Commentarii in Job
ΥΠΟΘΕΣΙΣ
Πολλα τοις παλαιοτεροις εδοξε περι της προκειμενης συγγραφης· οι μεν γαρ του
ανδρος υπεραπολογουμενοι λεγουσιν, οτι προ της χαριτος γεγονως και μηδεν
ελπιζων εσεσθαι μετα τονδε τον βιον, επειδη της των ορωμενων ευδαιμονιας
αφηιρεθη χρηματων και παιδων, και τηι ανηκεστωι περιβεβλημενος νοσωι εικοτως
εδυσχεραινεν. ουδεν γαρ εαυτωι συνειδως αδικον ου δικαια πασχειν νομιζων
εταραττετο. και ουδεν μεν εις θεον εδυσφημησεν, οπερ μαλιστα τωι διαβολωι δια
σπουδης ην· πλην ουκ εφυλαξε το προς θεον ακροτατον σεβας τωι ολως
αμφισβητησαι περι την αυτου προνοιαν, δια τι μη το κριτικον αυτωι εφυλαξε ο θεος,
αλλ' ειασε παρα την αξιαν κακουσθαι, και δια τι μη φιλανθρωπιας κατηξιωσεν, ειπερ
αρα πονηριαν ειδεν εν αυτωι. ουκ αποδεδωκασιν ουν οι ταυτα λεγοντες τωι δικαιωι
Ἰωβ την τελειαν αρετην, αλλ' εφασαν, οτι καλον ημιν υποδειγμα γεγονεν ο Ἰωβ
ουτω προ της χαριτος αγωνισαμενος, ινα ημεις οι της χαριτος απολελαυκοτες επι τα
τελειοτερα λοιπον οδευωμεν, το του θειοτατου Παυλου κατα νουν λαμβανοντες ος
προς τους αμφισβητουντας ταις θειαις κρισεσιν εφησεν οτι· ω ανθρωπε, μενουν γε
συ τις ει ο ανταποκρινομενος τωι θεωι; μη ερει το πλασμα τωι πλασαντι· τι με εποιησας
ουτως; και ταυτα μεν ουτοι. ετεροι δε απετολμησαν ειπειν, ως το μεν αγωνισμα το
κατα τον Ἰωβ αληθες τυγχανει, ουκ εστι δε των θεοπνευστων βιβλιων η συγγραφη,
αλλα τις ανηρ των παρ' Ἑβραιοις λογιων της θειας παιδευσεως την επιδειξιν
ποιουμενος ακοηι τα κατα τον δικαιον παρειληφως συνεγραψε το βιβλιον, και οσα
του δικαιου φερονται τραχυτερα δοκουντα ρηματα, αμαρτηματα του συγγραφεως
τυγχανουσιν· ου γαρ Ἰωβ εφθεγξατο ταυτα. φασι δε οτι και την του θεου ρησιν ο
συγγραφευς ανεπλασεν εαυτωι και το κητος, και δι' ολων απλως εκωμυδησαν την
συγγραφην ως πεπλασμενην ουσαν και εξ ανθρωπινης επινοιας συντεθειμενην.
ετεροι δε ταυτα μεν ουκ ειπον, τους δε θαυμαστους ανδρας τους εβδομηκοντα
διαβεβληκασι τους μεταβεβληκοτας εκ της Ἑβραιων φωνης εις την Ἑλλαδα τα
γεγραμμενα. ου γαρ καλως, φασιν, νοησαντες τα Ἑβραικα, αλλα τηι ομωνυμιαι των
λεξεων πεπλανημε 2 νοι εις πολλους τοπους ετερα ανθ' ετερων εκδεδωκασιν. οι δε
ταυτα φησαντες Ἑβραιωι τινι πεισθεντες υπορυττειν επιχειρησαντι και παραλυειν
των εβδομηκοντα την ερμηνειαν ετερα αντι των γεγραμμενων παρενεβαλον ρηματα
τωι συγγραμματι. αλλοι δε την μεν συγγραφην απεδεξαντο ως θεοπνευστον ουσαν,
τους δε φιλους του Ἰωβ ισχυρως διεσυραν ως βασκανους αυτους φησοντες και υπο
βασκανιας ουτως επιθεσθαι τωι Ἰωβ. ετεροι δε τα ιστορικως εγγεγραμμενα αφεντες
σχεδον απαντα τα ρητα προς αλληγοριας ετρεψαν. και ταυτα μεν περι της του
βιβλιου συγγραφης. περι δε αυτου του ανδρος ουδεν ηττον διεφωνησαν οι μεν προ
του νομου τουτον γεγονεναι λεγοντες, οι δε μετα νομον, ετεροι δε και επι των
χρονων αυτων των βασιλεων του τε Ἰουδα και του Ἰσραηλ γεγονεναι φασιν. εγω δε
θεωι πειθομενος τωι και μετα δικαιων και μετα προφητων τον ανδρα συνταξαντι και
δια του θεοφορου στοματος Ἰεζεκιηλ του προφητου φησαντι περι αυτου· εαν στηι
Νωε και Ἰωβ και ∆ανιηλ, υιους αυτων και θυγατερας αυτων ου μη εξελωνται
πειθομενος δε και τωι λεγοντι· την υπομονην Ἰωβ ηκουσατε και το τελος κυριου
ειδετε, τον μεν ανδρα θαυμαστον τινα και αποστολικον ειναι πειθομαι και
προφητικης αξιωθεντα χαριτος, ειτε και προ των παλαισματων ειτε και εν αυτοις
μεσοις τοις αγωνισμασιν· και γαρ ουδεν αυτωι της ακριβειας παραλελειπται. τελειος
ουν ην την αρετην και της του θεου μαρτυριας αξιος. παλιν τε τοις τε ιεροις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αποστολοις ακολουθων και τοις αγιωτατοις ημων πατρασιν, οιτινες εκ των
αποστολων το βιβλιον παρειληφοτες κατα την των εβδομηκοντα ερμηνειαν
εκδεδομενον εν τοις ενδιαθετοις της θεοπνευστου γραφης κατελεξαν, ουτε εξ
ανθρωπινης εννοιας συντεθεισθαι λεγω την γραφην, αλλα και τους εβδομηκοντα
φημι υπο αγιου πνευματος οδηγηθεντας και καλως νενοηκοτας τα Ἑβραικα αυτο τε
τουτο το βιβλιον και παντα τα της Παλαιας ∆ιαθηκης εις την Ἑλλαδα μεταβαλειν
γλωτταν προ της του κυριου επιδημιας επι των Πτολεμαιων των Αιγυπτου
βασιλευσαντων θεου τουτο οικονομησαντος, ινα μη τις ειπηι, ως χαριν Χριστιανοις
κατατιθεμενοι ουτω τας γραφας οι εβδομηκοντα διηρμηνευσαν. και οι μεν λοιποι
των ερμηνευτων μετα την επι 3 δημιαν γεγονοτες και ουκ οντες Χριστιανοι προς τον
ιδιον σκοπον την ερμηνειαν εποιησαντο και εις εκαστος καθ' εαυτον ως
ηβουληθησαν· οι δε και προ της επιδημιας και διηιρημενως ηρμηνευσαν κατα
συζυγιας υπο του Πτολεμαιου διαιρεθεντες, και παντες συνεφωνησαν αλληλοις ως
εκ μιας γλωττης φθεγξαμενοι και μητε προς χαριν μητε προς απεχθειαν τινος την
μεταβολην των Ἑβραικων ποιησαμενοι. διοπερ αυτην ως ανυποπτον ουσαν και υπο
πολλων και πρεσβυτερων του Ἰσραηλ συν αληθειαι εκδεδομενην οι της αληθειας
μυσταγωγοι θειοι αποστολοι τηι εκκλησιαι παραδεδωκασιν, ωστε περιτται των
μυθολογων Ἑβραιων αι παρεξηγησεις. ει γαρ και κατα το σπανιον χρησομεθα λεξει
τινι κειμενηι παρα τοις αλλοις ερμηνευταις, σαφηνειας και μονης χαριν τουτο
ποιουμεν, κατα των αυτων μεντοι νοηματων ερχομεθα· οιον εστι παρ' Ἕλλησιν
ακουσαι λεγομενους ερετας τους κωπηλατας, και δια το μη ειδεναι τους
ακροωμενους, τινες εισιν ερεται, φαμεν προς αυτους, οτι ουτοι εισιν οι κωπηλαται.
ουτως και εαν ευρωμεν παρα τοις εβδομηκοντα ασαφεστεραν λεξιν σαφεστερον
ειρημενην παρα τοις λοιποις ερμηνευταις, συγχρωμεθα τηι σαφεστεραι δια την
σαφηνειαν. ου γαρ φαμεν, οτι εκεινοι τουτων αμεινον ηρμηνευσαν· τουτο γαρ
παντελως ανοητον και Ἰουδαικης η και Σαμαρειτιδος τολμης παρεγχειρημα. και
ταυτα μεν περι τε του ανδρειοτατου Ἰωβ και της συγγραφης, ην απασαν δεχομεθα
μετα των εν τωι τελει γεγραμμενων, εν οις και η γενεαλογια φερεται του Ἰωβ, δι' ης
δηλουται προ νομου τυγχανων. ολην γαρ την συγγραφην ουτω γεγραμμενην
ανωθεν εκ των αποστολων η εκκλησια παρειληφεν. πειθομαι δε και τους αυτου
φιλους δικαιους ειναι· ου γαρ ην τον δικαιον μη δικαιους κεκτησθαι φιλους· επειδη
δε μεγας ην αθλητης και ο των αποστατικων δυναμεων αρχων διαβολος δι' εαυτου
κατεβη προς τον αγωνα, ο τους εαυτου στεφανιτας ανακηρυττων θεος παντα παθειν
συγκεχωρηκε τον δικαιον και πασας ενεγκαι του πολεμιου τας πληγας, ως αν μη τις
αυτωι προφασις υπολειφθηι. διο προς πασι τοις αλγεινοις συνεχωρηθησαν και οι
αυτου φιλοι αντι παραμυθιας φαρμακου δεινοτερους αυτωι των τραυματων λογους
επιθειναι. η δε συγχωρησις γεγονεν ουτως· πολλοι της εγκαταλειψεως εισιν οι 4
τροποι, και ο μεν τις πασχει δι' αμαρτιας, ως εκεινος προς ον ελεγεν ο σωτηρ· ιδε,
υγιης γεγονας, μηκετι αμαρτανε, ο δε, ινα δοξασθηι ο θεος, ως ο εκ γεννητης τυφλος,
περι ου παλιν εφησεν ο κυριος· ουτε ουτος ημαρτεν, ουτε οι γονεις αυτου, αλλ' ινα
δοξασθηι ο θεος. και αλλοι πασχουσι κατ' αλλην οικονομιαν, ως οι παιδες οι
αναιρεθεντες υπο Ἡρωδου και αλλοι πολλακις, ινα κακιας προσδοκωμενης
ανασταλωσιν η ινα απο κακιας εις αρετην επιστρεψωσιν. και απλως ειπειν ποικιλοι
και πολλοι της του θεου προνοιας και της εξ αυτου παιδευσεως ημιν επιφερομενης
οι τροποι, παντες δε συμφεροντες και ωφελιμοι, καν ημεις τουτων αγνοωμεν τους
λογους. εις δε των τροπων τυγχανει και ουτος ος τοις δικαιοις επιφερεται, ινα
αυτων η κεκρυμμενη αρετη διαλαμψηι και ως χρυσος εν χωνευτηριωι δοκιμασθεντες
εκλαμψωσιν. κατα τουτον τον τροπον συνεχωρει ο θεος τον της υπομονης
ανδριαντα τον μεγαν Ἰωβ υπο του διαβολου πειραζεσθαι. και ηγνοει μεν τεως αυτος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

τουτο, ως αν και περιφανεστερως ανδρειος αναδειχθηι, ηγνοουν δε και οι τουτου
φιλοι. επει δε ηκουσαν αυτου τον θανατον επευχομενου, δεον ετεροις
παραμυθησασθαι λογοις, συνεχωρηθησαν, ως ηδη φθασαντες ειπομεν, τουτο μεν μη
ποιησαι, εκ δε τινος δικαιωματος, ισως δε και του διαβολου λαθραι αυτοις τουτο
υποσπειροντος, τον υπερ θεου δηθεν ζηλον αναλαβειν, και νομισαντες, οπερ ουκ ην
αληθες, βλασφημιαν ειναι κατα θεου το ποθειν τον δικαιον απαλλαγηναι του
σωματος, την υπερ θεου δηθεν συνηγοριαν αναδεξαμενοι οι προς θεραπειαν ηκοντες
πικροτεροι των αλγηδονων τωι δικαιωι κατεστησαν. οτι δε ουκ ην αληθης η υπονοια,
εξον ην αυτωι διαχειρισασθαι εαυτον και υπεξαγαγειν του σωματος, αλλ' ουκ
ηνεσχετο τουτο ποιειν δια τον θεον τον συνδησαντα την ψυχην τωι σωματι. και ηρα
μεν του θανατου, ειλικρινες δε το προς τον θεον φυλαττων σεβας, καιτοιγε επ'
εξουσιας εχων, ουχ εαυτον ανειλεν. ει τις τοιγαρουν τοις ιχνεσιν ηκολουθησε του
μεγαλου Ἰωβ και παρηλθε μεν τον εμπαθη φοβον, την δε τελειαν αγαπην εφθασεν,
οιδεν 5 εκ ποιας παρρησιας ουτω διαλεγεται και οτι ουκ αν εθαρρει κρινεσθαι προς
θεον, ει μη τηι αγαπηι τηι προς αυτον συνεδεδετο και σφοδρα εθαρρει τηι του κυριου
δικαιοκρισιαι· διο και ο θεος αυτον απεδεξατο ειδως, εκ ποιας γνωμης και ποιας
αγαπης τους λογους προεφερεν. ει δε και τις αλγηδονων πεπειραται, διαφεροντως
καταπλαγησεται την εν ταις βασανοις του ανδρος φιλοσοφιαν. αλλ' ιτεον λοιπον επι
την των ρητων ερμηνειαν. λεξομεν δε οσα και τηι ιστοριαι συμβαινει και οσα προς
αλληγοριαν βλεπει ουδεν τηι ιστοριαι λυμαινομενα, ωσπερ και επι των λοιπων αγιων
βιβλιων. ουτω γαρ ημας οι πατερες εδιδαξαν, μητε εκριζουν τα εγγεγραμμενα και
παντα προς αλληγοριαν στρεφειν μητε Ἰουδαικως εναπομενειν μονωι τωι γραμματι,
αλλα διασκαλιδευειν και καλλιεργειν τον νοητον των θειων γραφων παραδεισον
και τα μεν τηι ιστοριαι, τα δε τηι θεωριαι αποδιδοναι, και διαφεροντως επι των
προφητων, ων ενα ηγουμαι τον αγιωτατον Ἰωβ. ει μεν γαρ εκατερα δεχεται το ρητον
αβιαστως, και την ιστοριαν και την θεωριαν, χρηστεον αμφοτεροις· ει δε την
ιστοριαν μονην, μεινωμεν επι του γραμματος· ει δε προς διανοιαν μονην οραι,
ανακουφιστεον τον λογον εις την αλληγοριαν. χωρησωμεν τοιγαρουν, ως εφην, επι
την των ρητων σαφηνειαν αυτην, προτερον αιτησαντες του μακαριου Ἰωβ την αγιαν
ψυχην, ικετευσαι θεον δουναι τι και ημιν επαξιον ειπειν της του ανδρος
μεγαλοψυχιας. 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΠΡΩΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· Ἄνθρωπος τις ην εν χωραι
τηι Αυσιτιδι, ωι ονομα Ἰωβ. Προθεωρια του κεφαλαιου ονομα του δικαιου και χωραν
φησιν η γραφη και διαγραφει την ωραν αυτου της ψυχης, προασφαλιζομενη τον
ακροατην, ινα κατα ταυτην του ανδρος την υποληψιν ακουσηι και τα υπ' αυτου
λεγομενα μηδεν θορυβουμενος, αλλα ασφαλως πεπεισμενος περι της αυτου
δικαιοσυνης. ειτα φησιν, ως και πολυπαις ην και καλλιπαις και βρυων πασι τοις της
ανθρωπινης ευδαιμονιας. διδασκει δε και των παιδων αυτου την ομονοιαν και
φιλαδελφιαν και του πατρος την επιμελειαν και το περι θεον σεβας και μεθ' οσης
επιμελειας τους παιδας ανετρεφεν, πολλην ποιουμενος προνοιαν και τας κατα
διανοιαν αυτων ακουσιους αμαρτιας εξαλειφειν δια θυσιων και της εις θεον
δεησεως. 7 φρ. 1 μεχρι σημερον εν τηι Ἀραβιαι και το μνημειον του ανδρειου Ἰωβ
φαινεται και η της κοπριας παλαιστρα, εν ηι τους λαμπρους ανεδησατο στεφανους,
και τας δι' ετους αυτωι τιμας αγουσιν οι επιχωριοι, ως εκειθεν ημιν αφικομενοι τινες
των αδελφων εξηγησαντο. την δε Αυσιτιδα χωραν οι μεν την του Σιων ειναι
εφησαν, οι δε την Ἰδουμαιαν, αλλοι δε εν μεσωι τινα κειμενην της Ἰδουμαιας και της
Ἀραβιας, ετεροι δε αυτην την Ἀραβιαν, εν ηι και το μνημα του δικαιου κειται. αλλ'
οτι μεν Ἰδουμαιος ην, ευδηλον εκ των προς τωι τελει του βιβλιου γεγραμμενων. που
δε κατυκει και που ηγωνισατο, προδηλον εκ των μεχρι νυν ορωμενων. 8 φρ. 2 η
χωρα η Αυσιτις χωρα ην του Ἠσαυ· απο γαρ Ἠσαυ Αυσιτις εκληθη ητοι απο Αυς ενος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

των υιων Ἠσαυ. βουλεται δε ειπειν, οιον ηνεγκεν εις ευσεβειαν η του βεβηλου και
αθεσμου χωρα. αυτη δε η Αυσιτις εν οριοις Ἰουδαιας και Ἀραβιας, ως Ευσεβιος
φασκει ουτωτον Ἀρισταιον εν τωι περι Ἰουδαιων εκλαβειν. φρ. 3 αληθινος μεν και
ουκ επιπλαστος, αμεμπτος δε και δικαιος, ως δικαιως το δικαιον μεταδιωκων δι'
αυτο το καλον και ου δι' ετερον τι, θεοσεβης δε ως προ οφθαλμων τον θεον εχων και
δια τουτο απεχομενος απο παντος πονηρου πραγματος κατα την φυσικην και απ'
αρχης εννοιαν τον θειον νομον και φοβον γραπτον εν τηι διανοιαι εχων· ουπω γαρ ην
ο εγγραφος ο δια Μωσεως. θαυμαστον ουν, οτι προ νομου και προ χαριτος νομικως
τε ομου και ευαγγελικως επολιτευσατο, και ταυτα εν αλλοφυλοις αναστρεφομενος,
διδασκαλον αυτον αρετης τοις περι τους τοπους εθνεσιν ομοιως του παντων
κηδομενου θεου καταστησαντος. φρ. 4 καταλεγει ταυτα, ινα δειξηι, οτι εν τοσαυτηι
ευδαιμονιαι τυγχανων ουκ 9 απαιδαγωγητος ην ουδε περιεσπατο τον νουν απο της
ευσεβειας. φρ. 5α εντευθεν και πλουσιοι παιδευεσθωσαν, μη δια τον κορον υβριζειν,
και πενητες ευχαριστειτωσαν η την αρχην μη κτησαμενοι η κτησαμενοι και εις
πενιαν αποπεπτωκοτες. παραμυθεισθωσαν δε και οι παιδας αποβεβληκοτες προς την
θαυμαστην εικονα του δικαιου βλεποντες. υπηρεσιαν δε την δια των οικετων φησιν·
ο γαρ Ἀκυλας δουλεια πολλη σφοδρα εκδεδωκεν. εργα δε μεγαλα τα των κατ'
αγρους και κατ' οικους οικοδομηματων, διαφεροντως δε τα της ευσεβειας. φρ. 5β
αντι του· αγροι παντοδαποι και φυτειαι μεγαλαι. διαφεροντως δε τα της ευσεβειας
εργα φησιν, διο ουδε ο διαβολος πεποιηκε τι τοις τοιουτοις εργοις. 10 φρ. 6
αλληλους, φησιν, εκ διαδοχης συνεκαλουν _ε_κ_α_σ_τ_ο_ς_ _τ_η_ν_
_ε_α_υ_τ_ο_υ_ _η_μ_ε_ρ_α_ν_· ουτω γαρ Ἀκυλας εκδεδωκεν. τουτο δε φιλαδελφιας
και ομονοιας εργον και της πατρυας παιδευσεως γνωρισμα. θαυμασιωτατα δε επι
μεν των αρρενων εφη το συμπορευομενοι προς αλληλους (τουτεστι παρ' ουδενι
αυτων περι πρωτειων η αιρεσις, μεγιστον δε εκαστος εκρινε το προς τον αδελφον
επειγεσθαι) επι δε των θηλειων το συμπαραλαμβανειν· ου γαρ ταυτας απηιτουν την
περι των τοιουτων φροντιδα, αλλα κοινωνους μονον της ευωχιας ελαμβανον. και οι
μεν αρρενες περι ταυτην την διακονιαν ησχολουντο, αι δε θηλειαι σεμνως και
απερισπαστως συνησαν τοις αδελφοις. φρ. 7 συμπορευομενοι· και εν τουτωι το
φιλαλληλον, οπως απερισπαστους φυλαξουσι τας θηλειας. φρ. 8α ηνικα η περιοδος
των επτα ημερων επληρουτο, απαξ της εβδομαδος εθυεν. φρ. 8β και εγενετο ως αν
συνετελεσθησαν· ηνικα η περιοδος των επτα ημερων επληρουτο. 11 φρ. 9 το μεν ως
συνετελεσθησαν αι ημεραι του ποτου η οτι καθ' εκαστην ημεραν τουτο εποιει υπερ
της παρελθουσης ημερας προσφερων την θυσιαν, η οτι μετα την περιοδον των επτα
ημερων απαξ της εβδομαδος. το δε απεστειλε την επιμελειαν δεικνυσι του πατρος·
ου γαρ εκ τυπου τινος τουτο εγινετο, αλλ' εξ αγρυπνου φροντιδος. το δε εκαθαριζεν
καθαρσιοις ως εοικε τοις δι' υδατων, οις φυσικως τε οι ανθρωποι χρωνται και κατα
νομον οι Ἰουδαιοι. και τας μεν ουν θυσιας υπερ της αυτων σωτηριας προσεφερεν,
τον δε μοσχον υπερ των κατα διανοιαν αμαρτηματων. φρ. 10 ηυλαβειτο γαρ την
συνεζευγμενην τοις δειπνοις του λογισμου ταραχην και καθαιρειν ταις θυσιαις τας
μονωι θεωι γινωσκομενας πραξεις ηπειγετο προς την χαριν βλεπων και παρατρεχων
τα νομικα παραγγελματα. οραις ακριβειαν ευαγγελικην· του γαρ ευαγγελικου νομου
κελευοντος μητε κατα διανοιαν πορνευειν η θυμουσθαι εικη ο αγιος Ἰωβ και υπερ
των κατ' εννοιαν αμαρτηματων των παιδων τον θεον εξιλεουτο δια της θυσιας. 12
φρ. 11 τα γαρ ορωμενα αυτων ειδως καθαρα διενοειτο, μηπως τι ην εν αυτοις
κρυπτον παρολισθημα, και εθυεν υπερ των κρυφιων κατα τον λεγοντα προφητην· εκ
των κρυφιων μου, τουτεστι των κατ' αγνοιαν συμβαινοντων, καθαρισον με. 13
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ∆ΕΥΤΕΡΟΝ Ἀρχη του ρητου· και ως εγενετο η ημερα αυτη, και ιδου
ηλθον οι αγγελοι του θεου παραστηναι ενωπιον του κυριου, και ο διαβολος ηλθεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

μετ' αυτων. Προθεωρια του κεφαλαιου ο κοινος των ανθρωπων αλιτηριος διαβολος
ου φερων του δικαιου την επ' αρεταις ανδραγαθιαν, αλλ' ουδε εχων τινα εξουσιαν
καθ' ημων, οπουγε ουτε χοιρων εσχεν ει μη παρα του σωτηρος ειληφε, διαβαλλει
προς θεον τον δικαιον ως ου δι' αρετην μετιοντα το δικαιον, αλλ' ως αντιμισθιαν
εισφεροντα τωι θεωι εφ' οις αυτον ευηργετησεν, επει φησιν· περιελε την ευδαιμονιαν
και οψει του τροπου την φαυλοτητα· ομου γαρ τηι των χρηματων αφαιρεσει και εις
προσωπον εξοισει κατα σου την βλασφημιαν. επι τουτοις θεος ειδως του δικαιου την
κατα ψυχην ανδρειαν, βουλομενος δε αυτον και δια των αγωνισματων λαμπροτερον
αναγορευσαι, διδωσι τωι διαβολωι την κατα της περιουσιας του Ἰωβ εξουσιαν· ο δε
ουτως επεξηλθεν αυτωι τηι των υπαρχοντων απωλειαι, ως ακριβως αυτου πασαν
εκκοψαι την περιουσιαν και μονους αγγελους υπολειψασθαι των συμφορων
αλλεπαλληλοις αυτον και πικροταταις βαλλοντας ταις απαγγελιαις. επειδη δε τα
τιμιωτατα των πατερων κτηματα παιδες τυγχανουσιν, απολαβων ο διαβολος την
αριστην δεκαδα των παιδων συνεστιωμενην αθροον απασι την οικιαν επεσεισε και
πολυανδριον αυτοις τον οικον 14 ειργασατο, απαιδα τον πολυπαιδα εν μιαι καιρου
καταστησας ροπηι. τοτε ο αδαμας εκεινος Ἰωβ αποδιδους τηι φυσει το χρεος την μεν
στολην ερρηξεν· εκειρατο δε και την κομην πενθικως· φθεγγεται δε ουδεν αγεννες
ουδε αναξιον της εαυτου μεγαλοψυχιας, αλλ' ομου τηι υστατηι και μεγιστηι πληγηι τας
πολυυμνητους εκεινας αφηκε φωνας· ο κυριος εδωκεν, ο κυριος αφειλατο· ως τωι
κυριωι εδοξεν, ουτω και εγενετο, ειη το ονομα κυριου ευλογημενον. ταυταις ταις
φωναις τας καιριωτατας πληγας δεξαμενος ο διαβολος και διαφεροντως δια των εις
τον δικαιον επαινων του θεου ουκ αισχυνεται μεν (αναιδες γαρ το θηριον), τον δε
εις το δερμα του δικαιου προστιθησιν αγωνα και αιτει τον θεον εξουσιαν λαβειν τωι
σωματι χρησασθαι του Ἰωβ. παλιν δε ο φιλανθρωπος θεος ο τους οικειους
στεφανιτας αγγελοις και ανθρωποις δημοσιευειν βουλομενος επιτρεπει και τουτο.
επειδη δε την ανηκεστον πληγην ειληφεν ο ανηρ και ουδεν ηττον εμεινεν ακαμπης
και ακατασειστος, επι την συνηθη τρεπεται πανουργιαν ο δρακων και υποδραμων
αυτου την συνευνον δι' αυτης παραινει τωι δικαιωι λεγων· ειπον τι ρημα προς κυριον
και τελευτα. αλλα και παλιν κατα κορρης ειληφε την πληγην ακουσας· ει τα αγαθα
εδεξαμεθα εκ χειρος κυριου, τα κακα ουχ υποισομεν; ουτω του διαβολου πολλακις
υπο του αθλητου και εν πολλαις ταις προσβολαις περιτραπεντος και καταραχθεντος
τρεις ενδοξοι τινες φιλοι του Ἰωβ της φημης αυτου πανταχου τας συμφορας
περιαγγελλουσης ακουσαντες τα συμβεβηκοτα ηλθον αυτου προς την επισκεψιν.
παραμυθιας δε ουχ ευρισκοντες φαρμακον δια την των κακων υπερβολην σιωπηι
παρεκαθεζοντο τηι προσεδρειαι την συμπαθειαν επιδεικνυμενοι. 15 Αι λεξεισ 1, 6 Και
εγενετο ως η ημερα αυτη και οι αγγελοι του θεου ηλθον παραστηναι ενωπιον του
κυριου και ο διαβολος ηλθεν μετ' αυτων. ο μεν θεος αορατος πασηι γενητηι κτισει,
αποσος αμεγεθης, πανταχου παρων και τοις πασιν εφισταμενος, τα παντα
περιλαμβανων, και ουκ εστι τοπος εξω της αυτου δεσποτειας, και παρεστιν εκαστωι
καθο προσηκει, τοις μεν αγιοις αγγελοις ως αγιοις απορρητους φωνας επιταγματων
εκπεμπων, τωι πονηρωι δε ως πονηρωι συγχωρησεις πειραστικας εφιεις. ου γαρ
δυναται τινα πραττειν ο διαβολος, ει μη οσα συγχωρειται παρα θεου, και ουχ ισταται
μεν εις τους υπερουρανιους τοπους, μη γενοιτο· εκειθεν γαρ εξεκυλισθη. πως γαρ,
φησιν, εξεπεσεν εκ του ουρανου ο εωσφορος ο πρωι ανατελλων; λεγεται δε
παριστασθαι μετα των αγγελων ως και αυτος εν τοις τοποις της δεσποτειας του θεου
τυγχανων και αναμενων επιτραπηναι η συγχωρηθηναι τους κατα των ανθρωπων
ποιεισθαι πειρασμους, ου λειτουργιαν τινα ταυτην εκπληρων τωι θεωι· αλλ'
επειδηπερ υπο της παρατροπης και της κακιας εις τουτο κατηνεχθη και μεμηνεν καθ'
ημων, συγχωρειται υπο του τα ημετερα καλως διοικουντος προς α φερειν δυναμεθα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

τους πειρασμους ημιν επαγειν. ταυτα ουν αυτα διατυπωσασα η γραφη δια την
ημετεραν νοησιν κατα σχηματισμον τον λογον προηγαγεν. το δε εγενετο ως η ημερα
αυτη αντι του· ηκεν τις ημερα, εν ηι το θεατρον ηνοιχθη και ο αθλητης κατεβη προς
τα παλαισματα. επειδη δε οι μεν αγιοι αγγελοι κηδονται τε ημων 16 και περιεπουσιν,
ο δε διαβολος αντιπραττει τηι ημετεραι σωτηριαι, και περι το αυτο πραγμα, τουτεστι
τον ανθρωπον, αντιπραττουσιν αλληλοις, ομου παρεσταναι λεγονται του θεου τα
πραττομενα εφορωντος. νικωμεν δε ημεις η ηττωμεθα, ου παρα την των
αντιπραττοντων δυναμιν η των συμμαχουντων αδυναμιαν, αλλα παρα την
ημετεραν προαιρεσιν. εκατερων γαρ εις εαυτους προτρεποντων, των μεν αγιων
αγγελων εις τα αγαθα, των δε αλιτηριων δαιμονων εις τα φαυλα, η ημετερα
προαιρεσις τωι αυτεξουσιωι τετιμημενη εις ο αν θελησηι μερος προχωρει. ουτε γαρ
θεος βιαζεται τιμησας ημας τωι αυτεξουσιωι, ουτε διαβολος αναγκαστικην τινα
δυναμιν κεκτηται καθ' ημων. 1, 7 και ειπεν ο κυριος τωι διαβολωι· ποθεν
παραγεγονας; οτι μεν αγγελοι προσδιαλεγονται τωι διαβολωι, δηλουται μεν και εκ
των παρα Ζαχαριαι τωι προφητηι, ενθα φησιν ο αγγελος τωι διαβολωι· επιτιμησαιεν σοι
ο εκλεξαμενος την Ἰερουσαλημ. ειρηται δε και εν Καθολικαις, οτε ο Μιχαηλ περι του
Μωυσεως διεμαχετο σωματος, ως οτι· ουκ ετολμησεν ο αγιος Μιχαηλ κρισιν
βλασφημιας επενεγκειν κατα του διαβολου, εφη δε μονον· επιτιμησαι σοι κυριος.
κανταυθα τοινυν εστιν εννοειν, ως τωι δεσποτικωι προσταγματι αγιος τις αγγελος
υπηρετουμενος την διαλεξιν ποιειται προς τον διαβολον. και ωσπερ, ει τις
δορυφορος αρχοντος αποκρισιν εκ του κρατουντος φεροι προς τινα, του αρχοντος
ειναι την αποκρισιν οιδαμεν, ουτω και των αγιων αγγελων αι φωναι κατα γνωμην
θεου προσφερομεναι αυτου ειναι πιστευονται του θεου. διαλεγεται τοινυν ο 17 θεος
τωι διαβολωι δια των αγιων αγγελων ουκ αξιων αυτον λογου, αλλα δια τον
πειραζομενον. η ουν τουτο εστιν, η του θεου τοις του δικαιου κατορθωμασιν
ηδομενου, του δε διαβολου διαφθονουμενου και ζητουντος λαβειν κατ' αυτου των
πειρασμων την συγχωρησιν παλιν η γραφη κατα σχηματισμον τον λογον προηγαγεν.
το δε ποθεν παραγεγονας ονειδιστικως λεγεται προς τον διαβολον δια το
εκπεπτωκεναι αυτον της των λειτουργικων πνευματων ταξεως, ωσπερ και τωι Ἀδαμ
ελεγεν ο θεος· Ἀδαμ, που ει; αντι του· εκ ποιων εις οια καταπεπτωκας. 1, 7 και
αποκριθεις ο διαβολος τωι κυριωι ειπεν· περιελθων την γην και εμπεριπατησας την
υπ' ουρανον παρειμι. πρωτα μεν εαυτου κατηγορος γινεται, ως ουκετι βεβαιαν εχει
την στασιν, αλλα αστατως πανταχου περιφερεται την κατα παντων ανθρωπων
αναδεξαμενος μαχην, και οτι και την αοικητον περινοστει (εμπεριπατησας, γαρ
φησιν, την υπ' ουρανον παρειμι) κατα τινα ισως οικονομιαν θεου ως αν μη δια
παντος ενοχλοιη ημων τωι γενει. 1, 8 και ειπεν αυτωι ο κυριος· προσεσχες τηι διανοιαι
σου κατα του θεραποντος μου Ἰωβ; τηι διεστραμμενηι διανοιαι, τηι κακοτεχνωι, ηι αει
προσεχεις εις το παρατρεψαι των ανθρωπων την ευθυτητα. η ουν ερωτηματικως
λεγεται η αποφαντικως και μετα ηθους, αντι του· οιδα οτι προσεσχες, διαφθονηι γαρ
αυτωι δια τας προσουσας αυτωι αρετας. 1, 8 οτι ουκ εστιν κατ' αυτον των επι της γης
ανθρωπος αμεμπτος, 18 αληθινος, θεοσεβης, απεχομενος απο παντος πονηρου
πραγματος. πολλοις εγκωμιοις αυξει τον δικαιον εις την κατα του αθλητου παλην
εκκαλουμενος τον ανταγωνιστην. 1, 9 απεκριθη δε ο διαβολος και ειπεν εναντιον
του κυριου· μη δωρεαν Ἰωβ σεβεται τον θεον; οντως διαβολου τα ρηματα· ου κατα
αρετην, φησιν, αλλα αντιμισθιαν των εις αυτον ευεργεσιων απονεμει σοι το σεβας.
το δε εναντιον του κυριου, ινα δειξηι την αναιδη γνωμην την αντιπραττειν αει τοις
θεωι δοκουσι σπουδαζουσαν. 1, 10 ου συ περιεφραξας τα εξω αυτου και τα εσω της
οικιας αυτου και παντων των οντων αυτωι κυκλωι; τα εργα των χειρων αυτου
ευλογησας, και τα κτηνη αυτου πολλα εποιησας επι της γης. ουδεν αυτου, φησιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

απρονοητον ειασας μερος· ηδεται κατ' οικον, ευθηνειται κατ' αγρους, πληθει τοις
κτηνεσιν· ουδεν αφηκας, ο μη πανταχοθεν αυτον ευθυμειν παρασκευαζει. 1, 11 αλλα
αποστειλον την χειρα σου και αψηι παντων ων εχει, η μην εις προσωπον σε
ευλογησει. οραις ωμοτητα διαβολικην· ουκ αρκειται μερος αυτου της ουσιας
απολεσαι η τινας των παιδων, αλλ' αθροον αυτον παντων ερημον καταστησαι
βουλεται. το δε αποστειλον την χειρα σου αντι του· πληκτικως αυτου περιδραξαι.
δεικνυται δε καντευθεν, ως ουδεμιαν εχει καθ' ημων εξουσιαν ο διαβολος, ει μη υπο
θεου συγχωρηθηι κατα τας αυτου περι ημας αρρητους οικονομιας. 19 το δε η μην εις
προσωπον σε ευλογησει αντι του· οντως τοτε σε φανερως βλασφημησει. ευφημως
γαρ η γραφη τωι ευλογησει αντι του βλασφημησει χραται, ωσπερ και εν ταις
Βασιλειαις ειρηται περι του Ναβουθε· ευλογησε θεον και βασιλεα. ορα δε, πως
πανουργως και μεθ' υποκρισεως ου λεγει οτι· επιτρεψον μοι, αλλα· συ ποιησον.
συνοιδε γαρ την εαυτου ασθενειαν και ομως μεμηνε και αλαζονευεται, οπερ της
εσχατης ανοιας εστιν. 1, 12 τοτε ειπεν ο κυριος τωι διαβολωι· ιδου παντα οσα εστιν
αυτωι διδωμι εν τηι χειρι σου, αλλα αυτου μη αψηι. του πονηρου μη ειρηκοτος·
επιτρεψον μοι, ο μεγας αγωνοθετης την ανδρειαν επισταμενος του οικειου αθλητου
αυτωι τωι αντιπαλωι διδωσιν αυτον εκδοτον χρησθαι ως βουλεται. ειδως δε του
μισανθρωπου τον ακορεστον θυμον μετρωι περιοριζει το αοριστον αυτου της
επιθυμιας. τοις μεν γαρ αυτου, φησιν, ως βουλει κεχρησο, αυτου δε μη αψηι. ορα δε
σοφιαν αγωνοθετου και φιλανθρωπου θεου· πρωτον εαι τον αθλητην εν τοις εξωθεν
και ακινδυνοτεροις διαγυμνασθηναι, ειτα νικηφορον αναδειξας τοτε προστιθησι και
τον περι τας σαρκας αγωνα. 1, 12 και εξηλθεν ο διαβολος παρα του κυριου. καιτοιγε
ουκ εστι τοπος εξω της του θεου δεσποτειας, αλλ' ινα δειξηι, οτι την επιτροπην
λαβων ειχετο λοιπον του εργου, και οτι εντος του αγαθου φαυλον ουδεν ουτε ειναι
ουτε πραττεσθαι δυναται· εξω γαρ εισι του αγαθου τα φαυλα. 1, 13 και ην ως η
ημερα αυτη. αντι του· ηκε τις ημερα, καθ' ην ο αγων συνεκροτηθη. και ορα, ως εν
ημεραι μιαι απαντα επηγαγεν ο διαβολος τα δεινα τωι δικαιωι εις εκπληξιν αυτον η
αγανακτησιν και βλασφημιαν κινησαι βουλομενος. τουτο γαρ δη και υποσχομενος
ετυγχανεν φησας· η μην εις προσωπον σε ευλογησει. 1, 13 οι υιοι Ἰωβ και αι
θυγατερες αυτου επινον οινον εν τηι οικιαι του αδελφου αυτων του πρεσβυτερου.
οθεν και ηυπορησεν της αθροας κατ' αυτων απωλειας ο διαβολος αμα παντας ευρων.
1, 14 και ιδου αγγελος ηλθεν προς Ἰωβ και ειπεν αυτωι· ηδυνατο μεν ο διαβολος
εξουσιαν παρα του θεου λαβων και πολεμιων διερεθισαι ψυχας και πυρ αιθεριον
καταγειν και μονους αγγελους συζειν των συμφορων και πνευμα συγκινειν εις την
της οικιας καταπτωσιν τηι αγγελικηι δυναμει χρωμενος ηι εξ αρχης ειληφεν παρα του
δημιουργου. ηδυνατο δε, ως εφην, υπο θεου συγχωρουμενος. δυναται δε και
σχηματιζεσθαι και τους οικειους δορυφορους δαιμονας διασκευαζειν ως πολεμιους
φαινεσθαι και ως ανθρωπους απαγγελλοντας συμφορας, και πυρος υποληψιν ποιειν
εξ ουρανου κατερχομενου και πνοης ανεμου βιαιας φερομενης κατα της οικιας,
οπουγε και εις αγγελον φωτος μετασχηματιζεται τοιαυτην τινα φυσεως εξουσιαν
παρα του δημιουργου λαβων. ειτε ουν ουτως ειτε εκεινως ηγωνισατο, πλην οτι
πικρως και εντεχνως και κακοηθως εχρησατο τοις παλαισμασιν. 21 1, 1415 τα ζευγη
των βοων ηροτρια, και αι θηλειαι ονοι εβοσκοντο εχομεναι αυτων· και ελθοντες οι
αιχμαλωτευοντες ηχμαλωτευσαν αυτας και τους παιδας απεκτειναν εν μαχαιραις.
σωθεις δε εγω μονος ηλθον του απαγγειλαι σοι. οραις αγγελιαν διαβολικην
κακοτεχνως και κατα αυξησιν προερχομενην, εφ' ωι την ασειστον του δικαιου
κατασεισαι ψυχην; ουκ ειπεν απλως τα ζευγη των βοων, αλλα και ηροτρια, αντι του·
πορον εκ των της γης προσοδων ειργαζοντο· ουδε απλως ειπεν· αι ονοι, αλλα αι
θηλειαι, εξ ων η επιγονη και η αυξησις. ειτα ειρηκως των αλογων την αφαιρεσιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

τοτε προστιθησι και των οικετων την αναιρεσιν κατα προσθηκην αυξων την
συμφοραν. το δε δη χαλεπωτερον· εγω, φησιν, εσωθην μονος ο τας των κακων
αγγελιας αποκομιζων. 1, 16 ετι τουτου λαλουντος ηλθεν ετερος αγγελος και ειπεν
προς Ἰωβ· πυρ επεσεν εκ του ουρανου και κατεκαυσε τα προβατα και τους ποιμενας
κατεφαγεν ομοιως. και σωθεις εγω μονος ηλθον του απαγγειλαι σοι. επειδη προς
την πρωτην ακοην ο δικαιος ουκ εταραχθη, αλλα γενναιαι ψυχηι την αγγελιαν
ηνεγκε και την πειραν του δυσμενους απεκρουσατο, ευθυς ετερος του διαβολου
δορυφορος επεστη ουκετι μεν αυτον εξ ανθρωπων πολεμεισθαι λεγων, ουρανοθεν
δε κεραυνωθηναι τα προβατα και τους ποιμενας, τον θεον αυτωι παραδηλων
πολεμιον γεγονεναι τον υπ' αυτου σεβομενον. 1, 17 ετι τουτου λαλουντος ηλθεν
ετερος αγγελος και ειπεν προς Ἰωβ· οι ιππεις εποιησαν ημιν κεφαλας τρεις, και
εκυκλωσαν τας καμηλους και ηχμαλωτευσαν αυτας και τους παιδας απεκτειναν εν
μαχαιραις· εσωθην δε εγω μονος και ηλθον του απαγγειλαι σοι. 22 παλιν κατωθεν η
αγγελια του πολεμου, ως αν απειπηι και υπο θεου και υπο ανθρωπων πολεμουμενος.
το δε κεφαλας τρεις αντι του· διεταξαν εαυτους οι πολεμιοι εις αρχας και ταγματα
τρια. συζεσθαι δε παλιν μονος φησιν ο των συμφορων αγγελιαφορος· προσεθηκεν
δε και των ανθρωπων την αναιρεσιν, εφ' ηι μαλιστα αλγουσιν οι δικαιοι. 1, 1819 ετι
τουτου λαλουντος αγγελος αλλος ερχεται λεγων τωι Ἰωβ· των υιων σου και των
θυγατερων σου εσθιοντων και πινοντων παρα τωι αδελφωι αυτων τωι πρεσβυτερωι
εξαιφνης πνευμα μεγα εξηλθεν εκ της ερημου και ηψατο των τεσσαρων γωνιων της
οικιας, και επεσεν η οικια επι τα παιδια σου και ετελευτησαν· εσωθην δε εγω μονος
και ηλθον του απαγγειλαι σοι. θεωρει κανταυθα του διαβολου την πικριαν, πως
ονομαστι της γονης μεμνηται των υιων σου λεγων και των θυγατερων σου,
μονονουχι την φυσιν αυτην του δικαιου πληττων. σεμνυνει και το συμποσιον παρα
μεν τωι αδελφωι τωι πρεσβυτερωι λεγων γινεσθαι, αυτους δε κατευφραινεσθαι και
εξαιφνης ελθειν πνευμα εκ της ερημου και αλλης μεν οικιας μη αψασθαι, μονην δε
εκεινην ενθα οι παιδες ευωχουντο κατασεισαι. και παλιν επισημαινου το πικρον της
αγγελιας· ου γαρ ειπεν· και επεσεν επι παντας τους ενδον, καιτοιγε παντας
απεκτεινεν, εξ ων αυτος, φησιν, εσωθην δε εγω μονος, αλλ' ιδικως φησιν· και
επεσεν επι τα παιδια σου της φυσεως αναμιμνησκων και καιριας αυτωι διδους τας
πληγας. 23 παλιν δε θεηλατον επλασεν την συμφοραν δυο μεν πολεμιων σχηματισας
εφοδους, δυο δε εκ θεου, την τε του πυρος και του ανεμου. τελευταιαν δε την των
παιδων αναιρεσιν επαγαγων και μονων των σωιζομενων αγγελων το παραδοξον εις
αμηχανιαν και συγχυσιν και την κατα θεου βλασφημιαν υπερεθιζει τον δικαιον. 1,
ουτως αναστας Ἰωβ διερρηξατο τα ιματια αυτου και εκειρατο την κομην της
κεφαλης αυτου. επι μεν ταις προτεραις αγγελιαις συννους ην ως εικος και εθαυμαζε
τα γινομενα. ως δε την των πολλων και ωραιων παιδων αθροαν ηκουσε τελευτην,
ινα μη τις αναλγητος ειναι δοξηι και ασυμπαθης, αποδιδωσι τηι φυσει το χρεος και
διαρρησσει μεν την εσθητα, κειρεται δε την κομην πενθικως. οις μεν γαρ το κομαν
προς κοσμον νενομιστο, ουτοι επι τοις πενθεσιν εκειροντο· οις δε το κειρεσθαι
ευπρεπες εδοκει, ουτοι επι τοις πενθεσιν εκομων του των τριχων ανεχομενοι
βαρους. οτι δε ουκ αφιλοσοφον το συμπαθες, δεικνυσι μεν και Παυλος λεγων εν ταις
Πραξεσιν· τι κλαιετε και συνθρυπτετε μου την καρδιαν; δεικνυσι δε και ∆αυιδ ου των
παιδων τον πειθηνιον, αλλα τον πολεμιωτατον ολοφυρομενος και μετα πικρας
οιμωγης αναστενων και λεγων· υιε μου Ἀβεσσαλωμ, υιε μου. δακρυει δε και αυτος ο
θεος ημων και σωτηρ συμπαθως, ειτε δια τον Λαζαρον ειτε δια την των Ἰουδαιων
απωλειαν, ο δη και αληθεστερον ειπειν. ου γαρ εν τωι μη πασχειν η νικη, αλλ' εν τωι
πασχοντα καρτερειν. 24 ειποι δ' αν τις γλαφυρωτερον εξηγουμενος, οτι και αυτην
τωι διαβολωι την εσθητα προσερριψεν οια τις αθλητης εις παλην αποδυομενος, ως αν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

αληθως γυμνος γενομενος τα πολυυμνητα φθεγξηται ρηματα· 1, 21 και πεσων χαμαι
προσεκυνησεν και ειπεν· αυτος γυμνος εξηλθον εκ κοιλιας μητρος μου, γυμνος και
απελευσομαι εκει· ο κυριος εδωκεν, ο κυριος αφειλατο· ως τωι κυριωι εδοξεν, ουτως
και εγενετο· ειη το ονομα κυριου ευλογημενον. βαβαι φιλοσοφιας υπερβοληι. τωι μεν
σχηματι τηι φυσει το χρεος απεδωκεν, τηι δε διαθεσει χωρει προς τον θεον και κλινει
γονυ και προσκυνει γνησιως και φυσικης απτεται φιλοσοφιας εν μεσοις τοις παθεσιν
εαυτωι τε και ημιν το της παραμυθιας σκευασας φαρμακον. νομος ανθρωπωι, φησιν,
εξ ουκ οντων εις το ειναι παραγεσθαι γυμνον, αλλα και εξιεναι του βιου μετα του
ομοιου σχηματος· τι ουν δεινον πεπονθαμεν, φησιν, φυσικως μεν ουδεν εχοντες,
ειληφοτες δε παρα θεου και αυθις αφαιρεθεντες ων μικρον υστερον την στερησιν
υπομενειν αναγκη. και νομιζει μεν υπο θεου πασχειν τα δεινα, προσκυνει δε και
ευχαριστως αποδιδωσι την παρακαταθηκην και αυτοις τοις ακοντιοις τοις
διαβολικοις κατατοξευει τον αλιτηριον. ο μεν γαρ ελεγεν ειρωνευομενος· η μην εις
προσωπον σε ευλογησει, αντι του δυσφημησει, ο δε τον χαριστηριον επι τοις
συμβασιν αναπλεκων υμνον αυτην ταυτην αφιησι την φωνην ευλογων τον θεον,
και φησιν· ειη το ονομα κυριου ευλογημενον. 1, 22 εν τουτοις πασι τοις
συμβεβηκοσιν αυτωι ουδεν ημαρτεν Ἰωβ εναντιον του κυριου και ουκ εδωκεν
αφροσυνην τωι θεωι. 25 εν τουτοις, φησιν, πασι τοις των συμφορων κυμασιν ουδε
κατα διανοιαν τι απρεπες περι θεου ο Ἰωβ ελογισατο· τουτο γαρ σημαινει το
εναντιον του κυριου. ανθρωπος μεν γαρ εις προσωπον, ο δε θεος εις την καρδιαν
βλεπει. μετα γνησιας ουν της διαθεσεως την δοξολογιαν προσηνεγκε και ου
φαυλους και αφρονας λογισμους αντι αγαθων προσεκομισεν. 2, 13 εγενετο δε ως η
ημερα αυτη και ηλθον οι αγγελοι παραστηναι εναντιον του κυριου, και ο διαβολος
ηλθεν εν μεσωι αυτων παραστηναι εναντιον του κυριου. και ειπεν ο κυριος τωι
διαβολωι· ποθεν συ ερχηι; τοτε ειπεν ο διαβολος εναντιον του κυριου· διαπορευθεις
την υπ' ουρανον και εμπεριπατησας την συμπασαν παρειμι. ειπε δε ο κυριος προς τον
διαβολον· προσεσχες ουν τωι θεραποντι μου Ἰωβ, οτι ουκ εστι κατ' αυτον των επι της
γης ανθρωπος ακακος, αληθινος, αμεμπτος, θεοσεβης, απεχομενος απο παντος
κακου; ετι δε εχεται ακακιας· συ δε ειπας τα υπαρχοντα αυτωι δια κενης απολεσαι.
πρωτον εν πενιαι και απαιδιαι γυμνασθεντος του δικαιου και την ακραν φιλοσοφιαν
επιδειξαμενου, εφ' οις ου μονον ουκ εδυσφημησεν, αλλα και ευχαριστηριους φωνας
ανεπεμψεν, οι μεν αγιοι συνεχαιρον αγγελοι τηι νικηι, ο δε διαβολος διεπριε τους
οδοντας και δευτερας πειρας εξουσιαν εξηιτει κατ' αυτου λαβειν. ο δε αγαθος θεος
και τους εαυτου δοξαζων γνησιους υπερεθιζει το θηριον, ινα και μαλλον
καταισχυνθηι, και πολλοις εγκωμιοις στεφανοι τον δικαιον ως την φυσικην
αληθειαν διαφυλαξαντα και ουδεμιαν υπομειναντα διαστροφην εκ των συμφορων.
αλλα και ετι, φησιν, της αυτης ακακιας εχεται μηδεμιαν υπομεινας τροπην· συ δε
εμεγαλαυχεις δια 26 κενης, αντι του· ακαιρως εφλυαρεις λεγων· εαν απολεσηι τα
υπαρχοντα, δυσφημει. κατανοει δε εντευθεν, ως ο μεν θεος προγνωστης ων και
ειδως το εκβησομενον και οτι ουκ αν ο μεγας Ἰωβ απρεπες τι φθεγξοιτο ποτε,
επετρεψε την κατα του δικαιου παλην. ο δε διαβολος ουτε το μελλον οιδεν ουτε τα
εν τηι ημετεραι καρδιαι γινωσκει, διο και αγνοων, οτι ηττηθησεται, εφλυαρει λεγων· η
μην εις προσωπον σε ευλογησει. και αυθις νικησειν οιομενος την εις το δερμα του
δικαιου πειραν εξαιτει και φησιν· 2, 45 δερμα υπερ δερματος· οσα υπαρχει ανθρωπωι
υπερ της ψυχης αυτου εκτισει. ου μην δε αλλα αποστειλας την χειρα σου αψαι των
οστων αυτου και των σαρκων, η μην εις προσωπον σε ευλογησει. το μεν θηριον
ωμον και αναισχυντον· ου γαρ ανεχεται μονον των ημετερων εμφορηθηναι σαρκων,
αλλα και μεχρις οστων και μυελων διελθειν βουλεται. ελεγχθεις δε ο μισανθρωπος
παλιν αναισχυντει και φησιν· ουδεν μεγα, ει αλλοτριων σωματων πεπονθοτων ουκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

εδυσφημησε δεδοικως, μη σε παροργισηι και κατα του αυτου σωματος ενεγκηις την
πληγην. και αλλως δε πολλακις τις, ινα μη εις οφθαλμον λαβηι, την χειρα προτεινει
και εις το ηττον τιμιον μελος δεχεται την πληγην, δερμα υπερ δερματος
προισχομενος, ινα σωσηι το κυριωτερον. ουδεν ουν μεγα, φησιν, ει των εξωθεν
περιεφρονησεν. εστι δε και αλλως νοειν· εξευτελιζων την του δικαιου προς θεον 27
ευφημιαν ο πονηρος δερμα, φησιν, υπερ δερματος δεδωκεν, αντι του· εις ολιγα
βλαβεις ολιγην τινα ευφημιαν προσηγαγεν, και ουδεν μεγα, ει των υπαρχοντων
ανθρωπος καταφρονει, ινα αυτος μη βλαβηι. το γαρ υπερ της ψυχης αυτου αντι του
υπερ εαυτου ειρηκεν. 2, 6 ειπεν δε ο κυριος τωι διαβολωι· ιδου παραδιδωμι σοι αυτον,
μονον την ψυχην αυτου διαφυλαξον. παλιν κατα μετρον τον χρυσουν ανδριαντα τωι
διαβολικωι πυρι δοκιμαζει ο θεος ουκ αυτος γνωναι θελων, ον ηπιστατο, αλλ' εις
ελεγχον διαβολικον και εφ' ωι τουτον ημιν γνωρισαι. και του μεν σωματος διδωσι
την εξουσιαν, ου συγχωρει δε του σωματος υπεξαγαγειν την ψυχην, ινα εξ επιγονης
τα διπλασιονα χαρισηται αγαθα. η και τουτο φησιν, οτι του ηγεμονικου αυτου μη
αψηι, δια δε των εις την σαρκα βασανων τον αγωνα ποιου. 2, 78 εξηλθεν δε ο
διαβολος απο του κυριου και επαισεν τον Ἰωβ ελκει πονηρωι απο ποδων μεχρι
κεφαλης. και ελαβεν οστρακον, ινα τον ιχωρα ξεηι, και αυτος εκαθητο επι της
κοπριας εξω της πολεως. μετα την των κτηματων και των οικετων και των παιδων
αφαιρεσιν τοτε το της λωβης ελκος επηγαγεν ο διαβολος, ως δριμεις μεν ρεειν
ιχωρας εκ του σωματος και επιδακνοντας, αποριαν δε ειναι παντελη των τε
αναγκαιων και των νοσοκομουντων. και της μεν πολεως ως λελωβημενος εξω
καθηστο. τηι δε χειρι τους μυδωντας ιχωρας ουχ υπεδεχετο, ινα μη και μαλλον
αποκναιοιτο, αλλ' οστρακωι τουτους απε 28 ξεεν. αιθριος δε και επι κοπριας εκειτο,
ινα καν ανθρωπινης ακουσηι φωνης η καθαρον αναπνευσηι τον αερα η, το γε
αληθεστερον ειπειν, τηι μειζονι κακοπαθειαι τον θεον εξιλεουμενος. 2, 99α χρονου δε
πολλου προβεβηκοτος ειπεν αυτωι η γυνη αυτου· μεχρι τινος καρτερησεις λεγων·
ιδου αναμενω χρονον ετι μικρον προσδεχομενος την ελπιδα της σωτηριας μου; ο μεν
ουν γενναιος και φιλοθεος Ἰωβ ενεκαρτερει τηι πενιαι και τοις παθεσι χρονον ουκ
ολιγον και προς εαυτον παραμυθουμενος ελεγεν· δει φερειν ανδρικως, δει
καρτερειν, δει την εκ θεου προσμενειν βοηθειαν, ου βραδυνει θεος επαμυναι και των
παροντων απαλλαξαι δεινων. εξασθενει δε η γυνη προς τας συμφορας υπο του
διαβολου τηρηθεισα ωσπερ υστερον μηχανημα κατα τινος ασειστου τειχους. ο δε
πανουργος διαβολος ως ικανωι χρονωι κατειργασατο τον δικαιον, τοτε τηι της
γυναικος ασθενειαι συγχρηται και οπλιζει ταυτην κατ' αυτου ωσπερ ποτε και την
Ευαν κατα του προπατορος Ἀδαμ. η δε και προς τας συμφορας απειπουσα και του
διαβολικου πληρωθεισα πνευματος επι τους παροντας προηχθη λογους, και πρωτα
μεν αυτωι τας εις θεον ελπιδας ανηνυτους πειραται δεικνυναι τωι πολλωι
παρεληλυθοτι χρονωι πιστουμενη το μελλον· ειτα και επαγει· 2, 9 βε ιδου γαρ
ηφανισται σου το μνημοσυνον απο της γης, υιοι και θυγατερες, εμης κοιλιας ωδινες
και πονοι, ους εις το κενον εκοπιασα μετα μοχθων. συ τε αυτος εν σαπριαι σκωληκων
καθισαι διανυκτερευων αιθριος· καγω πλανητις και λατρις τοπον εκ τοπου
περιερχομενη και οικιαν εξ οικιας, προσδεχομενη τον ηλιον ποτε δυσεται, ινα
αναπαυσωμαι των μοχθων και των οδυνων, αι με νυν συνε 29 χουσιν. αλλα ειπον τι
ρημα προς κυριον και τελευτα. ολον ην θεου συγχωρησις και διαβολου προσβολη
μετ' εξουσιας πραττοντος δια τον συγκεχωρηκοτα θεον, εφ' ωι δια παντων
αγωνισαμενον τον Ἰωβ στεφανιτην αναδειχθηναι. διο και την γυναικα ουδεις ηλεει
ουδε της παλαιας αυτης ευδαιμονιας μεμνημενος παρεμυθειτο την ενδειαν, αλλ'
εθητευεν επι μισθωι (τουτο γαρ σημαινει το λατρις) τοις εκαστοτε δεομενοις
υπηρετουσα, εφ' ωι και εαυτηι και τωι συνευνωι επαρκεσαι προς το αποζην. απειπουσα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

τοινυν προς τας συμφορας και διαβολικης ενεργειας πεπληρωμενη υποτιθεται τωι
δικαιωι ταυτην αυτωι των κακων λυσιν υπολελειφθαι την του σωματος απαλλαγην·
δυνατον δε ταυτην αυτωι προσγενεσθαι, ει παροργισοι δια της βλασφημιας τον θεον
και προς την αναιρεσιν υπερεθισοι την καθ' εαυτου. κακοτεχνως δε και ασυμπαθως
την τοιαυτην εισηγειται βουλην εκ τε των του ανδρος και των εαυτης συμφορων
τον λογον κατασκευαζουσα. τας των ωδινων, φησιν, αλγηδονας υπεμεινα, εμοχθησα
παιδοτροφουσα, ινα μετα σε μνημοσυνον σου τους παιδας καταλιπηις. εξεκοπη
τουτων η ελπις· παντες απωλοντο, αρρενες ομου και θηλειαι. εις τινα λοιπον
αποβλεψομαι, εις σε τον τουτων πατερα, τον σκωληκων πληρη, τον πενητα, τον
απερριμμενον; εις εμε την αθλιαν, την πλανητιν, την εκ της πολλης ευδαιμονιας επι
μισθωι θητευουσαν, την μεχρις εσπερας εν οδυναις και μοχθοις εξεταζομενην; αλλ' ει
τι μοι πειθηι, φθεγξαι τι ρημα προς τον θεον παροργιζων αυτον, ινα σε ανεληι· αυτη
γαρ σοι μονη των κακων υπολελειπται λυσις. 30 2, 10 ο δε εμβλεψας αυτηι ειπεν·
ωσπερ μια των αφρονων γυναικων ελαλησας. ει τα αγαθα εδεξαμεθα εκ χειρος
κυριου, τα κακα ουχ υποισομεν; οραις διδασκαλου και εν τοις παθεσι γνωμην και
προσοψιν; επειδη γαρ την γυναικα τοις της θεοσεβειας επαιδευεν νομοις, τα παρ'
ελπιδα ακουσας καταπληκτικωι φοβει τωι βλεμματι. ειτα και ηπιοις εντρεπει λογοις·
ταυτα, γαρ φησιν, ω αυτη, αφρονος ην ειπειν γυναικος. η γαρ ουκ αφροσυνη το
νομιζειν ομου τηι βλασφημιαι και την τελευτην επακολουθειν η ολως τολμαν
βλασφημον τι ρημα προφερειν κατα θεου; τουτοις δε παιδευσας τωι τε λογωι και τωι
βλεμματι νουθετει φερειν ευχαριστως των δυσχερων την επαγωγην. πολλοι μεν
γαρ, φησιν, ουδε ευθηνιας τινος επειραθησαν, ημεις δε ταυτης απολελαυκοτες εκ
θεου τι προς ταναντια δυσχεραινομεν, τι δε μη μετα πολλης της ευχαριστιας ως παρα
γνησιου δεσποτου και ταυτα δεχομεθα; η μεν ουν ταυτα ακουσασα εφησυχασε και
την νουθεσιαν εδεξατο μηδεν αντιφθεγξαμενη· διοπερ οιμαι και των υστερον
αγαθων κοινωνον αυτην γεγενησθαι τωι Ἰωβ. ο δε γενναιος αγωνιστης τριπλας τωι
διαβολωι δεδωκε τας πληγας αυτος τε μη καμφθεις και την υπ' αυτου παρατραπεισαν
γυναικα επανορθωσας τηι νουθεσιαι και τας ευχαριστους και παντος αξιας επαινου
και αληστου μνημης φωνας αναφθεγξαμενος. 2, 10 εν τουτοις πασι τοις
συμβεβηκοσιν αυτωι ουδεν ημαρτεν Ἰωβ τοις χειλεσιν εναντιον του θεου. 31
ασφαλιζεται παλιν ημας η γραφη και τηι λαμπροτητι και αναμαρτησιαι και τηι εν τοις
πειρασμοις του ανδρος μεγαλοψυχιαι προσμαρτυρει, ως αν επαξιως της τοιαυτης
ψυχης και τα εν παντι τωι βιβλιωι του ανδρος νοησωμεν ρηματα. δειχθεισης ουν
αυτου πανταχοθεν της μεγαλονοιας και ως παρ' ολους τους αγωνας ενικησεν, μηδεν
ταπεινον εννοησωμεν περι αυτου εν τηι των εφεξης ρηματων προφοραι. 2, 11
ακουσαντες δε οι τρεις φιλοι αυτου τα κακα παντα τα επελθοντα αυτωι παρεγενοντο
εκαστος εκ της ιδιας χωρας προς αυτον. εαν τις λεγηι· δια τι μετα τοσουτον χρονον οι
φιλοι παραγεγονασιν, εννοειτω πρωτον μεν, ως διαφορους ᾤκουν χωρας και μετα
πολυ μεν ισως ηκουσαν. το δε παραδοξον της συμφορας και απιστον εδοκει, ει επι
κοπριας ανεπικουρητος ο Ἰωβ καθηται, και περιεμενον δια πλειονων πιστωσασθαι
την ακοην η και εκπεμψαι και ιδειν, ει αληθη τα λεγομενα. εν τουτοις μεν ουν ο
χρονος ετριβετο· προς δε δη τουτοις, οτε το αληθες εγνωσαν, βασιλεις οντες και
εκδημειν μελλοντες αναγκην ειχον προτερον ευ διαταξασθαι το υπηκοον, διαθειναι
τα κατα τον οικον, επιστησαι τοις αρχομενοις τους ανθ' εαυτων. ταυτα παντα αυτους
απησχολει και ενεβραδυνον, και ει μη σφοδρα γε αγαπητικοι τινες ησαν και δικαιοι,
ουκ αν τας οικειας καταλιποντες χωρας τε και βασιλειας αφικνουντο προς την
επισκεψιν, αλλα δι' ετερων την χρειαν επληρουν. εστι δε εννοειν, ως και οικονομια
τις ην θεια η της αφιξεως αναβολη· επειδη γαρ ομου τηι των φιλων διαλεξει και το
παν του αγωνος ελυθη του θεου χρηματισαντος και τον δικαιον ανακτησαμενου και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

στεφανωσαντος, οικονομια τις θεια γεγονεν εμβραδυναι τους φι 32 λους, ινα
παρατασιν σχηι τα του σκαμματος και μειζονως αθλησας ο δικαιος δικαιοτερον
αναρρηθηι παρα του θεου. 2, 11 Ἐλιφαζ ο Θαιμανων βασιλευς· εθνους περι το Σινα. 2,
11 Βαλδαδ ο Σαυχαιων τυραννος· την δε Σαυχι πολιν ειναι φασι Μωαβιτων.
Μωαβιτων ουν ην βασιλευς ο Βαλδαδ· το γαρ τυραννος ενταυθα αντι του βασιλευς
κειται. 2, 11 Σωφαρ ο Μιναιων βασιλευς· τουτεστιν· Ἀμμανιτων. 2, 11 και
παρεγενοντο προς αυτον ομοθυμαδον του παρακαλεσαι και επισκεψασθαι αυτον.
Συμμαχος ουτως εκδεδωκεν· _σ_υ_ν_ε_τ_α_ξ_α_ν_τ_ο_ _γ_α_ρ_ _ο_μ_ο_υ_
_ε_λ_θ_ο_ν_τ_ε_ς_ _σ_υ_μ_παθησαι αυτωι και παραμυθησασθαι αυτον. ορα και
εντευθεν, ως και ετερος παρηλθε χρονος, εως οτε προς αλληλους διαπεμψαμενοι
την επι το αυτο συνοδον τε και αφιξιν εποιησαντο. 2, 12 ιδοντες δε αυτον πορρωθεν
ουκ επεγνωσαν της λωβης τους παλαιους αυτου χαρακτηρας εξαφανισασης. 2, 12 και
βοησαντες φωνηι μεγαληι εκλαυσαν ρηξαντες εκαστος την εαυτου στολην την τε του
φιλου συμφοραν ιδοντες και την αγχιστροφον των πραγματων μεταβολην
ενθυμηθεντες εκλαυσαν μετ' οιμωγης ερρηξαν τε 33 την στολην ως νεκρον
πενθουντες τον των τεθνηκοτων απερριμμενων ελεεινοτερον. 2, 12 και
καταπασαμενοι γην επι της κεφαλης αυτων. τινα δε βιβλια εχουσι· _κ_α_ι_
_α_ν_α_β_λ_ε_ψ_α_ν_τ_ε_ς_ _ε_ι_ς_ _τ_ο_ν_ _ο_υ_ρ_α_ν_ο_ν τον θεον
εξιλεουμενοι και μονονουχι λεγοντες· ιλεως εσο, δεσποτα, και μη τοιουτοις ημας
περιβαληις κακοις, ο δη και ποιειν ειωθαμεν θαυμαζοντες ομου και φοβουμενοι,
οταν ορωμεν τινας ταις αδοκητοις περιπεπτωκοτας συμφοραις. 2, 13 παρεκαθισαν
αυτωι επτα ημερας και επτα νυκτας, και ουδεις αυτων ελαλησεν· εωρων γαρ την
πληγην μεγαλην ουσαν και δεινην σφοδρα. ουκ ειπεν η γραφη· επτα ημερας απο
πρωιθεν εως εσπερας, ουδε· επτα νυκτας αφ' εσπερας μεχρι πρωιας. δηλον ουν, οτι
το πλειον της ημερας παρακαθεζομενοι υπανεχωρουν τας αναγκαιας
εκπληρωσαντες χρειας. και παλιν επανηκοντες μεχρι πολλου της νυκτος
παρεκαθεζοντο, και αυθις απιοντες παλιν ωρθριζον προς αυτον, ο δη των
γνησιωτατων και συμπαθεστατων φιλων ιδιον. τηι δε κοινηι συνηθειαι χρωμενη η
γραφη ουτως απολυτως ειπεν· παρεκαθισαν αυτωι επτα ημερας και επτα νυκτας, επει
και οτε λεγει τον Ἰακωβ δεκατεσσαρα ετη δουλευσαι και συγκαιεσθαι τωι καυσωνι
της ημερας και τωι παγετωι της νυκτος· αρα υπο στεγην ουκ εισηιει ποτε; αρα ουδεμιας
αναπαυσεως ετυχεν εν ολωι τωι χρονωι; ταυτα μεν ουν και λεπτολογειν φλυαρον· ως
γαρ εφην, η γραφη κοινηι συνηθειαι χρηται. επειδη δε τινες κωμωιδουντες την
γραφην και εντευθεν αυτην ως ψευδη δια 34 συρουσιν (ου γαρ αν, φασιν, ασιτοι
διετελουν επι τοσαυταις ημεραις), ηναγκασθημεν αυτων συναπαχθηναι τηι ακαιρωι
στενολεσχιαι. προσκαρτερουντες τοιγαρουν τας τε ημερας και τας νυκτας, καθ' ον
εφην τροπον, και ως ο της αγαπης απηιτει θεσμος, ουδενα λογον ηυρισκον
παραμυθιας, υπερνικωσης της συμφορας την εκ των λογων παραψυχην. 35
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΤΡΙΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· Μετα τουτο ηνοιξεν Ἰωβ το στομα αυτου και
κατηρασατο την ημεραν αυτου λεγων. Προθεωρια του κεφαλαιου αλγει μεν ο
δικαιος και ουκ αν τις αρνησαιτο· ου γαρ των αναισθητων η αρετη, αλλα των εν τοις
παθεσι φιλοσοφουντων. οδυναται δε κατα μεν το φαινομενον υπο της εν τηι σαρκι
πληγης δριμυτατως κεντουμενος, κατα δε το νοουμενον οια δικαιος και φιλοθεος
ανηρ ορων τινας σκανδαλιζομενους επι τοις αυτου παθεσιν ως δη του δικαιου
τοιαυτα υπομενοντος. ηλγει τοιγαρουν και ωδυνατο και δια τα παθη και ως της του
θεου δοξης επ' αυτωι διασυρομενης. και γαρ οταν λεγη· ινα τι εθου με κατεντευκτην
σου; ουκ αυτος κατα θεου ενετυγχανεν, μη γενοιτο. τινι γαρ και ειχεν εντυγχανειν;
αλλα τουτο εστιν ο φησιν· ινα τι δι' εμε, δεσποτα, το ονομα σου βλασφημειται;
εθορυβειτο δε ουχ ηκιστα και ιλιγγια οια σφοδρως τηι του θεου τετρωμενος αγαπηι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

μηπως τελειαν εγκαταλειψιν υπεμεινεν υπο θεου· ουδεν γαρ ουτω τιμωρειται ψυχην
λογικην και φιλοθεον ως το υποπτευειν καταλελειφθαι παρα θεου. και μυριακις
ηιρειτο τον θανατον 36 η μετα αλγηδονων και τοιαυτης υποψιας τοις ζωσιν
εγκαταλεγεσθαι. επι μεν ουν τηι των κτηματων απωλειαι και τηι των παιδων αθροαι
τελευτηι οιας αφηκε χαριστηριους φωνας, ηκουσαμεν, και οπως την γυναικα
εξεπαιδευσεν απρεπες τι περι του δεσποτου λογισαμενην και ποια μετα πενιαν και
εξουδενωσιν και το δριμυ παθος εφθεγξατο, και ως ουδεν αυτον των ανθρωπινων
συμπτωματων διεθορυβησεν. ως δε οι φιλοι παρεγενοντο ανδρες δικαιοι και
συμπαθεις, ευκαιρον ωιηθη θεωρων αυτων την υπομονην και την αγαπην, επ' αυτων
ειπειν και δημοσιευσαι τας κατα ψυχην αλγηδονας. και φθεγγεται μεν καθ' ιστοριαν
ακινδυνα· εν γαρ του διαβολου το σπουδασμα το παρασκευασαι τον δικαιον
βλασφημησαι θεον. ο δε ουδαμου φαινεται τοιουτον τι διαπραξαμενος, αλλα και
μαλλον ευφημησας και χαριστηριους αναπεμψας φωνας. καταραται δε την ημεραν
της γεννησεως και τον θανατον επιποθει δια τας ανωτερω λεχθεισας αιτιας. προς δε
διανοιαν μυστηρια λαλει και περι των ηδη προγεγονοτων φιλοσοφει και
πληροφορειται το μελλον· τοιαυται γαρ αει των αγιων προφητων αι ρησεις. επι δε
αυτων των λεξεων γενομενοι σαφηνισωμεν την εννοιαν αυτου ποδηγουντος ημας
προς την ερμηνειαν του και τον αγιωτατον Ἰωβ προς τους αγωνας ενισχυσαντος. 37
Αι λεξεισ 3, 12 Μετα τουτο ηνοιξεν Ἰωβ το στομα αυτου και κατηρασατο την ημεραν
αυτου λεγων· οτε δικαιος ανοιγει το στομα, ουχ απλως ουτωσι προσηκει προσεχειν
τοις λεγομενοις, αλλα την εκ των λογων ωφελειαν αναζητειν. μεστα γαρ αει
ωφελειας των αγιων τα ρηματα, διο και το σκευος της εκλογης ο Παυλος
επιστελλων φησιν· το στομα μου ανεωγεν προς υμας, Κορινθιοι. και περι του κυριου
δε ειρηται εν ταις ιεραις των ευαγγελιων γραφαις· και ανοιξας το στομα αυτου
εδιδασκεν αυτους λεγων. ιδωμεν ουν, τι και ο μεγας Ἰωβ ανοιξας το στομα
φθεγγεται. 3, 3 απολοιτο η ημερα, εν ηι εγεννηθην, και η νυξ, εν ηι ειπαν· ιδου αρσεν.
οτι μεν ηθυμει δια τας ειρημενας αιτιας ο Ἰωβ, προδηλον. εκφερει δε τα της αθυμιας
ρηματα και καταραται πραγμα ουχ υφεστηκος, αλλ' ημερονυκτιον παρελθον. οτι δε
αθυμουσιν εν ταις περιστασεσιν οι δικαιοι, και Ἰερεμιου λεγοντος ακουσηι·
επικαταρατος η ημερα, εν ηι εγεννηθην, και του ιεροφαντου Μωσεως· αποκτεινον με,
ει ουτως μοι μελλεις ποιειν. και αυτος δε ο κυριος φησι περι του τοις ανηκεστοις
περιπεπτωκοτος κακοις Ἰουδα· καλον ην αυτωι, ει ουκ εγεννηθη ο ανθρωπος
εκεινος. 38 αθυμουσι μεν ουν, ως εφην, ουκ ολιγωρουσι δε ουδε καταπιπτουσιν ουδε
φθεγγονται τι παλιμφημον κατα θεου, αλλ' η καθ' εαυτων η κατα πραγματων ουδεν
βλαπτομενων τα της αθυμιας εκφερουσι ρηματα. και γουν ο μεγας ∆αυιδ τα ορη τα
Γελβουε καταραται φασκων· μη ελθοι εφ' υμας δροσος, οτι τον ποθουμενον
Ἰωναθαν μετα του πατρος καιτοιγε πολεμιου τυγχανοντος αυτωι επι των ορων
εκεινων ηκουσεν αναιρεθεντας. και προς μεν ρητον ταυτα· επικεκρυμμενως δε ως
προφητης μυστηρια λαλει. και επειδη γεννησιν οιδεν η γραφη ου την κατα σαρκα
μονην, αλλα και την απο τροπου εις τροπον μεταβολην, οιον απο αρετης εις κακιαν
η απο κακιας εις αρετην, απολεσθαι επευχεται την ημεραν της αμαρτιας, εν ηι ο Ἀδαμ
παρεβη. το γαρ της ανθρωποτητος οικειουται προσωπον και φησιν οτι· απολοιτο η
ημερα, καθ' ην απο της αρετης εις την φαυλοτητα ο ανθρωπος μετετραπη. το δε εν ηι
ειπαν· ιδου αρσεν, οτι εξ ενος του Ἀδαμ οι πολλοι αμαρτωλοι κατεστημεν. ημεραν δε
και νυκτα την αυτην φησι, προς μεν ρητον, οτι το ημερονυκτιον μιαν ημεραν οιδεν η
γραφη, προς δε διανοιαν, οτι η παραβασις φωτος επαγγελιαν εχουσα δια το ακουσαι
εσεσθε ως θεοι σκοτους ηνεγκεν εργα. σκοτος γαρ η παρακοη δι' ης ο θανατος
εισηλθεν, ωστε δειν λοιπον εναργεστερον την διαφοραν οφθηναι του αρρενος προς
το θηλυ. 3, 45 και η νυξ εκεινη ειη σκοτος, και μη αναζητησαι αυτην ο κυριος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ανωθεν, μηδε ελθοι εις αυτην φεγγος· εκλαβοι δε αυτην σκοτος 39 και σκια θανατου.
προς μεν ρητον μη καταλαμφθηναι υπο σεληνης η αστερων την νυκτα εξαιτει, αλλα
βαθει κατασχεθηναι σκοτωι, ο δη και σκιαν θανατου καλει. προς δε διανοιαν την
αμαρτιαν επευχεται εν τηι ιδιαι κακιαι φαινεσθαι, ινα μη ισχυσηι υποκρινεσθαι αρετην,
αλλα γνωριζομενη, οτι ζοφωδης εστι και θανατηφορος, φευκτη γενηται και
αποτροπαιος. 3, 56 επελθοι επ' αυτην γνοφος. καταραθειη η ημερα εκεινη και η νυξ
εκεινη, απενεγκοιτο αυτην σκοτος. γνοφος νεφωδης αχλυς. προς μεν ουν ρητον
ευχεται αφεγγη γενεσθαι την τε ημεραν αυτου της γεννησεως και την νυκτα. προς δε
διανοιαν εξαιτει την αμαρτιαν φαινεσθαι, ωσπερ και εστιν, ινα μη ο Σατανας ως
αγγελος φωτος υποκρινομενος δειξηι τα φαυλα ως αγαθα, αλλ' ινα γνωριζομενα, οτι
εισι φαυλα και σκοτους αιτια, φευκτα πασι γενωνται. 3, 6 μη ειη εις ημερας ενιαυτου
μηδε αριθμηθειη εις ημερας μηνων. προς μεν ρητον· εξαφανισθειη, φησιν, η ημερα
της γεννησεως μου συστελλομενου του ενιαυσιαιου κυκλου. προς δε διανοιαν μηδε
μνημην ευχεται γενεσθαι της αμαρτιας, διο και φησιν· 3, 7 αλλα η νυξ εκεινη ειη
οδυνη. αντι του· γνωσθητω, οτι φαυλη εστιν, και δια τουτο μισεισθω ως φαυλη και
οδυνης αιτια. 40 3, 7 και μη ελθοι επ' αυτην ευφροσυνη μηδε χαρμονη. αλλα μηδε
ελθοι, φησιν, εις τον καιρον της εμης γεννησεως ευφροσυνη τις η χαρμοσυνη. προς
δε διανοιαν· μηδεις, φησιν, επιτερφθειη τηι αμαρτιαι, μηδεις ως χαρας αιτιαν ταυτην
εργασαιτο. ο μεν ουν, ως εφην, κατα πραγματος ανυποστατου ριπτειν δοκει της
αθυμιας τους λογους, προφητικως δε την πατροπαραδοτον αμαρτιαν καταραται
αιτων αυτην εξαφανισθηναι. διο και εις εργον εξεβη τα ρηματα, του θεου και
σωτηρος ημων δια του λουτρου της παλιγγενεσιας ταυτην εξαφανισαντος. 3, 8 αλλα
καταρασαιτο αυτην ο καταρωμενος την ημεραν εκεινην ο μελλων το μεγα κητος
χειρωσασθαι. σαφως ενταυθα την προφητειαν απεκαλυψεν· ου γαρ περι αισθητου
κητους λεγει, αλλα περι του νοητου δρακοντος, του διαβολου, ον ισχυρον οντα και
μεγα κητος δησας ο ισχυροτερος, ως εν ευαγγελιοις ηκουσαμεν, διηρπασεν αυτου τα
σκευη, τουτεστιν· τους αιχμαλωτισθεντας ανθρωπους υπ' αυτου. τις ουν ετερος την
αμαρτιαν κατηρασατο και εξηφανισεν εν εαυτωι, τις δε το νοητον εχειρωσατο κητος,
αλλ' η ο δι' ημας ανθρωπος γενεσθαι καταδεξαμενος του θεου λογος; ος εν τυπωι της
αμαρτιας την συκην κατηρασατο, ως εδιδαχθημεν εν ευαγγελιοις. οτι γαρ ου περι
αισθητου τινος φησι κητους, ηκουσαμεν εν ταις Καθολικαις· πασα γαρ φυσις θηριων
τε και πετεινων ερπετων τε και εναλιων δαμαζεται και δεδαμασται τηι φυσει τηι
ανθρωπινηι. ει δε ανθρωπος και τα θηρια και τα εναλια κητη και εχειρωσατο και
χειρουται, πως περι θεου ελεγεν η γραφη ως μηπω μεν 41 χειρωσαμενου το εναλιον
κητος, μελλοντος δε αυτου κρατησειν ο μελλων το μεγα κητος χειρωσασθαι; τι δε
και μεγα θεωι το κητους εναλιου κρατησαι; ευδηλον ουν, ως περι της αμαρτιας και
του διαβολου ταυτα τωι δικαιωι λελεκται. 3, 9 σκοτωθειη τα αστρα της νυκτος
εκεινης, και μη υπομειναι και εις φωτισμον μη ελθοι και μη ιδοι εωσφορον
ανατελλοντα. προς μεν ρητον· μη δωσηι, φησιν, το οικειον φεγγος, αντι του· μη
λαμψωσι τα αστρα της νυκτος εκεινης. αστρα δε κυριως τα εκ πολλων αστερων
συγκειμενα ωσπερ η Πλειας και η Ἄρκτος· αστηρ δε ο καθεις. αλλα μηδε υπομειναι,
φησιν, αντι του· μη εμμεινοι φαινοντα μηδε τον οικειον εκτελουντα δρομον, αλλα
μηδε διαδεξηται την νυκτα εκεινην φως. εωσφορον γαρ ανατελλοντα η τον εωθινον
αστερα φησιν η τον ηλιον ως την εω φεροντα. προς δε διανοιαν· της αμαρτιας,
φησιν, ην δη νυκτα καλει, αι δοκουσαι τερπνοτητες και τα καλλη εξαφανισθειησαν,
και μη νικησοι τα πονηρα την αρετην ποτε. τουτο γαρ λεγει το εις φωτισμον μη
ελθοι αντι του· γνωσθειησαν αι της αμαρτιας τερπνοτητες, οτι σκοτος εισι, και μη
ισχυσατωσαν απατησαι μηδε πλασασθαι, οτι εχουσι τι αγαθον. το δε και μη ιδοι
εωσφορον ανατελλοντα ουκ ευκτικως φησιν, αλλ' αυτο το ον απαγγελλει· ου γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

δυναται η αμαρτια υπομειναι τον εωσφορον εν ταις ψυχαις ημων ανατελλοντα.
εωσφορος δε εστιν ο περι του κυριου λογος ο την ημετεραν καταυγαζων ψυχην, ως ο
εγκριτος των αποστολων Πετρος δευτεραν επιστολην αποχαραττων εδιδαξεν και
εχομεν, λεγων, 42 βεβαιοτερον τον προφητικον λογον, ωι καλως ποιειτε
προσεχοντες ως λυχνωι φαινοντι εν αυχμηρωι τοπωι, εως ου η ημερα διαυγασηι και
φωσφορος ανατειληι εν ταις καρδιαις υμων. φησιν ουν, οτι ου δυναται η αμαρτια
μενειν εν ταις ψυχαις, επαν αξιωθωσι καταυγασθηναι υπο του εωσφορου, τουτεστι
του θειου λογου. του γαρ φωτος επιλαμποντος το σκοτος υπαναχωρει. 3, 10 οτι ου
συνεκλεισεν πυλας γαστρος μητρος μου. κατα μεν το ρητον· οτι, φησιν, ουκ εκωλυσε
με γεννηθηναι, καιτοιγε ουκ εν τηι νυκτι ετυγχανε το κωλυσαι αυτον εκ μητρας
προελθειν, αλλ' ο δια παντων λεγει, τοιουτον εχει νουν, οτι αμεινον ην μη
γεννηθηναι. προς δε διανοιαν· επαρωμαι, φησιν, την αμαρτιαν, οτι μη εκωλυθησαν
μου αι της προθεσεως ορμαι, αλλα και ωδινησα την αμαρτιαν και απεκυησα,
τουτεστιν· εργωι επραξα του απηγορευμενου ξυλου γευσαμενος. 3, 10 απηλλαξε γαρ
αν πονον απο οφθαλμων μου. ει γαρ μη ετεχθην, φησιν, ουκ αν ταις παρουσαις
περιεπιπτον συμφοραις. προς δε διανοιαν· ει μη γαρ δια την αμαρτιαν, φησιν, και
την γενομενην παρατροπην ουκ αν αι φθοραι και αι νοσοι τοις ανθρωποις
συνεβαινον. 3, 11 δια τι γαρ εν κοιλιαι ουκ ετελευτησα, εκ γαστρος δε εξηλθον και
ουκ ευθυς απωλομην; ουτω γαρ αμεινον ην η μηδε τεχθηναι, η τεχθεντα παραχρημα
απο 43 θανειν. προς δε διανοιαν· καλον γαρ εστιν, η μηδε ολως τινα φαυλον εν ημιν
γεννηθηναι λογισμον, η και, ει γενοιτο, παραχρημα αυτον εξαφανισθηναι. 3, 12 ινα
τι δε συνηντησαν μοι γονατα; ινα τι δε μαστους εθηλασα; ουτως ουκ ωφειλον,
φησιν, ουτε εις γονατα τεθηναι τιτθης ουτε γαλακτος μεταλαβειν, ινα και
ζωοποιηθω. κατα δε την θεωριαν· ινα τι γαρ, φησιν, ουκ ωκλασα η υπεσκελισθην
πορευομενος του απηγορευμενου ξυλου γευσασθαι· ινα τι δε και επιδοσιν τινα
εποιησα επι τα φαυλα; τουτο γαρ λεγει μαστους εθηλασα, τουτεστι τους τροπους της
κακιας ηυξησα. 3, 13 νυν αν κοιμηθεις ησυχασα, υπνωσας δε ανεπαυσαμην, ει μη γαρ
ετεχθην, φησιν, η τεχθεις παραχρημα ετελευτησα, ουκ αν εις πειραν ηρχομην των
δεινων. 3, 1415 μετα βασιλεων βουλευτων γης, οι εγαυριωντο επι ξιφεσιν, η μετα
αρχοντων, ων πολυς ο χρυσος, οι επλησαν τους οικους αυτων αργυριου. εκ τουτων
παιδευομεθα μη μεγα φρονειν επι δυναστειαι η πλουτωι η φρονησει, οπουγε και
βασιλεις και οι επι γης βουλευται, αντι του· οι επι σοφιαι και βουληι μεγα
φρονουντες, και οι γαυριωντες επι ξιφεσιν, τουτεστιν· ταις αρχαις, ταις δυναστειαις,
τοις κατα πολεμιων τροπαιοις, προς δε δη τουτοις και οι πολυχρυσοι τον κοινον
απασιν υφιστανται θανατον. ουδεν ουν επασχον δεινον συνδρο 44 μον υπομενων τηι
γεννησει τον θανατον και μηδενος των εν βιωι δοκουντων καλων εν μεθεξει
γινομενος, οπουγε και οι επι τουτοις μεγα φρονησαντες ισα τοις λοιποις ανθρωποις
τεθνηκασιν. 3, 16 η ωσπερ εκτρωμα εκπορευομενον εκ μητρας μητρος η ωσπερ
νηπιοι, οι ουκ ειδον φως. εκτρωμα εστι το μηπω διαμορφωθεν τελειως εν τηι γαστρι,
νηπιον δε λεγει τον μηπω δεξαμενον αισθησιν των του βιου καλων η φαυλων. τον
δε περι τουτων λογον, δια τι οι μεν ουδε τελεσφορουνται, οι δε και τελεσφορηθεντες
νεκροι γεννωνται, οι δε ομου τηι γεννησει τον θανατον υπομενουσι, τοις ανεφικτοις
του θεου κριμασι καταλειπτεον. 3, 17 εκει ασεβεις επαυσαν θυμον οργης, εκει
ανεπαυσαντο κατακοποι τωι σωματι. καλλιστον ημας διδασκει μαθημα, οτι ει και δι'
αμαρτιαν ο θανατος, αλλ' ουν χρησιμως και φιλανθρωπως ο θεος τοις ανθρωποις
και τουτον ωικονομησατο. και γαρ οι ασεβεις, φησιν, οι δια πλουτον και υπεροψιαν
βιου κατα θεου θρασυνομενοι, παυονται και ανακοπτονται του κακου μηκετι
θυμουμενοι η οργιζομενοι, και οι εν οδυναις σωματικαις οντες των πονων ληγουσιν.
ουδεν ουν, φησιν, αιτω συμβηναι μοι φαυλον, αλλα το παρα θεου τοις ανθρωποις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

χρησιμως οικονομηθεν, τον θανατον. επει δε ετερα βιβλια εχουσιν· _ε_κ_ε_ι_
_α_σ_ε_β_ε_ι_ς_ _ε_ξ_ε_κ_α_υ_σ_α_ν_ _θ_υ_μ_ο_ν_ οργης, ουτω νοησεις· οι μη
ενταυθα, φησιν, παιδευθεντες, 45 αλλ' εμμειναντες τηι ασεβειαι την εκ της θειας
οργης κολασιν εαυτοις επισπωνται. 3, 18 ομοθυμαδον δε οι αιωνιοι ευθηνησαν· ουκ
ηκουσαν φωνην φορολογου. αλλα και οι εξ αιωνος, φησιν, τελευτησαντες εκει
τυγχανουσι των πρακτορων και απαιτητων της επαχθειας απαλλαγεντες, ινα ειπηι
οτι· των του βιου συμφορων εκτος γενομενοι. προς δε διανοιαν φορολογον φησι τον
διαβολον, ος ου μονον ως φορολογος, αλλα και ως δεσποτης τους υπ' αυτωι
προαιρετικως γεγονοτας ωσπερ τινα δασμον απαιτει το πραττειν τα αυτωι
καταθυμια. και τουτου τοιγαρουν του πικρου φορολογου οι τον βιον εξελθοντες
απαλλαττονται ουκετι τα φαυλα πραττειν δυναμενοι. 3, 19 μικρος και μεγας εκει
εστι και θεραπων δεδοικως τον κυριον αυτου. παντες ουν εκει τυγχανουσι, και αλλο
του θανατου χρησιμον το μη ειναι εκει δουλον και δεσποτην. και γαρ οι παλαι,
φησιν, δεδοικοτες τους εαυτων δεσποτας εκει ου φοβουνται. αλλα δε βιβλια εχουσιν·
ου δεδοικως τον κυριον αυτου. ει μεν ουν ου δεδοικως, προδηλος η νοησις· ει δε
δεδοικως, αντι του· παλαι μεν δεδοικως, εν ᾅδου δε ουκετι. ταυτα περι του θανατου
δια πολλων εφιλοσοφησεν ο σηπομενος και σκωληκας βρυων και τωι ιχωρι
περιρρεομενος, και ωσπερ των αλγηδονων επιλαθομενος καθαρωι διανοιας ομματι
τα καλλιστα ημιν των μαθηματων παραδεδωκεν, ημεις δε τουτων εις εννοιαν ουκ
ερχομεθα. ει 46 γαρ του θανατου την μνημην ειχομεν, βελτιους αν εγινομεθα και
πλουτου και δυναστειας και των εν τωι βιωι δοκουντων τερπνων ραιδιως αν
περιεφρονουμεν. 3, ινα τι γαρ δεδοται τοις εν πικριαι φως, ζωη δε ταις εν οδυναις
ψυχαις; πολλαχου η γραφη το ινα τι επι παρακλησεως τιθησιν, ουκ επι
αποδυσπετησεως, ως επι του ινα τι, κυριε, αφεστηκας μακροθεν, υπεροραις εν
ευκαιριαις, εν θλιψει; ου γαρ μεμφεται, αλλ' ικετευει μη εγκαταλειφθηναι εν ταις
θλιψεσιν. και παλιν· ινα τι, ο θεος, απωσω εις τελος; ωργισθη ο θυμος σου επι
προβατα νομης σου. παλιν γαρ ουκ αιτιαται, αλλα μη εις τελος απωσθηναι
παρακαλει. κανταυθα τοινυν ο μακαριος ουτος ανηρ ικετευει λεγων· επειδη φωτος
και ζωης ει χορηγος, κυριε, περιελε τας οδυνας, περιελε της ψυχης την πικριαν. και
γαρ αιρετωτερος του οδυνηρου βιου ο θανατος. διο και επιφερει· 3, 2122 οι
ομειρονται του θανατου και ου τυγχανουσιν ανορυσσοντες ωσπερ θησαυρους,
περιχαρεις δε εγενοντο, εαν κατατυχωσιν. ωσπερ, φησιν, οι χρυσον μεταλλευοντες
και θησαυρον ζητουντες, εαν ευρωσιν, χαιρουσιν, ουτω και οι εν πικραις οδυναις,
εαν συναισθωνται πλησιον οντα τον θανατον, λυσιν αυτον των κακων ελπιζοντες
ειναι χαιρουσιν. 47 3, 23 θανατος ανδρι αναπαυσις, συνεκλεισεν γαρ ο θεος κατ'
αυτου. καθ' εκατερα φησιν· θανατος ανδρι αναπαυσις. περας γαρ εστι του ενταυθα
βιου και συγκλειει τας ενταυθα των ανθρωπων πραξεις, ωστε μη δυνασθαι ημας ετι
φαυλον τι πραττειν. αλλα και τα κατα τους πονους της αρετης περας εχει· εκει γαρ
ουκετι οι αγωνες, αλλ' οι στεφανοι, ουκετι οι ιδρωτες, αλλ' η αναπαυσις. το ουν
συνεκλεισεν ο θεος κατ' αυτου αντι του· και των πονων των περι την αρετην περας
εχει ο θανατος και της κακιας εποχην. ετερα δε βιβλια εχουσι και τουτον τον στιχον
μετα το θανατος ανδρι αναπαυσις· _ο_υ_ _η_ _ο_δ_ο_ς_ _α_π_ε_κ_ρ_υ_β_η_ _α_π_'_
_α_υ_τ_ο_υ_. ο δε νους ουτος· του θανατου η οδος απεκρυβη απο του ανθρωπου· ου
γαρ οιδεν ο ανθρωπος, ποτε ο θανατος εφισταται δια το αιφνιδιον. 3, 24 προ γαρ των
σιτιων μου στεναγμος μοι ηκει, δακρυω δε εγω συνεχομενος φοβωι. αιτιαν
αποδιδωσι του ποθειν τον θανατον· ουτε γαρ αστενακτι, φησιν, τροφης
μεταλαμβανω, αλλα και πυκνα δακρυω δεδοικως, μη τι αρα εγκαταλειψιν τελειαν
υπο θεου υπεμεινα. αιρετωτερος δε τοις δικαιοις, ως φθασαντες εφημεν, μυριακις ο
σωματικος θανατος η το υποπτευειν εγκαταλειψιν υπομεμενηκεναι παρα θεου. και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

αμεινον κρινει ο λογικος ανθρωπος το μηδε ολως γενεσθαι η εν εγκαταλειψει
γενεσθαι θεου. 48 3, 25 φοβος γαρ, ον εφροντισα, ηλθε μοι, και ον εδεδοικειν,
συνηντησε μοι. φησι που ψαλλων ο μεγαλογραφος· εγω δε ειπα εν τηι ευθηνιαι μου·
ου μη σαλευθω εις τον αιωνα. ειτα επιφερει· απεστρεψας δε το προσωπον σου και
εγενηθην τεταραγμενος. ο δε μεγας Ἰωβ εξ υπερβαλλουσης φιλοσοφιας εν πλουτωι
και ευθηνιαι ουκ ειπεν· ου μη σαλευθω, αλλα και σφοδρα εδεδοικει και περιδεης ην,
μη τι προσκρουσηι θεωι, μη εκτος της θειας σκοπης γενηται. δια τουτο νυν αγωνιαι και
τον θανατον ποθει υπονοων, οτι τουτο πεπονθεν, οπερ εφοβειτο, και ο υπ' αυτου
ποθουμενος θεος απεστραφη τα κατ' αυτον. 3, 26 ουτε ειρηνευσα ουτε ησυχασα ουτε
ανεπαυσαμην, ηλθε δε μοι οργη. ουδεποτε, φησιν, απεμεριμνησα, ου μετα της
αμαρτιας ειρηνευσα, ουκ εφησυχασα του αγαθοποιειν, την οργην και αποστροφην
του θεου δεδοικως την νυν επελθουσαν μοι. 49 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΤΕΤΑΡΤΟΝ Ἀρχη του
ρητου· Ὑπολαβων δε Ἐλιφαζ ο Θαιμανιτης λεγει·μη πολλακις σοι λελαληται εν
κοπωι; ισχυν δε ρηματων σου τις υποισει; Προθεωρια του κεφαλαιου και ταυτα μεν ο
εν ταις βασανοις κειμενος, ταυτα ο εκ πλουσιων πενης, ο εκ πολυπαιδων απαις, ο
πασιν ελεεινος και απερριμμενος εφιλοσοφησεν. και δεδειχε μεν, ως επαισθανεται
των αλγηδονων· εξω δε γινεται του σωματος εν αυταις μεσαις ταις βασανοις και
προφητευει κατα θειαν χαριν και το περι αθανασιας ψυχης καλλιστον εισηγειται
μαθημα, δι' ων διδασκει μη συναπολλυσθαι τοις σωμασι τας ψυχας, αλλ' εν ᾅδου
τυγχανειν. και παιδευει τους πλουσιους και παραμυθειται τους εν αναγκαις περας
απαντων ειναι λεγων και των εν βιωι φοβερων και των δοκουντων ηδεων· και οτι
χρησιμως και σφοδρα φιλανθρωπως υπο θεου τοις ανθρωποις το του θανατου
μυστηριον ωικονομηθη δια το και κακιαν επεχειν και πονων φερειν αναπαυλαν· και
ως ου δει καταφρονειν εν ταις ευθηνιαις, αλλ' εννοειν του βιου το ευμεταπτωτον
και δεδοικεναι· και οτι το αποθανειν αμεινον η εν προσκρουσει γενεσθαι θεου. ταυτα
ου νενοηκοτες οι περι τον Ἐλιφαζ, υποπτευσαντες δε 50 βλασφημιαν ειναι κατα
θεου το ποθειν τον δικαιον απαλλαγηναι του βιου, αλογωι κινουνται ζηλωι· και
εκταραχθεντος αυτοις του θυμικου ουκ ευλογωι θυμωι χρωμενοι κατα του δικαιου
πλανωνται περι τους της προνοιας λογους· και νομιζοντες, οτι δι' αμαρτιας μονον
πασχουσιν οι ανθρωποι, την υπερ του θεου δηθεν συνηγοριαν αναλαβοντες, οτι
δικαιως και ως αμαρτωλον τιμωρειται τον Ἰωβ, προσθηκη των αλγηδονων οι επι
παραμυθιαν ηκοντες αυτωι γεγονασιν. ποιουσι δε τουτο ου κακονοιαι τινι, αλλ'
οιομενοι τον εαυτων φιλον επιστρεφειν και καλλιονα ποιειν και δια του εκφοβειν
επι μετανοιαν προτρεπειν. διο και υπο του κυριου αγανακτουνται μεν ως ου δικαια
λαλησαντες, συγχωρουνται δε ως ου κακονοιαι τινι, ευνοιαι δε μαλλον τηι περι τον
δικαιον και τηι προς θεον ευλαβειαι τα τοιαυτα φθεγξαμενοι. εστιν ουν ουδε η των
φιλων αντιλογια ανωφελης ημιν, ει και μη κατα το δεον μηδε εν καιρωι μηδε επι
προσωπου ταυτα {μη} οφειλοντος ακουειν γεγονεν. πρωτα μεν γαρ διδασκομεθα μη
ως ετυχε τας παραινεσεις ποιεισθαι, αλλα μετα πολλης ευλαβειας και δεησεως της
προς τον θεον, οπως απλανεις ημων και αδιαστροφους φυλαξηι τους λογισμους, και
οτι ουδεμια ωφελεια, μαλλον δε και βλαβη τωι μη κατα το δεον κρινοντι, καν υπερ
θεου δοκηι ποιεισθαι τους λογους. χρη τοιγαρουν, ως εφην, μετα φοβου θεου
ποιεισθαι τους λογους· πεφυκε γαρ ο πονηρος εφεδρευειν ημων ταις διαλεξεσι και το
θυμικον της ψυχης εκταραττειν μερος, ως αν σκοτωθεντες τον νουν και της ευθειας
παρατραπεντες οι επι ωφελειαι πολλακις συναχθεντες βλαβης αιτιοι εαυτοις
γενωμεθα. πιθανωι δε προοιμιωι χρησαμενος ο Ἐλιφαζ εν μεσοις πλαναται 51 τοις
λογοις και πειραται δεικνυναι, ως δι' αμαρτιας πασχει ο Ἰωβ, και επιστρεφειν τον
επεστραμμενον και προς θεοσεβειαν ελκειν τον αμεμπτον και θεοσεβη και παρ'
αυτας μεσας τας αλγηδονας τοιαυτα φιλοσοφησαντα. Αι λεξεισ 4, 1 Ὑπολαβων δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

Ἐλιφαζ ο Θαιμανιτης λεγει· τουτεστιν· τους του Ἰωβ λογους διαδεξαμενος. 4, 2 μη
πολλακις σοι λελαληται εν κοπωι; ισχυν δε ρηματων σου τις υποισει; οισθα, φησιν, ω
Ἰωβ, οτι ουδεποτε σοι λελαληκαμεν λυπηρα ωστε σε κοπωσαι, ουδεποτε σου
κατεφρονησαμεν· νυν δε, επειδη μη δυναμεθα σου φερειν την τραχυτητα των
ρηματων, εις αντιλογιαν ηλθομεν. 4, 35 ει γαρ συ ενουθετησας πολλους και χειρας
ασθενους παρεκαλεσας, ασθενουντας τε εξανεστησας ρημασι, γονασι τε αδυνατουσι
θαρσος περιεθηκας. νυνι δε ηκει επι σε πονος και ηψατο σου, συ δε εσπουδασας.
αναμνησθητι τοιγαρουν, ως πολλους υπο συμφορων εκλελυμενους ως φιλος τοις
παρακλητικοις σου λογοις επερρωσας και καταπεσοντας υπο της αθυμιας θαρρειν
παρεσκευασας αγαθας ελπιδας αυτοις υποθεμενος. τι ουν πεπονθας; πως τον
επελθοντα σοι πονον φερειν ου δυνηι, αλλα θορυβηι και σπουδαζεις αποθεσθαι το
βαρος; καιτοιγε ε 52 χρην σε των οικειων υπομιμνησκομενον λογων μη εν ταις
ετερων μονον, αλλα καν ταις σαυτου συμφοραις φιλοσοφειν. επιτηρει δε, ως προς
ταις αλλαις αρεταις μαρτυρει τωι Ἰωβ ο Ἐλιφαζ, οτι και διδασκαλικον ειχε χαρισμα
και τον παρακλητικον μετα χαριτος θειας προεφερε λογον, ωστε και ευθυμειν τους
εν ταις συμφοραις παρασκευαζειν δια της παραινεσεως. ταυτα μεν ουν ουπω τραχεα
του Ἐλιφαζ τα ρηματα, τα δε εφεξης ουκετι προς την του παραμυθουμενου
προσωπου ποιοτητα φθεγγεται. 4, 6 ποτερον ουχ ο φοβος σου εστιν εν αφροσυνηι και
η ελπις σου και η κακια της οδου σου. δεδεικται γαρ, φησιν, επι των πραγματων, οτι
ματην ελεγες τον θεον φοβεισθαι. ο γαρ περι θεον φοβος περιεκτικος εστι των
αρετων. συ δε ου καθαρον τουτον εκεκτησο, αλλ' εν κακιαι ων ελεγες φοβεισθαι θεον
και ελπιζειν επ' αυτον, οπερ εστιν αφροσυνης. 4, 79 μνησθητι ουν τις καθαρος ων
απωλετο η ποτε αληθινοι ολορριζοι απωλοντο. καθ' ον τροπον ειδον τους
αροτριωντας τα ατοπα, οι δε σπειροντες αυτα οδυνας θεριουσιν εαυτοις. απο
προσταγματος κυριου απολουνται, απο δε πνευματος οργης αυτου αφανισθησονται.
οτι μεν ο σπειρει τις τουτο και θεριζει, κατα τον ιερον αποστολον προδηλον, και
καλως τουτο ειπεν ο Ἐλιφαζ. επειδη δε δει αροτριαν, ειτα σπειρειν, ειτα θεριζειν,
ακολουθως εχρησατο τηι 53 τροπηι του λογου. εκεινο δε ουκ ενοησεν, οτι ου παντως
ενταυθα αι ανταποδοσεις· πολλοι γαρ των φαυλα πραξαντων ανελεγκτως απηλθον
μη κολασθεντες εν τωιδε τωι βιωι, αλλα τηρουμενοι τωι μελλοντι δικαιωι κριτηριωι. ου
καλως ουν απεφηνατο, οτι παντως οι αδικοι ενταυθα κολαζονται, η οτι παντως οι
αληθινοι και δικαιοι ου περιπιπτουσιν ενταυθα συμφοραις. ουτοι γαρ μαλιστα ως
επιπαν πασχουσιν, ινα και δοκιμασθωσιν. το δε ολορριζοι αντι του· αυτοις τεκνοις
και περιουσιαι, οπερ πεπονθεν ο Ἰωβ. πλανηθεις ουν ο Ἐλιφαζ αντιφθεγγεται τηι
γραφηι. της γαρ γραφης ειπουσης περι του Ἰωβ· και ην ο ανθρωπος εκεινος αληθινος
αυτος φησιν οτι· ουκ ει αληθινος, η γαρ αν ουδε εκ ριζων απωλου. το δε απο
πνευματος οργης αυτου αντι του· δια της απειλης του θεου. 4, 1012 σθενος λεοντος,
φωνη δε λεαινης, γαυριαμα δε δρακοντων εσβεσθη· μυρμηκολεων ωλετο παρα το μη
εχειν βοραν, σκυμνοι δε λεοντων ελιπον αλληλους. ει δε τι ρημα αληθινον εγεγονει
εν λογοις σου, ουδεν αν τουτων απηντησε σοι. τον μυρμηκολεοντα οι μεν ουδε ολως
ειναι φασι ζωιον καθ' ιστοριαν, αλλα κατα συνθεσιν ουτως ειρησθαι. οι δε λεγουσιν,
οτι και ζωιον εστι και διχα τροφης δυναται διαζην ουτως αυτο του θεου
κατασκευασαντος. προς μεν ουν την ιστοριαν πειραται δεικνυναι ο 54 Ἐλιφαζ, οτι
ουκ εστιν αληθινος ο Ἰωβ, φυσικοις χρωμενος παραδειγμασιν. ειπε μοι, γαρ φησιν, ω
Ἰωβ, μη οι λεοντες την οικειαν αλκην απωλεσαν; ου μεχρι νυν ισχυρον εστι το ζωιον
ο λεων; μη των δρακοντων εσβεσθη το γαυριαμα; ου μεχρι νυν συζουσι την
αυθαδειαν και το απτοητον; μη ο μυρμηκολεων απωλετο, και ταυτα μη τρεφομενος;
μη οι των λεοντων σκυμνοι αγεληδον ωσπερ τα θρεμματα νεμονται; ου καθ'
εαυτους ζωσι και εκαστος εν ιδιαζοντι τοπωι, ως εξ αρχης υπο της φυσεως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

εταχθησαν; ωσπερ ουν, φησιν, ταυτα τηρουσι της φυσεως τους ορους, ουτω και συ ει
ης αληθινος οντως και μη μεχρι λογων μονον ειχες το θεοσεβες, ουδεν αν τουτων
συνηντησε σοι. κατα δε την θεωριαν τας ορμας των παθων τοις θηριοις απεικαστεον,
τον δε μυρμηκολεοντα τωι διαβολωι, μυρμηκα μεν οντα τοις ευσεβεσιν, λεοντα δε
τοις ασεβεσιν. ει μη ευρεν, ουν φησιν, τροφην παρα σοι ο διαβολος, τουτεστιν ει μη
ης αδικος, απωλετο αν, αντι του· απρακτος εμενε και αι των παθων προσβολαι
απεσβεννυντο και διελυοντο. 55 ταυτα δε ουχ ως του Ἐλιφαζ ουτω νοησαντος
εθεωρησαμεν, αλλ' ως δυναμενων των ρητων και προς αλληγοριαν τρεπεσθαι, οταν
η χρεια καλεσοι. ου γαρ αποφαντεον, οτι ο Ἐλιφαζ ουτως ενοησεν, πλην οι
παλαιοτεροι εχρησαντο τηι θεωριαι. 4, 1216 ποτερον ου δεξεται μου το ους εξαισια
παρ' αυτου; φοβος δε και ηχω νυκτερινη, επιπιπτων φοβος επ' ανθρωπους, φρικη δε
μοι συνηντησε και τρομος και μεγαλως μου τα οστα συνεσεισεν. και πνευμα επι
προσωπον μου επηλθεν, εφριξαν δε μου τριχες και σαρκες, ανεστην και ουκ
επεγνων, ειδον και ουκ ην μορφη προ οφθαλμων μου, αλλ' η αυραν και φωνην
ηκουον. κατα πολλας εννοιας τα παροντα δυνατον νοησαι· η γαρ εις φοβον εναγων
τον Ἰωβ φησιν οτι· δει σε φοβεισθαι, ω Ἰωβ, και μη καταφρονειν του θεου,
επειδηπερ ου μονον καθ' ημεραν κολαζει, αλλα και δια νυκτερινων οψεων, ως και
ετερων διηγουμενων τα περι αυτου θαυμασια ηκουσα και αυτος επειραθην πολλακις
εν υπνωι φοβηθεις ως φριξαι μου τας τριχας και συντρομον γενεσθαι και σεισμον
υπομειναι των οστων την αρμονιαν και δοκειν τι πνευμα επιεναι μοι και μηδεν μεν
μεμορφωμενον οραν, φωνων δε μονον ακουειν ηρεμα εκπληκτικως μοι
προσπιπτουσων και τρομον εμβαλλουσων. δεισον τοινυν, φησιν, τον θεον τον και
δι' ενυπνιων κολαζοντα. και αλλως· φοβεισθαι σε προσηκει, φησιν, τον θεον, ω Ἰωβ,
ου και η εννοια φοβερα· και γαρ και παλαιοτερων ηκουσα τα περι αυτου 56 εξαισια
διηγουμενων. και εγωγε οταν εις νουν λαβω την περι της φυσεως αυτου
μεγαλειοτητα, και μαλιστα, πως ην εν τηι οικειαι μακαριοτητι προ του τον κοσμον
ποιησαι, πως δε και νυν εστι πανταχου ων και εξω του παντος τυγχανων εν τηι
εαυτου περιωπηι και μακαριοτητι, ταυτον υπομενω τοις αωρι των νυκτων βαθειας
σιγης κατεχουσης τα παντα εν πολληι τηι ησυχιαι υπο του ηχου του νυκτερινου
καταπτοουμενοις, ωστε και φρικην μοι συμβαινειν και τρομον εν ταις τοιαυταις
εννοιαις· και γινομαι μεν εν διανοιαι αφανους τινος και ακαταληπτου πνευματος· ει
δε και διανασταιην επι πλειον τοις λογισμοις, ουδεν επιγινωσκω ουδε
καταλαμβανω. το γαρ ανειδεον του θεου και ακαταληπτον διαφευγει την οπτικην
της ψυχης δυναμιν, και οσον αν τις ανελθοι τοις λογισμοις, τοσουτον αυτον του
ζητουμενου η ευρεσις απολιμπανει. και την μεν γαρ φυσιν εστιν ακαταληπτος,
συναισθανεται δε ουν ομως η διανοια ωσανει αυρας λεπτης και φωνης ηρεμαιας
αναψυχουσης τον νουν, και της μεν του θεου ενεργειας ποιουσης συναισθανεσθαι,
την μεντοι θειαν φυσιν ουκ επιδεικνυσης. παντελως γαρ εστιν ανεφικτος και φρικης
γεμουσα και σκοτοδινιαν τους λογισμους παρασκευαζουσα η τοιαυτη θεωρια. αλλως·
μη φαυλισηις μου, φησιν, τους λογους και την παραινεσιν, ω Ἰωβ. και γαρ και θειας
αποκαλυψεως ηξιωθην και δι' ονειρων οπτασιαν εθεωρησα και αγιου πνευματος
ελλαμψιν εδεξαμην· και οιδα μεν, οτι ανειδεος εστιν ο θεος απλους τε και
ακαταληπτος την φυσιν, πλην ως εν αυραι τινι λεπτηι συναισθησις μοι θεια γεγο 57
νεν. ταυτα δε ισως φησιν ευπροσδεκτον εαυτου τον λογον κατασκευαζων, ινα εν οις
μελλει λεγειν πιστεως αξιος ειναι δοξηι. κατα πασας δε τας εννοιας φοβειν πειραται
τον Ἰωβ και εις μετανοιαν επιστρεφειν. 4, 17 τι γαρ; μη καθαρος εσται βροτος
εναντιον του κυριου η απο των εργων αυτου αμεμπτος ανηρ; και μη νομιζε, φησιν,
οτι ονειδιστικως σοι ταυτα λεγω· καθολου γαρ ουδεις ανθρωπος εστιν αμεμπτος,
αλλα καν ανθρωπους λαθηι, τον παντεποπτην οφθαλμον του θεου τον ακριβως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

παντα επισταμενον ου διαλανθανει. τουτο γαρ σημαινει το εναντιον του κυριου. 4,
18 ει κατα παιδων αυτου ου πιστευει, κατα δε αγγελων αυτου σκολιον τι επενοησεν.
οι γαρ αγγελοι, φησιν, οι γνησιοι αυτου θεραποντες, οσον προς την του θεου
ακριβειαν ουκ εισιν αμεμπτοι. το γαρ ου πιστευει αντι του· ει προς την εαυτου
ακριβειαν εξετασοι, ευρησει μη εν πασι πιστους. το δε σκολιον τι επενοησεν αντι του·
τρεπτην αυτων την φυσιν κατεσκευασεν, ως ενδεχεσθαι δια της τροπης και μεμψεως
εντος γινεσθαι, οπερ ουν και πεπονθασιν αι αποστατικαι δυναμεις, επει μη την φυσιν
ατρεπτον εκληρωσαντο, προαιρετικως της οικειας στασεως απολισθησασαι. παιδας
δε αυτου τους αγιους αγγελους και ανθρωπους φησιν. 58 4, 1921 τους δε
κατοικουντας οικιας πηλινας, εξ ων και αυτοι εκ του αυτου πηλου εσμεν, επαισεν
αυτους σητος τροπον και απο πρωιθεν εως εσπερας ουκετι εισιν, παρα το μη
δυνασθαι αυτους εαυτοις βοηθησαι απωλοντο· ενεφυσησεν γαρ αυτοις και
εξηρανθησαν, απωλοντο παρα το μη εχειν αυτους σοφιαν. τι ουν χρη, φησιν, λεγειν
περι των ανθρωπων των χοικων; ει γαρ αγγελοι πνευματα τε οντες και ουρανον
οικουντες ουκ αμεμπτοι προς την θειαν ακριβειαν, τι αν παθοιμεν ημεις οι γηινοι
και γην οικουντες; ει γαρ πληξει θεος, ουτω ραιδιως δαπανωμεθα και ουδε ολην
ημεραν αντεχομεν, ωσπερανει λαχανα υπο σκωληκων βρωθεντα η ιματια υπο
σητων δαπανηθεντα· ωσπερ γαρ ταυτα, ουτω και ημεις εσμεν ασθενεις. θεος δε ουτω
δυνατος και μετ' ευκολιας εξαφανιζων ους αν εθελησηι, οτι ωσπερ ανθρωπωι ραιδιον
το φυσησαι, ουτω θεωι το θελησαι μονον και αποξηραναι. τροπικως δε ως επι ανεμου
φυσωντος και ανθων ξηραινομενων δια το παραστησαι του θεου την εξουσιαν τοις
λογοις εχρησατο. ειτα, ινα μη δοξηι λεγειν, οτι επ' εξουσιας απαντα πραττων ακριτως
επιφερει την οργην, φησιν οτι· ταυτα δε πασχουσιν οι ανθρωποι ουκ ακριτως, αλλα
δια το μη εχειν σοφιαν, τουτεστιν· μη φοβεισθαι τον θεον. αρχη γαρ σοφιας φοβος
κυριου. 5, 12 επικαλεσαι δε, ει τις σου υπακουσεται, η ει τινα αγιων αγγελων οψει.
και γαρ αφρονα αναιρει οργη, πεπλανημενον δε θανατοι ζηλος. 59 τι ουν, φησιν,
υπερ την αξιαν φθεγγηι ανθρωπος ων; τοσουτον γαρ απολιμπανεται θεου ανθρωπος,
οτι ου μονον αορατος εστιν ο θεος και ακαταληπτος, αλλ' ουδ', αν μυριακις αυτον
επικαλεσηι, αποκρινεται σοι. τι δε λεγω περι θεου, οπουγε και οι αυτου λειτουργοι, οι
αγιοι αγγελοι, αορατοι τυγχανουσιν ημιν. σοφου μεν ουν το ταυτα διανοεισθαι· τον
δε αφρονα και πεπλανημενον και κατα θεου θρασυνομενον η δικαια του θεου
κινησις και ο ζηλοςαντι του· το μισοπονηρον του θεουαναιρει. εστι δε και καθολου
αφρονα νοησαι τον οργιλον, ινα ηι καθολικος ο λογος, οτι παντι αφρονι και οργιλωι η
οικεια οργη θανατον κατεργαζεται. παραινει ουν, μη θρασυνεσθαι κατα θεου. 5, 3
εγω δε εωρακα αφρονας ριζας βαλοντας, αλλ' ευθεως εβρωθη αυτων η διαιτα.
επειδη αντιπιπτει τωι Ἐλιφαζ το και αδικους πολλακις εν ευημεριαι γινεσθαι και
μαλιστα τα κατ' αυτον τον Ἰωβ προτερον εν ευπραγιαι τυγχανοντα, το αντιπιπτον
επιλυων εφη, οτι ο αδικος, καν γενηται εν ευπαθειαι τινι και βεβαιως εχειν νομισηι τα
αγαθατουτο γαρ εστι το ριζας βαλοντας, αλλ' ουκ επι πολυ διαμενει. διαιταν δε την
πασαν αυτων οικιαν και εν ευθηνιαι διαγωγην φησιν. ειτα επιφερει των ασεβων τα
αποτελεσματα. 60 5, 45 πορρω γενοιντο οι υιοι αυτων απο σωτηριας.
κολαβρισθειησαν δε επι θυραις ησσονων και ουκ εσται ο εξαιρουμενος. α γαρ εκεινοι
συνηγαγον, δικαιοι εδονται, αυτοι δε εκ κακων ουκ εξαιρετοι εσονται,
εκσιφωνισθειη αυτων η ισχυς. ταυτα πολλακις μεν συμβαινει τοις ασεβεσιν. και γαρ
εκληρονομησεν ο Ἑβραιων λαος την γην της επαγγελιας των προτερων οικητορων
δι' ασεβειαν αναιρεθεντων. ουκ αει δε ταυτα συμβαινει εν τωι παροντι βιωι· αι γαρ
ανταποδοσεις ουκ ενταυθα παντως, αλλα και εν τωι μελλοντι, ωστε μη μετα
διαιρεσεως τεθεντα ου καλως ειρηται τωι Ἐλιφαζ. το δε πορρω γενοιντο ουκ
ευκτικως ειρηται, αλλ' ως παντως συμβαινον· οι γαρ χρονοι αδιαφορως κεινται, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

μαλιστα εν τηι παρουσηι γραφηι. το δε κολαβρισθειησαν αντι του· επιτριβειησαν,
εξευτελισθειησαν· κολαβρος γαρ ο μικρος χοιρος. ουκ εσται δε ο εξαιρουμενος, εκ
της συνεχουσης δηλονοτι πενιας· ομοιον δε τωι ουκ εξαιρουμενος το ουκ εξαιρετοι
εσονται. το δε εκσιφωνισθειη αυτων η ισχυς αντι του· εκροφηθειη, εξαφανισθειη. 5,
67 ου γαρ μη εξελθηι εκ γης κοπος ουδε εξ ορεων αναβλαστησει πονος, αλλα
ανθρωπος γενναται κοπωι, νεοσσοι δε αετων τα υψηλα πετονται. ηρεμα δοκει
παραμυθεισθαι τον Ἰωβ εν τουτοις εκ φυσικης παραινεσεως. ου γαρ δει σε, φησιν,
δυσχεραινειν ανθρωπον οντα και πασ 61 χοντα· ου γαρ αναισθητων το τιμωρεισθαι.
αλλα και τα πτηνααπο γαρ του αετου τα παντα πτηνα λεγειαπονωτερον ημων και
αμεριμνοτερον εκληρωσαντο βιον. 5, 811 ου μην δε, αλλ' εγω δεηθησομαι κυριου·
κυριον δε τον παντων δεσποτην επικαλεσομαι τον ποιουντα μεγαλα και
ανεξιχνιαστα, ενδοξα τε και εξαισια, ων ουκ εστιν αριθμος· τον διδοντα υετον επι
την γην, αποστελλοντα υδωρ επι την υπ' ουρανον· τον ποιουντα ταπεινους εις υψος
και απολωλοτας εξεγειροντα. και ταυτα μεν, φησιν, ωδε εχετω, εγω δε προσφευγω
θεωι και προς την αυτου καταφευγω βοηθειαν. ειτα εκδιηγειται· του θεου την
υπεροχην, προς φοβον εναγων τον Ἰωβ και δια του οικειου προσωπου προς
μετανοιαν ελκων. 5, 12 διαλλασσοντα βουλας πανουργων, και ου μη ποιησωσιν αι
χειρες αυτων αληθες. τον μεταστρεφοντα τας βουλας των μη ποιουντων το αληθες,
τουτεστι τον μη συγχωρουντα κατα γνωμην τοις πανουργοις εκβαινειν τα πραγματα,
αλλα ραιδιως, οταν εθεληι, των τοιουτων ανατρεποντα τας κακοτεχνιας. χειρας δε
τας πραξεις φησιν. 5, 13 ο καταλαμβανων σοφους εν τηι φρονησει, βουλας δε
πολυπλοκων εξεστησεν. ο καταλαμβανων αντι του· ο ελεγχων, ο την παρα
ανθρωποις σοφιαν μωριαν αποδεικνυς. πολυπλοκων δε των σκολιων λεγει, ους οι
κυριολεκτουντες αγκυλογνωμονας καλουσιν. το δε εξεστη 62 σεν αντι του·
ηκυρωσεν, εξω του σκοπου στηναι παρεσκευασεν. 5, 1415 ημερας συναντησεται
αυτοις σκοτος, το δε μεσημβρινον ψηλαφησαισαν ισα νυκτι, απολοιντο δε εν
πολεμωι. δια της ημερας και μεσημβριας την ευημεριαν αινιττεται, ινα ειπηι, οτι εν
αυτηι τηι ευθηνιαι και τηι ακμηι της ευπραγιας οι αδικοι και παρ' εαυτοις σοφοι και
πανουργοι αδοκητον υπομενουσι της ευθηνιας την μεταβολην· σκοτος γαρ και
νυκτα το δυσπραγειν φησιν. τουτοις δε συμβαινει και την εκ πολεμιων υποστηναι
σφαγην. 5, 1516 αδυνατος δε εξελθοι εκ χειρος δυναστου· ειη δε αδυνατωι ελπις,
αδικου δε στομα εμφραχθειη. ο δε κατα θεον, φησιν, ταπεινος και ουδεμιαν δυναμιν
περιβεβλημενος εχων την εις θεον ελπιδα διαφευξεται των δυνατων την επηρειαν.
των δε μεγαλορρημονων και αδικων και μεγαλαυχων εμφραττεται στομα,
τουτεστιν· η μεγαλοφρων ισχυς κατασπαται. 5, 1718 μακαριος δε ανθρωπος, ον
ηλεγξεν ο κυριος· νουθετημα δε παντοκρατορος μη απαναινου. αυτος γαρ αλγειν
ποιει και παλιν αποκαθιστησιν· επαισεν, και αι χειρες αυτου ιασαντο. μακαρισμον
μεν καλει την επι τωι σωφρονισμωι παιδειαν. παραινει δε και τωι Ἰωβ, ως δια
αμαρτηματα παιδευομενωι μη δυσχεραινειν, ικετευειν δε θεον τον και την πληγην
επαγαγοντα και την ιασιν επιθειναι δυναμενον. χειρας δε θεου τας δραστηριους
δυναμεις φησιν. 63 5, 1921 εξακις εξ αναγκων εξελειται σε, εν δε τωι εβδομωι ου μη
αψηται σου κακον. εν λιμωι ρυσεται σε εκ θανατου, εν πολεμωι δε εκ χειρος σιδηρου
λυσει σε. απο μαστιγος γλωσσης σε κρυψει, και ου μη φοβηθηις απο κακων
ερχομενων. το εξακις αντι του πολλακις φησιν. ειτα λεγει τα ως εικος συμβαινοντα
δυσχερη. μετα δε την τουτων, φησιν, πειραν, εαν ευχαριστος οφθηις εν τωι εβδομωι,
τουτεστι μετα τους πολλους πειρασμους, τελευταιον θεος ουκετι συγχωρει σε
παθειν. χειρα δε σιδηρου την δραστηριον του σιδηρου δυναμιν λεγει, αντι του· ου
συγχωρησει σε εν πολεμωι πεσειν. αλλα και απο γλωσσης πονηρας και συκοφαντειν
επισταμενης αποκρυψει σε· μαστιγα γαρ γλωσσης την πονηριαν και συκοφαντιαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

φησιν. αφοβος δε του λοιπου διατελεσεις. 5, 2224 αδικων και ανομων καταγελασηι,
απο δε θηριων αγριων ου φοβηθησηι· θηρες γαρ αγριοι ειρηνευσουσιν σοι. ειτα
γνωσηι, οτι ειρηνευσει σου ο οικος, η δε διαιτα της σκηνης σου ου μη αμαρτηι. γνους
δε, φησιν, της ευσεβειας την δυναμιν και της εις θεον καταφυγης κατα μεν των
αδικων πλατυ γελασεις, τους δε θηριωδεις ανθρωπους ου μη φοβηθησηι. και γαρ και
ουτοι την σην θεοσεβειαν αισχυνομενοι ουκετι σοι πολεμειν αιρησονται. και τοτε τηι
πειραι μαθησηι, ως ειρηνευσει σου μεν ο οικος, η δε πασα σου του βιου διαγωγη ου μη
αμαρτηι, αντι του· ουκ εξω των χρηστων ελπιδων γενησεται. 64 5, 25 γνωσηι δε οτι
πολυ το σπερμα σου, τα δε τεκνα σου ωσπερ το παμβοτανον του αγρου. αλλα και
πολυπαις εσηι και ωραιων παιδων πατηρ· εσονται σου γαρ τα παιδια ως το
παμβοτανον του αγρου αντι του· ως αγρος πασαις βοταναις ανθηρος. 5, 26 ελευσηι δε
εν ταφωι ωσπερ σιτος ωριμος κατα καιρον θεριζομενος η ωσπερ θιμωνια αλωνος
καθ' ωραν συγκομισθεισα. αλλα και πληρης ημερων ωσπερ σιτος πεπληρωμενος και
εις τομην επιτηδειος τραφεις εν γηραι καλωι καταλυσεις τον βιον, η ωσπερ θιμωνια
αλωνος κατα καιρον εις τας αποθηκας συγκομισθεισα. θεωρει δε, οτι πολυπαιδια και
πολυετια ιδια προς ευδαιμονιαν τοις παλαιοις ενενομιστο. θιμωνιαν δε αλωνος εφη,
ινα ειπηι, οτι εν πασι κομων τοις αγαθοις μεταλλαξεις τον βιον. 5, 27 ιδου ταυτα
ουτως εξιχνιασαμεν, ταυτα εστιν α ακηκοαμεν· συ δε γνωθι σεαυτωι ει τι επραξας.
ταυτα μεν ουν ουτως εχειν ημεις ακριβως εθεωρησαμεν, συ δε αναλογιζου, ποιων
πλημμεληματων εκτιννυων δικην ταυτα υπομενεις. 65 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΠΕΜΠΤΟΝ
Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε Ἰωβ λεγει· ει γαρ τις ιστων στησαι μου την οργην, τας
δε οδυνας μου αραι εν ζυγωι ομοθυμαδον, και δη αμμου παραλιας βαρυτεραι εισιν.
Προθεωρια του κεφαλαιου επειδη παρηινεσεν ο Ἐλιφαζ τωι δικαιωι προς μετανοιαν
ιδειν ως δι' αμαρτιας τιμωρουμενωι, εις απρακτον μεν αυτωι κατεληξεν η συμβουλη.
ου γαρ εσχεν πειθειν, ως αμαρτωλος ειη ο μηδεν εαυτωι συνειδως ατοπον, ωστε και
προς αντιλογιαν ειδεν ο δικαιος· και απολογειται μεν, υπερ ων και ολως λαλει, και
ου τηι σιωπηι την καρτεριαν επιδεικνυται, δια δε φυσικων παραδειγματων των
εαυτου λογων παραστησας το ευλογον. και αγιον αποκαλει τον θεον, και οτι επ'
αυτωι την ελπιδα εσχε φησιν, την τε κεκρυμμενην αιτιαν της αθυμιας δημοσιευει
δεδοικεναι λεγων, μη τελειως αυτον ο θεος εγκατελιπεν. ειτα και τας οικειας
εξαριθμειται συμφορας και παραινει μη πεποιθεναι επι πλουτωι και δυναστειαι· και
μεμφεται τοις φιλοις ως τας ανιας αυτωι δια των λογων φορτικωτερας εργαζομενοις·
και παραινει φοβεισθαι εις τα τοις πλησιον συμβαινοντα βλεποντας. και καλλιστον
παντας ανθρωπους διδασκει μαθημα, οτι πειρατηριον εστιν ο βιος ανθρωπου επι της
γης. και παλιν εκτραγωιδει τας 66 οικειας συμφορας και εξαιτει τον θεον, μνημην
αυτου και επισκοπην ποιησασθαι. και παλιν υπερ των οικειων απολογειται λογων
και την ανθρωπινην ουδενειαν εις ικετηριαν προβαλλεται, και αιτει τον θεον,
αμνηστιαν αυτωι χαρισασθαι, ει τι αυτωι και πεπλημμεληται. Αι λεξεισ 6, 13
υπολαβων δε Ἰωβ λεγει· ει γαρ τις ιστων στησαι μου την οργην, τας δε οδυνας μου
αραι εν ζυγωι ομοθυμαδον. και δη αμμου παραλιας βαρυτεραι εισιν. του Ἐλιφαζ
ειρηκοτος· ει γαρ συ ενουθετησας πολλους, και χειρας ασθενους παρεκαλεσας,
ασθενουντας τε εξανεστησας ρημασιν, γονασι τε αδυνατουσι θαρσος περιεθηκας,
νυνι δε ηκει επι σε πονος, και ηψατο σου, συ δε εσπουδασας και ως αφιλοσοφου και
εαυτον παραμυθησασθαι μη δυναμενου κατηγορησαντος, απαραμυθητον δεικνυς
την συμφοραν, ειθε, φησιν, ενδεχομενον ην σταθμισθηναι την εκ θεου επενεχθεισαν
μοι οργην και τον ετασμον και τας οδυνας ομοθυμαδον τας τε της ψυχης και του
σωματος, ωστε φανερον γενεσθαι, ως και αυτης της παραλιας αμμου βαρυτερα εισι
τα συνεχοντα με και αθυμειν παρασκευαζοντα. 67 6, 34 αλλ' ως εοικεν, τα ρηματα
μου εστι φαυλα. βελη γαρ κυριου εν τωι σωματι μου εστιν, ων ο θυμος αυτων εκπινει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

μου το αιμα· οταν αρξωμαι λαλειν, κεντουσι με. αλλ' εκφαυλιζετε μου, φησιν, τα
ρηματα, εν ανεσει τυγχανοντες και ουκ εννοουντες, ως αι παρα θεου επενεχθεισαι
τωι σωματι μου τιμωριαιβελη γαρ τας τιμωριας φησινμετα τινος σφοδροτητος
εκδαπανωσι μου το αιμα και την ισχυν καταναλισκουσιν ουδε φθεγγεσθαι
ανωδυνως συγχωρουσαι, αλλα κατα παντα καιρον κατατιτρωσκουσαι. 6, 56 τι γαρ;
μη δια κενης κεκραξεται ονος αγριος, αλλ' η τα σιτα ζητων; ει δε και ρηξει φωνην
βους επι φατνης εχων τα βρωματα; ει βρωθησεται αρτος ανευ αλος; ει δε και εστι
γευμα εν ρημασι κενοις; φυσικοις και αυτος κεχρημενος παραδειγμασι και των
εαυτου λογων το ευλογον δεικνυσι και ως δικαιως ουκ επεισθη τηι του Ἐλιφαζ
παραινεσει, αλλα προς αντιλογιαν ειδεν. ωσπερ γαρ, φησιν, ου ματην ανακραζει
ονος αγριος, αλλ' οταν επιδεης γενηται τροφης, ουδε βους επι φατνης, ει μη
επιλειποι τα βρωματα, ουτως ουδε εγω ηθυμουν, ει μη προς εσχατον εληλακειν
κακων. πως δε και πεισθησομαι τηι υμετεραι παραινεσει μητε το ευλογον εχουσηι μητε
προς παραμυθιαν εξηρτυμενηι; ωσπερ γαρ αναλος αρτος ου βρωσιμος, ουτω και
λογοι διακενοι και ουκ εχοντες το πιθανον η το ευλογον πειθειν ου δυνανται τους
ακουοντας· γευμα γαρ την πειθω λεγει επιμεινας τηι του αρτου τροπηι. δια τουτο και
ο αποστολος ελεγεν· ο λογος υμων παντοτε 68 εν χαριτι, αλατι ηρτυμενος οιονει
ηδυς και νοστιμος, επιστυφων τε ομου και καταγλυκαινων τους ακουοντας. ο δε
Συμμαχος
ουτως
εκδεδωκεν·
_μ_η_
_σ_τ_ε_ν_ε_ι_
_λ_ι_μ_ω_δ_ε_ς_
_ο_ν_α_γ_ρ_ο_ς_ _π_α_ρ_ουσης χλοης· και σαφεστερον το φυσικον ειπεν, οτι ου
ζητει ζωον τροφην παρουσης τροφης. 6, 7 ου δυναται γαρ μου παυσασθαι η ψυχη·
βρομον γαρ ορω τα σιτα μου ωσπερ οσμην λεοντος. πως δε και εμαυτον
παραμυθησασθαι δυναμαι ο και την τροφην αυτην αηδιας και δυσωδιας μεστην
βλεπων; και τουτο δε εξ αναγκης συμβαινει τοις αγαν νοσουσι και ανορεκτουσιν. 6,
89 ει γαρ δοιη και ελθηι μου η αιτησις και την ελπιδα μου δωηι ο κυριος. αρξαμενος ο
κυριος τρωσατω, εις τελος δε μη με ανελετω. προτερον ιδωμεν, τις η ελπις του Ἰωβ,
ινα και τα παροντα ρηματα κατεξετασωμεν. μεμνημεθα τοινυν, ὣς ελεγε προς αυτον
η γυνη· μεχρι τινος καρτερησεις λεγων· ιδου αναμενω χρονον ετι μικρον
προσδεχομενος την ελπιδα της σωτηριας μου. προδηλου τοινυν γεγονοτος, ως
ηλπιζεν εκ θεου σωτηριας τυχειν, ευδηλον, οτι ταυτην και νυν ευχεται και φησιν
οτι· παιδευσαι με ο κυριος, αλλ' εν κρισει και μη εν θυμωι. ωσπερ και ο ∆αυιδ ελεγεν·
κυριε, μη τωι θυμωι σου ελεγξηις με μηδε τηι οργηι σου παιδευσηις μεου γαρ την
παιδειαν παρηιτειτο, αλλα την μετ' οργης, τουτο τοινυν κανταυθα φησιν οτι· ει και
ετρωσεν, μη επι πολυ παρατεινετω τας βασανους· τοιαυτην γαρ και την ελπιδα
κεκτημαι. 69 6, 10 ειη δε μου η πολις ταφος, εφ' ης επι τειχεων ηλλομην επ' αυτης.
προς μεν ρητον δοκει λεγειν, οτι και βελτιον μοι το αποθανειν και ταφον εχειν
οικησιν αντι της πολεως, εφ' ης ενδοξος ὣν εν ευημεριαι διηγον. προς δε διανοιαν,
επειδη την ελπιδα της σωτηριας προσεδεχετο, φησιν οτι· γενοιτο δε με απολαβοντα
μου την ελπιδα τηι αριστηι πολιτειαι και τηι δικαιοσυνηι εναποθανειν
περιφρασσομενον υπο του θεου ως το προτερον· τουτο γαρ σημαινει το εφ' ης επι
τειχεων ηλλομην επ' αυτης. ειτε τοινυν δια του θανατου, ειτε δια της υγειας,
απαλλαγην ευχεται των δεινων· ουδεν δε δυσχερες ουδε παλιμφημον εφθεγξατο. 6,
10 ου μη φεισομαι· ου γαρ εψευσαμην ρημασιν αγιου θεου μου. τοιγαρουν, φησιν,
της προς υμας αντιλογιας ου φεισομαι. ου γαρ ανεχομαι ετερα μεν εχειν κατα
διανοιαν, εναντια δε τηι γνωμηι προφερειν ρηματα, αλλα α φρονω συν αληθειαι
φθεγγομαι. δια ταυτην αυτου την γνωμην και την συν αληθειαι παρρησιαν
επαινουσα αυτον εφησεν η γραφη· και ην ο ανθρωπος εκεινος αληθινος, αμεμπτος.
ορα δε την Ἀβραμιαιαν συγγενειαν, θεωρει του Ἰσαακ και του Ἰακωβ τον ου μονον
κατα σαρκα, αλλα και κατα την ευσεβειαν δια 70 δοχον. περι μεν γαρ εκεινων ελεγεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ο θεος· εγω θεος Ἀβρααμ και θεος Ἰσαακ και θεος Ἰακωβ. το δε τουτων γνησιον
γεννημα, τι φησιν; ου γαρ εψευσαμην ρημασιν αγιου θεου μου. ειδες αγαπην οιαν
εχει εις θεον, πως τον επι παντων ιδιοποιειται θεον; επαινεσον αυτου και την δια
παντων αληθειαν· και σκοπει, μεθ' οσης της προς θεον αγαπης τους λογους
προεφερεν. 6, 1114 τις γαρ μου η ισχυς, οτι υπομενω; η τις μου ο χρονος, οτι
ανεχεται μου η ψυχη; μη ισχυς λιθων η ισχυς μου; η αι σαρκες μου εισι χαλκειαι; η
ουκ επ' αυτωι επεποιθειν; βοηθεια δε απ' εμου απεστιν. απειπατο με ελεος, επισκοπη
δε κυριου υπερειδε με. μη γαρ αναλγητος η λιθινος η χαλκους ειμι; φησιν. ουκ
ανθρωπου σαρκα περικειμαι; ουκ ολιγοχρονιος τυγχανω; μηδεις ουν αλγουντι
μεμφεσθω και απαλλαγην αιτουντι των παροντων δεινων. και τα μεν του σωματος
τοιαυτα· ο δε μαλιστα την εμην ανιαι ψυχην, το εκ των παροντων τεκμαιρεσθαι, ως ο
υπ' εμου ποθουμενος θεος, εις ον την πασαν μου της ζωης ελπιδα ανηρτησατο γαρ
επεποιθειν αντι του πεποιθα κειται των χρονων συνεχως εν παντι τωι βιβλιωι
παρηλλαγμενων, εγκατελειψε με και της οικειας επισκοπης και των οικτιρμων
εγυμνωσεν. δια ταυτα μαλιστα ο δικαιος ηθυμει. και σκοπειτω γε εκαστος των τηι
θειαι τετρωμενων αγαπηι, οσην οδυνην εμποιει λογικηι ψυχηι το υποπτευειν
εγκαταλελειφθαι παρα του ποθουμενου θεου. ει γαρ οι γυ 71 ναικος ερωτι
τρωθεντες, ειτα, εαν υπεροφθεντες τυχωσιν, αβιωτον ηγουνται τον βιον και
αφορητοις ανιαις βαλλονται, τι αν παθοι ψυχη τηι εις θεον αγαπηι τρωθεισα και
εγκαταλειψιν υπομεμενηκεναι νομιζουσα; ειτα επιφερει τα αυτωι συμβεβηκοτα, εξ
ων υπωπτευε παρωφθαι παρα του θεου· 6, 1518 ου προσειδον με οι εγγυτατοι μου·
ωσπερ χειμαρρους εκλειπων η ωσπερ κυμα παρηλθον με. οιτινες με διηυλαβουντο,
νυνι επιπεπτωκασι μοι ωσπερ χιων η κρυσταλλος πεπηγως· καθως τακεισα θερμης
γενομενης ουκ επεγνωσθη οπερ ην, ουτω καγω κατελειφθην υπο παντων,
απωλομην δε και εξοικος εγενομην. κρυσταλλος μεν εστιν η δυσδιαλυτος χιων, εφ'
ης και βαδιζειν εστιν. ωσπερ ουν, φησιν, χειμαρρος εκλειπων η κυμα παρελθον η
χιων η κρυσταλλος υπο ηλιακης διαλυθεντα θερμης ουδε ιχνος εγκαταλιμπανουσιν,
τον αυτον οιμαι τροπον ως μηδε οντα με ελογισαντο, και ταυτα οι δια γενους
εγγυτητα συμπαθειν οφειλοντες. εστι δε και αλλο τι χαλεπωτερον· οι γαρ προτερον
με διευλαβουμενοι νυν ταις εμαις επεμβαινουσι συμφοραις. το δε εξοικος εγενομην
αντι του· πανεστιος απολωλα. τα παραπλησια και ο μεγας ∆αυιδ αποδυρομενος
ελεγεν· επελησθην ωσει νεκρος απο καρδιας, εγενηθην ωσει σκευος απολωλος. 72 6,
19 ιδετε οδους Θαιμανων, ατραπους δε Σαβων, οι διορωντες· και αισχυνην
οφειλησουσιν οι επι πολεσι και χρημασι πεποιθοτες. ετερος των ερμηνευτων ουτως
εκδεδωκεν· _α_π_ο_β_λ_ε_π_ο_υ_σ_ι_ν_ _ε_ι_ς_ _ο_δ_ο_υ_ς_ Θαιμαν, οδοιποριας
Σαβα προσδοκωσιν εαυτοις. τους επι πλουτωι τοινυν και δυναστειαι μεγα φρονουντας
εκ της καθ' εαυτον μεταβολης νουθετει, μη ελπιζειν επι τηι τουτων αδηλιαι. οι γαρ
προσεχοντες, φησιν, εις τας οδους της Θαιμαν και τας ατραπους των Αιθιοπων (Σαβα
γαρ οι Αιθιοπες)τουτεστιν· οι εκ της εμποριας της προς τουτους κερδη
προσδοκωντες, μη πεποιθετε επι χρημασιν· αισχυνην γαρ οφειλησουσιν οι επι
τουτοις ελπιζοντες. η και αλλως εστιν εννοειν, ως χωρια επιδεικνυσι παλαι μεν
ευδαιμονα, τοτε δε ερημα και ερειπια τυγχανοντα και φησιν, οτι· εις ταυτα
αποβλεψατε και μη πιστευετε τηι του πλουτου αδηλοτητι. ειτε δε τουτο, ειτε εκεινο,
παραινει μη πεποιθεναι επι χρημασιν η δυναστειαι. 6, 21 αταρ δη και υμεις επεβητε
μοι ανελεημονως, ωστε ιδοντες το εμον τραυμα φοβηθητε. αλλ' εστω, φησιν, εκεινοι
παρειδον με· δια τι και υμεις, οι εμοι φιλοι, ουτω πικροις τοις κατ' εμου λογοις
εχρησασθε; ειτα αριστη του φιλοσοφου και φιλοθεου συμβουλη το δειν εις τας
ετερων προσεχοντας συμφορας ευλαβεστερον εκαστον γινεσθαι και περιφοβον. 6,
2223 τι γαρ; μη τι υμας ᾔτησα η της παρ' υμων ισχυος επιδεο 73 μαι ωστε σωσαι με εκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

χειρος εχθρων η εκ χειρος δυναστων ρυσασθαι με; καιτοιγε, φησιν, κατ' ουδεν υμιν
επαχθης γεγονα, ου χρηματα ᾔτησα παρ' υμων, ουκ επικουριαν τινα· και δια τι
σφοδρως ουτω και ανηλεως επεθεσθε μοι; κοινοποιει δε τον λογον προς τα του
Ἐλιφαζ αποτεινομενος ρηματα· 6, 2425 διδαξατε με, εγω δε κωφευσω· ει τι
πεπλανημαι, φρασατε μοι. αλλ' ως εοικεν, φαυλα αληθινου ρηματα. αλλ' ιδου,
φησιν, ησυχαζω· διδαξατε με, ει πεπλανημενως και εσφαλμενως αιτω τον θανατον.
ου βαρειαι και ανυποιστοι αι συμφοραι; ουκ επιθυμητον απαλλαγηναι των
αλγηδονων; αλλ' ως εοικε ταυτον τοις πολλοις πεπονθατεφορτικον γαρ αει τοις
πολλοις η αληθεια, και δια τουτο της εμης αληθειας εκφαυλιζετε τα ρηματα. 6, 2527
ου γαρ παρ' υμων ισχυν αιτουμαι· ουδε ο ελεγχος υμων ρημασι με παυσει, ουδε γαρ
υμων φθεγμα ρηματος ανεξομαι. πλην οτι επ' ορφανωι επιπιπτετε, εναλλεσθε δε επι
φιλωι υμων. αλλα μηδε συγκαταβητε μοι, φησιν, μηδε ως επιρρωσαι βουλομενοι τα
προς χαριν λαλησητε· ελεγξατε δε με μετα παρρησιας. ου γαρ δεδοικα υμων τους
ελεγχους, αλλα και προς εκαστον αντιλεγων ρημα νικησειν ελπιζω. πλην εκεινο
οιδα, οτι ουτω με βαλλετε πικροις 74 τοις ονειδεσι μη την συμφοραν, μη την φιλιαν
λογιζομενοι ως οντως απορφανισθεντα της του θεου βοηθειας. 6, 2830 νυνι δε
εμβλεψας εις προσωπον υμων ου ψευσομαι. καθισατε δη και μη ειη αδικον, και
παλιν τωι δικαιωι συνερχεσθε. ου γαρ εστιν εν γλωσσηι μου αδικον· η ουχι ο λαρυγξ
μου μελεται συνεσιν; συν παρρησιαι λαλησω, και ουδεν υμας ερυθριασας ουδε
προκρινας της αληθειας υμας αυτους αιτω καθισαι μοι δικαστας και δικαιας εξοισαι
τας ψηφους. πιστευω γαρ, μηδεν αδικον λεξειν μηδε ασυνετους η φλυαρους
προαξειν λογους. ταυτα δε φησιν προκαλουμενος αυτους εις την εξετασιν. 7, 12
ποτερον ουχι πειρατηριον εστιν ο βιος ανθρωπου επι της γης και ωσπερ μισθιου
αυθημερινου η ζωη αυτου η ωσπερ θεραπων δεδοικως τον κυριον αυτου και
τετευχως σκιας, η ωσπερ μισθωτος αναμενων τον μισθον αυτου. ωσπερ ηδη καθισας
αυτους δικαστας αρχεται συνηγορειν τοις εαυτου λογοις και δεικνυναι, ως ου
μεμψεως αξιος εστι ποθων μεταλλαξαι τον βιον. εκ δυο δε τουτων αιτιων ευλογον
εαυτου κατασκευαζει την επιθυμιαν, μιας μεν οτι καθολου κινδυνων μεστος ο
επικηρος ουτος βιος, επειτα οτι προς τωι καθολου και τοις γενικοις φοβοις τε και
αγωνιαις αυτος διαφεροντως ταις ανηκεστοις περιβεβληται συμφοραις. γυμναζει δε
τεως το καθολου του βιου μοχθηρον και φησιν· αρα υμιν ου δοκει πειρασμων
εμπεπλησθαι και περιστασεων παντων ανθρω 75 πων ο βιος; και ως πας ανθρωπος
εοικεν αυθημερινωι μισθωτωι, ος δι' ολης ημερας καμνει, ινα μικρον τι κομισηται, η
θεραποντι δεδοικοτι τον εαυτου δεσποτην και μολις ποτε μικρας αναπαυσεως
τυγχανοντι, η απλως μισθωτωι, ει και μη αυθημερινωι, ινα μετα τους πολλους
καματους λαβηι τινα μισθον; ταυτα δε εφη δεικνυς, ως πειρασμων μεν και φοβων
εμπεπλησται ημων ο βιος. ει δε και τις ευ πραττειν δοξει, ολιγης τινος απολαυσεως
τυχων τον παντα χρονον εν μοχθοις διαγει. δειξας δε, ως καθολου μοχθηρος ο βιος,
επι τα ιδικως εαυτωι συμβεβηκοτα μετερχεται και φησιν· 7, 36 ουτως και εγω
υπεμεινα μηνας κενους, νυκτες δε οδυνων δεδομεναι μοι εισιν. εαν κοιμηθω, λεγω·
ποτε ημερα; ως δ' αν αναστω παλιν· ποτε εσπερα; πληρης δε γινομαι οδυνων απο
εσπερας εως πρωι. φυρεται δε μου το σωμα εν σαπριαι σκωληκων, τηκω δε βωλακας
γης απο ιχωρος ξυων. ο δε βιος μου εστιν ελαφροτερος δρομεως, απολωλε δε εν
κενηι ελπιδι. καγω τοιγαρουν εις γεγονα των τον ανιαρον τουτον αντλουντων βιον,
και πολυν ηδη χρονον εν ταλαιπωριαις εξεταζομαι· τουτο γαρ σημαινει το μηνας
κενους. ει δε βουλεσθε τα ιδια μοι συμβεβηκοτα μαθειν, εισι ταυτα· αι νυκτες εις
αναπαυσιν τοις ανθρωποις ωικονομηθησαν, εγω δε παρα ταυτας οδυνωμαι και τον
ηλιον ιδειν επευχομαι, ει ισως εν ημεραι παραμυθιας τυχω τινος, ημερας δε
διαλαμψασης ταις ομοιαις οδυναις βαλλομενος την εσπεραν ποθω, και ταυτης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

ελθουσης επι τοις ομοιοις κατεξεταζομαι μεχρι της ετερας 76 ημερας. και ειθε μεχρις
οδυνων ειστηκει το πραγμα· αλλ' οι σκωληκες τικτονται μεν εξ εμου, το δε εμον
καταδαπανωσι σωμα, και ουτω δριμεις ιχωρας εκρεω ως, εαν οστρακου διαπορησω,
ειτα εθελησω βωλωι τουτους υποδεξασθαι, αυτας τηκουσι τας βωλους τωι σφοδρωι
της δριμυτητος. τι ουν ταυτα μεν υπομενω; μακρον δε ελπιζων διαγειν βιον
προσδοκω τινα μεταβολην; αλλα και ουτος εστιν ολιγος, οσος αν ηι, και θαττον
ωκυτατου δρομεως προς το τερμα επειγομενου παρερχομενος. πολυς δε ηδη και
παρυχηκε χρονος χρηστης ελπιδος ουδεμιας υποφανεισης. ουτω δε κατασκευασας
τον λογον ημιν αφηκεν εννοειν, ως ουκ εσφαλμενως εποθει τον θανατον μηδε
μικρας αξιουμενος τυχειν αναπαυσεως. ειτα εασας την προς τους φιλους διαλεξιν εις
ευχην δια μεσου τρεπεται και φησιν· 7, 7 μνησθητι ουν, οτι πνευμα μου η ζωη και
ουκετι επανελευσεται ο οφθαλμος μου ιδειν αγαθον. ομοια και ο ∆αυιδ ηυξατο
λεγων· ανες μοι, ινα αναψυξω προ του με απελθειν και ουκετι ου μη υπαρξω. το δε
πνευμα μου η ζωη αντι του· ανεμος, το μηδεν. το δε και ουκετι επανελευσεται ο
οφθαλμος μου ιδειν αγαθον, επειδη τα παρωιχηκοτα ουκετι τις δυναται λαβειν. ουκ
αγνοων δε το της αναστασεως μυστηριον ταυτα λεγει, ως εν τοις εφεξης
επιδειξομεν, αλλ' οτι ο απαξ αποθανων εις τουτον τον βιον επανελθειν ουκετι
δυναται, ει και δια τι μυστηριον τινες ανεστησαν. 77 7, 810 ου περιβλεψεται ο
οφθαλμος ορωντος με, οι οφθαλμοι σου εν εμοι, και ουκετι ειμι ωσπερ νεφος
αποκαθαρθεν απ' ουρανου. εαν γαρ ανθρωπος καταβηι εις ᾅδην, ουκετι ου μη αναβηι,
ουδ' ου μη επιστρεψηι ετι εις τον ιδιον οικον, ουδε μη επιγνω αυτον ετι ο τοπος
αυτου. και ουτως, φησιν, ταχεια τις εστιν η του βιου τελευτη, οτι οι σημερον
ορωντες με ου παντως αυριον βλεπουσιν· αμα τε γαρ θελησεις, απωλομηντουτο γαρ
σημαινει το οι οφθαλμοι σου εν εμοικαι εοικα νεφει διαλυθεντι και την οικειαν
συστασιν απολεσαντι. ο γαρ απαξ αποθανων εις τον ιδιον οικον ουχ υποστρεψει
ουδε τα συνηθη πραττων επιγνωσθησεται· τουτο γαρ σημαινει το ουδε μη επιγνω
αυτον ετι ο τοπος αυτου. 7, 11 αταρ ουν ουδε εγω φεισομαι τωι στοματι μου, λαλησω
εν αναγκηι ων του πνευματος μου, ανοιξω πικριας ψυχης μου συνεχομενος.
τοιγαρουν, φησιν, ουκ εφησυχασω, αλλα ευξομαι και δεηθησομαι συνεχομενος. τας
δε παρουσας αναγκας και την καταπικρανθεισαν ψυχην και το ευτελες της φυσεως
εις ικετηριαν προβαλλεται. 7, 12 ποτερον θαλασσα ειμι η δρακων, οτι κατεταξας επ'
εμε φυλακην; εννοησον, φησιν, ω δεσποτα, οτι ουκ ειμι μεγα τι και εξαισιον των
σων κτισματων, οιον θαλασσα η κητος, αλλ' ευτελης και μικρος τις και εξασθενω
τοσαυταις περικλειομενος συμφοραις. ωσπερ δε, φη 78 σιν, την θαλατταν και τα εν
αυτηι κητη οριοις περιεκλεισας, α ουχ υπερβαινουσιν, ουτω με ταις συμφοραις
περιεστοιχισας, ας υπεξελθειν ουχ ευρισκω. ειτα και εις οικτιρμους εκκαλουμενος
τον θεον επαγει· 7, 1314 ειπα οτι· παρακαλεσει με η κλινη μου, ανοισω δε προς
εμαυτον ιδιαι λογον τηι κοιτηι μου· εκφοβεις με εν υπνιοις και εν οραμασι με
καταπλησσεις. κατ' αυτον γαρ της ανεσεως τον καιρον, οτε προσδοκω μικρον
αδολεσχησαι μου τοις λογισμοις και υπνου τυχειν και αναπαυεσθαι, φοβερα μοι τα
ενυπνια εφιστανται. συμβαινει δε τουτο μαλιστα μεν και φυσικως τοις μεθ' ημεραν
πειραζομενοις, ως που και ο σοφος εφησεν Ἐκκλησιαστης· οτι παραγινεται ενυπνιον
εν πληθει πειρασμων. εικος δε και τον διαβολον φασματα τινα φοβερα δεικνυντα
εκδειματουν αυτον και εκταραττειν καθ' υπνους. ο δε μακαριος ουτος ουπω
πληροφορηθεις, ως εξηιτηθη υπο του διαβολου, οιεται τον θεον και ταυτα και τας
βασανους επιφερειν αυτωι. 7, 1516 απαλλαξεις απο πνευματος μου την ψυχην μου,
απο δε θανατου τα οστα μου. ου γαρ εις τον αιωνα ζησομαι, ινα μακροθυμησω.
ικετευω τοινυν, λαβε μου την ψυχην και απαλλαξον με της οδυνης δια του θανατου·
ου γαρ αιωνιον με τινα κατεσκευασας, ινα νυν μεν ενεγκω τας αλγηδονας, τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

υστερον δε χρονον εν αναπαυσει ζησωμαι. 79 ουδεν ουν αιτω παρα το σον δογμα,
δεσποτα, θνητον με επλασας και ουκ αθανατον· επαγαγε μοι τον θανατον. το ομοιον
και Μωσης ικετευε λεγων· ει ουτω μοι μελλεις ποιειν, αποκτεινον με. 7, 16 αποστα
απ' εμου, κενος γαρ μου ο βιος. κενος μου ο βιος αντι του· εκλειπω, ουκετι εχω
ισχυν. τα ομοια και ∆αυιδ ηυχετο· αποστησον απ' εμου τας μαστιγας σου, απο γαρ
της ισχυος της χειρος σου εγω εξελιπον. 7, 1718 τι γαρ εστιν ανθρωπος, οτι
εμεγαλυνας αυτον, η οτι προσεχεις τον νουν εις αυτον η επισκοπην αυτου ποιησηι
εως το πρωι και εις αναπαυσιν αυτον κρινεις; το της του ανθρωπου φυσεως ευτελες
και του θεου περι αυτον την κηδεμονιαν εις ικεσιαν προβαλλεται. τι γαρ εστιν
ανθρωπος, φησιν, εις ιδιαν φυσιν; ουδεν. συ δε δια πληθος φιλανθρωπιας ουτως
αυτον εμεγαλυνας, οτι και προσεχειν αξιοις αυτωι και επισκεπτηι τα κατ' αυτον μετα
σπουδης καθ' ημεραν· τουτο γαρ σημαινει το πρωι. πλην επειδη κριμα και δογμα σον
εστι το διαναπαυειν αυτον, τουτεστι το παρασκευαζειν ημας τελευταν, μη μακρυνηις
μοι τας αλγηδονας. διο και επαγει· 7, 19 εως τινος ουκ εαις με ουδε προιηι με εως αν
καταπιω τον 80 πτυελον μου εν οδυνηι; ει εγω ημαρτον, τι σοι δυναμαι πραξαι; ουκ
αποδυσπετων ταυτα λεγει, αλλ' ικετευων μαθειν, μεχρι τινος αυτωι τα των οδυνων
παρατεινεται, αρα μεχρις ου μηδε πτυσαι μηδε φθεγξασθαι τι δυνηθειηι; παραπλησια
και ∆αυιδ ελεγεν· εως ποτε, ο θεος, οργισθησηι εις τελος; εκκαυθησεται ως πυρ η
οργη σου, μνησθητι, τις μου η υποστασις. και γαρ κακεινος ου μεμφομενος, αλλ'
ικετευων ελεγε και το της φυσεως ασθενες εις ικετηριαν προυβαλλετο. ειτα και
μειζονως εκμειλισσομενος τον θεον φησιν· ει εγω ημαρτον, τι σοι δυναμαι πραξαι;
αντι του· ει δε και ημαρτον, τι σοι δυναμαι ποιησαι; μαλιστα μεν γαρ ουδε η εμη
αμαρτια εις σε ανατρεχει. τι δε και εχω πραξαι, ει μη εις τους σους οικτιρμους
καταφευγειν; 7, ο επισταμενος τον νουν των ανθρωπων, δια τι εθου με
κατεντευκτην σου; ειμι δε επι σοι φορτιον. αλλα και οισθα, φησιν, δεσποτα, οια ταις
εννοιαις εμβατευων, ως πολλοι πολλακις εις εμε τον σον ορωντες θεραποντα ταυτα
υπομενοντα και παρορωμενον βλασφημουσι το σον ονομα· και ειμι σου τροπον τινα
φορτιον, βαρους ρηματων και βλασφημιας αιτιος γινομενος. κατεντευκτην ουν
αιτιον καταβοησεως φησιν. 7, 21 και δια τι ουκ εποιησω ληθην της ανομιας μου και
καθαρισμον της αμαρτιας μου; 81 και ταυτα πληρης ικεσιας τα ρηματα. το γαρ δια τι,
ως πολλακις δεδεικται, ικετευτικως κειται η και ποθουντος την αιτιαν μαθειν των
ετασμων. ο δε νους ουτος· ουκ ει, φησιν, φιλανθρωπος, ουχ ικανος συγχωρειν
αμαρτιας και καθαρον δεικνυναι δια πληθος οικτιρμων τον αμαρτησαντα; δια τι μη
καγω της σης χρηστοτητος απολαυω; 7, 21 νυνι δε εις γην απελευσομαι, ορθριζων δε
ουκετι ειμι. και το ολιγοχρονιον της ζωης επλεξε τηι ικετηριαι πανταχοθεν εις οικτον
τον θεον εκκαλουμενος. το δε ορθριζων ουκετι ειμι τοιουτον υποβαλλει νουν· ου
γαρ εστιν, φησιν, ωσπερ υπνος ο θανατος· μετα γαρ τον υπνον οι ανθρωποι
ορθριζοντες παλιν εν τωι βιωι τυγχανουσιν, ο δε αποθανων ουτε ορθρον προσδοκαι
ουτε μετα ανθρωπων διατριβην. ταυτα δε ειπεν ο Ἰωβ ουδεν μεν εαυτωι συνειδως
αμαρτημα, κατα δε συγχωρησιν λεγων οτι· ει και ημαρτον, μετα παντων οφειλω της
του θεου φιλανθρωπιας απολαυσαι. δεδεικται τοινυν δια παντων η ευσεβης και
φιλοθεος και δικαια και αμεμπτος του Ἰωβ γνωμη, ει και ασαφεστερον τηι απαγγελιαι
των λογων εχρησατο. 82 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΚΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε Βαλδαδ
ο Σαυχιτης λεγει· μεχρι τινος λαλησεις ταυτα; πνευμα πολυρρημον του στοματος
σου. Προθεωρια του κεφαλαιου εις αντιλογιαν των νυν ειρημενων υπο του Ἰωβ
καθισταμενος ο Βαλδαδ μεμφεται μεν αυτον ως πολυρρημονα, εις τους αυτους δε τωι
Ἐλιφαζ και αυτος εξεκυλισθη λογους ταις αμαρτιαις τας κακωσεις ακολουθειν
υπολαμβανων. επει δε ᾔδει αντιπιπτον αυτωι, οτι ει και Ἰωβ ημαρτεν, δια τι οι παιδες
ετιμωρηθησαν, προκαταλαμβανει και φησιν, οτι και αυτοι δι' αμαρτιας πεπονθασιν·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

και παραινει μεν τωι δικαιωι θεον ικετευειν, πειραται δε δια φυσικων παραδειγματων
αυτον πειθειν, ως δι' αμαρτιας παντως αι κολασεις επιφερονται. πεπονθε δε και
αυτος την ομοιαν πλανην τωι Ἐλιφαζ, την υπερ θεου δηθεν και αυτος συνηγοριαν
αναδεξαμενος. η ουν δια τουτο των παιδων εμνησθη, η ως μηδεν εχων φανερον
αμαρτημα λεγειν κατα του Ἰωβ επι τους παιδας την αιτιαν μετηγαγεν· πλην ουδε
αυτον αθωιον αφηκεν πειρωμενος δεικνυναι, μη τοις ευσεβεσιν αλλα τοις αδικοις
τας κολασεις ακολουθειν. 83 Αι λεξεισ 8, 23 μεχρι τινος λαλησεις ταυτα; πνευμα
πολυρρημον του στοματος σου. μη ο κυριος αδικησει κρινων, η ο τα παντα ποιησας
ταραξει το δικαιον; ως φλυαρησαντα μεμφεται τον Ἰωβ και οιεται αυτον
επιστομιζειν εκ της του θεου δικαιοκρισιας. ουδε γαρ ο τα παντα, φησιν, ποιησας
ευκοσμως και εναρμονιως επι σου μονου την του δικαιου διεταραξεν ισοτητα. ηρεμα
ουν αυτον πληττει ως κατα το δικαιον και δι' αμαρτιας υπομενοντα. 8, 4 ει οι υιοι
σου ημαρτον εναντιον αυτου, απεστειλεν εν χειρι ανομιας αυτων. ει γαρ τα τεκνα
σου, φησιν, ημαρτον, ου δικαιως ετιμωρηθησαν; το δε εναντιον αυτου δια το μηδεν
λανθανειν τον θεον ειπεν. εν χειρι δε· εν τηι πραξει, ινα ειπηι, οτι κατα τας εαυτων
πραξεις απελαβον. 8, 57 συ δε ορθριζε προς κυριον παντοκρατορα δεομενος. ει
καθαρος ει και αληθινος, δεησεως υπακουσεται σου. αποκαταστησει δε σοι διαιταν
δικαιοσυνης· εσται ουν τα μεν πρωτα σου ολιγα, τα δε εσχατα σου αμυθητα.
συμβουλευω σοι τοινυν, φησιν, δεεσθαι του θεου μετα σπουδης, παντος
προτιμοτεραν την ικεσιαν ποιουμενον· το γαρ ορθριζε τουτο δηλοι. και ει οντως
αληθινος ει και ουκ επιπλαστος, αποκαταστησει σοι βιον και διαγωγην πρεπουσαν
δικαιωι, ινα ουτως ευ πραξηις, ως ολιγα σου νομισθηναι τα προτερον αγαθα. κατανοει
δε, ως οιεται ο Βαλδαδ εν μερει ευλογιας κεισθαι τοις 84 δικαιοις των εν τωιδε τωι
βιωι αγαθων την απολαυσιν. 84 8, 89 επερωτησον γαρ γενεαν πρωτην, εξιχνιασον δε
κατα γενος πατερων· χθιζοι γαρ εσμεν και ουκ οιδαμεν· σκια γαρ εστιν ο βιος ημων
επι της γης. ζητησον γαρ, φησιν, τα παλαιοτερα και ανερευνησον τα επι των
πατερων· ημεις γαρ χθες και πρωην γεγοναμεν, και ολος ημων ο βιος ως σκια
παρατρεχει, και δια το του βιου ολιγοχρονιον ουδε τα πολλα γνωναι δυναμεθα. 8, 10
η ουχ ουτοι σε διδαξουσι και αναγγελουσι και εκ καρδιας εξαξουσι ρηματα; οι
πατερες, φησιν, σε διδαξουσι και δι' ων επραξαν και δι' ων ελαλησαν. τι δε λεγει, οτι
διδαξουσι σε οι πατερες; ευδηλον, οτι δια τας αμαρτιας αι τιμωριαι, και οτι ου
δυνατον ευθηνιαν αδικων κρατυνεσθαι. 8, 1112 μη θαλλει παπυρος ανευ υδατος η
υψωθησεται βουτομον ανευ ποτου; ετι ον επι ριζης και ου μη θερισθηι, προ του πιειν
πασα βοτανη ξηρανθησεται. ωσπερ, φησιν, ουκ ενδεχεται παπυρον η βουτομον
αυξεσθαι η θεριζεσθαι της του υδατος ικμαδος μη απολαυσαντα, αλλα και πασα
βοτανη μη αρδευομενη ξηραινεται, ουτως ανευ ευσεβειας αμηχανον ανθρωπωι
ευθηνιαν διαμειναι. διο και επαγει· 85 8, 1314 ουτω τοινυν εσται τα εσχατα παντων
των επιλανθανομενων του κυριου· ελπις γαρ ασεβους απολειται. αοικητος γαρ
αυτου εσται ο οικος, αραχνη δε αυτου αποβησεται η σκηνη. τον αυτον τοιγαρουν
τροπον ου μεχρι τελους η των ασεβων ευημερια διαμενει, αλλα δικην αραχνης
διαλυεται πασης αυτου της ευπραγιας αφανιζομενης. ιχνη δε τας πορειας, τας οδους
φησιν, ινα ειπη, οτι πανεστιος απολλυται· τουτο γαρ σημαινει το αοικητος αυτου ο
οικος. 8, 15 εαν υπερεισηι την οικιαν αυτου, ου μη στηι· επιλαβομενου δε αυτου ου μη
υπομεινηι. εαν γαρ ως οιον τε ασφαλως δοξηι πραττειν και εδραιως τα καθ' εαυτον
διατιθεσθαι, επιλαβηται δε αυτου ο θεοςαντι του· πληκτικως αυτου περιδραξηται, ου
μη υπομεινηι. 8, 16 υγρος γαρ εστιν υπο ηλιου και εκ σαπριας αυτου ο ραδαμνος
αυτου εξελευσεται. ως γαρ παπυρος, φησιν, και βουτομον, καν ικμαδα εχωσιν
υδατος, ηλιακου καυσωνος επιπεσοντος αποξηραινονται και αι παραφυαδες αυτων
σηπονταιτουτο γαρ φησι το εκ σαπριας αυτου ο ραδαμνος αυτου εξελευσεται, ουτω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

και οι ασεβεις πασχουσι της θειας οργης επιπεσουσης. εοικε δε δια των ραδαμνων, οι
σημαινουσι τας παραφυαδας η κλαδους η ανθη, την απωλειαν των παιδων του Ἰωβ
αινιττεσθαι. 86 8, 1718 επι συναγωγηι λιθων κοιμαται, εν δε μεσωι χαλικων ζησεται.
εαν δε καταπιηι, ο τοπος ψευσεται αυτον. εοικασι γαρ, φησιν, οι ασεβεις τοις εν γηι
φυτευθεισι μη εχουσηι βαθος, αλλα λιθωδει και σκληραι τυγχανουσηι. η γαρ ουδε
ολως ριζουνται, η, καν ριζωθωσιν, δια το μη εχειν βαθος γης ξηραινονται, ως μηδε
φαινεσθαι ετι εν τωι τοπωι. το γαρ εαν καταπιηι αντι του· εαν ριζωθηι, το δε ο τοπος
ψευσεται αυτον αντι του· αφανης γινεται και ανεπιγνωστος υπο της συμφορας.
καλως δε εοικε λιθων και χαλικων μεμνησθαι. οι γαρ ασεβεις επι τηι των φαυλων
τραχυτητι και ανωμαλιαι επαναπαυονται· καν δοξωσι τινα δεχεσθαι θεοσεβειας
λογον, ευθεως εμουσιν αυτον δια το μη εχειν ευγειον και καρποφορον ψυχην. 8,
1819 ουχ εωρακας τοιαυτα, οτι καταστροφη ασεβους τοιαυτη; ταυτα, φησιν, και εκ
των ετεροις συμβεβηκοτων οφειλεις θεωρησαι. 8, 19 εκ δε γης αλλον αναβλαστησει·
ο γαρ κυριος ου μη αποποιησεται τον ακακον. ωσπερ δε, φησιν, τους εν ευημεριαι
ασεβεις ο θεος εξαφανιζει, ουτω και τους ακακους, εαν εν τινι δυσπραγιαι γενωνται,
παρασκευαζει αναβλαστησαι και εν ευθηνιαι καθιστησιν. ου γαρ εις τελος ο ακακος
περιοραται, ουδε ο ασεβης εις τελος ευθηνειται. επιμεινας δε τηι τροπηι των βοτανων
το αναβλαστησει τεθεικεν. 87 8, 22 παν δε δωρον ασεβους ου δεξεται· αληθινων δε
στομα εμπλησει γελωτος, τα δε χειλη αυτων αγαλλιασεως. οι δε εχθροι αυτων
ενδυσονται αισχυνην, διαιτα δε ασεβους ουκ εσται. και τα μεν δωρα των ασεβων ου
δεκτα παρα τωι θεωι, τους δε αληθινους χαρας εμπλησει, ως ευθηνουμενους
αγαλλιασθαι και δοξαζειν τον θεον. και οι μεν των δικαιων εχθροι αισχυνην
οφλησουσι, των δε ασεβων πασα διαγωγη ανατραπησεται. δι' ολων δε και ουτος
δειξαι επειραθη, ως η μεταβολη τωι Ἰωβ δια ασεβειαν γεγονεν. 88 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ
ΕΒ∆ΟΜΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε Ἰωβ λεγει· επ' αληθειας οιδα, οτι ουτως
εστιν. πως γαρ εσται δικαιος βροτος παρα κυριωι; Προθεωρια του κεφαλαιου του
Βαλδαδ ειρηκοτος· μη ο κυριος αδικησει κρινων η ο τα παντα ποιησας ταραξει το
δικαιον, συντρεχει και ο Ἰωβ τηι του θεου δικαιοκρισιαι φασκων· επ' αληθειας οιδα,
οτι ουτως εστιν. αποφηναμενος δε μετα πολλης της πληροφοριας δικαιον τον θεον
φησιν, οτι και σοφος εστι και δυνατος και μεγας, και χαλεπον παντηι προς θεον
αντιτεινειν. ειτα κατασκευαζει δια πλειονων του θεου το δυνατον και ακαταληπτον
και φησιν, οτι ουδεις δικαιος παρα τωι θεωι, ει μη κατα χαριν, και οτι ουδεν μεν
συνοιδεν εαυτωι, πλην ουκ εν τουτωι δεδικαιωται. ειτα του βιου το ολιγοχρονιον εις
ικεσιαν προβαλλεται και φησιν οτι· ει ως ασεβης κολαζομαι, αμεινον μοι ην το
αποθανειν. υπο δε της πολλης περι θεον αγαπης τον εμπαθη φοβον υπερβας, επειδη
μη πειθει τους φιλους, οτι ου δι' αμαρτιας κολαζεται, προς τον αδεκαστον θεον
ηδεως την εαυτου λεγει δικην, σφοδρα θαρρων τηι του θεου δικαιοκρισιαι, ειδως οτι
ουκ ανεξεται κυριος αδικον τι φθεγξασθαι. ταυτα ουν ου τραχυνομενου τυγχανουσι
τα ρηματα, αλλ' ως υιου προς πατερα παρρησιαζομενου και μονονουχι λεγοντος·
ηδεως σοι, ω πατερ, δικαζομαι· οιδα γαρ, οτι ψευσασθαι ουκ ανεχηι. ο δε 89 ταυτα
λεγων υπερβαλλοντως τιμαι τον θεον ως δικαιον και αληθη και απροσωποληπτον.
εκ τοιαυτης ουν διαθεσεως την προς θεον αιτει διαδικασιαν, και παλιν, επειδη ολως
ετολμησεν λαλησαι, συγγνωθι, φησιν, δεσποτα· αι γαρ περιστασαι οδυναι και ολως
φθεγξασθαι με παρεσκευασαν. και παλιν το φιλανθρωπον του θεου και αμνησικακον
και μεγαλοδωρον προισχεται και ικετευει ως ποιητην φεισασθαι του ποιηματος· και
το δυνατον του θεου παριστησι και αιτει τινος αναψυξεως τυχειν προ τελευτης, ουχ
ουτως, οιμαι, δια το των βασανων απαλλαγηναι, ως ινα πληροφορηθηι ζων, οτι ουκ
οργιζεται αυτωι ο θεος ουδε απορριπτει αυτον εις σκοτος εκ του φωτεινοτατου
εαυτου προσωπου. Αι λεξεισ 9, 2 επ' αληθειας οιδα, οτι ουτως εστιν. οιδα, φησι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

καγω, οτι ουκ αδικος ο θεος, αλλα και κολαζων τους ασεβεις κατα τον του δικαιου
κολαζει λογον. δεικνυς δε, οτι τουτο το δογμα παρ' εαυτωι παγιον εχει, οιονει μεθ'
ορκου πιστουται τον λογον φησας· επ' αληθειας οιδα, οτι ουτως εστιν. ουτω δε
προοιμιασατο τους εφεξης εαυτου λογους προασφαλιζομενος, ινα οταν λεγηι· ηδεως
κρινομαι προς θεον, μη τις υπολαβηι, οτι ως αδικα πασχων τουτο φησιν, αλλ' οτι
θαρρων τηι του θεου δικαιοκρισιαι και τηι εαυτου δικαιοσυνηι και τηι περι θεον αγαπηι
τους λογους προφερει. οτι μεν ουν ουδεν εαυτωι συνοιδεν αμαρτημα, προδηλον εκ
των εαυ 90 του λογων· επισταμενος δε, ως προς την θειαν ακριβειαν ουδεις εστιν
αναμαρτητος, επιφερει και φησιν· 9, 24 πως γαρ εσται δικαιος βροτος παρα κυριωι;
εαν γαρ βουληται κριθηναι αυτωι, ου μη υπακουσηι αυτου, ινα μη αντειπηι προς ενα
λογον αυτου εκ χιλιων. σοφος γαρ εστι διανοιαι κραταιος τε και μεγας. αλλα και
τουτο οιδα, φησιν, οτι ουδεις προς την θειαν ακριβειαν δικαιος, ει μη γαρ μονον
κατα χαριν εθελησηι δικαιωσαι· ει δε μη, ουκ εστι προς αυτον διαραι. εαν γαρ
εθελησηι ο θεος κρινεσθαι μετα ανθρωπου, αμηχανει ο ανθρωπος ολως υπακουσαι
και διαραι το στομα. ου γαρ δυναται χιλιους λογους λεγοντος του θεου προς ενα
γουν και μονον αντειπειν, οτι κακως ερρεθη. την γαρ αυτοσοφιαν αμηχανον μη
παντα ειδεναι και τα ημας διαλανθανοντα, αμηχανον δε και ασοφον τι λαλησαι η
επιληψιμον. μετα δε του σοφου εχει και το παντοδυναμον και το της φυσεως
μεγαλειον. παλιν δε σημειωτεον, ως ταυτα προειπεν ο δικαιος μονονουχι λεγων το
του μακαριου ∆αυιδ· και μη εισελθηις εις κρισιν μετα του δουλου σου, οτι ου
δικαιωθησεται ενωπιον σου πας ζων, ινα, εαν ακουσωμεν αυτου βουλομενου
κρινεσθαι προς θεον, μη υπολαβωμεν, οτι φησιν· αδικα πασχω και δυναμαι
κρινομενος προς θεον απελεγξαι αυτον ου δικαια ποιουντααπαγε, πορρω γαρ ταυτα
της του μεγαλου και φιλοθεου Ἰωβ μεγαλονοιας, αλλ' ινα μαθωμεν, οτι τας μεν
παρα ανθρωποις κρισεις φευγει οια η κατα αγνοιαν λαλουντων η προς χαριν τινος, ο
δη πεπονθασιν οι αυτου φιλοι πεπλανημενοι περι τους της προνοιας λογους και
οιομενοι 91 θεωι συνηγοριαν νεμειν δια του καταψηφιζεσθαι του δικαιου, αξιοι δε
και ικετευει, αυτον αυτωι καταστηναι τον αψευδη θεον εις κρισιν, ως αν δια της του
θεου αληθειας αποδειχθηι μη δι' αμαρτηματα κολαζομενος. 9, 4 τις σκληρος
γενομενος εναντιον αυτου υπεμεινεν; αλλ' ουδε τραχυνομενος τις, φησιν, κατα θεου
ατιμωρητος απερχεται. παλιν και τουτο προασφαλιζομενος τεθεικεν, ινα γνωμεν,
οτι ουδαμου τραχυνομενος, αλλ' ικετευων και θαρρων τηι του θεου αληθειαι τους
λογους προφερει. ο γαρ ειδως μη συμφερον ειναι σκληρον φαινεσθαι κατα θεου ουκ
αν αυτος ετραχυνετο, καιτοι μηδε πολλου παρελθοντος χρονου, αλλ' εν αυτοις τοις
εφεξης λογοις .... ουτω δε προοιμιασαμενος και ικανως ημων την γνωμην
ασφαλισαμενος την του θεου δυναμιν εξηγειται, ως αν εκαστωι δια τουτων
παραινων, μηδ' ολως τολμαν αντιφθεγγεσθαι τωι τοσουτωι μεν την δυναμιν,
τοσουτωι δε την ισχυν και την μεγαλειοτητα και μη ανεχομενωι κατα μηδεν ταραξαι
το δικαιον. 9, 5 ο παλαιων ορη και ουκ οιδασιν, ο καταστρεφων αυτα οργηι. προς μεν
ρητον· ο και τα ορη, φησιν, εξαφανιζων μετ' ευκολιας. το ομοιον και ο ∆αυιδ εφη· ο
απτομενος των ορεων και καπνιζονται. προς δε διανοιαν· ο παραφερων τας
επιβουλας τας υπερεχουσας του πονηρου εκ των ανθρωπων και αγνοουντων αυτων.
9, 6 ο σειων την υπ' ουρανον εκ θεμελιων, οι δε στυλοι αυτης σαλευονται. 92
στυλους τα στηριγματα φησιν· εν αυτωι γαρ εστι τωι θεμελιωσαντι και στηριξαντι, ως
αυτος οιδεν, και σαλευσαι. ομοιον το εν Ψαλμοις· ο επιβλεπων επι την γην και
ποιων αυτην τρεμειν. 9, 7 ο λεγων τωι ηλιωι και ουκ ανατελλει, κατα δε των αστρων
κατασφραγιζει. κατασφραγιζει αντι του· αποκλειει. δυναται, φησιν, και τωι ηλιωι
επιταττειν, κατα χωραν μενειν και μη ανατελλειν, και τα αστρα αποκλειειν, ωστε μη
φωτιζειν αυτα. 9, 8 ο τανυσας τον ουρανον μονος αλλα και τον ουρανον, φησιν, μετ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

ευκολιας διετεινεν. 9, 8 και περιπατων ως επι εδαφους επι θαλασσης. κατα μεν την
ιστοριαν· ο και την θαλασσαν, φησιν, υπο ποδας εχων και δια το της φυσεως αυλον
δια παντων οδευων και πασιν εφισταμενος. εοικε δε προφητικως και την
ενανθρωπησιν του λογου σημαινειν, οτε προς την αποστολικην ο κυριος ολκαδα
παρεγενετο επ' ακρων των κυματων βαδιζων. 9, 910 ο ποιων Πλειαδα και Ἕσπερον
και Ἀρκτουρον και ταμεια νοτου· ο ποιων μεγαλα και ανεξιχνιαστα, ενδοξα τε και
εξαισια, ων ουκ εστιν αριθμος. ως ανεγκλητος μεν τουτοις τοις ονομασιν εχρησατο·
τι γαρ αδι 93 κουσι την γραφην ονομαζομενα παρ' αυτης ουτως ως ακουοντες
ανθρωποι δυνανται νοειν; απο μεν των περιφανεστερων αστερων τους λοιπους
περιελαβεν και οιονει ειπεν οτι· ο παντα τον ουρανιον ποικιλας κοσμον. απο δε του
νοτου τους παντας ανεμους εσημανεν, ως και ο μακαριος εφη ∆αυιδ· ο εξαγων
ανεμους εκ θησαυρων αυτων. θησαυρους δε και ταμεια ανεμων ειπεν η γραφη, ινα
γνωμεν, οτι ανεφικτοι εισιν οι περι των ανεμων λογοι. και τι, φησιν, το καθεκαστον
λεγω; μεγαλα γαρ εισι και ακαταληπτα και αναριθμητα του θεου τα εργα. 9, 11 εαν
υπερβηι με, ου μη ιδω· και εαν παρελθηι με, ουδ' ως εγνων. αλλα και αορατος και
ακαταληπτος την φυσιν τυγχανει, ωστε αγνωστον ημιν ειναι, πως τε εν πασι και εξω
παντων και υπερ παντα τυγχανει. 9, 1213 εαν απαλλαξηι, τις αποστρεψει; η τις ερει
αυτωι· τι εποιησας; αυτος γαρ απεστραπται οργην, υπ' αυτου δε εκαμφθησαν κητη τα
υπ' ουρανον. εαν, φησιν, τελειαν συντελειαν ποιησασθαι θελησηι, τις ανασκευασει τα
αυτωι δοκουντα; εν δε, φησιν, οιδαμεν, οτι απαθως κολαζει και αοργητως
τιμωρειται, παντα συμφεροντως οικονομων τα καθ' 94 ημας. ο δε Συμμαχος αντι
του· υπ' αυτου δε εκαμφθησαν κητη τα υπ' ουρανον ουτως εκδεδωκεν·
_υ_π_ο_κ_α_τ_ω_ _α_υ_τ_ο_υ_ _κ_α_μ_φ_θ_η_σονται οι επερειδομενοι αλαζονειαι,
ινα ειπηι, οτι και των υπερηφανων κατασπαι την οφρυν. προς δε διανοιαν· υπ' αυτου
εταπεινωθησαν τα πνευματικα της πονηριας, κητη καλουμενα, οτι περι τους
κλυδωνας της ψυχης διανηχονται. 9, 1415 εαν δε μου υπακουσηται, η διακρινει τα
ρηματα μου; εαν τε γαρ δικαιος ω, ουχ υπακουσεται μου, του κριματος αυτου
δεηθησομαι. ει δε και υπακουσεται μου και οντως διακρινει και κατεξετασει τα εμα
ρηματα και δοξω κατα παντα λογον δικαιος ειναι, επειδη μη κατα τον ημετερον
νουν ο θεος κρινει, αλλ' υψηλοτερα τε και ανεφικτα ημιν τα αυτου κριματα, δικαιως
ουκ εισακουσεται μου. διο μαλλον αυτου δεηθησομαι, ινα φιλανθρωπως εξοισηι τα
επ' εμοι κριματα. ταυτα δε λεγει την υπεροχην του κριματος του θεου θαυμαζων και
μονονουχι το του αποστολου λεγων· ουδεν μεν εμαυτωι συνοιδα, πλην ουκ εν τουτωι
δεδικαιωμαι. αιτει ουν κατα χαριν υπο θεου δικαιωθηναι. 9, 1617 εαν τε καλεσω και
υπακουσηι, ου πιστευω, οτι εισακηκοεν μου· μη γνοφωι με εκτριψει; εαν δε και
επικαλεσωμαι τον θεον και θελησηι υπακουσαι μου της δικαιολογιας, παλιν δεδοικα,
μη ου παρεδεξατο ταυτην και ως καταιγις ητοι γνοφος αφανισει με. ο δε λεγει,
τοιουτον εστιν· ο γνοφος 95 κυκλοτερης πανταχοθεν περιλαμβανων εστιν. καν δι'
ενος ουν, φησιν, μερους δοξω δικαιος ειναι, δι' ετερου ελεγχει με. 9, 17 πολλα δε μου
τα συντριμματα εποιησεν δια κενης. εν δε οιδα, φησιν, οτι αιτιαν ουκ επισταμαι, δι'
ην ουτω συντριβομαι. τουτο γαρ εοικε σημαινειν το δια κενης. η και τουτο λεγει, οτι
ουκ εδειτο θεος δοκιμασαι με δια βασανων· ᾔδει γαρ με και προ των ετασμων. τουτο
δε και ο θεος προς τον διαβολον ελεγε περι αυτου· συ δε ειπας απολεσαι τα
υπαρχοντα αυτου δια κενης. 9, 1819 ουκ εαι γαρ με αναπνευσαι, ενεπλησεν δε με
πικριας. οτι μεν γαρ ισχυι κρατει· τις ουν κριματι αυτου αντιστησεται; εγω μεν ουν,
φησιν, ουδε αναπνευσαι ανωδυνως δυναμαι· λογιζομενος δε του θεου την ισχυν
τολμηρον ειναι αποφαινομαι το τοις αυτου κριμασιν ανθιστασθαι. ταυτα δε παντα
προς τους φιλους αποτεινομενος λεγει τους οιομενους δι' αμαρτιας αυτον
κολαζεσθαι. 9, εαν τε γαρ ω δικαιος, το στομα μου ασεβησει. εαν γαρ τολμησω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

λεγειν, οτι δικαιος ειμι, αυτο το ειπειν τουτο ασεβες ειναι υπολαμβανω. 9, εαν τε ω
αμεμπτος, σκολιος αποβησομαι. εαν δε και τολμησω ειπειν, οτι αμεμπτος ειμι, και
εμαυτον απο 96 δεξωμαι, αυτο τουτο σκολιον με δεικνυσι και ουκ ευθη. τουτο δε
ποτε και ο Φαρισαιος ειπων κατηλθε κατακεκριμενος. 9, 21 ειτε γαρ ησεβησα, ουκ
οιδα τηι ψυχηι, πλην οτι αφηιρηται μου η ζωη. παλιν το του αποστολου ειπεν, οτι εγω
μεν ουδεν εμαυτωι συνοιδα, πλην ουκ εν τουτωι δεδικαιωμαι, δι' ων τας τοιαυτας
υπομενω κολασεις. 9, 22 διο ειπον· μεγαν και δυναστην απολλυει οργη. ταυτα
αναλογιζομενος λεγω, οτι τον οιομενον μεγαν εαυτον ειναι και δυνατον κατα
δικαιοσυνην απολλυσιν η του θεου οργη. 9, 23 οτι φαυλοι εν θανατωι εξαισιωι· και
οιδα μεν, οτι και οι φαυλοι τας εσχατας εκτισουσι δικας. 9, 2324 αλλα δικαιοι
καταγελωνται, παραδεδονται γαρ εις χειρας ασεβους. πλην και οι δικαιοι
καταγελωνται, υπο των φαυλων δηλονοτι. καταγελωνται δε, επειδη πολλακις και
αυτοι παραδιδονται εις το πασχειν κακως. τωι δε λεγειν εις χειρας ασεβους εοικε
πληροφορεισθαι, οτι διαβολωι παραδεδοται, την δε αιτιαν, εφ' ηι ταυτα ωικονομητο,
αγνοειν. 97 9, 24 προσωπα κριτων αυτης συγκαλυπτει· ει δε μη αυτος, τις εστιν;
επειδη διαβολου εμνησθη ειρηκως παραδεδονται γαρ εις χειρας ασεβους ακολουθως
επαγει λεγων οτι· η δε αμαρτια λανθανει και των διακριτικων την γνωσιν εν
υποκρισει δικαιοσυνης πολλακις προσερχομενη· διο ουδεις αναμαρτητος. ει δε μη
πανουργιαι εχρητο, ου μεγας υπηρχεν, αλλ' ευκαταγωνιστος ο της αμαρτιας αιτιος
διαβολος. ταυτα δε ως αγιος και προφητης μετ' επικρυψεως εν μεσωι της διαλεξεως
τεθεικεν. ειτα παλιν τρεπεται εις το διηγεισθαι τα καθ' εαυτον και επαγει· 9, 25 ο δε
βιος μου εστιν ελαφροτερος δρομεως· οξυτατος, ειτε καλος ειτε φαυλος. 9, 25
απεδρασαν και ουκ ειδοσαν. διο θαττον απαλλαττομενοι του βιου οι ανθρωποι τα
καθεκαστα των βιων ιδειν ου δυνανται. 9, 26 η και εστιν ναυσιν ιχνος οδου η αετου
πετομενου ζητουντος βοραν; ωσπερ δε ουκ εστιν εν τοις κυμασιν ολκαδων ιχνη
φαινεσθαι η εν αερι αετου επι βοραν καθιπταμενου, ουτω των τελευτωντων ουδεν
ιχνος εν τουτωι τωι βιωι καταλιμπανεται. 9, 27 εαν τε γαρ ειπω, επιλησομαι λαλων·
συγκαλυψας τωι προσωπωι στεναξω. 98 αλλα και εαν επαγγειλωμαι τυχον μη
αμαρτειν, η ληθη την μνημην εκκρουουσα παλιν αμαρτανειν παρασκευαζει. διο και
επι ταυτηι τηι ληθηι συγκαλυψαμενος το προσωπον στεναξω. τουτο δε καθολου
διδασκων εφη. η γαρ ληθη τον φοβον εκκρουουσα του θεου αμαρτανειν
παρασκευαζει. 9, 28 σειομαι πασι τοις μελεσιν· οιδα γαρ, οτι ουκ αθωον με εασεις.
τοις ενδον, τοις νοητοις μελεσι τινασσομαι ειδως, οτι ουκ αναμαρτητον με εασεις·
ουδεις γαρ αναμαρτητος προς την του θεου ακριβειαν εξεταζομενος. 9, 29 επειδη δε
ειμι ασεβης, δια τι ουκ απεθανον; ει δε ολως εκριθην ειναι ασεβης, βελτιον ην μοι το
τελευτησαι προ της ασεβειας. τοιουτον και ο σωτηρ ελεγεν περι του Ἰουδα, οτι
καλον ην αυτωι ει ουκ εγεννηθη ο ανθρωπος εκεινος. ως φιλοθεος ουν ειπεν οτι·
αμεινον ην μοι τελευτησαι η ασεβειας κρινεσθαι. 9, 3031 εαν γαρ απολουσωμαι χιονι
και αποκαθαρωμαι χερσι καθαραις, ικανως εν ρυπωι με εβαψας. εβδελυξατο δε με η
στολη. εθος ην τοις παλαιοις λουτροις αποκαθαιρειν τους μολυσμους. και τουτο δε
παλιν εθος ην· ενθα ηβουλοντο δειξαι, ως ουκ εκοινωνησαν τηιδε τηι αμαρτιαι,
απενιπτοντο τας χειρας λεγοντες· αθωος ειμι απο του πραγματος τουτου, ως και ο
Πιλατος επι του σωτηρος πε 99 ποιηκεν. και ο ∆αυιδ εψαλλε λεγων· νιψομαι εν
αθωοις τας χειρας μου. τουτο ουν λεγει οτι· οπως εαν ω καθαρος, οι ακριβεις ουτοι
ελεγμοι και αι επαχθεισαι τιμωριαι εκ της προληψεως ερρυπωμενον με και
ακαθαρτον αποδεικνυουσιν, ως και τον απτομενον των ιματιων μου δοκειν
μολυνεσθαι, εκαστου δια πληθος αμαρτιων ταυτα με πασχειν υπολαμβανοντος.
ταυτα δε φησι δια το τους αυτου φιλους εις αποδειξιν του ειναι αυτον αμαρτωλον
τας επενεχθεισας αυτωι βασανους προφερειν. επειδη τοινυν η προληψις η δια των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

βασανων ασεβη αυτον απεδεικνυε και ουκ ην εκ των ορωμενων δειξαι ψευδη την
υπονοιαν, προς αυτον βουλεται κριθηναι τον αληθη και απροσωποληπτον θεον,
σφοδρα πεποιθως τηι αυτου δικαιοκρισιαι και μονονουχι λεγων· υμεις μεν, ω φιλοι,
εκ των επενεχθεντων κατ' εμου τας ψηφους εκφερετε· ει δε θελησει ο αψευδης θεος
διαδικασασθαι μετ' εμου απροσωποληπτος ων και αυτοαληθεια τυγχανων, αυτος
προσμαρτυρησει, οτι ου δι' αμαρτηματα τας βασανους επηγαγεν. οτι δε τοιαυτη εστιν
η του δικαιου διανοια και εκ πολλης αγαπης της προς τον θεον και παρρησιας και
πεποιθησεως της περι την αυτου αληθειαν φευγει μεν την προς ανθρωπους κρισιν,
προς δε θεον ηδεως κρινεται τον αψευδως και απλανως εκαστα λεγοντα, ακουσον
αυτου λεγοντος εν τοις εφεξης, οτε προς τον Σωφαρ διαλεγομενος εασας την προς
τους φιλους διαλεξιν οια εσφαλμενην και ου μετα 100 της δικαιας προιουσαν
κρισεως επαγει· ου μην δε, αλλ' εγω προς κυριον λαλησω, τον αψευδη δηλονοτι και
απροσωποληπτον, ελεγξω δε εναντιον αυτου, εαν βουληται· υμεις δε εστε ιατροι
αδικοι και ιαται κακων παντες. οραις, ως τας μεν των ανθρωπων κρισεις ως αδικους
εκκλινει, εις δε τον των ψυχων ιατρον και δικαιον κριτην καταφευγει θεον; ειτα και
εφεξης σφοδρα πεποιθως τηι του θεου δικαιοκρισιαι θαρρει και λεγει· οιδα εγω, οτι
δικαιος αναφανουμαι, και παλιν αλλαχου λεγει· και νυν ιδου εν ουρανοις ο μαρτυς
μου, ο δε συνιστωρ μου εν υψιστοις. θεωρεις πανταχου, ως φευγων τας παρα
ανθρωποις εσφαλμενας κρισεις αυτον αιτει τον θεον και αντιδικον αυτωι γενεσθαι
και μαρτυρα; ταυτα ποσης αγαπης, ποσης παρρησιας, ποσης πεποιθησεως. διο και ο
θεος επισταμενος τον νουν των ανθρωπων ου παρεσιωπησεν ειδως, εκ ποιας
διαθεσεως ο δικαιος ελαλει, αλλα δεδωκεν αυτωι κατα των φιλων τα νικητηρια και
απεφηνατο, μη δι' αμαρτιας αυτον πασχειν, αλλ' ινα αναφανηι δικαιος. ταυτην ουν
εγνωκοτες του δικαιου την περι θεον αγαπην και πεποιθησιν ουτω των εφεξης
αναγεγραμμενων ακουσωμεν. εαν δε λεγηι ο ψαλμωιδος· και μη εισελθηις εις κρισιν
μετα του δουλου σου, οτι ου δικαιωθησεται ενωπιον σου πας ζων, μη τουτο ημας
θορυβειτω. και γαρ και ο μεγας οιδεν Ἰωβ, ως προς την θειαν δικαιοσυνην τε και
ακριβειαν ουδεις δικαιος. νυν δε ο σκοπος αυτωι, ου δικασασθαι προς την θειαν
ακριβειαν ουδε δειξαι τον δικαιον θεον αδικως αυτον κολαζοντα, αλλ' απελεγξαι
ψευδομενους τους φιλους τους οιηθεντας αυτον δι' αμαρτιας τιμωρεισθαι· 101 ωστε
και ο αγαθος και φιλανθρωπος θεος τηι του Ἰωβ συνεδραμε γνωμηι και σαφως ειπεν,
ως ου δι' ασεβειαν πεπονθεν, αλλα πειρα τις ην η βασανος δοκιμαζουσα τον
γενναιον Ἰωβ, ινα αναφανηι δικαιος. το δε εβδελυξατο με η στολη δυναται και ουτω
νοεισθαι· η οτι και οι εγγυτατοι μου εβδελυξαντο και εμισησαν με, η οτι φευγει με
και η εσθης οιονει μισησασα με, αντι του· ουδε επενδυσασθαι δυναμαι δια το αγαν
ειλκωσθαι. 9, 32 ου γαρ ει ανθρωπος κατ' εμε, ωι αντικρινουμαι, ινα ελθωμεν
ομοθυμαδον εις κρισιν. ειθε γαρ ην εξον, φησιν, ως επι ανθρωπων προς σε τον
αδεκαστον κριθηναι κριτην. 9, 3310, 1 ει γε ην ο μεσιτης ημων και ελεγχων και
διακουων ανα μεσον αμφοτερων. απαλλαξατω απ' εμου την ραβδον και ο φοβος
αυτου μη με στροβειτω. και ου μη φοβηθω, αν λαλησω, ου γαρ συνεπισταμαι εμαυτωι
αδικον, καμνω δε τηι ψυχηι μου. και ειθε ην ελεσθαι μεσιτην τον εν τωι πραγματι
αποφαινομενον. ταυτα δε, ως εφημεν, θαρρων τηι του θεου αληθειαι φησι και
βουλομενος τους φιλους διελεγξαι μη αληθευοντας. του γαρ Ἰωβ λεγοντος, οτι· ουκ
οιδα τοιαυτα αμαρτησας, ως τοιαυτα κολαζεσθαι, και του θεου φασκοντος, ως ου δι'
αμαρτιας κολαζει, τι ετερον ειχεν ο μεσιτης ποιειν η συντρεχειν τοις εκατερων
λογοις και καταδικαζειν τους φιλους ως ψευσαμενους, ο δη και υστερον ο θεος
επραξεν; ειτα ωσπερ τινος λεγοντος· και δια τι μη τα σαυτου παρατιθης 102 δικαια;
διδασκει λεγων οτι· ει επιτρεπει μοι ο θεος παρρησιασασθαι, αφελειται τας
βασανους, επιτρεψει μοι το μη φοβεισθαι, ινα ως εξ αυτου την παρρησιαν λαβων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

λαλησω και απο καρδιας ειπω και τας εμας δικαιολογιας παραθωμαι. ραβδον δε το
εταστικον και τας βασανους φησιν· στροβειτω δε αντι του αγχετω, περιστρεφετω,
καταπλησσετω. δειγμα δε ποιειται της επιτροπης την των βασανων απαλλαγην. 10, 1
στενων επαφησω επ' εμαυτον τα ρηματα μου. λαλησω πικριαι ψυχης συνεχομενος.
θεωρει, πως ημας ασφαλιζεται, μηδεν ατοπον εννοειν περι αυτου. και ταυτα γαρ,
φησιν, στενων και τοις κακοις συνεχομενος ου κατα θεου βλασφημιαν εποισω τινα,
αλλα κατ' εμαυτου τα της ολιγωριας τρεψω ρηματα. ταυτα δε ειπεν, επειδη εξ αρχης
ελεγεν· απολοιτο η ημερα εν ηι εγεννηθην, δεικνυς οτι ουδεν κατα θεου εφθεγξατο,
αλλα καθ' εαυτου τα της ολιγωριας ετρεψεν ρηματα, και ταυτα πικριαι ψυχης
συνεχομενος. και μονονουχι σαφως λεγει ως· κατα θεου μεν ουδεν φθεγγομαι, μη
γενοιτο· ει δε τι ολως και λαλω, υπο της αγαν κακωσεως φθεγγομαι, και ουκ εμον το
λαλειν, αλλα της νοσου τα ρηματα. δεικνυσιν ουν, οτι ουδε τα καθ' εαυτου ελαλει
ρηματα ουδε ολως εφθεγξατο τι, αλλ' ενεφιλοσοφει και ενεκαρτερει και ηγαπα την
σιωπην, ει μη το μεγεθος αυτων των οδυνων, ειτα και ο των φιλων παροξυσμος
λαλειν ηναγκαζεν. λαλει δε, ως εφημεν, ουδεν απρεπες ουδε απηχες κατα θεου, ως
ημεις τε δι' ολων αυτου των λογων επεδειξαμεν και ο θεος προσε 103 μαρτυρησε
δικαιον αυτον αποφηναμενος. απολογειται ουν υπερ του Ἰωβ υπερ ων ολως, καν
ολιγωρον τι, εφθεγξατο αυτο το ανθρωπον ειναι και μη αναλγητως τας βασανους
φερειν και αι των συμφορων υπερβολαι και η της αρετης ακριβεια και το απλουν
του τροπου και αδολον ως υιου προς πατερα μετα παρρησιας φθεγγομενου και το δια
παντων αυτου των λογων μηδεν μεν δυσχερες φθεγξασθαι περι θεου, δεικνυναι δε
μονον, οτι ουκ απεικοτως ποθει τον θανατον, και οτι ουκ αληθης η περι αυτου των
φιλων υπονοια, και το δη παντων κεφαλαιον αυτη του θεου η αδεκαστος ψηφος
δικαιον αυτον αποφηναμενη. ει γαρ θεος ο δικαιων, τις ο κατακρινων; ο ιερος που
φησιν αποστολος. 10, 2 και ερω προς κυριον· μη με ασεβειν διδασκε: {και δια τι με
ουτως εκρινας;} ταυτα ικετευω, φησιν, μονονουχι λεγων· παυσον, ω δεσποτα, τα
κατ' εμου κακα, ινα μη ως εικος εκπλαγεις ανακολουθον τι φθεγξωμαι η
κατολιγωρησας υπο των βασανων ασεβειας αφησω λογον. και εοικε πως και καθ'
ετερον λογον την αυτην εννοιαν λεγειν τωι μακαριωι ∆αυιδ. εκεινου γαρ λεγοντος,
οτι ουκ αφησει κυριος την ραβδον των αμαρτωλων επι τον κληρον των δικαιων,
οπως αν μη εκτεινωσιν οι δικαιοι εν ανομιαις χειρας αυτων, και ικετευοντος μη επι
πολυ κατισχυσαι τους αδικους των δικαιων, ινα μη υπο της αναγκης οι δικαιοι
συγκλειομενοι και αυτοι ασεβες τι πραξωσιν, και ουτος την αυτην εννοιαν φησιν
οτι· μη επι πολυ παρατεινηις μοι τας βασανους, 104 δεσποτα, ινα μη αβουλητον τι ως
εικος πραξω. διο και επιφερει· 10, 23 και δια τι με ουτως εκρινας; η καλον σοι, εαν
αδικησω; το δια τι, ως και ανωτερω πολλακις ειπομεν, ουκ αιτιολογικως, αλλ'
ικετευτικως λεγει, οιονει λεγων· ου καλον σοι, δεσποτα, ουδε αρεστον το εις αδικιαν
με τραπηναι, οικτειρησον τοινυν. πολλοι γαρ τας συμφορας ου φεροντες εις αδικιαν
ετραπησαν. και ορα, ει και ο αποστολος τοιουτον τι νοησας ελεγεν· κυρωσατε εις
αυτον αγαπην, ινα μη υπο της περισσοτερας λυπης καταποθηι ο τοιουτος· ειτα επαγει·
ινα μη πλεονεκτηθωμεν υπο του Σατανα, ως πεφυκοτων των ανθρωπων εν ταις
αγαν περιστασεσι κατολιγωρειν και πραττειν τι των τωι διαβολωι δοκουντων. ως εξ
οικειου τοινυν προσωπου υπερ ημων παντων ο μακαριος Ἰωβ ικετευει τον θεον
πεφεισμενως συγχωρειν καθ' ημων τους πειρασμους, ινα μη τηι περισσοτεραι λυπηι
καταποθωμεν. 10, 3 οτι απειπω εργα χειρων σου, βουληι δε ασεβων προσεσχες. παλιν
ως ποιητην ικετευει θεον μη παριδειν εαυτου το ποιημα. και ηρεμα μεν
πληροφορειται ο αγιος, οτι τωι διαβολωι παραδεδοται· τουτον γαρ και τους συν αυτωι
δαιμονας ασεβεις φησιν· την δε προνοιαν, δι' ην ο πονηρος αυτου κατεξανισταται,
ουπω μαθειν δεδυνηται. διο μοι δοκει και ποικιλους περιστρεφειν λογους, τουτο μεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

εξαιτων απαλλαγηναι των δεινων, τουτο δε και μαθειν επιποθων, δι' ην αιτιαν
κολαζεται. 105 10, 47 η ωσπερ βροτος οραι καθοραις, η ὣς οραι ανθρωπος βλεψηι, η ο
βιος σου ανθρωπινος εστιν, η τα ετη σου ανδρος; οτι ανεζητησας τας ανομιας μου και
τας αμαρτιας μου εξιχνιασας. οιδας γαρ, οτι ουκ ησεβησα, αλλα τις εστιν ο εκ των
χειρων σου εξαιρουμενος; μη ανθρωπινως, φησιν, τα πραγματα κρινεις; μη δυναται
τι διαλαθειν την σην ακριβειαν ωσπερ τους ανθρωπους; μη τα ετη σου ολιγα
τυγχανουσι και αγνοεις τα προ της σαυτου αρχης γεγονοτα και χρεια σοι εστι ζητειν
και εξεταζειν τα πεπραγμενα ωστε γνωναι, οτι μηδεν ησεβησα; ταυτα δε λεγει
μαρτυρα τον θεον της εαυτου δικαιοσυνης παρεχομενος ομου και εξαιτων
αγαθοτητος απολαυσαι θεου· οι μεν γαρ ανθρωποι τα ισα ζητουσιν, ο δε θεος τηι
αγαθοτητι απο πολλων ολιγα εταζει. αλλ' ει και μη ησεβησα, φησιν, το γε εις εμην
γνωσιν, οιδα, οτι την σην βουλην ουκ εστιν αποφυγειν, αντι του· καν μη εμαυτωι
συνοιδα, αλλ' η ση κρατειτω βουλη η κρειττον ημων τα καθ' ημας επισταμενη. ταυτα
δε παντα ο μακαριος Ἰωβ φθεγγεται ημας διδασκων εν τοις πειρασμοις μηδεν ετερον
ποιειν η επι θεον καταφευγειν και ικετευειν ως αγαθον φεισασθαι του εαυτου
ποιηματος. διο και επαγει· 10, 8 αι χειρες σου επλασαν με και εποιησαν με. οραις, ως
και ποιητην επιγινωσκει θεον και παρακαλει φειδω ποιησασθαι του ιδιου
δημιουργηματος. 10, 8 μετα ταυτα μεταβαλων με επαισας. μετα το ποιησαι με, φησιν,
και εν ευθηνιαι καταστησαι εις θλι 106 ψεις και μαστιγας μετεβαλες τα κατ' εμε. 10, 9
μνησθητι, οτι πηλον με επλασας, εις δε γην με παλιν αποστρεφεις. ικετευω δε
μνησθηναι σε και του της φυσεως ευτελους και ολιγοχρονιου. 10, 10 η ουχ ωσπερ
γαλα με ημελξας; ητοι απο χοος δια το λεπτοτατον η δια τον σπερματικον λογον
φησιν. 10, 10 ετυρωσας δε με ισα τυρωι. η δια την εξ αρχης της πλασεως συμπηξιν η
και δια την εν τηι μητραι συστασιν. 10, 11 δερμα και κρεας με ενεδυσας, οστεοις δε και
νευροις με ενειρας. το ενειρας αντι του συνερραψας. 10, 12 ζωην δε και ελεος εθου
παρ' εμοι. η δε επισκοπη σου εφυλαξεν μου το πνευμα. και δια μονην, φησιν,
φιλανθρωπιαν και ελεον εξ ουκ οντων ημας εις το ειναι και ζην παρηγαγες. η δε ση
περι ημας προνοια την ημετεραν διατηρει συστασιν. 10, 13 ταυτα εχων εν εμαυτωι
οιδα οτι παντα δυνασαι, αδυνατει δε σοι ουδεν. ταυτα, φησιν, τα δογματα παρ'
εμαυτωι παγια κεκτημενος, οτι και εκ του μη οντος εις το ειναι παραγαγειν δυνατος
ει και την ρευ 107 στην και γαλακτωδη ουσιαν ητοι τον απο γης χουν ως σοφος και
δυνατος εις ανθρωπου συστασιν εργαζηι, και οτι ελεημων ει και ζωης χορηγος, και
οτι πολλην των καθ' ημας ποιηι προνοιαν, ικετευω και οιδα, οτι δυνατος ει και των
παροντων αλγεινων το σον απαλλαξαι ποιημα. οραις, πως σεβασμιως μεμνηται του
δημιουργου και χαριν ομολογει της ποιησεως και της περι ημας προνοιας, απερ εστιν
οντως ευσεβους και λιαν ευχαριστου και τηι του μακαριου Ἰωβ πρεποντα θεοσεβειαι;
10, 14 εαν τε γαρ αμαρτω, φυλασσεις με, απο δε ανομιας ουκ αθωον με πεποιηκας.
πρεπει, φησιν, τηι σηι φιλανθρωπιαι, νειμαι τι και συγγνωμης τωι σωι ποιηματι και μη
σφοδρα ακριβως ως παντα επισταμενον πασας τας πραξεις μου και τα παραπτωματα
επιτηρειν. ταυτα δε παλιν ο αγιος το οικειον προσωπον υποστησαμενος υπερ ημων
παντων ικετευει θεον. 10, 15 εαν τε γαρ ασεβησω, οιμοι· εαν τε ω δικαιος, ου
δυναμαι ανακυψαι. ειτε γαρ, φησιν, ασεβης ευρεθω, τουτο μοι παντων το χειριστον.
εαν δε και τολμησω ειπειν, οτι δικαιος ειμι, ουδεν μοι εντευθεν οφελος. 10, 1516
πληρης γαρ ατιμιας ειμι· αγρευομαι γαρ ωσπερ λεων εις σφαγην. εν δε οιδα, φησιν,
οτι ατιμια μου κατακεχυται, και ωσπερ λεων 108 εις σφαγην αγρευομενος ουτως
πανταχοθεν ταις τιμωριαις βαλλομαι. εοικε δε λεοντι εαυτον παρεικασαι δια την
προτεραν ευδαιμονιαν. 10, 1617 παλιν δε μεταβαλων δεινως με ολεκεις
επανακαινιζων επ' εμε την ετασιν σου. αλλ' ουδε ανιησι με, φησιν, τα δεινα, αλλα
και επι πλεον αυξεται και αει καινοποιειται το κακον, ινα ειπηι οτι· ποικιλαις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

περιβαλλομαι συμφοραις, και οτι· εοικα τοις προτερον μαστιχθεισι και αυθις και
πολλακις εις ετεραν εξετασιν και βασανους αλλας φερομενοις. 10, 17 οργηι δε
μεγαληι μοι εχρησω, επηγαγες δε επ' εμε πειρατηρια. οργην την τιμωριαν φησι την
μεγαλως αυτωι επενηνεγμενην, πειρατηρια δε τα επιστρατευθεντα αυτωι κακα.
δεησεως δε εχεται ταυτα και θεοσεβους ικεσιας συν οδυρμωι τωι προσηκοντι. 10, 1819
ινα τι ουν εκ κοιλιας με εξηγαγες και ουκ απεθανον, οφθαλμος με ουκ ειδεν και
ωσπερ ουκ ων εγενομην; δια τι δε εκ γαστρος εις μνημα ουκ απηλλαγην; ταυτα ο
Ἐκκλησιαστης υστερον ειπε μακαριζων τον αποθανοντα υπερ τον ζωντα και τον μη
γενομενον υπερ αμφοτερους· τοιαυτηι δε περιπεπτωκεν ο ανθρωπος οδυνηραι ζωηι
δια το μη μειναι παρα θεωι μηδε φυλαξαι τα θεια προσταγματα. ο δε μακαριος Ἰωβ
εποθει τον θανατον ου μονον δια τας αλγηδονας, αλλ' οτι, ως εφημεν, ολιγοχρονιος
109 ων και του χρονου παρατεινομενου υπωπτευεν εγκαταλειψιν υπομεμενηκεναι
παρα θεου. 10, 21 η ουκ ολιγος εστιν ο χρονος του βιου μου; εασον με αναπαυσασθαι
μικρον προ του με πορευθηναι, οθεν ουκ αναστρεψω. παλιν το ολιγοχρονιον εις
ικεσιαν προβαλλεται, και ουκ αγνοει μεν το της αναστασεως μυστηριον, ως εν τοις
εφεξης επιδειξομεν. δογμα δε διδασκει καλλιστον, οτι ο απαξ εξελθων του βιου
ουκετι εις τονδε τον βιον επαναστρεφει, ως μυθολογουσιν οι τας μετενσωματωσεις
τερατευομενοι. 10, 2122 εις γην σκοτεινην και ζοφεραν, εις γην σκοτους αιωνιου, ου
ουκ εστιν φεγγος ουδε οραν ζωην βροτων. δεδοικε μη, εαν μετα των βασανων
τελευτησηι και των ετασμων, εν τελειαι απορριφηι του προσωπου του θεου γενηται
και μετα των ασεβων εν τωι ᾅδηι καταλεχθηι, οιτινες το αιωνιον οικουσι σκοτος κατα
την του σωτηρος φωνην την φησασαν· δησουσιν αυτου τους ποδας και χειρας και
εκβαλουσιν αυτον εις το σκοτος το εξωτερον. φωτος γαρ οντος κατα φυσιν του θεου
οι εξω του προσωπου του θεου βαλλομενοι εν σκοτει τυγχανουσιν. αιτει τοιγαρουν,
μη εν προσκρουσει του θεου καταληφθηναι, αλλ' οιονει δειχθηναι αυτωι δια της των
βασανων ανεσεως, οτι ιλεω τον θεον εκτησατο. ουπω γαρ διδαχθεις την αιτιαν των
πειρασμων ενδικως ο δικαιος ολιγωρει και ταραττεται. 110 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΟΓ∆ΟΟΝ
Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε Σωφαρ ο Μιναιος λεγει· ο τα πολλα λεγων και
αντακουσεται; η και ο ευλαλος οιεται δικαιος ειναι; Προθεωρια του κεφαλαιου
αποταδην του Ἰωβ διαλεχθεντος σφοδροτερον ο Σωφαρ διαμαχεται. και πρωτον μεν
επι πολυλογιαι σκωπτει, ειτα μεμφεται ως ειρηκοτα οτι· καθαρος και αμωμος ειμι,
και ου νενοηκως, εκ ποιας διαθεσεως ηθελε κρινεσθαι προς θεον, ειθε, φησιν, ην
δυνατον δικαιολογησασθαι σοι θεον, ινα και εκ της σοφιας αυτου και εκ της
δυναμεως γνωις, ως το κατ' αξιαν σοι απονεμων ετιμωρησατο σε. ειτα δειξας του
θεου την δυναμιν και του ανθρωπου το ευτελες παραινει τωι Ἰωβ εις ευχην τραπηναι
και μετανοησαι εφ' οιος προτερον ημαρτεν· ουτω γαρ εσται αυτωι ιλεω τον θεον
καταστησομενον των τε παροντων δεινων εξω γενεσθαι και την προτεραν
ευδαιμονιαν απολαβειν. Αι λεξεισ 11, 2 ο τα πολλα λεγων και αντακουσεται; η και ο
ευλαλος οιεται δικαιος ειναι; σαφεστερον ο Θεοδοτιων εκδεδωκεν ειρηκως· μη ο
πολυλογος αν 111 _α_ν_τ_ι_ρ_ρ_η_τ_ο_ς_ _ε_σ_τ_α_ι_; ο δε λεγει τοιουτον εστιν·
ουκ εν πληθει λογων η του δικαιου κρινεται φυσις ουδε, ει τις ευστομος και ευεπης,
ηδη παρα τουτο δικαιος· αλλ' εστι και προς τους τορους και ευτροχαλους λογους
αντιρρησις. 11, 2 ευλογημενος γενητος γυναικος ολιγοβιος. η κατα αντιφρασιν φησι
το ευλογημενος αντι του· καταρας εγγυς και περι αμαρτιας ειλουμενος ο εκ γυναικος
ολιγοβιος, ινα ειπηι οτι· ανθρωπος ων μη οιου αναμαρτητος ειναι. η ολιγοβιον λεγει
τον μη εις πολλα περιελκομενον, ινα ειπηι οτι· συ πολλα φλυαρων ουκ ευλογημενος
ει, αλλ' επικαταρατος. 11, 3 μη πολυς εν ρημασι γινου. ου γαρ εστιν ο
αντικρινομενος σοι. επειδη θεον ᾔτησεν ο Ἰωβ καταστηναι αυτωι εις κρισιν· μη
ματην, φησιν, φλυαρει· ου γαρ εξεις θεον αντικρινομενον σοι. 11, 46 μη γαρ λεγε,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

οτι· καθαρος ειμι τοις εργοις και αμεμπτος εναντιον αυτου. αλλα πως αν ο κυριος
λαλησαι προς σε και διανοιξαι χειλη αυτου μετα σου; ειτα αναγγελει σοι δυναμιν
σοφιας, οτι διπλους εσται των κατα σε. και τοτε γνωσηι, οτι αξια σοι απεβη παρα
κυριου ων ημαρτηκας. ειθε, φησιν, ην θεον διαλεχθηναι σοι ινα μαθων την αυτου
σοφιαν και την κατα δικαιοσυνην υπεροχην μηκετι τολμησηις λεγειν οτι· καθαρος
ειμι και αμεμπτος, αλλα γνωις οτι το κατ' αξιαν απενειμε σοι ο θεος ισομετρους τοις
αμαρτημασι τας τιμωριας επαγαγων. το δε οτι διπλους εσται των κατα σε τουτο
δηλοι· πολλη εστιν 112 η υπεροχη του θεου προς τον λεγοντα εαυτον ωσπερ συ
σοφον ειναι και δικαιον. ει δε και σοφωτερος ημων εστι και δικαιοτερος, σοφως και
δικαιως επηγαγεν σοι τας τιμωριας. 11, 7 η ιχνος κυριου ευρησεις η εις τα εσχατα
αφικου, α εποιησεν ο παντοκρατωρ; ανεφικτα σοι, φησιν, τα του θεου, και τας οδους
αυτου της προνοιας ευρειν αμηχανον η αχρι τελους των βουλευματων αυτου φθασαι
η των ποιηματων. 11, 8 υψηλοτερος ο ουρανος και τι ποιησεις; βαθυτερα δε των εν
ᾅδου τι οιδας; πως δ' αν εφικοιο, φησιν, ποσον εστι το υψος του ουρανουτουτο γαρ
σημαινει το και τι ποιησεις; αντι του· αμηχανησεις ευρειν, η τινα εισι τα υπο τον
ᾅδην; 11, 9 η μακροτερα μετρα γης η ευρος θαλασσης. οιδας, δε φησιν, της γης το
μετρον, ποσον εστιν, η της θαλασσης το πλατος; 11, 10 εαν δε καταστρεψηι τα παντα,
τις ερει αυτωι· τι εποιησας; ει δε και τα παντα αναστρεψαι βουληθηι, τις αντερει τοις
αυτου νευμασι και τηι τοσαυτηι εξουσιαι; ειτα, ινα μη δοξηι λεγειν οτι· κατ' εξουσιαν
επηγαγε σοι τας τιμωριας και ου κατα το δικαιον, ταχεως επηγαγεν· 11, 11 αυτος γαρ
οιδεν εργα ανομων, ιδων δε ανομα ου παροψεται. ως δυνατος τοινυν και σοφος,
φησιν, και δικαιος ανομουντα σε ου παρειδεν, αλλ' ετιμωρησατο. 113 11, 12
ανθρωπος δε αλλως νηχεται λογοις, βροτος δε γεννητος γυναικος ισα ονωι ερημιτηι.
ο μεν ουν θεος, φησιν, τοσουτος εστι και τοιουτος, ο δε ανθρωπος εικηι και ματην
φλυαρει ουδεν ονου κατα το ευτελες της φυσεως οσον προς την θειαν σοφιαν και
υπεροχην διαφερων. ερημιτην δε ονον εφη δια το ανυποτακτον. τουτο δε
αινιττομενος τον Ἰωβ εφησεν ως και φλυαρον και προς θεον ανυποτακτον. 11, 1314
ει γαρ συ καθαραν εθου την καρδιαν σου, υπτιαζεις δε και χειρας προς αυτον, ει
ανομον τι εστιν εν χερσι σου, πορρω ποιησον αυτο απο σου, αδικια δε εν διαιτηι σου
μη αυλισθητω. ο Συμμαχος αντι του· υπτιαζεις δε χειρας προς αυτον
_α_π_λ_ω_σ_ε_ι_ς_ _π_ρ_ο_ς_ _α_υ_τ_ο_ν_ _τ_α_ς_ _π_α_λ_α_μ_α_ς_ _σ_ο_υ
εκδεδωκεν. οι ουν χρονοι ενταυθα ενηλλαγμενοι εισιν, ο δε νους ουτος· ει τι μοι
πειθηι, καθαρον σου την καρδιαν και τας χειρας απλωσον προς θεον εις ευχην και
μηκετι αδικησηις η ανομησηις, και εσονται σοι ταδε και ταδε απερ εφεξης φησιν. και
δοκει μεν ο Σωφαρ παραινειν τωι Ἰωβ, πλην και αυτος αυτον πληττει ως δι' αμαρτιας
κολαζομενον. 11, 15 ουτω γαρ αναλαμψει σου το προσωπον ωσπερ υδωρ καθαρον. ει
γαρ μετανοησεις, φησιν, το εσβεσμενον και συγκεχυμενον σου προσωπον απο των
συμφορων εκλαμψει και ως καθαρον υδωρ διαυγασει, ινα ειπηι οτι· την παλαιαν
ευδαιμονιαν αποληψηι. 114 11, 15 εκδυσει δε ρυπον και ου φοβηθησηι. επειδη ο Ἰωβ
εφη· ικανως εν ρυπωι με εβαψας, ο Σωφαρ φησιν οτι· και τουτον τον ρυπονο εστιν·
την δυσπραγιαναποδυσηι και ουδε ετι φοβηθησηι, μη τι σοι εν τοις εφεξης δυσχερες
απαντησηι. 11, 16 και τον κοπον επιλησει ωσπερ κυμα παρελθον και ου πτοηθησει.
αλλ' ουδε ιχνος υποληφθησεται σοι των κοπων ουδε μνημη των συμφορων ωσπερ
ουδε κυματος παρελθοντος ιχνη καταλιμπανονται. 11, 17 η δε ευχη σου ωσπερ
εωσφορος. αντι του· υπερλαμπρος, καθαρα, τουτεστιν· ανυουσα. 11, 17 εκ δε
μεσημβριας ανατελει σοι ζωη. η τουτο λεγει, οτι· ως ηλιος εν μεσημβριαι διαλαμψει
σου η ζωη· η επειδη εν μεσημβριαι υπερ κεφαλης ων ο ηλιος ουτε οπισθεν ποιει σκιαν
ουτε εμπροσθεν, φησιν οτι· επειδη νυν ωσπερ εν μεσωι ζυγωι επι ξυρου κειται τα κατα
σε, εκ ταυτης σου της αμφικρημνου καταστασεως αναλαμψει σου η ζωη, εαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

μετανοησηις. 11, 18 πεποιθως τε εσηι οτι εστι σοι ελπις. και θαρρησεις λοιπον ως εχων
εις θεον την ελπιδα και υπ' αυτου βοηθουμενος. 115 11, 18 εκ δε μεριμνης και
φροντιδος αναφανειται σοι ειρηνη. τας δε νυν συνεχουσας σε μεριμνας και
επωδυνους φροντιδας γαληναια τις και ειρηνικη καταστασις διαδεξεται. 11, 19
ησυχασεις γαρ και ουκ εσται ο πολεμων σοι. ουτω δε βαθειας απολαυσεις ειρηνης,
ως απολεμητον τον καταλοιπον διαβιωναι χρονον. 11, 19 μεταβαλλομενου δε σου
πολλοι σου δεηθησονται, σωτηρια δε αυτους απολειψει· η γαρ ελπις αυτων
απολειται. οφθαλμοι δε ασεβων τακησονται. οι δε νυν περιορωντες σε δια τας
συμφορας και επεμβαινοντες σοι υστερον σου δεηθησονται, οταν αυτους η παρα
θεου σωτηρια καταλιπηι και μηδεμιαν ελπιδα εχωσιν. τοτε δη τοτε και τακησονται
αυτων οι οφθαλμοι επι τηι σηι ευημεριαι, υπο του φθονου δε δηλονοτι. εκ δε τουτων
των λογων εστι συνιδειν, οτι προς πασι τοις κακοις και τινας επεισεν ο διαβολος
επιγελαν και επεμβαινειν ταις του Ἰωβ συμφοραις. 11, παρ' αυτωι γαρ σοφια και
δυναμις. τινα των αντιγραφων εχουσι και τουτον τον στιχον, τινα δε ου. κατα γουν
τα εν οις κειται το ρητον εις την του θεου σοφιαν τε και δυναμιν περιεκλεισεν ο
Σωφαρ τον λογον μονονουχι λεγων οτι· χαλεπον ουν αντιπραττειν τωι μονωι σοφωι
και δυνατωι θεωι. 116 και ταυτα μεν προς ετερον λεγομενα δια αμαρτιας
κολαζομενον καλως ελεγετο. ουδε γαρ αποβλητοι των φιλων του Ἰωβ οι λογοι, εαν
ετερον ηι προσωπον το νουθετουμενον και μετα της προσηκουσης λεγωνται
διαιρεσεως. ο δε δικαιος και μαλλον αλγει ουδεν μεν εαυτωι συνειδως, ως ασεβης δε
νουθετουμενος εις μετανοιαν. 117 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΝΑΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων
δε Ἰωβ λεγει· ειτα υμεις εστε ανθρωποι η μεθ' υμων τελευτησει σοφια. Προθεωρια
του κεφαλαιου σφοδροτερον του Σωφαρ χρησαμενου τοις λογοις και δια της του
θεου σοφιας και δυναμεως πειραθεντος τουτο μεν φοβησαι τον δικαιον, τουτο δε
διδαξαι, οτι ουκ αδικως πασχει α πασχει, ως πασιν ουσης ωμολογημενης της του
θεου σοφιας και δυναμεως χλευαζει ο Ἰωβ τον Σωφαρ ως τα ωμολογημενα δι'
αποδειξεων βουληθεντα κατασκευασαι. ειτα και αυτος μεγαλοπρεπως εξηγειται τα
περι της του θεου σοφιας και δυναμεως δεικνυς, οτι συνετωτερος αυτων εστι περι τα
θεια. και μεμφεται μεν τους φιλους ως ου δυνηθεντας θεραπευτικους λογους ειπειν·
αυτος δε επι του δικαιου θεου ηδεως λεγει τα προσοντα αυτωι σφοδρα θαρρων τηι του
θεου δικαιοκρισιαι. και μεμφεται τοις φιλοις ως παρα το δικαιον την υπερ θεου
δικαιολογιαν αναλαβουσι και φησιν οτι· καν μυριακις δοξητε υπερ θεου λαλειν,
λαλητε δε μετα δολου και παρα το δικαιον, ουκ αποδεξεται υμας ο φιλαληθης θεος.
το δε εναντιον αυτος σωτηριας ελπιζει τευξασθαι και αποδοχης ως αδολως και
καθαρως, α φρονει, μετα παρρησιας επι θεου διαλεγομε 118 νος· και φησιν οτι· οιδα
εγω, οτι δικαιος αναφανουμαι προς θεον αληθη και δικαιον συν αληθειαι
φθεγγομενος. ειτα τρεπεται και εις αιτησιν προς θεον και παρακαλει συγγνωμης
τυχειν, ει τι και ημαρτεν, και το της φυσεως ασθενες εις ικεσιαν προβαλλεται
φασκων μηδενα ανθρωπον ειναι καθαρον, καν μιαν ημεραν εις τον βιον παρελθηι.
δεικνυσι δε κατα παραθεσιν, ως και των φυτων αδρανεστερος εστιν ο ανθρωπος.
μεμνηται δε ως προφητης και συντελειας και αναστασεως· και παλιν ικετευει τον
θεον ως ποιητην, φεισασθαι του ιδιου δημιουργηματος, και αξιοι μη προς ακριβεις
ελθειν ελεγμους. ταυτα δε παλιν εν τωι εαυτου προσωπωι υπερ παντων ημων εξαιτει
τον θεον· οι γαρ αγιοι τα οικεια υποστησαμενοι προσωπα εκ των καθ' εαυτους υπερ
του κοινου της ανθρωποτητος τον θεον λιτανευουσιν, ως πολλαχοθεν εστιν ιδειν,
και ουχ ηκιστα εκ της ενθεου και εναρμονιου των Ψαλμων μελωδιας. επιτηρει δε
παλιν, ποιας εχων τας περι θεου δοξας ο μακαριος Ἰωβ και εκ ποιας αγαπης και
καθαροτητος συν παρρησιαι διαλεγεται. θαυμασαι δε αξιον, πως εν τοσαυταις και
τηλικαυταις συμφοραις και βασανοις ουκ εξεπλαγη, ου κατεπεσεν, πως ουδεν αυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

των υπο των φιλων ρηθεντων διελαθεν, αλλα και προς παντα απανται και δογματα
λαλει και αξιως θεου τας περι αυτου κεκτηται υποληψεις και τροπον τινα μη ων εν
σαρκι, αλλ' ολος ων εν πνευματι, ουτως εν μεσαις ταις βασανοις φιλοσοφει. 119 Αι
λεξεις 12, 2 ειτα υμεις εστε ανθρωποι η μεθ' υμων τελευτησει σοφια; αρα οιεσθε,
φησιν, οτι μονοι ανθρωποι τυγχανετε και εις υμας η πασα σοφια τελευται, ως μηδενα
αλλον μετεχειν αυτης; η και ουτως· ειτα εστιν εφ' υμιν ειπειν, οτι ανθρωποι εστε το
κατ' εικονα διασυζοντες, η μεχρι τελευτης συμπαραμενει υμιν η σοφια; ινα ειπηι οτι·
ουκ εστε εν τελειοτητι σοφιας, αλλα παρετραπητε και σχεδον απωλεσατε το ειναι
ανθρωποι. ταυτα δε λεγει ου κατεπαιρομενος αυτων, αλλα αχθομενος εφ' οις παρα
την αληθειαν λαλουσιν. 12, 3 καμοι μεν καρδια καθ' υμας εστιν. δυναμαι, φησιν,
καγω ειδεναι οσα και υμεις ιστε. 12, 4 δικαιος γαρ ανηρ και αμεμπτος εγενηθην εις
χλευασμα.
γον. οι γαρ σαρκικοι τα των δικαιων και πνευματικων μωριαν ηγουνται. ψυχικος
γαρ ανθρωπος ου δεχεται τα του πνευματος, μωρια γαρ αυτωι εστιν. 12, 5 εις χρονον
γαρ τακτον ητοιμαστο πεσειν υπ' αλλους, οικους τε αυτου εκπορθεισθαι υπο
ανομων. ενταυθα οι την ειμαρμενην δοξαζοντες φασιν οτι· ιδου και η γρα 1 φη
λεγει, οτι ειμαρτο αυτον παθειν. αλλ' ου τουτο η γραφη λεγει, μη γενοιτοου γαρ υπο
αναγκην τα ημετερα, αλλ' οτι παντα εν μετρωι διοικων τα καθ' ημας ο θεος τοις της
εαυτου προνοιας λογοις οιδε, και μεχρι ποσου συμφεροντως δει πασχειν ημας, και
κατα μετρον επαγει τους πειρασμους. τουτο δε ειπεν ο Ἰωβ, ινα το κριμα τωι θεωι
παρασχηι μονονουχι λεγων· μη γελασθωσαν οι δικαιοι πασχοντες. επι τοσουτον γαρ
πασχουσιν, εφ' οσον ο θεος βουλεται. 12, 6 ου μην δε αλλα μηδεις πεποιθετω
πονηρος ων αθωος εσεσθαι, οσοι γαρ παροργιζουσι τον κυριον, ως ουχι και ετασις
αυτων εσται. και προδηλον, φησιν, ως ουκ ατιμωρητος η πονηρια ουδε ανεξεταστοι
μενουσιν οι τον θεον παροργιζοντες. 12, 78 αλλα δη επερωτησον τετραποδα, εαν σοι
ειπωσι η πετεινα του ουρανου, εαν σοι αναγγειλωσιν, εκδιηγησαι δε γηι, εαν σοι
φρασηι, και εξηγησονται σοι οι ιχθυες της θαλασσης. ει δε ουκ αρκει, φησιν, ακουειν
ανθρωπου, επερωτησον τα αλογα και τα αψυχα. τουτο δε λεγει προς εντροπην του
Σωφαρ, οτι ταυτα αναντιρρητα εστι και πας ανθρωπος αυτα επισταται. ταχα δε και
τουτο φησιν, οτι και τα αψυχα και τα αλογα, καν μη λαλωσιν, της του θεου
δυναμεως συναισθανονται. 12, 910 τις ουκ εγνω εν πασι τουτοις, οτι χειρ κυριου
εποιησεν αυτα; ει μη εν χειρι αυτου ψυχη παντων των ζωντων και πνευμα παντος
ανθρωπου; πασιν ουν, φησιν, εστιν ωμολογημενον, οτι τηι ποιητικηι και δραστηριωι
του θεου δυναμει τα παντα συνεστησαν και αυτος την παντων 121 συνεχει ζωην. ει
δε μη το αυτο ψυχην και πνευμα ενταυθα λεγει, το ψυχη μεν επι των αλογων
νοητεον, πνευμα δε επι του ανθρωπου δια το δεδομενον τωι ανθρωπωι κατα την εξ
αρχης πλασιν πνευματικον χαρισμα. 12, 1112 ους μεν γαρ ρηματα διακρινει, λαρυγξ
δε σιτα γευεται. εν πολλωι χρονωι σοφια, εν δε πολλωι βιωι επιστημη. ονπερ γαρ
τροπον, φησιν, ο λαρυγξ διακριτικος εστι των γευστων κοινον δε τουτον παντες
εχομεν, ουτως εστι μοι και προς ακοην λογων ωτιον και χρονος ικανος εις σοφιαν· ο
γαρ φρονιμος παλαιουμενος προκοπτει τηι σοφιαι. θελει ουν ειπειν οτι· και οιδα α
ακουω και χρονον εις επιστημην προσελαβον. ο μεν ουν Ἀκυλας αντι του ους
_ω_τ_ι_ο_ν εκδεδωκε· τινα δε των αντιγραφων αντι του ους νους εχουσιν. λεγει ουν
οτι· ωσπερ λαρυγγα επι διακρισει βρωματων απαντες εχομεν, ουτω και νουν
δυναμενον ειδεναι τα περι της του θεου σοφιας τε και δυναμεως. διο και επαγει· 12,
1316 παρ' αυτωι σοφια και δυναμις, αυτωι βουλη και συνεσις. εαν καταβαληι, τις
οικοδομησει, εαν κλεισηι κατα ανθρωπου, τις ανοιξει; εαν κωλυσηι το υδωρ, ξηρανει
την γην, εαν δε επαφηι, απωλεσεν αυτην καταστρεψας. παρ' αυτωι κρατος και ισχυς,
αυτωι επιστημη και συνεσις. ουδεις ουν αγνοει, φησιν, οτι και σοφος εστιν ο θεος και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

δυνατος και παντα μετ' ευκολιας ποιει, οσα και βουλεται, και ουδεις ικανος
ανατρεψαι τα αυτωι δοκουντα. 12, 17 διαγων βουλευτας αιχμαλωτους, κριτας δε γης
εξεστησεν. 122 αλλα και τους επι βουληι μεγα φρονουντας λαφυρον λαμβανει τηι
εαυτου σοφιαι, και τους δοκουντας ειναι διακριτικους ραιδιως εξιστησι της οικειας
βουλης η και τους αρχοντας της εαυτων καθεδρας, ωστε γνωναι οτι ουδεν εισιν. 12,
18 καθιζανων βασιλεις επι θρονου και περιζωννυων ζωνην οσφυας αυτων. αλλα και
αυτη του θεου εξουσια το μηδενα χωρις αυτου βασιλευειν. 12, 19 εξαποστελλων
ιερεις αιχμαλωτους. ει δε και θελησει, φησιν, και αυτους ετασαι τους οφειλοντας
καθαρωτατους ειναι, λαφυρον αυτους αποδειξει προς την εαυτου ακριβειαν. 12, 19
δυναστας δε γης κατεστρεψεν. και τουτο δειγμα της του θεου δυναμεως. 12,
διαλλασσων χειλη πιστων. ο Θεοδοτιων παρατρεχων χειλη απλανων εκδεδωκεν.
αλλα και των δοκουντων, φησιν, απλανεστατων τας βουλας εις τουναντιον
μεθιστησιν. 12,
συνεσιν δε πρεσβυτερων εγνω. ο Συμμαχος _κ_α_ι_
_ε_π_ι_σ_τ_η_μ_η_ν_ _γ_ε_ρ_ο_ν_τ_ω_ν_ _α_φ_α_ι_ρ_ω_ν εκδεδωκεν, και κατα
μεν τουτον δοκει λεγειν· και των εκ του χρονου τι προσλαβοντων την δοκουσαν
συνεσιν ραιδιως ανατρεπει. κατα δε τους Ἑβδομηκοντα το συνεσιν πρεσβυτερων
εγνω 123 αντι του· ουδεν αυτον διαλανθανει, και δυναται απ' αρχης γνους των
συνετων τας κινησεις ταυτας ανατρεπειν ως μηδε εις εργον εκβαινειν. 12, 21 εκχεων
ατιμιαν επ' αρχοντας, ταπεινους δε ιασατο. ταυτα μαλιστα τον θεον δεικνυσι
θαυμαστον τα παρα προσδοκιαν τοις ανθρωποις απαντωντα. 12, 22 ανακαλυπτων
βαθεα εκ σκοτους, εξηγαγε δε εις φως σκιαν θανατου. προς μεν ρητον ο και τα πασιν
αδηλα, φησιν, φανεροποιων και τους εν κινδυνοις και πλησιον οντας θανατου
διασυζων. σκιαν δε θανατου τον κινδυνον φησιν, οτι ωσπερ η σκια προτρεχει του
σωματος εγγυτατη αυτωι ουσα, ουτως και ο κινδυνος του θανατου πλησιον αυτου
τυγχανων. προς δε διανοιαν εοικε προφητικως την του κυριου παρουσιαν
προκαταγγελλειν, ος ειπε τοις εν δεσμοις· εξελθετε, και τοις εν τωι σκοτει·
ανακαλυφθητε, και επεφανε τοις εν σκοτει και σκιαι θανατου καθημενοις. 12, 23
πλανων εθνη και απολλυων αυτα, καταστρωννυων εθνη και καθοδηγων αυτα.
τουτο εποιησε τοις Ἰσραηλιταις τους μεν εξελθοντας εξ Αιγυπτου και απειθησαντας
πλανησας, ων τα κωλα επεσον εν τηι ερημωι, τους δε τουτων υιους καθοδηγησας εν
τηι γηι της επαγγελιας. 12, 2425 διαλλασσων καρδιας αρχοντων γης, επλανησε δε
αυτους οδωι, ηι ουκ ᾔδεισαν· ψηλαφησαισαν σκοτος και ου φως, πλανηθειησαν δε 124
ωσπερ ο μεθυων. το διαλλασσων παλιν αντι του παρατρεπων· το δε ψηλαφησαισαν
και πλανηθειησαν ουκ ευκτικως λεγει, αλλα το συμβαινον φησιν. ομοιον δε και εν
Ψαλμοις ειρηται· αθετει δε λογισμους λαων και αθετει βουλας αρχοντων. 13, 12 ιδου
ταυτα τεθεωρηκε μου ο οφθαλμος και ακηκοε μου το ους, και οιδα οσα και υμεις
επιστασθε, και ουκ ασυνετωτερος ειμι υμων. ταυτα, φησιν, και αυτος πειραι εγνων
και λεγοντων ετερων ηκουσα, και ουδεν υμων ειμι περι ταυτα ασυνετωτερος. 13, 34
ου μην δε αλλ' εγω προς κυριον λαλησω, ελεγξω δε εναντιον αυτου, εαν βουληται.
υμεις δε εστε ιατροι αδικοι και ιαται κακων παντες. οραις, ως επι του δικαιου κριτου
και του των ψυχων ιατρου βουλεται τα καθ' εαυτον εξετασθηναι θαρρων τηι του
θεου δικαιοκρισιαι, ως των φιλων και σφαλλομενων και αντι θεραπειας φαρμακων
και λογων παρακλησεως επιτριβοντων αυτωι τα τραυματα; το δε ελεγξω εναντιον
αυτου, εαν βουληται εαν, φησιν, ο θεος επιτρεψηι μοι, αυτου δικαζοντος ελεγξω
υμας ψευδομενους. βλεπε αγαπης ρηματα και πεποιθησεως της εις τον θεον, οτι
διττα και αντιδικον και δικαστην και μαρτυρα των καθ' εαυτον ποιειται τον θεον, ου
προς αυτον δικαιολογουμενος, αλλα τους φιλους ελεγχων. 13, 5 ειη δε υμιν
κωφευσαι και αποβησεται υμιν εις σοφιαν. γενοιτο υμιν ελθειν τοιαυτην συνεσιν
ωστε σιωπησαι, και δια της σιωπης νομισθησεσθε ειναι σοφοι. 125 13, 6 ακουσατε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

ελεγχον στοματος μου, κρισει δε χειλεων μου προσεχετε. κατανοησατε τοιγαρουν, α
μελλω λεγειν εις ελεγχον υμων, και εννοησατε, ει κεκριμενως φθεγγομαι. 13, 7
ποτερον ουχι κατεναντι κυριου λαλειτε, εναντιον δε αυτου φθεγγεσθε δολον; ουκ
εννοειτε, οτι ο θεος επακουει των λογων υμων; πως ουν τολματε εις υπηκοον αυτου
παρα το αληθες φθεγγεσθαι; επιτηρει δε και ταυτα τα ρηματα του αμεμπτου και
αληθινου, πως πανταχου μεμφεται το ψευδος, καν υπερ θεου τις λεγειν δοκηι· διοπερ
αυτος α φρονει συν αληθειαι και μετα παρρησιας απαντα διαλεγεται, εφ' ωι και ο θεος
αυτον αποδεχεται αυτος ων η αληθεια. το γαρ ψευδος εκ του πονηρου εστιν, ως
φησιν ο σωτηρ. 13, 8 η υποστελεισθε; ου δυνασθε κρυβηναι απ' αυτου εν τοις
τοιουτοις ρημασιν. 13, 810 υμεις δε αυτοι κριται γινεσθε. καλον, εαν εξιχνιασηι υμας.
ει γαρ τα παντα ποιουντες προστεθησεσθε αυτωι, ουδεν τι ηττον ελεγξει υμας. αλλ'
υμεις κρινατε, ει μη αληθη λεγω οτι· εαν τα καθ' υμας αναζητησηι θεος, καν μυριακις
υπερ αυτου λαλειν δοκητε, ελεγξει ψευδομενους ουδεν της αληθειας ποιουμενος
προτιμοτερον. 126 13, 1012 ει δε και κρυφηι προσωπα θαυμασετε, ποτερον ουχι η δινα
αυτου στροβησει υμας; φοβος δε παρ' αυτου επιπεσειται υμιν, αποβησεται δε υμιν το
γαυριαμα ισα σποδωι, το δε σωμα πηλινον. αντι του ει δε και κρυφηι προσωπα
θαυμασετε _μ_η_ _κ_ρ_υ_φα προσωπον αυτου δυσωπηθησεσθε ο Συμμαχος
εκδεδωκεν. ο δε νους τοιουτος εστιν· ει δε και χαριζομενοι, φησιν, τωι κυριωι και
ωσπερ αιδουμενοι αυτου το προσωπον κρυφαιως λαλειτε, αλλα μεν εχοντες κατα
διανοιαν, ετερα δε φθεγγομενοι, αρα ουχ η συστροφη αυτου και η ετασιςτουτο γαρ
εστιν η δινα αυτουπεριτρεψει υμας και φοβησει και καταπληξει; και η μεγαλαυχια η
υμετερα αποδειχθησεται ουδεν ετερον η σποδος και οτι ουδεν ετερον η πηλος
τυγχανετεαντι του· αλαζονευεσθε σποδος οντες και πηλος, και μετ' επικρυψεως
λαλειτε ως θεωι χαριζομενοι· ου γαρ ανεξεται υμων ψευδομενων, αλλα και φοβησει
και στροβησειαντι του· τιμωρησειυμας. 13, 1314 κωφευσατε, ινα λαλησω και
αναπαυσωμαι θυμου, αναλαβων τας σαρκας μου τοις οδουσιν. ακουσατε τοινυν μεθ'
ησυχιας, ινα αναπαυσωμαι παραμυθουμενος δια των λογων το παθος. τουτο γαρ
σημαινει το αναλαβων τας σαρκας μου τοις οδουσιν. 13, 1415 ψυχην δε μου θησω εν
χειρι, εαν με χειρωσηται ο δυναστης, επει και ηρκται. τιθημι δε την εμην ψυχην εις
ενεχυρον ετοιμος ων την υπερ των λογων υπομενειν δικην· καν ανελειν θεληι ο
αρξαμενος με βασανιζειν 127 θεος, ετοιμως εχω παντα πασχειν τα αυτωι δοκουντα. ο
δε νους ουτος· ει μη ταληθη φθεγγομαι, ετοιμος ειμι υπομενειν οτι αν τωι θεωι δοκηι.
13, 1516 η μην λαλησω και ελεγξω εναντιον αυτου, και τουτο μοι αποβησεται εις
σωτηριαν· ου γαρ εναντιον αυτου δολος εισελευσεται. οραις, πως θαρρει τηι αληθειαι
και τηι του θεου δικαιοκρισιαι; οιδα, φησιν, οτι εις σωτηριαν μοι αποβησεται το
εναντιον θεου ταληθη λεγειν και διελεγχειν υμας ψευδομενους. 13, 1718 ακουσατε,
ακουσατε τα ρηματα μου· αναγγελω γαρ υμων ακουοντων. ιδου εγω εγγυς ειμι του
κριματος μου, οιδα εγω, οτι δικαιος αναφανουμαι. εγγυς κυριος, λεγεται, τοις
επικαλουμενοις αυτον, αντι του· ευμενης αυτοις εστιν ο θεος. ακουσατε ουν, φησιν,
α μελλω λεγειν· ευμενες γαρ εξω το κριτηριον επι θεου δικαιου και αληθους
φθεγγομενος, ου τηι αληθειαι θαρρων πιστευω δικαιοτερα λεγων υμων
αναφανησεσθαι. η και ουτως· εγγυς ειμι του κριματος μου, αντι του· ετοιμος ειμι
πασχειν ο τι αν κρινηι ο θεος. θαρρων τηι αυτου αληθειαι ελπιζω δικαιος οφθησεσθαι.
13, 19 τις γαρ εστιν ο κριθησομενος μοι, οτι νυν κωφευσω και εκλειψω; τινα γαρ,
φησιν, υμων κρινομενος ευλαβηθησομαι, ινα σιωπησω; το δε εκλειψω αντι του·
σιωπων γαρ υποδικον εμαυτον ποιω και αναπολογητον ως εκλειπουσων μοι των
δικαιολογιων. 128 13, 21 δυοιν δε μοι χρεια· τοτε απο προσωπου σου ου κρυβησομαι,
την χειρα σου απ' εμου αποσχου, και ο φοβος σου μη με καταπλησσετω. μη γαρ
γενοιτο, φησιν, αποστηναι με σουπρος δε τον θεον τον λογον ετρεψεν, ικετευω δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

και κουφισθηναι των βασανων και αφοβως ειπειν. 13, 22 ειτα καλεσεις, εγω δε σου
υπακουσομαι. η λαλησεις, εγω δε σοι δωσω ανταποκρισιν. εαν, φησιν, γνω, οτι
ευμενως διακεισαι προς με, και ερωτωμενος εις απολογιαν ερχομαι. 13, 2324 ποσαι
εισιν αι αμαρτιαι μου και αι ανομιαι μου; διδαξον με, τινες εισιν. δια τι απ' εμου
κρυπτηι, ηγησαι δε με υπεναντιον; την αιτιαν επιθυμω μαθειν, φησιν, των κολασεων
και ποιων πλημμεληματων εκτινων δικας ταυτα υπομενω. δια τι, δεσποτα,
αποκρυπτεις με; δια τι ως εχθρωι κεχρησαι τωι φυλλων αδρανεστερωι; διο και επαγει·
13, 2514, 3 η ως φυλλον κινουμενον υπο ανεμου ευλαβηθησηι η ως χορτωι φερομενωι
υπο πνευματος αντικεισαι μοι, οτι κατεγραψας κατ' εμου κακα, περιεθηκας δε μοι
νεοτητος αμαρτιας, εθου δε μου τον ποδα εν κωλυματι, εφυλαξας δε μου παντα τα
εργα, εις δε ριζας των ποδων μου αφικου, οι παλαιουνται ισα ασκωι η ωσπερ ιματιον
σητοβρωτον. βροτος γαρ γεννητος γυναικος ολιγοβιος και πληρης οργης, η ωσπερ
ανθος ανθησαν εξεπεσεν, απεδρα δε ωσπερ σκια και ου μη στηι. ουχι και τουτου
λογον εποιησω και τουτον εποιησας εισελθειν ενωπιον σου εν κριματι; το της
φυσεως ευτελες εις ικετηριαν προβαλλεται φυλλωι παρεικαζων 129 τον ανθρωπον
και χορτωι τηιδε κακεισε περιφερομενωι και ασκωι παλαιουμενωι και ιματιωι υπο
σητων δαπανωμενωι και ανθει ταχυ μαραινομενωι και σκιαι παρατρεχουσηι. τον
τοιουτον, ουν φησιν, δεσποτα, εις ακριβεις εισαγεις ελεγμους και λεπτως τα κατ'
αυτον εξεταζεις. το δε κατεγραψας κατ' εμου κακα αντι του· απεσημηνω παν, ει τι
και ημαρτον εκ νεοτητος. το δε εθου δε μου τον ποδα εν κωλυματι, ινα ειπηι οτι·
ακριβως εφυλαξας τα κατ' εμε ως οι εν τηι ξυλοπεδηι δεσμουντες τους καταδικους. ο
γαρ Ἀκυλας ουτως εκδεδωκεν· _κ_α_ι_ _ε_θ_η_κ_α_ς_ εν ξυλοπεδηι τον ποδα μου.
το δε εις ριζας των ποδων μου αφικου, τουτεστιν· και τα λεπτοτατα της πορειας μου
εφυλαξας. το δε πληρης οργης ο Ἀκυλας _π_λ_η_ρ_η_ς_ _κ_λ_ο_ν_η_σ_ε_ω_ς
εκδεδωκεν, ινα ειπηι, οτι και ολιγοχρονιος εστιν ο ανθρωπος και ο βιος αυτου μεστος
ταραχης. ταυτα δε ειπε και συγγνωμην αιτων, ει τι και ημαρτεν, και ελεον επιζητων
επι τηι ανθρωπινηι ταπεινοτητι. 14, 46 τις γαρ καθαρος εσται απο ρυπου; αλλ' ουδεις,
εαν και μιαν ημεραν ο βιος αυτου επι της γης. αριθμητοι δε μηνες αυτωι παρ' αυτου,
εις χρονον εθου, και ου μη υπερβηι. αποστα απ' αυτου ινα ησυχασηι και ευδοκησηι τον
βιον ωσπερ ο μισθωτος. τι δει, φησιν, περι ανθρωπου μακρα λεγειν, οπουγε και αυτη
η ανθρωπινη γεννησις ουκ ανευ ρυπου και αμαρτιας τυγχανει; τουτο δε 130 λεγει ως
προφητης δια την εν Ἀδαμ παραβασιν· ως γαρ ο πολυνους αποστολος εφη· δια της
παρακοης του ενος αμαρτωλοι κατεστησαν οι πολλοι. εστι δε, φησιν, και αλλως ο
ανθρωπος ολιγοχρονιος μετρον εις ζωην παρα θεου λαβων, οπερ υπερβηναι
παντελως αμηχανως εχει. ελθε τοινυν εις οικτον, δεσποτα, του ουτως ευτελους, του
εκ γεννητης αμαρτωλου και ολιγοβιου· και αποστησον σου το εταστικον απ' αυτου,
ινα αναπνευσηι δικην μισθωτου μετα τους πολλους καματους ολιγην ευρισκων
αναπαυσιν. 14, 710 εστι γαρ δενδρωι ελπις. εαν γαρ εκκοπηι, ετι επανθησει, και ο
ραδαμνος αυτου ου μη εκλειπηι. εαν γαρ γηρασηι εν γηι η ριζα αυτου, εν δε πετραι
τελευτησηι το στελεχος αυτου, απο οσμης υδατος ανθησει, ποιησει δε θερισμον
ωσπερ νεοφυτον. ανηρ δε τελευτησας ᾤχετο, πεσων δε βροτος ουκετι εστιν. αλλα
και φυτων, φησιν, ευτελεστερος εστιν ο ανθρωπος. εκεινα γαρ και μετα την τομην
δυναται επανθησαι και κλωνας αναβλαστησαι αρδειας υδατων τυχοντα και ποιειν
θερισμον, αντι του· καρπον. ανθρωπος δε απαξ αποθανων παλινδρομησαι εις τον
βιον ου δυναται. 14, 1112 χρονωι γαρ σπανιζεται θαλασσα, ποταμος δε ερημωθεις
εξηρανθη. ανθρωπος δε κοιμηθεις ου μη αναστηι, εως αν ο ουρανος, ου μη συρραφηι
και ουκ εξυπνισθησονται εξ υπνου αυτων. αντι του· χρονωι δε σπανιζεται θαλασσα, ο
Συμμαχος· _ω_ς_ _ _ 131 εκρει υδατα απο θαλασσης εκδεδωκεν. ο δε νους ουτος·
ωσπερ, φησιν, υδωρ απο θαλασσης εκρεον, οιον εστι το εκ του Ποντου κατιον ρευμα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

και ωσπερ ποταμος ξηρανθεις, ουτως ανθρωπος αποθανων αφανης γινεται. το δε
εως αν ο ουρανος, ου μη συρραφηι, τουτεστιν· εως συντελειας. ουτως ουν αναγνωθι·
εως αν ο ουρανος, και υποστιξον, ινα ειπηι· εως συνεστηκεν ο κοσμος, ο αποθανων
ανθρωπος ου μη συρραφηι, αντι του· ου μη συναρμοσθηι. συρραφην δε λεγει τον
ειρμον των ζευξεων των μελων. τουτο δε ειπεν, ινα μη τις υπολαβηι κατα καιρον
αναστασιν γινεσθαι, αλλ' απαξ επι συντελειαι των αιωνων. και σημειωσαι, οτι σαφως
το της αναστασεως εδιδαξε μυστηριον. και ταυτα μεν προς το ρητον. εστι δε κατα
αλληγοριαν δενδρωι ελπις, αντι του· ανθρωπωι. καν γαρ εν παραπτωματι γενηται,
μετανοησηι δε και γενηται εν τηι γηι της ευσεβειας και εν τηι πετραι ηγουν τηι ευσεβει
πιστει, εκ του υδατος της παλιγγενεσιας η και εκ του δακρυου της μετανοιας
αναβλαστησει. ο δε τηι παρατροπηι και τηι αμαρτια εναποθανων ουδεμιαν εχει
χρηστην ελπιδα. και χρονωι μεν αφανιζεται η αμαρτια, θαλασσα τροπικως
ονομαζομενη, ο δε διαβολος και οι αυτου πειρασμοι ξηραινονται, οι δε
τελευτησαντες ουκ εξαφανιζονται περιμενοντες την αναστασιν. 14, 1314 ει γαρ
οφελον εν αδηι με εφυλαξας, εκρυψας δε με, εως αν παυσηται σου η οργη· και ταξηι
μοι χρονον, εν ωι μνειαν μοι ποιησηι. εαν γαρ αποθανηι ανθρωπος, ζησεται
συντελεσας τας ημερας του βιου αυτου. ο Θεοδοτιων αντι του ζησεται· _μ_η_
_ζ_η_σ_ε_τ_α_ι_ _ε_φ_η_. 132 ο δε νους ουτος· ειθε, φησιν, τον χρονον τουτον, ον
οργιζει μοι, εν τωι ᾅδηι με εφυλαξαςανεγκλητος γαρ η εκει φυλακηκαι μη παντελως
επελαθου μου, αλλ' εταξας μοι χρονον της εκει φυλακης. αιτιαν δε αποδεδωκε του
ποθειν τον θανατον· διχα γαρ βασανων, φησιν, εκει φυλαττομενος προσδοκω την
αναστασιν. εαν γαρ, φησιν, αποθανηι ανθρωπος συντελεσας τας ημερας τουδε του
βιου, ουκ εις ανυπαρξιαν χωρει, αλλα ζηι τηι ψυχηι περιμενων την αναστασιν. κατα δε
Θεοδοτιωνα· εαν, φησιν, αποθανηι ανθρωπος, ου ζησεται, ινα ειπηι, οτι των βασανων
απαλλαττεται. 14, 1415 υπομενω, εως αν παλιν γενωμαι. ειτα καλεσεις με, εγω δε
σοι υπακουσομαι. εαν γαρ, φησιν, εν ᾅδου φυλαχθω, προσδοκω την παλιγγενεσιαν
και αναστασιν, οτε συ μεν εντελληι τοις νεκροις αναστηναι, εγω δε σοι υπακουσομαι.
σημαινει το γοργον της φυσεως εις την αναστασιν. εν γαρ κελευσματι, εν φωνηι
αρχαγγελου, ουδενος αντιπραττοντος εν ριπηι οφθαλμου η αναστασις γινεται, ως και
ο ιερος ημας αποστολος εδιδαξε. ταυτα δε προφητικως εξαγγειλας ο μακαριος Ἰωβ
παλιν επι την ικεσιαν προτρεπεται και φησιν· 14, 1517 τα δε εργα των χειρων σου μη
αποποιου, ηριθμησας δε μου τα επιτηδευματα, και ου μη παρελθηι σε ουδεν των
αμαρτιων μου. εσφρα 133 γισας δε μου τας ανομιας εν βαλλαντιωι, επεσημηνω δε, ει
τι ακων παρεβην. παλιν ως ποιητην ικετευει τον θεον και φησιν· μη αποβλητον με,
δεσποτα, το σον ποιησηι δημιουργημα, μηδε ουτω τα καθ' ημας λεπτως εξαριθμει και
εξιχνιαζε ωσπερ εν βαλλαντιωι παντα κατακλειων, εφ' ωι μηδεμιαν οιονει
παραπολεσθαι των αμαρτιων ημων, αλλα πασων απαιτεισθαι τας δικας. δια τι δε,
δεσποτα, και τας ακουσιους ημων αμαρτιας ουτως επισημαινει και οιονει
απογραφεις; ταυτα δε φησι θεον μεν ικετευων, μη ακριβως εξεταζειν τα καθ' ημας,
ημας δε διδασκων, ως ουδεν διαλανθανει την απλανη του θεου κατανοησιν των
ημετερων, ειτε προαιρετικως, ειτε ακουσιως τι πραξομεν. οτι δε και των ακουσιων
υφεξομεν τους λογους, ηκουσας και του λογου του Ἐκκλησιαστικου προς τωι τελει
λεγοντος, οτι· συμπαν το ποιημα ο θεος αξει εν κρισει εν παντι παρεωραμενωι, εαν
αγαθον και εαν πονηρον. 14, 1819 και πλην ορος πιπτον πεσειται και πετρα
παλαιωθησεται εκ του τοπου αυτης. λιθους ελεαναν υδατα, και κατεκλυσεν υδατα
υπτια του χωματος της γης και υπομονην ανθρωπου απωλεσας. ο σοφος Ἰωβ
αινιγματα λαλει, επειδη και πολλα των φιλων δι' αινιγματων ρηθεντα συνηκεν
αυτος ως σοφος, ουδαμου τον νουν εκ των αλγηδονων περισπασθεις, αλλ' εν μεσοις
αυτοις τοις παθεσι φιλοσοφων. εοικεν ουν εν τουτοις τον θεον ικετευειν μη επι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

πολυ παρατεινειν αυτωι τας συμφορας, μηπως τις αυτωι και οκλασμος γενηται και
εξατονησηι. ει γαρ και ορος, φησιν, και πετρα τωι χρονωι παλαιουται 134 και πιπτει,
και τους λιθους τους στερροτατους λεαινει η συχνη των υδατων επιρροη και τα
ανεστηκοτα της γης χωματα η των υδατων φορα κατακλυζει και υπτια απεργαζεται,
δεος, μη τηι συνεχειαι των πειρασμων και τωι μηκει του χρονου παθω τι καγω των
αβουλητων, και απειπω προς τας συμφορας. το δε υπομονην ανθρωπου απωλεσας
τουτο σημαινει, οτι εκτος της ανωθεν βοηθειας ανθρωπος ουδεν εστιν ουδε τας των
πειρασμων νιφαδας υπομειναι δυναται. 14, ωσας αυτον εις τελος και ᾤχετο,
επεστησας αυτωι το προσωπον σου και εξαπεστειλας. παλιν περι της ουδενιας του
ανθρωπου προς θεον αποδυρεται. ως γαρ επι ανεμου και χοος η τινος των
κουφοτατων, εαν, φησιν, μονον ωθησηις αυτον η επιστησηις αυτωι το προσωπον σου
απειλητικως, ευθεως αποστελλεται και οιχεται, αντι του· αποθνησκει. 14, 2122
πολλων δε γενομενων των υιων αυτου ουκ ειδεν, εαν δε ολιγοι γενωνται, ουκ
επισταται, αλλ' η αι σαρκες αυτου ηλγησαν, η δε ψυχη αυτου επενθησεν. τι δε,
φησιν, οφελος ανθρωπωι εν οδυναις ζησαντι και εν πενθει ψυχης εκ των μετ' αυτον
εσομενων; καν τε γαρ εις πληθος εκταθηι αυτου η γονη, καν τε εις ολιγους περιστηι,
αυτος απαξ αποθανων αγνοει. ηρεμα δε παλιν ημας διδασκει, μη μεγα οιεσθαι την
ευπαιδιαν και πολυπαιδιαν. τωι γαρ απαξ αποθνησκειν μελλοντι τουτων ουδεν
οφελος. το δε ολιγοχρονιον προς παραιτησιν και ικεσιαν προεβαλετο. 135
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ∆ΕΚΑΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε Ἐλιφαζ ο Θαιμανιτης λεγει·
ποτερον σοφος αποκρισιν δωσει συνεσεως πνευματι και ενεπλησε πονον γαστρος;
Προθεωρια του κεφαλαιου του Ἰωβ προοιμιασαμενου και ειρηκοτος· ποτερον υμεις
εστε ανθρωποι η μεθ' υμων τελευτησει σοφια; καμοι μεν καρδια καθ' υμας εστιν,
ευθυς ο Ἐλιφαζ προς τουτο ισταμενος φησι προς τον Ἰωβ οτι· ουδεποτε ο σοφος
επιδεικτικως την εαυτου προαγει σοφιαν, οπερ συ πεποιηκας καιτοι γε ουδεν
αναγκαιον ειρηκως, ωστε εκ των σων ρηματων και ασοφος και αφοβος ων
δεικνυσαι. ειπε γαρ, ω ουτος· προ παντων ανθρωπων γεγονας η και προ αυτης της
κτισεως η μυστης της του θεου σοφιας κατεστης, οτι σαυτωι αποδιδως; πως δε και
ετολμησας ειπειν οτι· αμεμπτος ειμι και δικαιος αναφανουμαι, οπουγε ουτε αγγελοι
ουτε ουρανος μητιγε και ανθρωπος ακαθαρτος δυνανται ειναι καθαροι προς την του
θεου καθαροτητα; μανθανε τοινυν παλαιον και αληθη λογον, οτι δι' αμαρτιας τοις
ανθρωποις αι κολασεις επηνεχθησαν. 136 ειτα λεγει και τα τοις ασεβεσιν ισως
συμβαινοντα· και αληθης μεν ο λογος, οτι δι' αμαρτιας αι κακωσεις· πλην ου παντως
ανταποδοτικως επιφερονται, αλλ' εσθοτε και γυμναστικως, ινα δοκιμασθωσιν οι
δικαιοι, ωστε μη μετα της προσηκουσης διαιρεσεως ταυτα ειρηκως ο Ἐλιφαζ παλιν
επληξε τον Ἰωβ συνταξας αυτον τοις δι' αμαρτιαν κολαζομενοις. θεωρει δε, ως εν
κοσμωι ποιουνται τους διαλογους και του ενος λαλουντος οι ετεροι σιωπωσιν
αντιπαραχωρουντες αλληλοις τας διαλεκτους και ουκ επιδεικτικως τους εαυτων δια
μεσου παρεμβαλλοντες λογους, αλλ' εκαστος αναμενει, εως αν ο λεγων πληρωσηι.
χρη ουν και ημας εκ ταυτης της εικονος, οταν τις λαληι, περιμενειν του λογου το
περας και μη φανητιωντας διακοπτειν τα λεγομενα μητε μετ' επιδειξεως τους
οικειους προφερειν λογους, αλλ' εν κοσμωι και μετα ταξεως, ωσπερουν και ο
μακαριος Ἰωβ και οι αυτου φιλοι ασυγχυτους τας διαλεξεις εποιησαντο. τουτο και ο
σοφωτατος Παυλος τοις εν εκκλησιαι προφητευουσιν επεταττε ποιειν· εαν δε, φησιν,
αλλωι αποκαλυφθηι καθημενωι ο πρωτος σιγατω. δυνασθε γαρ καθ' ενα παντες
προφητευειν, ινα παντες μανθανωσιν, ομου και ταξιν επιτιθεις τοις προφητευουσι
και το ασυγχυτον τοις λεγομενοις φυλαττων. και πνευματα, γαρ φησιν, προφητων
προφηταις υποτασσεται, ωστε δει και ακενοδοξως ποιεισθαι την προφοραν των
λογων. δια τουτο τοιγαρουν παλιν ο Ἐλιφαζ προς τον Ἰωβ αποκρινεται. 137 επειδη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

γαρ αυτος πρωτος αντικατεστη τωι Ἰωβ, ειτα ο Βαλδαδ, και μετ' εκεινον ο Σωφαρ,
κατα την προσηκουσαν τοινυν των λογων διαδοχην παλιν αυτος ισταται προς τα
ειρημενα και φησιν· Αι λεξεις 15, 23 ποτερον σοφος αποκρισιν δωσει συνεσεως
πνευματι και ενεπλησε πονον γαστρος ελεγχων εν ρημασιν, οις ου δει, εν λογοις οις
ουδεν οφελος. συνεσεως πνευμα φησιν την γνωσιν του πνευματος. τουτο ουν
εντρεπτικως λεγει προς τον Ἰωβ οτι· ο τελειος σοφος ουδεποτε επιδεικτικως
προφερει την γνωσιν του πνευματος, αλλ' ουδε ως ζηλωτης της αληθειας και ωσπερ
πληττομενος υπο του αληθους την γαστερα προφερει λογους ανωφελεις. τουτο γαρ
σοφος ου ποιει, οπερ συ πεποιηκας. δυο τοινυν κατηγορει του Ἰωβ, οτι μαλιστα μεν ο
σοφος ουκ επιδεικτικως προφερει την σοφιαν, επειτα οτι· α ελαλησας ως ελεγχων
ημας και ως δηθεν πασχων υπερ της αληθειαςτουτο γαρ δηλοι το ενεπλησε πονον
γαστρος, ματαιως εφθεγξω και ανωφελως εστι δε και ουτω νοησαι· ποτε, φησιν,
σοφος, ω Ἰωβ, ουτως αποκρινεται ως αλλων τας ψυχας πληρωσαι πονουγαστερα
γαρ την ψυχην λεγει ως αναδοτικην των εκ του λογου τροφωνκαιτοιγε 138 δια
ρηματων μηδεμιαν εχοντων ονησιν; ινα ειπηι οτι· επληξας ημας ουτω διαλεχθεις και
ματαιους προκομισας λογους, οπερ σοφος ου ποιει. 15, 4 ου και συ απεποιησω φοβον,
συνετελεσας δε ρηματα τοιαυτα εναντιον κυριου; απετολμησας, φησιν, και αφοβως
ελαλησας προς τον θεον θελησας κρινεσθαι. τροπωι δε θεοσεβειας ως του θεου
εκδικοι ταυτα λεγουσιν οι περι τον Ἐλιφαζ. 15, 56 ενοχος ει ρημασι στοματος σου
ουδε εκρινας ρηματα δυναστων. ελεγξει σε το σον στομα και μη εγω, τα δε χειλη σου
καταμαρτυρησαισαν σε. δυναστων λεγει των σοφων, η των προ αυτου παλαιοτερων
η και των προειρηκοτων φιλων. μη κατανενοηκως, ουν φησιν, μηδε διακρινας τα
των εν σοφιαι δυνατων ρηματα ουτως ελαλησας, ως μη αλλαχοθεν, αλλ' εκ των σων
λογων καταδικαζεσθαι. 15, 79 τι γαρ; μη πρωτος ανθρωπων εγεννηθης, η προ θινων
επαγης, η συνταγμα κυριου ακηκοας, εις δε σε αφικετο σοφια; τι γαρ οιδας ο ουκ
οιδαμεν, η τι συνιεις ο ουχι και ημεις; μη προ παντων, φησιν, εγενου και προ αυτης
της κτισεως, η μετα σου ο θεος συνεταξατοαντι του· εβουλευσατο, η μυστης της
αυτου σοφιας γεγονας; τι δε και πλεον ημων επιστασαι; 15, 10 και γε πρεσβυτης και
γε παλαιος εν ημιν πρεσβυτερος του πατρος σου ημεραις. 139 αλλα τι λεγεις, φησιν,
οτι ο χρονος σε σοφωτερον κατεσκευασεν; αλλ' εστι τις εξ ημων των τριων τυχων
ου μονον σου, αλλα και του πατρος σου παλαιοτερος. η και τουτο λεγει· δωμεν,
φησιν, οτι και παλαιος ει και του σου πατρος πρεσβυτερος, οπερ αμηχανον, αρα απο
του χρονου σε προσηκει μεγαλαυχειν; 15, 11 ολιγα ων ημαρτηκας μεμαστιγωσαι·
μεγαλως υπερβαλλοντως λελαληκας. ισθι τοινυν, ως προς συγκρισιν των σων
αμαρτηματων ελαφρως ετιμωρηθης. ειτα, επει μηδεν εχει δεικνυναι του Ἰωβ
αμαρτημα, εκ των λογων αυτου πειραται κρινειν και φησιν· 15, 1213 τι ετολμησεν η
καρδια σου, οτι υπηνεγκαν οι οφθαλμοι σου, οτι θυμον ερρηξας εναντιον κυριου,
εξηγαγες δε εκ στοματος ρηματα τοιαυτα; οφθαλμους φησιν το νοητικον και
ορατικον της ψυχης. πως ουν, φησιν, ετολμησας τηι διανοιαι σου ουτως αρθηναι και
μετ' οργης ως αδικα πασχων προς θεον διαλεχθηναι οια τις αναμαρτητος τυγχανων;
15, 1416 τις γαρ ων βροτος εσται αμεμπτος η ως εσομενος δικαιος γεννητος
γυναικος, ει κατα αγιων ου πιστευει, ουρανος δε ου καθαρος εναντιον αυτου; εα δε
εβδελυγμενος και ακαθαρτος, ανηρ πινων αδικιας ισα ποτωι. τις γαρ, φησιν,
ανθρωπος ων δυναται αμεμπτος ειναι η επαγγελλεσθαι οτι· δικαιος εσομαι; ει γαρ οι
σφοδρα αγιοι, ειτε αγγελοι ειτε ανθρωποι, και αυτη δε του ουρανου η καθαροτης
προς την συγκρισιν της του θεου καθαροτητος ακαθαρτοι, τι αν ειποιμεν περι 140
του ανθρωπου του βδελυκτου και ακαθαρτου, ος ισα πωματι τας αδικιας εκπινει;
τουτο δε ειπε δια το προαιρετικως τους ανθρωπους αμαρτανειν. το δε κατα αγιων ου
πιστευει δυνατον και ουτω νοησαι οτι· και αυτοι οι αγγελοι τρεπτοι γεγονασι την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

φυσιν, ως και τινας αυτων απολισθηναι της οικειας στασεως, το δε ουρανος δε ου
καθαρος οτι· και αυτος πολλακις υπο νεφων συγκαλυπτεται. 15, 1718 αναγγελω, συ
δε ακουε μου· α δη εωρακα αναγγελω σοι, α σοφοι ερουσι και ουκ εκρυψαν πατερας
αυτων. σοφον τοιγαρουν ακουε λογον, ον οι παλαιοτεροι παις παρα πατρος
διεδεξαντο. αληθη δε ειναι τουτον και η πειρα μοι παρεδωκεν. 15, 19 αυτοις δε
μονοις εδοθη η γη, και ουκ επηλθεν αλλογενης επ' αυτους. οι δε τον σοφον, φησιν,
παραδεδωκοτες ημιν λογον ουτω και θεοσεβεις ετυγχανον, ως αταραχως την
εαυτων οικησαι γην ουδενος αυτοις πολεμιου επεληλυθοτος. τις ουν ο λογος ο
παλαιος, επαγει. 15, 21 πας ο βιος ασεβους εν φροντιδι, ετη δε αριθμητα δεδομενα
δυναστηι, ο δε φοβος αυτου εν ωσιν αυτου. οταν {δε} δοκηι ηδη ειρηνευειν, ηξει
αυτου η καταστροφη. αει, φησιν, τεταραγμενος εστιν ο ασεβης, αει εν φροντιδι,
προσκαιρος αυτου η δυναστεια, περιφοβος εστιν ενοικον αει το 141 δεος εχων. ηξει
δε αυτωι και αδοκητος η καταστροφη της δοκουσης ευημεριας. 15, 2224 μη πιστευετω
αποστραφηναι απο σκοτους· εντεταλται γαρ ηδη εις χειρας σιδηρου, κατατετακται δε
εις σιτα γυψιν, οιδεν δε εν εαυτωι, οτι μενει εις πτωμα· ημερα δε σκοτεινη αυτον
στροβησει, αναγκη δε και θλιψις αυτον καθεξει. σκοτος λεγει την τιμωριαν. μη
πιστευετω ουν, φησιν, οτι ατιμωρητος μενει, ο ασεβης· θειον γαρ εστιν ενταλμα υπο
σιδηρου αυτον αναιρεθηναι και υπο γυπων δαπανηθηναι αταφον κειμενον. ειπε δε
τι ως εικος συμβησομενον δηλωσαι βουλομενος, οτι παντως οι ασεβεις υπο τιμωριαν
εσονται. αλλα και αυτος, φησιν, συνεπισταται εαυτωι την μελλουσαν εσεσθαι πτωσιν
και οτι μελλει υπο σκοτος ειναι και κλονησιν και θλιψιν και αναγκην. 15, 2426
ωσπερ στρατηγος πρωτοστατης πιπτων, οτι ηρκε χειρας εναντιον του κυριου· εναντι
δε κυριου παντοκρατορος ετραχηλιασεν, εδραμε δε εναντιον αυτου υβρει εν παχει
νωτου ασπιδος αυτου. ο ασεβης, φησιν, ως χειρας ανταιρων τωι θεωι και τον αυχενα
διαιρων κατ' αυτου και ωσπερ τρεχων εις το συμβαλειν αυτωι προς παραταξιν οια
τινα παχειαν ασπιδα την υπερηφανιαν επιφερομενος καταβαλλεται και πιπτει οια
τις στρατοπεδων αρχων ως υπο αντιπαλου του θεου τιτρωσκομενος. 15, 27 οτι
εκαλυψε προσωπον αυτου εν στεατι αυτου και εποιησε περιστομιον επι των μηρων
αυτου. 142 οι ευτραφεις υπο της αγαν τρυφης πιμεληι παχυνονται το προσωπον και
διπλωματα και περισαρκωσεις ποιουσιν επι των μηρων, α δη περιστομιον καλει ως
συνεχοντα τους μηρους. ωσπερ ουν, φησιν, ουτοι τοιουτοι γινονται, ουτω και ο
ασεβης υπο της ευημεριας πανταχοθεν περιρρεομενος και σαρκικηι δυναμει πεποιθως
εις αντιστασιν επαιρεται την κατα θεου και πολεμει τοις αυτου διαταγμασιν· διο και
ως αντιμαχομενος τωι θεωι υπ' αυτου καταβαλλεται. 15, 2829 αυλισθειη δε πολεις
ερημους, εισελθοι δε εις οικους αοικητους. α δε εκεινος ητοιμασεν, αλλοι
αποισονται· ουτε μη πλουτισθηι ουτε μη μεινηι αυτου τα υπαρχοντα. την παντελη
ερημιαν των ασεβων λεγει ως αντι πολεων ευθηνουμενων και οικων ερημιαν
αυτους οικειν υπο πενιας. ου γαρ μη μεινηι του τοιουτου, φησιν, τα υπαρχοντα. 15,
2933 ου μη βαληι επι γης σκιαν ουδε μη εκφυγηι το σκοτος· τον βλαστον αυτου
μαραινει ανεμος, εκπεσοι δε αυτου το ανθος. μη πιστευετω, οτι υπομενει. κενα γαρ
αποβησεται αυτωι η τομη αυτου· προ ωρας φθαρησεται, και ο ραδαμνος αυτου ου μη
πυκασηι. τρυγηθειη δε ως ομφαξ προ ωρας, εκπεσοι δε ως ανθος ελαιας.
μεταφορικως, ως επι δενδρου ευθαλους και πριν η γηρασηι εκτεμνομενου και ετι
οντος εν τηι ανθησει μαραινομενου, ουτω διεγραψε τον ασεβη ου μεχρι τελους
ευημερουντα. το δε ου μη βαληι 143 επι γης σκιαν αντι του· εκκοπειη. τα γαρ δενδρα,
εν οσωι μεν ιστανται, και σκιαν ποιουσιν, αποτμηθεντα δε ουκετι. αλλα
μαρανθησεται, φησιν, ο ασεβης ως φυτου βλαστος υπο ανεμου, η δε ευημερια αυτου
ως ανθος εκπεσειται. το δε η τομη αυτου προ ωρας φθαρησεται εν αωρωι ηλικιαι
τελευτησει φησιν. το δε ο ραδαμνος αυτου ου μη πυκασηι αντι του· ου μενει κομων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

τοις αγαθοις· πυκασαι γαρ εστι το τοις κλαδοις συσκιασαι. ειτα επιμεινας τηι
μεταφοραι παλιν δια του ομφακος την αωρον διεγραψε τελευτην, των δε αγαθων
την εκπτωσιν δια της απορροης του ανθους της ελαιας. 15, 34 μαρτυριον γαρ
ασεβους θανατος. δειγμα γαρ, φησιν, της των ανθρωπων ασεβειας ο αυτων θανατος,
αντι του· το αισχρον τελος δειξει τα κατ' αυτους. 15, 34 πυρ δε καυσει οικους
δωροδεκτων. πυρ φησι την θειαν οργην καταφλεγουσαν πανεστιους τους απληστους
και πλεονεκτας και δωρων το δικαιον καταπροδιδοντας. 15, 35 εν γαστρι δε ληψεται
οδυνας, αποβησεται δε αυτωι κενα, η δε κοιλια αυτου υποισει δολον. οδυνας φησι τας
καθ' ετερων, ινα ειπηι οτι· ο ασεβης τον δολον εχων εν εαυτωι βουλευεται, πως
ετερους οδυνησει. δια τουτο και η εκβασις αυτου και το τελος κενον εσται και
ματαιον. τουτωι δε εοικος και εν Ψαλμοις ειρηται· ιδου, ωδινησεν αδικιαν, συνελαβε
πονον και ετεκεν ανομιαν. το δε υποισει δολον δια το εκ προαιρεσεως υποδεχεσθαι
τα κακα. κοιλιαν δε ολον το εντος χωριον φησι και αυτην την ψυχην. 144
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΝ∆ΕΚΑΤΟΝ Ὑπολαβων Ἰωβ λεγει. αρχη του ρητου· ακηκοα τοιαυτα
πολλα, παρακλητορες κακων παντες. Προθεωρια του κεφαλαιου {λεγει ο Ἐλιφαζ}
του Ἐλιφαζ ειρηκοτος τας κολασεις τοις ασεβεσιν επιφερεσθαι προς τουτο ευθυς
απανται Ἰωβ και φησιν· ακηκοα τοιαυτα πολλα. μεμφεται δε τοις φιλοις ως ουκ
ειδοσι παρακλητικους προσαγαγειν λογους, και αισθανεται μεν διαβολωι
παραδιδομενος υπο θεου, την δε αιτιαν αγνοει. ειτα και λεγει τα περιεχοντα δεινα,
και αιτει μη παρασιωπηθηναι τα κατ' αυτον, και θεον ποιειται μαρτυρα της εαυτου
συνειδησεως, και ποθει τον θανατον, και παλιν εκδιηγειται τας συμφορας εις
οδυρμον κατακλειων τον λογον. Αι λεξεισ 16, 2 ακηκοα τοιαυτα πολλα,
παρακλητορες κακων παντες. τοιαυτα μεν, οια λεγετε, πολλα ηκουσα, ως τους
ασεβεις αι κολασεις εκδεχονται· υμεις δε εστε κακοι παρακλητορες δια των λογων
επιτριβοντες μοι τα παθη. 16, 34 τι γαρ; μη ταξις εστι ρημασι πνευματος, η τι
παρενοχλησει σοι οτι αποκρινηι; καγω καθ' υμας λαλησω. ειπε γαρ· νομος τις εστι
προς παντα τα λεγομενα ανταποκρινε 145 σθαι, η υπο τινος συνωθεισθε εις το
παντως αντιλεγειν τοις παρ' εμου; πλην επειδη ουτως εκρινατε και ο θελων ως
θελει λαλει, καγω καθ' υμας λαλησω. 16, 4 ει υπεκειτο γε η ψυχη υμων αντι της
εμης, ειτ' εναλουμαι υμιν ρημασιν, κινησω δε καθ' υμων κεφαλην. ει υπεκειτο,
φησιν, η ψυχη υμων εν τοις εμοις παθεσι και ενηλλομην υμιν και εκινουν καθ'
υμων την κεφαλην ωσπερ εφηδομενος τοις υμετεροις κακοις, τοτε αν εγνων υμων
την καρτεριαν, και τοτε αν εμανθανετε μη εν αλλοτριαις φιλοσοφειν συμφοραις.
ταυτα γαρ κατ' ελλειψιν νοουμενα προσυπακουστεον. η και μετα ηθους αναγνωθι· ει
ητε εν τοις εμοις κακοις, αρα ενηλλομην καθ' υμων τοις ρημασιν, η εκινουν καθ'
υμων την κεφαλην; ουδαμως, αλλα λογοις αν υμας επερρωσα παρακλητικοις. ταυτηι
δε συντρεχων τηι εννοιαι και ετερος των ερμηνευτων ουτως εκδεδωκεν· _ε_ι_
_υ_μ_ε_ι_ς_ _τ_ο_ι_ς_ _ε_μ_ο_ι_ς_ _υ_π_ε_κ_ε_ι_σ_θ_ε_ _π_α_θ_ε_σ_ι_ν_,_
_ε_τ_ε_ρ_ο_ι_ς_ _π_ρ_ο_σ_ε_γ_ε_νομην αν υμιν λογοις και εκινησα αν εφ' υμιν την
κεφαλην, επερρωσα αν υμας δια του στοματος μου. 16, 56 ειη δε ισχυς εν τωι στοματι
μου, κινησιν δε χειλεων ου φεισομαι. εαν γαρ λαλησω, ουκ αλγησω το τραυμα; εαν
δε και σιωπησω, τι ελαττον τρωθησομαι; γενοιτο δε με, φησιν, ισχυρωι λογωι και
ανακεκαλυμμενηι γλωττηι κεχρησθαι προς υμας. ειτα ερωτηματικως αναγνωθι· εαν
γαρ λαλησω, ουκ αλγησω το τραυμα; αντι του· αλγησω. εαν δε 146 και σιωπησω, τι
ελαττον τρωθησομαι; ο δε λεγει, τοιουτον εστιν· ει και λαλων και σιωπων παντως
αλγειν μελλω, αμεινον το λαλειν, ινα μη δοξω τηι σιωπηι συγκατατιθεσθαι τηι
υμετεραι κατηγοριαι. 16, 7 νυν δε κατακοπον με πεποιηκε, μωρον, σεσηποτα. εγω μεν
ουν, φησιν, ευχομαι λογων ισχυν λαβειν· η δε τιμωρια κατεσκυλε με και κατεκοψε
και κατεσηψεν ως μικρου δοκειν και των κατα φυσιν εκστηναι φρενων. 16, 8 και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

επελαβου μου, εις μαρτυριον εγενηθην. ετερα αντιγραφα ουτως εχει· _κ_α_ι_
_ε_π_ε_λ_α_β_ε_τ_ο_ _μ_ο_υ_,_ _ε_ι_ς_ _μ_α_ρ_τ_υ_ρ_ι_ο_ν_ εγενηθη. κατα μεν
ουν το επελαβου μου ως προς τον θεον λεγει οτι· οια τις ανδρειος επελαβου μου του
μικρου και ασθενους, και αμα τε ηψω μου και εις παραδειγμα γεγονα πασιν, οτι ως
δι' αμαρτιας κολαζομαι. κατα δε το επελαβετο μου ως προς τους φιλους λεγει περι
του θεου. εις μαρτυριον δε εγενηθη αντι του· εις ελεγχον μοι αντικατεστη ο θεος. 16,
8 και ανεστη εν εμοι το ψευδος μου, κατα προσωπον μου ανταπεκριθη. ταυτα δε μου,
φησιν, πασχοντος ευρον προφασιν οι καταψευδομενοι μου ως και κατα προσωπον
μου ανερυθριαστως ανταποκρινεσθαι και λεγειν, οτι δι' αμαρτιας πασχω. 147 εστι δε
και ουτω νοησαι· ψευδος εστιν η αμαρτια· λανθανουσα ουν τις, φησιν, αμαρτια εοικε
φανερουσθαι και κατα προσωπον με ελεγχειν. τα δε εφεξης δυνατον μεν και περι
θεου νοεισθαι· ως δε ο αγιος πληροφορειται, οτι υπο θεου τωι διαβολωι παραδεδοται
και υπ' αυτου ταυτα πασχει, εκατερως ουν ουτως αυτων ακουστεον. 16, 9 οργηι
χρησαμενος κατεβαλε με, εβρυξεν επ' εμε τους οδοντας. ει μεν περι θεου λεγει, το
σφοδρον σημαινει της οργης οτι· ως οι τριζοντες τους οδοντας υπο θυμου ουτως
εχρησατο μοι. περι δε του διαβολου και των δαιμονων αυτολεξει και ο μεγας ∆αυιδ
ταυτα εφησεν ειρηκως· εβρυξαν επ' εμε τους οδοντας αυτων, κυριε, ποτε εποψηι;
επειδη γαρ περιερχεται ως λεων ζητων τινα καταπιηι, ενδικως ως λεων και
βρυχεσθαι λεγεται. 16, 9 βελη πειρατων αυτου επ' εμε επεσεν. ει μεν περι θεου το
λεγομενον, το αθροον δεικνυσι των επελθοντων αυτωι κακων, ινα ειπηι οτι· αι
τιμωριαι ωσπερ τινες πειραται αδοκητως επιπεπτωκασι μοι. ει δε περι του διαβολου,
πειρατας αυτου φασκει τους υπουργουντας αυτωι δαιμονας. 16, 10 ακισιν οφθαλμων
ενηλατο. ακιδες εισι τα των βελων σιδηρια. ως βελεσιν ουν, φησιν, κατα των εμων
οφθαλμων ετρωσε με ο θεος, αντι του· καιριως επληξεν. ει δε περι του διαβολου ο
λογος, ταις βολαις, φησιν, ταις φοβεραις των εαυτου οφθαλμων ωσπερ ακισι
κατηκοντισε με. 148 16, 10 οξυς επαισε με επι τα γονατα. σφοδρως, φησιν, επληξε με,
ως εκλυθηναι μου τα γονατα και καταπεσειν, η ο θεος η ο διαβολος. 16, 10
ομοθυμαδον δε κατεδραμον επ' εμε. η αι του θεου τιμωριαι η οι του διαβολου
πειρασμοι. 16, 11 παρεδωκε γαρ με ο κυριος εις χειρας αδικων, επι δε ασεβεσιν
ερριψε με. αδικους και ασεβεις τους ανθρωπους λεγει τους τα αυτου διαρπασαντας,
καιριωτερον δε τον διαβολον και τους αυτου δαιμονας. 16, 12 ειρηνευοντα
διεσκεδασε με, λαβων με της κομης διετιλεν. κομην τον κοσμον και την ευπραγιαν
φησιν, ινα ειπηι οτι· κατεσκεδασε με και ωσπερ διετιλεν απ' εμου την ευπραγιαν και
την ειρηνην. 16, 1214 κατεστησε με ωσπερ σκοπον· εκυκλωσαν με λογχαις
βαλλοντες εις νεφρους μου ου φειδομενοι, εξεχεαν εις την γην την χολην μου.
κατεβαλον με πτωμα επι πτωματι, εδραμον επ' εμε δυνατοι. του θεου, φησιν,
στησαντος με ωσπερ τινα σκοπον επι τωι τας απαντων δεχεσθαι βολας ωσπερ τισι
λογχαις κατα των νεφρων με κατηκοντισαν, ινα ειπηι· κατα των αποκρυφων και
καιριων. επιμενων δε τηι μεταφοραι ως κατα των σπλαγχνων πληγεις το εξεχεαν εις
την γην την χολην μου εφη. πτωμα δε επι πτωματι τας αλλεπαλληλους φησι
τιμωριας. το δε και εδραμον προς με δυνα 149 τοι δια το κατα θεου συγχωρησιν
εκεινους ισχυσαι ταυτα κατ' αυτου δρασαι φησιν, δηλον δε οτι τους αλιτηριους
δαιμονας. 16, 15 σακκον ερραψα επι βυρσηι μου. η τουτο λεγει οτι· μεμελανωται μου
το δερμα δια την των παθων επιτασιν ωσπερ τις εκ τριχων πεποιημενος σακκος, η
οτι ωσπερ οι σακκον φορουντες κατατρυχονται το σωμα ολως κατατετρυχωμαι, η
οτι· εκ λαμπρας και βασιλικης εσθητος υπο της αγαν πενιας σακκον περιβεβλημαι.
16, 15 το δε σθενος μου εν γηι εσβεσθη. αντι του· η δυναμις και η ευπραγια μου πασα
απεσβεσθη. 16, 1617 η γαστηρ μου συγκεκαυται απο κλαυθμου, επι δε βλεφαροις μου
σκια. αδικον δε ουδεν ην εν χερσι μου, ευχη δε μου καθαρα. γαστερα την ψυχην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

φησιν η δια το αποκρυφον και αορατον η ως αναδοτικην των εκ του λογου τροφων.
φησιν ουν οτι· η ψυχη μου συγκαιεται και απαυστως δακρυω, ωστε και η οπτικη των
οφθαλμων μου κατεβλαβη δυναμις. αλλα δε αντιγραφα σκιαν θανατου εχουσιν, ινα
ειπηι οτι· και προ των οφθαλμων εχω τον θανατον. αλλα και τουτο, φησιν, ανιαι με
μαλλον το την μεν ευχην αει καθαραν αναφερειν θεωι, αδικον δε πραξιν εμαυτωι μη
συνειδεναι και ξενιζεσθαι εφ' οις ταυτα υπομενω. σημειου δε την ευχην του δικαιου
καθαραν ουσαν και παντος παθους αμιγη, μη ρεμβασμους υπομενουσαν μηδε υπο
φροντιδων κατασπωμενην. τουτο και ο πνευματι προσευχομενος αποστολος ελεγεν,
οτι δει προσευχεσθαι εν παντι τοπωι οσιους χειρας επαιροντας χωρις οργης και
διαλογισμων. 150 16, 18 γη, μη επικαλυψηις εφ' αιματι της σαρκος μου, μηδε ειη
τοπος τηι κραυγηι μου. απορουμενος προς την γην διαλεγεται και εις συμπαθειαν
εκκαλουμενου τα ρηματα. λεγει δε οτι· μη σιωπησηις, ω γη, τα κατ' εμε μηδε
συγκρυψηις το εμον αιμα το αδικως εκχεομενον εκ της σαρκος μου· μηδε στηι εν τοπωι
και αποκρυβηι και εις ληθην ελθηι τα κατα τους εμους οδυρμους. ταυτα και ευκτικως
και προφητικως ειπες· ου γαρ κατεκρυβη τα κατα σε, τρισμακαριστε, αλλα παντες
ανα στομα εχομεν ανθρωποι τα σα παλαισματα και την ανδρειαν και την υπομονην
και τα επι τουτοις βραβεια και τους στεφανους και την αναγορευσιν. 16, 19 και νυν
ιδου εν ουρανοις ο μαρτυς μου, ο δε συνιστωρ μου εν υψιστοις. ευγε, ψυχης καθαρας
και αγαπης ανυπερβλητου και συνειδησεως αληθινης τον παντα εφορωντα
οφθαλμον του θεου προς μαρτυριον επικαλουμενης. 16, αφικοιτο μου η δεησις προς
κυριον· εναντι δε αυτου σταξαι μου ο οφθαλμος. αλλα και τουτο σοι προς εργον
εξεβη· εθεωρει γαρ σου τα παλαισματα ο μεγας αγωνοθετης, επηκουσε σου της
ικεσιας, επειδε σου τα τιμιωτατα δακρυα· διο και των αγωνων την αιτιαν
επληροφορησεν. 16, 21 ειη δε ελεγχος ανδρι εναντιον κυριου και υιωι ανθρωπου τωι
151 πλησιον αυτου. ο μεν λεγει τουτο εστιν οτι· γενοιτο με θεου δικαζοντος
διελεγχθηναι προς τους αντιλεγοντας, ους δη και πλησιον αυτου φησιν ως φιλους.
ανδρα δε και υιον ανθρωπου τον αυτον εφησε περι εαυτου λεγων. και τουτο δε
προφητικως ειπε· διακουσας γαρ ο θεος των εκατεροις τοις μερεσιν ειρημενων,
αυτον μεν εδικαιωσε, τους δε αυτου κατεδικασε φιλους. 16, 22 ετη δε αριθμητα
ηκασιν, οδωι δε ηι ουκ επαναστραφησομαι πορευσομαι. παλιν το ολιγοχρονιον εις
ικετηριαν προβαλλεται ομου και διδασκει, ως οι απαξ τελευτησαντες παλινδρομησαι
προς τονδε τον βιον ου δυνανται. 17, 12 ολεκομαι πνευματι φερομενος, δεομαι δε
ταφης και ου τυγχανω, λισσομαι καμνων, και τι ποιησω; απολλυμαι τοινυν
πανταχου τοις της ψυχης λογισμοις περιφερομενος, και προς παντα αφορων τα εμοι
συμβεβηκοτα. διο και ποθω τον θανατον και αποριαι συνεχομαι τουτου τυχειν μη
δυναμενος. οραις ουν, οπερ εξ αρχης ελεγομεν, ως ποθει μεν τον θανατον και εξον ην
αυτοχειρα αυτον εαυτου καταστηναι, αλλ' ουχ εαυτον εξαγει δια την τιμην του
συνδησαντος την ψυχην τωι σωματι; 17, 3 εκλεψαν δε μου τα υπαρχοντα αλλοτριοι.
152 αλλοτριους λεγει τους ιππεις και πολεμιους η και τους κατ' αυτου
στρατευσαμενους δαιμονας. 17, 34 τις εστιν ουτος; τηι χειρι μου συνδεθητω, οτι
καρδιαν αυτων εκρυψαν απο φρονησεως. προς μεν ρητον τουτο λεγει οτι· τις εστιν ο
θελων μοι δικασασθαι; συνδεθητω τηι εμηι χειρι, ινα κοινως επαχθωμεν προς το
θειον δικαστηριον· επι γαρ θεου δικαιωθηναι βουλομαι. ως δε προς τους φιλους
λεγει, οτι δοκουντες ειναι φρονιμοι κρυπτουσι την εαυτων βουλην, συνειδοτες μεν
ως ουδεν μου καταλεγειν εχουσιν, ως δε θεου συνηγοροι καταψευδομενοι μου. προς
δε διανοιαν συναισθανεται της αντικειμενης δυναμεως αορατως αυτωι πολεμουσης
και φησιν οτι· τις εστιν ουτος ο παρατρεπειν με επιχειρων; μη μακραν αποχωρειτω
μου, αντι του· δεικνυτω εαυτον, τις εστιν. συνδεθητω δε τηι εμηι χειρι, τουτεστιν·
εξισωθητω μοι, ινα ειπηι οτι· πλεονεκτει με κατα την φυσιν, αλλα τυχων τινος δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

τουτου συνηγοριας και δικαζομαι αυτωι. επειδη δε δυσκαταληπτος εστιν η των
δαιμονων κακια τηι ανθρωπινηι φρονησει, δια τουτο ειπεν οτι· καρδιαν αυτων
εκρυψαν αντι του· δολιως και επικλοπως ερχονται ως λανθανειν αυτων την
κακουργιαν και κρυπτεσθαι απο της ανθρωπινης φρονησεως. τινα δε των
αντιγραφων εχει οτι· _κ_α_ρ_δ_ι_α_ν_ _α_υ_τ_ω_ν_ _ε_κ_ρ_υ_ψ_α_ς, τουτεστιν·
αορατους αυτους ανθρωποις κατεσκευασας. ειτα και ευχεται μη αιρειν αυτους την
κεφαλην, αλλα ταπεινουσθαι υπο του παντοδυναμου θεου· 17, 45 δια τουτο ου μη
υψωσηις αυτους· τηι μεριδι αναγγελει κακιαν. 153 μη υψωσηις, φησιν, αυτους τους τε
αδικους ανθρωπους ομου και τους δαιμονας, επειδη τηι μεριδιτουτεστι τηι μοιραι ηι
ειληφασι παρα θεου, αντι του· τωι αυτεξουσιωι της προαιρεσεωςεκοντες
προσηγγειλαν την κακιαν· μερις γαρ και κληρος των λογικων ιδικως αυτοις
αφωρισμενος υπο θεου το αυτεξουσιον. τουτο ουν λεγει· επειδη παντες υπο θεου
καλοι γεγονοτες και αυτεξουσιοι εαυτους τηι κακιαι προσερριψαν, μη υψωσηις αυτους.
17, 56 οφθαλμοι δε μου εφ' υιοις ετακησαν. εθου δε με θρυλημα εθνεσι, γελως τε
αυτοις απεβην. εθνη λεγει και τα των μηκοθεν ανθρωπων, ινα ειπηι οτι· πανταχου τα
κατ' εμε τεθρυληται και καταγελαστος γεγονα. αληθεστερον δε τα των δαιμονων
εθνη φησιν, οι δη και κατεγελων του δικαιου ταις συμφοραις επεμβαινοντες.
σημειου δε, ως ουκ ειπεν· οι οφθαλμοι μου επι τηι απωλειαι των υπαρχοντων
ετακησανμικρον γαρ εκεινων εποιειτο λογον, αλλ' επι τηι των τεκνων αθροαι
τελευτηι· επι γαρ τουτοις ως συμπαθης περιηλγησεν. 17, 7 πεπωρωνται γαρ απο
οργης οι οφθαλμοι μου, και πεπολιορκημαι μεγαλως υπο παντων. ημαυρωθησαν,
φησιν, οι οφθαλμοι μου, προς μεν ρητον υπο των κατα θειαν οργην επενεχθεντων
μοι κακων, προς δε διανοιαν η οπτικη της ψυχης δυναμις ημαυρωθη δια της
συνεχους προς τους δαιμονας αντιστασεως, υφ' ων και πεπολιορκησθαι λεγει. 154
17, 8 θαυμα εσχεν αληθινους επι τουτοις. ωστε, φησιν, και εκπληττεσθαι τους της
αληθειας εφιεμενους επι τοις εμοι συμβεβηκοσιν. τουτο δε ισως και τους φιλους
αινιττομενος λεγει ως ου της αληθειας μεταποιουμενους, αλλα θελοντας απλως θεωι
χαριζεσθαι. 17, 89 δικαιος δε επι παρανομωι επανασταιη· σχοιη δε πιστος την εαυτου
οδον, καθαρος δε χειρας αναλαβοι θαρσος. ως μεν περι ετερου λεγει, περι εαυτου δε
φησιν. επειδη γαρ προειπεν· μη υψωσηις τους αδικους, το δε εναντιον, φησιν, γενοιτο
τον δικαιον κατισχυσαι του παρανομου και σχειν τον πιστον και αληθινον την
εαυτου οδον, τουτεστιν· ευοδουσθαι και μη ηττασθαι τοις παρανομοις, ινα εκ του
κατ' εμε παραδειγματος οι καθαροι θαρσος αναλαβωσιν ως κατισχυοντες των
υπεναντιων. ταυτα παλιν ο αγιος Ἰωβ υπερ παντων ευχεται· διοπερ ου περι εαυτου,
αλλα αοριστως περι παντος προσωπου την ευχην εποιησατο. ομου και διδασκει, ως
ου κατισχυει ποτε της αρετης η κακια μεχρι τελους. 17, 10 ου μην δε, αλλα παντες
ερειδετε και δευτε δη, ου γαρ ευρισκω εν υμιν αληθες. ενισχυσατε τοιγαρουν
αλληλους, φησιν· καν γαρ παντες ομοφωνητε, διελεγξω υμας μη αληθευοντας. ειτα
παλιν απολογουμενος υπερ αυτου, επειδη ειπε· δεομαι 155 ταφης και ου τυγχανω,
τας αιτιας λεγει, δι' ας ποθει τον θανατον. 17, 11 αι ημεραι μου παρηλθον εν βρομωι,
ερραγη δε τα αρθρα της καρδιας μου. πολυς, φησιν, ηδη μοι παρυχηκε χρονος και
προς το τελος ελαυνω εν αηδιαι τας ημερας μου τριβων, και παρειθησαν και
διελυθησαν μου της ψυχης οι τονοι. 17, 12 νυκτα εις ημεραν εθηκα, φως εγγυς απο
προσωπου σκοτους. προς μεν ρητον· την νυκτα, φησιν, απασαν αγρυπνων ως εν
ημεραι διετελεσα προσδοκων αει το φως μετα την της νυκτος διαλυσιν. τουτο δε
φυσικως πασχουσιν οι εν ταις νοσοις αγρυπνουντες ευχομενοι την ημεραν ιδειν.
προς δε διανοιαν· ουκ ημελησα, φησιν, του χωριζειν εμαυτον του σκοτους και τωι
νοητωι προσεγγιζειν φωτι. 17, 1316 εαν γαρ υπομεινω, ᾅδης μου ο οικος, εν δε γνοφωι
εστρωται μου η στρωμνη. θανατον επεκαλεσαμην πατερα μου ειναι, μητερα δε μου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

και αδελφην σαπριαν. που γαρ μου ετι εστιν η ελπις; η τα αγαθα μου οψομαι; η μετ'
εμου εις ᾅδην καταβησεται; η ομοθυμαδον επι χωματος καταβησομεθα; αλλα τι δει,
φησιν, καρτερειν καλως, ινα τι πλεον προσγενηται; ου κοινον απασι το αποθανειν;
ουχ ᾅδης απασιν οικος; ουκ εκει παντες των ενθαδε καταληγουσι πονων; τουτο γαρ
λεγει το εν γνοφωι η στρωμνη, εν τωι αφεγγει χωριωι η αναπαυσις των ενθαδε πονων.
μη ενδεχεται τινα μεθ' εαυτου καταγαγειν εις ᾅδου τον πλου 156 τον η την ενθαδε
δοξαν; το δε επι χωματος καταβησομεθα αντι του· εν τοις καταχθονιοις μη μετα των
ενθαδε αγαθων δυναμαι απελθειν; ποιαι τοιγαρουν ελπιδι υπομεινω, οπουγε μικρον
υστερον αποθανειν αποκειται παντως, παντα τα ενθαδε καταλελοιποτα; τουτου δε
ωδε εχοντος δικαιως τον μεν θανατον συντομως επελθειν ως πατερα ποθω, την δε
του σωματος σηψιν και αναλυσιν ως μητερα και αδελφην, και πασιν αυτα τοις της
φιλιας ονομασι κατασπαζομαι. ομου τοιγαρουν και ημας εδιδαξε μη περιεχεσθαι των
εν τωι βιωι καλων· ουδεν γαρ αυτων ημιν συνεξερχεται εκ τουδε του βιου. και ικανως
απολελογηται του μη ματην επιποθειν τον θανατον τοσουτοις αλγεινοις
περιαντλουμενος. 157 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ∆Ω∆ΕΚΑΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε
Βαλδαδ ο Σαυχιτης λεγει· μεχρι τινος ου παυσει; επισχες, ινα και αυτοι λαλησωμεν.
Προθεωρια του κεφαλαιου δυσχεραινει ο Βαλδαδ επι τηι του Ἰωβ μακρηγοριαι· ου γαρ
δει, φησιν, αλογων δικην σιωπωντας παρακαθησθαι. ειτα, ως πολλακις του Ἰωβ
ειρηκοτος ως επιποθει του σωματος απαλλαγηναι, τι, φησιν, σοβαρευηι και πολλακις
λεγεις· ηδεως εξειμι του σωματος, και σεμνυνεις τα κατα σαυτον ωσπερ ουκ ων
ανθρωπος εις, αλλα ο κοσμος ολος. μη γαρ, εαν αποθανηις, γενικη γινεται συντελεια;
ειτα ταυτα ειρηκως στρεφει τον λογον εις τα τοις ασεβεσι συμβησομενα ως τα
καθολου μεν λεγων, επ' ασεβειαι δε σκωπτων τον δικαιον. Αι λεξεισ 18, 23 μεχρι
τινος ου παυσει; επισχες, ινα και αυτοι λαλησωμεν. δια τι δε ωσπερ τετραποδα
σεσιωπηκαμεν εναντιον σου; μη οιου, φησιν, προς τα αλογα τους λογους ποιεισθαι
μηδε αποταδην ουτω διαλεγου, διδου δε μαλλον και ημιν του λαλειν χωραν τους
σαυτου συντεμνων λογους. 158 18, 4 κεχρηται σοι οργη. ω κατα σαυτου και της σης
ψυχης οργιζομενε, οργανωι σοι κεχρηται η οργη. το γαρ οργιζεσθαι σε κατα θεου
ουδεν ετερον εστιν η κατα της εαυτου ψυχης την οργην εκφερειν. 18, 4 τι γαρ; εαν
συ αποθανηις, αοικητος η υπ' ουρανον, η καταστραφησονται ορη εκ θεμελιων; τι
νομιζεις, οτι τηι σηι συστασει και ο κοσμος συνισταται, και μεγαλυνεις τα κατα
σαυτον, και ως το παν ζημιαι περιβαλων ουτω τον θανατον επευχηι; 18, 5 και φως
ασεβων σβεσθησεται και ουκ αποβησεται αυτων η φλοξ. πλην ισθι, οτι καν
διαλαμψωσιν οι ασεβεις, καν εις υψος δοξης αρθωσιντουτο γαρ αινιττεται δια της
φλογος, σχησει τα κατ' αυτους την εναντιαν παντως μεταβολην. 18, 6 το φως αυτου
σκοτος εν διαιτηι, ο δε λυχνος επ' αυτωι σβεσθησεται. και στραφησεται, φησιν, το φως
του ασεβους εις σκοτος εν πασηι αυτου τηι διαγωγηι, αντι του· παντα τα κατ' αυτον
δυσπραγια καθεξει. ο δε λυχνος ο επ' αυτωι, τουτεστιν η ανωθεν επικειμενη αυτωι
ευημερια και παντα τα κατ' αυτον καταυγαζουσα, αποσβεσθησεται. ομοιωματικως δε
τηι λεξει του φωτος εχρησατο, επειδηπερ οι υπο φωτι βαδιζοντες ου προσπταιουσιν.
18, 79 θηρευσαισαν ελαχιστοι τα υπαρχοντα αυτου, σφαλαι δε αυτου η βουλη.
εμβληθειη δε ο πους αυτου εν παγιδι, εν δικτυωι ελιχθειη· ελθοισαν επ' αυτον
παγιδες. 159 εκ μεταφορας των θηρευομενων ορνεων η ζυων ταυτα ειπεν. ωσπερ
γαρ, φησιν, εκεινα υπο την παγιδα η τα δικτυα γινομενα διεκδυναι λοιπον ου
δυνανται, ουτω και οι ασεβεις αναποδραστους εχουσι τας καταλαμβανουσας αυτους
συμφορας. και το δη χαλεπωτερον, οτι πολλακις ουδε υπο δυνατων τινων, αλλ' υπο
ελαχιστων των υπαρχοντων την στερησιν υπομενουσι πασης αυτων της βουλης εις
τουναντιον περιτρεπομενης. 18, 9 κατισχυσει επ' αυτον διψωντας. αλλα και τους
επιθυμουντας ευρειν τι κατ' αυτου δυνατωτερους αυτου απεργασεται θεος. 18, 10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

κεκρυπται δε εν γηι σχοινιον αυτου και η συλληψις αυτου επι τριβων. και τουτο μεν
εκ μεταφορας των θηρευτων ειπεν. ωσπερ γαρ οι θηρευοντες κρυπτουσιν εις γην του
δικτυου το σχοινιον και πορρωθεν αποσκοπουσι καθημενοι, ει γεγονε περι το
δικτυον το θηραμα, ειτα ελκοντες το σχοινιον συλλαμβανουσι την αγραν αδοκητως
ταις αρκυσι περιπεσουσαν, ουτω και τον ασεβη απροσδοκητως καταληψεται η
δυσπραγια. σημαινει δε και τουτο, οτι το σχοινιον του ασεβους, τουτεστιν η μερις
αυτου, κατακεχωσται. το δε η συλληψις αυτου επι τριβων τοιουτον εστιν· αι εφοδοι
εν ταις ερημοις γινονται, ο δε ασεβης, φησιν, ουκ εν ερημωι, αλλ' εν αυταις μεσαις
ταις οδοις συλλαμβανεται, τουτεστιν· ετι ων εν τηι ευημεριαι την αιφνιδιον υπομενει
μεταβολην. 160 18, 11 κυκλωι ολεσαισαν αυτον οδυναι. αλλα και πανταχοθεν
οδυνηρα αυτωι συμβησεται. 18, 11 πολλοι δε περι ποδας αυτου ελθοισαν εν λιμωι
στενωι. ετερα αντιγραφα ουτως εχουσιν· πολλων δε περι ποδας ελθοι εν λιμωι στενωι,
αντι του· εις εσχατην αποριαν ελασοι. κατα δε το πρωτον· πολλοι, φησιν, εσονται
περι τους ποδας αυτου, τουτεστιν υποσκελιζοντες αυτον εν λιμωι στενωι, ινα ειπηι· εν
τηι καταλαμβανουσηι αυτον συμφοραι. 18, 1214 πτωμα δε αυτωι ητοιμασται εξαισιον.
βρωθειησαν δε αυτου κλωνες ποδων, κατεδεται αυτου τα ωραια θανατος, εκραγειη
δε εκ διαιτης αυτου ιασις. κλωνας ποδων τα βλαστηματα των πορειων φησιν, ινα
ειπηι, οτι ο ασεβης ουκ ευοδωθησεται πιπτων πτωμα εξαισιον. αλλα και τα ωραια
αυτου, τουτεστι τους παιδας, απληστως δαπανησει θανατος· και εκ πασης δε αυτου
της διαιτης πασα ιασις αποχωρισθειη, αντι του· ανιατα εσται και αθεραπευτα τα
αυτωι συμβησομενα. δυνατον δε και κλωνας ποδων νοησαι τους εγγονους τυχον η
και απογονους 18, 14 σχοιη δε αυτον αναγκη αιτιαι βασιλικηι. τουτεστιν· απαραιτητος
τιμωρια. 18, 15 κατασκηνωσει εν τηι σκηνηι αυτου εν νυκτι αυτου. αλλα αντιγραφα
αντι του εν νυκτι αυτου _ε_ν_ _σ_ω_μ_α_τ_ι_ _α_υ_τ_ο_υ εχουσιν. κατα μεν ουν το
εν νυκτι αυτου αντι του· εν ζοφωι 161 και νυκτι αφεγγει ολη αυτου εσται η διαγωγη.
κατα δε το· εν σωματι αυτου, ινα ειπηι οτι· εισελευσεται εις τοπον, οπου κατασκηνοι
μετα της εσχατης πενιας μηδεν ετερον εχων η το εαυτου σωμα. ταυτηι δε τηι εννοιαι
συντρεχει και Θεοδοτιων ουτως ειρηκως· _κ_α_τασκηνωσει εν τηι σκηνηι αυτου
ανυπαρξια. 18, 15 κατασπαρησονται τα ευπρεπη αυτου εν θειωι. ομοιον ειπε και ο
∆αυιδ περι των αμαρτωλων· πυρ και θειον και πνευμα καταιγιδος η μερις του
ποτηριου αυτων. και ο μεν θεος επι την Σοδομιτιν θειον και πυρ επαφεις ετεφρωσεν
αυτων την γην. θελει δε ειπειν, οτι και ακαρπα εσται παντα τα κατ' αυτους ως υπο
θειου κατασπαρεντα. 18, 16 υποκατωθεν αι ριζαι αυτου ξηρανθησονται. κατα
μεταφοραν των φυτων των ριζωθεντων ξηραινομενων. 18, 16 και επανωθεν
επιπεσειται θερισμος αυτου. ει δε και τις υπονοια βλαστησεως γενηται, ταχεως
εκκοπησεται {το μνημοσυνον αυτου}. 18, 17 το μνημοσυνον αυτου απολοιτο εκ της
γης, και υπαρχει ονομα αυτωι επι προσωπον {του} εξωτερω. αλλα και οι παιδες,
φησιν, απολουνται του ασεβους, οι δη μνημοσυνον εισι των γεννησαντων. το δε
ονομα αυτου ουτως εσται σκαιον και αποτροπαιον, ως εκα 162 στον ακουοντα της
προσηγοριας στρεφειν εξωτερω του λεγοντος το εαυτου προσωπον μυσαττομενον
αυτου και αυτην την ονομασιαν. 18, 1819 απωσειεν αυτον εκ φωτος εις σκοτος. ουκ
εσται επιγνωστος εν λαωι αυτου ουδε σεσωισμενος εν τηι υπ' ουρανον ο οικος αυτου,
αλλ' εν τοις αυτου ζησονται ετεροι. ταυτα παντα συμβεβηκε τωι Ἰωβ διχα της
βασιλικης αναγκης· ταυτην δε ισως ειπεν ο Βαλδαδ, ινα μη δοξηι δι' αυτον λεγειν. 18,
21 επ' αυτωι εστεναξαν εσχατοι, πρωτους δε εσχε θαυμα. ουτοι εισιν οικοι αδικων,
ουτος δε τοπος των μη ειδοτων τον κυριον. πρωτους λεγει τους επι της αυτου
γενεας, εσχατους δε τους μετ' αυτον. θαυμασουσιν ουν, φησιν, και οι ορωντες των
ασεβων την πτωσιν, και οι τα κατ' αυτους υστερον ακοηι παραδεχομενοι
στεναξουσιν. το δε ουτοι εισιν οικοι αδικων αντι του· ταυτα κληρονομησουσιν οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

ασεβεις, α προειπεν δηλονοτι. αποφαντικως δε και ουτος ειρηκως, οτι παντως ταυτα
εσται τοις ασεβεσιν, ημαρτε μη προσθεις την διαιρεσιν· ου γαρ παντως ενταυθα η
αποδοσις, αλλα και εν τωι μελλοντι αιωνι. 163 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΤΡΕΙΣΚΑΙ∆ΕΚΑΤΟΝ Ἀρχη
του ρητου· υπολαβων δε Ἰωβ λεγει· εως τινος εγκοπον ποιησητε την ψυχην μου και
καθαιρειτε με λογοις; Προθεωρια του κεφαλαιου. οι μεν φιλοι τωι Ἰωβ επιτιμωσιν ως
περιττα θρασυνομενωι, ο δε ως βαρεις οντας εν τοις ονειδεσιν αιτιαται και φησιν οτι·
τουτο μονον υμας γνωναι θελω, οτι θεος εστιν ο τας ανηκεστους μοι ταυτας πληγας
επαγαγων, ινα τουτο γνοντες φοβηθητε, μη τοις ισοστασιοις και υμας περιβαληι
κακοις. μεμφεται δε ως κατα προσωπον αυτον κακολογουντας· δωμεν γαρ, φησιν,
οτι μη καθηκοντως φθεγγομαι, αλλ' υμας ουκ εδει φιλους οντας επιτριβειν μοι τας
συμφορας. ταυτα προς τους φιλους ειρηκως παλιν εκδιηγειται τα αυτον συνεχοντα
δεινα εαυτον τε πειθων κακεινους ως υπερ αμαρτιας ανθρωπινας αι τιμωριαι και
εχθρου μαλλον εισιν αι τοιαυται πληγαι. οντως γαρ εχθρος ην ο ουτως αυτωι
χρωμενος, ει και αυτος την αιτιαν ηγνοει της συγχωρησεως. ειτα παρακαλει, ινα ει
και μη ως δικαιον επαισχυνονται, αλλ' ως φιλον ελεησωσιν. και επευχεται γραφηι
παραδοθηναι αυτου τα ρηματα, ινα διαδοσιμα και ταις εφεξης γενωνται γενεαις, ο
δη και γεγονε, και ουκ απετυχε γε της ευχης ο δικαιος. και μεμφεται τοις φιλοις ως
αναζητουσιν, πως αυτον τοις λογοις πληξωσιν, και παραινει παυσασθαι των
ονειδισμων του θεου το κριμα διευλαβουμενους. 164 Αι λεξεισ 19, 2 εως τινος
εγκοπον ποιησητε την ψυχην μου και καθαιρειτε με λογοις; η των λογων βαρυτης
ωσπερ τι φορτιον επιτιθεμενον τηι ψυχηι καμνειν αυτην παρασκευαζει. το δε
καθαιρειτε με λογοις αντι του· καταβαλειν σπουδαζετε ταις αντιλογιαις τας εμας
δικαιολογιας. 19, 3 γνωτε μονον, οτι ο θεος εποιησε μοι ουτως. ινα και υμεις
φοβηθητε ουτω επεμβαινειν τωι καμνοντι, μη τοις ισοις υμας περιβαλληι κακοις. 19, 3
καταλαλειτε μου ουκ αισχυνομενοι, επικεισθε μοι. βαρυ μεν, φησιν, και το αποντων
καταλαλειν· υμεις δε ανερυθριαστως και κατα προσωπον λοιδορειτε με. 19, 45 ναι
δη, επ' αληθειας εγω πεπλανημαι, παρ' εμοι δε αυλιζεται πλανος λαλησαι ρηματα, α
ουκ εδει· τα δε ρηματα μου πλαναται και ουκ επι καιρου. εα δε, οτι επ' εμοι
μεγαλυνεσθε, εναλλεσθε δε μοι ονειδη. δωμεν, φησιν, οτι κατα αληθειαν εγω
πλανωμαι, και πλανον τι πνευμα οικουν εν εμοι παρασκευαζει, μη κατα το δεον
φθεγγεσθαι μηδε κατα καιρον τους λογους προφερειν· αλλα υμας ουκ εδει ουτως
κατεπαιρεσθαι μου και μεγαλους εαυτους επιδεικνυναι και δικαιους κατα του
δυστυχουντος και εναλλεσθαι μοι και επιπηδαν και καταπατειν ταις υβρεσιν. 165 19,
6 γνωτε ουν, οτι κυριος εστιν ο ταραξας, οχυρωμα δε αυτου επ' εμε υψωσεν. ο
ταραξας αντι του· ο εν τοσαυτηι συγχυσει τα κατ' εμε καταστησας και ωσπερ
οχυρωματι και τειχει τινι πανταχοθεν με περικλεισας ταις συμφοραις. η και ουτως·
ωσπερ τι διατειχισμα μεταξυ εμου τε και εαυτου υψωσεν, ινα ειπηι οτι· απεστησεν απ'
εμου την οικειαν βοηθειαν. 19, 7 ιδου γελω ονειδει και ου λαλησω, κεκραξομαι και
ουδαμου κριμα. βελτιον δε, οιμαι, εστι το μονον γελαν επι τοις υμετεροις
ονειδισμοις και μη αποκρινεσθαι. τι γαρ και κραξω μηπω της αποφασεως
δεικνυσηςκριμα γαρ την αποφασιν λεγει, ποτερον εγω ταληθη λεγω η υμεις οι
ματην μου καταψευδομενοι; 19, 811 κυκλωι περιωικοδομημαι, και ου μη διαβω. επι
προσωπον μου σκοτος εθετο. την δε δοξαν μου απ' εμου εξεδυσεν, αφειλεν δε
στεφανον απο κεφαλης μου. διεσπασε δε με κυκλωι και ωιχομην, εξεκοψε δε ωσπερ
δενδρον την ελπιδα μου. δεινως δε μοι οργηι εχρησατο, ηγησατο δε με ωσπερ εχθρον.
αδιεξιτητα μοι, φησιν, τα κακα· και ωσπερ οι κυκλοτερως υπο τειχος απειλημμενοι η
αορασιαι τας οψεις εμποδιζομενοι περαιτερω προελθειν ου δυνανται, ουτως
αμηχανω των συμφορων εξω γενεσθαι. στεφανον δε αφηιρησθαι λεγει, η οτι και
αυτος βασιλευς ετυγχανεν, η οτι .... και την πασαν ευημεριαν μεληδον, φησιν, διε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

166 σπασε, και ως δενδρον εξεκοψε πασαν μου χρηστην ελπιδα. ωσπερ δε τις εχθρος
οργηι χρωμενος, ουτω τα κατ' εμε διεσκευασε. καλως δε ειπε το ωσπερ· ου γαρ
εμπαθως ουδε ως εχθρος ο θεος κολαζει. ταυτα δε ειπε και τους φιλους και εαυτον
πειθων, ως υπερεβαινε μετρον ανθρωπινων αμαρτηματων η τιμωρια· και γαρ
αληθως ου δι' αμαρτιας, αλλα κατα γυμνασιαν επασχεν ο δικαιος. 19, 12 ομοθυμαδον
δε αυτου ηλθον τα πειρατηρια επ' εμοι, ταις οδοις μου εκυκλωσαν με εγκαθετοι. εκ
μεταφορας των πολεμιων τουτο ειπεν, οι λοχους και ενεδρας πανταχοθεν ιστωντες
αθροον παντες επερχονται απολαβοντες εν μεσωι τον ενεδρευομενον, ινα ειπηι οτι·
πανταχοθεν με περιεστοιχισαν τα κακα. εγκαθετοι δε εισιν οι δαιμονες οι δολιοι και
εγκειμενοι τωι κακωι. ηρεμα γαρ και συναισθανεται ο δικαιος των κατα θεου
συγχωρησιν αορατως αυτωι τας αλγηδονας επιφεροντων, ει και την αιτιαν της
συγχωρησεως αγνοει. 19, 1315 αδελφοι μου απ' εμου απεστησαν, εγνωσαν
αλλοτριους η εμε, φιλοι δε μου ανελεημονες γεγονασιν. ου προσεποιησαντο με οι
εγγυτατοι μου, και οι ιδοντες μου το ονομα επελαθοντο μου. γειτονες οικιας,
θεραποντες θεραπαιναι τε μου, αλλογενης εγενομην εναντιον αυτων. τοιαυτα και ο
μεγας ∆αυιδ ολοφυρομενος ελεγεν· επεληισθην ωσει νεκρος απο καρδιας, εγενηθην
ωσει σκευος απολωλος. 167 εγγυτατους δε λεγει τους γενει πλησιαζοντας. 19, 1618
θεραποντας μου εκαλεσα και ουχ υπηκουσαν μου, στομα δε μου εδεετο. και ικετευον
την γυναικα μου, προσεκαλουμην δε κολακευων υιους παλλακιδων μου, οι δε εις
τον αιωνα με απεποιησαντο. και τουτο των σφοδρα αλγεινων το εν νοσωι κειμενον
καλειν τον οφειλοντα υπηρετεισθαι και μη υπακουεσθαι. δει ουν και ημας τωι
υποδειγματι του μεγαλου Ἰωβ προσεχοντας μη οργιζεσθαι κατα των υπηρετων, μητ'
αν γυνη, μητ' αν οικετης, μητ' αν υιος ηι ο παρακουων. ουδεν δε απρεπες, ει
παλλακιδας ειχεν ο δικαιος. και γαρ και οι τουτου προγονοι, οι αμφι τον μεγαν
Ἀβρααμ, παλλακισιν εμιγνυντο δια την του γενους αυξησιν. επιτηρησον δε, ως ου
μεγαλης αλγηδονος εκρινεν ο διαβολος το τους εκ των παλλακιδων ανελειν, αλλα
τους της ελευθερας· οιδε γαρ οφειλουσαν και αυτην την φυσιν προτιμαν τους της
ελευθερας. το δε εις τον αιωνα με απεποιησαντο αντι του παντελως, ως μηδε οντες
εξ εμου. 19, 18 οταν αναστω, καταλαλουσι μου. ισως και αυτοι λεγοντες· τον μιαρον,
τον εναγη, τον ακαθαρτον, τον δια πληθος αμαρτιων ουτω τιμωρουμενον· η και ου
τουτο μεν, το δε τοις πολλοις επι ταις μακραις νοσοις συμβαινον· μεχρι τινος ου
τελευται; τι βαρυ φορτιον και αχρειον κειται τηι γηι; το δε οταν αναστω οταν αυτων
αποχωρισθω. η και τουτο λε 168 γει οτι· οταν αναστω μετα την νυκτα προς εαυτους
λεγουσιν· ουπω τεθνηκεν, ετι ζηι ο ᾅδης ουτος; 19, 19 εβδελυξαντο δε με οι ιδοντες
με· ους δε ηγαπηκειν, επανεστησαν μοι. {κατ' εμου} ομοιον ∆αυιδ· εθεντο κατ' εμου
κακα αντι αγαθων και μισος αντι της αγαπησεως μου. 19, εν δερματι μου εσαπησαν
αι σαρκες μου, τα δε οστα μου εν οδουσιν εχεται. ζωντος γαρ, φησιν, εσαπησαν αι
σαρκες μου και τα οστα μου ωσπερ υπο οδοντων θηριων τινων κατεσθιεται. 19, 21
ελεησατε με, ελεησατε με, ω φιλοι, παρακαλω· χειρ γαρ κυριου η αψαμενη μου εστιν.
ει και μη ως δικαια λεγοντα επαισχυνεσθε, αλλ' ως φιλανθρωποι κατελεησατε με
και οικτον λαβετε και δεος εις τα υπο θεου μοι συμβεβηκοτα διευλαβουμενοι, μη
των ομοιων πειραθητε παρα θεου. 19, 22 δια τι δε με διωκετε ωσπερ και ο κυριος,
απο δε σαρκος μου ουκ εμπιπλασθε; δια τι δε τηι θειαι οργηι συνεπιτιθεσθεου παντως
κατα γνωμην θεου τουτο ποιουντες· ει γαρ και αυτος τιμωρειται, αλλ' ημας
φιλανθρωπους ειναι βουλεταικαι ακορεστως τηι των λογων βαρυτητι κεχρησθε κατ'
εμου; ικανοι γαρ εισιν οι ονειδιστικοι λογοι και σαρκας δαπαναν. 169 δεισωμεν ουν
και ημεις τας λοιδοριας ειδοτες, οπως πληττομεν δι' αυτων τους ημων αδελφους. 19,
2325 τις γαρ αν δοιη γραφηναι τα ρηματα μου, τεθηναι δε αυτα εν βιβλιωι εις τον
αιωνα, εν γραφειωι σιδηρωι και μολιβδωι η εν πετραις εγγλυφηναι; οιδα γαρ, οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

αεναος εστιν ο εκλυειν με μελλων επι γης. ευχεται τα καθ' εαυτον ανεξαλειπτωι
παραδοθηναι γραφηι. ομοιωματικως δε αυτο ειπεν απο του τους βουλομενους ως οτι
μαλιστα επι πλειστον διαμενειν τα αναγεγραμμενα δια γραφιδος σιδηρας επι
μολιβδου εντιθεναι τα γραμματα ταις στηλαις η και ταις πλαξιν εγκολαπτειν. οιδα
γαρ, φησιν, οτι καν εγω εκλυθω, τουτεστιν τελευτησω, αλλ' ο θεος αει διαμενει ο
δυναμενος και μετα την εμην τελευτην δι' οικειας επικρισεως γνωριμα πασι τα κατ'
εμε καταστησαι, ο δη και γεγονε κατα την του δικαιου αιτησιν. και ουκ εστερηθησαν
αι αγιωταται εκκλησιαι του τηλικουτου εν πειρασμοις παραδειγματος, αλλα
ανεγραφη τα κατα τον μακαριον Ἰωβ, ειτε υπο τινος των προφητων, η και αγιου
τινος ανδρος, κατα θεου μεντοι συνεργιαν και επιπνοιαν, ως και τινα των
αποστολων λεγειν ημιν· την υπομονην Ἰωβ ηκουσατε, και το τελος κυριου ειδετε.
ποθεν ηκουσαμεν η ποθεν ειδομεν, αλλ' η απο ταυτης της κατα την του δικαιου
αιτησιν και θεου συνεργιαν γενομενης συγγραφης; 170 19, 26 αναστησαι το δερμα
μου το αναντλουν ταυτα. γενοιτο δε, φησιν, και αναστησαι θεον το δερμα μου το
αναντλουν ταυτα. δογμα δε εντευθεν διδασκομεθα εκκλησιαστικον και καλλιστον,
οτι το σωμα το και τους πειρασμους υπομενον και τας βασανους αυτο συνανισταται
τηι ψυχηι, ινα και συν αυτηι των αιωνιων απολαυσηι καλων. δια τουτο ειπε το
αναντλουν ταυτα· ου γαρ δικαιον αλλο μεν πασχειν, αλλο δε ανιστασθαι. 19, 2627
παρα γαρ κυριου ταυτα μοι συνετελεσθη, α εγω εμαυτωι συνεπισταμαι, α οφθαλμος
μου εωρακε και ουκ αλλος· παντα δε μοι συντετελεσται εν κολπωι. ταυτα δε παντα
απερ ᾔτησα θεος και μονος δυναται ποιειν ο και τα τοιαυτα μοι επαγαγων, α μονη
οιδεν η εμη ψυχη. ουδεις γαρ ουτως συναισθανεται των κακων ουδε επιδειν δυναται
ως ο πασχων εγω. παντα γαρ τα δεινα τροπον τινα ενεκολπισαμην και οιον
συνηνωνται μοι και συνεκολληθησαν. ο γαρ κολπος επι του αχωριστου λαμβανεται.
διο και ο μονογενης εν κολποις ειναι λεγεται του πατρος δια το αχωριστον και
ομοουσιον υιου προς πατερα. 171 19, 2829 ει δε και ερειτε· τι ερουμεν εναντιον
αυτου; και ριζαν λογου ευρησομεν εν αυτωι· ευλαβηθητε δε και υμεις απο
επικαλυμματος, θυμος γαρ επ' ανομους επελευσεται, και τοτε γνωσονται, που εστιν
αυτων η υλη. αλλ' υμεις, φησιν, αντι παρακλητικων λογων κατ' ιδιαν σκοπειτε,
ποιας αντιλογιας ευρητε, και ως οι τας ριζας επιζητουντες ανιχνευετε μου τους
λογους, ποθεν μου λαβησθε. διο ευλαβηθητε και μη εν προσχηματι του θελειν θεωι
συνηγορειν καταψηφιζεσθε μου. τουτο γαρ σημαινει το απο επικαλυμματος, ινα ειπηι
οτι· ουδεν μοι συνειδοτες σχηματιζεσθε θεωι συνηγορειν. ευλαβηθητε ουν, μη ο
απροσωποληπτος θεος δικαιως οργισθηι καθ' υμων, και τοτε γνωσεσθε, ως ουδεν
εστιν υμων η υλη. υλην δε εοικε λεγειν η τον οχλον των αυτων ρηματων η την
πανταχοθεν ευπαθειαν και του πλουτου την περιουσιαν. εαν γαρ, φησιν, θεος
οργισθηι, ουδεν κρειττον εμου ταχεως διακεισεσθε. 172 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ
ΤΕΣΣΑΡΕΣΚΑΙ∆ΕΚΑΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε Σωφαρ ο Μηναιος λεγει· ουχ
ουτως υπελαμβανον αντερειν σε ταυτα και ουχι συνιετε μαλλον η και εγω.
Προθεωρια του κεφαλαιου ως πολλα και καλα δογματα αυτος τε ειπων ο Σωφαρ και
των λοιπων φιλων ειρηκοτων ηλπιζε μεν μηδεν ετι τον Ἰωβ αντιλεγειν. επειδη δε
ειδεν αυτον θαρρουντα τοις εαυτου δικαιοις και παντας αυτων τους λογους
αμυνομενον εξω των ελπισθεντων γεγονως ουχ ουτως, φησιν, υπελαμβανον
αντερειν σε ταυτα. ειτα και προς τους φιλους φησιν οτι· ουχ ουτως ακριβως
κατανοειτε τοις υφ' υμων αυτων λεγομενοις και τοις υπο του Ἰωβ ωσπερ εγω. πλην
ερω, οσα η συνεσις υπαγορευει. ειτα καταλεγει τα κατα τους ασεβεις, α τε δρωσι και
α υπομενουσι κατα θειαν δικην, και οτι ονειρων τα κατα την αυτων ευπραγιαν
ουδεν διαφερει και οτι ουδεν αυτοις συνεξερχεται εκ τουδε του βιου, ει μη η αυτων
ασεβεια. πολλα δε ειρηκως τα τοις ασεβεσι συμβησομενα ταυτα εφη μεριδα ειναι των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

ασεβων, τουτον αυτοις κληρον και κτημα δεδοσθαι παρα θεου. παλιν δε ουκ εγνω,
οτι τα συμβαινοντα ου παντως δι' αμαρτιας γινονται, αλλα και κατ' αλλας
οικονομιας. αλλ' ουδε επι του προσωπου του Ἰωβ ταυτα καλως ελεγετο, ωστε οι
καλοι λογοι, εαν μη καλως λεγωνται και μετα ορθης διαθεσεως και προσηκουσης
διαιρεσεως και επι καιρου και προσωπου υποκειμενου επιτηδειου προς τα λεγομενα,
ουκ επαινου μαλλον αλλα μεμψεως αξιοι. 173 Αι λεξεις , 2 ουχ ουτως υπελαμβανον
αντερειν σε ταυτα. ωιομην σε, φησιν, πολλων προς σε και καλων ειρημενων λογων
ησυχιαν αγειν συνθησομενον ταις παραινεσεσιν. , 2 και ουχι συνιετε μαλλον η και
εγω. πλην ου πανυ, φησιν, κατανοειτε τοις λεγομενοις υπο του Ἰωβ και υφ' εαυτων
ως εγω. τουτο δε προς τους φιλους ειπεν. , 3 παιδειαν εντροπης μου ακουσομαι, και
πνευμα εκ της συνεσεως αποκρινεται μοι. αλλα αντιγραφα· _π_α_ι_δ_ε_ι_α_ν_
_ε_ν_τ_ρ_ο_π_η_ς_ _σ_ο_υ_ _α_κ_ο_υ_σ_ο_μ_α_ι, περιεχουσιν. κατα μεν ουν το
εντροπης μου τουτο λεγει οτι· της παιδευσεως της κατ' ευλαβειανεντροπην γαρ την
ευλαβειαν φησιν, ης διδασκει με το πνευμα της συνεσεως, ακουσομαι· διδασκει δε, α
εφεξης λεγει περι των ασεβων. ο δε λεγει τουτο εστιν, οτι οι ευπαιδευτοι και
ευλαβεις και συνετοι ισασιν, ως οι ασεβεις δια τας οικειας αμαρτιας παντως
τιμωρουνται. κατα δε το· εντροπης σου, ουτω νοησεις· ακουσομαι σου της
παιδευσεως, δι' ης ημας εικοτως ενετρεψας, και του πνευματος της συνεσεως σου, δι'
ου καλως ημιν απεκρινω. ταυτα δε κατ' ειρωνειαν ειπεν, αντι του· ουδεν συνετον
ουδε ευπαιδευτον ουδε οιον ημας εντρεψαι λελαληκας. 174 , 4 μη ταυτα εγνως απο
του ετι, αφ' ου ετεθη ανθρωπος επι της γης. ειπε γαρ, φησιν, μη ετι δυνηι αντιλεγειν
και ειπειν, οτι αφ' ου ετεθη ανθρωπος επι της γης εγνως τινα των δικαιων τοιαυτα
πεπονθοτα, η ως οι ευλαβεις και δικαιοι τοιαυταις τιμωριαις περιπεπτωκασιν; ειτα
ως αναμφιβολον λογον ειρηκως, οτι εξ αιωνος ουδεις δικαιος ων πεπονθεν,
ακολουθως επαγει· , 5 ευφροσυνη γαρ ασεβων πτωμα εξαισιον, χαρμονη δε
παρανομων απωλεια. και καλλιστον δογμα ο Σωφαρ ειπεν, οτι η ευφροσυνη των
ασεβων, ην χαιρουσιν επι τηι παρανομιαι, απωλεια και πτωμα εξαισιον της αυτων
ψυχης εσται. , 68 εαν αναβηι εις τον ουρανον τα δωρα αυτου, η δε θυσια αυτου
νεφων αψηται, οταν δοκηι ηδη εστηριχθαι, τοτε εις τελος απολειται. οι δε ιδοντες
αυτον ερουσι· που εστιν; ωσπερ ενυπνιον εκπετασθεν ου μη ευρεθηι, επτη δε ωσπερ
φασμα νυκτερινον. εαν, φησιν, ουρανομηκεις δωροφοριας προσαγαγηι και εαν
δοξωσιν αι αυτου θυσιαι των νεφων απτεσθαι και δοξηι τα αγαθα εν βεβαιωι εχειν,
θεου μη προσιεμενου του ασεβους τας καρποφοριας εις τελος απολλυται ουδεν εκ
των επιπλαστων θυσιων ωφεληθεις. αλλ' ουτως οιχεται τα κατ' αυτον και εις
ανυπαρξιαν χωρει ως ενυπνιον και φασμα νυκτερινον, ως τους προτερον ειδοτας
αυτον μετ' εκπληξεως λεγειν· που εστιν; αντι του· που η δοξα, που η δυναστεια, που
η τιμη, που ο πλουτος; παντα ματαια, εις το μηδεν αυτωι κατεληξεν η υπερηφανια.
175 , 9 οφθαλμος παρεβλεψεν και ου προσθησει. και ουκετι προσνοησει αυτον ο
τοπος αυτου. οι απαξ, φησιν, αυτον εωρακοτες ουκετι βλεπουσινσημαινει γαρ δια
τουτου την ταχειαν απωλειαν, αλλ' ουδε επιγνωστος εσται εν τωι ιδιωι τοπωι. ομοιον
εν Ψαλμοις ειρηται· ειδον τον ασεβη υπερυψουμενον και επαιρομενον ως τας
κεδρους του Λιβανου, και παρηλθον και ιδου ουκ ην, και εζητησα αυτον και ουχ
ευρεθη ο τοπος αυτου. , 10 τους υιους αυτου ολεσαισαν ηττονες, αι δε χειρες αυτου
πυρσευσαισαν οδυνας. και τους μεν υιους αυτου, φησιν, αναιρουσιν ελαχιστοι τινες,
αυτος δε εαυτωι δια των οικειων πραξεων εξαπτει την πυραν· πυρσος γαρ η λαμπας,
χειρες δε αι πραξεις. ομοιον η προφητεια λεγει· πορευεσθε τωι φωτι του πυρος υμων
και τηι φλογι ηι εξεκαυσατε. , 11 οστα αυτου ενεπλησθησαν νεοτητος αυτου, και μετ'
αυτου επι χωματος κοιμηθησεται. και ενεπλησθησαν, φησιν, οι τονοι της ψυχης
αυτου νεωτερικης επιθυμιας. ουδεν δε αυτωι εν τωι ταφωι συγκαταβαινει, ει μη αυτη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

αυτου η επιθυμια, τουτεστιν αι αδικοι πραξεις. χωμα γαρ η τον ταφον λεγει η την
του σωματος αναλυσιν κατα το· γη ει, και εις γην απελευσει. 176 , 12 εαν γλυκανθηι
εν στοματι αυτου κακια, κρυψει {δε} αυτην υπο την γλωσσαν αυτου. εαν γαρ, φησιν,
ηδυνθηι τηι κακιαι εκ προθεσεως αυτην υποδεξαμενος, κρυπτει λοιπον αυτην υπο την
γλωσσαν αυτου αρχομενος πανουργως και επικλοπως και παντα μεθ' υποκρισεως
διαλεγεσθαι. , 1314 ου φεισεται αυτης και ουκ εγκαταλειψει αυτην. και συναξει
αυτην εν μεσωι του φαρυγγος αυτου, και ου μη δυνηθηι βοηθησαι αυτωι. αλλ'
αφειδως και απληστως ανθεξεται αυτης και περιεξεται και ωσπερ τινα τροφην
ηδειαν μεθ' ηδονης αυτην εν τηι φαρυγγι κατεχει. εν δε τωι καιρωι, καθ' ον υπομενει
τας τιμωριας, ουδεν επαμυναι τωι κακωι η κακια δυνησεται. , 14 χολη ασπιδος εν
γαστρι αυτου· πλουτος αδικως συναγομενος εξεμεθησεται. ο ασεβης πλουσιος,
φησιν, τον αδικον πλουτον οταν δοξηι καταπεπωκεναιτουτεστιν· εν βεβαιωι εχειν,
τοτε ωσπερ τι δηλητηριον φαρμακον απο ιου ασπιδος κατασκευασθεν δεξαμενος την
θειαν οργην ολον εξεμει τον εξ αδικιας συναχθεντα πλουτον. σημαινει δε οτι· ωσπερ
οι απο τινος δηλητηριου εις εμετον κινουμενοι μετα σπαραγμου και οδυνης ολον
τον ενδον εκφερει πλουτον. , 15 εξ οικιας αυτου εξελκυσαι αυτον αγγελος. 177 αλλα
και αγγελος τις, φησιν, των εις τιμωριαν τεταγμενων παντων αυτον εξωσει των
αγαθων· απο γαρ της οικιας το ολον εσημανε. , 16 θυμον δε δρακοντων θηλασειεν,
ανελει δε αυτον γλωσσα οφεως. και ουτως, φησιν, εσται εις παντελη χωρων
απωλειαν ωσπερ τις υπο οφεως δηχθεις η δρακοντων ιον καταπιων. δια γαρ του
θυμου τον ιον εσημανε. καλως δε ειπε· θηλασειεν, ινα ειπηι, οτι προαιρετικως και
καθ' ηδονην ωσπερ τι γαλα της κακιας τον θανατηφορον ιον αμελγων συναυξεται
μεν αυτηι και ποιουται κατ' αυτην, υπο δε αυτης αναιρειται. , 1718 μη ιδοι αμελξιν
νομαδων μηδε νομας μελιτος και βουτυρου, εις κενα και ματαια εκοπιασεν πλουτον,
εξ ου ου γευεται ωσπερ στριφνος αμασητος ακαταποτος. μηδενος εν απολαυσει,
φησιν, γενοιτο της προσουσης ευποριας, αλλ' εσται αυτωι τα των ματαιων καματων
ωσπερ στριφνος. στριφνος δε εστι το νευρωδες κρεας των βοων· εστι δε και βοτανη
αβρωτος. δια τουτο δε ακαταποτος εστιν ο στριφνος, επειδη και αμασητος. λεγει ουν
οτι· μη πεψοι τα αγαθα μηδε εις τελειαν αυτων απολαυσιν ελθοι. , 19 πολλων γαρ
αδυνατων οικους εθλασε, διαιταν δε ηρπασε και ουκ εστησεν. ουκ εστιν αυτου
σωτηρια τοις υπαρχουσιν. εθλασεν αντι του· ανηλεως συνετριψε, την δε πασαν
αυτων περιουσιαν ηρπασε και ουκ απεδωκεν. το γαρ ουκ εστησεν αντι 178 του· ουκ
αποκατεστησεν. ωσπερ ουν αυτος τα των αδυνατων ηρπασε και ουκ αποκατεστησεν,
ουτως ουδε τα αυτου διασωθησεται. , 21 εν επιθυμιαι αυτου ου σωθησεται· ουκ εστιν
υπολειμμα τοις βρωμασιν αυτου. ου γαρ διασωσει, φησιν, αυτον η αδικος επιθυμια,
αλλ' ουδε εξει ποτε καταλελειμμενα βρωματα υπο της αγαν πενιας ουδεν εχων ο
καταλειψηι. , 2123 δια τουτο ουκ ανθησει αυτου τα αγαθα. οταν δε δοκηι ηδη
πεπληρωσθαι, θλιβησεται· πασα δε αναγκη επ' αυτον επελευσεται, ει πως πληρωσαι
γαστερα αυτου. ισως μεν ουν ουδε εξανθησει αυτου τα αγαθα, αλλ' ομου τηι ανθηι
μαρανθησεται. ει δε και δοξει πληρης ειναι και πασι κομαν τοις αγαθοις, τοτε πασα
αυτον αναγκη και θλιψις καταληψεται ωστε πληρωσαι την γαστερα αυτου, αντι του·
οδυνων εμπλησει την ψυχην αυτου. , 23 επαποστελει επ' αυτον θυμον οργης νιψαι
επ' αυτον οδυνας. ο γαρ θεος ακρως αυτον τιμωρουμενος νιφετων δικην κατακλυσει
αυτον ταις οδυναις. , 2425 και ου μη σωθηι εκ χειρος σιδηρου, τρωσαι αυτον τοξον
χαλκεον. διελθοι δε δια σωματος αυτου βελος. κατα μεταφοραν ταυτα ειρηκε των εν
πολεμοις καιριας υπο σιδηρου λαμβανοντων πληγας και υπο ισχυρων τοξων
κατατοξευομενων. 179 τουτο γαρ σημαινει το χαλκεον, ινα ειπηι, οτι ο ισχυρος θεος
δυνατως κεχρηται τηι κατα των ασεβων οργηι. , 25 αστρα δε εν διαιταις αυτου
περιπατησαισαν. ετερα αντιγραφα· _μ_η_ _π_ε_ρ_ι_π_α_τ_η_σ_α_ι_σ_α_ν, εχουσιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

ινα ειπηι, οτι ουδεμια αυτωι λαμπροτης υπολειφθησεται. κατα δε το αστρα εν διαιταις
αυτου περιπατησαισαν αντι του· φοβερα αυτον εκδειματωσει φασματα. ο δε Ἀκυλας
ουτως εκδεδωκεν· _κ_α_ι_ _α_σ_τ_ρ_α_π_η_ _α_π_ο_ _π_ρ_ο_σ_ω_π_ο_υ_
_α_υ_τ_ο_υ_ πορευσεται επ' αυτον, αντι του· εκ προσωπου του θεουτουτεστιν· εκ
προσταγματοςσκηπτοι και κεραυνοι κατα του ασεβους κατενεχθησονται. εστι δε και
αλλως νοησαι· αστρα εισιν οι δικαιοι κατα το ειρημενον· υμεις δε φαινεσθε ως
φωστηρες εν κοσμωι λογον ζωης επεχοντες. επειδη ουν ειρηται εν τοις εμπροσθεν· α
γαρ εκεινοι συνηγαγον, δικαιοι εδονται, το αυτο ετερως ειπεν, οτι τα
αστρατουτεστιν οι δικαιοιεν ταις των ασεβων διαιταις περιπατησουσιν, τουτεστιν·
τα αυτων αγαθα παραληψονται. , 2526 επ' αυτωι φοβοι· παν δε σκοτος αυτωι
υπομειναι. εν σκοτωι δε, φησιν, και αφεγγειαι και φοβοις εσται τα κατ' αυτον. , 26
κατεδεται δε αυτον πυρ ακαυστον. ωραιον ημας εδιδαξε μαθημα ο Σωφαρ, οτι εστι
πυρ ακαυστον, 180 τουτο μεν το κατα συνειδησιν καταφλεγον τους ασεβεις, τουτο δε
το αυτοις αποκειμενον εν μελλουσι δικαστηριοις. ορα δε, μη προς τουτοις και
πυρετον ενταυθα αινιττεται· καταφλεγονται γαρ οι πυρεττοντες ουδενος αυτοις το
εξωθεν τουτο και ενυλον πυρ προσαγοντος. , 26 κακωσαι δε αυτου επηλυτος τον
οικον. ξενος τις και αλλογενης. , 27 ανακαλυψαι δε αυτου ο ουρανος τας ανομιας. η
θεια φυσις φανερα ποιουσα τα κατ' αυτον. , 27 γη δε επανασταιη αυτωι. οι εκ γης
τιμωριαι λιμοι, λοιμοι και ει τι ετερον. , 28 ελκυσαι τον οικον αυτου απωλεια εις
τελος. αντι του· πανωλεθριαι διαφθαρειη. , 28 ημερα οργης επελθοι αυτωι. καθ' ην η
θεια κατ' αυτου κινειται δικη. , 29 και αυτη η μερις ανθρωπου ασεβους παρα κυριου
και κτημα υπαρχοντων αυτου παρα του επισκοπου. επειδη κτησαμενος τα αγαθα ο
ασεβης ουκ ᾔσθετο της θειας ευεργεσιας, διδοται αυτωι κτημα και μερις το πληρωμα
της οργης παρα του τα παντα επισκοπουντος θεου. ακουοντες δε οι επισκοποι, ως ο
θεος ταυτηι κεκληται τηι προσηγοριαι παρα τηι γραφηι, τηρειτωσαν της προσηγοριας το
αξιωμα επαγρυπνως τα κατα την ποιμνην επισκοπουντες και πιστει και βιωι και
ανεπιληπτωι διδασκαλιαι σεμνυνομενοι. 181 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΠΕΝΤΕΚΑΙ∆ΕΚΑΤΟΝ Ἀρχη
του ρητου· υπολαβων δε Ἰωβ λεγει· ακουσατε μου, ακουσατε μου των λογων, ινα μη
ηι μοι παρ' υμων αυτη η παρακλησις. Προθεωρια του κεφαλαιου οι φιλοι του Ἰωβ
ελθοντες επι παρακλησιν και των ανηκεστων συμφορων αυτοπται γενομενοι ως μεν
ευσεβεις ουδεν ατοπον περι θεου διελογιζοντο· αγνοουντες δε, ως πειρα τις ην και
βασανος αρετης η πληγη, αμεινον εκριναν καταδικασαι μεν τον Ἰωβ ως εφ'
αμαρτιαις πασχοντα, δικαιον δε τον θεον αποφηναι ως ουκ αδικως αυτον
τιμωρησαμενον. ο δε ανδρειοτατος Ἰωβ ουδε ουτως μεν αδικον τι περι θεου
ελογισατο ουδε απεμφαινουσαν ειληφε δοξαν περι της παντα καλως και δικαιως
διεπουσης προνοιας του θεου· ουδεν δε εαυτωι συνειδως τηλικαυτης τιμωριας
επαξιον ουκ ανεχεται της αδικου των φιλων κατακρισεως. πολλων δε περι τουτων
γενομενων αυτοις διαλεξεων και νυν του Σωφαρ επ' ασεβειαι παλιν αυτον
καταδικασαντος φησι προς αυτους· ακουσατε μου των λογων, ινα γνωτε, ως ου
παρακλητικον προσηγαγετε λογον, αλλ' εσφαλμενως και κατ' αγνοιαν τας κρισεις
προφερετε. διελεγχων δε την αγνοιαν προβληματικως φησι προς αυτους· ει οιδατε
της προνοιας τους λογους, αποκρινασθε μοι, δια τι ασεβεις ευθηνουνται και
πανταχοθεν αυτους αφθονως περιρρει τα αγαθα και 182 εν ευπαθειαι διαγουσι
θεομαχα φθεγγομενοι ρηματαπλην αλλα και αυτων η ευημερια μεταπιπτει, πως δε
και ο μεν τις εν πλουτωι και πασηι τηι παρα ανθρωποις ευδαιμονιαι τελευται τον βιον, ο
δε εν πικριαι ψυχης ουδενος των εν βιωι μετασχων αγαθων. ειτα δια μεσου
παρενεθηκεν, ποτερον ουχι ο κυριος εστιν ο διδασκων συνεσιν και επιστημην,
δεικνυς, ως ανεφικτα και ακαταληπτα του θεου τα κριματα και ου παντες ημιν
γνωριμοι της παντα καλως διοικουσης προνοιας οι λογοι. Αι λεξεις εισιν τοιαυται·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

21, 2 ακουσατε μου, ακουσατε μου των λογων, ινα μη ηι μοι παρ' υμων αυτη η
παρακλησις. ακουσατε, φησιν, ων ερειν μελλω, ως αν γνωτε μη παρακλησεως, αλλ'
αγνοιας προκομισαντες λογους. 21, 3 αρατε με, εγω δε λαλησω, ειτα ου
καταγελασατε μου. ορθωσατε με εκ της κατακλισεως μου. η και αρατε με αντι του·
βαστασατε με λαλουντα, ανασχεσθε μου των λογων. ου γαρ γελασετε τα λεγομενα.
21, 4 τι γαρ; μη ανθρωπου μου η ελεγξις; και δια τι ου θυμωθησομαι; 183 εις οργην
με, φησιν, εκκαλεισθε τοιαυτα μου καταψευδομενοι, επει τις ανθρωπων ελεγξαι με
δυναται αρπαγα γεγονοτα ποτε η ασεβη και των αλλοτριων εραστην, ως υμεις
κατηγορησατε; η και τουτο λεγει, οπερ υστερον ο αποστολος εφη· εμοι δε εις
ελαχιστον εστιν, ινα υφ' υμων ανακριθω η υπο ανθρωπινης ημερας, ο δε ανακρινων
με κυριος εστιν. και δια τουτο εις οργην κινουμαι, οτι το σαφες ουκ ειδοτες την
θειαν προλαμβανετε κρισιν. 21, 5 εισβλεψαντες εις εμε θαυμασατε χειρα θεντες επι
σιαγονι. οι μεθ' ησυχιας ακουοντες ως τα πολλα τον αγκωνα τωι μηρωι
προσερεισαντες και τηι χειρι το προσωπον επανακλιναντες τοις λεγομενοις τον νουν
προσεχουσιν. λεγει ουν οτι· μεθ' ησυχιας και προσοχης ακουσατε μου, ινα θαυμασητε
τα λεγομενα. 21, 6 εαν τε γαρ μνησθω, εσπουδακα· εχουσι δε μου τας σαρκας οδυναι.
μετα σπουδης δε ερω και συντομως επιμνησθησομαι των μελλοντων ρηθησεσθαι· ου
γαρ εωσιν εμφιλοχωρησαι τωι λογωι αι πολιορκουσαι τας σαρκας μου βασανοι. 21, 7
δια τι ασεβεις ζωσιν, πεπαλαιωνται δε και εν πλουτωι; επειδηπερ οιεσθε σοφοι τινες
ειναι και φατε τους υπερ ασε 184 βειας εκτινοντας δικας τοιαυταις επιπεσειν
συμφοραις, ερωμενωι φρασατε, ποθεν πολλοι πολλακις ασεβεις ου μονον ζωσιν,
αλλα και καταγηρωσιν εν πλουτωι. 21, 8-11 ο σπορος αυτων κατα ψυχην, τα δε τεκνα
αυτων εν οφθαλμοις. οι οικοι αυτων ευθηνουσιν, φοβος δε ουδαμου· μαστιξ δε παρα
κυριου ουκ εστιν επ' αυτοις. η βους αυτων ουκ ωμοτοκησεν, διεσωθη δε αυτων εν
γαστρι εχουσα και ουκ εσφαλεν. μενουσι δε ως προβατα αιωνια. κομωσιν αυτοις τα
ληια, ηδονται τοις τεκνοις, ευθηνουσιν, ουδενα διευλαβουνται, ου δεχονται πληγην
θεηλατον. η γεωργικη βους ουκ ωμοτοκησεντουτεστιν· ου νεκρον και ατελη γονην
ηνεγκε, αι παρ' αυτοις γυναικες αμβλωθριδιον ουκ εξετρωσαν. μενουσι δε εν ταις
ευπραγιαις ωσπερ προβατα, αντι του· αμεριμνοι. αιωνια δε οιονει θειας τινος και
αθανατου μοιρας επειλημμενοι, ινα ειπηι· της τληπαθειας της ανθρωπινης εξω. 21,
11-14 τα δε παιδια αυτων προσπαιζουσιν αναλαβοντες ψαλτηριον και κιθαραν και
ευφραινονται φωνηι ψαλμου. συνετελεσαν δε εν αγαθοις τον βιον αυτων, εν δε
αναπαυσει ᾅδου εκοιμηθησαν. λεγει δε κυριωι· αποστα απ' εμου, οδους σου ειδεναι
ου βουλομαι. αλλη πατερων ευδαιμονια των παιδων η ευφροσυνη. αλλα και
συντελευτωσιν, φησιν, τοις αγαθοις συνεκτεινομενην εχοντες τωι παντι βιωι την
ευπραγιαν, και ταυτα προφανως θεομαχουντες και αφισταμενοι του θεου και
ανερυθριαστως λεγοντες προς αυτον· οδους σου ειδεναι ου βουλομεθα, αντι του· τας
εντολας σου. 185 21, 1416 τι ικανος, οτι δουλευσομεν αυτωι, και τις ωφελεια, οτι
απαντησομεν αυτωι; εν χερσι γαρ ην αυτων τα αγαθα, εργα δε ασεβων ουκ εφοραι. ως
εκ προσωπου των ασεβων οι λογοι. τι πλεον ισχυει, φησιν, θεοςτουτο γαρ σημαινει
το ικανοςδουναι ημιν, ινα δουλευσωμεν αυτωι και απαντησωμεν, τουτεστιν· εις την
αυτου προσκυνησιν ελθωμεν ως οι τοις ενδοξοις προσωποις προανισταμενοι και
τιμης χαριν εις απαντησιν ερχομενοι. εχομεν ουν, φασιν, ταυτα χερσιν, οικοθεν
κτωμεθα τα αγαθα· τι πλεον ημας ωφελησαι δυναται θεος; το δε εργα ασεβων ουκ
εφοραι παλιν εξ αυτων ο λογος φασκοντων· ταυτα θεος εφοραι; εις ταυτα
καταγινεται; ουδεν αυτωι μελει των παρα ανθρωποις πραττομενων. 21, 17 ου μην δε
αλλα και ασεβων λυχνος σβεσθησεται. αλλ' ωσπερ, φησιν, ορωμεν μεχρι τελους
ευπαθησαντας ασεβεις, ορωμεν και ετερους ομοιως ασεβεις, ων απεσβεσθη η του
βιου λαμπροτης. 21, 1718 επελευσεται δε αυτοις η καταστροφη, ωδινες αυτοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

εξουσιν απο οργης· εσονται δε ωσπερ αχυρα προ ανεμου η ωσπερ κονιορτος ον
υφειλετο λαιλαψ. απο οργης της θειας δικης φησιν, εξ ης ουτω ραιδιως αποφυσαται
και διασκεδαννυται τα κατ' αυτους ωσπερ αχυρα υπο ανεμου η κονιορτος υπο
λαιλαπος. 21, 19 εκλειποι υιους τα υπαρχοντα αυτου, ανταποδωσει προς αυτον και
γνωσεται. αυτη πατερων δυστυχια, τους παιδας εν αποριαι διαγειν. οταν 186 ουν,
φησιν, ο ασεβης της θειας ανταποδοσεως αισθηθηι, τοτε γνωσεται, ως και θεος εφοραι
τα πραττομενα και εστι τοις ασεβεσιν αποκειμενη τιμωρια. 21, ιδοισαν οι οφθαλμοι
αυτου την εαυτου σφαγην, απο δε κυριου μη διασωθειη. σφαγην λεγει την
απωλειαν. αυτοπτης ουν, φησιν, της ιδιας απωλειας καταστησεται ουδεμιαν εχων εκ
θεου βοηθειαν. 21, 21 οτι το θελημα αυτου εν οικωι αυτου μετ' αυτου. το θελημα του
ασεβους η ασεβεια εστιν. κατα τοινυν, φησιν, το ιδιον θελημα εσται και αυτωι και τωι
παντι αυτου οικωι, τουτεστι· κατα τας ιδιας αμαρτιας αποληψεται. 21, 21 και αριθμοι
μηνων αυτου διηιρεθησαν. αλλα και διαιρεθησεται, φησιν, ο χρονος αυτου της ζωης,
και ολιγοχρονιος τελευτησει. 21, 22 ποτερον ουχι ο κυριος εστιν ο διδασκων συνεσιν
και επιστημην; ταυτης ουν, φησιν, της δοκουσης παρα ανθρωποις ανωμαλιας τις
τους λογους οιδεν; τις τοις της προνοιας εμβατευει κριμασιν; αλλ' ουδεις, ει μη γε
αυτος ο κυριος θελησοι συνετισαι τινα και την περι τουτων επιστημην χαρισασθαι.
21, 22 αυτος δε σοφους διακρινει. μονος ουν, φησιν, τας τουτων αιτιας οιδεν ο
πανσοφος θεος ο 187 και τους παρα ανθρωποις σοφους διακρινων και τους μεν
θεοσοφους εγκρινων και αποδεχομενος, τους δε την ανθρωπινην μετιοντας σοφιαν
αποκρινων και εξωθουμενος. 21, 2326 ουτος αποθανειται εν κρατει αφροσυνης
αυτου, ολος δε ευπαθων και ευθηνων. τα δε εγκατα αυτου πληρης στεατος, μυελος
δε αυτου διαχειται. ο δε τελευται υπο πικριας ψυχης ου φαγων ουδεν αγαθον.
ομοθυμαδον δε επι γης κοιμωνται, σαπρια δε αυτους εκαλυψεν. τουτων ουν τους
λογους τις οιδεν ει μη θεος; πως ο μεν τις αφρων εν τηι επικρατειαι της αφροσυνης
αποθνησκει πληρης πασης σαρκικης ευημεριαςτουτο γαρ σημαινει δια της πιοτητος
των σαρκων και μυελων, ετερος δε ισως που και δικαιος μη γλυκανθεις μηδε
μετασχων μηδενος αγαθου των εν ανθρωποις τελευται τον βιον; και αμφοτεροι τον
κοινον υπομενουσι θανατον και την αυτην του σωματος σηψιν και αναλυσιν. 21,
2728 ωστε οιδα υμας, οτι τολμηι επικεισθε μοι, οτι ερειτε· που εστιν οικος αρχοντος,
και που εστιν η σκεπη των σκηνωματων των ασεβων; ταυτα, φησιν, εννοων οιδα,
οτι αποτολματε και την θειαν υπερβαινετε δικην ως κατα ασεβους αποφαινομενοι
κατ' εμου, λεγοντες, οτι δι' αμαρτιας εξηφανισθη μου τα υπαρχοντα. 21, 29
ερωτησατε δη παραπορευομενους οδον και τα σημεια αυτων ουκ
απαλλοτριωθησεται. 188 πλην, φησιν, ει και ανωμαλια τις οραται εν τωιδε τωι βιωι,
αλλ' ου διδωμι πλεον εχειν αρετης κακιαν. εαν γαρ, φησιν, εξετασθηι τα κατα τους
παραπορευομενους οδον, τουτεστι τους εξω της θειας οδου βαδιζοντας, γνωριμον
εσται εξ αυτων ων πραττουσιν, οτι την θειαν ουκ εκφευξονται δικην. το γαρ τα
σημεια αυτων ουκ απαλλοτριωθησεται τουτο σημαινει, αντι του· γνωριμα εσται τα
κατ' αυτους· ποια δη ταυτα; 21, 30 οτι εις ημεραν απωλειας κουφιζεται ο πονηρος,
εις ημεραν οργης αυτου απαχθησεται. οτι ει και κουφιζεται νυν και μετεωρισται τηι
προσκαιρωι δοξηι ο πονηρος, αλλ' ημερα τις αυτον απωλειας και θειας οργης
απεκδεχεται. 21, 31 τις αναγγελει επι προσωπον αυτου την οδον αυτου; και αυτος
εποιησε, τις ανταποδωσει αυτωι; απολοφυρεται τους ασεβεις ως μη αισθανομενους
της απεκδεχομενης αυτους κολασεως και οτι εστι θεος ων επραξαν τα κατ' αξιαν
απονεμων αυτοις. 21, 32 και αυτος εις ταφους απηνεχθη και επι σορων ηγρυπνησεν.
κατα κοινου το τις αναγγελει αυτωι, και εις συναισθησιν αυτον αγαγοι, οτι εις
ταφους απενεχθησεται και μετα πασας τας επαγρυπνους μεριμνας η σορος αυτον και
ταφος εκδεχεται. 21, 33 εγλυκανθησαν αυτωι χαλικες χειμαρρου. προς μεν ρητον ουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

φησιν· ει και τοσαυτη τις αυτωι προσγεγονεν 189 ευφορια, ως και την ακαρπον γην
καρποφορον αυτωι γενεσθαι, ομως ουδεν ηττον θνητος εστιν. προς δε διανοιαν· εν
ηδονηι, φησιν, εσχεν ο ασεβης την του βιου τουτου ανωμαλιαν του χειμαρρου δικην
παρατρεχοντος ουκ εννοησας, οτι θνητος εστιν. διο και επαγει· 21, 33 και οπισω
αυτου πας ανθρωπος απελευσεται και εμπροσθεν αυτου αναριθμητοι. ουδε τουτο
ηδυνηθη συνιεναι ο ασεβης, ως αναριθμητοι μεν οι προ αυτου τελευτησαντες και οι
μετ' αυτον δε παντες τον κοινον υφιστανται θανατον. ταυτα δε ειπεν ο μακαριος
ουτος ανηρ ανακοπτων μεν ασεβειαν, εκδιδασκων δε, μη των παρατρεχοντων ως
εστωτων αντεχεσθαι. 21, 34 πως δε με παρακαλειτε κενα; υμεις δε, φησιν, ματαιως
ως παρακλητικους τους εαυτων προσηγαγετε λογους ου χρησιμως ουδε ευκαιρως
αυτους προκομισαντες. 21, 34 το δε εμε καταπαυσασθαι αφ' υμων ουθεν εστιν. ως
εοικε δε, φησιν, ουδεν ωφελω, εαν σιγησω η διδαξω υμας τα χρησιμα. διο καταπαυω
τον λογον. 190 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΚΚΑΙ∆ΕΚΑΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε Ἐλιφαζ
ο Θαιμανιτης λεγει· ποτερον ουχ ο κυριος εστιν ο διδασκων συνεσιν και επιστημην;
τι γαρ μελει τωι κυριωι, εαν συ ησθα τοις εργοις σου αμεμπτος; Προθεωρια του
κεφαλαιου εσκωπτον μεν οι φιλοι τον Ἰωβ εφ' αμαρτιαις τας κακωσεις εξ αναγκης
επεσθαι τοις πλημμελουσιν αποφαινομενοι. ο δε τοις παρ' αυτων αντικαθισταμενος
προβληματικως αυτους ηρωτησεν· ει ταυτα ουτως ως υμεις φατε παντηι τε και
παντως γινεται, τινι τροπωι πολλους ορωμεν των ασεβων μεχρι τελους
ευθηνηθεντας και τον βιον συν ευημεριαι καταλυσαντας; προς ταυτα ο Ἐλιφαζ
απορει μεν ανταποκρινασθαι, εις ετερας δε τρεπεται υβρεις και απηνεστερον υβριζει
τον δικαιον εγκληματα περιτιθεις αυτωι, α τοις κακιστοις των ανθρωπων μογις
εξειργασται. ικανως δε αυτον πλυνας ταις υβρεσιν εις παραινεσιν τρεπεται και
συμβουλευει προς μετανοιαν επιστρεφειν, ως αν της θειας επικουριας επιτυχων την
τε παλαιαν ευδαιμονιαν απολαβοι και ιλεω την παντοδυναμον του θεου κτησαιτο
δεξιαν. προς μεν ουν τον Ἰωβ ταυτα λεγομενα σφοδρα αναρμοστως εχει, χρησιμα δε
αλλως εισι του Ἐλιφαζ τα ρηματα· ου γαρ κακιας μονον 191 αποστηναι διδασκει,
αλλα και αγαθοεργειν εκπαιδευει ως της θειας δικης ου μονον τους κακιαν
επιτηδευοντας, αλλα και τους μη τας αγαθας εκτελουντας πραξεις ταις τιμωριαις
καθυποβαλλουσης. επειδη γαρ εισι χρησιμα τα των φιλων ρηματα, καν εκμελως και
αναρμοστως προς τον δικαιον ανδρα και αληθινον ελεγοντο, δια τουτο και η θεια
χαρις γραφηι ταυτα παραδοθηναι συμφεροντως ημιν ωικονομησατο. Αι λεξεισ 22, 2
ποτερον ουχ ο κυριος εστιν ο διδασκων συνεσιν και επιστημην; τουτο του Ἰωβ
ειρηκοτος συντρεχει τωι λογωι και ο Ἐλιφαζ και φησιν οτι· καγω συνεπισταμαι, οτι
θεος εστιν ο διδασκων συνεσιν. ουκουν, καν ανδρες δικαιοι διδασκωσιν ημας
διδασκαλικην ειληφοτες χαριν, παλιν ο Χριστος εστιν ο δι' αυτων διδασκων ημας,
και αυτο δε το συνιεναι και διανοιχθηναι τας καρδιας ημων εις την των θειων
μαθηματων παραδοχην κατα θειαν γινεται χαριν; 22, 34 τι γαρ μελει τωι κυριωι εαν
συ ησθα τοις εργοις αμεμπτος, η ωφελεια οτι απλωσηις εις την οδον σου; η λογον σου
ποιουμενος ελεγξει σε και συνελευσεται σοι εις κρισιν; επειδη μεγα επι σαυτωι
φρονεις ως αμεμπτος, δεδοσθω ειναι σε καθαρον. τι ουν, ειπε μοι, περιεποιησας θεωι
δικαιος ων και εις αγαθοεργιας εξαπλων την σην οδον; τις εντευθεν ονησις τωι θεωι;
192 νομιζεις δε, οτι πολυν τινα σου ποιουμενος λογον τιμωρειται σε και κρινει, ως
δη εκ της σης δικαιοσυνης μελλων ωφελεισθαι, ειπερ ης δικαιος; ετεροι δε ουτως
ανεγνωσαν· _τ_ι_ _γ_α_ρ_; ειτα υποστιξαντες τα εξης επηγαγον· _μ_ε_λ_ε_ι_ _τ_ωι_
_κ_υ_ρ_ι_ωι_,_
_ε_α_ν_
_σ_υ_
_η_σ_θ_α_
_τ_ο_ι_ς_
_ε_ρ_γ_ο_ι_ς_
_α_μ_ε_μ_π_τ_ο_ς_. ο δε νους ουτος· οιδα καγω, φησιν, οτι τους λογους καθ' ους ο
μεν τις ασεβης ευθηνειται, ο δε κολαζεται, αυτος μονος ο πανσοφος επισταται.
κακεινο δε οιδα, οτι μελει τωι κυριωι και εν φροντιδι τιθεται το αμεμπτους ημας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

ειναι, και απροσδεης ων ωφελειαν ιδιαν νομιζει το τους ανθρωπους εξηπλωμενως
και δαψιλως μετιεναι το αγαθον. δια τουτο και σου πολλην ποιουμενος προνοιαν
ηλεγξε σε και ωσπερ εις κρισιν αντικαθισταμενος σοι δικαιως σε κρινει. αποδειξιν δε
των αμαρτηματων τας τιμωριας ποιουμενος επαγει τα εξης· 22, 5 ποτερον ουχι η
κακια σου εστι πολλη, αναριθμητοι δε σου αι αμαρτιαι; εκ του πληθους των
συμφορων των αμαρτηματων εικαζει το πληθος. 22, 6 ηνεχυριαζες τους αδελφους
σου δια κενης. αντι του· μηδεν εποφειλομενος. 22, 6 αμφιασιν δε γυμνων αφειλου.
193 και ταυτα, φησιν, πενητων οντων την εσθητα ηνεχυριαζες δια κενης. 22, 7 ουδε
υδωρ διψωντας εποτισας. ουκουν ου μονον το αδικειν, αλλα και το μη ευεργετειν
υπευθυνον. και σημειου, μεχρι ποσου τας ευεργεσιας εκτεινειν οφειλομεν, οτι και
υπευθυνον το μη ποτισαι διψωντας, ωσπερουν και ποτηριου ψυχρου υδατος μισθον
λαμβανομεν κατα την του σωτηρος αψευδη φωνην. 22, 78 αλλα πεινωντων
εστερησας ψωμον, εθαυμασας δε τινων προσωπα. ψωμον λεγει τον αρτον, ωσπερ και
εν Ῥουθ κειται· βαψεις τον ψωμον σου εν τωι οξει. λεγει ουν οτι· και των αναγκαιων
τροφων εστερησας η ενεχυριαζων η των καμνοντων τον μισθον ου διδους. αλλα και
προσωποληπτης, φησιν, γεγονας τους μεν ταπεινους βιαζομενος, τους δε εν
δυναστειαις θαυμαζων και τιμων. 22, 8 ᾤκισας δε πτωχους επι γης. αλλα αντιγραφα·
_ε_κ_ο_ι_μ_ι_σ_α_ς_ _π_τ_ω_χ_ο_υ_ς_ _ε_π_ι_ _γ_η_ς περιεχουσιν. κατα μεν ουν
το πρωτον· τους πτωχους, φησιν, και χαμαιπετεις επι πλειον επι γης παρεσκευασας
κεισθαι, ινα ειπηι οτι· επετριψας την πενιαν τοις πενησιν. κατα δε το δευτερον· και
αυτην, φησιν, την στρωμνην των πτω 194 χων αφειλου ως επι του εδαφους αυτους
κοιμασθαι μηδεν εχοντας υπεστορεσμενον. 22, 9 χηρας δε εξαπεστειλας κενας,
ορφανους δε εκακωσας. παλιν το μη μεταδουναι ταις χηραις εις αμαρτιαν λογιζεται,
το δε τους ορφανους και αβοηθητους κακουν εσχατης κακιας γνωρισμα. 22, 10
τοιγαρουν εκυκλωσαν σε παγιδες και εσπουδασε σε πολεμος εξαισιος. δια ταυτα
τοιγαρουν αι συλληψεις των κακων περιεκυκλωσαν σε και εθορυβησε σε ο μεγας
ουτος και φοβερος των τιμωριων πολεμος. 22, 11 το φως εις σκοτος απεβη,
κοιμηθεντα δε υδωρ σε εκαλυψε. δια τουτο, φησιν, εκ φωτος εις σκοτος μετεστη τα
κατα σε και κοιμηθεντααντι του· αμεριμνουνταυδωρ σε εκαλυψεν, τουτεστιν· οι των
θλιψεων επεκλυσαν πειρασμοι. 22, 12 μη {ουχι} ο τα υψηλα ναιων ουκ εφοραι. αλλα
νομιζεις οτι ουχ οραι τα πραττομενα ο εν υψηλοις κατοικων θεος; 22, 12 τους δε
υβρει φερομενους εταπεινωσεν. οια τοινυν παντα εφορων τους υπο της υβριστικης
εξεως κατασυρομενους και εις υπερηφανιαν ελκομενους ταπεινοι. 22, 1314 και
ειπας· τι εγνω ο ισχυρος; η κατα του γνοφους κρινει; νεφελη αποκρυβη αυτου και
ουχ οραθησεται και γυρον ουρανου δια 195 πορευσεται. μεγαλην ασεβειαν και
ανοιαν του Ἰωβ ο Ἐλιφαζ καταψηφιζεται. ουτω γαρ, φησιν, επραττες τα αδικα, ως
μη γινωσκοντος τα επι της γης του θεου, αλλ' ως εν γνοφωι κρινοντος, τουτεστιν εν
τωι κρινειν ουχ ορωντος τα επι γης. ελεγες γαρ, φησιν, οτι αορατος ων και τοις
νεφεσιν αποτειχιζων εαυτου τα καθ' ημας και μονον τον κυκλον του ουρανου
περιπολων ουκ αξιοι τινα προνοιαν ποιεισθαι των επι γης. τουτο τινες των εξωθεν
φιλοσοφων εδοξαν φησαντες της υπο σεληνης μη προνοειν τον θεον. 22, 1518 μη
τριβον αιωνιον φυλαξεις, ην επατησαν ανδρες δικαιοι, οι συνεληφθησαν αωροι;
ποταμος επιρρεων οι θεμελιοι αυτων. οι λεγοντες· κυριος τι ποιησει ημιν η τι
επαξεται ημιν ο παντοκρατωρ; ος δε ενεπλησε τους οικους αυτων αγαθων. μη τας
αιωνιους του θεου πορειας δυνηι επιστησαι, καθ' ας οι θειοι ανδρες ωδευσαν; λεγει δε
τας κατ' ευσεβειαν οδους. ειτα και ακων εις τους του Ἰωβ εκφερεται λογους και·
ομως γαρ, φησιν, δικαιοι γεγονοτες εν αωριαι τον βιον κατελυσαν, τινες δε αυτων
και εκ θεμελιων κατεσεισθησαν, ωσπερ υπο χειμαρρου κατασυρομενοι. ουτοι δε ως
δικαιοι λεγοντες· αναμενωμεν την του θεου βοηθειαν, εως ιδωμεν, τι ποιησει ημιν η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

τι επαξει ημιν ο παντα ισχυων θεος, ετυχον της θειας επικουριας και υστερον
ενεπλησθησαν οι οικοι αυτων αγαθων. λεγει δε τουτο αινιττομενος οτι· και συ εαν
ης δικαιος, της του θεου βοηθειας ουκ αποτευξει. αλλως· μη τα εξ αρχης περι των
οδων των ασεβων εγνως, αστινας 196 οδους των ασεβων κατεπατησαν οι δικαιοι
ανδρες; ουτοι δε οι ασεβεις και αωροι τον βιον ετελευτησαν και εκ θεμελιων
καταπεπτωκασιν ως υπο πλημυρας κατασεισθεντες. ελεγον γαρ· τι ημιν δυναται
ποιησαι ο θεος; καιτοιγε αφθονων αγαθων παρ' αυτου τυχοντες και δεον
ευχαριστειν αχαριστιας εφθεγγοντο ρηματα. και κατα ταυτην δε την εννοιαν
πληττει τον Ἰωβ ως αχαριστον προς θεον γενομενον και δια τουτο τιμωρουμενον.
22, 18 βουλη δε ασεβων πορρω αυτου. τουτων των ασεβων τα βουλευματα
μακρυνουσιν απ' αυτων τον θεον, επειδη μακραν εισιν απο του θεου α βουλευονται.
22, 19 ιδοντες δικαιοι εγελασαν, αμεμπτος δε εμυκτηρισεν αυτους. ει μη ηφανισται η
υποστασις αυτων, και το καταλειμμα αυτων καταφαγεται πυρ. τι ιδοντες οι δικαιοι
κατεγελασαν; τι δε και ο αμεμπτος εμυκτηρισεν; ευδηλον οτι την βουλην των
ασεβων και τα αυτοις συμβησομενα τον τε αφανισμον της αυτων υποστασεως και
την δια πυρος δαπανην των αυτοις υπολελειμμενων. 22, 21 γενου δε σκληρος, εαν
υπομεινηις· ειτα ο καρπος σου εσται εν αγαθοις; ει δε και, φησιν, σκληρυνεις την
καρδιαν σου και αντιτυπα βουλευσηι προς θεον, τηι πειραι μαθησηι, ως ανυποστατος η
θεια δικη και ουδε καρπον εξεις εν τηι των αγαθων απολαυσει γινομενον, τουτεστιν·
παιδας η τους απ' εκεινων. 197 22, 22 εκβαλε δε εκ στοματος αυτου εξηγοριαν, και
αναλαβε τα ρηματα αυτου εν τηι καρδιαι σου. τουτο λεγει οτι· ει δε δικαιος ει και
αξιος, υπαγορευθητι παρα θεου και δεξαι θεια ρηματα εν τηι καρδιαι, ως υστερον
τυχον Ἰερεμιας ηκουσεν· ιδου δεδωκα τους λογους μου εις το στομα σου. η
εξηγοριαν την εξομολογησιν λεγει προτρεπων εις μετανοιαν τον Ἰωβ.
εξομολογησαι, τοινυν φησιν, τουτο παρα θεου διδασκομενος και εγκαρδιους τους
αυτου ποιουμενος λογους. 22, 23 εαν δε επιστραφηις και ταπεινωσηις σαυτον εναντι
κυριου, πορρω εποιησας απο διαιτης σου το αδικον. εαν δε, φησιν, μετανοησηις και
γενηι ταπεινος ενωπιον του θεου, απεδιωξας απο σαυτου πασαν αδικιαν. 22, 24
θησεις επι χωματι εν πετραι, και εν πετραι χειμαρρου Σωφειρ. μετανοων, φησιν,
τεθησει επι της γης εν ασφαλειαι, αντι του· ασφαλως οικησεις την γην. τουτο γαρ
σημαινει το επι χωματι εν πετραι. ουτω δε και χρυσος επιρρευσει σοι, κειμενωι δε εν
τηι ασφαλειαι, ως χειμαρρος χρυσου ρεων εκ Σουφειρ. Σουφειρ δε εστι τοπος, εν ωι
χρυσος καλλιστος και λιθοι τιμιοι γινονται· και μεταβαλλομενον δε εις την Ἑλλαδα
φωνην το Σουφειρ καλλιστον ερμηνευεται. τινες δε ειπαν Σουφειρ την Ἀφρικην
ειναι. κεχρηται τωι τοπωι η γραφη, οτε περι πλουτου διαλεγεται. 198 22, 25 εσται ουν
σοι ο παντοκρατωρ βοηθος απο εχθρων, καθαρον δε αποδωσει σε ωσπερ αργυρον
πεπυρωμενον. μετα δε την δια των βασανων καθαρσιν και την δι' αυτων πυρωσιν
και την εξομολογησιν εξεις και την θειαν επικουριαν· εκλαμψεις δε καθαρος
γεγονως και πασης κακιας αμιγης ισα και αργυρωι δια πυρος κεκαθαρμενωι. 22, 26
ειτα παρρησιασθησει εναντι κυριου αναβλεψας εις τον ουρανον ιλαρως. μετα δε την
καθαρσιν δηλονοτι και την εξομολογησιν την εκ θεου βοηθειαν λαβων. 22, 27
ευξαμενου δε σου προς αυτον εισακουσεται σου· δωσει δε σοι αποδουναι τας ευχας.
αλλα και υπηκοος σοι γινομενος ο θεος αυτος ενισχυσει σε εις περας αγαγειν σου τας
ευχας. ευχας δε λεγει τας προς θεον υποσχεσεις· και γαρ ειτε χρηματα τωι θεωι
ταξομεθα ειτε νηστειαν ειτε αγνειαν ειτε οτι δηποτε, ει μη αυτος ημας ενισχυσει,
αδυνατουμεν εις περας αγαγειν τας ευχας. 22, 28 αποκαταστησει δε σοι διαιταν
δικαιοσυνης, επι δε οδοις σου εσται φως. και αποδωσει σοι την δικαιωι πρεπουσαν
διαγωγην, και πασαι αι οδοι σου κατευοδωθησονται υπο του θειου φωτος
ποδηγουμενωι. 22, 29 η δε αιτια, οτι εταπεινωσεν εαυτον, και ερει· υπερηφανευσατο.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

199 ως μεν περι ετερου δοκει λεγειν, προς τον Ἰωβ δε ο λογος. δια τουτο γαρ, φησιν,
εσται ταυτα τωι μετανοουντι, οτι εταπεινωσεν εαυτον. και ερει οτι· υπερηφανευσατο
η καρδια μου και ενδικως υπεστην α πεπονθα. 22, 2930 κεκυφοτα οφθαλμοις σωσει,
και ρυσεται αθωον. δια τουτο και ο εν ευαγγελιοις τελωνης κατω βλεπων και ου
τολμων αναβλεπειν εις τον ουρανον εδικαιωθη υπερ τον μεγαλαυχον Φαρισαιον. 22,
30 και διασωθητι εν καθαραις χερσι σου. ο μεν Ἐλιφαζ εις την παραινεσιν τον λογον
κατεπαυσεν. και προς μεν τον δικαιον, τον προς θεον αει νενευκοτα, ακαταλληλος η
παραινεσις, ημιν δε και σφοδρα καταλληλος τοις μετανοειν οφειλουσι και θεωι
ταπεινουσθαι νουθετουμενοις. 0 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΠΤΑΚΑΙ∆ΕΚΑΤΟΝ Ἀρχη του ρητου·
υπολαβων δε Ἰωβ λεγει· και δη οιδα, οτι εκ χειρος μου η ελεγξις μου εστι και η χειρ
αυτου βαρεια γεγονεν επ' εμωι στεναγμωι. Προθεωρια του κεφαλαιου ο μεν Ἐλιφαζ
ανηκεστοις υβρεσι περιεβαλε τον δικαιον αισχρας αυτωι περιθεις πραξεις και των
εκτοπως ησεβηκοτων. ο δε μακαριος και οντως αληθινος Ἰωβ οιδα, φησιν, ακριβως,
οτι ουκ εκ των υμετερων λογων, αλλ' εκ των εμων πραξεων κριθησεται τα κατ' εμε·
ει γαρ και τιμωρειται θεος, ηδεως επ' αυτου τα εμα παρετιθεμην δικαια, και την εξ
αυτου περιεμενον αποφασιν σφοδρα πεποιθως αυτου τηι αληθειαι. ορα δε καντευθεν,
ως ουκ αντιλεγων θεωι την προς αυτον αιρειται διαδικασιαν, αλλα πιστευων
ασφαλως τηι θειαι δικαιοκρισιαι και διελεγχων τους φιλους και παραιτουμενος το
παρ' αυτοις δικασταις κρινεσθαι τα καθ' εαυτον. ειτα του θεου το αορατον ειρηκως
και ακαταληπτον και οσην εχει προθυμιαν εις το φυλαττειν τα θεωι δοκουντα, παλιν
απορει προς τους φιλους και φησι προς αυτους· επειδηπερ επ' ασεβειαι με κρινετε και
δειγμα ποιεισθε των ημαρτημενων τας εμας συμφορας, αποκρινεσθε μοι, δια τι
πολλα και ανηκεστα πραττοντων των ασεβων ουτω θεος ανεξικακει ως μηδε
επισκοπων τα πραττομενα. 1 ειτα των αδικων καταλεξας τας πραξεις ο γενναιος Ἰωβ
και φιλοδικαιος ου δια την ανοχην του θεου προσχωρει τηι μεριδι των ασεβων, αλλα
και καταραται τους τοιουτους και φησιν οτι· δωσουσι και αυτοι δικην, ει και επι
πολυ διηρκεσαν δια την ανοχην του θεου. θαρρων δε τηι των οικειων λογων
αληθειαι· ει δε μη ταυτα, φησιν, αληθη, ο βουλομενος διελεγξαι τα ειρημενα. Αι
λεξεις 23, 2 και δη οιδα οτι εκ χειρος μου η ελεγξις μου εστιν. ουδενα, φησιν, των
υμετερων κατηγοριων ποιουμαι λογον· ου γαρ εκ των υμετερων ψευδηγοριων, αλλ'
εκ των εμοι πεπραγμενων κρινεται τα κατ' εμε. χειρα γαρ την πραξιν φησιν. 23, 2 και
η χειρ αυτου βαρεια γεγονεν επ' εμωι στεναγμωι. αλλα δε αντιγραφα·
_σ_τ_ε_ν_α_ξ_ω_ _δ_ε_ _ε_π_'_ _ε_μ_α_υ_τ_ο_ν, εχουσιν. ο δε λεγει τοιουτον εστιν·
οιδα δε και τουτο, οτι σφοδρας μοι και βαρειας τιμωριας επηγαγεν. διο και
αναστενω, επειδη προφασιν της κατ' εμου συκοφαντιας τας θειας ποιεισθε τιμωριας.
23, 3 τις δε αρα γνοιη, οτι ευροιμι αυτον και ελθοιμι εις τελος. αλλ' ειθε, φησιν, τωι
βασιλικωι του θεου θρονωι παρεστην και την εκειθεν εδεξαμην αποφασιν. το γαρ
ελθοιμι εις τελος τουτο σημαινει, αντι του· ινα το περας των κατ' εμε γνωριμον
εκειθεν γενηται. 2 23, 47 ειποιμι δε εμαυτου κριμα, το δε στομα μου εμπλησω
ελεγχων. γνοιην δε ρηματα α μοι ερει, αισθοιμην δε, τινα μοι απαγγελει. και εν
πολληι ισχυι επελευσεται μοι, ειτα εν απειληι μοι ου χρησεται. αληθεια δε και ελεγχος
παρ' αυτου, εξαγαγοι δε εις τελος μου το κριμα. ινα, φησιν, γεγονως παρα το θειον
εκεινο βημα απολοφυρωμαι παντα τα κατ' εμε. τουτο γαρ σημαινει το ειποιμι δε
εμαυτου κριμα, αντι του· α εκριθην, α πεπονθα. ειποιμι δε και τα εμοι
βεβιωμενατουτο γαρ εστι το το στομα μου εμπλησω ελεγχων , α τε επραξα και α
πεπονθα, ινα τηι πειραι μαθω, ποιαν εκφερει την κρισιν και τι προς ταυτα λεγει και
ποτερον ισχυρως επεξερχεται μοι σφοδροτερον με τιμωρουμενος η ανιησι της
απειλης. δια τουτο δε, φησιν, επι θεου κρινεσθαι βουλομαι σφοδρα πεποιθως, ως
αληθης εστιν ο θεος και απροσωποληπτως τους ελεγχους, τουτεστι τας κρισεις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

εξαγει. οιδα δε, οτι ταυτα μου λεγοντος ουκ επι πολυ παρετεινεν, αλλα συντομως
την περι εμου κρισιν εξεφερεν. λεγει δε ο φιλοθεος Ἰωβ εαυτωι τε θαρρων και τηι
θειαι δικαιοκρισιαι και τους φιλους διελεγχων ως ουχ υγιεις τας περι αυτου
ποιουντας δοξας. 23, 89 εις γαρ πρωτα πορευσομαι και ουκετι ειμι· τα δε επ' εσχατοις
τι οιδα; αριστερα ποιησαντος αυτου και ου κατεσχον, περιβαλει δεξια και ουκ
οψομαι. 3 σαφεστερον των ρητων την δυναμιν ερμηνευων ο Συμμαχος ουτως
εκδεδωκεν·
_ι_δ_ο_υ_
_ε_α_ν_
_π_ρ_ο_ε_ρ_χ_ω_μ_α_ι_
_α_υ_τ_ο_ν_,_
_α_φ_α_ν_η_ς_ _ε_σ_τ_ι_ν_,_ _κ_α_ν_ _α_κ_ο_λ_ο_υ_θ_ω_,_ ουκ αισθησομαι. ο δε
νους ουτος· ηδεως μεν, φησιν, υπο τοις θειοις οφθαλμοις εχω κριθηναι τα κατ' εμε,
αλλα τι παθω; αορατος εστι την φυσιν ο θεος. εν τοις οπισθεν αυτον επιζητησω,
αφανης εστιν· εμπροσθεν μου τυγχανει, ουκ αισθανομαι· εις ευωνυμα τραπεντος
επιλαβεσθαι αμηχανως εχω· εκ δεξιων γεγενημενον παντελως ουχ ορω. ταυτα δε
εφη ουχ ως σωματικως η μεταβατικως τους τοπους του θεου περινοστουντος, αλλα
δειξαι θελων, ως πανταχου μεν ο θεος παρεστιν, ημιν δε ανεφικτος και αορατος
τυγχανει και ακαταληπτος. το δε ουκετι ειμι, τουτεστιν· εαν επι πλειον επεκτεινω
την ερευναν, εξω εμαυτου γινομαι και εν σκοτοδινιαι λογισμων ζητων καταλαβειν
τον ακαταληπτον. 23, 10 οιδεν γαρ ηδη οδον μου, διεκρινε δε με ωσπερ το χρυσιον.
δια τουτο δε, φησιν, επι θεου θαρρω το κρινεσθαι, οτι και προ των εμων λογων τας
εμας επισταται πραξεις, και ει εκρινε τα κατ' εμε, απεφηνεν αν με ισα και χρυσιωι
καθαρον. 23, 11 εξελευσομαι δε εν ενταλμασιν αυτου· οδους γαρ αυτου εφυλαξα και
ου μη εκκλινω. 4 ωδευσα γαρ, φησιν, δια των εντολων αυτου και τους αυτου νομους
εφυλαξα. εντολας δε λεγει ου τας ακουστας και εγγραμματους προ νομου γαρ
ετυγχανεν, αλλα τας τηι φυσει συνεσπαρμενας, τας κατα διανοιαν υπο θεου
λαλουμενας. το δε ου μη εκκλινω θαυμασιαν εχει διανοιαν· καν γαρ μυρια παθω,
φησιν, ου παρατραπησομαι της ευθειας οδου, ομοιον τωι λεγοντι· τις ημας χωρισει
απο της αγαπης του Χριστου, θλιψις η στενοχωρια η διωγμος; και επαγει· 23, 12 απο
ενταλματων αυτου και ου μη παρελθω. ου μη εκκλινω απο ενταλματων αυτου ουδε
υπερβησομαι τα θεωι δοκουντα. 23, 12 εν δε κολπωι μου εκρυψα ρηματα αυτου. εν
κολπωι· εν αναπαυσει, ου δια αναγκην, αλλα τηι θειαι αγαπηι το θειον εκπληρων {μου}
βουλευμα. δυναται δε και το εν κολπωι νοεισθαι· εν τωι βαθει της διανοιας. και
αλλως δε, επειδη το ηνωμενον ο κολπος σημαινει, ινα ειπηι οτι· ως
συναναπεπλασμενος και πεποιωμενος ταις θειαις εντολαις, ουτως αυτας
ενεκολπωσαμην και περιχαρως εξετελεσα. 23, 13 ει δε και αυτος εκρινεν ουτως, τις
εστιν ο αντειπων αυτωι; ο γαρ αυτος ηθελησεν, και εποιησεν. 5 α μεν ουν εμαυτωι
συνοιδα, ταυτα εστιν. κρατειτω δε ομως το θεωι δοκουν και μηδεις τοις αυτου
κριμασιν αντιπιπτετω. 23, 15 δια τουτο επ' αυτωι εσπουδακα, νουθετουμενος δε
εφροντισα αυτου. δια τουτο, φησιν, εθροηθην ουκ ειδως την αιτιαν της πληγης,
πλην και ελεγχομενος ευχαριστως ηνεγκα και δια φροντιδος εχω, μηδεν περι αυτου
παλιμφημον εννοειν. 23, 15α επι τουτωι επι προσωπου αυτου κατασπουδασω,
κατανοησω και πτοηθησομαι εξ αυτου. ταυτα δε κατ' εμαυτον εννοων θορυβουμαι,
ταυτα κατανοων πτοουμαι, ουδεν μεν εμαυτωι συνειδως, εννοων δε, οτι θεος ο
τιμωρουμενος, την δε αιτιαν της κακωσεως ουκ επισταμενος. 23, 1617 κυριος δε
εμαλακυνε την καρδιαν μου, ο δε παντοκρατωρ εσπουδασε με. ου γαρ ᾔδειν οτι
επελευσεται μοι σκοτος, προ προσωπου δε μου εκαλυψε με γνοφος. ποιει δε μου την
αγωνιαν και εκλυει τους τονους της ψυχης μου η θεια και αδοκητως επενεχθεισα
τιμωρια. σκοτος δε και γνοφον προ προσωπου λεγει το των συμφορων αδιεξοδευτον.
ως γαρ προ οφθαλμων, φησιν, αορασιας ουσης υπερβαινειν ουκ εχω τα δεινα. 24, 14
δια τι δε κυριον ελαθον ωραι, ασεβεις δε οριον υπερεβησαν ποιμνιον συν ποιμενι
αρπασαντες; υποζυγιον δε ορφανων απηγαγον και βουν χηρας ηνεχυρασαν.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

εξεκλιναν δε αδυνατους εξ οδου δικαιας. 6 τα προρρηθεντα του Ἰωβ λεγοντος εικος
ην τους φιλους αντερειν ως· ταυτα πασχεις ου καθαρος ων, ως συ φης, αλλα των
πλημμεληματων εκτινων τας δικας. γοργως ουν επιλυων το αντιπιπτον επηγαγε
λεγων· πως οι μεν ασεβεις τα των πλησιον αφαιρουνται παροριζοντες και
λυμαινομενοι τους αγχιτερμονας και ανηλεως συν τοις ποιμνιοις τον ποιμενα
συναρπαζοντες και ορφανων και χηρας τας του ζην αφορμας παραιρουμενοιτον
βουν δη φημι και ει τι ετερον υποζυγιον, και τους ασθενεις καταδικαζουσι τας του
δικαιου παρατρεποντες ψηφους επ' αυτοις, ο δε θεος ωσπερ των καιρων
επιλαθομενος υπερτιθεται τας τιμωριας; ωρας γαρ τους καιρους φησιν. ο δε νους
ουτος· ει τοις αμαρτημασι παντως επονται κολασεις, ευκαιρον ην ομου τωι
πλημμεληματι την τιμωριαν επαγεσθαι. νυν δε οι μεν ανηκεστα πραττουσιν, ο δε
θεος ωσπερ των καιρων εκλελησμενος ανεχει τας ανταποδοσεις. το δια τι ουν ουκ
αιτιατικως, αλλα προβληματικως ως προς τους φιλους ειρηται. 24, 45 ομοθυμαδον
δε εκρυβησαν πραεις γης· απεβησαν δε ωσπερ ονοι εν αγρωι. ταυτας, φησιν, των
αδικων τας πραξεις ορωντες οι επιεικεστατοι τον ερημικον τε και ησυχιον
ασπαζονται βιον την μετα των αγριων ζυων η μετα τοιουτων ανδρων διατριβην
περιπτυσσομενοι. 24, 5 υπερ εμου εξελθοντες την εαυτων πραξιν. 7 και
επικρυπτοντες την φανεραν πονηριαν εγκαθετους τους δολους εργαζονται
δοκουντες μεν υπερ εμου πραττειν, κατ' εμου δε βουλευομενοι. 24, 5 ηδυνθη αυτων
αρτος εις νεωτερους. ταυτα δε επραττον οι ασεβεις ωσπερ αρτωι ταις νεωτερικαις
επιθυμιαις ηδομενοι, η και νεανισκους τινας εκτρεφοντες εφ' ωι δυνασθαι δι' αυτων
τας επηρειας εργαζεσθαι. 24, 6 αγρον προ ωρας ουκ αυτων οντα εθερισαν. δυο κατα
ταυτον ημαρτον προ ωρας τους καρπους τεμνοντες και ταυτα τους αλλοτριους·
πεφυκασι δε τουτο ποιειν οι τον ληστρικον μετιοντες βιον δια το τωι καιρωι του
θερισμου φυλαττεσθαι τους καρπους. 24, 6 αδυνατοι δε αμπελωνας ασεβων αμισθι
και ασιτι ειργασαντο. μεγιστη και αυτη παρανομια το τους πενητας αμισθι τοις
πλουσιοις εργαζεσθαι. 24, 7 γυμνους πολλους εκοιμισαν ανευ ιματιων, αμφιασιν δε
ψυχης αυτων αφειλαντο. γυμνους εκοιμισαν αντι του· γυμνωσαντες ησυχασαι
παρεσκευασαν· υπο γαρ του δεους ουκ αντελεγον οι γυμνουμενοι. αμφιασιν δε
ψυχης λεγει τον εσχατον χιτωνα· υπο γαρ του κρυους πηγνυμενου του σωματος
συμπασχει και η ψυχη. 24, 8 απο ψεκαδων ορεων υγραινονται, και παρα το μη εχειν
αυτους σκεπην πετραν περιεβαλλοντο. 8 ληστρικον υπογραφει βιον· οι γαρ τοιουτοι
την ερημιαν καταλαμβανοντες αιθριοι μεν τα πολλα διανυκτερευουσι και
διημερευουσιν. ει δε και ποτε σκεπαζεσθαι δεοι, φωλεοι τουτοις η σκεπη και πετραι
και φαραγγες. 24, 9 ηρπασαν ορφανον απο μαστου. ελεεινως και ανοικτιρμονως ετι
την μητρυαν ελκοντα θηλην εφ' ωι τουτον ετεροις απεμπολησαι. 24, 9 εκπεπτωκοτα
δε εταπεινωσαν. ετερον δε εταπεινωσαν εκπεπτωκοτα των υπαρχοντων αυτου τα
προσοντα αφελομενοι. 24, 10 γυμνους δε εκοιμισαν αδικως. αλλους δε αδικως
απογυμνωσαντες ουδεν αυτοις εποφειλαντας την ησυχιαν αγαπαν παρεσκευασαν.
24, 10 πεινωντων δε τον ψωμον αφειλαντο. εις εσχατην αυτους καταστησαντες
πενιαν τε και τροφης ενδειαν. 24, 11 εν στενοις αδικως ενηδρευσαν. περι τους
αμφικρημνους ενεδρευοντες τοπους· εν γαρ ταις πλατειαις ισως που ην και
διαδραναι τον υπ' αυτων ενεδρευομενον. 24, 11 οδον δε δικαιαν ουκ ᾔδεισαν.
καθολου παντες οι ασεβεις. 24, 12 οι εκ πολεως και οικων ιδιων εξεβαλλοντο. 9
τουτο προς το γυμνους δε εκοιμισαν αδικως· ουτοι γαρ υπο των παρανομων ταυτα
πεπονθασιν απο πολεως και οικων εξελαυνομενοι. 24, 12 ψυχη δε νηπιων εστεναξε
μεγα. κατωθεν εκ του της καρδιας βαθους ουκ ευπορουντων αυτοις των γονεων
μεταδουναι τροφης. 24, 1213 αυτος δε δια τι τουτων επισκοπην ου πεποιηται επι γης
οντων αυτων και ουκ επεγνωσαν; τουτο ως προς τους φιλους απορων λεγει οτι· ει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

δι' αμαρτηματα αι κακωσεις, δια τι τουτους ανεπισκοπητους ειασε καιτοιγε παντα τα
επι της γης πραττομενα εφορων; το δε και ουκ επεγνωσαν, τουτεστιν· οι ασεβεις ουκ
επεγνωσαν, οτι ανεπισκοπητοι εισιν. ο γαρ θειας επισκοπης αξιουμενος και
παιδευεται· ον γαρ αγαπαι κυριος παιδευει, μαστιγοι δε παντα υιον ον παραδεχεται.
24, 13 οδον δικαιοσυνης {σου} ουκ ᾔδεισαν ουδε ατραπους αυτης επορευθησαν. οι
προειρημενοι ασεβεις δηλονοτι. 24, 1416 γνους δε αυτων τα εργα παρεδωκεν αυτους
εις σκοτος, και νυκτος εσται ως κλεπτης. και οφθαλμος μοιχου εφυλαξε σκοτος
λεγων· ου προσνοησει με οφθαλμος, και αποκρυβην προσωπου εθετο. διωρυξεν εν
σκοτει οικιας. 210 παρεδωκεν αυτους εις σκοτος ουκ αναγκαστικως τουτο ποιων ο
θεος, μη γενοιτο, αλλα συγχωρων αυτοις δια το αυτεξουσιον ως βουλονται
πορευεσθαι. ομοιον δε τουτωι και ο θειος αποστολος φησιν· παρεδωκεν αυτους ο
θεος εις αδοκιμον νουν ποιειν τα μη καθηκοντα ου του θεου τουτο πραξαντος, αλλα
συγχωρησαντος πραττειν ως βουλονται. φησιν ουν, οτι και ο κλεπτης και ο μοιχος
και ο τυμβωρυχος την νυκτα συνεργον εχουσιν ως μηδενος αυτους εφορωντος,
επειδη και σκοτους αξια πραττουσιν. 24, 16 ημερας εσφραγισαν εαυτους, ουκ
επεγνωσαν φως. ουτοι δε οι προειρημενοι διαλαμψασης ημερας κατακρυπτουσιν
εαυτους τας θυρας εναποκλεισαντεςτουτο γαρ σημαινει το εσφραγισαν εαυτουςεις
φως προιεναι δεδοικοτες, ινα μη αλωσιν, επει μηδε φωτος εργον επαγονται. 24, 17
οτι ομοθυμαδον το πρωι αυτοις σκια θανατου, οτι επιγνωσεται ταραχας σκια
θανατου. δια τουτο δε, φησιν, δεδοικασι το φως, οτι ομου την εω προ οφθαλμων
εχουσι και τον θανατον. ωσπερ γαρ η σκια προτρεχει του σωματος και πλησιον ειναι
τουτο σημαινει, ουτω και ουτοι διαυγασασης της ημερας τηι συνειδησει βαλλομενοι
πλησιον ειναι προσδοκωσι τον θανατον. η δε τοιαυτη προσδοκια ταραχης αυτων
εμπιπλησι τας ψυχας και ζοφωδεις εργαζεται. τουτο γαρ δηλοι το οτι επιγνωσεται
ταραχας σκια θανατου. 24, 18 ελαφρος εστιν προσωπου υδατος. 211 ο του μοιχου
οφθαλμος ελκομενος υπο των πειρασμων η και πας ασεβης ως υπο φορας υδατων
ελαφρον τι και κουφον κατασυρομενον ουτως υπο της τιμωριας ραιδιως
εξαφανιζεται. ου γαρ διασωσει ασεβεια τον παρ' αυτης. ειτα ο φιλαρετος και
φιλοδικαιος Ἰωβ ου δια την ανοχην του θεου ανεχεται το πλεον εχειν αρετης
κακιαν, αλλα καταραται την μεριδα των ασεβων και φησι τα αυτοις συμβησομενα.
24, 1819 καταραθειη η μερις αυτων επι γης, αναφανειη δε τα φυτα αυτων επι γης
ξηρα. αντι του· ακαρποι διαμενοιεν μηδεν εκ της οικειας ωφελουμενοι κακιας μηδε
εις παιδας τον εξ αδικιας παραπεμποντες πλουτον. 24, 19 αγκαλιδα γαρ ορφανων
ηρπασαν. τοις θεριζουσιν ορφανοι πολλακις επομενοι και τα εκπιπτοντα
συλλεγοντες και καλαμωμενοι εις αγκαλιδας δεσμευουσιν. φησιν ουν, οτι εις
τοσουτον τινες ασεβειας εληλακασιν, ως και την των καλαμωμενων δι' αποριαν
ορφανων μεριδα μετριαν αρπαζειν. 24, 2 ειτα ανεμνησθη αυτου η αμαρτια. αντι του·
εις μνημην εγραφη και αναποδραστος εσται αυτοις η τιμωρια, ει και εν τωι τεως ο
θεος δια χρηστοτητα τας κολασεις υπερτιθεται. 212 24, ωσπερ δε ομιχλη δροσου
αφανης εγενετο. ηλιακης ακτινος επιλαμψασης και τον αερα διαθερμανασης η
δροσος αφανης γινεται ανιμωμενου του θερμου το υγρον. ουτως, φησιν, και της
θειας δικης επελθουσης οι ασεβεις εξαφανιζονται. 24, αποδοθειη δε αυτωι α επραξεν.
ουκ επαραται ο δικαιος, αλλα το παντως εσομενον λεγει· εκαστος γαρ προς α
επραξεν κομιειται, ειτε αγαθον ειτε φαυλον. και ανωτερω δε ουκ αυτους, αλλα την
μεριδα των ασεβων, τουτεστιν αυτην την κακιαν, κατηρασατο. 24, {ου} συντριβειη
δε πας αδικος ισα ξυλωι ανιατωι. τον επιμενοντα τηι κακιαι λεγει· συντριβεν γαρ ξυλον
θεραπειαν ουκ επιδεχεται προς το αφυγιασθηναι. 24, 21 στειραν γαρ ουκ ευ
εποιησαν. την δι' απαιδιαν αβοηθητον. και σημειου δε παλιν, οτι το μη ευ ποιειν εις
ασεβειαν λογιζεται. εκκλινον, φησιν ο θειος ωιδος, απο κακου και ποιησον αγαθον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

24, 21 και γυναιον ουκ ηλεησαν. το δια την φυσιν επικουριας δεομενον. 24, 22 θυμωι
δε κατεστρεψαν αδυνατους. ουκ εκ τινος αιτιας ευλογου, αλλα ψυχης αλογωι
κινηματι τωι θυμωι χρωμενος κατεστρεψε και εις παντελη περιεστησεν αποριαν τους
αδυνατους και ανεπικουρητους. 213 24, 22 αναστας τοιγαρουν ου μη πιστευσει κατα
της εαυτου ζωης. δια ταυτα ουν ο ασεβης καθ' εκαστην ημεραν ανισταμενος ου
πιστευσει ει ζησεται, αλλα μενει δεδοικως και περιφοβος ων. ουδεν γαρ εστι φοβος
ει μη προδοσια των απο λογισμου βοηθηματων, ως ο σοφος ωρισατο Σολομων. 24, 23
μαλακισθεις δε μη ελπιζετω υγιασθηναι, αλλα πεσειται νοσωι. συμβαινουσι γαρ
πολλακις και δια αμαρτιας αι των σωματων νοσοι. το δε μη ελπιζετω αντι του·
δυσελπις εστιν υπο της ιδιας συνειδησεως βαλλομενος. πεσειται δε υπο της νοσου
δηλονοτι πληγεις. 24, 24 πολλους γαρ εκακωσε το υψωμα αυτου. δια τουτο πεσειται,
επειδη υψωθεις πολλους εκακωσεν. 24, 24 εμαρανθη ωσπερ μαλαχη εν καυματι η
ωσπερ σταχυς απο καλαμης αυτοματως αποπεσων. ετερα αντιγραφα· _ω_σ_π_ε_ρ_
_χ_λ_ο_η, περιεχουσιν. ομοιον δε και ο μεγαλογραφος ειπεν· οτι ωσει χορτος ταχυ
αποξηρανθησεται και ωσει λαχανα χλοης ταχυ αποπεσουνται. καλως δε ειπε το
αυτοματως αποπεσων· εκαστωι γαρ η ιδια αμαρτια τιμωρος γινεται. 214 24, 25 ει δε
μη, τις εστιν ο φαμενος ψευδη με λεγειν και θησει εις ουδεν τα ρηματα μου. εγω μεν
ουν, φησιν, ταυτα δοξαζω περι τε της των ασεβων αδικιας και της θειας ανεξικακιας
και της δικαιας ανταποδοσεως. ει δε ψευδη τα ειρημενα, ο βουλομενος παρελθετω
και διελεγξατω τον λογον και τους εμους ακυρωσατω λογους. 215 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ
ΟΚΤΩΚΑΙ∆ΕΚΑΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε Βαλδαδ ο Σαυχιτης λεγει· τι γαρ
προοιμιον η φοβος παρ' αυτου, ο ποιων την συμπασαν εν υψιστωι; Προθεωρια του
κεφαλαιου ωσπερ ο Ἐλιφαζ απορησας προς τα προβληματικως υπο του Ἰωβ
ειρημενα ουκ ευθυδικιαν ηγωνισατο, αλλ' επι τας κατα του δικαιου διαβολας ετρεψε
τον λογον, ουτω και ο Βαλδαδ ουκ εχων ελεγχειν του Ἰωβ τους λογους μετοχετευει
την απολογιαν και ως επαιρομενον κατα του θεου και μεγα φρονουντα επι τηι οικειαι
θεοσεβειαι διαβαλλει, θαυμαστως μεν τα περι θεου φιλοσοφων, εξευτελιζων δε την
ανθρωπου φυσιν και μηδεν των καθαρωτατων καθαρον ειναι διοριζομενος
συγκρισει της θειας καθαροτητος. Αι λεξεις 25, 2 τι γαρ προοιμιον η φοβος παρ'
αυτωι; επειδη μεγα, φησιν, επι θεοσεβειαι φρονεις, μανθανε ως αρχη σοφιας και
θεοσεβειας ο θειος υπαρχει φοβος· συ δε αφοβως διαλεγει. ο τοινυν το προοιμιον της
θεοσεβειας μη κτησαμενος, πως τοις αλλοις αυτης μερεσι σεμνυνεσθαι δυναται; 216
τουτο και ο ψαλμωιδος εφιλοσοφησεν εμμελως επιβαλλομενος· αρχη σοφιας φοβος
κυριου. 25, 2 ο ποιων την συμπασαν εν υψιστωι. εις φοβον εναγων τον Ἰωβ του θεου
την δυναμιν εξηγειται και φησιν, οτι ο θεος υψιστος ων και υπερανω παντος τα
παντα κατεσκευασε και παντων εστι δημιουργος. εστι δε και νοησαι ετερως το εν
υψιστωι εν τωι υιωι· υψιστος γαρ ο υιος ωσπερ και ο πατηρ. 25, 3 μη γαρ τις υπολαβοι,
οτι εστι παρελκυσις πειραταις; επι τινας δε ουκ επελευσεται ενεδρα παρ' αυτου;
πειραται μεν εισι κυριως οι την θαλασσαν ληιστευοντες. καθολου δε φησιν οτι·
μηδεις εννοειτω, ως επι πολυ διαμενει θεος υπερτιθεμενος τας κατα των αδικων
τιμωριας, αλλ' ωσπερ οι ενεδρευοντες ουτως αδοκητως αυτοις επερχεται και ουκ
εστι τινα των ασεβων την θειαν διαδραναι δικην. 25, 4 πως γαρ εσται δικαιος βροτος
εναντι κυριου, η τις αποκαθαρισαι εαυτον γεννητος γυναικος; ωραιον ο Βαλδαδ
εδιδαξε δογμα. ουδεις γαρ ανθρωπων εαυτον καθαραι δυναται δια την
πατροπαραδοτον αμαρτιαν, ει μη της θειας τυχοι καθαρσεως. και αλλως δε, ει και τηι
ανθρωπινηι κρισει πολλοι δικαιοι νομιζονται, αλλα γε τωι πανεπισκοπωι του θεου
οφθαλμωι ουδεις δικαιος, ουδεις δυναμενος ειπειν οτι· καθαρος ειμι. αμηχανον 217
γαρ, μη εν τισι γενεσθαι παραπτωμασιν, οπουγε και λογων ημων και πραξεων και
ενθυμηματων τας δικας απαιτουμεθα τον παντα εφορωντα θεον λαθειν ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

δυναμενοι. 25, 5 ει σεληνηι συντασσει, και ουκ επιφαυσκει. συντασσει αντι του·
παραγγελλει. σημαινει δια τουτου την του θεου δυναμιν. και γαρ προς τηι συντελειαι
κελευει τηι σεληνηι και το οικειον ουκ εκλαμπει σελας. 25, 5 αστρα δε ου καθαρα
εναντιον αυτου. εστι φως φωτος καθαρωτερον· αυτικα γουν το αστρωιον φως του
παρ' ημιν, του ανθρακωδους, του εκ πυρος, καθαρωτερον τυγχανει. προς ουν, φησιν,
την θειαν καθαροτητα ουδε των αστρων το φως τυγχανει καθαρον. 25, 6 εα δε,
ανθρωπος σαπρια και υιος ανθρωπου σκωληξ. εα δε αντι του· περιττον και
λογισασθαι περι ανθρωπου, ολος γαρ εστι σαπρια και σκωληξ περι την σαπριαν
ειλουμενος. εγκειται γαρ η διανοια του ανθρωπου εκ νεοτητος επι τα πονηρα. ταυτα
δε ειπεν εκ του περιοντος κατασκευαζων τον λογον και πληττων τον Ἰωβ ως επι
καθαροτητι σεμνυνομενον. ει γαρ ουδεν, φησιν, των ποιηματων μεγα φρονειν επι
καθαροτητι δυναται, ποσωι μαλλον ο ανθρωπος σαπριας ουδεν διαφερων και
σκωληκος. 218 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΝΝΕΑΚΑΙ∆ΕΚΑΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε Ἰωβ
λεγει· τινι προσκεισαι η τινι μελλεις βοηθειν; ποτερον ουχ ωι πολλη ισχυς και ωι
βραχιων κραταιος εστιν; Προθεωρια του κεφαλαιου επειδη περι της του θεου σοφιας
και δυναμεως ο Βαλδαδ διελεχθη οια τις θεου συνηγορος, προς τουτο ο μακαριος
Ἰωβ απανται και φησιν· τι συνηγορειν σπουδαζεις θεωι ως δεομενωι της εκ λογων
κατασκευης, ινα δειχθηι σοφος και δυνατος; ειτα, ινα δειξηι, οτι καλλιον αυτων και
υψηλοτερον δοξαζει τα περι θεου, περι της αυτου σοφιας διεξοδικωτερον διαλεγεται
και υμνει την ακαταληπτον του θεου δυναμιν και προφητευει περι του μονογενους
και την τυραννικην του διαβολου καθαιρεσιν προλεγει. ταυτα δε προοιμιασαμενος
φησιν οτι· αμηχανον με, παν ο τι αν παθω, ανομα τινα λαλησαι περι θεου, εως αν εις
θανατον φθασω· και ορκωι πιστουται την υποσχεσιν. ειτα και μετα καθαρας
συνειδησεως παρρησιασαμενος λεγει, οτι αυτος μεν ουδεν εαυτωι συνοιδεν ατοπον
πραξαντι, διαληψεται δε η θεια δικη τους ασεβεις. και παλιν αναλαμβανει ατε δη της
θειας σοφιας της εν τοις θειοις δημιουργημασι φαινομενης και εν τοις λογικοις
κατεσπαρμενης και το σοφον ειναι παντων αποφαινει τιμιωτερον. πολλα δε περι της
θεοδωρητου ταυτης σοφιας διεξελθων και ως ουδεν αυτηι παραβληθησεται διδαξας
και τουτο φησιν, ως το μεν κλεος της σοφιας εις παντας διαδεδοται, τους δε περι
αυτης λογους ευρειν αμηχανον· και μαθημα παραδιδωσι καλλιστον, οτι αρκει
ανθρωπωι εις το ειναι 219 σοφον ου το ζητειν τα ανεξερευνητα, αλλα το θεοσεβειν
και παντος ειδους κακιας απεχεσθαι, και ταυτην αναληψιν σοφιας και επιστημης
ειναι οριζεται. ταυτα δε διεξηλθεν ομου μεν τα περι θεου δοξαζων καλως, ομου δε
και τους φιλους πειθων μη παντως οιεσθαι δι' αμαρτιας αυτον πασχειν, αλλα τους
περι των τοιουτων λογους τοις ανεξιχνιαστοις του θεου καταλιμπανειν κριμασιν.
διαλεγεται δε, ως εφην, περι σοφιας ου του ενυποστατου λογου, τουτεστι του
μονογενους υιου του θεου· ει γαρ και αυτος σοφια καλειται και εστι του πατρος, αλλ'
ου περι αυτου νυν ο λογος, αλλα περι της κατα φυσιν ενεργειας των υπο θεου
πεποιημενων λογικων συνισταμενης φιλοθεον και φιλαγαθον προαιρεσιν, ην εν
τοις λογικοις κατεσπειρεν ο δημιουργος. ει δε και αυτη ασυγκριτος και τοσουτου
αξια η κατα μετοχην ημιν δεδομενη, τι εννοησαι προσηκει περι της αυτοσοφιας, της
ουσιωδους σοφιας, του μονογενους υιου του θεου του ομοουσιου τωι πατρι, της
πατρικης σοφιας, του λογου του ενυποστατου, δι' ου και ημεις λογικοι και σοφοι
κατα μεταληψιν και μετοχην δι' αγιου πνευματος γινομεθα τε και καλουμεθα τηι
θειαι χαριτι σοφιζομενοι; Αι λεξεις 26, 2 τινι προσκεισαι η τινι μελλεις βοηθειν;
ποτερον ουχ ωι πολλη ισχυς και ωι βραχιων ισχυρος εστιν; τινι την παρα σαυτου
δυναμιν εισφερεις και τηι αυτου συντασσεις σαυτον μεριδι η τινι συνηγορειν
σπουδαζεις ως της σης επικουριας δεομενωι; απαγε, ανθρωπε, απαντες ισμεν ως
ανενδεης τε και παντοδυναμος εστιν ο θεος. 2 26, 3 τινι συμβεβουλευσαι; ουχ ωι πασα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

σοφια; αλλα και ως πανσοφος ο θεος, προδηλον. τι ουν ως κοινωνων αυτωι των
βουλευματων τους υπερ αυτου ποιεισθαι λογους εσπουδασας; 26, 3 η τινι
επακολουθησεις; ουχ ωι μεγιστη δυναμις; τινι δε επεσθαι σπουδαζεις ως δη τινα
συμμαχιαν εισοισων αυτωι; ου τωι πανσθενει και παντοδυναμωι; 26, 4 τινι απηγγειλας
ρηματα; επι τινος δε την σαυτου σοφιαν επεδειξω; 26, 4 πνοη δε τινος εστιν η
εξελθουσα εκ σου; εννοησον γαρ, ω θαυμασιε, ως και αυτο το αναπνειν και ζην και
φθεγγεσθαι εκ θεου λαβων εχεις. ταυτα δε ειπεν ο μακαριος διασυρων τον Βαλδαδ
ως καινοτερον θελοντα φαινεσθαι του θεου συνηγορον περι θεου απαντων ομοιως
επισταμενων, οτι και δυνατος και πανσοφος ο θεος τυγχανει. ταυτα προς εκεινον
σκωπτικως ειρηκως τρεπει τον λογον επι την του θεου δυναμιν δεικνυς, ως αμεινον
αυτων τα περι της ισχυος δοξαζει του θεου, και φησιν· 26, 5 μη Γιγαντες
μαιωθησονται υποκατωθεν υδατος και των γειτονων αυτου; μη δυνανται, φησιν, αι
δυναμεις αι υπο γην, αι μετα τα υδατα και την γειτονα γην, τουτεστιν αι εν τωι ᾅδηι,
ωσπερ εκ μητρας τηι μαιωτικηι τεχνηι τους τεθνεωτας εξαγαγειν και ζωογονησαι; ο δε
λε 221 γει τουτο εστιν· μη δυνανται αι εν τωι ᾅδηι δυναμεις αναστασιν ποιησαι; θεος
δε και νεκρους ανιστησιν εξουσιαστικηι δυναμει χρωμενος. εστι δε και αλλως
νοησαι· παλαι καθαιρων ο θεος την γην τωι κατακλυσμωι ως κατεφθαρμενην τους
θεομαχους εκεινους ανδρας τους καλουμενους Γιγαντας επεκλυσε και εξηφανισεν.
φησιν ουν οτι· μη δυνανται εκεινοι οι Γιγαντες αυθις μαιωθηναι και ιδιαι δυναμει
εαυτους αναστησαι; μη τι αυτους ωνησεν η πολλη δυναμις αντιπραξαντας τηι αμαχωι
ισχυι και δυναμει του θεου; 26, 6 γυμνος ο ᾅδης ενωπιον αυτου, και ουκ εστι
περιβολαιον τηι απωλειαι. απο του κυριου δηλονοτι. ου γαρ εχει αποκρυβην απωλεια
ενωπιον αυτου, ητις εστι γειτων του ᾅδου. απωλειαν δε τον θανατον εστιν εννοειν·
ο δε μονογενης ανθρωπος γεγονως και τον ᾅδην εσκυλευσε και ειπε τοις εν σκοτει·
ανακαλυφθητε, και ουδεν περιβολαιον αντεπραξε τωι θεικωι κελευσματι, αλλ'
ευθεως ανεκαλυφθησαν. 26, 7 εκτεινων βορεαν επ' ουδεν, κρεμαζων γην επι
μηδενος. ου γαρ εστιν οχημα της γης ετερον η υποστηριγμα, αλλα τωι θειωι
βουληματι κρεμαται τε και υπεστηρικται. 26, 8 δεσμευων υδωρ εν νεφελαις αυτου
και ουκ ερραγη νεφος υποκατω αυτου. 222 ει μη γαρ ταις νεφελαις προσεταξεν, ουκ
επαφιασιν, καθ' οσον αν κελευσθωσι μετρον, τηι γηι τον υετον. 26, 9 ο κρατων
προσωπον θρονου, εκπεταζων επ' αυτον νεφος αυτου. θρονος του θεου ο ουρανος
πολλαχου της γραφης ειρηται· κατα προσωπον δε κειται του ουρανου ο αηρ. φησιν
ουν, οτι διακρατων τον αερα και εφαπλων τας νεφελας, ουκ εαι σταζειν τον υετον, ει
μη καθ' ους οιδεν αυτος συμφεροντας τροπους. 26, 10 προσταγμα εγυρωσεν επι
προσωπον υδατος μεχρι συντελειας φωτος μετα σκοτους. αλλα και το οικειον
προσταγμα κυκλοτερως περιστησας τοις υδασιν υπερβαινειν και επικλυζειν την
γειτονα γην ου συγχωρει. παρατεινει δε η θεια προνοια μεχρι συντελειας φωτος
μετα σκοτους, τουτεστιν αντιπαραχωρειν αλληλαις τους δρομους την νυκτα και την
ημεραν πειθουσα. 26, 11 στυλοι ουρανου επετασθησαν, και εξεστησαν απο της
επιτιμησεως αυτου. αλλα και του ουρανου τα στηριγματα και οιονει υποβαθραι ου
κατωθεν αυτον ερειδουσι και αναβασταζουσιν ωσπερ τινες στυλοι τα υπερκειμενα
βασταζοντες, αλλ' ανω που τυγχανουσιν αι εδραι του ουρανου. τουτο γαρ σημαινει
το επετασθησαν, ινα ειπηι 223 οτι· και ο ουρανος τωι θειωι λογωι συνισταται ουδενος
αυτον υπερειδοντος. πλην και αυτοι του ουρανου οι θεμελιοι εξιστανται και
σαλευονται, οταν αυτος επιταξηι. γινεται δε τουτο εν τηι συντελειαι ωσει περιβολαιον,
γαρ φησιν, ελιξεις αυτους και αλλαγησονται. 26, 12 ισχυι κατεπαυσε την θαλασσαν,
επιστημηι δε ετρωσε το κητος. εις τον περι της θαλασσης εκβεβηκως λογον του
νοητου κητους εμνημονευσεν. το δε αυτο και ο θεσπεσιος μελωδος ποιησας
φαινεται· ειρηκως γαρ· αυτη η θαλασσα η μεγαλη και ευρυχωρος, εκει ερπετα, ων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

ουκ εστιν αριθμος, ζωια μικρα μετα μεγαλων ευθυς επηγαγεν· δρακων ουτος, ον
επλασας εμπαιζειν αυτωι. φησιν ουν, οτι θεικηι δυναμει την νοητην επαυσε
θαλασσαν, τουτεστιν· την αμαρτιαν εξηφανισε δια του λουτρου της παλιγγενεσιας.
τον δε διαβολον υπεστρωσε δεδωκως ημιν εξουσιαν πατειν επανω οφεων και
σκορπιων και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου, ου τηι παναλκει δυναμει
χρησαμενος ουδε τηι κατεξουσιαι τουτο διαπραξαμενος ως θεος, αλλ' επιστημηι και
σοφιαι δια ταπεινοφροσυνης, δια ανεξικακιας, ανθρωπος γεγονως ο των ανθρωπων
δημιουργος και ταπεινωσας εαυτον μεχρι θανατου, θανατου δε σταυρου. 26, 13
κλειθρα δε ουρανου δεδοικασιν αυτον. ωσπερ αμελει τον δορυφορουμενον υπο των
αγγελων αι ανω δυνα 224 μεις θεωμεναι προς τον οικειον αναφοιτωντα πατερα
μετα της ιδιας σαρκος μετα δεους και θαυματος ελεγον· τις εστιν ουτος ο βασιλευς
της δοξης; ειτα και αντιφθογγως των δορυφορουντων λεγοντων ηκουον· κυριος
των δυναμεων αυτος εστιν ο βασιλευς της δοξης. 26, 13 προσταγματι δε εθανατωσε
δρακοντα αποστατην. συμφωνα τουτοις ο αποστολος εφησεν ειρηκως· ον ο κυριος
ανελει τωι πνευματι του στοματος αυτου. ει δε και εις αυτον εκλαβοις τον διαβολον
δια το μελλειν αυτον εις αιωνιον σκοτος παραπεμπεσθαι και εις το πυρ το
ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτουτο γαρ του αποστολου περι του
αντιχριστου λεγεται, ουκ απο σκοπου ειρηται. 26, 14 ιδου ταυτα μερη οδου αυτου,
και επι ικμαδα λογου αυτου ακουσομεθα εν αυτωι. ταυτα, φησιν, εκ πολλων ολιγα
ειπαμεν μερος τι μικρον εξηγησαμενοι της δυναμεως και σοφιας του θεου, καθ' ην
εφοδευων και περιπολων τονδε τον κοσμον διεπει, και μικραν τινα ικμαδα του
λογου αυτου ακηκοαμεν· ολον γαρ το χυμα της αυτου σοφιας γεννητην φυσιν
παραδεξασθαι αμηχανον. 26, 14 σθενος δε βροντης αυτου τις οιδεν οποτε ποιησει; τις
δε ικανος εξηγητης τον δια αερος και βροντης κτυπον φερομενον ειπειν, κατα
ποιους λογους η ποιας αιτιας γινεται; 225 27, 1 ετι δε προσθεις Ἰωβ ειπε τωι
προοιμιωι. των τριων φιλων προς τα ειρημενα την ησυχιαν αγαγοντων αυθις τοις
προτεροις επισυναπτων τα εφεξης ο μακαριος Ἰωβ επιφερει. προοιμιον δε ως προς
τα εφεξης τα προτερον ειρημενα ειπεν. ο δε Ἀκυλας ουτως εκδεδωκεν· _κ_α_ι_ _
_̓_Ι_ω_β_ _π_ρ_ο_σ_ε_θ_η_κ_ε_ν_ _α_ρ_α_ι_ _τ_η_ν_ _π_α_ραβολην αυτου και
ειπεν. παραβολη δε ειρηται παρα τηι γραφηι ου μονον ο καθ' ομοιωσιν εισαγομενος
λογος, αλλα και απας λογος σοφος. και ο Βαλααμ γαρ αναλαμβανων την παραβολην
ελεγεν, και ∆αυιδ· ανοιξω εν παραβολαις το στομα μου, ουχ ομοιωματα διεξιοντες,
αλλα λογους σοφους. 27, 25 ζηι κυριος, ος ουτω με κεκρικεν, και ο παντοκρατωρ ο
πικρανας μου την ψυχην. η μην ετι της πνοης μου ενουσης, πνευμα δε θειον το
περιον μοι εν ρισιν, μη λαλησειν τα χειλη μου ανομα, ουδε η ψυχη μου μελετησει
αδικα. μη μοι ειη δικαιους υμας αποφηναι εως αν αποθανω. το εως αν αποθανω
κατα κοινου ειρηται, ο δε νους ουτος· μα τον ζωντα κυριον και τον κατα κρισιν
οικειαν και τους ανεφικτους εαυτου λογους τοις τοσουτοις με κακοις
περιβεβληκοτα, εως αναπνεω και ζω, καν τουτων παθω δεινοτερον, ουκ αν απηχες
τι η ανομον η παλιμφημον φθεγξαιμην η διανοησαιμην κατα θεου
αντικαθισταμενος μεχρι θανατου προς την αμαρτιαν. αλλα μηδε γενοιτο μοι, ετερα
μεν εχειν κατα διανοιαν και συνειδεναι μεν ως ματην μου καταψηφιζεσθε,
δυσωπουμενον δε υμας παραχαραττειν την αληθειαν και φασκειν, οτι δικαιως ταυτα
εννοειτε περι εμου απερ δη 226 λεγετε. επιτηρει δε, ως περι ενος θεου διαλεγομενος
της αγιας και ομοουσιου τριαδος εμνημονευσε. πρωτον μεν γαρ ειπε ζηι κυριος τον
μονογενη λεγων· εις γαρ κυριος, μια πιστις. ειτα επηγαγεν ο παντοκρατωρ τον του
μονογενους πατερα παραδηλων. ειτα εφεξης του αγιου πνευματος εμνημονευσεν, ο
αναπνεουσι μαλλον οι αγιοι η τον αερα. λεγει δε το πνευματικον χαρισμα, ο
ενεφυσησεν ημιν θεος εξ αρχης ζωοπλαστησας τον ανθρωπον και υστερον ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

σαρκωθεις λογος τοις μαθηταις ειρηκως· λαβετε πνευμα αγιον. ο γαρ εν μοναδι θεος
δια την μιαν ουσιαν και θεοτητα εν τριαδι γνωριζεται δια τας υποστασεις.
πικραινεσθαι δε λεγεται η ψυχη, οτε μηδεν γλυκυ και ηδυ και επαγωγον αυτηι
παρεστιν. 27, 56 ου γαρ απαλλαξω την ακακιαν μου. δικαιοσυνηι δε προσεχων ου μη
προωμαι· ου γαρ συνοιδα εμαυτωι ατοπον πραξας. ου γαρ αποστησω απ' εμου την
εμην ακακιαν και απλοτητα, ουδε προδωσω δικαιοσυνην, ουδε ετερα εχων κατα
διανοιαν και μηδεν εμαυτωι συνειδως παρα το αληθες και δικαιον ετερα φθεγξομαι.
27, 7 ου μην δε αλλα ειησαν οι εχθροι μου ωσπερ η καταστροφη των ασεβων, και οι
επ' εμε επανισταμενοι ωσπερ η απωλεια των παρανομων. εγω μεν ουν, φησιν, ουδεν
εμαυτωι συνοιδα· α δε ως ασεβους μου καταψηφιζεσθε, εις εχθρων τρεποιτο
κεφαλας. 27, 810 και τις γαρ εστιν ελπις ασεβει, οτι επεχει; πεποιθως επι κυριον αρα
σωθησεται; η της δεησεως αυτου εισακουσεται κυριος; η 227 επελθουσης αυτωι
αναγκης μη εχει τινα παρρησιαν ενωπιον αυτου; η ως επικαλεσαμενου αυτου
εισακουσεται αυτου; ποιαν γαρ εχει, φησιν, ελπιδα ο ασεβης, καν τεως αντεχηι; μετα
ποιας πεποιθησεως την εκ θεου σωτηριαν προσδοκαι; πως δε αναγκηι περιπεσων συν
παρρησιαι τον θεον επικαλεσεται ως μελλουσης αυτου της ευχης εισακουεσθαι; 27, 11
αλλα νυν αναγγελω υμιν, τι εστιν εν χειρι κυριου· α εστι παρα παντοκρατορι, ου
ψευσομαι. εγω δε υμιν αναγγελω και τα εκ χειρος κυριου τοις ασεβεσιν
επιφερομενα. 27, 1213 ιδου δη παντες οιδατε, οτι κενα κενοις επιβαλλετε. αυτη η
μερις ανθρωπου ασεβους παρα κυριου, κτημα δε δυναστων επελευσεται παρα
παντοκρατορος επ' αυτους. υμεις μεν ουν, φησιν, οιδατε, οτι ματαιους ματαιοις
συνειρετε λογους ασεβειας με γραφομενοι. εγω δε φημι, ποια τις εστιν η του ασεβους
μερις, και ποιον κτημα και ποιος κληρος των επι κακιαι μεγα δυναμενων, και τι
αυτοις επελευσεται παρα του παντοδυναμου θεου. 27, 1415 εαν δε πολλοι γενωνται
οι υιοι αυτων, εις σφαγην εσονται· εαν δε ανδρωθωσιν, προσαιτησουσιν. οι δε
περιοντες αυτου θανατωι τελευτησουσιν, χηρας δε αυτων ουδεις ελεησει. τα ως εικος
συμβησομενα τοις ασεβεσι λεγει. ου γαρ παντως αυ 228 τοις ταυτα εσται· παρελκουσι
γαρ εσθοτε την ευδαιμονιαν και μεχρι τελευτης, ως εν τοις ανωτερω προς τους
φιλους απορων αυτος εδιδαξεν. και σφαγην μεν την δια πολεμιων φησιν, θανατον
δε τον αιφνιδιον και αωρον. 27, 1617 εαν συναγαγηι ωσπερ γην αργυριον, ισα δε
πηλωι ετοιμασηι χρυσιον, ταυτα παντα δικαιοι περιποιησονται, τα δε χρηματα αυτου
αληθινοι καθεξουσιν. τουτο γεγονεν, ως και εν τοις εμπροσθεν εφαμεν, οτε δια τας
αμαρτιας των Ἀμορραιων και Χαναναιων και των λοιπων ο Ἑβραιων λαος τα αυτων
εκληρονομησεν. 27, 18 απεβη δε ο οικος αυτου ωσπερ σητες και ωσπερ αραχνη. υφ'
εαυτων δαπανωμενων· η γαρ ασεβεια δικην ιου καταδαπαναι τους εχοντας. 27, 19
πλουσιος κοιμηθησεται και ου προσθησει, οφθαλμους αυτου διηνοιξε και ουκ εστιν.
δια το οξυρροπον της απολαυσεως· προς βραχυ γαρ διαβλεψας προς τον εαυτου
πλουτον οιχησεται τας δικας εκτισων. 27, συνηντησαν αυτωι ωσπερ υδωρ αι οδυναι.
ινα ειπηι· και μεχρι των εγκατων οδυναι τουτον διαληψονται, ο και ο ∆αυιδ περι των
επικαταρατων ελεγεν· εισηλθεν ωσει υδωρ εις τα εγκατα αυτου. 229 27, νυκτι δε
υφειλετο αυτον γνοφος. εσται δε ως εν νυκτι τα κατ' αυτον αναμεστα σκοτους, και
κυκλοτερως ως γνοφος περιστησονται αυτον τα κακα. 27, 21 αναληψεται αυτον
καυσων, και απελευσεται και λικμησει αυτον εκ του τοπου αυτου. οιχησεται δε,
φησιν, ωσπερ υπο ανεμου καυσωνος αποφυσωμενος και αναρριπιζομενος. καλως δε
ειπε καυσωνος, πυρ γαρ αυτον ασβεστον διαδεχεται. λικμησαι δε εστι το τωι πτυωι
τον σιτον αναρριπτουντα το χνοωδες και ελαφρον ταις των ανεμων αυραις
απομεριζειν του σιτου. διακαθαριζομενης τοινυν της αλωνος ο μεν σιτος
αποκαθισταται εις τας αποθηκας, το δε αχυρον κατακαιεται πυρι ασβεστωι, ως η
ευαγγελικη φησιν παραβολη. 27, 22 και επιρριψει επ' αυτον και ου φεισεται. ως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

ληιστης δηλονοτι και η τιμωρια και ο καυσων ανεμος επιπιπτων επι τον ασεβη. 27,
2223 εκ χειρος αυτου φυγηι φευξεται. κροτησει επ' αυτωι χειρας αυτου, και συριει
αυτον εκ του τοπου αυτου. πεφυκεν η γραφη σχηματιζειν ως πολεμιον τον θεον,
οταν βουληται την κατα των ασεβων θειαν ενδεικνυσθαι τιμωριαν. αυτικα γουν ο
∆αυιδ και οπλον αυτωι περιτιθησι και ακοντιον ποιει κρατουντα, εν οις ψαλλων
φησιν· επιλαβου οπλου και θυρεου 230 και αναστηθι εις την βοηθειαν μου. εκχεον
ρομφαιαν και συγκλεισον εξ εναντιας των καταδιωκοντων με. τουτο τοιγαρουν
κανταυθα, ποιει τον μεν θεον δικην πολεμιου καταδιωκοντα, φευγοντα δε τον
ασεβη, τον δε ως νικησαντα και επαγαλλομενον τηι νικηι επικροτουντα τω χειρε και
εξελκοντα τον ασεβη εκ του τοπου αυτου, τουτεστιν· εκ της παλαιας ευδαιμονιας.
φησιν ουν οτι· δικην πολεμιου οργιζομενος ο θεος παντων απογυμνοι των
προσοντων τον ασεβειαι συζωντα. 28, 13 εστι γαρ αργυριωι τοπος οθεν γινεται, τοπος
δε χρυσιωι οθεν διηθειται. σιδηρος μεν γαρ εκ της γης γινεται, χαλκος δε ισα λιθωι
λατομειται. ταξιν εθετο σκοτει, και παν περας αυτος εξακριβαζει. τι ουν φησιν; αρα
εικηι τας τιμωριας επαγει θεος, αρα ασοφως η αβουλως, καιτοιγε παντα υπερφυως
και σοφως εξειργασατο και ταξιν εκαστωι δεδωκεν; ειτα τουτο δεικνυς ο μακαριος
ουτος ομου μεν διδασκει του δημιουργου λογου την σοφιαν και αρμονιαν, ην τοις
πασιν εθηκεν, ομου δε και, οπως ημας ετιμησε λογισμωι κοσμησας. παραπεμπει δε και
εις θεωριαν· τοιαυται γαρ των αγιων προφητων αι ρησεις παραμιγνυσαι τοις
προχειρως νοουμενοις την θεωριαν και τοις καθ' ιστοριαν απαγγελλομενοις των
μυστηριων την γνωσιν. οτι τοιγαρουν ουκ ακριτα τα παρα θεου, κατανοησωμεν
αυτου την δημιουργιαν και θαυμασωμεν, ενθυμωμεν την δεδομενην ανθρωποις εκ
θειας δωρεας λογικην γνωσιν και καταπλαγωμεν. εστι 231 γαρ αργυριωι τοπος οθεν
γινεται, τοπος δε χρυσιωι οθεν διηθειται. και ουτε η χρυσιτις γη αργυρον φερει, ουτε
η αργυριτις χρυσον· και εξ αλλης μεν σιδηρος μεταλλευεται, χαλκος δε εξ ετερας. το
δε χαλκος ισα λιθωι λατομειται ουχ οτι χαλκα τυγχανουσιν ορη, αλλ' οτι
λατομουμενα κατα την δοθεισαν ανθρωποις υπο θεου μεταλλικην τεχνην χαλκον
και σιδηρον φερουσιν. και το μεν της νυκτος σκοτος παραχωρει τωι φωτι
πλησιαζοντι, ωσπερ και η ημερα αντιπαραχωρει τηι νυκτι τον δρομον κατα την ιδιαν
ταξιν. παντων δε τα περατα και τας εκβασεις σοφως θεος εξακριβαζεται τηι
απεριληπτωι προνοιαι τα παντα συμπεριλαμβανων. ουκουν ουδε τας τιμωριας τας
κατα των ασεβων η δια κενης υπερτιθεται η ματην επαγει ο παντα μετρωι και ταξει
και αρμονιαι διαταξαμενος. 28, 3 λιθος σκοτια και σκια θανατου. ναι μην, φησιν,
ουτοι οι λιθοι οι μεταλλευομενοι εν βαθει που κεινται της γης ως υπ' αυτην του
θανατου την σκιαν, ινα ειπηι οτι· και εν τοις κατωτατω και εν σκοτιαι βαθειαι. 28, 4
διακοπη χειμαρρου απο κονιας, οι δε επιλανθανομενοι οδον δικαιαν ησθενησαν. η δε
της γης κονις, φησιν, εις την χωνειαν εμβληθεισα τωι πυρι ποταμηδον εκρει ειτε τον
χρυσον ειτε τον αργυρον ειτε τον χαλκον ειτε τον σιδηρον. 232 η και ουτως νοησεις·
ωσπερ ο χειμαρρος διακοπτει την γην, εαν ευρηι αυτην δια κονιαν {τουτεστι} σαθραν
και μη εχουσαν εδραιωμα, ουτως η θεια δικη επερχομενη τοις αδικοις ασθενειν
αυτους παρασκευαζει ως χειμαρρους διακοπτων σαθραν γην εκκοπτουσα των
ασεβων την ευθηνιαν. 28, 5 γη εξ αυτης εξελευσεται αρτος, υποκατωθεν αυτης
εστραφη ωσει πυρ. αλλα και ετερα, φησιν, γη τηι του θεου συνεργιαι και γεωργικηι
τεχνηι κατασπειρομενη και κατωθεν εν ταις ιδιαις λαγοσιν υποδεξαμενη τα
σπερματα, ειτα ωσπερ πυρι τηι οικειαι θερμηι διαλυσασα το καταβληθεν και τουτο τηι
ενουσηι αυτωι σπερματικηι δυναμει πολυπλασιασασα αναδιδωσι τον ασταχυν εις
αρτου ποιησιν. κατα δε την θεωριαν γη εστιν η εκκλησια τοις μεν αξιοις τον ζωντα
αρτον ορεγουσα, τοις δε αναξιοις το κατωθεν, τουτεστι το εν ᾅδου και αιωνιον,
ευτρεπιζουσα πυρ. 28, 6 τοπος σαπφειρου οι λιθοι αυτης. η μεν αισθητη γη τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

τιμιους αναδιδωσι λιθους, η δε νοηθεισα τους αποστολους και λοιπους αγιους, περι
ων γεγραπται· λιθοι αγιοι κυλιονται επι της γης. τοπος σαπφειρου δε εισιν οι λιθοι,
επειδηπερ εν γηι τυγχανοντες εν ουρανωι εχουσι το πολιτευμα· ο γαρ σαπφειρος
λιθος ουρανιον δεικνυσι χρωμα. 28, 6 και χωμα χρυσιον αυτης. της μεν αισθητης
γης, ως και εν τοις εμπροσθεν ειπαμεν, εστι τι χωμα, οπερ εψομενον εις χρυσου
συμβαλλεται γενεσιν. της δε 233 αγιας εκκλησιας και τα δοκουντα ειναι ευτελη ως
χωμα τιμια τυγχανουσιν. 28, 7 τριβος, ουκ εγνω αυτην πετεινον, και ου παρεβλεψεν
αυτην οφθαλμος γυπος. προς μεν ρητον τουτο λεγει, οτι ταυτην την οδον της
μεταλλικης τεχνης ου γυψι τοις οξυωπεστατοις και εξ υψους τα εν βαθει κειμενα
καθορωσιν ουδε τοις λοιποις πετεινοις ο θεος εδωρησατο, αλλα τηι λογικηι των
ανθρωπων ουσιαι. προς δε διανοιαν της αγιας εκκλησιας ουκ εγνω την οδον δαιμων
πετεινον λεγομενος δια το αεριος ειναι, ουδε ηδυνηθη αυτην κατανοησαι οφθαλμος
γυπος, τουτεστι φιλοσωματος· σαρκοβορον γαρ πετεινον ο γυψ. 28, 8 ουκ επατησαν
αυτην υιοι αλαζονων, ου παρηλθεν επ' αυτης λεων. προς μεν ρητον· αλλ' ουδε
δρακοντες, φησιν, η τα ετερα μεγαλα θηριαταυτα γαρ υιους αλαζονων καλειη
λεοντες ταυτην ειληφασι παρα θεου την τεχνην. προς δε διανοιαν· ου δυνανται
πατειν την θεωρηθεισαν γην οι τοις δαιμοσι μαθητευομενοι και υιοι τουτων ενδικως
καλουμενοι, αλλ' ουδε αυτος ο νοητος λεων, τουτεστιν ο διαβολος. 28, 910 εν
ακροτομωι εξετεινε χειρα αυτου, κατεστρεψε δε εκ ριζων ορη, θινας δε ποταμων
ερρηξεν. 234 προς μεν ρητον· υπο θεου συνετισθεις ανθρωπος ουδε τας των ορων
κορυφας ανεπαφους ειασεν, αλλα τας ακροτομους αναστομωσας και αναρρηξας
ποταμηδον εκειθεν πηγας αναβλυσαι παρεσκευασε, και υψηλα δε τινα αναστηματα
πολλακις εξεκοψεν, α δη ορη καλει, προς την λοιπην εξομαλιζων γην. προς δε
διανοιαν· ο θεος την ακροτομον εστρεψεν εις πηγας υδατων, την παλαι αγονον των
εθνων εκκλησιαν εξομβρησαι ποταμηδον τα πνευματικα χαρισματα παρασκευασας.
κατεστρεψε δε εκ ριζων ορη, τας αντικειμενας δυναμεις εκ θεμελιων κατασεισας,
περι ων γεγραπται· εαν εχητε πιστιν ως κοκκον σινηπεως, ερειτε τωι ορει τουτωι·
αρθητι και βληθητι εις την θαλασσαν, και γενησεται. δυνατον δε και αλλως θινας
ποταμων υπο θεου ρηγνυμενας νοησαι τας επισυστασεις των πειρασμων. 28, 10 παν
δε τιμιον ειδε μου ο οφθαλμος. ως μεν αγιος και προφητης τα τιμια ταυτα μυστηρια
πεπληροφορησθαι λεγει, ως δε το κοινον των ανθρωπων αναδεχομενος προσωπον
φησιν, οτι παν τιμιον εσοφισθη ο ανθρωπος υπο θεου. 28, 11 βαθη δε ποταμων
ανεκαλυψεν, εδειξεν δε αυτου δυναμιν εις φως. προς μεν ρητον· ανθρωπος, φησιν,
ανατεμνων την γην και εξαγων τα υδατα, της οικειας επιστημης, ης ειληφε παρα
θεου, την δυναμιν εις το φανερον προεκομισεν. λεγει δε, οτι δι' ων εργα 235 ζεται
δεικνυσιν, οσην ειληφε παρα θεου δυναμιν και εξουσιαν. προς δε διανοιαν· ο
ενανθρωπησας λογος τα πληθη των πνευματικων χαρισματων ανεκαλυψεν, ως και
ο αποστολος ειπε περι του μυστηριου του Χριστου· ο ετεραις γενεαις ουκ εγνωρισθη
τοις υιοις των ανθρωπων. αλλα και εδειξεν εαυτου την δυναμιν εις φως κατα τον
φησαντα προφητην· ο θεος εμφανως ηξει, ο θεος ημων και ου παρασιωπησεται. 28,
1214 η δε σοφια αυτου ποθεν ευρεθη; ποιος δε τοπος εστι της επιστημης; ουκ οιδε
βροτος την οδον αυτης ουδε μη ευρεθηι εν ανθρωποις. αβυσσος ειπεν· ουκ εστιν εν
εμοι, και θαλασσα ειπεν· ουκ εστιν μετ' εμου. σοφιαν ενταυθα την τελειαν ευσεβειαν
λεγει, πραγμα θειον αορατον υπο μονου θεου τοις ανθρωποις δωρουμενον. ο δε νους
των ρηματων ουτος· μεγαλα, φησιν, ο θεος τοις ανθρωποις εδωρησατο εν τηι φυσει
κατασπειρας αυτων το διαιρετικον και σοφον και τεχνικον, οπερ λαβοντες ανθρωποι
γην μεταλλευουσι και γεωργουσι και υδατων φορας εξομβρειν παρασκευαζουσιν.
την δε κατα θεοσεβειαν σοφιαν ουκ εν τοπωι τινι δυνατον ευρειν, ουκ εν αβυσσοις,
ουκ εν θαλασσηι. ουκ οικοθεν ταυτην ανθρωπος αναλαβειν δυναται, ουκ αλλοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

παραδουναι, αλλ' ιδικως θεου προς τουτο διδασκαλου δεομεθα και των υπο θεου
δεδειγμενων ιερων ανδρων. δια τουτο τοι και οι των Ἑλληνων σοφοι ιδιαι δυναμει
την θεοσεβειαν ζητησαντες ηστοχησαν. το γαρ πραγμα ουκ ανθρωποις εστιν
εφικτον, αλλα της θειας δωρεας τε και χαριτος δεονται, οθεν και εξ αρχης ο θεος τα
μεν δι' οπτα 236 σιων, τα δε δι' αγγελων επιφοιτησεως, τα δε δια των
θεοφορουμενων αγιων προφητων την θεοσεβειαν τους ανθρωπους εξεπαιδευσεν.
ωστε κειται μεν εν τηι φυσει σοφια τις και των αλογων ως και παρα τηι μελισσηι,
διαφεροντως δε εν τοις λογικοις, εξ ης κινουμεθα περι τας τεχνας και επιτηδευματα,
του θεου λογωι και συνεσει παρα τα λοιπα ζωια τετιμηκοτος τον ανθρωπον, και
ταυτην εχομεν κοινως παντες, αδικοι τε και δικαιοι, θεοσεβεις και αθεοι. ηι γαρ ζωια
λογικα γεγοναμεν, υπο θεου ταυτην ειληφαμεν. την δε τελειαν θεοσεβειαν, ει και
ταυτης τα σπερματα κατα φυσιν εχομεν, πλην εις ακρον αυτην κατορθωσαι η
οικοθεν ευρειν η εν τοπωι καταλαβειν αδυνατον, αλλα της θειας και μονης προς
τουτο χρηιζομεν χαριτος, εφ' ωι προς αυτην ημας ασφαλως χειραγωγησαι. δια τουτο
και εν τοις εμπροσθεν ελεγετο· ποτερον ουχι ο κυριος εστιν ο διδασκων συνεσιν και
επιστημην ως του κτηματος θεοδωρητου τυγχανοντος. δει ουν ημας μεν ζητειν εκ
των φυσικων κινουμενους εννοιων, θεον δε εξαιτειν επι ταυτην ημας απλανως
καθοδηγησαι. κακεινο δε ειδεναι προσηκει, οτι ως δει ειδεναι ουκ οιδεν βροτος την
οδον αυτης. 28, 15 ου δωσει συγκλεισμον αντ' αυτης. συγκλεισμον εοικε λεγειν
χρηματων θησαυρον δια το ταυτα ασφαλως ημας συγκλειειν. ουκ εστιν ουν, φησιν,
πραγμα ωνιον η τοιαυτη σοφια. 28, 1516 και ου σταθησεται αργυριον ανταλλαγμα
αυτης· και ου συμβασταχθησεται χρυσιωι Σουφειρ. ουδεν, φησιν, τουτου του
κτηματος ισον ευρισκεται, ουδε αντι 237 σταθμιζεσθαι δυναται τηι σοφιαιτουτο γαρ
λεγει το ου συμβασταχθησεται, ουκ αριστος χρυσος, ουκ αργυριου πληθος. το δε
Σουφειρ εν τοις εμπροσθεν ηρμηνευσαμεν, οτι επι πλουτου κειται η λεξις. 28, 1617
εν ονυχι τιμιωι και σαπφειρωι· ουκ ισωθησεται αυτηι χρυσιον και υαλος. αλλ' ουδε
των λιθων οι τιμιωτατοι, σαρδονυξ και σαπφειρος, ουχ η διαφανης υαλος τουτωι τωι
κτηματι παρισωθησεται. ταυτα δε διεξερχεται ο μακαριος Ἰωβ πειθων τους φιλους
ως παντων μαλλον και επισταται της θεοσεβειας το υπερφυες και διαφεροντως
αυτης περιεχεται. 28, 17 και το αλλαγμα αυτης σκευη χρυσα. αλλ' ουδε δυνατον
ειπειν, ως πολλα κατ' αυτον σκευη χρυσα ανταλλαγμα δυνανται της σοφιας ειναι.
28, 18 μετεωρα γαρ και γαβις ου μνησθησεται. το γαβις τα επηρμενα εοικε σημαινειν·
ο γαρ Συμμαχος ουτως εκδεδωκεν· _υ_ψ_η_ _κ_α_ι_ _ε_π_η_ρ_μ_ε_ν_α_ _ο_υ_
_μ_ν_η_σ_θ_η_σ_ε_τ_α_ι_. λεγει δε, οτι προς συγκρισιν της σοφιας ουδε μνημης
αξια τυγχανουσι παντα τα παρα ανθρωποις ειναι δοκουντα υψηλα και επηρμενα. 28,
18 και ελκυσον σοφιαν υπερ τα εσωτατα. εσωτατα η τα εν τοις ταμειοις
εναποκειμενα χρηματα φησιν 238 η τους τιμιους λιθους τους εκ των εσωτερων
Ἰνδων ως ημας κομιζομενους. παντων ουν, φησιν, κειμηλιων προτιμησον την
σοφιαν. καλως δε ειπε· ελκυσον, οιονει· σπασον εκ της αληθινης σοφιας δια της
ευσεβειας, κατα το εν Ψαλμοις· το στομα μου ηνοιξα και ειλκυσα πνευμα. εκειθεν
γαρ ημας ελκυσαι ταυτην την σοφιαν προσηκει, εκ της χαριτος του κυριου ημων
Ἰησου Χριστου. ει μη γαρ κατα μετοχην και μεταληψιν της αληθινης σοφιας του
λογου του πατρικου, την κατα θεοσεβειαν σοφιαν αναλαβειν αδυνατον. ελκυσον,
ουν φησιν, σοφιαν, αντι του· πνευμα σοφιας, ο κατα μονην την χαριν της θειας
χορηγειται δωρεας. 28, 19 ουκ ισωθησεται αυτηι τοπαζιον Αιθιοπιας. το το ουκ εστιν
αρθρον, αλλα μια λεξις εστι τοπαζιον. λεγεται δε ο λιθος ευρισκεσθαι παρ' Ἰνδοις και
ειναι διαυγεστατος. 28, 19 χρυσιωι καθαρωι ου συμβασταχθησεται. τα αλληλοις
αντισταθμιζομενα εις εκατερας κειμενα τας πλαστιγγας δια της τρυτανης ομου
συμβασταζεται. ου συμβασταχθησεται ουν αντι του· ουκ αντισταθμισθησεται. 28, 22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

η δε σοφια ποθεν ευρεθη; ποιος δε τοπος εστι της συνεσεως; λεληθε παντα
ανθρωπον, και απο πετεινων του ουρανου εκρυβη· η απωλεια και ο θανατος ειπαν·
ακηκοαμεν δε αυτης το κλεος. αι μεν ουν, φησιν, μεταλλικαι υλαι και το χρυσιον
και, ει τι παρα ανθρωποις τιμιον, εν τοποις τισιν ευρισκεται· το δε της σο 239 φιας
κλεος εφθασε μεν και μεχρι των καταχθονιων, αυτην δε την σοφιαν, πραγμα θειον
και αορατον και εκ μονης θειας δωρεας ανθρωποις χορηγουμενον, ζητησαι και εν
τινι τοπωι καταλαβειν παντελως αδυνατον. ει δε ανθρωποις τοις λογικοις κατ'
εικονα θεου γενομενοις ταυτην εν τοποις καταλαβειν ου δυνατον, πολλωι γε
δηπουθεν τηι αλογωι φυσει· τουτο γαρ σημαινων πετεινων εμνημονευσεν. 28, 23 ο
κυριος ευ συνεστησεν αυτης την οδον, αυτος δε οιδε τον τοπον αυτης. τουτο ουν το
αορατον και ακαταληπτον· σοφια, ποθεν τε και πως εις ανθρωπους ερχεται, θεωι
μονωι τυγχανει γνωριμον. 28, 24 αυτος γαρ την υπ' ουρανον πασαν εφοραι ειδως τα
εν τηι γηι παντα τε α εποιησεν. μονος ουν ο παντεποπτης θεος και πανεπισκοπος
πασαν την κτισιν εφορων της σοφιας επισταται την οδον. 28, 2526 ανεμων σταθμον
υδατος τε μετρα· οτε εποιησεν ουτως, ιδων ηριθμησε και οδον εν τιναγματι φωνας. ο
τοινυν παντα τα ποιηματα συμμετρως και αναλογως δημιουργησας, ως μητε
ανεμους τηι αμετριαι τους επι της γης λυμαινεσθαι, μητε των υδατων την φοραν εκ
της ομοιας αμετριας η διαλυειν η επικλυζειν την γην, και τας βροντας, ας
τινασσομενος ο αηρ αποτελει, χρησιμως κατεσκευασεν· ταυτας γαρ καλει τας εν
τιναγματι φωνας. μαλιστα μεν γαρ εις δεος ημας και θειον εναγουσι φοβον οι των
βροντων κτυποι. ως δε φασιν, κατα τινα αντιπαθειας λογον καταστελλουσι
κορυφουμενα της θαλασσης τα κυματα ως και 240 τον ψαλμωιδον λεγειν περι
αυτων· απο επιτιμησεως σου φευξονται, απο φωνης βροντης σου δειλιασουσιν. 28,
27 τοτε ειδεν αυτην και εξηγησατο αυτην, ετοιμασας εξιχνιασεν. ταυτα σοφως
ετοιμασας και ακριβως εξιχνιασαςαντι του· ειδως αυτακατα τους της οικειας
προγνωσεως και προνοιας λογους, ειτα και δημιουργησας και παντα εις φανερον
αγαγων και την θαυμαστην ταυτην αρμονιαν των οικειων ποιηματων
τεκτηναμενος, τοτε παντα θεωρησας και ιδων, οτι καλα λιαν, τοτε και ημιν
εξηγησατο την σοφιαν. πως εξηγησατο; πινακα τινα προθεις της οικειας σοφιας τα
δημιουργηματα, ινα απο καλλονης και μεγεθους των κτισματων τα αορατα της
σοφιας αυτου καταλαμβανωμεν. τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις
ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αιδιος αυτου δυναμις και θειοτης εις το ειναι
αυτους αναπολογητους, φησι που ο θειος αποστολος. το δε ετοιμασας εξιχνιασεν ου
λεγει, οτι προεβουλευσατο περι των ποιηματων ο θεος ως προβουλιων εις το
δημιουργειν δεομενος· ομου γαρ ο θελει και παραγει, ομου βουλεται και εις εργον
χωρει το βουλευμα. αλλα α εδει παραγαγειν ετοιμα παντα και εδραια και μετα πασης
αναλογιας εξιχνιασθεντα εκ του μη οντος εις το ειναι παρηγαγεν. 28, 28 ειπεν δε
ανθρωπωι· ιδου η θεοσεβεια εστι σοφια, το δε 241 απεχεσθαι απο κακων εστιν
επιστημη. εδει τοιγαρουν τον ανθρωπον κατ' εικονα θεου γενομενον μετοχον
γενεσθαι της σοφιας. ταυτην αυτωι δωρουμενος εφησε προς αυτον θεος· συντομον
σου και απερισπαστον παρεχω το δωρον, θεοσεβης γαρ εσο και ακακος. αυτη γαρ η
της σοφιας και επιστημης αναληψις. ταυτα μεν ουν ο μακαριος Ἰωβ ειπεν θεου
δυναμιν και σοφιαν αποθαυμαζων και πειθων τους φιλους, ως ουδεν θεοσεβειας
αμεινον. ο δε νους απαντων των γεγραμμενων ουτος· ει βουλεσθε θεου σοφιαν
αποθαυμασαι, κατανοησατε πρωτα μεν, πως σοφως την ανθρωπου κατεσκευασε
φυσιν ως δυνασθαι και γην μεταλλευειν και εξ αφανους εις το φανερον τας τιμιας
παραγειν υλας, και αρουν και σπειρειν και τους εκ της γης καρπους αποδρεπεσθαι
πηγας τε υδατων αναστομουν. κατανοησατε δε και τα του θεου ποιηματα, ως απαντα
εν αρμονιαι και σταθμοις και μετροις και αναλογιαι τινι θαυμασιαι προς αλληλα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

συνεκερασθησαν. εκ δε ταυτης της κατανοησεως επι την θεοσεβειαν οδευοντες
παντων αυτην προτιμησωμεν πεπεισμενοι σαφως, ως ουδεν μεν αυτηι των τιμιων
αντιπαραβαλλεται, αυτη δε εστιν η οντως σοφια και επιστημη εκ θεου χορηγουμενη
ανθρωποις.
ει δε ταυτα θαυμαστα και αξιαγαστα, τι αν τις νοησαι {δυναται} περι της ουσιωδους
σοφιας, του μονογενους υιου του θεου, του εκ των πατρικων αχρονως
αναλαμψαντος κολπων, του κυριου ημων Ἰησου Χριστου; Χριστος γαρ θεου δυναμις
και θεου σοφια, ως ο ιερος αποστολος εφη. 242 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΙΚΟΣΤΟΝ Ἀρχη του
ρητου· ετι δε προσθεις Ἰωβ ειπε τωι προοιμιωι· τις αν με θειη κατα μηνα εμπροσθεν
ημερων, ων με ο θεος εφυλαξεν; Προθεωρια του κεφαλαιου θαυμασιως του Ἰωβ τα
περι δυναμεως θεου και σοφιας εξηγησαμενου και διδαξαντος, ως παντων τιμιων η
σοφια τιμιωτερα και σοφος εκεινος ο θεοσεβης και ακακος, οι μεν φιλοι παλιν
ησυχασαν ουδεν αντιλεγειν εχοντες προς τα ειρημενα. διο παλιν ο Ἰωβ εξ ετερας
αρχης ποιειται τον λογον ερων μεν γενεσθαι εν τηι πρωην ευδαιμονιαι και υπο την
επισκοπην και εποπτικην του θεου δυναμιν, εκδιδασκων δε, ως αξιεραστον ο
θεοσδοτος πλουτος ελεημοσυνηι συμπεπλεγμενος και επαινετον η περιφανεια
δικαιοσυνηι συγκεκραμενη. υλη γαρ τα πραγματα τωι φιλοσοφωι προκεινται λογισμωι,
οις εαν τις κεχρηται κατα το του λογου βουλημα, θεοσεβης ομου και φιλοθεος και
μακαριστος αναδεικνυται. πολλα δε των φιλων αυτον επ' ασεβειαι και αδικιαι
διαβεβληκοτων των ιδιων ανδραγαθηματων ποιειται καταλογον μονονουχι λεγων,
οπερ υστερον ο αποστολος εφη· γεγονα αφρων καυχωμενος, υμεις με ηναγκασατε. ει
γαρ και γεγραπται· εγκωμιαζετω σε ο πελας και μη τα σα χειλη, αλλα μαλιστα μεν
τους τελειους 243 προς τους τοιουτους εξαγει λογους η αναγκη πολλακις απαθως
και ατυφως τα καθ' εαυτους εξηγουμενους. οικονομει δε και θεος ταυτα ουτω
γινεσθαι προς οικοδομην ημετεραν, ινα των αγιων ανδρων τους βιους απεξεσμενας
εικονας αρετης εχοντες και προς αυτας ενατενιζοντες τον ημετερον ρυθμιζωμεν
βιον. εκτραγωιδει δε και τα καθ' εαυτον, ινα ημεις εν ταις περιστασεσι προς τα του
Ἰωβ παθηματα βλεποντες παραμυθωμεθα. διδασκει δε και δογμα καλλιστον το μη
δειν εαυτον εξαγειν του σωματος δια τον συνδησαντα θεον την ψυχην τωι σωματι.
παλιν δε ουχ, οτι δικαιος εστι και πασχει, προστιθεται τηι μεριδι των ασεβων, αλλα
και ταλανιζει τουτους· και εφεξης καταλογον ποιειται των οικειων κατορθωματων
εις ημετεραν διδασκαλιαν τε και ωφελειαν. ταυτα ειρηκως ο Ἰωβ τον λογον
κατελυσεν· ησυχασαν δε και οι φιλοι μηδεν αντιλεγειν εχοντες προς τα ειρημενα.
συνηπισταντο γαρ και αυτοι τωι δικαιωι τα κατορθωματα. ην γαρ, φησιν, Ἰωβ δικαιος
εναντιον αυτων. Αι λεξεισ 29, 2 τις αν με θειη κατα μηνα εμπροσθεν ημερων, ων με
ο θεος εφυλαξεν; θειαν επισκοπην λεγει και φυλακην ου μονον την ευπαιδιαν και
του πλουτου την περιουσιαν, αλλ' οτι και εν τοσαυτηι περιφανειαι το δικαιον ακρως
εφυλαξεν υπο της επισκοπης του θεου φρουρουμενος. διο και εν εκεινοις ευχεται
γενεσθαι οια φιλοθεος υπο την του θεου σκεπην ειναι ποθων. 244 29, 3 ως οτε ηυγει
ο λυχνος αυτου υπερ κεφαλης μου, οτε τωι φωτι αυτου επορευομην εν σκοτει.
λυχνος τοις ποσι μου ο νομος σου, εφη που ψαλλων ο μελωδος. ο θειος ουν νομος
και λογος εν διανοιαι του Ἰωβ υπο του θεου λαλουμενοςουπω γαρ ην ο γραπτος
νομοςπαρεσκευασεν αυτον εν τηι σκοτομηνηι τουδε του βιου ως εν φωτι πορευεσθαι
και τας κατ' αρετην εκτελειν πραξεις οια τις λυχνος υπερ κεφαλης τουτεστιν
ανωθενλαμπων και ασφαλη την πορειαν παρεχων ποιεισθαι τοις διοδευουσιν. φησιν
ουν οτι· και πασι τοις ανθρωπινοις εκομων αγαθοις και ασφαλως τας κατ' ευσεβειαν
ωδευον τριβους τωι θειωι φωτι καταλαμπομενος. 29, 4 οτε ημην επιβριθων οδοις. οτε
πανταχοθεν εβριθον και ωσπερ τα ευκαρπα φυτα κατεβαρουμην τοις αγαθοις δια
πασης οδου, τουτο μεν τοις εξωθεν, τουτο δε και ταις κατ' ευσεβειαν πραξεσιν, ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

κουφος τις ων και ευριπιστος, αλλ' εμβριθης και στερεος το ηθος και ακλονητως το
καλον μετερχομενος. 29, 45 οτε ο κυριος επισκοπην εποιειτο του οικου μου, οτε
ημην υλωδης λιαν, κυκλωι δε μου οι παιδες. οτε του θεου της οικειας επισκοπης
αξιουντος τα κατ' εμε υλην ειχον αρετης τον πλουτον και την ευπαιδιαν, τους μεν
παιδας κατα το θειον εκτρεφων βουλημα, κοινωνων δε του πλουτου τοις πενησιν.
245 29, 6 οτε εχεοντο μου αι οδοι βουτυρωι, τα δε ορη μου εχεοντο γαλακτι. δια
τουτων των βοσκηματων σημαινει το πληθος ως πανταχου νεμομενων εν τε ορεσι
και εν τοις πεδιοις· απο γαρ βουτυρου και γαλακτος των τε βουκολιων το πληθος και
θρεμματων τας αγελας εμηνυσεν. 29, 7 οτε εξεπορευομην ορθριος εν πολει, εν δε
πλατειαις ετιθετο μου ο διφρος. οια τις αρχων και διδασκαλος αρετης ουχ υπνωι και
μεθαις εσχολαζεν, αλλ' εωθινος εν ταις πλατειαις καθηστο νομος και τυπος τοις εν
τηι πολει γινομενος. 29, 8 ιδοντες με νεανισκοι εκρυβησαν. οι το νεωτερικον ηθος
εχοντες αιδουμενοι του μεγαλου Ἰωβ την αρετην απεκρυπτοντο. 29, 8 πρεσβυτεροι
δε παντες εστησαν. προς μεν το ρητον οι μεν νεοι απεκρυπτοντο, οι δε καθ' ηλικιαν
πρεσβυται ισταντο τιμωντες. προς δε διανοιαν πρεσβυτικην εχοντες φρονησιν
ισταντο των αυτου λογων επακροωμενοι. 29, 9 αδροι δε επαυσαντο λαλουντες
δακτυλον επιθεντες επι στοματι. προς μεν ρητον αδρους τους πλουσιους λεγει
ευλαβουμενους αυτον και σιωπωντας και δια του τον δακτυλον επιτιθεναι τωι
στοματι αλληλοις διανευοντας και την σιωπην εγκελευομενους. προς δε διανοιαν
και οι τωι λογωι και τηι διδασκαλιαι πλουσιοι παρεχωρουν τηι του Ἰωβ διδαχηι και εις
μαθητων καθισταντο χωραν σιωπηι των λεγομενων επακροωμενοι. 246 29, 1011 οι
δε ακουσαντες εμακαρισαν με και η γλωσσα αυτων τωι λαρυγγι αυτων εκολληθη, οτι
ωτιον ηκουσε και εμακαρισε με. το και η γλωσσα αυτων τωι λαρυγγι αυτων
εκολληθη συνηπται τωι δακτυλον επιθεντες επι στοματι, ινα ειπηι οτι· αχανεις
εμενον. εμακαριζον δε αυτον οι τα κατ' αυτον ακουοντες και οι εχοντες ωτιον
επιτηδειον εις συνετων λογων ακροασιν και της αυτου διδασκαλιας απολαυοντες.
29, 11 οφθαλμον δε ιδων με εξεκλινεν. ουκ ισχυων αντειπειν. 29, 12 διεσωσα γαρ
πτωχον εκ χειρος δυναστου και ορφανωι ωι ουκ ην βοηθος εβοηθησα. τας αιτιας
ειπαμεν, δι' ας των οικειων κατορθωματων οι δικαιοι ποιουνται τον καταλογον, εν
τηι προθεωριαι. 29, 13 ευλογια απολλυμενου επ' εμε επελθοι, στομα δε χηρας με
ευλογησεν. ο μελλων απολλυσθαι και μη απολομενος δια το της αυτου τυχειν
επικουριας και η χηρα δε η απροστατητος προστατην αυτον κτησαμενη δικαιως
αυτον ηυλογουν. 29, 14 δικαιοσυνην δε ενδεδυκειν, ημφιασαμην δε κριμα ισα
διπλοιδι. κριμα λεγει την δικαιοκρισιαν, και ταυτα μεν τα θαυμαστα του Ἰωβ αμφια.
εξ εναντιας δε τα των ασεβων· ενδυονται γαρ καταραν ως ιματιον και
περιβαλλονται ωσει διπλοιδα αι 247 σχυνην αυτων, ως τον εκατοστον ογδοον υμνον
αναβαλλομενος ο μεγαλογραφος εδιδαξεν. 29, 15 οφθαλμος ημην τυφλων, πους δε
χωλων. τα λειποντα του σωματος μελη προσανεπληρου τοις δεομενοις τηι των
αναγκαιων επιχορηγιαι. και τας τυφλας δε διανοιας διηνοιγε και των ποδων της
ψυχης ισχυροποιει τας βασεις τωι διδασκαλικωι λογωι χρωμενος. 29, 16 εγω ημην
πατηρ αδυνατων· δικην δε, ην ουκ ᾔδειν, εξιχνιασα. διαγνωστικως των
δικαζομενων ακουων ουδεν προακηκοως ουδε προμεμαθηκως εκ τινος των μερων
ουδε προδιαφθαρεις την ακοην εξιχνιασα και επιμελως αναζητησας κατειληφα το
δικαιον. 29, 17 συνετριψα δε μυλας αδικων, εκ δε μεσου των οδοντων αυτων
αρπαγμα εξεσπασα. οτε, φησιν, οι αδικησαντες εδοξαν εν βεβαιωι εχειν τα
αφαιρεθεντα, ωσπερει τινων θηριων εκ μεσων των οδοντων εκσπασας τα
αρπασθεντα τοις αδικηθεισιν απεκατεστησα. 29, 18 ειπα δε· η ηλικια μου γηρασει.
ταυτα ποιων μεχρι τελους εχειν ηλπισα τα αγαθα. 29, 1819 ωσπερ στελεχος φοινικος
πολυν χρονον βιωσω. η ριζα μου διηνοικται επι υδατος και δροσος αυλισθησεται εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

τωι θερισμωι μου. ταυτα, φησιν, ελεγον κατ' εμαυτον, οτι δικαιοσυνηι συζων και της
θειας απολαυων επικουριας αειθαλης εσομαι και πολυχρονιος· τοιουτον γαρ ο
φοινιξ. και ωσπερ τα δενδρα τα επι υδατων τας ριζας ε 248 χοντα, ουτως ηλπιζον
ανθηρος ειναι και κατακαρπος. και ως καρποι δροσου και υετων απολαυσαντες και
πληρεις γενομενοι καθ' ωραν θεριζονται, ουτως ηλπιζον καταγηρασας τοις αγαθοις
μεταλλαξειν τον βιον. 29, η δοξα μου κενη μετ' εμου και το τοξον μου εν τηι χειρι
αυτου πορευσεται. ελεγον δε, φησιν, οτι και το τοξον μου εν τηι του θεου χειρι
πορευσεται και κατα σκοπον παντα μοι εκβησεται, ως βελος υπο ευφυους τοξοτου
πεμπομενον ευθυ του σκοπου φερεται. λεγει ουν οτι· υπο μεν της θειας χειρος
υπενοουν οδηγεισθαι τα κατ' εμε, νυν δε κενη μου γεγονεν η δοξα και η ελπις,
τουτεστι ματαια, εις τουναντιον μοι των πραγματων περιτραπεντων. 29, 2122 εμου
ακουσαντες προσεσχον, εσιωπησαν δε επι τηι εμηι βουληι, επι δε τωι εμωι ρηματι ου
προσεθεντο. νομον ηγουμενοι και κανονα και σταθμην τα εμα ρηματα, και ουτε
προσθειναι τι τουτοις ουτε αφελεσθαι δυναμενοι. 29, 2223 περιχαρεις δε εγενοντο,
οποταν αυτοις ελαλουν, ωσπερ γη διψωσα προσδεχομενη τον υετον, ουτως ουτοι
την εμην λαλιαν προσεδεχοντο. εγκαρπα γαρ ην αυτου τα ρηματα και δραστηριον
ειχον δυναμιν εν ταις των ακουοντων ψυχαις· πρωτον γαρ εποιει, ειτα εδιδασκεν.
επαινος δε και του λεγοντος, οταν εμπρακτους εχηι τους λογους, και του ακουοντος,
οταν μετα διψης ακουσηι και ποθου. 29, 24 εαν γελασω προς αυτους, ου μη
πιστευσωσιν. 249 δια το ασυνηθες πειραν ειναι το πραγμα νομιζοντες. εν τουτοις δε
ηθος υπεγραψε διδασκαλικον· ουτω γαρ εμβριθη και αμειλικτον ειναι εις πασαν
γλυκυθυμιαν προσηκει τον θειον διδασκαλον ως και προσγελωντα μη πιστευεσθαι.
29, 24 και φως του προσωπου μου ου κατεπιπτεν. αλλα και θεια χαρις, φησιν, του
προσωπου μου απελαμπε της κατα ψυχην ειρηνης προφαινουσα το καλλος δια των
παρειων. η και τουτο λεγει οτι· των εμων λογων ουδε εις ην σκοτεινος ουδε
αφεγγης, αλλα παντες φωτος πεπληρωμενοι· προσωπον γαρ διδασκαλων η αυτων
διδαχη· δια γαρ του χαρακτηρος τον πατερα του λογου γνωριζομεν. 29, 25
εξελεξαμην οδον αυτων και εκαθισα αρχων και κατεσκηνουν ωσει βασιλευς εν
μονοζωνοις. ου βιαι δε την αυτων αρχην ηρπασα, αλλ' επειδη τα συμφεροντα αυτοις
εκλεγομενος εισηγουμην και την κατ' αρετην αυτοις οδον υπεδεικνυον, αρχοντα με
εαυτων ανεδειξαν, και ουτως υπεταγησαν μοι ωσπερ στρατιωται βασιλει. ειληπται
δε το ονομα αυτων μονοζωνων εκ τινος κατα την οπλισιν ιδιοτητος. 29, 25 ον
τροπον παθεινους παρεκαλουν. αλλα και εν παθεσιν αυτους οντας, η τοις κατα
ψυχην η τοις εξωθεν, λογοις τε και εργοις παρεμυθουμην. 250 30, 1 νυνι δε
κατεγελασαν μου, ελαχιστοι νυν νουθετουσι με εν μερει, ων εξουδενουν πατερας
αυτων, ους ουχ ηγησαμην ειναι αξιους κυνων των εμων νομαδων. αλλ' εις
τοσαυτην περιετραπη μεταβολην τα κατ' εμε, ως τους ελαχιστους δι' αποριαν και
δυσγενειαν και το της ηλικιας νεωτερον και το πανταπασιν αχρειους ειναι δια το
ειναι πονηρους νουθετειν με εν μερει, τουτεστιν οιεσθαι δια της νουθεσιας μερος τι
ανταποδιδοναι μοι των ευεργεσιων ων εις αυτους προεισηνεγκα. το ουν μηδε κυσιν
αυτους παραβαλλειν ουκ αλαζονειας ρημα, αλλα δειγμα της εκεινων παντελους
αχρειοτητος. κατα μεν ουν το προχειρον περι εταιρων τινων εοικε λεγειν πτωχων
και ευτελων ανδρων· ως δε πτωχους τινας εθελοδιδασκαλους αινιττεται, δηθεν περι
αλλων λεγων και περι εκεινων τον λογον μηκυνων, νυν ουν, φησιν, νουθετουσι με
ουκ αξιοι οντες λογους μοι εις συμβουλην εισφερειν, επειδη ουδε οι πατερες αυτων
τοιαυτην τινα δυναμιν αρετης κεκτηνται, ως αξιοι φαινεσθαι του πιστευθηναι των
λογικων θρεμματων την φυλακην, ινα ειπηι οτι· ουδε οι πατερες αυτων τους εμους
μαθητας νουθετειν αξιοι, και νυν ουτοι νουθετειν επιχειρουσιν εμε. η ουν τουτο
λεγει και ου κυσιν ανθρωπους παραβαλλει, αλλα την εαυτου διδασκαλιαν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

φυλακην των λογικων θρεμματων τηι εκεινων παρεξεταζεικυνων γαρ η γραφη επι
επαινου μεμνηται δια το φυλακτικον και ευνουν και επαγρυπνον ως η γλωσσα των
κυνων σου εξ εχθρων αυτων, η και ευτελεις τινες και πονηροι αυτον ανδρες
εκερτομουν, περι ων επαγει και τα εφεξης· 251 30, 2 και γε ισχυς χειρων αυτων ινα τι
μοι; αλλ' ουδε ᾔτησα επικουριαν παρ' αυτων, ινα δια τουτο τοιουτοις προς εμε
χρησωνται ρημασιν. 30, 2 επ' αυτους απωλετο συντελεια. η τουτο λεγει, οτι ουκ
εσχον γνωμην συνεσταλμενην, αλλα θρασειαν· η οτι παλαι δικην εχρεωστουν
πονηροι οντες και τροπον τινα απεπτη αυτων η τιμωρια· η οτι θανατου
επιθυμουντες δια το ενδεες και την ακραν πενιαν ου τυγχανουσιν. 30, 3 εν ενδειαι
και λιμωι αγονος. αλλα και ενδεεις εισιν, και λιμωττοντες τροπον εφευρειν και
γεννησαι ποριστικον ουκ ηδυναντο· τουτο γαρ εοικε σημαινειν το αγονος. η και
τουτο λεγει, οτι ουδε υπο της ενδειας εσωφρονισθησαν γεννητικοι γενεσθαι του
καλου, αλλ' εμειναν αγονοι, γεννησαι τι αγαθον ου δυναμενοι. δυναται δε και καθ'
εαυτον ο στιχος νοουμενος {ειναι}πολλα γαρ των στιχηρων καθ' αυτα
νοουνταισημαινειν τους μη απολαυσαντας λογου διδασκαλικου τροφης και δια
τουτο μηδεν δυνηθεντας μαθειν αγαθον. η και περι αυτου λεγει ως περι πενητων μη
διδασκαλιας αγαθης απολαυσαντων. 30, 3 οι φευγοντες ανυδρον εχθες συνοχην και
ταλαιπωριαν. οι απο χερσου και ερημου χθεςαντι του· εν τωι παρεληλυθοτι χρονωιεν
συνοχηι και ταλαιπωριαι οντες. εοικε δε ως αγενεις αυ 252 τους διαβαλλειν και εξ
αδοξων οντας χωριων και πατερων πενητων. και ταυτα δε ο μακαριος ουτος
εξηγειται, ινα εαν και ημεις υπο ευτελων και ατιμων τινων υβρισθωμεν, μη ως
μονοι ταυτα πεπονθοτες δυσχερανωμεν, οπουγε ο τοιουτος την αρετην, τοσουτος δε
την περιουσιαν και περιφανειαν τα αυτα ημιν και τα χειρονα πεπονθεν. 30, 4 οι
περικυκλουντες αλιμα επι ηχουντι, οιτινες αλιμα ην αυτων τα σιτα, ατιμοι δε και
πεφαυλισμενοι, ενδεεις παντος αγαθου, οι και ριζας ξυλων εμασωντο υπο λιμου
μεγαλου. αλιμα βοτανη τις εστιν, ως φασιν, ταχυ πληρουσα τον εσθιοντα και κορον
εμποιουσα. επι ηχουντι δε, επι φαραγξι και πετρωδεσιν· ευηχοι γαρ οι τοιουτοι τοποι
και τοις φθεγγομενοις αντιφθεγγονται. η και ηχουντα λεγει τον υλην εχοντα τοπον,
εν ωιπερ η πνοη των ανεμων κινουσα την υλην ηχον εργαζεται. λεγει ουν, οτι
περιενοστουν ουτοι τας υλας και τας φαραγγας υπο της αγαν ενδειας τας βοτανας
ανερευνωμενοι και τας ριζας των ξυλων περιξεοντες εις τροφης παραμυθιαν. 30, 58
επανεστησαν μοι κλεπται, ων οι οικοι αυτων ησαν τρωγλαι πετρων. ανα μεσον
ευηχων βοησονται, οι υπο φρυγανα αγρια διηιτωντο. αφρονων υιοι και ατιμων
ονομα και κλεος εσβεσμενον απο γης. οι δε τοιουτοι και εις ληιστειαν ετρεποντο
οικους εχοντες των πετρων τα κοιλα και τα αυτογλυφα σπηλαια, εν ερημοις
διαιτωμενοι και υπο φρυγανων σκεπομενοι, εξ αφρονων αφρονες, εξ ατιμων ατιμοι,
ανωνυμοι και αδοξοι επι της γης. 253 30, 9 νυνι δε κιθαρα εγω ειμι αυτων, και εμε
θρυλημα εχουσιν. ωδη, φησιν, αυτοις εγενομην και παρυδημα, και τας εμας
συμφορας αντ' αλλης τινος ομιλιας ανα στομα εχουσιν. 30, 10 εβδελυξαντο δε με
αποσταντες μακραν, απο δε προσωπου μου ουκ εφεισαντο πτυελον. επαν δε μοι
πλησιασωσιν, φησιν, εμπτυοντες μοι μακραν αφιστανται βδελυγμα με και αηδιαν
ηγουμενοι. 30, 11 ανοιξας γαρ φαρετραν αυτου εκακωσε με θεος. δηλονοτι
πανταχοθεν κατατοξευσας. 30, 11 και χαλινον τωι προσωπωι μου εξαπεστειλε
δεσμουντα. πληττει μεν καν τουτωι τον διαβολον ο δικαιος Ἰωβ μη φασκων αυτον
δυνασθαι τι κατ' αυτου, τον δε θεον επενηνοχεναι αυτωι τας πληγας. λεγει δε, οτι και
χαλινον μοι εξαπεστειλεν οιονει δεσμουντα το προσωπον μου, ινα ειπηι, οτι
αναπολογητον με πεποιηκε δια των ελεγμων παντων τας συμφορας εις αποδειξιν
ασεβειας μοι προφεροντων. 30, 12 επι δεξιων βλαστου επανεστησαν. η τουτο λεγει,
οτι τωι προτερον βλαστουντι και ευθαλουντι εξ υπερδεξιων επανεστησαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

επεμβαινοντες μοι, η οτι τοις βλαστοις μου τοις δεξιοις, τουτεστι τοις δικαιωμασιν,
επανεστησαν λεγοντες, ως ου καθαρως την ευσεβειαν μετηιειν. 254 30, 12 ποδας
αυτου εξετεινε και ωδοποιησεν επ' εμε τριβους απωλειας. κινησαντος εαυτον του
θεου κατ' εμου εσχον και αυτοι οδον εφοδου. 30, 13 εξετριβησαν τριβοι μου,
εξεδυσαν γαρ μου την στολην. πασαι αι οδοι μου εξηφανισθησαν του θεου
περιδυσαντος με της ευπρεπειας την στολην, αντι του· περιελοντος την οικειαν
βοηθειαν. 30, 14 βελεσιν αυτου κατηκοντισε με, κεχρηται δε μοι ως βουλεται. το
σφοδρον του ετασμου δια τουτων εδειξεν. 30, 1415 εν οδυναις περιφερομαι,
επιστρεφονται δε μου αι οδυναι. ινα ειπηι οτι· επιστροφως οδυνωμαι, τουτεστι μετ'
επιτασεως και κατα αυξησιν. 30, 15 ωχετο μου η ελπις ωσπερ πνευμα και ωσπερ
νεφος η σωτηρια μου. απεπτη δε μου πασα τις ελπις χρηστοτερα δικην ανεμου
παρεληλυθοτος και νεφους διαλυθεντος. 30, 16 και νυν επ' εμε εκχυθησεται η ψυχη
μου. διαλελυνται μου οι τονοι της ψυχης υπο των επελθοντων μοι κακων. 30, 1617
εχουσι δε με ημεραι οδυνων, νυκτι δε τα οστα μου συγκεκαυται, τα δε νευρα μου
διαλελυνται. τας δε νυκτας και τας ημερας οδυνωμαι, ως και τα οστα μου φρυγηναι
και τα νευρα διαλελυσθαι υπο της αγαν κακοπαθειας. 255 30, 18 εν πολληι ισχυι
επελαβετο μου της στολης, ωσπερ το περιστομιον του χιτωνος μου περιεσχε με.
πολλοι πολλακις περισφιγγοντες το περιστομιον του ιματιου περι τον τραχηλον
αποπνιγουσι τινα. λεγει ουν οτι· ισχυρως μου περιδραξαμενος πιεζει και αποπνιγει
με. 30, 19 ηγησαι δε με ισα πηλωι, εν γηι και σποδωι μου η μερις. κεκραγα δε προς σε
και ουκ εισακουσηι μου. ως υιος προς πατερα προς θεον αποδυρεται και το ευτελες
της φυσεως εις δεησιν προτεινει. λογισαι, γαρ φησιν, δεσποτα, οτι γη τε ειμι και εις
γην αναλυομαι. εισακουσον μου της κραυγης και μη αποστρεψηις την δεησιν μου. το
δε ουκ εισακουσηι μου πολλην εμφασιν της εις θεον αγαπης εχει· ως γαρ ακουεσθαι
πιστευων ουτως εφη. 30, εστησαν και κατενοησαν με. η χλευαζοντες η και το της
συμφορας θαυμαζοντες μεγεθος. 30, 2122 επεβης δε μοι ανελεημονως, χειρι κραταιαι
με εμαστιγωσας. εταξας δε με εν οδυναις και απερριψας με απο σωτηριας. ισασιν οι
αγιοι το μεγα του θεου ελεος, διο και ελεγεν ο ∆αυιδ· ελεησον με, ο θεος, κατα το
μεγα ελεος σου· προς τουτο το αφατον ελεος του θεου αποβλεπων λεγει· επεβης δε
μοι ανελεημονως. ει γαρ ετυγχανον του μεγαλου σου ελεους, ουκ αν εν ταις
παρουσαις οδυναις εξηταζομην. αιτουντος εισι τοιγαρουν και αξιουντος ελεους
τυχειν τα ρηματα. 256 30, 2324 οιδα γαρ, οτι θανατος με εκτριψει, οικια γαρ παντι
θνητωι γη. ει γαρ ωφελον δυναιμην εμαυτον διαχειρωσασθαι η δεηθεις γε ετερου και
ποιησει μοι τουτο. οιδα, φησιν, θνητος γεγονως και παντως τελευτησειν μελλων,
ωστε ηδεως συντομωτερον των συμφορων απηλλαττομην η αυθεντησαι εμαυτον
διχα αμαρτιας καθισταμενος η ετερον ικετευων επι την αναιρεσιν την εμην. αρα ουν
ως καλλιστον ημας διδασκει δογμα το μη χρηναι εαυτον εξαγαγειν του σωματος;
καιτοιγε ηδυνατο, οπουγε και η γυνη κατεσπευδεν αυτωι τον θανατον· αλλ' ουκ
ηδυνατο δικαιος ων δια τον θεον τον συνδησαντα την ψυχην τωι σωματι. 30, 25 εγω
δε επι παντι αδυνατωι εκλαυσα, εστεναξα δε ανδρα ιδων εν αναγκαις. παλιν την
εαυτου πολιτειαν εξηγειται. ... ουτως οικονομησαντος του θεου δια την εμην
ωφελειαν. 30, 26 εγω δε επεσχον αγαθοις. τουτο λεγει οτι· επειχον και προσεδοκων
αγαθα υπο θεου σκεπομενος· διο και επαγει· 30, 26 ιδου συνηντησαν μοι μαλλον
ημεραι κακων. τουναντιον μοι τα των ελπιδων εξεβη. 30, 27 η κοιλια μου εξεζεσε
και ου σιωπησεται. αιτιαν λεγει του τας συμφορας εκτραγωιδειν και τα οικεια
καταλεγειν ανδραγαθηματα. εχω γαρ, φησιν, καιρον του λεγειν τωι πεπλη 257
ρωσθαι μου την ψυχην των κακων. εκζεσαι γαρ εστι το υπο πυρος εκβραζειν και
αναβλυζειν το εν τοις χαλκειοις υδωρ, κοιλια δε η ψυχη δια το αορατον και
αποκρυφον η του λογου χωρητικον και αναδοτικον. 30, 2728 προεφθασαν με ημεραι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

πτωχειας. στενων πορευομαι ανευ φιμου, εστηκα δε εν εκκλησιαι κεκραγως.
προκατελαβε με η πτωχεια, και ανευ φιμου αισθητου υπο των οδυνων πιεζομενος
λαλειν ου δυναμαι· ποτε δε και πληθους περιεστηκοτος αναγκαζομαι κραζειν. ταυτα
δε φιλει συμβαινειν τοις οδυνωμενοις, το και επεχεσθαι την φωνην υπο της ανιας
και αυ παλιν αναβοαν νυττομενους υπο των αλγηδονων. το δε εστηκα εν εκκλησιαι
κεκραγως δυναται νοεισθαι κατα το ειρημενον τωι αποστολωι οτι· θεατρον
εγενηθημεν τωι κοσμωι και αγγελοις και ανθρωποις. 30, 29 αδελφος γεγονα
σειρηνων, εταιρος δε στρουθων. ο Συμμαχος _σ_τ_ρ_ο_υ_θ_ο_κ_α_μ_η_λ_ω_ν
εκδεδωκεν. σειρηνας δε λεγει η ωιδικους ορνεις η ανθρωπομορφα δαιμονια. φησι δε
ταυτα ως εξω πολεως και αιθριος κειμενος. 30, 30 το δερμα μου εσκοτωται μεγαλως.
μελανθεν υπο της νοσου η και του ηλιου. 258 30, 30 τα δε οστα μου απο καυματος.
συνεφρυγησαν δηλονοτι. 30, 31 απεβη δε εις πενθος μου η κιθαρα, ο δε ψαλμος μου
εις κλαυθμον εμοι. εστραφη δε μοι τα της ευφροσυνης εις πενθος. ταυτα δε φησιν εις
οικτον τον θεον εκκαλουμενος. 31, 1 διαθηκην δε διεθεμην τοις οφθαλμοις μου και
ου συνησω επι παρθενον. ευαγγελικην ακριβειαν εφυλαττε προ νομου τυγχανων.
επειδη γαρ ο εμβλεψας εις γυναικα προς το επιθυμησαι αυτης ηδη εμοιχευσεν,
επαιδαγωγει τον οφθαλμον εις το μη τας ωρας των παρθενων περιεργαζεσθαι. 31, 2
και τι εμερισεν ο θεος επανωθεν και κληρονομια ικανου εξ υψιστου; δια τι ουν,
φησιν, μετα τοσαυτην ακριβειαν τοιαυτην μοι μεριδα και κληρονομιαν ο δυνατος
και υψιστος θεος επεμερισε, τους λογους αγνοω. 31, 3 ουαι, απωλεια τωι αδικωι και
αλλοτριωσις τωι ποιουντι ανομιαν. οτι μεν οιδεν ου δι' αμαρτιας πασχων ο Ἰωβ,
προδηλον, και αληθης γε η υπονοια· πειρα γαρ ην αρετης, ου κακων ανταποδοσις.
πλην ου δια τουτο προστιθεται τηι μεριδι των ασεβων, αλλα και ταλανιζει τουτους το
ουαι αυτοις επιλεγων, την απωλειαν και την εκ θεου αλλοτριωσιν. 259 31, 4 ουχι
αυτος οψεται οδον μου, και παντα τα διαβηματα μου εξαριθμησεται; καιτοιγε ουδεν
των κατ' εμε θεος ηγνοησεν ουδε μεχρι των ψιλων κινηματων. 31, 5 ει δε ημην
πεπορευμενος μετα γελοιαστων. σημειωσαι, ως αμαρτιαν λεγει ειναι το συνειναι
γελοιασταις. διο και την ευτραπελιαν αιρεσθαι αφ' ημων ο θειος αποστολος
παραινει. 31, 5 ει δε και εσπουδασεν ο πους μου εις δολον. ο πους ο της ψυχης. λεγει
δε οτι· ουκ εκινηθην ποτε εις το δολωι χρησασθαι κατα τινος. 31, 6 ισταμαι γαρ εν
ζυγωι δικαιωι, {και} ειδεν δε κυριος την ακακιαν μου. ταυτα και η γραφη
προσεμαρτυρησεν αυτωι λεγουσα· και ην ο ανθρωπος εκεινος ακακος δικαιος
θεοσεβης. 31, 7 ει εξεκλινεν ο πους μου εκ της οδου αυτου. της κατ' ευσεβειαν
δηλονοτι. 31, 7 ει δε και τωι οφθαλμωι μου επηκολουθησεν η καρδια μου. φησιν ο
Ἰωαννης οτι· παν το εν κοσμωι, η επιθυμια της σαρκος και η επιθυμια των οφθαλμων
και η αλαζονεια του βιου. λεγει ουν οτι· ουδεποτε προσσχων και επαινεσας
επεθυμησα. απαθειας δε τουτο, επαινειν μεν τα εν κοσμωι επαι 260 νου αξια οιον
συμμετριαν σωματων και αναλογιας και μιξεις χρωματων και λιθων αυγας και
χαριτας, μη πιπτειν δε αυτων εις επιθυμιαν. 31, 78 ει δε και ταις χερσι μου ηψαμην
δωρων, σπειραιμι αρα και αλλοι φαγοισαν, αρριζος δε γενοιμην επι γης. ταυτα νυν ο
Ἰωβ λεγειν ου δυναται πενης ων και τα τεκνα αποβεβληκως. η ουν τουτο λεγει, οτι
προ της συμφορας ταυτα ειχεν, η προς διδασκαλιαν ημετεραν ουτως ειπεν, ινα ημεις
αναγινωσκοντες εαυτοις επαρωμεθα λεγοντες· ει εδωροδοκησαμεν η τοδε
εποιησαμεν, τοδε πεισομεθα. χερσι δε ταις πραξεσι λεγει, αντι του· ουδεν δια
δωροδοκιαν επραξα. 31, 910 ει δε και εξηκολουθησεν η καρδια μου γυναικι ανδρος
ετερου, ει και εγκαθετος εγενομην επι θυραις αυτης, αρεσαι αρα και η γυνη μου
ετερωι, τα δε νηπια μου ταπεινωθειη. επειδη η επιθυμια συλλαβουσα τικτει την
αμαρτιαν, και αυτην, φησιν, την επιθυμιαν εκ της καρδιας μου εξεκοπτον, εφ' ωι μη
λαβειν οδον την αμαρτιαν. το δε αρεσαι αρα και η γυνη μου ετερωι υπερ δικαιοσυνης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

λεγει, αντι του· ειθε ηρεσε προ της συμφορας και προς α επραξα απειληφα κατα τον
ισοτητος λογον. οτι γαρ περι των προ της νοσου και πενιας λεγει, δηλον εξ ων
φησιν· τα δε νηπια μου ταπεινωθειη· και γαρ ησαν ηδη τεθνηκοτες οι παιδες αυτωι.
31, 1112 θυμος γαρ οργης ακατασχετος το μιαναι ανδρος γυναικα· 261 πυρ γαρ εστι
καιομενον επι παντων των μερων, ουδ' αν επελθηι, εκ ριζων απωλεσεν. η γαρ
μοιχεια τον θεον παροργιζει και αφυκτον επαγει τιμωριαν τωι δεδρακοτι. οπου γαρ
εαν στραφηι, αναπολογητος εστιν. τουτο γαρ εστι το πυρ το καιομενον επι παντων
των μερων, προρριζον καταφλεγον τον δεδρακοτα. 31, 1315 ει δε και εφαυλισα ρημα
θεραποντος μου η θεραπαινης κρινομενων αυτων προς με, τι γαρ ποιησω, εαν ετασιν
μου ποιησηι ο κυριος; εαν δε και επισκοπην, τινα αποκρισιν ποιησομαι; ποτερον ουχ,
ως εγω εγενομην εν γαστρι, και εκεινοι γεγονασιν; γεγοναμεν δε εν τηι αυτηι κοιλιαι.
ετεραν ισοτητα και δικαιοσυνην εαυτου θαυμασιαν λεγει. και γαρ και τοις οικεταις
μου, φησιν, παρρησιαν παρειχον δικαζεσθαι προς με, ει τι υπωπτευον μη δικαιον
πασχειν υπ' εμου. ενηγομην δε εις τον του δικαιου λογον υπο της φυσεως κατ'
εμαυτον εκλογιζομενος, ως παντες ανθρωποι, ειτε δουλοι ει τε δεσποται, μιαν
εχομεν γενεσεως αρχην και ενα παντες δεσποτην εν ουρανοις, παρ' ωι ουκ εστι
δουλος ουδε ελευθερος, αλλ' ος απροσωποληπτος ων εκαστον απαιτει την προς τον
ετερον ισοτητα. ετασιν ουν φησιν την εξετασιν, επισκοπην δε θειαν ηγειται τους
ελεγμους· εκ ταυτης της ισοτητος ορμωμενος επι θεου κρινεσθαι εποθει τηι του θεου
πεποιθως δικαιοκρισιαι. 262 31, 1618 αδυνατοι δε χρειαν, ει ποτε ειχον, ουκ
απετυχον. χηρας δε τον οφθαλμον {μου} ουκ εξετηξα. ει δε και τον ψωμον μου
εφαγον μονος και ουχι ορφανωι μετεδωκα εξ αυτου, οτι εκ νεοτητος εξετρεφον ως
πατηρ και εκ γαστρος μητρος ωδηγησα. περι θεου υμνουντες λεγομεν· του πατρος
των ορφανων και κριτου των χηρων και ορφανωι συ ησθα βοηθος. οια τοινυν την
εικονα συζων ακεραιον απεμιμειτο το αρχετυπον. το δε ουκ εξετηξα αντι του· ουκ
ειασα απο πενιας εκτηκεσθαι. το δε επιμεριζειν την τροφην τοις δεομενοις οντως
θαυμασιον. το δε εκ γαστρος ωδηγησα, ινα ειπηι οτι· κομιδη νηπια τα
απορφανισθεντα παραλαμβανων μεχρις ηλικιας εξετρεφον και τεχνας επαιδευον,
μεχρι τοσουτου χειραγωγων, εως οτε της εμης επικουριας μη σφοδρα δεοιντο. 31, 19
ει δε και υπερειδον γυμνον απολλυμενον και ουκ ημφιασα, αδυνατοι δε ει μη
ηυλογησαν με, απο δε κουρας αμνων μου εθερμανθησαν οι ωμοι αυτων. απο των
ωμων το παν εσημανε σωμα· εξ αυτων γαρ το ολον ιματιον εξηρτηται. εοικασι δε
πως και ευπαθεστεροι προς τα κρυα τυγχανειν οι ωμοι· δια τουτο αυτων
εμνημονευσεν. 31, 2122 ει επηρα ορφανωι χειρα πεποιθως, οτι πολλη βοηθεια μοι
περιεστιν, αποσταιη αρα ο ωμος μου απο της κλειδος μου, ο δε βραχιων μου απο του
αγκωνος μου συντριβειη. οπερ και ανωτερω ελεγομεν, μνημονευειν χρεων, οτι το
μη ευεργετειν μετα του αδικειν ταττει, και δει μη μονον κακιας απεχεσθαι, αλλα και
αρετης επιμελεισθαι. ου γαρ μονον ειπεν οτι· ουκ ηδικουν 263 τους ορφανους, αλλα
και οτι· δικην πατρος την αυτων κηδεμονιαν ελαμβανον. κλειδα δε φησιν τον
συνδεσμον του ωμου προς τον τραχηλον. 31, 23 φοβος γαρ κυριου συνεσχε με, και
απο του λημματος αυτου ουχ υποισω. ταυτα δε επραττον τωι θειωι συνεχομενος
φοβωι εννοων ως, ει επιλαβοιτο μου ο θεος η αδικησαντος η μη ευεργετησαντος,
ανυποιστον εξω την τιμωριαν. 31, 2425 ει εταξα χρυσιον ισχυν μου, ει δε και λιθωι
πολυτελει επεποιθησα, ει δε και ηυφρανθην πολλου πλουτου γενομενου μοι, ει και
επ' αναριθμητοις εθεμην χειρα μου. διαβαλλων τον μη εις την θειαν βοηθειαν, αλλ'
εις την ιδιαν πεποιθοτα περιουσιαν ο ψαλμωιδος εφη· ος ουκ εθετο τον θεον βοηθον
αυτου, αλλ' επηλπισεν επι το πληθος του πλουτου αυτου. εξ εναντιας ουν ο δικαιος
εις θεον την ελπιδα κεκτηται. και ορα, ως ο δικαιος ουκ ευφραινεται επι πλουτωι· ει
γαρ και εσθοτε ως παρακολουθηματα ταυτα τοις αγιοις δεδοται, πλουτος και δοξα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

αλλ' ου πρωτοτυπως επι τουτοις χαιρουσιν· ετερα γαρ αυτων εστιν η πρωτοτυπος
χαρα, η πνευματικη. αλλ' ουδε απεραντον, φησιν, εσχον της κτησεως την επιδοσιν.
ισως τοιγαρουν δια τουτο αριθμωι αυτωι ησαν περικλειομενα τα τε προβατα και οι
καμηλοι και 264 τα λοιπα ως των περιττων αει πιπρασκομενων και τοις πενησι
διαδιδομενων. ει γαρ και πλουσιος ην κατα θειαν χαριν, αλλα την αμετρον
επιθυμιαν ενεκοπτεν, οπουγε ουδε τοις ουσιν ως πρωτοτυποις αγαθοις εχαιρεν. 31,
26 η ουχ ορω μεν ηλιον τον επιφαυσκοντα και εκλειποντα, σεληνην δε φθινουσαν;
ου γαρ επ' αυτοις εστιν. ταυτα δε επραττε διαλογιζομενος οτι· ει ο ηλιος εκλειπει και
νυξ ημεραν διαδεχεται, η δε σεληνη ληγει κατα θειαν προσταξιν, ποια ωφελεια, καν
πλουτησω; ει γαρ τα μεγαλα στοιχεια ταυτα ληγουσιν, δει παντως τον πλουτον εξ
ημων απελθειν η των χρηματων ημας καταλιμπανοντων κατα θεου βουλην η ημων
τον βιον μεταλλαττοντων και εις ετερους ταυτα παραπεμποντων. 31, 2728 και ει
ηπατηθη λαθραι η καρδια μου, ει δε και χειρα μου επιθεις επι στοματι μου εφιλησα,
και τουτο μοι αρα ανομια η μεγιστη λογισθειη, οτι εψευσαμην εναντι κυριου του
υψιστου. πολλοι πολλακις τας οικειας επαινουντες πραξεις την ιδιαν καταφιλουσι
χειρα. φησιν ουν οτι· ει επι τηι εμηι δυναστειαι και ταις εμαις πραξεσιν εθαρρησα και
μη επι τωι θεωι, εψευσαμην το αληθες· ου γαρ εξ ημων η ημετερα βοηθεια, αλλ' εκ
της θειας χαριτος. ει ουν απατηθεις πεπονθα τι τοιουτον, λογιζεσθω μοι τουτο εις
ανομιας μεγαλης ισοτητα. δια δε του λαθραι εοικε σημαινειν, οτι ουδε κατα
συναρπαγην τοιουτον τι πεπονθεν. αλλοι δε ουτως εξειληφασιν· ει προσεκυνησα
ηλιωι και σεληνηι απατηθεις τοις αυτων φεγγεσι και μη ελογισαμην, οτι και
εκλειπουσι 265 και δεσποτικοις προσταγμασιν υπηρετουνται, αλλ' επι τωι τουτων
θαυματι την εμην κατεφιλησα χειρα, ανομια μοι η μεγιστη λογισθειη. αμεινον δε
οιμαι το πρωτον. 31, 2930 ει δε και επιχαρης εγενομην πτωματι εχθρων μου και
ειπεν η καρδια μου· ευγε, ακουσαι αρα το ους μου την καταραν μου, θρυληθειην δε
{και} αρα υπο λαου μου κακουμενος. το ευγε ειπε γελαστικον επιρρημα, ως και ο
ψαλμωιδος λεγει· ειπον· ευγε ευγε, ειδον οι οφθαλμοι ημων. ει ποτε ουν περιεχαρην
πτωμασιν εχθρων, ακουσαιμι καγω ετερων καταρωμενων με και κακουμενος
θρυληθειην ως προς α επραξα απειληφως. 31, 31 ει δε και πολλακις ειπον αι
θεραπαιναι μου· τις αν δωηι ημιν των σαρκων αυτου πλησθηναι; λιαν μου χρηστου
οντος. ουδε επαχθης, φησιν, ταις θεραπαιναις γεγονα, ως δια την εμην ωμοτητα και
αυτας εξαγριωθεισας των εμων επιθυμειν απογευσασθαι σαρκων. το δε εναντιον
απαν και λιαν αυταις χρηστος εγενομην. ετεροι δε ουτως ερμηνευσαν· ουτως, φησιν,
ημην λιαν ταις θεραπαιναις χρηστος και γλυκυς, ως, ει οιοντε ην και αυτων των
σαρκων μου εμφορηθηναι, ηδεως αν τουτο εποιουν. 31, 32 εξω δε ουκ ηυλιζετο
ξενος, η δε θυρα μου παντι ελθοντι ηνεωικτο. τουτο της Ἀβραμιαιας και φιλοξενου
ευγενειας επισημον. 266 31, 3334 ει δε και αμαρτων εκουσιως εκρυψα την αμαρτιαν
μου, ου γαρ διετραπην πολυοχλιαν πληθους του μη εξαγορευσαι ενωπιον αυτου.
εκουσιον μεν ουδεν εαυτωι συνηιδει πλημμελημα, ουτως ακρως τον κατ' αρετην
εξησκει βιον. επειδη δε ανθρωπον οντα ουκ ην μη ακοντα παραπιπτεινπαραπτωματα
γαρ τις συνησει; φησιν ο μελωδος, μετανοιαι και εξομολογησει εξιατο γνωσθεν το
αμαρτημα ουκ αισχυνομενος το μη κατα τον ορθον λογον πεπραγμενον εξαγορευειν.
31, 3435 ει δε και ειασα αδυνατον εξελθειν την θυραν μου κολπωι κενωι, τις δωηι
ακουοντα μου; δοκει μεν λεγειν, οτι ει εις κρισιν ηλθον και ειχον τον ακουοντα,
οσον επ' ανθρωπινωι κριματι, ουδεν αν υπεμενον των δεινων. εμοι δε δοκει
ακροατας επιζητειν συνετους δυναμενους χωρησαι την ακροτητα της πολιτειας, ης
εξηγησατο. ου γαρ ταυτα ειπεν επαιρομενος επι τοις εαυτου κατορθωμασιν, αλλ'
ημιν καταλιμπανων υπογραμμον, οπως βιωναι χρη. προεγραφη γαρ ταυτα εις
νουθεσιαν ημετεραν, ουτω του αγιου πνευματος οικονομησαντος. το δε κολπωι κενωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

σημαινει, οτι προς τωι τρεφειν τα εφοδια παρειχε, πλουσιως και ιλαρως μετιων το
ελεημονιτικον και φιλοπτωχον. 31, 35 χειρα δε κυριου ει μη εδεδοικειν. αλλα και τα
προς θεον, φησιν, ευλαβως διεκειμην. 267 31, 3537 συγγραφην δε, ην ειχον κατα
τινος, επ' ωμοις αν περιθεμενος στεφανον ανεγινωσκον, και ει μη ρηξας αυτην
απεδωκα ουδεν λαβων παρα χρεωφειλετου. η τουτο λεγει οτι· ουχ οια τις
εγκαυχωμενος επι τοις δανειοις ανελιττων αμφοτεραις χερσι τας συγγραφας
δημοσιαι υπανεγινωσκον το γαρ επ' ωμοις τουτο σημαινει, ως δια των ωμων των
χειρων κινουμενων, η οτι διαρρηγνυς των χρεωφειλετων τας συγγραφας και
συγχωρων τα οφληματα προτερον αναγινωσκων αυτοις, ειτα διαρρησσων τον
χαρτην στεφανον και ιδιαν ευπρεπειαν εποιουμην την συγχωρησιν. 31, 38 ει επ' εμοι
ποτε η γη εστεναζεν, ει δε και οι αυλακες αυτης εκλαυσαν ομοθυμαδον. επι τηι
αρπαγηι των αλλοτριων δηλονοτι η και τωι αμισθι την γην εργαζεσθαι. 31, 39 ει δε
και την ισχυν αυτης εφαγον μονος ανευ τιμης. δυο ενταυθα σημαινει, οτι και τα
τιμηματα των καρπων κατεβαλλετο και ουδε μονος ησθιεν, αλλ' εκοινοποιει τοις
δεομενοις τας τροφας. 31, 39 ει δε και ψυχην κυριου της γης εκβαλων ελυπησα. ως
κατα δυναστειαν αρπασας τι του κτητορος της γης. 31, 40 αντι πυρου αρα εξελθοι μοι
κνιδη, αντι δε κριθης βατος. ο Συμμαχος ουτως εκδεδωκεν· _α_ν_τ_ι_ _σ_ι_τ_ο_υ_
_β_λ_α_σ_τ_η_σ_α_ι_ _α_κ_α_ν_ο_ς_. ανεγνωμεν δε εν ταις Βασιλειαις το φυτον
τον ακανον. και η βατος δε 268 και ο ακανος ακανθωδη φυτα· εοικε δε και η κνιδη
τοιουτον τι ειναι. λεγει ουν οτι· ει τι των προειρημενων επραξα, η αλλοτριαν γην
παραιρουμενος η αμισθι την γην ανατεμνων και εργαζομενος, ακανθας αντι των
ημερων αντιδωηι μοι καρπων. 31, 4032, 1 και επαυσατο Ἰωβ ρημασιν, ησυχασαν δε
και οι τρεις φιλοι αυτου, ετι δε αντειπειν Ἰωβ· ην γαρ δικαιος εναντιον αυτων.
ενταυθα τον λογον εστησαν συμπεραναντες τον διαλογον ο τε Ἰωβ και οι φιλοι.
ησυχασαν δε ου προαιρετικως, αλλ' επειδη πασαν αυτοις δικαιολογιαν απεκλεισεν
Ἰωβ και ουκ ην αυτοις αντειπειν προς τα ειρημενα. συνηπισταντο γαρ τωι δικαιωι τα
κατορθωματα και ως εκ διαθεσεως εμισει μεν το κακον, ειλικρινει δε τηι προς θεον
αγαπηι μετηιει το καλον. εδειξε γαρ ο Ἰωβ, οτι και τα προς τους ανθρωπους δικαια και
το προς θεον σεβας ακρως εφυλαξε μετα της θαυμαστης ταπεινοφροσυνης, ην
παριστησι το εξαγορευειν τα αμαρτηματα. 269 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΙΚΟΣΤΟΝ ΠΡΩΤΟΝ
Ἀρχη του ρητου· {περι του Ἐλιους} ωργισθη δε Ἐλιους οτου Βαραχιηλ ο Βουζιτης εκ
της συγγενειας Ῥαμ της Αυσιτιδος χωρας. Προθεωρια του κεφαλαιου των φιλων του
Ἰωβ επι παρακλησιν αφικομενων, εξω δε του σκοπου γεγενημενων της αφιξεως και
τηι βαρυτητι των λογων επιτριβοντων τωι δικαιωι τα τραυματαεφασκον γαρ δι'
αμαρτιας αυτον πεπονθεναι και μη αλλως τον θεον αυτωι επαγειν τας κολασεις, ει
μη κατα ανταποδοσιν· επεσθαι γαρ αει ταις αμαρτιαις τας κακωσειςτους αυτων
λογους ο Ἰωβ αμυνομενος επηπορησε λεγων· ει ταυτα ουτως εχει, ωσπερ υμεις φατε,
πως πολλους ορωμεν αδικους τιμωριαν ου δεδωκοτας μεχρι τελους, πολλους δε
δικαιους πασχοντας; ειτα ως εσφαλμενας των φιλων αποφευγων τας κρισεις αιτει
θεον απαλλαγηναι των βασανων και επι αυτου την δικην ειπειν και παραθεσθαι τα
εαυτου δικαια, ινα επιδειξηι, ως αδικον ειργασατο ουδεν της τηλικαυτης μαστιγος
αξιον. ταυτα δε ελεγεν ου θεου καταψηφιζομενος ως αδικα πραττοντος, αλλα και
σφοδρα θαρρων τηι αυτου δικαιοκρισιαι, τους δε φιλους διελεγξαι θελων, ως ου
δικαιας κατ' αυτου ποιουνται τας κρισεις. ο μεν ουν σκοπος του Ἰωβ προς τους
φιλους ολως αποτεινεται βουλομενου δει 270 ξαι, οτι επι θεου δικαζοντος δικαιος
αναφανειται του αληθινου και απροσωποληπτου, οι δε ματην αυτου κατηγορουντες
ουκ αληθεις εχουσι του δικαιου τας κρισεις. τουτων επακροωμενος ο Ἐλιους και ου
νενοηκως του δικαιου την διανοιαν ωιηθη λεγειν αυτον, ως αδικα πασχει παρα θεου
δικαιος ων. δια τουτο ζηλων εζηλωσε τωι κυριωι και ωργισθη κατα του Ἰωβ· ουδεν δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

εχων αδικημα του δικαιου κατηγορειν ενδικως, ωργισθη και κατα των τριων φιλων,
οτι τον δικαιον ασεβειας κατεδικασαν, ως δι' αμαρτηματα τας τιμωριας υπομενοντα.
εντευθεν ανακυπτει ζητημα τοιονδε· ει οργιζεται κατα των φιλων ο Ἐλιους, οτι
ασεβη τον Ἰωβ εκριναν, δικαιος αρα ο Ἰωβ. ει δε δικαιος, πως και κατ' αυτου
ποιειται την επιτιμησιν; αλλ' ερει προς ταυτα ο Ἐλιους, ως ευσεβης μεν και δικαιος ο
Ἰωβ, και ουδεις αντερει· αιτιαν δε δεδωκε κατ' αυτου το θελειν προς θεον
δικαζεσθαι. ο μεν ουν σκοπος του Ἐλιους ου ψεκτος· ου γαρ σφοδρως επληξε τον
Ἰωβ ωσπερ εκεινοι ασεβειαν αυτου καταψηφιζομενοι, πλην ουκ ενοησεν, ωσπερ
εφημεν, του δικαιου την διανοιαν και εξ οιας αγαπης και πεποιθησεως της προς τον
θεον επ' αυτου την δικην λεγειν εποθει. οθεν λογιζομεθα και τον θεον μητε
επαινεσαι τον Ἐλιους, επειδη μη νενοηκε του Ἰωβ τους λογους, μητε μην
καταδικασαι, επειδη μη ασεβειας κατεκρινε τον Ἰωβ μηδε απεφηνατο δι' αδικιας
αυτον πασχειν ωσπερ οι φιλοι· δια γαρ τουτο την κατ' εκεινων επιτιμησιν θεος
ειργασατο. 271 Αι λεξεισ 32, 2 ωργισθη δε Ἐλιους ο του Βαραχιηλ ο Βουζιτης εκ της
συγγενειας Ῥαμ της Αυσιτιδος χωρας. του μεν Βαραχιηλ υιος ην ο Ἐλιους, το δε
Βουζιτης απο συγγενειας της του Βουζι, οθεν ην και Ἠραμ, η και απο τινος πολεως
της Αυσιτιδος χωρας. Ἰουδαιοι μεν ουν φασιν αυτον ειναι εκ της συγγενειας του
Ἰουδα. εστι δε ου πιθανος ο λογος· της γαρ Αυσιτιδος χωρας η γραφη αυτον λεγει.
πλην ου σφοδρα αναγκαιον τα τοιαυτα λεπτολογειν. 32, 2 ωργισθη δε τωι Ἰωβ
σφοδρα, οτι απεφηνεν εαυτον δικαιον εναντι κυριου. κατα το ευλογον μεν εκινειτο,
ως ενομιζεν, ο Ἐλιους, ουχ οτι δικαιον εαυτον ελεγεν ο Ἰωβ, συνηπιστατο γαρ οτι
δικαιος ην ο Ἰωβ, αλλ' οτι εναντι κυριου ως αδικιαν θεου καταψηφιζομενος, οτι μη
δικαιως αυτωι τας τιμωριας επαγει. ου νενοηκεν δε, ως εφημεν, την ευσεβη και
φιλοθεον του Ἰωβ διανοιαν. ου γαρ θεον κατηγορων, αλλα τους φιλους διελεγχων
προς θεον ηθελε κρινεσθαι, αρραγει πιστει πεποιθως τηι του θεου δικαιοκρισιαι. 32, 3
και κατα των τριων δε φιλων ωργισθη σφοδρα, οτι ουκ ηδυνηθησαν αποκριθηναι
αντιθετα Ἰωβ και εθεντο αυτον ειναι ασεβη. διπληι κατα των φιλων ωργισθη Ἐλιους,
πρωτα μεν, οτι ασεβειας εκριναν τον δικαιον, λεγοντες, ως παντως κατα
ανταποδοσιν αι τι 272 μωριαι τοις αδικοις επαγονται, και οτι την υπερ θεου
συνηγοριαν ανειληφοτες ηττηθησαν τοις του Ἰωβ λογοις και εσιωπησαν, τον υπ'
αυτων συνηγορουμενον καταπροδεδωκοτες και τηι σιωπηι τωι Ἰωβ δεδωκοτες κατα
θεου τα νικητηρια. 32, 45 Ἐλιους δε υπεμεινε δουναι αποκρισιν τωι Ἰωβ, οτι
πρεσβυτεροι εισιν αυτου ημεραις. και ειδεν Ἐλιους, οτι ουκ εστιν αποκρισις εν
στοματι των τριων ανδρων, και εθυμωθη οργηι αυτου. επαινετον το ηθος του Ἐλιους
εν καιρωι μεν σιωπησαντοςεδει γαρ πρωτους τους πρεσβυτερους καθ' ηλικιαν
λαλειν, εν καιρωι δε αποκριναμενου των παλαιωτερων αποριαι συσχεθεντων. το τε
γαρ διακοπτειν των πρεσβυτερων τον νουν προπετειας εφερεν εγκλημα, το τε
σιωπαν, εν οις αδικεισθαι το δικαιον ενομιζε, ου καλον ειναι δικαιως υπελαβεν. το
υπεμεινεν ουν αντι του· ανεμεινεν, το δε εθυμωθη αντι του· εζηλωσεν. κατα το
ευλογον εκινηθη· εστι γαρ ψεκτη οργη η αλογος κινησις και επαινετη η τωι δικαιωι
συμβαινουσα, ητις κατα φυσιν εστι κατα των αδικων εις ανδρειαν την ψυχην
επαλειφουσα. 32, 6 υπολαβων δε Ἐλιους ο του Βαραχιηλ ο Βουζιτης ειπεν.
υπολαβων αντι του· των ειρημενων λογων διαδεξαμενος. 32, 6 νεωτερος μεν ειμι τωι
χρονωι, υμεις δε εστε πρεσβυτεροι· διο ησυχασα φοβηθεις του υμιν αναγγειλαι την
εμαυτου επιστημην. καλως προσεθηκε· τωι χρονωι. εστι γαρ τις νεωτερος μεν καθ'
ηλικιαν, πολιαν δε εχων φρονησιν, και αλλος γερων μεν τον χρονον, νεωτερος δε
την διανοιαν. ορα δε, οπως ου μονον αιδοι, αλλα και 273 φοβωι και ευλαβειαι των
πρεσβυτερων την διαλεξιν περιεμεινεν, και ει μη προτερον επαυσαντο, ουκ ειπεν
αυτος, α καλως εχειν ελογιζετο και ηπιστατο. 32, 78 ειπα δε· ουχ ο χρονος εστιν ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

λαλων, εν πολλοις δε ετεσιν ουκ οιδασι σοφιαν. αλλα πνευμα εστιν εν βροτοις, πνοη
δε παντοκρατορος η διδασκουσα. παλαι, φησιν, καθημενος και των λεγομενων
επακροωμενος και ουκ αξιους ακουων της ηλικιας τους λογους κατ' εμαυτον
ελεγον· ου παντως ουδε απλως οι εν πολλοις ετεσι βιωσαντες εισι σοφοι, αλλα χρεια
της του αγιου πνευματος χαριτος της ουκ αναμενουσης χρονου μηκος, αλλ' αθροως
σοφιζουσης τον ανθρωπον. και ου θαυμασιως δε ειπεν Ἐλιους· ο γαρ νεωτερος καθ'
ηλικιαν ∆ανιηλ τηι θειαι χαριτι φρενωθεις τους πεπαλαιωμενους ημερων κακων
πρεσβυτερους διηλεγξεν. διδασκει δε η χαρις ουκ ακριτως, αλλ' εαν ευρηι ψυχην
καθαραν. 32, 9 ουχ οι πολυχρονιοι εισι σοφοι, ουδε οι γεροντες οιδασι κριμα. καθ'
εαυτον μεν ουν ο χρονος διχα της χαριτος σοφιαν παρεχειν αδυνατος. εοικε δε κριμα
λεγειν μερος οδων του θεου· κρισις γαρ εστι κυριως η καθολου, κριμα δε το μερικον.
τουτο ουν φησιν, οτι 274 ουδε μερος των κριματων του θεου δυναται τις καταλαβειν
υπο του χρονου σοφιζομενος, ει μη η θεια προσγενηται χαρις. 32, 1011 διο ειπον·
ακουσατε μου και αναγγελω υμιν, α οιδα. ενωτιζεσθε μου τα ρηματα, ερω γαρ υμων
ακουοντων, αχρις ου ετασητε λογους, και μεχρι υμων συνησω. ετερα αντιγραφα
μετα το ερω γαρ υμων ακουοντων εχουσι και τουτους τους στιχους· _ι_δ_ο_υ_
_η_κ_ο_υ_σ_α_ _τ_ο_υ_ς_ _λ_ο_γ_ο_υ_ς_ _υ_μ_ω_ν_,_ _ε_ν_ω_τ_ι_σ_α_μ_η_ν_
_α_χρι συνεσεως υμων. οι δε ετεροι ερμηνευται ουτως εκδεδωκασιν· ιδου
εξεδεξαμην τους λογους υμων, ηκροασαμην εφ' οσον εφρονειτε, εφ' οσον εξηταζετε
λογους και μεχρι του εφικεσθαι υμων ενενοουν. κατα μεν ουν ταυτην την εκδοσιν
και τα ετερα των αντιγραφων προδηλος η διανοια. ωσπερ εγω μεθ' ησυχιας, φησιν,
ηκουσα παντων των λεχθεντων και ανεμεινα μεχρι του συμπερασματος των
υμετερων λογων και εως οτε πασαν εαυτων την φρονησιν κενωσητε, και υμεις των
εμων ακουσατε λογων, δια των ωτων εγκαταθεσθε τηι διανοιαι τα ρηματα. κατα δε τα
παρ' ημιν αντιγραφα ουτω περιεχοντα· ερω γαρ υμων ακουοντων, ειτα συνημμενα·
αχρις ου ετασητε λογους, και μεχρι υμων συνησω, ο νους ουτος· λεγω ουδεν
υπερογκον, αλλα α δυνασθε δοκιμασαι και μεχρις υμων συνησω, αντι του· ου
κενοφωνιαις χρησομαι, αλλα α δυνασθε συνιεναι λαλησω και α δυνασθε νοησαι. 32,
1214 και ιδου ουκ ην τωι Ἰωβ ελεγχων ανταποκρινομενος αυτωι 275 ρηματα εξ υμων,
ινα μη ειπητε· ευρομεν σοφιαν {τωι} κυριωι προσθεμενοι· ανθρωπωι δε επετρεψατε
λαλησαι τοιαυτα ρηματα. δια τουτο δε, φησιν, εις το λεγειν προηχθην, επειδη μηδεις
υμων ελεγχειν τους λογους του Ἰωβ δεδυνηται, αλλ' απεσιωπησατε ανθρωπου
τοιαυτα προς θεον λαλησαντος. το δε ινα μη ειπητε· ευρομεν σοφιαν κυριωι
προσθεμενοι τοιουτον τινα υποβαλλει νουν· και ινα μη νομισητε, οτι το απλως
προστιθεσθαι τηι του θεου μεριδι και θεωι συνηγορειν τουτο σοφιας εστιν, αναγκαιως
τους λογους ποιουμαι. ο δε ολος νους τοιουτος τις φαινεται· προηλθον, φησιν, εις το
λεγειν δι' αιτιαν διττην, πρωτον μεν, ινα μη νομιζοντες τωι θεωι συνηγορειν και
τουτο ειναι σοφιαν καταδικαζητε τον Ἰωβ τας αιτιας ουκ ειδοτες της κακωσεωςει
γαρ και θεοσεβεις ητε, αλλ' ουπω της σοφιας κατελαβετε τα μετρα, και οτι ουκ
ισχυσαντες αντειπειν τωι Ἰωβ τροπον τινα και επετρεψατε δια της σιωπης ανθρωπωι
γε οντι τοιαυτα λαλησαι κατα θεου. 32, 15 επτοηθησαν και ουκ απεκριθησαν, οτι
επαλαιωσαν εξ αυτων λογους. φασι μεν τινες μη ειναι τους στιχους τουτους του
Ἐλιους, αλλα του συγγραφεως δια μεσου παρενθεντος των φιλων την αποσιωπησιν.
εγω δε φημι και τουτους ειναι του Ἐλιους. σχημα δε εστι τουτο το καλουμενον κατα
αποστροφην· ως γαρ προς ετερον διαλεγομενος περι αυτων φησιν, οτι· δια τουτο
λαλω, επειδηπερ κατεπλαγησαν του Ἰωβ 276 τα ρηματα και τους εαυτων λογους
παλαιους και σαθρους και αχρειους εδειξαν δια της σιωπης. δια τουτο και επαγει· 32,
16 υπεμεινα, και γαρ ουκ ελαλησα, οτι εστησαν, ουκ απεκριθησαν. αντι του·
περιεμεινα και ουκ ελαλησα, οιομενος αυτους δυνασθαι αντιλεγειν προς τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

ειρημενα, και {ως} ει γε ηυπορησαν αμυντικων λογων, ουκ αν εφθεγξαμην. επειδη
δε εστησαν και περαιτερω προελθειν ουκ ηδυνηθησαν τοις του Ἰωβ ανακοπεντες
λογοις, εγω παρηλθον διελεγξων τα ειρημενα. 277 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΙΚΟΣΤΟΝ
∆ΕΥΤΕΡΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε Ἐλιους λεγει· παλιν λαλησω, πληρης γαρ
ειμι ρηματων· ολεκει γαρ με το πνευμα της γαστρος. Προθεωρια του κεφαλαιου
ειρηκως ο Ἐλιους την αιτιαν, οθεν εις το λεγειν προηχθη, βαθειας αυτωι γενομενης
σιγης αυτος τους εαυτου λογους αναπληρων πληρης ειναι λεγει ρηματων, των υπερ
θεου δηλονοτι και των προς τον Ἰωβ εις την ομοιαν αντεξετασιν θεωι καταστηναι
θελησαντα. λαλησειν ουν φησιν, το δικαιον πασης ανθρωπινης αιδους προτιμων.
προκαλειται δε τον Ἰωβ εις την διαγνωσιν μηδεν ευλαβουμενον· ου γαρ προς θεον
σοι, φησιν, ο αγων, μη δεισηις, αλλα προς ανθρωπον ομοιοπαθη. τουτο γαρ εφασκες,
ως ετοιμος ει δικασασθαι προς θεον, εαν αφοβως τουτο ποιειν επιτραπηις, και ελεγες
μεν αμεμπτος ειναι, ηιτιω δε θεον ως ακριβως αναζητησαντα τα κατα σε. εγω δε σε
διδαξω, οτι παιδευτικως ο θεος και προς το συμφερον τοις αμαρτανουσι τους τε δι'
ενυπνιων φοβους επαγει και τας δια των νοσων μαστιγας και συζει τους
παιδευομενους και μετανοουντας. και αληθη μεν φησιν ο Ἐλιους περι της
παιδευτικης και κηδεμονικης του θεου περι ημας προνοιας. ου τοιαυτη δε ην η κατα
τον Ἰωβ υποθεσις αγων γαρ υπηρχεν αρετης προς κακιαν και ανθρωπου θεοσεβους
προς ωμοτητα διαβολικην, ωστε ο Ἐλιους ου της κατα τον Ἰωβ υποθεσεως
αψαμενος ου νενοηκε της επενεχθεισης πληγης την αιτιαν. 278 Αι λεξεις 32, 18
παλιν λαλησω, πληρης γαρ ειμι ρηματων. πληρης ειναι λεγει ρηματων των τε υπερ
θεου και των προς ανθρωπον εις τοσουτον επαιρομενον, ως θελειν προς θεον
κριθηναι και ελπιζειν ληψεσθαι τα νικητηρια. 32, 18 ολεκει γαρ με το πνευμα της
γαστρος. ου γαρ φερω, φησιν, την σιωπην υπο των ειρημενων κεντουμενος ουδε
εχεμυθειν ετι δυναμαι, απολλυμαι δε την ψυχην ολως συγκεκινημενος και
διαθερμανθεις και αποπνιγομενος, ει μη λαλησω. πνευμα δε γαστρος η
περιφραστικως την ψυχην λεγει η το θυμικον της ψυχης μερος ευλογως και
ανδρειως ως υπερ θεου κινουμενον. 32, 19 η δε γαστηρ μου ωσπερ ασκος γλευκους
ζεων δεδεμενος η ωσπερ φυσητηρ χαλκεως ερρηγως. μικρου μεν, φησιν,
διαρρηγνυμαι υπο του πληθους των εννοιων των επελθουσων μοι προς την
αντιλογιαν στενοχωρουμενος, ωσπερ τις ασκος οινου νεου και θερμου
πεπληρωμενος υπο του αναβρασμου και της ζεσεως εκραγηναι μελλων η ωσπερ
φυσητηρ χαλκεως. το δε ερρηγως ειπεν, επειδη λαλειν ηρξατο και ωσπερ αφιεναι το
ενδον πνευμα. ο γαρ διαρραγεις φυσητηρ του χαλκεως αφιησι το πνευμα. διο και
επαγει· 32, 222 λαλησω, ινα αναπαυσωμαι ανοιξας τα χειλη· ανθρωπον γαρ 279 ου
μη αισχυνθω, αλλα μην ουδε βροτον ου μη εντραπω· ου γαρ επισταμαι θαυμασαι
προσωπα· ει δε μη, και εμε σητες εδονται. λαλησω τοιγαρουν ανεπαισχυντως και
διχα πασης ανθρωπαρεσκιας. ει δε τι παρα το δικαιον φθεγξομαι προσωπον
αιδουμενος η τινι χαριζομενος, ωσπερ τα ιματια σητες δαπανωσιν, ουτω καμε
δαπανησουσιν οι της ψυχης σητες, η κενοδοξια και ανθρωπαρεσκια, τας εκ θεου
τιμωριας επαγουσαι. 33, 13 ου μην δε, αλλα ακουσον, Ἰωβ, τα ρηματα μου και
λαλιαν ενωτιζου μου· ιδου γαρ ηνοιξα το στομα μου, και ελαλησεν η γλωσσα μου.
καθαρα μου η καρδια ρημασιν, συνεσις δε χειλεων μου καθαρα νοησει. ακουσον
τοιγαρουν, ω Ἰωβ· αρχομαι γαρ λοιπον των προς σε λογων, καθαραν μεν και παντος
παθους ανενοχλητον εχων την ψυχην, συνετην δε εχων γνωσιν και απλανη και
κεκαθαρμενην. καθαραν δε λεγει γνωσιν την υπερ θεου και προς ανθρωπον εξ
ισοτιμιας θελοντα προς θεον δικασασθαι. 33, 4 πνευμα θειον το ποιησαν με, πνοη δε
παντοκρατορος η διδασκουσα με. αρχομενος των προς τον Ἰωβ λογων ο Ἐλιους
ευχαριστηριον υμνον αναπεμπει θεωι αυτον ειναι λεγων αιτιον αυτου και της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

ποιησεως και της συνεσεως και της γνωσεως, ᾥτινι πεποιθως επι το λεγειν προηχθη.
σημειου δε παλιν, ως το αγιον πνευμα αιτιον ειναι λεγει της ανθρωπου ποιησεως. ει
γαρ και δι' ου τα παντα † ο πατηρ, το 280 αυτο και του υιου † αχωριστον αυτου
τυγχανον, επειδη και κατα φυσιν ιδιον εστι του μονογενους. 33, 5 εαν δε δυνηι, δος
μοι αποκρισιν προς ταυτα, υπομεινον. υπομεινον τοιγαρουν ακουσαι τα παρ' εμου
και, ει εστι σοι λογος αντιλογιας, αποκριναι. 33, 56 στηθι κατ' εμε και εγω κατα σε.
εκ πηλου διηρτισαι συ ως και εγω, εκ του αυτου διηρτισμεθα. μηδεν ουν ευλαβηθηις
προς το αποκρινασθαι, ισοπαλης γαρ εστιν ο αγων· της γαρ αυτης αμφω τυγχανομεν
φυσεως της εκ πηλου και γης και ουδεν εχουσης υπερογκον. ταυτα δε λεγει
εντρεπων αυτον ως θελησαντα προς θεον δικασασθαι. διο και επαγει· 33, 7 ουχ ο
φοβος μου σε στροβησει, ουδε η χειρ μου βαρεια εσται επι σοι. επειδη ελεγεν ο Ἰωβ·
και ο φοβος αυτου μη με στροβειτω, ιδου, φησιν, ουδεν φοβερον ουδε δυνατον παρ'
εμοι ωσπερ παρα θεωι, ουδε υπο του φοβου μου περιστρεφηι και περιτρεπηι την
διανοιαν, ουδε, εαν αντειπηις, δυναμαι σοι τινα πληγην επαγαγειν βαρυνων κατα
σου την εμην χειρα. εφασκες γαρ, ως, ει μη ταυτα εδεδοικεις, διαγωνιζεσθαι προς
θεον ηθελες. ταυτα δε λεγει ο Ἐλιους, ως ηδη φθασαντες ειπαμεν, ου καθηκοντα της
εννοιας, εξ ης τους λογους προεφερεν ο Ἰωβ. 281 33, 8 πλην ειπας εν ωσι μου,
φωνην ρηματων σου ακηκοα. ετολμησας δε ειπειν τοιαυτα ρηματα, ων αυτηκοος
γεγονα. 33, 911 διοτι λεγεις· καθαρος ειμι ουχ αμαρτων, αμεμπτος δε ειμι, ου γαρ
ηνομησα· μεμψιν δε κατ' εμου ευρεν, ηγηται δε με ωσπερ υπεναντιον. εθετο δε εν
ξυλωι μου τον ποδα, εφυλαξε δε τας οδους μου πασας. εθαρρησας δε ειπειν· καθαρος
μεν ειμι και αμεμπτος, ο δε θεος ωσπερ τις εχθρος ακριβως αναζητησας τα κατ' εμε,
ει τι ακων παρεβην, ει τι εν νεοτητι ημαρτον, ανιχνευσας ευρεν κατ' εμου μεμψιν,
οπως με τιμωρησηται. το δε εθετο εν ξυλωι τον ποδα μου η τουτο λεγει, ως του Ἰωβ
ειρηκοτος οτι· ωσπερ τωι καλουμενωι καλοποδιωι διεμετρησε μου τον ποδα, ινα ειπηι
οτι· και μετρα των εμων ρηματων ακριβως εξηριθμησατο· η οτι συνεκλεισε πασας
τας πορειας ωσπερ οι εν τετρυπημενωι ξυλωι τον ποδα δεσμουντες, το αδιεξιτητον
της τιμωριας αινιττομενος. 33, 1213 πως γαρ λεγεις· δικαιος ειμι και ουκ επακηκοε
μου; αιωνιος γαρ εστιν ο επανω βροτων. λεγεις δε· δια τι της δικαιοσυνης μου ουκ
επακηκοε παν ρημα; αλλα και απετολμησας ειπειν οτι· εγω μεν ειμι δικαιος και
δικαιαν εποιησαμην προς θεον την δεησιν, ο δε ου κατενευσεν ουδε των εμων
επηκουσε λογων. καιτοιγε εχρην σε εννοειν, ως ο αιωνιος και αναρχος θεος αριστα
τα κατα τον κοσμον ηνιοχων ουδεν του δικαιου παροψεται. 282 33, 14 εν γαρ τωι
απαξ λαλησαι ο κυριος. και παντα, α ωρισε και διεταξατο ο θεος, ουχ ως ανθρωπος
μεταμελομενος η επιλογιζομενος τι κρειττον ενομοθετησεν, αλλα παντα, α
διωρισατο, αμεμπτα και επαινετα. τουτο γαρ σημαινει το απαξ λαλησαι ο κυριος ως
των μεν ανθρωπων πολλακις εφ' οις λεγουσιν η πραττουσι μεταμελομενων, θεου δε
τουτο ουχ υπομενοντος. 33, 1416 εν δε τωι δευτερωι ενυπνιον, ως φασμα εν μελετηι
νυκτερινηι, ως οταν επιπιπτηι δεινος φοβος επ' ανθρωπους επι νυσταγματων επι
κοιτης· τοτε ανακαλυπτει νουν ανθρωπων. ο μεν ουν, φησιν, κηδεμων των
ημετερων θεος ωρισε μεν τινα, α κατα φυσιν φυλαττειν οφειλομεν οιον το αγαπαν
θεον και τον πλησιον ως εαυτον· ουτος γαρ της κατα φυσιν ισοτητος νομος. εαν δε
εν τινι παρατραπωμεν, οια πατηρ φιλοστοργος πολλακις ημας δι' ονειρατων
παιδευει και φασματων νυκτερινων. επειδη γαρ τον φυσικον ουκ εφυλαξαμεν
νομον, τον παιδευτικον εσθοτε φοβον επιφερει δι' ενυπνιων, ως εν μελετηι,
τουτεστιν· διαλεξει, ποιων τινα κατ' οναρ φασματα και εκδειματων την ψυχην, οταν
επι κοιτης αφυπνωσηι· και δια τουτων των δειματων επιστρεφων ανακαλυπτει νουν
ανθρωπων, αντι του· εις συναισθησιν αγει του θεου, ινα τωι φοβωι συνελαυνομενοι
προς αυτον επιστρεφωμεν τον οικειον επανορθουντες βιον. ουτω γαρ και τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

Ἀβιμελεχ επαιδευσε περι της αγιας του Ἀβρααμ συνευνου, εφ' ωι ταυτηι μη
πλησιασαι. 283 το δε ως ουκ εστι νυν ομοιωματικον, αλλ' αυτο το ον μετ' επιτασεως
σημαινει. ουτω και ο ψαλλων αιδει ενθεον υμνον αναβαλλομενος· ως αγαπητα τα
σκηνωματα σου, κυριε των δυναμεων, αντι του· σφοδρα αγαπητα. 33, 1618 εν ειδεσι
φοβου τοιουτοις αυτοις εξεφοβησεν, αποστρεψαι ανθρωπον εξ αδικιας, το δε σωμα
αυτου απο πτωματος ερρυσατο. εφεισατο δε της ψυχης αυτου απο θανατου του μη
πεσειν αυτον εν πολεμωι. ουτω τοιγαρουν χρησιμος ο παιδευτικος ουτος φοβος ο δια
των τοιουτων φασματων και ινδαλματων επαγομενος, οτι και μελλουσαν επαγεσθαι
τιμωριαν δυσωπει, ως τον εκ του φοβου καλλιονα γενομενον υγιες εχειν και σωμα
και ψυχην αναρπασθηναι τε και εκ πολεμιων χειρος. ισως γαρ, ει μη επεστρεψεν, η
θεηλατωι πληγηι η πολεμιων εφοδωι ων εξημαρτεν την δικην εδιδου· αλλ' ο
μελλητης εις τιμωριας και φιλανθρωπος θεος δια των φοβων ανακαλειται προς
μετανοιαν και δια της απειλης τιμωριαν επεχει προσδοκωμενην. 33, 1922 παλιν δε
ηλεγξεν αυτον εν μαλακιαι επι κοιτης και πληθος οστεων αυτου εναρκησεν, παν δε
βρωτον σιτου ου μη δυναται προσδεξασθαι και η ψυχη αυτου βρωσιν επιθυμει, εως
αν σαπωσιν αυτου αι σαρκες και αποδειξηι τα οστα αυτου κενα· ηγγισε δε η ψυχη
αυτου εως θανατου και η ζωη αυτου εν αδηι. ετερον δε η και τον αυτον μη
μετανοουντα δια κλινοπετους ελεγχει νοσου φρικην τοις οστεοις ενιεις, ως εθελειν
μεν τροφης ορε 284 γεσθαι, μη δυνασθαι δε υπο της νοσου προσιεσθαι βρωματα, ως
εντευθεν τας μεν σαρκας αποτηκομενας δαπανασθαι, των δε οστεων την ισχυν
εκλειπειν, εγγυς δε ειναι λοιπον του θανατου την ψυχην τας τελευταιας αφιεισαν
αναπνοας και τα εν ᾅδου φανταζομενην. 33, 23 εαν ωσι χιλιοι αγγελοι θανατηφοροι,
εις αυτων ου μη τρωσηι αυτον, εαν νοησηι τηι καρδιαι επιστραφηναι προς κυριον·
αναγγειληι δε ανθρωπωι την εαυτου μεμψιν, την δε ανομιαν αυτου δειξηι. ουτος δε,
φησιν, ο εν τοις εσχατοις εξεταζομενος, εαν το αιτιον της νοσου νοησας την
αμαρτιαν επιστραφηι προς θεον δι' εξομολογησεως τας ιδιας μεμψεις και αμαρτιας
εξαγορευων, επι των παροντων ιστησι προσδοκηθεντα τον θανατον, καν πολλοι
ωσιν αγγελοι περι αυτον οι επ' εξαγωγηι των ψυχων τεταγμενοι, απαλειφουσης μεν
της μετανοιας την αμαρτιαν, δυσωπουσης δε θεον, εφ' ωι την αποφασιν
ανακαλεσασθαι. οιον δη και Νινευιται δεδρακασι της πανωλεθριας την αποφασιν δια
μετανοιας ανακοψαντες. 33, 2425 ανθεξεται του μη πεσειν αυτον εις θανατον,
ανανεωσει δε αυτου το σωμα ωσπερ αλοιφην επι τοιχου, τα δε οστα αυτου εμπλησει
μυελου· απαλυνει δε αυτου τας σαρκας ωσπερ νηπιου, αποκαταστησει δε αυτον
ανδρωθεντα εν ανθρωποις. ο δε θεος αντιλαμβανομενος αυτου κειμενου, ωσπερ οι
τειχος 285 κατερραγοτα και εκρευσαντα δια της επαλειψεως της κονεως τυχον η του
πηλου ανανεουμενοι, ουτως ανανεοι το διεφθορος αυτου σωμα· και ωσπερ εξ αρχης
την αναπλασιν αυτωι χαριζομενος τα μεν οστα πληρης μυελου, νεοπαγεις δε
χαριζεται σαρκας ωσπερ τοις νηπιοις, και το δη τελος ανδρωσας αυτον και
επιρρωσας, ωσπερουν ετυγχανε προ του νοσηματος, ταις εν ανθρωποις και συνηθεσι
διατριβαις αποκαθιστησιν. 33, 26 ευξαμενος δε προς κυριον και δεκτα αυτωι εσται,
εισελευσεται δε προσωπωι καθαρωι συν εξηγοριαι. τοτε ο διασωθεις ευχαριστηριον
ωιδην και εξομολογησιν ευπροσδεκτον ανοισει θεωι, προσωπωι δε καθαρωι, τωι της
ψυχης δηλονοτι· καθαιρεται γαρ η ψυχη δια παιδειας και εξομολογησεως. 33, 26
αποδωσει δε ανθρωπωι την δικαιοσυνην αυτου. η ο εξομολογησαμενος τιμων λοιπον
το δικαιον και καλλιων δια της παιδευσεως γεγονως, η ο θεος κατα το δικαιον
λοιπον επαμυνων τωι μετανοησαντι. 33, 27 ειτα τοτε αποπεμψεται ανθρωπος αυτος
εαυτωι λεγων· οια συνετελουν και ουκ αξια ητασε με ων ημαρτον. γνους δ' ο σωθεις
της σοφης του θεου παιδειας το κερδος τον ευχαριστηριον ανοισει υμνον λεγων ουκ
αξια πεπονθεναι ων προ της ετασεως δεδρακεν. 286 33, 28 σωσον την ψυχην μου του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

μη ελθειν εις διαφθοραν, και η ζωη μου φως οψεται. και ταυτα του υμνου τα
ρηματα. αιτει γαρ μη της των αδικων μεριδος μετα τονδε τον βιον εν τηι διαφθοραι
γενεσθαι, αλλα της των δικαιων. φως γαρ δικαιοις δια παντος ειναι η γραφη
κατεπαγγελλεται πανταχου. 33, 2930 ιδου ταυτα παντα εργαζεται ο ισχυρος οδους
τρεις μετα ανδρος. αλλ' ερρυσατο την ψυχην μου εκ θανατου, ινα η ψυχη μου εν
φωτι αινηι αυτον. ταυτα του ισχυρου και σοφου θεου τα εργα ποικιλως ημας
ευεργετουντος, εφ' ωι τον μεν ψυχικον διαφυγειν θανατον, εν αμυθητωι δε ζωηι και
φωτι διηνεκει δοξολογιας αναπεμπειν αυτωι. το γαρ οδους τρεις αντι του·
πολυμερως· η το τρεις δια το την θειαν παιδειαν τριπλην αγειν ωφελειαν, αποχην
κακιας, αναληψιν αρετης και τα επι ταυτηι τοις αγιοις επηγγελμενα· η οδους τρεις
δια το ελεγξον, επιτιμησον, παρακαλεσονταυτα δε θεου και θειων διδασκαλων εργα·
η οδους τρεις, ινα ολοκληρος ημων διασωθηι η ψυχη και το σωμα και το πνευμα. 33,
3133 ενωτιζου, Ἰωβ, και ακουε μου· κωφευσον, και εγω ειμι λαλησω. ει εστι σοι
λογος, αποκριθητι μοι· λαλησον, θελω γαρ σε δικαιωθηναι. ει μη, συ ακουσον μου·
κωφευσον, και διδαξω σε σοφιαν. ει τι τοιγαρουν προς ταυτα λεγειν εχεις και
διελεγξαι με μη δι 287 καια περι της του θεου δικαιοσυνης λεγοντα, λαλησον, ηδεως
γαρ εχω της σης επακροασασθαι δικαιολογιας. το δε και εγω ειμι αντι του· μη δεισηις,
εγω ειμι ο ισοφυης σοι, ο εκ του αυτου πηλου διηρτισμενος, ου φοβερος τις και
καταπληκτικος, αλλ' εγω ειμι ο προτρεπων αποκριθηναι. ει δε μηδεν εχεις
αποκρινασθαι, μεθ' ησυχιας ακουσον και ετερας σοφιας ρηματα. 288 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ
ΕΙΚΟΣΤΟΝ ΤΡΙΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε Ἐλιους λεγει· ακουσατε μου,
σοφοι, επισταμενοι ενωτιζεσθε το καλον. Προθεωρια του κεφαλαιου ειρηκως ο
Ἐλιους τροπον κηδεμονικης παιδευσεως θεου και οτι δι' ενυπνιων φοβων και δια
νοσων παιδευων επι το καλλιον ημας επαναγει, παλιν εξ ετερας αρχης ποιειται τον
λογον και προοιμιαζομενος παρακαλει τους ακροατας εις την των λεγομενων
κατανοησιν. προστιθεται δε διδασκειν περι κολασεως ολοθρευουσης αδικους και
αξιοι τους ακροατας διακριναι, ει καλως ειρηται τωι Ἰωβ, ως αυτος μεν δικαιος εστιν,
ου δικαια δε πασχει παρα θεου. ειτα και φησιν, οτι εκαστωι ο θεος το κατ' αξιαν
απονεμων κολαζει τους αδικους, και λογισμους τουτου τιθησιν· πρωτα μεν γαρ ο
δημιουργος ουκ αν ανασχοιτο, φησιν, αδικησαι τα ιδια ποιηματα, αλλ' ουδ' αν
κηδεμων ων και ευεργετης ανθρωπων ο κυριος παρα το δικαιον επαξει τινι κολασιν.
περι μεν ουν δικαιας κρισεως του θεου ορθως ειρηται τωι Ἐλιους, την δε αιτιαν, δι'
ην ο Ἰωβ πασχει, ουτε αυτος ενοησεν, ουτε οι φιλοι. οι μεν γαρ ελεγον, οτι κατα
αντιδοσιν ων δεδρακε πεπονθεν, ο δε Ἐλιους δοξαζει μεν ορθως περι θεου, ουχ
ευρισκει δε την αιτιαν της κατα τον Ἰωβ επαγωγης. πλην διαφερει των φιλων, οτι
μη 289 καταδικαζει τον δικαιον. αλλ' ουδε αυτος ο μεγας Ἰωβ ουπω
πεπληροφορημενος ην, δι' ην αιτιαν πεπονθεν. οθεν διαφοροι μεν παντων οι λογοι
καλως μεν και ορθοδοξαστικως περι θεου λαλουντων, η δε της πληγης υποθεσις
ουδενι γνωριμος ετυγχανεν. τουτο δε μονον μεμφεται τωι Ἰωβ ο Ἐλιους, οτι προς
θεον ομοτιμως ηθελε κρινεσθαι, τηι μεν προφοραι των ρηματων προσεχων, νοησαι δε
αμηχανησας, εξ οιας αγαπης και πιστεως της περι θεου δικαιοκρισιας ο αγιος ανηρ
τους λογους προεφερεν, και ως ου θεου κατηγορων, αλλα τους φιλους διελεγξαι
θελων την προς θεον εποθει διαδικασιαν. Αι λεξεισ 34, 23 ακουσατε μου, σοφοι,
επισταμενοι ενωτιζεσθε το καλον, οτι ους λογους δοκιμαζει, και λαρυγξ γευεται
βρωσιν. ανδρες, φησιν, σοφοι, κατανοησατε τα ειρημενα· λογων μεν γαρ ακοη
κριτικη, ωσπερ διακριτικος βρωματων ο λαρυγξ. 34, 46 κρισιν ελωμεθα εαυτοις,
γνωμεν ανα μεσον εαυτων, τι καλον, οτι ειρηκεν Ἰωβ· δικαιος ειμι, ο κυριος
απηλλαξε μου το κριμα. εψευσατο δε τωι κριματι μου, βιαιον το βελος αυτου ανευ
αδικιας. ημεις δε αυτοι κριται γενωμεθα, ει καλως ο Ἰωβ λελαληκε λεγων· δικαιος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

μεν ειμι, αλλ' ο θεος μοι το κριτικον ουκ εφυλαξεν, αλλ' εψευσατο τωι κριματι μου
ου προς αξιαν κρινας τα κατ' εμε, και ως δυνατος μαλλον η δικαιος βιαι την πληγην
επηγαγε κατα του μηδεν αδικησαντος. 290 ο μεν ουν Ἐλιους ουτως ενοησε τα
ειρημενα, ο δε Ἰωβ τουτο ελεγεν οτι· υπερεθετο ο θεος κριναι τα κατ' εμε. ει γαρ
εβουλετο με ακουσαι, δικαιος ων ερρυετο αν με των αναγκων. τουτο γαρ λεγει το
απηλλαξε μου το κριμα, το δε εψευσατο δε τωι κριματι μου, ως ο αγιος
πληροφορηθεις, οτι ο θεος εμαρτυρησεν αυτωι, πως, φησιν, μαρτυρησας μοι
τοιαυταις με βασανοις περιεβαλεν; περιξεει δε ο Ἐλιους του Ἰωβ τα ρηματα
αγνοησας, ως πολλακις εφημεν, εξ οιας αγαπης τους λογους προεφερεν. 34, 78 τις
ανηρ ωσπερ Ἰωβ πινων μυκτηρισμον ωσπερ υδωρ, ουχ αμαρτων ουδε ασεβησας ουδε
ολως κοινωνησας μετα ποιουντων τα ανομα του πορευθηναι μετα ασεβων; καγω
μεν ουν, φησιν, επισταμαι του Ἰωβ την αρετην, ως τας μεν υβρεις εκ προαιρεσεως
υποδεχεται ωσπερ οι υδωρ εκπινοντες· τουτο δε δειγμα μεγιστης αρετης, το φερειν
υβριν αλυπως. οιδα δε και, οτι ουτε προς ανθρωπους ημαρτεν ουτε προς θεον
ησεβησεν, αλλ' ουδε την μετα ανομων η ασεβων κοινωνιαν ποτε η διατριβην
κατησπασατο. 34, 9 μη γαρ ειπηις οτι· ουκ εσται επισκοπη ανδρος· και επισκοπη αυτωι
παρα κυριου. προς τους φιλους ειρηκως τα περι του Ἰωβ προς αυτον ετρεψε τον
λογον· μεμφομαι γαρ σοι, φησιν, ουχ ως αδικωι, αλλ' ως ανεπισκοπητα και
απρονοητα νομιζοντι τα καθ' ημας ως του θεου μη κηδεμονικως επισκεπτομενου
τους ανθρωπους. 34, 1011 διο, συνετοι καρδιας, ακουσατε μου· μη μοι ειη εναντι 291
ον κυριου ασεβησαι και εναντιον παντοκρατορος ταραξαι το δικαιον, αλλα αποδιδοι
ανθρωπωι καθα ποιει εκαστος αυτων και εν τριβωι ανδρος ευρησει αυτον. αξιω
τοινυν· ακουσατε ως συνιεναι δυναμενοι τα λεγομενα. μη γαρ δη γενοιτο με εις
ασεβεις εκπεσειν λογους μηδε επι παντοκρατορος θεου λαλουντα φθεγξασθαι τι
παρα το δικαιον. οιδα γαρ, οτι ο θεος εκαστωι τα κατ' αξιαν απονεμων, εν ωι
περιπατει, εν τουτωι δρασσεται αυτου, τουτεστιν· ως ευρισκει αυτον πορευομενον,
ουτως αυτον κρινει. 34, 1213 οιει δε τον κυριον ατοπα ποιησειν; η ο παντοκρατωρ
ταραξει το δικαιον, ος εποιησε την γην; τις δε εστιν ο ποιων την υπ' ουρανον και τα
ενοντα παντα; κυριος γαρ εστιν ο θεος και παντοκρατωρ και παντων των οντων
δημιουργος. ουκ αν ουν, φησιν, ο δεσποτης ατοπον τι πραξειε περι το υπηκοον, ουδε
ο κατα παντων το κρατος εχων του δικαιου συγχυσιν εργασαιτο, ουδε ο παντων
ποιητης το οικειον αδικησοι δημιουργημα. 34, 1415 ει γαρ βουλοιτο συσχειν και το
πνευμα κατασχειν παρ' αυτωι, τελευτησει πασα σαρξ ομοθυμαδον· πας γαρ βροτος εις
γην απελευσεται, οθεν και επλασθη. ει γαρ μονον θελησει ανασχειν την πνοην, ην
τοις ζυοις εχαρισατο, πανωλεθριαι παντα διαφθαρησεται, και ουκ εστιν ανθρωπον
τον απο γης μη εις το συγγενες αναλυθηναι στοιχειον την γην. ταυτα 292 δε φησιν
ομου και δεικνυς, ως οτι ο ποιητης ουκ αδικει τα ποιηματα, και τον Ἰωβ εις φοβον
εναγων ως θελησαντα προς θεον ομοτιμως διαδικασασθαι. 34, 16 ει δε μη νουθετει,
ακουε ταυτα, ενωτιζου φωνην ρηματων. ει μη πειθει ταυτα, επι τι γε και των εφεξης
ρηματων ακουσον. 34, 17 ιδε συ τον μισουντα ανομα και τον ολλυντα τους πονηρους
οντα αιωνιον δικαιον. κατανοησον, ως αιωνιος και αναρχος και δικαιος ων θεος
μισει μεν τα ανομα, τιμωρειται δε τους πονηρους. συλλογισμωι δε πειθει τον Ἰωβ· ει
γαρ αυτος μισει τα ανομα και τιμωρειται την πονηριαν δικαιος ων, ουκ αν τι πραξοι
παρα το δικαιον. 34, 18 ασεβης ο λεγων βασιλει· παρανομεις, ασεβεστατος τοις
αρχουσιν. ει γαρ κατα ανθρωπινην ακολουθιαν και νομοθεσιαν ο λεγων τωι βασιλει·
παρανομεις ως ασεβεστατος κρινεται παρα των αρχοντων, τι αν παθοιεν οι προς
θεον τολμωντες ειπειν· παρανομεις; καλως δε ειπεν· τοις αρχουσιν, ου γαρ παντως
και παρα θεωι ασεβης κρινεται ο τωι επιγειωι βασιλει λεγων· παρανομεις. 34, 19 ος ουκ
επαισχυνθηι προσωπον εντιμου ουδε οιδε τιμην θεσθαι ανδρος θαυμασθηναι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

προσωπα αυτων. κρινεται δε ασεβειας ο τοιουτος κατα την ανθρωπινην ακολουθιαν,
ως εφημεν, ως μη αισχυνθεις τον εντιμον και πλουσιον μηδε θαυμα 293 σας την
προσουσαν αυτωι δυναστειαν. 34, κενα δε αυτοις αποβησεται το κεκραγεναι και
δεισθαι ανδρος. τοις δε θαυμαζουσι τα προσωπα των εντιμων κενα αποβησεται δια
το μη επι θεωι, αλλ' επ' ανθρωπωι πεποιθεναι. 34, εχρησαντο γαρ παρανομως
εκκλινομενων αδυνατων. εκκλινονται του ιδιου δικαιου οι αδυνατοι υπο των
παρανομως θελοντων χαριζεσθαι τωι βασιλει και τοις αρχουσιν. δια τουτο γουν κενα
αποβησεται αυτοις, οτι προς χαριν ανθρωπων παρειδον το δικαιον. 34, 2122 αυτος
γαρ ορατης εστιν εργων ανθρωπων, λεληθε δε αυτον ουδεν ων πραττουσιν, ουδε
εστι τοπος του κρυβηναι τους ποιουντας τα ανομα. αλλ' ο παντα ορων οφθαλμος του
θεου τα παντα βλεπει και ουκ εστι τοπος, εις ον ουκ αφικνειται η πανεποπτικη
δυναμις του θεου. 34, 23 οτι ουκ επ' ανδρα θησει ετι. και ουκ εαι ο θεος τους αγιους
εις ανδρα τιθεσθαι την ελπιδα, αλλ' εφ' εαυτον, οτι οι αδικοι επ' ανθρωπον
ελπιζουσιν. 34, 2325 ο γαρ κυριος παντας εφοραι, ο καταλαμβανων ανεξιχνιαστα,
ενδοξα τε και εξαισια, ων ουκ εστιν αριθμος, ο γνωριζων αυτων τα εργα.
πανεπισκοπος ουν τυγχανων ο θεος καταλαμβανει μεν τα ανεξιχνιαστα, εργαζεται
δε ενδοξα και εξαισια και αναριθμητα, παντα γνω 294 ριζων τα παρα ανθρωποις
πραττομενα. το καταλαμβανων ουν εφ' εκατερου κειται, επι τε του εξιχνιαζειν και
διαπραττεσθαι. 34, 25 και στρεψει νυκτα και ταπεινωθησονται. αντι του· την
ευπραγιαν αυτων εις νυκτα μεταθησει. η και ουτως· τα δοκουντα ειναι δικαιωματα
των ασεβων στρεφων δεικνυσιν ειναι νυκτα την αντοψιν αυτων· διο και ταπεινοι
αυτους. ο δε λεγει, τοιουτον εστιν· αυτοι μεν ως εκ δικαιωματων ποιουσι τινα,
σκοτους δε εστιν εργα α διαπραττονται, και ταπεινουνται παρα θεωι. 34, 26 εσβεσε δε
ασεβεις. μετα το ελεγχθηναι αυτους δηλονοτι. 34, 26 ορατοι δε εναντιον αυτου. οραι
τους ασεβεις ο θεος ου κατ' επισκοπην, αλλ' επι τωι αυτους τιμωρεισθαι κατα το εν
Ψαλμοις· προσωπον δε κυριου επι ποιουντας κακα του εξολοθρευσαι. 34, 2728 οτι
εξεκλιναν εκ νομου θεου, δικαιωματα δε αυτου ουκ επεγνωσαν του επαγαγειν επ'
αυτον κραυγην πενητος, και κραυγην πτωχων εισακουσεται. αιτιας ειπεν, δι' ας οι
ασεβεις κολαζονται. επαγεσθαι δε φησιν την των πενητων κραυγην εις θεον, οτιπερ
αδικουμενοι εις αυτον καταφευγουσι βοωντες και την θεοθεν εκδικησιν
επικαλουμενοι. 34, 29 και αυτος ησυχιαν παρεξεται, και τις καταδικασεται; 295 ει δε
και θεος ανεξικακων εν ησυχιαι τεως εαι τους ασεβεις ειναι, τις δυναται καταδικασαι,
ον ο θεος ου κατεδικασεν; 34, 29 και κρυψει προσωπον, και τις οψεται αυτον; τουτο
λεγει, οτι αφανης ων τας κρισεις εκφερει. 34, 29 και κατα εθνους και κατα ανθρωπου
ομου. τιμωρειται δε ου μονον τον καθ' εκαστον, αλλα και εθνηδον απαντας, καθ' ους
οιδεν αυτος λογους τας πανωλεθριας εργαζομενος. 34, 30 βασιλευων ανθρωπον
υποκριτην απο δυσκολιας λαου. καθως γεγραπται· και εδωκα αυτοις βασιλεα εν
οργηι του θυμου μου. πολλακις γαρ τον σχηματι φαινομενον αγαθον συγχωρει εις
βασιλεα αναγορευθηναι, εφ' ωι κακωθηναι δι' αυτου τους υπηκοους δια την αυτων
δυσκολιαν και κακοπραγιαν. 34, 3132 οτι προς τον ισχυρον ο λεγων· ειληφα, ουκ
ενεχυρασω· ανευ εμαυτου οψομαι, συ δειξον μοι. οσα τοις παλαιοτεροις εις τον
τοπον ειρηται, παραθησομαι. οι μεν φασιν, οτι τουτο λεγει, οτι μη τολμαι τις ειπειν
τωι ισχυροτερωι οτι· ακαιρως ειληφας τα εμα και ουκ ενεχυρου χαριν ως
εποφειλομενος, και παρα γνωμην εμην ειληφας· επιδειξον, οτι ευλογως τουτο
δεδρακας. ει δε τωι δυνατωι ταυτα ουδεις ειπειν τολμαι, πως συ θρασυνηι κατα θεου;
και φασι μεν ταυτην ειναι την εννοιαν, ασαφιας δε πεπληρωσθαι το ρητον. 296
ετεροι δε ουτως ενοησαν· ο πιστευων, φησιν, ου λαμβανει ενεχυρα, ο εις τον θεον
ελπιζων ουκ απαιτει αυτον ενεχυρα, καθως οι Ἰουδαιοι ενεχυραζοντες εφασκον·
ποιησον σημειον και πιστευσομεν σοι, η· καταβηθι απο του σταυρου· αλλ' ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

πεποιθως αυτωι λεγει οτι· χωρις της εμης δυναμεως σοι πιστευων ελπιζω οψεσθαι,
δηλονοτι τα αγαθα. ο δε Συμμαχος ουτως εκδεδωκεν· _ο_τ_ι_ _π_ρ_ο_ς_ _θ_ε_ο_ν_
_ρ_η_σ_ι_ν_ _α_ν_ε_λ_α_β_ο_ν_,_ ουκ εφεξω ακωλυτως, συ διασαφησον μοι. ο δε
ενοησεν ο Συμμαχος, τουτο εστιν· επειδη την υπερ θεου ρησιν ανελαβον, φησιν ο
Ἐλιους, ουκ επεχω, αλλα ακωλυτως επεξερχομαι τωι λογωι. ει δε μη καλως λεγω, συ
διασαφησον, αντι του· ελεγξον τον λογον. 34, 32 ει αδικιαν ειργασαμην, ου μη
προσθησω. ειπε ουν, φησιν, Ἰωβ, ει αδικως λαλω, και ου προσθησω τοις ειρημενοις.
34, 33 μη παρα σου αποτισει αυτην, οτι συ απωσηι; μη των εμων λογων συ τας δικας
αποτισαι μελλεις; ουκουν μη απωσηι, αλλα διελεγξον τα ειρημενα. 34, 33 οτι συ
εκλεξηι και ουκ εγω. σον γαρ εστιν εκλεξασθαι και διευκρινησαι, ποτερον καλως η
κακως ελαλησα, ουκ εμου του ειρηκοτος. 34, 33 και τι εγνως, λαλησον. ει ουν τι
πλεον γνωριζεις, αποκριναι. 297 34, 34 διο συνετοι καρδιας ερουσι ταυτα, ανηρ δε
σοφος ακηκοε μου το ρημα. ως του Ἰωβ σιωπησαντος κυροι τους εαυτου λογους ο
Ἐλιους και φησιν οτι· ταυτα, απερ ειπον προς σε, και αλλοι συνετοι λεξουσι σοι και,
ει τις ανηρ σοφος επαινετος, των εμων ακουει λογων. 34, 35 Ἰωβ δε ουκ εν συνεσει
ελαλησε τα ρηματα αυτου, ουκ εν επιστημηι. εστιν εν λογοις επιστημη, οταν τις
εφιστας οις μελλει λεγειν μετα συνεσεως προφερηι τους λογους, επαινετως τας
πευσεις και αποκρισεις ποιουμενος. συ ουν, φησιν, ασυνετως και ανεπιστημονως,
εικηι και ως ετυχε λελαληκας. 34, 3637 ου μην δε αλλα μαθε, Ἰωβ, μη δωις ετι
ανταποκρισιν ωσπερ οι αφρονες, ινα μη προσθωμεν εφ' αμαρτιαις ημων, ανομια δε
εφ' ημιν λογισθησεται πολλα λαλουντων ρηματα εναντιον κυριου. επειδη εκ
πολυλογιας ουκ εκφευξεται αμαρτια, συμβουλευει τωι Ἰωβ ο Ἐλιους μη πολυλογειν
μηδε ωσπερ οι φιλοι ποτε μεν αντιλεγειν, ποτε δε συντιθεσθαι και περι των αυτων
πολλας ποιησασθαι τας διαλεξεις και πεπλανημενας. τουτο γαρ αφρονων ιδιον, και
μαλιστα ου χρη ταυτα ειπειν, οταν περι θεου τις λαληι. εγω γαρ, φησιν, ευλαβουμαι
εν τοις λογοις, μη και περι ων λαλουμεν λογον 298 υφεξωμεν τωι δικαιωι κριτηι και
προς τας εξ εργων αμαρτιας τας εκ λογων προσθησωμεν· ει δε και εν λογοις
επλημμελησαμεν, μη παλιν τα αυτα φθεγξωμεθα, ινα μη ταις προτεραις και
δευτερας προσθησωμεν αμαρτιας. τουτο γαρ εοικε λεγειν τωι Ἰωβ οτι· απαξ ουκ
ορθως ελαλησας· μη και εισαυθις τοιουτους επαγαγηις λογους, ινα μη προσθησωμεν
εφ' αμαρτιαις ημων. 299 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΙΚΟΣΤΟΝ ΤΕΤΑΡΤΟΝ Ἀρχη του ρητου·
υπολαβων δε Ἐλιους λεγει· τι τουτο ηγησω εν κρισει; συ τις ει οτι ειπας· δικαιος ειμι
εναντι του θεου; Προθεωρια του κεφαλαιου προδιεξελθων ο Ἐλιους περι παιδειας
θεου τους αμαρτανοντας επιστρεφουσης, ειτα και κολασεως ολοθρευουσης τους
αδικους, νυν τον περι μακροθυμιας του θεου λογον εισαγει και μεγαλοπρεπειας
μεμφομενος τωι Ἰωβ εφ' οις ελεγεν· ει εγω ημαρτον, τι σοι δυναμαι ποιησαι και εφ'
οις ηθελησε κριθηναι προς θεον. Αι λεξεισ 35, 2 τι τουτο ηγησω εν κρισει; η τουτο
λεγει οτι· τι ελογισω περι των κριματων του θεου; αρα ως δυναμενος ταυτα
καταλαβειν; η οτι· τι ελογισω προς θεον θελων κριθηναι. 35, 2 συ τις ει οτι ειπας·
δικαιος ειμι εναντι κυριου; πως ετολμησας δικαιον σαυτον αποφηναι εναντιον του
θεου; ο μεν ουν Ἐλιους ουτως υπελαβεν ειρηκεναι τον Ἰωβ· ουδαμως δε απεφηνατο
εαυτον αναμαρτητον, αλλ' οτι κατα δυναμιν πασαν δικαιοσυνην εφυλαξεν. περι γαρ
των εν παραπτωμασιν αμαρτηματων και ακουσιων 300 και αυτος ομολογει τουτοις
ενοχος ειναι, ποι μεν λεγων· επεσημηνω δε, ει τι ακων παρεβην, ποι δε· ει δε
αμαρτων εκουσιως εκρυψα την αμαρτιαν μου. 35, 3 η ερεις· τι ποιησω αμαρτων; αλλ'
ουδε ωφειλες, φησιν, ειπειν· τι ποιησω αμαρτων; οιδας γαρ, ο ποιειν ωφειλες·
απεχεσθαι της αμαρτιας, δακρυειν, μετανοειν, ικετευειν τον θεον αμνηστιαν σοι των
παραπτωματων παρασχειν. ο μεν ουν Ἐλιους προς την διανοιαν εαυτου καλως
συμβουλευει τωι Ἰωβ, ο δε μακαριος Ἰωβ κρειττονι διανοιαι ελεγεν· ει δε και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

ημαρτον, τι σοι δυναμαι ποιησαι; αντι του· ουδεν τοσουτον δυναμαι ποιησαι ωστε
εξαλειψαι την αμαρτιαν, ει μη της σης τυχω φιλανθρωπιας. ευλαβεστερον ουν
ελεγεν ο Ἰωβ οτι· καν πασαν μου δυναμιν εισαγαγω προς το την αμαρτιαν μου
απαλειψαι, αμηχανω τουτο πραξαι· το γαρ πραγμα των σων οικτιρμων επιδεεται. 35,
4 εγω δε σοι δωσω αποκρισιν και τοις τρισι φιλοις. ως και των τριων φιλων
πεπλανημενων και του Ἰωβ ουκ εν συνεσει λαλησαντος αυτος υπισχνειται
κρειττονας απαντων προφερειν λογους. 35, 5 αναβλεψον εις τον ουρανον και ιδε,
καταμαθε νεφη ως υψηλα απο σου. αρον, φησιν, τους οφθαλμους, τους τε
σωματικους και τους της διανοιας, και θεωρησας, ποσον υπερεχει ο ουρανος
ανθρωπων, παρα 301 χωρει τηι του θεου μεγαλειοτητι και τοις ανεφικτοις αυτου
κριμασιν. 35, 6 ει ημαρτες, τι πραξεις; ει δε και πολλα ηνομησας, τι δυνασαι ποιησαι;
τωι ουτως θαυμαστωι; 35, 7 επειδη ουν δικαιος ει, τι δωσεις αυτωι; η τι εκ χειρος σου
ληψεται; ει δε και δικαιος ει, ποιαν δικαιοσυνην σου πραξεις, ινα αρεσηις αυτωι; 35, 8
ανδρι τωι ομοιωι σου η ασεβεια σου και υιωι ανθρωπου η δικαιοσυνη σου. κατα την
ειρημενην εννοιαν τουτο λεγει οτι· μογις, εις ανθρωπον αμαρτων, ειτα πασαν αυτωι
θεραπειαν προσαγαγων, δυνηι εξισωσαι την δικαιοσυνην σου εις το απολυτρωσασθαι
την αμαρτιαν. ο δε εις θεον τι αμαρτησας, τι δυναται τοιουτον πραξαι, η ποιαν
δικαιοσυνην αντεισαγαγειν εις απολυτρωσιν; εστι δε και ετερως νοησαι τα
προκειμενα. ως γαρ του Ἰωβ ειρηκοτος· ει ημαρτον, τι σοι δυναμαι ποιησαι; και
λεγοντος εαυτον ειναι δικαιον, φησιν ο Ἐλιους οτι· καν ημαρτες καν δικαιος ηις,
ουδεν εκ τουτου θεος η βλαβησεται η ωφεληθησεται. μη ουν επαιρου επι τηι σηι
δικαιοσυνηι. 35, 9 απο πληθους συκοφαντουμενοι κεκραξονται. ανθρωποι μεν γαρ,
φησιν, συκοφαντουμενοι κεκραξονται απο του πληθους των κακων. 35, 9 βοησονται
απο βραχιονος πολλων. 302 και απο των πολλων ων πασχουσι δεινων εκ της
ισχυοςτουτο γαρ δηλοι ο βραχιωντων δυνατων {οι} προς θεον βοωσιν. 35, 10 και ουκ
ειπεν· που εστιν ο θεος ο ποιησας με; κατ' εκεινων δε προσερχονται κραζοντες οι
αδικουμενοι, κατα των μη λογιζομενων, οτι τον θεον εχουσι ποιητην. 35, 10 ο
κατατασσων φυλακας νυκτερινας. μη λογιζομενων, οτι αυτος εταξε μετρα νυκτι.
επειδη γαρ εις τεσσαρας φυλακας η νυξ διηιρηται, απο τουτων τα μετρα της νυκτος
εσημανε και ο διδαξας ανθρωπους αινειν τον θεον εν ταις νυκτεριναις φυλακαις.
μεσονυκτιον, γαρ φησιν ο ∆αυιδ, εξεγειρομην του εξομολογησασθαι σοι επι τα
κριματα της δικαιοσυνης σου. κατα δε ταυτην την εννοιαν και Θεοδοτιων ουτως
εκδεδωκεν· _ο_ _δ_ι_δ_ο_υ_ς_ _α_ι_ν_ε_σ_ε_ι_ς_ _ε_ν_ _ν_υ_κ_τ_ι_. κατα δε
βαθυτεραν διανοιαν νυκτος οντος του παροντος βιου δια την συγχυσιν της αμαρτιας
φυλακας ημιν εταξεν ο θεος, οιον εντολας και αγγελους τους ημας φυλαττοντας.
{και αυτος εστιν ο κατατασσων φυλακας νυκτερινας.} 35, 11 ο διοριζων με απο
τετραποδων γης, απο δε πτηνων ουρανου. ου διελογισαντο οι αδικοι, ως ετιμηθησαν
υπερ τα επι γης αλογα και κατα αερα διιπταμενα πετεινα. 35, 12 εκει κεκραξονται και
ου μη εισακουσηι και απο υβρεως πονηρων. η οι αδικουμενοι εκειαντι του· προς
θεοναπο της υβρεως των πονηρων κεκραξονται, ινα ηι κατ' ερωτησιν το και ου μη
303 εισακουσηι, αντι του· και ακουσει αυτων βοωντων ο θεος. η οι αδικοι και
υπερηφανοι υπο ετερων πονηρων αδικουμενοι εαν κραξωσι προς θεον, ουκ
εισακουονται· προς γαρ τους τοιουτους, φησιν, ανεπιστρεπτως εχει ο θεος. προς
εκατεραν δε εννοιαν αρμοζει τα επαγομενα. 35, 1314 ατοπα γαρ ιδειν ου βουλεται ο
κυριος, αυτος γαρ ο παντοκρατωρ ορατης εστι των συντελουντων τα ανομα και
σωσει με. ειρηκως του θεου το μισοπονηρον και ως ουδεν διαλανθανει αυτον των
παρα ανθρωποις πραττομενων, αλλα και εφοραι κολαστικως τους ανομους, ευχην
επεπλεξε τωι λογωι φησας· και σωσει με. 35, 14 κριθητι δε εναντιον αυτου, ει δυνασαι
αυτον αινεσαι ως εστιν. τι ουν προς τον τοσουτον και τηλικουτον θελεις, φησιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

κριθηναι, οπουγε μηδε προς αξιαν αυτον υμνολογησαι οιος τε ει; 35, 15 και νυν ουκ
εστιν επισκεπτομενος οργην αυτου και ουκ εγνω παραπτωματι σφοδρα. δια τουτο
τοιγαρουν, επειδη μη συνεχως επισκεπτεται τηι εποφειλομενηι αδικοις οργηι, αλλ'
ωσπερ τις αγνοων ου σφοδρα τιμωρειται τα ημετερα παραπτωματα, την ανοχην
αυτου και μακροθυμιαν οι ανθρωποι εις καταφρονησιν λαμβανουσιν. το δε ειπειν
και νυν εδειξεν, οτι καν παραχρημα μη τιμωρηται, αλλ' ουν αποδωσει ποτε εκαστωι
τα κατ' αξιαν. 35, 16 και Ἰωβ ματαιως ανοιγει το στομα αυτου, εν αγνωσιαι ρηματα
βαρυνει. 304 μη κατανοων, φησιν, ο Ἰωβ το μεγαλειον του θεου και το μακροθυμον
και τα ακαταληπτα αυτου κριματα, και οτι ανθρωπος ουδε αινεσαι κατ' αξιαν τον
θεον δυναται, μητιγε κριθηναι προς αυτον, βαρεα και απρεπη φθεγγεται ρηματα. και
καλως μεν ο Ἐλιους ουδε τον Ἰωβ ως δι' ασεβειας πασχοντα {μεν} καταδικαζει, αλλα
και τα περι της θεου μεγαλοπρεπειας και ανοχης ορθως δοξαζει, ουτε δε την
γνωμην, εξ ης τους λογους προεφερεν ο Ἰωβ, κατενοησεν ουτε την αιτιαν εγνωρισε
των ανηκεστων κακων, οις περιπεπτωκεν ο δικαιος. 305 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΙΚΟΣΤΟΝ
ΠΕΜΠΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· προσθεις δε Ἐλιους ετι λεγει· μεινον με μικρον ετι, ινα
διδαξω σε· ετι γαρ εν εμοι εστι λεξις. Προθεωρια του κεφαλαιου ενταυθα περι
δικαιοσυνης θεου διδασκει ο Ἐλιους το κατ' αξιαν εκαστωι απονεμουσης και περι
δυναμεως μεγαλοπρεπους και σοφιας ακαταληπτου· συνιστησι δε τον περι της
ακαταληπτου σοφιας αυτου λογον εκ των περι τον αερα γινομενων χειμωνων τε και
βροντων και των θηριων και των κτηνων, πως τα μεν μεθ' ημεραν εργαζεται, την δε
νυκτα εις αναπαυσιν εχει, τα δε την μεν ημεραν εις το ησυχαζειν απεκληρωσατο, ινα
μη τοις ανθρωποις επιτρεχωσι, την δε νυκτα περινοστουντα ζητουσι τροφην· και οτι
τοις υδασιν ο θεος ποτε μεν εις ανθρωπων παιδειαν, ποτε δε εις ευεργεσιαν χρηται·
και οτι εκ μεν σκοτους φως, εκ δε της του φωτος αναχωρησεως νυκτα εργαζεται.
φησι δε, οτι πασιν εστιν ευληπτον το εκ της δημιουργιας καταλαμβανειν, ως
ακαταληπτος εστιν η σοφια του θεου· μεγαλοπρεπως δε διεξελθων τα περι της
ακαταληπτου σοφιας τε και προνοιας του θεου συμπεραινει τον λογον εις το δειν
φοβεισθαι τον θεον. δια μεν ουν του δικαιον αποφηναι θεον και τοις δικαιοις
επαμυνοντα παρακλησιν ειργασατο τωι Ἰωβ, ινα ως δικαιος αγαθου και δικαιου θεου
τευξεσθαι προσδοκων εαυτον ανακτησηται, δια δε του μεγαν και ισ 306 χυρον και
ακαταληπτον εις φοβον εναγειν επειραθη τον δικαιον, ινα μηκετι μηδεν αντειπηι,
αλλα τηι σιωπηι παραχωρησηι τοις ακαταληπτοις του θεου κριμασιν. θαυμασιως ουν
του Ἐλιους μαλιστα προς τωι τελει περι της του θεου σοφιας τε και μεγαλοπρεπειας
εξηγησαμενου ο μεν Ἰωβ ουδεν αντειπεν, συμψηφος δε θεος τοις τοιουτοις αυτου
γεγονε λογοις, ως εφεξης εστιν εκ της θειας ρησεως καταμαθειν. Αι λεξεισ 36, 23
μεινον με μικρον ετι, ινα διδαξω σε· ετι γαρ εν εμοι εστι λεξις. αναλαβων την
επιστημην μου μακραν. επειδηπερ ετι περι θεου λεγειν εχω και βουλομαι
μακροτερον αναλαβων τον λογον μετ' επιστημης και γνωσεως διεξελθειν, εκδεξαι
και τα νυν υπ' εμου λεγομενα. 36, 34 εργοις δε μου δικαια ερω επ' αληθειας και ουκ
αδικα ρηματα αδικως συνιεις. το μου προς το δικαια, ινα ειπηι οτι· την δικαιολογιαν
μου, ην νυν ερω, τοις εργοις του θεου πιστουμαι δεικνυς, ως α γινωσκω μετα
αληθειας συνιημι και ουκ αδικον τι νοησας αδικα φθεγγομαι ρηματα. 36, 5 γινωσκε
δε, οτι ο κυριος ου μη αποποιησηται τον ακακον. ισθι τοιγαρουν, ως ουδεποτε θεος
εξω της οικειας επισκοπης τον ακακιαι συζωντα καταλιμπανει. 307 36, 5 δυνατος
ισχυι καρδιας ασεβων ου μη ζωοποιησει. ζωοποιειται ψυχη θειας γνωσεως
μεταλαμβανουσα, θανατος δε λογικης ψυχης η αγνωσια {και αι κολασεις}. ο δυνατος
ουν, φησιν, θεος και ισχυρος τας ψυχας των ασεβων ου μη ζωοποιησει δια το
ελεσθαι αυτους εν αγνωσιαι διαγειν. 36, 6 και κριματα πτωχων δωσει. κολαζων δε
τους ασεβεις κατα τα κριματα αυτου τα δικαια τοις πενησιν αδικουμενοις επαμυνει.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

36, 7 ουκ αφελει απο δικαιου οφθαλμους αυτου. ομοιον εν Ψαλμοις οτι· οφθαλμοι
κυριου επι δικαιους και ωτα αυτου εις δεησιν αυτων. 36, 7 και μετα βασιλεων εις
θρονον, καθιει αυτους εις νικος και υψωθησονται. κατα μεν το προχειρον εσθοτε
τους δικαιους ο θεος τοσαυτης αξιοι και παρα ανθρωποις τιμης, ως και συγκαθιζειν
αυτους βασιλευσι και νικος αυτοις χαριζεσθαι κατα των εχθρων και εις υψος
επαιρειν. κατα δε βαθυτεραν διανοιαν οι κατα θεον πτωχοι και δικαιοι μετα των
κατ' αρετην μεγαλων συνθρονοι τωι βασιλει των ουρανων εσονται νικησαντες τους
νοητους εχθρους και υψωθεντες. 36, 89 και οι πεπεδημενοι εν χειροπεδαις
συσχεθησονται εν σχοινιωι πενιας, και αναγγελει αυτοις τα εργα αυτων και τα
παραπτωματα αυτων, οτι ισχυσουσιν. 308 τους δε αδικους δεσμωτας εργασαμενος
και καταδησας πενιαι δια των συμφορων εις αναμνησιν αγει των οικειων εργων και
παραπτωματων, απερ επραξαν δια της ιδιας ισχυος. 36, 10 αλλα του δικαιου
εισακουσεται. τουτο τωι ανωτερω ειρημενωι συνηπται, ινα ηι ουτως· ουκ αφελει απο
δικαιου οφθαλμους αυτου, αλλα του δικαιου εισακουσεται. 36, 10 και ειπεν, οτι
αποστραφησονται εξ αδικιας. κηδομενος δε, φησιν, και των αδικων ο θεος δεσμοις
αυτους και πενιαι πιεζει, ως αν εις συναισθησιν ελθοντες των ημαρτημενων
αποστρεψωσιν εκ της αδικιας. 36, 11 εαν ακουσωσι και δουλευσωσιν, συντελεσουσι
τας ημερας αυτων εν αγαθοις και τα ετη αυτων εν ευπραγιαις. την δια των εργων
επιστρεπτικην παιδειαν του θεου λεγει ωσπερ τινα νουθεσιαν ακουστην εις
συναισθησιν αγουσαν τους παιδευομενους. εαν ουν, φησιν, ακουσαντες του
ψυχωφελους τουτου μαθηματος δουλευσωσι θεωι, εν ευπραγιαι και αγαθων αφθονιαι
βιοτευσουσιν. 32, 12 ασεβεις δε ου διασυζει παρα το μη βουλεσθαι αυτους ειδεναι
τον κυριον και διοτι νουθετουμενοι ανηκοοι ησαν. τους δε ασεβεις ου διασυζει θεος
ουκ αυτος αυτοις της απωλειας 309 αιτιος γενομενος, αλλ' επειδηπερ αυτοι εαυτοις
τουτου κατεστησαν αιτιοι μητε τωι εμφυτωι και φυσικωι λογωι τον θεον επιγνωναι
θελησαντες, μητε τηι επιστρεπτικηι παιδειαι και νουθεσιαι κατηκοοι γενεσθαι θεου
βουληθεντες. 36, 13 και υποκριται καρδιας ταξουσι θυμον. οι δε τας καρδιας
υποκριται σχημα μεν ευσεβειας περικειμενοι, εσωθεν δε οντες λυκοι αρπαγες αυτοι
εαυτων κατατασσουσι και καθοριζουσι την θειαν οργην. 36, 13 ου βοησονται, οτι
εδησεν αυτους. ουτοι δε οι υποκριται ουκ αναβλεπουσι προς θεον και επιστρεφουσιν,
επειδη κατεδησεν αυτους η υποκρισις. 36, 1415 αποθανοι τοινυν εν νεοτητι η ψυχη
αυτων, η δε ζωη αυτων τιτρωσκομενη υπο αγγελων, ανθ' ων εθλιψαν ασθενη και
αδυνατον. δια τουτο, φησιν, και αωροι αποθνηισκουσιν υπο των θανατηφορων
αγγελων τιτρωσκομενοι· η και συναποθνηισκουσι ταις νεωτερικαις επιθυμιαις υπο
των τιμωρων αγγελων αικισθησομενοι. η δε αιτια· δι' ας ειργασαντο κατα των
υποδεεστερων θλιψεις και αδικιας. 36, 15 κριμα δε πραεων εκθησει. των δε πραεων
το κριμα ορισει ο θεος· τουτο γαρ σημαινει το 310 εκθησει, αντι του· ου περιοψεται
αυτους αδικουμενους. πραεις δε η τους κατα προαιρεσιν δικαιους νοησεις, η και
παντας τους αδικουμενους και δι' ασθενειαν ησυχιαν αγοντας. 36, 16 και ηπατησε σε
εκ στοματος εχθρου. δια μεσου τεθηκως το κριμα δε πραεων εκθησει ως προς το των
υποκριτων προσωπον επηγαγεν, οτι τιμωρουνται οι υποκριται ως απατωντες τους
ανθρωπους δια του εαυτων εχθρου στοματος ετερα μεν δια γλωσσης προφεροντες,
ετερα δε κατα διανοιαν εχοντες. το δε κοινον ως επι ιδικου προσωπου τεθηκως
ειπεν· ηπατησε σε, αντι του· επειδη πεφυκασιν απαταν οι υποκριται. 36, 16 αβυσσος,
καταχυσις υποκατω αυτης. ει μεν περι των υποκριτων ο λογος, εοικασιν, φησιν,
αβυσσοις βαθεως και εγκαθετως βουλευομενοι· και ωσπερ η των υδατων καταχυσις
υποκατω εαυτης τας υφαλους επικρυπτει πετρας και λανθανοντα τοις πλεουσι φερει
τον κινδυνον, ουτω δη και η τουτων γνωμη τωι προσχηματι της υποκρισεως
επισκιαζομενη ναυαγειν παρασκευαζει τους αυτηι καταπιστευοντας. ει δε περι της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

θαυματουργιας του θεου δια μεσου παρεντεθηται το ρητον, υποκατω, φησιν, της
αβυσσου ουδεν εστιν η καταχυσις· θαυμαστον δε οντως το επι χυματος ηδρασθαι. 36,
1617 και κατεβη τραπεζα σου πληρης πιοτητος, και ουχ υστερησει δε απο δικαιων
κριμα. 311 των δε δικαιων, φησιν, ουχ υστερει το κριμα, τουτεστιν· απονεμει αυτοις
το κατ' αξιαν ο θεος, ως και εφαπλουν αυτοις τραπεζαν πληρης πιοτητος,
πρωτοτυπως μεν την της γνωσεως, την πνευματικην, κατα τι δε παρακολουθημα
ισως που και την εν αισθητοις αγαθοις. 36, 18 θυμος δε επ' ασεβεις εσται δι' ασεβειας
δωρων, ων εδεχοντο επ' ασεβειας. τους δε δωροδεκτας η θεια εκδεξεται οργη. θυμον
δε και οργην, οταν ακουσηις περι θεου, μη παθος εννοησηις περι την θειαν ιστασθαι
φυσιναπαθως γαρ ο θεος και αοργητως τιμωρειται, αλλ' επειδηπερ αντιπαθως
εχουσιν η οργη και ο θυμος προς τον φοβον και δεδοικε τις τον ισχυροτερον εαυτου
θυμουμενον και οργιζομενον, τουτοις η γραφη κεχρηται τοις ονομασι προς τον θειον
ημας εναγουσα φοβον. 36, 19 μη σε εκκλινατω εκων ο νους δεησεως εν αναγκηι
οντων αδυνατων. μη εκων της ευθειας οδου παρατραπηις, οταν της σης επικουριας
δεωνται οι εν αναγκηι οντες αδυνατοι, αλλ' επαμυνον κατα δυναμιν. 36, 1921 και
παντας τους κραταιουντας ισχυν· μη εξελκυσηις την νυκτα του αναβηναι λαους αντ'
αυτων· αλλα φυλαξαι, μη πραξηις ατοπα· επι τουτον γαρ εξειλω απο πτωχειας.
ωσπερ δη, φησιν, ου χρη τους αδυνατους περιοραν, ουτως ουδε τοις δυνατοις
εφεδρευειν εν νυκτι μετα πληθους και λαων πλειονων και των οικειων εκβαλλειν.
διδασκει δε, οτι και δυνατωι και αδυνατωι την ισοτητα και το δικαιον προσηκει
φυλαττειν και μητε τους α 312 δυνατους περιοραν αδικουμενους μητε τους
δυνατους βιαι των οικειων εκβαλλειν. πασηι ουν φυλακηι των ατοπων απεχεσθαι
προσηκει. αλλοι δε ουτως ηρμηνευσαν· μη παρελκυσηις, φησιν, ολην την νυκτα
καθευδων, ινα μη εκβαλων τους αγαθους λογισμους τους κραταιουντας την ισχυν
της ψυχης ετερους φαυλους και ατοπους αντεισαγαγηις σαυτωι. φυλαξαι ουν του μη
ποιησαι ατοπα. κατα μεν ουν το ρητον το πρωτον, κατα δε διανοιαν το δευτερον· απο
δε των τοιουτων πραξεων, των κατα δικαιοσυνην, φησιν, εις υψος αναχθησηι
διανοιας μηδεν ετι ταπεινον η πτωχον η χαμαιπετες φρονων. 36, 22 ιδου ο ισχυρος
κραταιωσει εν ισχυι αυτου. τις γαρ εστι κατ' αυτον δυναστης; απο του περι
δικαιοσυνης ανθρωπων λογου εις τον περι ισχυος θεου και δικαιοσυνης εκβαινει
λογον, επισυναπτων και τον της μεγαλοπρεπειας αυτου και σοφιας και των
ανεξιχνιαστων της θειας προνοιας εργων. θεωρησον ουν, φησιν, ως ο ισχυρος θεος
κραταιως παντα και μετα θεικης δυναμεως εργαζεται, και ουκ εστιν ο τηι αυτου
δυναμει παραβαλλομενος. 36, 23 τις δε εστιν ο εταζων απ' αυτου τα εργα, η τις ο
ειπων· επραξεν αδικα; αλλ' ει και τοσουτος εστι την ισχυν, ουχ ως εξουσιαν εχων
ατοπον τι πραττει ουδε δυναται τις αναζητων αυτου τα εργα επιδειξαι τι
πεπραγμενον αδικως, ωστε ει και μη δυνατον εταζειν και 313 αναζητειν του θεου
τας πραξειςανεξιχνιαστοι γαρ και ακαταληπτοι, αλλ' ουν ευσεβει διανοιαι προσηκει
πιστευειν, ως ουδεν αδικον παρα τωι δικαιωι θεωι. 36, 24 μνησθητι, οτι μεγαλα τα
εργα αυτου εστιν, ων ηρξαν ανδρες. αναλογισαι δη των περι την κτισιν εργων του
θεου το μεγαλειον, τετραποδων, ερπετων, εναλιων, πετεινων, ων η γη ποικιλως
εκφυει, τουτων απαντων, ων αρχειν ανθρωποι κατ' αρχας εταγησαν. δια Μωυσεως
μεν λεγει· ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν, και
αρχετωσαν των ιχθυων της θαλασσης και των πετεινων του ουρανου. ο δε
μεγαλογραφος· παντα υπεταξας υποκατω των ποδων αυτου, προβατα και βοας
απασας και τα εξης. δια δε ανθρωπον και την κτισιν την υπο την αυτου τεταγμενην
αρχην των υετων γεγονε χρεια, ων δια των εξης μνημονευει. 36, 25 πας ανθρωπος
ειδεν εν αυτωι. την γαρ περι θεου γνωσιν πας ανθρωπος εχει, ει και ολιγοις εκ μερους
οι λογοι των εργων αυτου γεγονασι γνωριμοι. 36, 25 οσοι τιτρωσκομενοι εισι βροτοι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

αντι του· παντες. τωι γαρ κεντρωι της αμαρτιας, τουτεστι τωι θανατωι, παντες
τιτρωσκονται. 36, 26 ιδου ο ισχυρος πολυς και ου γνωσομεθα. ουδεις γαρ οιδε τα του
θεου, ει μη το πνευμα του θεου το εν αυτωι. 314 36, 26 αριθμος οδων αυτου και
απεραντος. αλλα και ο αριθμος των οδων αυτου απεραντος ημιν εστι και
ακαταληπτος. 36, 27 αριθμηται δε αυτωι σταγονες υετου. την μεν θεου γνωσιν ουδεν
εκφευγει, αλλα και τον αριθμον των υετιων σταγονων επισταται. 36, 27 και
επιχυθησονται υετωι εις νεφελην. και ουκ αμετρως, αλλ' εναριθμιως δια των
νεφελων χεεται ο υετος. 36, 28 ρυησονται παλαιωματα. εκρεουσι δε εκ των νεφελων
τα τηγματα, οι σταλαγμοι. ταυτα γαρ λεγει παλαιωματα εκ του τα παλαια τηκεσθαι.
η και παλαιωματα λεγει δια το εξ αρχης και εκ παλαιου ταυτα ουτω γενεσθαι κατα
την θειαν διαταξιν. 36, 28 εσκιασε δε νεφη επι αμυθητων βροντων. γινονται οι
χειμωνες περι τον αερα συννεφειας γενομενης. 36, 2930 και εαν συνηι απεκτασιν
νεφελης, ισοτητα σκηνης αυτου, ιδου εκτεινει επ' αυτην ηδω. εαν δοθηι εις συνεσιν
ελθειν ανθρωποις, πως μικρας προφανεισης νεφελης περι ολον τον ουρανον η
καταπυκνωσις εκτεινεται των νεφωνσκηνην γαρ λεγει τον ουρανον, ως και Ἠσαιας
φησιν· ο στη 315 σας τον ουρανον ως καμαραν και διατεινας ως σκηνην κατοικειν,
πως δε και επι ταυτης της καταπυκνωσεως εκτεινει την ηδωηδω δε ερμηνευεται·
φως αυτου, ουτως γαρ ο Συμμαχος εκδεδωκεν, ετερα δε αντιγραφα αντι του ηδω
τοξον εχουσιν, εαν ουν συννοησηι ο ανθρωπος, πως συννεφειας ουσης αι ηλιακαι
ακτινες εις την των νεφων αραιωσιν προσβαλλουσαι ποιουσι το τοξον, ο παρα τοις
πολλοις ιρις καλειται, περι ου και Μωυσης ειπεν· ιδου τιθημι το τοξον μου εν τηι
νεφεληι εις σημειον του μη γινεσθαι κατακλυσμον, θαυμασεται του δημιουργου την
σοφιαν, πως εν μεν τηι των νεφων πυκνοτητι την ωφελιμον του υετου τοις
ανθρωποις χρειαν εργαζεται, εν δε τηι αραιοτητι φαινεσθαι το τοξον παρασκευαζει
παραμυθουμενος τους επι της γης, οτι δητα ου τηι επομβριαι τουτους κατακλυζει,
αλλ' ανεχει των υδατων την αμετρον φοραν κατα την οικειαν επαγγελιαν. 36, 3031
και ριζωματα της θαλασσης εκαλυψεν· ουδεις γαρ οιδεν εν γαρ αυτοις κρινει λαους.
η τουτο λεγει, οτι το τοξον μεχρι της θαλασσης διηκει, η οτι ο θεος τα ριζωματα της
θαλασσης εκαλυψεν. ουδεις γαρ οιδεν, υπο τινος βασταζεται η θαλασσα η επι τινος
οι κρικοι αυτης πεπηγασιν· ριζωματα δε καλουνται τα τους κρικους βασταζοντα. εν
δε τουτοις τοις θαυμασιοις κρινει και τιμωρειται τους ανθρωπους ο θεος δι'
επαγωγης θαλασσης τυχον η χαλαζης και των τοιουτων. 36, 31 δωσει τροφην τωι
ισχυοντι. 316 ο Συμμαχος _π_α_ρ_ε_ξ_ε_ι_ _τ_ρ_ο_φ_η_ν_ _π_α_μ_π_ο_λ_λ_η_ν
εκδεδωκεν. κατα μεν ουν το προχειρον λεγει, οτι τροφην ισχυραν και πολληναντι
του· καρπων αφθονιανη των υετων εργαζεται χρεια. προς δε διανοιαν τροφη εσται η
γνωσις του θεου τωι ισχυοντι και δυναμενωι γνωναι την αυτου θαυματουργιαν. 36,
32 επι χειρων εκαλυψε φως. εν τηι εαυτου δυναμει· ου γαρ εχει τοπον το που
κρυβηναι το φως. 36, 32 και ενετειλατο περι αυτης εν απαντωντι. ο Συμμαχος·
_κ_α_ι_ _ε_π_ι_τ_α_ξ_ε_ι_ _α_υ_τ_ωι_ _ω_σ_τ_ε_ _α_π_α_ν_τ_η_σ_α_ι ηρμηνευσεν.
καλυπτων γαρ, φησιν, το φως και νυκτα εργαζομενος εντελλεται αυτωι ωστε
απαντησαι, ινα ειπηι, οτι και η νυξ και η ημερα τωι αυτου βουληματι αλληλας
διαδεχονται. 36, 33 αναγγελει περι αυτου φιλον αυτου. ο Συμμαχος·
_α_π_α_γ_γ_ε_λ_ε_ι_ _π_ε_ρ_ι_ _τ_ο_υ_τ_ο_υ_ _ε_τ_ε_ρ_ωι_ _α_υ_τ_ο_υ_;
εκδεδωκεν, αντι του· μη περι της τουτων δημιουργιας μετα τινος βουλευεται η
ετερωι αυτου ανακοινουται τα τοιαυτα † σκεπασματα†; ινα κατ' ερωτησιν ηι η
αναγνωσις. δυνατον δε και ουτω νοησαι, οτι εαν τινι ο θεος την περι τουτων
χαρισηται γνωσιν, τουτον λοιπον φιλον εαυτου καλει και ουκετι δουλον, ως και
προς τους μαθητας ελεγεν ο σωτηρ· υμεις φιλοι 317 μου εστε. 36, 33 κτησις και περι
αδικιας. ετερα αντιγραφα _κ_υ_ρ_ι_ο_υ_ _κ_τ_ι_σ_ι_ς εχουσιν, ο δε Συμμαχος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

_ζ_η_λ_ο_ν_ περι αδικιας εκδεδωκεν. ο δε νους ουτος· μη ανακοινουται θεος ετερωι
τινι περι της εαυτου κτισεως και πως εις ζηλον κινειται και τιμωρειται τους αδικους;
η και ουτως· κτησις και περι αδικιας, αντι του· αναγγελει ο θεος τοις εαυτου φιλοις
ωστε κτησασθαι αυτου την σοφιαν και μη τα αδικα· κτησασθε, γαρ φησιν, σοφιαν και
μη αργυριον. 37, 1 και υπερ ταυτης εταραχθη η καρδια μου και απερρυη εκ του τοπου
αυτης. διο απο ταυτης της θεωριας ου δυναμενη η ψυχη μου εις το ακαταληπτον της
του θεου σοφιας ενατενισαι εταραχθη και κλονον υπεστη και της οικειας στασεως
παρερρυη και παρεκινηθη. τοιουτον τι και ο θεσπεσιος Παυλος πεπονθως
θαυμαστικην αφηκε φωνην· ω βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως θεου, ως
ανεξερευνητα τα κριματα αυτου και ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου. 37, 2 ακουε ακοην,
Ἰωβ, εν οργηι θυμου κυριου, και μελετη εκ στοματος αυτου εξελευσεται. ακουε
ακοην, αντι του· εις συναισθησιν ελθε, διανοιξον σου 318 την ακουστικην της ψυχης
δυναμιν και ωσανει φωνης αισθητης ακουων καταμαθε τα εξ οργης του θεου τοις
ανθρωποις γινομενα. εξον γαρ εκ των πραγματων ωσπερ εκ τινος θειας διδασκαλιας
και μελετης εκ στοματος θεου εκπορευομενης εκδιδαχθαι τα εκ θειας κινησεως
επιφερομενα, οιον τας απο της χαλαζης βλαβας, τας επομβριας, τους αυχμους, των
καρπων την φθοραν. δια γαρ των τοιουτων ο θεος μονονουχι φωνην αφιεις
εκδιδασκει ημας την εαυτου δυναμιν και σοφιαν και προς φοβον ημας εναγει.
μελετη ουν ημιν εστι τα τοιαυτα και υπογραμμος και διδαχη φοβεισθαι
παρασκευαζουσα τον ταυτα κατεργαζομενον. 37, 3 υποκατω παντος του ουρανου η
αρχη αυτου. διηκει δε η αρχη του θεου μεχρι των υποκατω παντος του ουρανου,
τουτεστι και μεχρις αυτων των καταχθονιων, και ουκ αναρχα και ακυβερνητα και
ανεπισκοπητα τυγχανουσι τα καθ' ημας. 37, 3 και το φως αυτου επι πτερυγων της
γης. πτερυγων, των ακρων· αμα τε γαρ ημερα διαυγασηι, της γης τα ακρα
καταφωτιζονται. 37, 4 οπισω αυτου βοησεται φωνη, βροντησει εν φωνηι υβρεως
αυτου. αντι του υβρεως αυτου ο Ἀκυλας _υ_π_ε_ρ_φ_ε_ρ_ε_ι_α_ς_ _α_υ_τ_ο_υ
εκδεδωκεν, τουτεστιν· υπεροχης η απειλης. το μεγαλειον δε του θεου παραστησαι
θελων ωσπερ τινι στρατηγωι η και βασιλει μεγαλους τινας και φοβερους επομενους
εταξε της βροντης τους ηχους. οταν ουν, φησιν, θελησηι θεος κελευσαι τοις
επομενοις αυτωι, ευθυς αι δια της βρον 319 της καταρρηγνυνται φωναι, η
βουλομενου αυτου τινας αδικους εξυβρισαι παραδηλουσαι την απειλην η την
υπερφερειαν αυτου και υπεροχην κατασημαινουσαι. κατα δε υψηλοτεραν διανοιαν
οπισω του θεου λεγονται ειναι παντα τα περι τον αερα και περι ημας αποτελουμενα,
ετι τε ουρανος και γη και παντα τα ορωμενα, ων τους λογους και τας αιτιας, πως τε
γεγονασιν, υπο θεου διδαχθεις ο ιεροφαντης Μωυσης οπισθια θεου λεγεται
εωρακεναι. τους γαρ περι των ασωματων λογους και ει τι ετερον της σοφιας
βαθυτερον, προσωπον θεου καλουμενα, εν τηι ζωηι ταυτηι οραν ανθρωπος ου δυναται.
διο και προς τον Μωυσην ελεγετο· ουδεις οψεται μου το προσωπον και ζησεται.
δυνατον δε και κατα απλουστεραν εννοιαν το οπισω αυτου νοησαι, αντι του·
θελησαντος αυτου. αμα τε γαρ θελησηι επεται τωι θελειν το εργον. 37, 4 και ουκ
ανταλλαξει αυτους, οτι ακουσει φωνην αυτου. επειδη γαρ πολλακις αι βρονται η
προηγουμενου υετου η μετα τον υετον γινονται, καταρρηγνυται δε πολλακις
αμετρος υετος επι παιδειαν ανθρωπων, φησιν, οτι ουκ εχουσιν, τι παρασχωσιν
ανταλλαγμα οι υπο της επομβριας μελλοντες βλαπτεσθαι εις το μη γενεσθαι και
ακουσθηναι τας εκ των βροντων φωνας, ινα ειπηι, οτι ουχ οιοστε εστιν ανθρωπος
αντιστηναι τωι θειωι κελευσματι. ο δε Συμμαχος ουτως εκδεδωκεν· _κ_α_ι_ _ο_υ_κ_
_ε_ξ_ι_χ_ν_ε_υ_θ_η_σ_ε_τ_α_ι_ _α_κ_ο_υ_σθεντος του ψοφου αυτης, αντι του·
ουδεις δυναται εξιχνιασαι τε και καταλαβειν, πως η δια τι γεγονε της βροντης ο
ηχος. 3 37, 5 βροντησει ο ισχυρος εν φωνηι αυτου θαυμασια. ωσπερ δε τινα φωνην
100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκπεμπων την βροντην γενεσθαι παρασκευαζει ο θεος εις την των ακουοντων
καταπληξιν. φωνην δε θεου την βροντην εκαλεσε δια το εκ κελευσματος αυτου
γινεσθαι. 36, 28α ωραν εθετο κτηνεσιν. μετρα, ορους, ωστε τα μεν υπουργειν
ανθρωποις, τα δε μη υποταττεσθαι. 36, 28α οιδασι δε κοιτης ταξιν. τα μεν νυκτος, τα
δε ημερας ησυχαζειν οικονομικως, ινα της κατα ανθρωπων εφοδου παυοιντο. 36,
28β επι τουτοις πασιν ουκ εξισταται σου η διανοια, ουδε διαλλασσεται σου η καρδια
απο σωματος. αρ' ουν, φησιν, ουχ ικανα ταυτα εκστησαι διανοιαν και διαλλαξαι;
αντι του· διαχωρισαι ψυχην απο σωματος. 37, 5 εποιησε δε μεγαλα, α ουκ ηδειμεν. ο
Συμμαχος _π_ο_ι_ω_ν_ _μ_ε_γ_α_λ_α_ _κ_α_ι_ _ο_υ_ _γ_ν_ω_σ_ο_μ_ε_θ_α
ερμηνευσεν. α ουκ ηδειμεν ουν αντι του· μεγαλα μεν εισι τα εργα του θεου, τους δε
λογους αυτων γνωναι ου δυναμεθα. 37, 6 συντασσων χιονι· γενου επι γης. και
χειμων, ινα ηι υετος, και χειμων υετου δυναστειας αυτου. δεικνυσι δε, φησιν, του
θεου την δυναστειαν η εν χειμωνι των 321 υετων επιχυσις και της χιονος η
αποστολη. συντασσων ουν αντι του· κελευων. 37, 7 εν χειρι παντος ανθρωπου
κατασφραγιζει, ινα γνωι πας ανθρωπος την εαυτου ασθενειαν. ο δε ακρος χειμων
κατασφραγιζει και οιονει καταδεσμευει των ανθρωπων τας χειρας και των εργων
αποκωλυει προς το εκαστον ημων της ανθρωπινης ασθενειας επιγνωμονα γενεσθαι.
κατα δε βαθυτεραν εννοιαν φησιν, οτι κατα την δυναμιν εκαστου κατασφαλιζεται
την γνωσιν ο θεος, ινα και ο πολλην και ο ολιγην λαβων γνωσιν κατανοουντες, ως
ου παντες ομοιως γινωσκουσι και ταυτα ομοφυεις οντες, την μεν της φυσεως
καταμαθωσιν ασθενειαν, διδαχθωσι δε, οτι θεος εστιν ο επιχορηγων εκαστωι κατα το
μετρον και κατα το ημιν συμφερον· ει γαρ φυσικη ην η γνωσις, ομοιως εγινωσκομεν
δια την ομοουσιοτητα. εκ χειρος ουν θεου η τοιαυτη γνωσις επιγινεται. 37, 8 εισηλθε
δε θηρια υπο σκεπην, ησυχασαν δε επι κοιτης. απο δε της του αερος ψυχροτητος υπο
λοχμαις και αντροις τα θηρια κατακρυπτονται. 37, 9 εκ ταμειων επερχονται οδυναι,
απο δε ακρωτηριων ψυχος. ταμειων των ενδοτατω, των αποκρυφων. οδυνας δε
λεγει τας εκ του κρυους και ψυχους. εκ των ενδοτατω ουν και αποκρυφων το
οδυνηρον γινεται ψυχος. 37, 10 και απο πνοης ισχυρου δωσει παγος. 322 παγος δε,
φησιν, δια πνευματος συνισταται· πνοην δε ισχυρου το πνευμα εκαλεσεν, επειδη
προσταξει γινεται θεου. 37, 10 οιακιζει δε το υδωρ, ως εαν βουληται. χρηται τωι
υδατι, ως εαν θελησηι, κατα την ιδιαν σοφιαν ωσπερ τις κυβερνητικης επιστημης
εμπειρος επι των οιακων καθημενος. 37, 11 και εκλεκτον καταπλασσει νεφελη.
ετερα αντιγραφα αντι του καταπλασσει _κ_α_τ_α_π_λ_η_τ_τ_ε_ι εχουσιν. ειτε δε
και καταπλασσει ειτε και καταπληττει, φησιν, οτι σκοτοδινιαν και εκπληττεσθαι επι
τοις τοιουτοις θαυμασι τον εκλεκτον τουτεστι τον συνετονπαρασκευαζει η του αερος
συστροφη και πυκνωσις και των νεφελων η συστασις. ο δε Συμμαχος ουτως
εκδεδωκεν· _α_λ_λ_α_ _κ_α_ι_ _κ_α_ρ_π_ωι_ _ε_π_ι_β_ρ_ι_σ_ε_ι_ _ν_ε_φ_ε_λ_η
αντι του· ταυτα γινεται, οτε τοις καρποις της γης επισκιαζει νεφελη. εκλεκτον ουν
τον καρπον λεγει, καταπλασσει δε αντι του επισκιαζει κατα την Συμμαχου διανοιαν.
37, 11 διασκορπιει νεφος φως αυτου. η τουτο λεγει, οτι νεφελων πληρουμενος ο αηρ
διασκορπιζει και κρυπτει το φως· η οτι το φως το ηλιακον επιλαμπον διασκορπιζει
την εκ των νεφων του αερος κατηφειαν· η οτι αλληλαις αι νεφελαι συρρηγνυμεναι
φως εκπεμπουσιν, ινα ειπηι, οτι και των αστραπων αιτια τα νεφη γινονται. 323 37, 12
και αυτος κυκλωματα διαστρεφει. αυτος δε, φησιν, ο θεος εν κυκλωι ταυτα
περιγραφει, και κατα καιρον γινεται ως προσταττει· η και περι αυτα ο θεος κυκληδον
αναστρεφεται, αντι του· παντα εφοδευει πανταχου παρων δια το περιεκτικον της
ουσιας· η και αυτος ο θεος κυκληδον πανταχηι τα νεφη περιαγει. 37, 12 εν
θεεβουλαθωθ εις εργα αυτου. ο Συμμαχος ουτως ερμηνευσεν· _α_υ_τ_ο_ς_ _δ_ε_
_κ_υ_κ_λ_η_δ_ο_ν_ _α_ν_α_σ_τ_ρ_ε_φ_ε_τ_α_ι_ _ε_ν_ _τ_ηι_ κυβερνησει αυτου εις
101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το εργαζεσθαι αυτα, ινα ειπηι οτι· οιακιζει το υδωρ ως βουλεται εις ημετεραν
κυβερνησιν και διοικησιν. εν δε ετεροις αντιγραφοις ουτως ηυραμεν· _ε_ν_
_τ_ο_ι_ς_ _κ_α_τ_ω_τ_α_τ_ω_ θεις εργα αυτου. σημαινει δε η τοιαυτη γραφη, οτι
ταυτα εργαζεται θεος δια τους κατω, τουτεστιν· τους επι γης ανθρωπους. 37, 12
παντα οσα αν εντειληται αυτοις, ταυτα συντετακται παρ' αυτου επι της γης. γινονται
δε τα εκ του αερος επι της γης κατα εντολας και προσταγματα θεου. η και τουτο
λεγει, οτι παντα τα παρ' αυτου ου καινα εισι και προσφατα, αλλ' εξ αρχης ουτω
γινομενα παρ' αυτου· η οτι καταδηλα ησαν αυτωι και πριν γενεσθαι κατα τους της
προγνωσεως λογους. 37, 13 εαν τε εις παιδειαν, εαν τε εις την γην αυτου, εαν εις
ελεος ευρησει αυτον. και γινονται ταυτα η εις το παιδευσαι και επιστρεψαι
ανθρωπους 324 αμαρτανοντας η εις καρπογονιαν της γης{δια δε ελεους} πολλακις δε
ο θεος ελεων ανθρωπους καυσωνα και φλογμον διελυσεν υετον επαφεις ου δια την
της γης χρειαν, αλλ' ινα λυσηι του αερος το θερμονη και οπωσδηποτουν, ινα
ανθρωπους ελεησηι. ευρησει ουν τις αυτον δια ταυτας τας αιτιας ταυτα ποιουντα· η
δια παιδειαν και επιστροφην, η δια καρπους γης και βλαστηματα, η δι' αλλας αιτιας,
αγνωστους μεν ημιν, παντως δε δι' ανθρωπων ελεος. εστι δε και ουτω νοησαι, οτι
γινεται ταυτα η εις το παιδευεσθαι τους της γνωσεως αξιουμενους, η εις το υπαρχειν
και διαμενειν αυτα τα παρ' αυτου κτισθεντα. και δια των τοιουτων γνωριζομεν και
ευρισκομεν τον θεον· πολλακις δε και τινες χαριτι ελεους ευρον αυτον μη εχοντες
την γνωσιν, αλλα απο μονης χαριτος ως ο ληιστης τυχοντες. 37, 14 ενωτιζου ταυτα,
Ἰωβ, στηθι, νουθετου δυναμιν κυριου. αντι του· προσεχε επιπονως, εγκαταθου τηι
διανοιαι τα ειρημενα δια των ωτων τους λογους εισδεξαμενος. 37, 1516 οιδα μεν, οτι
κυριος εθετο εργα αυτου φως ποιησας εκ σκοτους. επισταται δε διακρισιν νεφων.
οιδα μεν ουν, φησιν, οτι θεος εστιν ο ταυτα εργαζομενος και ο τα νεφη διακρινων ως
αν θελησηι κατα την ιδιαν επιστημην. ετερα δε αντιγραφα ουτως εχουσιν·
_ο_ι_δ_α_ς_,_ _ο_τ_ε_ _ε_θ_ε_τ_ο_ _θ_ε_ο_ς_ _ε_ρ_γ_α_ _α_υ_τ_ο_υ_ _π_ο_ι_ησαι
φως εκ σκοτους, επιστασαι δε και διακρισιν νεφων; ο δε Συμμαχος ουτως εκδεδωκεν·
_α_ρ_α_ _γ_ν_ω_σ_ηι_,_ _ο_π_ο_τ_ε_ _ε_τ_α_ξ_ε_ν_ _ο_ _θ_ε_ο_ς_ _π_ε_ρ_ι_
_α_υ_τ_ω_ν_ _φ_ω_ς_ ποιησας εκ σκοτους; ο δε νους ουτος· μη συμπαρης
δημιουργουντι θεωι τον κοσμον, οτε σκοτος επεφερετο επανω του υδατος και πρω
325 τη φωνη θεου κατηνεχθη λεγουσα· γενηθητω φως, οτε παντα τα εργα αυτου ως
ηθελησε διεταξατο; ουκουν παραχωρει τηι του θεου σοφιαι και τοις ανεφικτοις αυτου
κριμασιν. ταυτα δε λεγει προς φοβον, ως νομιζει, τον Ἰωβ εναγων τον μηδεποτε τον
αγιοποιον του θεου καταλειψαντα φοβον τον ισοδυναμουντα τηι αγαπηι τωι οικειωι
στοματι λεγοντα· χειρα δε κυριου ει μη εδεδοικειν. 37, 1617 εξαισια δε πτωματα
πονηρων, σου δε η στολη θερμη. θαυμασαι ουν, φησιν, αξιον, πως δι' αερος
τιμωρειται θεος τους πονηρους και πως μετα τους κρυμους, μετα τους ομβρους θερος
γινεται, ως δεισθαι στολης θερινης προσφυους τωι καιρωι προς το μη ενοχλεισθαι.
δυνατον δε και ουτω νοησαι κατα υψηλοτεραν εννοιαν· επειδη τα περι δυναμεως
θεου και σοφιας εξηγησαμεθα, μανθανε, ως των μεν πονηρων μεγαλα εισι τα
παραπτωματα, σου δε του δικαιου η στολη τουτεστιν· η των αρετων ενδυσιςουκ απο
παθων δεδαπανημενη ουδε παλαια, αλλα θερμη, τουτεστι καινη και ερρωμενη. το
μεν ουν πρωτον κατα το ρητον, το δε δευτερον κατα διανοιαν. 37, 1718 ησυχαζεται
δε επι της γης, απο νοτου στερεωσεις μετ' αυτου εις παλαιωματα, ισχυραι ως ορασεις
επιχυσεως. ησυχαζει δε η περι τουτων γνωσις επι της γης. και γαρ αγνοουμεν
τουτων τους λογους και πως νοτου φυσωντος παλαιωματα, τουτεστι τηγματα και
σταγονες στερεαι, καταφερονται, ως ορασθαι αυτων την επιχυσιν. ψεκαζοντος μεν
γαρ ισως δια την λεπτοτητα ουχ ορω 326 μεν τον υετον, σταλαγμων δε
καταφερομενων παντες ορωσι την αυτων επιχυσιν. εστι δε και ουτω νοησαι·
102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ησυχαζει δε, φησιν, τα εκ του αερος επι της γης, ως και νοτον και θερμην εγγινεσθαι·
και ισως τουτων ερει τις τους οποιουσδηποτε λογους. τι δε λεγωμεν περι του
ουρανου του εξ αρχης και εκ παλαιου στερεμνιως κατασκευασθεντος, οντος δε
ισχυρου την φυσιν και ωσπερ τα επιχυματα κατα των οφθαλμων, ουτως ημων
υπερκεχυμενου και μη συγχωρουντος ημας οραν τα υπερ αυτον. αλλοι δε ουτως
ερμηνευσαν· αυτος εστιν, φησιν, ο εκ παλαιου το στερεωμα κατεργασαμενος ισχυρον
και στερεον εκ της ρευστης και κεχυμενης φυσεως των υδατων. αλλ' ουκ
ευπαραδεκτος η τοιαυτη ερμηνεια· ουδε γαρ αποφαινομεθα, οτι εξ υδατων θεος τον
ουρανον, αλλ' ως αυτος οιδε και ως ηθελησεν. ως γαρ και τουτου αγνωστου οντος
Ἐλιους διαλεγεται. 37, 19 δια τι διδαξον με, τι ερουμεν αυτωι και παυσωμεθα πολλα
λεγοντες. τι ουν ερουμεν περι τουτων; τι συνιεναι δυναμεθα; αρα τολμωμεν λεγειν
θεωι· δια τι ταυτα ουτως εποιησας η δια τι απροσδεης ων τονδε τον κοσμον σαυτωι
κατεσκευασας; ου σιωπηι θαυμαζομεν αυτου την αγαθοτητα και σοφιαν; ουκουν του
πολλα λεγειν επισχωμεν παραχωρουντες αυτωι σοφιας της υπερ ημας. 37, μη βιβλος
η γραμματευς μοι παρεστηκεν, ινα ανθρωπον εστηκως κατασιωπησω; 327 μη απο
βιβλιου ταυτα λαλω η φιλονεικια μοι τις εστιν, ινα σε νικησω; ουδαμως, αλλα απο
γνωσεως θεου ταυτα λεγω και δυναμιν θεου εξαγγελλω, αντι του· ουκ εδεηθην παρ'
ετερου μαθειν ταυτα· πασι γαρ προδηλα τυγχανουσι τοις γε νουν εχουσιν. διο και
επιφερει· 37, 21 πασι δε ουχ ορατον το φως, τηλαυγες εστιν εν τοις παλαιωμασιν.
ωσπερ γαρ το φως πασιν εστι προδηλον, ουτω και ταυτα καταδηλα τυγχανουσι θεου
εργα οντα, και δηλος εστιν εκ παλαιου και αρχαιου ταυτα ουτω θεος διοικουμενος.
37, 2122 ωσπερ το παρ' αυτου επι νεφων εξηλθεν, απο βορρα νεφη χρυσαυγουντα.
ωσπερ αμελει και τουτο το εργον παρ' αυτου διαπραττεται, και ο αηρ εκ συννεφειας
και σκυθρωποτητος πνευματι καθαιρεται. βορρας δε αυτον αποκαθαιρει χρυσαυγεις
και υπερυθρους νεφελας αναγων θεου προσταγματι. 37, 2223 επι τουτοις μεγαλη η
δοξα και {η} τιμη παρα παντοκρατορος και ουχ ευρισκομεν αλλον ομοιον τηι ισχυι
αυτου. εκ των τοσουτων εστιν αναλογισασθαι, ως μεγαλην οφειλομεν αναπεμπειν
τωι θεωι την δοξολογιαν, εφ' οις ημων το γενος ετιμησε και δια την ημων κυβερνησιν
ταυτα ουτω διαπραττεται ο ασυγκριτον εχων σοφιαν και δυναμιν. ετερα δε
αντιγραφα _κ_α_ι_ _τ_ι_μ_η_ _π_α_ν_τ_ο_κ_ρ_α_τ_ο_ρ_ο_ς περιεχουσιν, αντι του·
μεγαλη η δοξα και η τιμη του παντοκρατορος, ην αυτωι προσοφειλομεν. 328 37, 23 ο
τα δικαια κρινων, ουκ οιει εισακουειν αυτον; του Ἰωβ ειρηκοτος· κεκραξομαι και
ουδαμου κριμα κατα την εννοιαν την ημιν εν τοις τοποις αποδοθεισαν, ο Ἐλιους ως
της λεξεως επιλαμβανομενος φησιν οτι· μη οιου τον δικαιον κριτην και κηδεμονα
των ημετερων παραμελειν ημων. και γαρ παντα εφοραι και παντων ακουει και το
κατ' αξιαν εκαστωι απονεμει κατα την οικειαν δικαιοκρισιαν. 37, 24 διο
φοβηθησονται αυτον οι ανθρωποι, φοβηθησονται αυτον και οι σοφοι καρδιαι. τουτου
του συμπερασματος χαριν απασι διεξοδικως εξηλθε τοις προειρημενοις εις φοβον
βουλομενος εναγειν τον Ἰωβ. δια γαρ παντα ταυτα, φησιν, και ο πολυς και αγελαιος
ανθρωπος δεδοικεναι τον θεον οφειλει, και οι σοφοι δε και συνετοι μαλλον τουτο
ποιειν οφειλουσιν. και γαρ ουδε οι κατα σοφιαν ακροι κατελαβον το τελειον, αλλα
καν τινος αξιωθωσι παρα θεου γνωσεως, εκ μερους γινωσκουσιν, ως ο ιερος ημας
αποστολος εδιδαξεν. εγω δε φημι, οτι και πλειον αυτων οφειλουσι φοβεισθαι τον
απαθη φοβον οι πλειονος γνωσεως αξιωθεντες· μεγας γαρ και φοβερος εστιν επι
παντας τους κυκλωι αυτου. κυκλωι δε αυτου τυγχανουσιν οι επι πλειον της αυτου
κατανοησεως αξιουμενοι. 329 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΙΚΟΣΤΟΝ ΕΚΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· μετα
δε το παυσασθαι Ἐλιους της λεξεως ειπεν ο κυριος τωι Ἰωβ δια λαιλαπος και νεφων·
τις ουτος ο κρυπτων με βουλην, συνεχων δε ρηματα εν καρδιαι εμε οιεται κρυπτειν;
Προθεωρια του κεφαλαιου πλουτος και πενια, υγεια και νοσος, τιμη και ατιμια, και
103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απλως ειπειν των ανθρωπων ολος ο βιος πειρατηριον εστιν, ως αυτος ημας ο μεγας
Ἰωβ επαιδευσε δια παντων των αγωνισματων εγγεγυμνασμενος, δια των οπλων της
δικαιοσυνης, των δεξιων και αριστερων, δια δοξης και ατιμιας, ως που ο ιερος
αποστολος εφη. και πλουσιος μεν ων κοινος υπηρχε των δεομενων θησαυρος,
ενδοξος δε και δυναμιν περιβεβλημενος των αδυνατων επικουρος. ουχ ο πλουτος
αυτον εις εξιτηλιαν εκινησεν, ουχ η περιφανεια την αλαζονειαν ετεκεν. ουτως
ανδρειως τα πρωτα πηδησας σκαμματα επι τους δευτερους και χαλεπωτερους
αγωνας επαπεδυσατο συγχωρησει θεου προς ολην αθροως του διαβολου την
κακουργιαν γενικως αντιταξαμενος· και βασιλευσας εν μονοζωνοις ο πολυπαις και
ενδοξος και τωι πλουτωι πανταχοθεν περιρρεομενος επι της κοπριας παρερριπτο,
πενης, αδοξος, ευτελης, καταγελωμενος, ειλκωμενος, ιχωρας ρεων, παντας νικησας
τηι ταλαιπωριαι τους προτερον γεγενημενους και οσους 330 υστερον ειδεν ο βιος εν
συμφοραις εξεταζομενους. προσθηκη δε αυτωι γεγονε των κακων και η των φιλων
διαλεξις αντι λογων παρακλητικων αθυμιας αυτωι και οδυνης επιτασιν
απεργασαμενη. επειδη δε ο μεγας αθλητης απαντα νομιμως διεξηλθε τα παλαισματα,
και την περι του στεφανου δικην ενθεσμως ανεδησατο. τοτε δη τοτε της θειας
ακροαται φωνης αναγορευουσης μεν αυτου τους καλους αγωναςεπι τουτωι γαρ,
φησιν, συνεχωρουν σε τωι θηριωι πυκτευειν, ινα αναφανηις δικαιος, ανδριαντα δε
αυτον υπομονης και παρακλησεως τωι παντι των ανθρωπων ανιστωσης γενει. ειτε
γαρ τις εκ πλουσιου γεγενηται πενης, τον Ἰωβ εχει παρακλησιν, ειτε και αφανης εκ
περιφανειας, προς αυτον βλεπων επικουφιζεται τα λυπηρα, ει δε και απαις εκ
καλλιπαιδος ομου και πολυπαιδος, διδασκεται λεγειν· ο κυριος εδωκεν, ο κυριος
αφειλατο. ει δε και ειλκωμενος ειη και υπ' ανοιας γυναικος εις ατοπους ερεθιζοιτο
λογους, επιτιμησει μεν τηι ταυτα συμβουλευουσηι, καρτερικως δε ομου και
ανεξικακως ερει· αναμενω χρονον ετι μικρον προσδεχομενος την ελπιδα της
σωτηριας μου. εστιν ουν παρακλησεως φαρμακον προς παντοδαπην αθυμιαν η κατα
τον Ἰωβ υποθεσις· και ου ξενιζεται τις ανηκεστωι περιπιπτων συμφοραι, ουδ' αν οι
ακρως αυτωι προς φιλιαν συνηρμοσμενοι επεμβαινωσι κειμενωι και ονειδιζωσιν.
ενθυμουμενοι και ημεις τοιγαρουν, ως οι καλως αγωνιζομενοι εσθοτε και θειας
αξιουνται προσρησεως, μη δια τον κορον πλουτουντες υβρισωμεν, μη καταπεσωμεν
εν συμφοραις, αλλα παντα ημιν τα συμβαινοντα, οποια ποτε αν ωσιν, υλην αρετης
εκ 331 δεξωμεθα. αλλ' ηδη λοιπον της θειας ακροασεως επακουσωμεν δια βραχεων
επισκεψαμενοι κατα την εκ της θειας δωρεας επιμετρουμενην ημιν δυναμιν, δι' ην
αιτιαν τοιουτοις θεος προς τον Ἰωβ κεχρηται ρημασιν. των φιλων τοιγαρουν αριστα
μεν τα περι θεου δοξαζοντων και της αυτου σοφιας και δυναμεως και
μεγαλοπρεπειας, αποφαινομενων δε, ως παντως δι' αμαρτιας πασχουσιν ανθρωποι,
και αγνοουντων τον τροπον της γυμναστικης των πειρασμων επαγωγης, ουκ εν
καιρωι δε ουδε επι τοιουτου προσωπου τοις λογοις χρωμενων ο μακαριος Ἰωβ αριστα
μεν και αυτος και τελεωτατα περι θεου σοφιας και δυναμεως μεγαλοπρεπως
εξαγγελλει, αληθινος δε ων και ακακος και ουδεν εαυτωι συνειδως των τοσουτων
πληγων αξιον ου συνετιθετο τοις φιλοις λεγουσιν, οτι δητα δι' αμαρτιας κολαζεται.
πλην αλλα και αυτος ηγνοει του καθ' εαυτον αγωνος την υποθεσιν· οθεν ο Ἐλιους
εις μεσον παρελθων ου καταδικαζει μεν τον δικαιον, ουδε αποφαινεται δι' αμαρτιας
αυτωι τας κακωσεις επενηνεχθαικατα τουτο μεν των φιλων καλλιων γενομενος, ου
νοησας δε του Ἰωβ την εννοιαν, εξ' ης τους δοκουντας ειναι κατηγορικους {κατα
θεου} προεφερε λογους, καταμεμφεται τον Ἰωβ ως ασυνετα ρηματα λαλουντα·
καλως δε και ο Ἐλιους και θαυμασιως τα περι θεου σοφιας και δυναμεως
απηγγειλεν. παντων ουν ομοιως καλως και ορθοδοξαστικως την θειαν προνοιαν και
δυναμιν αποθαυμαζοντων, αγνοουντων δε την κατα τον Ἰωβ υπο 332 θεσιν και οτι
104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γυμνασιον αρετης υπηρχεν η πληγη και ουχ αμαρτηματων αντιδοσις, των
ειρημενων παντων ο κυριος ποιουμενος την επικρισιν τα μεν περι της θειας
προνοιας και δυναμεως και σοφιας παρα παντων ειρημενα ως καλως λεχθεντα
αποδεχεταιδιο και αυτος περιμηκεστερον τα περι τουτων επεξερχεται προς μεν τον
εαυτου φιλον, τον δικαιον Ἰωβ, ημερως και πραως διαλεγομενος και επικυρων μεν
τα παρα παντων ειρημενα περι θεου δι' ων και αυτος εκδιδασκει περι εαυτου τα
ομοια, διδασκων δε ημας ως ακαταληπτα της θειας προνοιας τα κριματα και
ανεξιχνιαστοι αι οδοι της του θεου σοφιας, τοις δε φιλοις επιτιμαι ως αποφηναμενοις
περι ων ουκ ᾔδεισαν μη γαρ προ καιρου τι κρινετε, φησιν ο θειος αποστολος, εως αν
ελθηι ο κυριος, ος και φωτισει τα κρυπτα του σκοτους και φανερωσει τας βουλας των
καρδιων και τα εξηςτον τε Ἐλιους ουτ' επαινειου γαρ εγνω του Ἰωβ την διανοιαν, εξ
ης τους λογους προεφερεν, αλλ' ουδε του αγωνος την υποθεσιν, ουτε ψεγει δε, επει
μη κατεδικασε τον αγιον. τον δε δικαιον Ἰωβ στεφανοι και αναγορευει και
ανακαλειται τοις λογοις ως ουδαμου μεν εκπαλαισαντα, παντα δε νομιμως
αγωνισαμενον τα παλαισματα, και το απορρητον αναπτυσσει και δημοσιευει του
πειρασμου την αιτιαν. ου γαρ ως αδικος πεπονθεν, φησιν, ο δικαιος, αλλ' ινα δικαιος
αναφανηι και απο θειας ψηφου αναγορευθηι τα κατα την αρετην του Ἰωβ. επαλειφων
δε αυτον τοις λογοις και αναρρωννυς και παρατεινων αυτωι την διαλεξινδικαιος γαρ
ην παρα τους αλλους πλειονος ομιλιας απολαυσαι θεου, οσωι και πλειονα χρονον
τοις παθεσιν ενεκαρ 333 τερησεδιδασκει και τα περι της ενανθρωπησεως του
μονογενους μυστηρια και δημοσιευει δια λογων μυστικων και επικεκαλυμμενων
του κοινου της ανθρωποτητος εχθρου, του δρακοντος και αποστατου, ον δη κητος
προσαγορευει, την τε ισχυν και ιταμοτητα και κακονοιαν, ημιν μεν τα κατ' αυτον
απογυμνων, τον δε δικαιον και πλεον αναγορευων και θαρσαλεωτερον γενεσθαι
παρασκευαζων, μονονουχι μεγαληι τηι φωνηι προς τους συνιεναι δυναμενους λεγων,
οτι προς τοσουτον εσχεν αντιπαλον και δι' ολων αρρηκτος εμεινεν. μετα δε τους
πολλους αγωνας και την εκ της θειας φωνης παρακλησιν υγεια μεν ευθυς συνετρεχε
και αθροως ην εν τοις συνηθεσιν ο τους ιχωρας αναβλυζων και τους σκωληκας
εξομβρων. συνετρεχον δε παντοθεν οι γνωριμοι και ξενιοις εδεξιουντο. και τα μεν
ουν της περιουσιας διπλα ηκολουθει παντα, οι δε παιδες ισαριθμοι· ου γαρ εις
ανυπαρξιαν εχωρησαν οι του σωματος εκδεδημηκοτες, ωστε και αυτοι διπλοι τον
αριθμον ετυγχανον, ζωντων μεν των προαπελθοντων, προστεθεντων δε των
υστερον επιγενομενων. ωσπερ γαρ προτερον υπο της θειας εγκαταλειψεως προς
γυμνασιαν γεγενημενης απαντα ην σκυθρωπα, πενια και απαιδια, ελκη και ιχωρες
και ατιμια, ουτως υστερον υπο της θειας επιλαμψεως φαιδρα παντα και ιλαρα και
θυμηδιας αναμεστα, και διπλασιονα μεν εν τωι παροντι, παραπεμπτεα δε προς τα τοις
δικαιοις επηγγελμενα τα μητε οφθαλμοις ορατα μητε ανθρωπινηι διανοιαι
καταληπτα. επειδη δε ο μακαριος Ἰωβ ευσεβει μεν και φιλοθεωι διανοιαι, σκο 334
τεινοτεραι δε τηι απαγγελιαι των λογων εχρησατο, και δηλος μεν εστιν αριστα τα περι
θεου δοξαζων, ασαφης δε εν οις εδοξε τοις ουκ ειδοσιν αυτου την διανοιαν
ολιγωριας φθεγγεσθαι ρηματα, και επειδηπερ συνετιθετο μεν τοις του Ἐλιους καλως
δοξασαντος τα περι θεου, εσιωπα δε και ουκ απεκρινετο, εντευθεν ο κυριος των προς
αυτον αρχεται λογων οια σιωπωντος και την οικειαν βουλην επικρυπτοντος.
ερχεται δε δια του αερος η θεια φωνη προς την ημετεραν ακροασιν κατα θειαν
δημιουργιαν· ου γαρ δη θεος ανθρωπινως φθεγγεται, αλλ' ομου τε θελει και ο λογος
εις εργον χωρει και θειων ημεις ρηματων ακουομεν. φθεγγεται δε δια λαιλαπος και
νεφων λαιλαψ δε εστιν η των ανεμων συστροφηδια ταυτης μεν, οιμαι, καταπληττων
τους περιεστωτας και εις φοβον εναγων, δια δε του νεφους προς τον δικαιον
διαλεγομενος ωσπερ και Μωυσει και Ἀαρων· εν στυλωι γαρ νεφελης ελαλει προς
105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτους, φησιν ο μελωδος. αυτης δε λοιπον σεβασμιως της του κυριου ρησεως
επακουσομεθα. Αι λεξεισ 38, 2 τις ουτος ο κρυπτων με βουλην, συνεχων δε ρηματα
εν καρδιαι εμε οιεται κρυπτειν; ου τον ειδοτα τας βουλας των καρδιων εκρυψεν Ἰωβ·
ηκουσαμεν γαρ αυτου λεγοντος εμπροσθεν θεου· ο επισταμενος τον νουν των
ανθρωπων. αλλ' επειδηπερ τα μεν ασαφως διελεχθη, ευσεβει μεν τηι διανοιαι
χρωμενος, τραχυτεραι δε τηι απαγγελιαι, και επειδηπερ 335 συνετιθετο μεν τοις του
Ἐλιους λογοις ορθοδοξαστικως τα περι θεου λεγοντος, εσιωπα δε και ουκ
απεκρινατο, φησιν ο θεος· τις ουτος ο κρυπτων με βουλην; αντι του· ουδεις
αποκρυψαι με δυναται, αλλα και τα των καρδιων οιδα κινηματα, καν δια λογων μη
εξαγγελλωνται. αρα ουν, φησιν, υπολαμβανεις, Ἰωβ, οτι λεληθας με; οιδα σου τους
καλους αγωνας παρ' ημιν αγωνιζομενου, ουδεν με λεληθε των κατα σε. ουχ οτι Ἰωβ
τοιουτον τι υπελαμβανεν, οτι θεον τι των κατ' αυτον διελανθανεν, αλλ' επιρρωννυς
αυτον ως προς φιλον φησιν· εμε νομιζεις κρυπτειν; η υπονοεις, οτι ηγνοουν σου τα
παλαισματα; ουκ αγνοω σου την ειλικρινη διαθεσιν, καν σιωπας, καν ασαφεστεροις
κεχρησαι τοις λογοις. ιστεον δε, ως οι μεν φασι τον επι παντων θεον και πατερα
ειναι τον διαλεγομενον δια του αγιου πνευματος, οι δε αυτον τον μονογενη του
θεου λογον, περι ου λεγεται· πυλωροι δε ᾅδου ιδοντες σε επτηξαν. ειτε δε εκ
προσωπου του πατρος οι λογοι προφερονταιως οταν λεγηι Μωυσης· ποιησωμεν
ανθρωπον κατ' εικονα ιδιαν και καθ' ομοιωσιν ημετεραν, ειτε εκ προσωπου του
μονογενουςως οταν αυτος περι αυτου λεγηι· πριν Ἀβρααμ γενεσθαι εγω ημην, ειτε εκ
προσωπου του αγιου πνευματοςειπε, γαρ φησιν, το πνευμα το αγιον· αφορισατε δη
μοι τον Παυλον και τον Βαρναβαν εις το εργον, ο προσκεκλημαι αυτους, ως εν τοις
Πραξεσι των αποστολων ειρηται, μια μεν εστιν η βουλη της θεοτητος εν μοναδι
τριαδος, εν δε θελημα, μια ουσια εν τρισι γνωριζομενη ταις υποστασεσιν. 336 38, 3
ζωσαι ωσπερ ανηρ την οσφυν σου, ερωτησω δε σε, συ δε μοι αποκριθητι. ανδρισαι
τοιγαρουν, απορριψον την αθυμιαν, και επειδηπερ επεθυμεις εις εμην ομιλιαν
ελθειν, ιδου σοι διαλεγομαι, ιδου πληρω σου την αιτησιν, αποκριθητι προς τα
λεγομενα. 38, 4 που ης εν τωι θεμελιουν με την γην; αναγγειλον μοι, ει επιστασαι
συνεσιν. επειδη ηθυμεις, φησιν, οτι ηγνοεις των επαγομενων σοι την εκβασιν και
των σων αγωνων την υποθεσιν, ιδου ερωτω σε και αλλα μυρια, ων τους λογους
αγνοεις. διδασκει δε ημας ο θεος προς τον εαυτου φιλον διαλεγομενος, οτι τε
ποιητης των ολων εστι και οτι ανεφικτα τα βαθη της εαυτου σοφιας. ιστεον δε, οτι
νυν πρωτον εκ θειας φωνης ο περι της δημιουργιας της κτισεως εισαγεται λογος·
εφημεν γαρ, ως προ του νομου ο Ἰωβ ετυγχανεν. ει γαρ και απο μεγεθους και
καλλονης των κτισματων αναλογως ο γενεσιουργος αυτων θεωρειται, και τουτο
ᾔδεσαν οι φιλοθεοι, αλλ' εκ θειας φωνης νυν πρωτον τουτο ακουομεν. ει ουν εχεις,
φησιν, συνεσιν της ποιησεως των κτισματων, αποκριθητι μοι. 38, 56 τις εθετο μετρα
αυτης ει οιδας; η τις ο επαγαγων σπαρτιον επ' αυτης; επι τινος οι κρικοι αυτης
πεπηγασιν; τις δε εστιν ο βαλων λιθον γωνιαιον επ' αυτης; εξ ομοιωματος των παρ'
ημιν οικοδομων μετρα εφη και σπαρτιον επ' ισοτητι των οικοδομηματων
αποτεινομενον και λιθον γω 337 νιαιον εκατερους συνδεοντα τους τοιχους· κρικους
δε λεγει τους αναβαστακτηρας. ειπε ουν, ει οισθα τα της γης μετρα, ειπε, τις αυτηι
υποβαθρα, επι τινος οχειται το βαρυ τουτο και μεγα στοιχειον· ταυτα δε ανθρωποις
παντελως ακαταληπτα. τις ουν ο ταυτα δημιουργησας; αντι του· ουδεις ετερος πλην
εμου· εργα γαρ εισιν απορρητου σοφιας του θεου. 38, 7 οτε εγενηθησαν αστρα,
ᾔνεσαν με φωνηι μεγαληι παντες αγγελοι μου και υμνησαν. ενταυθα διδασκομεθα
προ του αισθητου κοσμου τους αγιους αγγελους ειναι, εκπληττομενους εφ' εκαστωι
των δημιουργηματων και υμνολογουντας τον τουτων ποιητην. εντευθεν δε και οι
μακαριοι αγγελοι, δι' ων εβλεπον τα μη οντα εις γενεσιν παραγομενα, εγνωριζον και
106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτων ειναι δημιουργον τον θεον. ει δε και καθ' ετερους λογους και υψηλοτεραν
τινα θεωριαν τουτο ηπισταντο, αλλ' ουν γε και η κατα την κτισιν δημιουργια ικανη
πληροφορειν ετυγχανε τον νοητον κοσμον, ως και αυτου τις εστι ποιητης, τουτεστιν
ο τα οντα εξ ουκ οντων εις γενεσιν παραγων. 38, 8 εφραξα δε θαλασσαν πυλαις.
πυλαιςαντι του· οροις τισινπεριεκλεισα τωι προσταγματι ειρηκως προς αυτην· μεχρι
τουτου ελευσηι και ουχ υπερβησηι. 338 38, 8 οτε εμαιμασσεν εκ κοιλιας μητρος αυτης
εκπορευομενη. εμαιμασσεν αντι του· ορμητικως ειχε και προς τα κοιλα και συμμετρα
αυτηι χωρια κατηπειγετο ακουουσα του θειου προσταγματος· συναχθητω το υδωρ εις
συναγωγην μιαν. μητερα δε αυτης την αβυσσον λεγει η και την εαυτου δυναμιν ως
αιτιαν αυτηι της υπαρξεως. 38, 9 εθεμην δε αυτηι νεφος αμφιασιν, ομιχληι δε αυτην
εσπαργανωσα. επειδη κοιλιας μητρος εμνησθη, επεμεινε τηι τροπηι. ωσπερ γαρ,
φησιν, εμβρυον ομιχληι και νεφεσιν αυτην εσπαργανωσα, τουτεστιν· περιεσκεπασα.
38, 1011 εθεμην δε αυτηι ορια περιθεις κλειθρα και πυλας. ειπα δε αυτηι· μεχρι τουτου
ελευσηι και ουχ υπερβησηι, αλλ' εν σεαυτηι συντριβησονται σου τα κυματα. κλειθρα
και πυλας την δια του ιδιου προσταγματος οροθεσιαν και ασφαλειαν λεγει.
περιωρισα γαρ, φησιν, της θαλασσης τα κυματα, ινα μη τους ορους εκβαινοντα την
γειτονα λυμαινωνται χερσον. 38, 1213 η επι σου συντεταχα φεγγος πρωινον;
εωσφορος δε ειδε την εαυτου ταξιν, επιλαβεσθαι πτερυγων γης. παρης δε, φησιν, οτε
ειπον· γενηθητω φως και τωι λογωι το εργον παρηκολουθησεν, η οτε ο εωσφορος
γεγονως τα ακρα της γης κατεφωτισε; λεγεται δε ουτος ο εωσφορος και εν μιαι νυκτι
καταλαμ 339 βανειν το ακρον της γης. κατα δε αλληγοριαν ο εωσφορος, ο του
κυριου λογος, κατα τον ιδιον καιρον επ' εσχατου των ημερων κηρυχθεις μεχρι των
ακρων εξεταθη της γης. εις πασαν γαρ την γην εξηλθεν ο φθογγος αυτου. 38, 13
εκτιναξαι ασεβεις εξ αυτης επειδη φωτος ανατολης εμνησθη, ευκαιρως ειπεν οτι·
εποιησα το φως, εξ ουπερ υστερον οι ασεβεις εκτινασσομενοι εις αφεγγη και
σκοτεινα χωρια παραπεμπονται. κατα δε την θεωριαν τους ασεβεις δαιμονας
εξετιναξεν ο λογος της διδασκαλιας ο ευαγγελικος επι της ενσαρκου του κυριου
παρουσιας. 38, 14 η συ λαβων γης πηλον επλασας ζωον και λαλητον αυτο εθου επι
της γης; αλλα συ, φησιν, ω Ἰωβ, λαβων χουν απο της γης επλασας ανθρωπον και
λογωι τουτον κατεκοσμησας ωσπερ εγω; επισημειου δε ενταυθα, οτι ουκ ειπε χουν,
αλλα πηλον ως του χοος υδατι συμπεφυρμενου. 38, 15 αφειλες δε απο ασεβων το
φως, βραχιονα δε υπερηφανων συνετριψας; τουτο και περι ανθρωπων ασεβων και
περι δαιμονων εστιν εκλαβειν. αφηιρεθη γαρ απ' αυτων η γνωσις της αληθειας και η
δυναμις συνετριβη. ενταυθα δε εδειξε τα τοις ασεβεσιν υστερον απαντησομενα και
ελυσε την αποριαν, ην απορουσιν οι ανθρωποι δια το πολλακις οραν τους ασεβεις
ουδεν εν τωιδε τωι βιωι πασχοντας δυσχερες. 340 38, 16 ηλθες δε επι πηγην θαλασσης,
εν δε ιχνεσιν αβυσσου περιεπατησας; εγνως δε, ποθεν η θαλασσα εσχε την αρχην; η
τα ιχνη, τουτεστι τα εσχατα, της αβυσσου κατειληφας; η οπερ εποιησεν ο κυριος
σαρκωθειςως και τα εξης μαρτυρουσινεποιησας; 38, 17 ανοιγονται δε σοι φοβωι
πυλαι θανατου, πυλωροι δε ᾅδου ιδοντες σε επτηξαν; ταυτα γεγονεν, οτε ο κυριος εις
ᾅδου κατεβη κηρυξαι τοις εκει πνευμασιν. 38, 18 νενουθετησαι δε το ευρος της υπ'
ουρανον; αναγγειλον δε μοι, πως η τις εστιν. νενουθετησαιαντι του· ηκριβωθηςτης
γης το πλατος; φρασον αυτης την διαμετρον. 38, 19 ποιαι δε γηι αυλιζεται το φως;
σκοτους δε ποιος ο τοπος; ει αγαγοις με εις ορια αυτων; ειπε και περι φωτος και
σκοτους· που αποκλειονται και ποθεν εκπορευονται; 38, 21 ει δε και επιστασαι
τριβους αυτων, οιδας αρα, οτι τοτε γεγεννησαι; ει δε τουτων τας οδους ειδεναι
φαιης, λεγε, οτι και τοτε εγεννηθης οτε ταυτα ωροθετηθησαν. 38, 21 αριθμος δε
ετων σου πολυς; και ει ταυτα επιστασαι, ισθι και πολυετης τις υπαρχων ως εκτο 341
τε γεγονως. διδασκει δε ενταυθα, οτι και το του ανθρωπου ολιγοβιον ουδε γνωναι
107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι τα πολλα επιτρεπει. 38, 22 ηλθες δε επι θησαυρους χιονος, θησαυρους δε
χαλαζης εωρακας; θησαυρους λεγει τα αποκρυφα. οισθα ουν, φησιν, πως την μη
φαινομενην χιονα και χαλαζαν εκφαινεσθαι παρασκευαζω; 38, 23 αποκειται δε σοι
εις ωραν εχθρων, εις ημεραν πολεμου και μαχης; δυνατος ει τηι χιονι και τηι χαλαζηι
κατα πολεμιων χρησασθαι, οπερ θεος ποιει πολλακις ανθρωπους τιμωρουμενος και
καρπους διαφθειρων; 38, 2426 ποθεν δε εκπορευεται παχνη η διασκεδαννυται νοτος
εις την υπ' ουρανον; τις δε ητοιμασεν υετωι λαβρωι ρυσιν, οδον δε κυδοιμων του
υετισαι επι την γην, ου ουκ ανηρ; ποθεν δε η παχνη η πως ο νοτος καθ' ολην πνει
την υπ' ουρανον; πως λαβρως ο υετος καταρρει; ποθεν αι βρονται; κυδοιμον γαρ την
βροντην καλει. μη ανθρωπειας εργα ταυτα τεχνης, ου θεου σοφιας δημιουργηματα;
38, 2627 ερημον ου ουχ υπαρχει ανθρωπος εν αυτηι του χορτασαι αβατον και
αοικητον και του εκβλαστησαι εξοδον χλοης; χειται, φησιν, ο υετος και εις την
αοικητοντων θηριων δε δη 342 λονοτι προνοουντος θεου, και η ερημος ποαζει και
χλοηφορει διχα τινος ανθρωπινης επιμελειας. 38, 2830 τις εστιν υετου πατηρ; τις δε
εστιν ο τετοκως βωλους δροσου; εκ γαστρος δε τινος εκπορευεται ο κρυσταλλος;
παχνην δε εν ουρανωι τις τετοκεν, η καταβαινει ωσπερ υδωρ ρεον; εχεις δε ειπειν
υετου πατερα η δροσουβωλους δε δροσου τας συστασεις φησι του δροσουη
κρυσταλλου η παχνης, ητις συνισταμενη περι το στερεωμαουρανον γαρ ενταυθα τον
εις υψος αερα λεγειωσπερ υδωρ καταρρει; ου θεου ταυτα και θεου σοφιας εργα; 38,
30 προσωπον δε ασεβους τις ετηξεν; κατα μεν το ρητον επι παντος ασεβους τουτο
νοητεον. προς δε διανοιαν· την ωραιοτητα του εχθρου, ην δη σημαινει το προσωπον,
τις ταυτην ηφανισεν; ουχ ο μονογενης του θεου υιος και της κτισεως δημιουργος; 38,
31 συνηκας δε δεσμον Πλειαδος; της δε σης συνεσεως εργον το ωσπερ δεδεσθαι και
τοιωσδε συγκεισθαι τους συμπληρουντας την Πλειαδα αστερας; η την αιτιαν οισθα,
δια τι ουτως αλληλοις συνηρμοσθησαν; 38, 31 και φραγμον Ὠριωνος ηνοιξας; επειδη
κατα καιρον ο Ὠριων φαινεται, συ, φησιν, παρασκευαζεις αυτον ωσπερ τινι
διαφραγματι αποκρυπτεσθαι και παλιν φαινεσθαι; 343 38, 32 η διανοιξεις μαζουρωθ
εν καιρωι αυτου; μαζουρωθ τα συστηματα λεγει των αστερων, α εν τηι συνηθειαι
ζυδια καλουνται. που ουν, φησιν, αποκεκλεισμενα εισι ταυτα και κατα καιρον
φαινονται; αλλοι δε φασι μαζουρωθ Ἑβραικην μεν ειναι λεξιν, εις Ἑλλαδα δε
μεταφερομενην φωνην τον ουρανιον κυνα σημαινειν. 38, 32 και Ἕσπερον, επι κομης
αυτου αξεις αυτον; κομην την υπερβολην της λαμψεως λεγει και την ευπρεπειαν. μη
συ, ουν φησιν, τουτον παραγεις ουτω διαφανως εκλαμποντα; 38, 33 επιστασαι δε
τροπας ουρανου η τα υπ' ουρανον ομοθυμαδον γινομενα; τας δε του αερος επιστασαι
τροπας η απαξαπλως παντα τα υπ' ουρανον γινομενα, οπως γινεται; 38, 34 καλεσεις
δε νεφος φωνηι, και τρομωι υδατος λαβρου υπακουσεται σου; δυνηι δε επιταξαι
γενεσθαι νεφη, και ωσπερ τις εμψυχος ο υετος υπακουσεται μετα τρομου τωι σωι
προσταγματι; 38, 35 αποστελεις δε κεραυνους και πορευσονται; ερουσι δε σοι, τι
εστιν; ωσπερ δε τινες οικεται οι κεραυνοι επιταττονται παρα σου πορευεσθαι, και
καθ' ων αν εκπεμπωνται, ετοιμοι οντες προς το επιταγμα μονονουχι φωνην
αφιεντες ερουσιν· τι εστιν, ο ποιειν ημας προσταττεις; 344 38, 36 τις δε δεδωκε
γυναιξιν υφασματος σοφιαν η ποικιλτικην επιστημην; τις δε γυναικας εσοφισεν εις
υφασματων κατασκευην και εις το ταυτα καταποικιλλειν ταις των εριων βαφαις και
χρωμασιν; δεικνυσι δε δια τουτων, οτι και η τεχνικη σοφια τοις ανθρωποις παρα
θεου δεδοται. 38, 37 τις δε ο αριθμων νεφη σοφιαι, ουρανον δε εις γην εκλινεν; τις δε
ο υπ' αριθμον και ουκ αμετρως, αλλα προς την χρειαν τα νεφη συνιστασθαι
παρασκευαζων; τις δε ο τον ουρανον κυκλοφορικον απεργασαμενος, ως δοκειν τοις
πορρωθεν ατενιζουσιν, οτι των ακρων της γης εφαπτεται; 38, 38 κεχυται δε ωσπερ
γης κονια. περικεχυται δε τηι γηι μελαινηι ουσηι ο ουρανος ωσπερ τις κονια δια το
108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαυγες. 38, 38 κεκολληκα δε αυτον ωσπερ κυβον λιθωι. την δε λεπτοτατην του
ουρανου φυσιν ουτω στερεμνιον απειργασαμην, ωσπερανει τις λιθωι κυβον
εναρμοσοι. κυβος δε εστιν ο εκ τετραγωνου κατα την βασιν η κυκλοτερους εις οξυ
ληγων, ινα ειπηι οτι· σταθερον αυτον και εδραιον απειργασαμην. 38, 3940 θηρευσεις
δε λεουσι βοραν, ψυχας δε δρακοντων εμπλησεις; 345 δεδοικασι γαρ εν κοιταις
αυτων, καθηνται δε εν υλαις ενεδρευοντες. τις δε τωι λεοντι την θηρατικην
εχαρισατο φυσιν; τις τους δρακοντας τροφης εμπιπλησιν; τις εδιδαξε τα θηρια
ενεδρευειν και επιτιθεσθαι προς τροφης ευποριαν; το δε δεδοικασι γαρ εν κοιταις
αυτων η οτι τα θηρια δεδοικοτα τους ανθρωπους, την κατ' εικονα θεου δημιουργιαν,
επι λοχμας και υλας και αβατους αναχωρουσι τοπους, η οτι τα κτηνη βρυχομενου
λεοντος επακουσαντα φριττουσιν· φασι γαρ τον λεοντα προτερον τηι βοηι
καταπληξαντα ουτως εφορμαν τωι θηραματι. 38, 41 τις δε ητοιμασε κορακι βοραν;
νεοσσοι γαρ αυτου προς κυριον κεκραγασι πλανωμενοι τα σιτα ζητουντες. αλλα και
των πτηνων ο θεος προνοει· απο γαρ του μερους το παν εσημανεν. λογος δε τον
κορακα αφιλοστοργον ειναι και ατημελητους εαν τους νεοττους, τους δε υπο της
ενδειας πιεζομενους φυσικηι τινι κεχρησθαι προς θεον τηι βοηι, τον δε φιλαγαθον
διαφυλαττειν και τρεφειν αυτους τηι απορρητωι εαυτου σοφιαι, ο και ∆αυιδ εξυμνων
ελεγεν· και τοις νεοσσοις των κορακων τοις επικαλουμενοις αυτον. 39, 13 ει εγνως
καιρον τοκετου τραγελαφων πετρας, εφυλαξας δε ωδινας ελαφων; ηριθμησας δε
μηνας αυτων πληρης τοκετου, ωδινας δε αυτων ελυσας; εξεθρεψας δε αυτων τα
παιδια ανευ φοβου, ωδινας δε αυτων εξαποστελεις; αλλ' ουδε τα ευτελεστατα,
φησιν, οισθα, πως κατα καιρον ελαφος και τραγελαφος υπο αυτοροφοις σπηλαιοις
εν πετραις αποκυισκουσιν 346 διαφεροντως δε οι τραγελαφοι προς τας πετρας
αναπηδωσιν, και τις αυτοις αριθμος μηνων εις την κυησιν δεδοται, πως δε
αποτικτουσι λυθεισων των ωδινων, πως το γαλα τοις νεογνοις ενδιδοασιν, τα δε
τρεφεται ανευ φοβου. το δε εξαποστελεις αντι του· παυσεις, ωστε μη αει εν ωδισιν
ειναι. ει δε μη ταυτα σα μηδε την τουτων γνωσιν επιστασαι, πως θεου κριματα
γνωναι θελεις; τουτο γαρ μηνυει το εκ τουτων δηλουμενον. 39, 4 απορρηξουσι τα
τεκνα αυτων, πληθυνθησονται εν γενηματι, εξελευσονται και ου μη ανακαμψουσιν
αυτοις. και πως, φησιν, αι μητερες ανδρυνθεντα τα τεκνα καταλιμπανουσιν εις
ληθην ελθουσαι της φυσικης στοργης; τα δε εξελθοντα και νεμομενα εν τοις
γενημασι της γης ουκετι αυτοις τοις γονευσιν επαναστρεφουσιν, αλλ' αυξονται και
πληθυνονται τα εκ γης νεμομενα, των αυτα τεκοντων μνειαν ουκ εχοντα. 39, 56 τις
δε εστιν ο αφεις ονον αγριον ελευθερον; δεσμους δε αυτου τις ελυσεν; εθεμην δε την
διαιταν αυτου ερημον και τα σκηνωματα αυτου αλμυριδα. κατα μεν το ρητον· ποθεν,
φησιν, τωι οναγρωι η αυτονομια; ποθεν ανθρωπων επιταγμασιν ου πειθεται, αλλ'
οικησιν και διατριβην ερημον εχει, κατασκηνοι δε εν αλμυροις τοποις, αντι του· εν
ακαρποις και παντελως ερημοις; προς δε διανοιαν ο μοναχικος διαγραφεται βιος, ο
εξω των κοσμικων και τουτοις μη υποταττομενος, ο και τον δεσμον της συζυγιας
εκκλινων· δι' ων γαρ ειπεν ο σωτηρ· ο δυναμενος χωρειν χω 347 ρειτω, ελυσε της
συζυγιας την αναγκην, εφ' ηι αρσεν και θηλυ εγεγονει. αλμυριδες δε εισι τα
σκηνωματα του τοιουτου, οτι πνευματικα πραγματα αμετοχα εισι φθορας. οι γαρ
αλμυροι αλες της φθορας εισιν αναιρετικοι. 39, 7 καταγελων πολυοχλιας πολεως,
μεμψιν δε φορολογου ουκ ακουων. εκ τουτου δηλον, ως εις αλληγοριαν ημας ο
λογος παραπεμπει· ουδε γαρ ο ημερος ονος ουτοσι ο κανθηλιος μεμψιν ακουει
φορολογου. ευδηλον ουν, οτι περι του πνευματικου ανθρωπου λεγει του μη
ανεχομενου του νοητου πρακτορος, ος ωσπερ τινα δασμον απαιτων τους υφ' εαυτον
καταναγκαζει δουλευειν ταις ηδοναις και τοις παθεσιν. 39, 8 κατασκεψεται ορη
νομην αυτου και οπισω παντος χλωρου ζητει. κατα μεν την ιστοριαν ο αγριος ονος
109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα ορη περινοστων τας βοτανας ανιχνευει προς διατροφην. κατα δε την θεωριαν ο
πνευματικος ανθρωπος των ουρανιων τας πολιτειας κατασκεπτεται και επιζητει ου
τα παροντα, αλλα τα εν τωι αμεριμνωι αιωνι. 39, 912 βουλησεται δε σοι μονοκερως
δουλευσαι η κοιμηθηναι επι φατνης σου; δησεις δε εν ιμασι ζυγον αυτου η ελκυσει
σου αυλακας εν τωι πεδιωι; πεποιθας τε επ' αυτωι, οτι πολλη η ισχυς αυτου, επαφησεις
δε αυτωι τα εργα σου; πιστευσεις δε, οτι αποδωσει σοι τον σπορον, εισοισει δε σοι την
αλωνα; καθ' ιστοριαν ο μονοκερως, ον δη ετερος των ερμηνευτων ρινοκερωτα 348
εφη δια το κατα μεσου της κεφαλης το κερας εχειν, αλκιμωτατος ων ανυποτακτος
εστι τηι ισχυι και τηι οξυτητι του κερατος πεποιθως. μη ανεχεται ουν, φησιν, ο
μονοκερως επι φατνης καταδεισθαι και αυλακας τεμνειν και αρουν και γεηπονειν
και εις αλωνα συναγειν τα γενηματα; προς δε διανοιαν μονοκερως εστιν ο αγιος, οτι
προς θεον μονον οραι και αυτον μονον εχει κερας και ισχυν και αντιληψιν, η οτι
μονα τα κοσμικα κερατιζει, δικερως δε ο και προς τα του κοσμου βλεπων και εχων
πραξεις και δεξιας και αριστερας και ποτε μεν τουτο, ποτε δε εκεινο κερατιζων. ο δε
θεωρηθεις μονοκερως ουκ ανθρωπινοις πραγμασιν, αλλα μονωι θεωι δουλευει. 39,
1315 πτερυξ τερπομενων νεελασσα, εαν συλλαβηι ασιδα και νεσσα, οτι αφησει εις γην
τα ωια αυτης και επι χουν θαλψει και επελαθετο, οτι πους σκορπιει και θηρια αγρου
καταπατησει. βουλεται ειπειν διαφοραν ορνεων και οτι τινα μεν υπο θεου
συνητισθησαν, τινα δε ασυνετωτερα εισιν· και φησιν, οτι τερπνον μεν εστιν τηι θεαι η
νεελασσα, την δε ασιδαν και νεσσαν ασυνετα θεος εποιησεν. και ασιδαν μεν εφασαν
τινες τον πελαργον, κακως νοησαντες· ουτε γαρ εις γην τικτει ο πελαργος, αλλα εις
τα υψηλα των δενδρων, και οι τα ορνιθιακα γραψαντες ετερον γενος εφησαν ειναι
παρα την ασιδαν τον πελαργον. ασυνετα ουν, φησιν, ορνεα η νεσσα και η ασι 349
δαουτω γαρ και Ἰερεμιας την ευθειαν προσηνεγκατο· η ασιδα {και η νεελασσα}· επαν
γαρ συλλαβοντα τεκωσιν, υπο την γην θαλπουσι τα ωια και αφιπτανται ωσπερ
επιλαθομενα, οτι και ποσιν ανθρωπων σκορπιζονται ταυτα και θηρια καταπατουσιν
αυτα. λογος δε, την ασιδαν οικονομικως ανοητον υπο θεου γενεσθαι· και γαρ
υπεραιρει μεγεθει και ισχυι ως δυνασθαι καταφρονειν και ιππεως, αλλα προς την
ισχυν ουκ εσχε συνεσιν, ωστε μη παντως σωζεσθαι τους νεοττους και εκ τουτου
πληθυνεσθαι το ειδος. εστι δε και ουτω νοησαι· τοις τερπομενοις τοις ορνισιν
ωραιον θεαμα η νεελασσα, μαλιστα οταν ευρισκηται μετα ασιδης και νεσσας και
συλλαβωσιν αλληλοις. εστι δε η ασιδα ευηθες ορνεον. ο δε Ἀκυλας _ε_ρ_ω_δ_ι_ο_υ_
_κ_α_ι_ _ι_ε_ρ_α_κ_ο_ς εκδεδωκεν ως και τουτων υπο χουν θαλποντων τα ωια. εγω
δε τεως ουκ εχω πειθεσθαι, οτι ερωδιος εν γηι τικτει δια το λεγειν τον ψαλμωιδον·
του ερωδιου η κατοικια ηγειται αυτων ως των δενδρων των υψηλοτατων τας κομας
οικουντος του ορνιθος. οι δε τα περι τουτων ζητησαντες και αυτοπτησαντες το
ακριβες ισασιν, ημιν δε ου σχολη, τα τοιαυτα λεπτολογειν απαξ τον νουν εγνωκοσι
της γραφης, οτι βουλεται ειπειν ορνεων διαφοραν. τινες δε εφασαν την νεελασσαν
την Ἀραβιδα ειναι την ορνιν, ητις εν τηι Μεσοποταμιαι ευρισκεται. 39, 16
απεσκληρυνε τα τεκνα αυτης ωστε μη εαυτην. αυτη ουν, φησιν, η ορνις η το ωιον
μεθεισα και αμελησασα απεσκληρυνεναντι του· ειασε καταπονεισθαιτους νεοττους,
ινα μη 350 εαυτην καταπονησηι νεοττοτροφουσα. 39, 16 εις κενον εκοπιασεν ανευ
φοβου. μη φοβηθεισα ουν την των νεοττων απωλειαν, αλλα αμελησασα εις κενον
εκοπιασε συλλαβουσα και αποτεκουσα ου παντως περισωιζομενων των νεοττων. 39,
17 οτι κατεσιωπησεν αυτηι ο θεος σοφιαν και ουκ εμερισεν αυτηι εν τηι συνεσει. τουτο
δε η ορνις υφισταται, επειδη απεσιωπησεναντι του· ανεσχενκαι ουκ επεμετρησεν
αυτηι ο θεος συνεσιν. 39, 18 κατα καιρον εν υψει υψωσει, καταγελασεται ιππου και
του επιβατου αυτου. μετα δε τον καιρον, φησιν, του αποτεκειν εις τον αερα
αφιπτανται, κατα μεν τον Ἀκυλαν ο ερωδιος και ιεραξ, εν τηι πτησει το θαρρειν
110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχοντες και περιφρονουντες ιππου συν τωι αναβατηι. ει δε περι της ασιδης ο λογος,
δια την ισχυν, ως φασιν, και το μεγεθος ουδεν ειναι τον ιππεα νομιζει. 39, 19 η συ
περιεθηκας ιππωι δυναμιν, ενεδυσας δε τραχηλωι αυτου φοβον; συ δε τον ιππον
δυνατον ειργασω και υψαυχενα ως φοβερον τηι του αυχενος ανατασει φαινεσθαι η
και τωι χρεμετισμωι τωι δια του αυχενος εξερχομενωι; 351 39, περιεθηκας δε αυτωι
πανοπλιαν, δοξαν δε στηθεων αυτου τολμαν; παρα σου δε ωσπερ καθοπλισθεις
θαρρει και τολμαι ενδοξα εχων και ωραια τα στερνα και ευθαρση καρδιαν εν τοις
στηθεσιν {εχων}, αντι του· ευτολμος ων. 39, 21 ανορυσσων εν πεδιωι γαυριαι. τωι δε
ποδι κατακροαινων την γην γαυριαι και φρυαττεται. 39, 2122 εκπορευεται δε εις
πεδιον εν ισχυι, συνανται βελει, καταγελαι και ου μη αποστραφηι απο σιδηρου.
εκπορευεται δε δια του πεδιου εις πολεμον μη βελος δεδοικως μηδε σιδηρου ακμην.
39, 2324 επ' αυτωι γαυριαι τοξον και μαχαιρα, και οργηι αφανιει την γην. δια του
επιβατου δηλονοτι τοξον μεν εχοντος και μαχαιραν, οργηι δε την των πολεμιων γην
εξαφανιζοντος. 39, 2425 και ου μη πιστευσει, εως αν σημανηι σαλπιγξ, σαλπιγγος δε
σημαινουσης λεγει· ευγε. πορρωθεν δε οσφραινεται πολεμου, συν αρματι και κραυγηι
εκπορευεται. και εως μεν ουπω το συνθημα του πολεμου, σφαδαζει και ορμητικως
εχει, ουπω δε και αναπηδαι και εξαλλεται· τουτο γαρ σημαινει το και ου μη πιστευσει.
φοβερον δε ηχησασης της σαλπιγγος αισθανεται, οτι πολεμου καιρος, και χαιρει τωι
συνθηματι· τουτο γαρ σημαινει το λεγει· ευγε. και ομου τηι κραυγηι του στρατοπεδου
εξαλλομενος επιτρεχει τοις πολεμιοις. 352 ει δε λεγει τις μη ταυτα της φυσεως ειναι
του ιππου, αλλα της διδαχης, ιστω μη αλλως τους ανθρωπους δυνασθαι διδασκειν, ει
μη το ζωιον επιτηδειως εχον εις τουτο υπο θεου κατεσκευαστο, επει μηδε ανθρωποι
διδασκομεθα τι μη επιτηδειως εχοντες προς τα μαθηματα. ενδεικνυται ουν ο θεος
δια των μικρων τουτων την αφατον εαυτου σοφιαν, ως αν διδαχθωμεν τα μεγαλα
και υπερογκα και αποκρυφα μη πολυπραγμονειν. 39, 26 εκ δε της σης επιστημης
εστηκεν ιεραξ αναπετασας τας πτερυγας ακινητος καθορων τα προς νοτον; η δε ση
συνεσις και επιστημη τον ιερακα εξεπαιδευσεν απλωσαντα το πτερον ακινητον τωι
αερι φερεσθαι; λεγεται δε ο ιεραξ επι τα νοτια μερη απλουν το πτερον και ωσπερ
ορθιος ιστασθαι εν τωι αερι και αποσκοπειν το θηραμα και ουτως αυτου καθιπτασθαι.
φασι δε τουτο το πτηνον δυνασθαι στρεφεσθαι και οραν τα οπισθια αυτου. 39, 27 επι
δε τωι σωι προσταγματι υψουται αετος; την δε υψιπετη πτησιν συ τωι αετωι
προσεταξας εχειν; 39, 2730 γυψ δε επι νοσσιας εαυτου καθεσθεις αυλιζεται, επ' εξοχηι
πετρας και αποκρυφωι· εκεισε ων ζητει τα σιτα, πορρωθεν οι οφθαλμοι αυτου
σκοπευουσιν· νεοσσοι δε αυτου φυρονται εν αιματι, ουδ' αν ωσι τεθνεωτες,
παραχρημα ευρισκονται. απο κοινου το επι δε τωι σωι προσταγματι· εις ακροτομων ο
γυψ καθεζομενος πετρων εξοχας ακραιφνεις εχων τας αισθη 353 σεις συναισθανεται,
που τεθνηκοτα σωματα, ινα τροφην εαυτωι πορισηται· συ δε τους αυτου νεοττους
εδιδαξας ετι μικρους οντας σαρκοβορειν και αιματων εραν; κατα μεν ουν το ρητον
ταυτα. διαγραφει δε ο λογος κατα την αλληγοριαν γυπα τον ακαθαρτον και
φιλοσαρκον ανθρωπον και οκνηρον προς αρετην· γυψ, γαρ φησιν, επι νοσσιας αυτου
καθεσθεις αυλιζεται, του δε θεωρηθεντος οκνηρου και ακαθαρτου πορρωθεν οι
οφθαλμοι σκοπευουσιν· εων γαρ τα εγγυς και τοις παρουσι καθ' ηδονην χρωμενος
και υπερτιθεμενος το την αρετην εργαζεσθαι τα πνευματικα υστερον υπαρξαι εαυτωι
φανταζεται. εισι γαρ ανθρωποι λεγοντες· τεως απολαυω και μετα ταυτα σωφρονω
και ελεω και νηστευω. οι δε νεοσσοι του τοιουδετουτεστιν· οι τροποιαει τοις νεκροις
και ακαθαρτοις εφιζανουσι πραγμασιν. 40, 1 και απεκριθη ο θεος τωι Ἰωβ και ειπεν·
μη κρισιν μετα ικανου κρινεις; ελεγχων θεον αποκριθησεται αυτην. οι μεν πρωτοι
λογοι θεου σοφιαν και δυναμιν παριστων τωι Ἰωβ, νυν δε προς αυτον στρεφει τον
λογον και φησιν· μη κρισιν μετα ικανου κρινεις; αντι του· μη μετ' εμου ταυτα
111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διακρινεις; μη οισθα, πως γινονται; μη τουτων εχεις τους λογους; ελεγχων θεον
αποκριθησεται αυτην, τουτεστιν· ει νομιζεις δυνασθαι με ελεγχειν ως ουκ ευ
ειρηκοτα, αποκριθητι την κρισιν, ην προετεινα σοι, τουτεστιν· ων ειπον, τουτων την
θαυματουργιαν αποκριθητι. λεγει δε ταυτα ουχ ως αγνοων του Ἰωβ την ευσεβη
γνωμην, αλλα τοις φιλοις δειξαι βουλομενος, οιος ην τα προς θεον, δι' ων
ανταποκρινεται. 354 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΙΚΟΣΤΟΝ ΕΒ∆ΟΜΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων
δε Ἰωβ λεγει τωι κυριωι· τι ετι εγω κρινομαι νουθετουμενος και ελεγχων {τον}
κυριον, ακουων τοιαυτα ουδεν ων; Προθεωρια του κεφαλαιου ο φιλοθεος και των
οικειων μετρων επιστημων Ἰωβ θειας αδοκητως φωνης ακροασαμενος
προσκαλουμενης αυτον εις ομιλιαν και των λεγομενων ελεγχον περιχαρης μεν
γεγονεν, ως εικος, ομολογει δε εκ προοιμιων την οικειαν ασθενειαν και διδωσι θεωι
τα νικητηρια. προς γαρ θεου σοφιαν, φησιν, ουδεν ετερον δει ποιειν η τηι σιωπηι
δεικνυναι το θαυμα και τωι αρρητωι θαυμαζειν το ακαταληπτον. Αι λεξεισ 40, 4 τι ετι
εγω κρινομαι νουθετουμενος και ελεγχων κυριον, ακουων τοιαυτα ουδεν ων; εις τι
εγω κρινομαι, δεσποτα, εις τι εγω ταυτα ακουω και νουθετουμαι ως μελλων
ελεγχειν θεον, ο μηδεις ων και μηδε λογου τινος αξιος; 355 40, 4 εγω δε τινα
αποκρισιν δωσω προς ταυτα; χειρα θησω επι στοματι μου. εγω δε τι προς τα ειρημενα
φθεγξομαι; αμεινον κρινω τηι σιωπηι την ακαταληπτον σου θαυμαζειν σοφιαν. ταυτα
και τωι Ἰωβ πρεποντα ρηματα και ημιν εις διδασκαλιαν ωφελιμα προς το μη χρηναι
τοις θειοις αντιφθεγγεσθαι λογοις μηδε πολυπραγμονειν τα υπο θεου λεγομενα,
αλλα τηι πιστει συγκατατιθεσθαι και τηι σιωπηι θαυμαζειν την αρρητον του θεου
σοφιαν. 40, 5 απαξ ελαλησα, επι δε τωι δευτερωι ου προσθησω. ελαλουν, φησιν, οτε
προς ανθρωπους ην η διαλεξις, οτε κατεδικαζομην ως αμαρτιας εκτινων δικας, προς
δε τα δευτερα, τουτεστι τα περι θεου σοφιας τε και δυναμεως, ουδεν εστι προσθειναι,
ου φθεγγεσθαι, ουκ αντειπειν. 356 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΙΚΟΣΤΟΝ ΟΓ∆ΟΟΝ Ἀρχη του ρητου·
ετι δε υπολαβων ο κυριος ειπε τωι Ἰωβ εκ του νεφους· μη, αλλα ζωσαι ωσπερ ανηρ
την οσφυν σου· ερωτησω δε σε, συ δε μοι αποκριθητι. Προθεωρια του κεφαλαιου
υπερβολη φιλανθρωπιας κανταυθα του θεου δεικνυται. αγιοπρεπως γαρ του Ἰωβ
την προς θεον αναδυομενου διαλεξιν και το μηδεν ειναι ομολογουντος ο
φιλανθρωπος θεος και φιλοδικαιος πραως ομου και φιλικως φησι προς αυτον· μη
σιωπησηις, αλλα λαλει. ου γαρ δι' αλλο τι σοι κεχρηματικα, αλλ' ινα την σην
δημοσιευσω δικαιοσυνην. παλιν δε εκ της προς τον δικαιον διαλεξεως ημας την
εαυτου δυναμιν και υπεροχην ο θεος εκδιδασκει. και περι θηριων διαλεγομενος
εισαγει και τον περι του δρακοντος λογον, ον δη τινες μεν ζωιον ειναι καθ' ιστοριαν
υπειληφασιν υπερφερες ισχυι και μεγεθει, ετεροι δε τουτον εφασαν ειναι τον
λευιαθαν τον τωι διαβολωι την αρχην υπηρετησαμενον και την Ευαν
εξαπατησανταλευιαθαν δε οι Ἑβραιοι τα μεγαλα κητη προσαγορευουσιν, οι δε
πλειονες των εν εκκλησιαι διαλαμψαντων εν οικειαις εξηγησεσι και λογογραφιαις
εις τον διαβολον αλληγορικως ανηνεγκαν τα αναγεγραμμενα. εγω δε, ει μεν και
ζωιον εστι τοιουτον, ουκ εχω λεγειν· ουτε γαρ αυτος ειδον, ουτε ετερων
ιστορησαντων ηκουσα. οτι δε εις τον αποστατην δρακοντα, 357 τον νουν τον μεγαν
των Ἀσσυριων, τουτεστι τον Σαταναν, καλως αναφερεται τα γεγραμμενα και τηι θειαι
ρησει πρεπουσα η τοιαυτη θεωρια, σφοδρα συντιθεμαι. τινι γαρ επρεπεν η μονωι τωι
θεωι του αρχεκακου δρακοντος διαγραψαι ως εν σωματοποιιαι την τε κακιαν και
ιταμοτητα, ινα τωι δεει του θηριου βαλλομενοι προς τον αυτον χειρωσαμενον
καταφυγωμεν κυριον; οτι δε πολλακις η γραφη ως περι σωματικων διαλεγομενη επι
νοητα ημας παραπεμπει πραγματα δια το μη προδηλως, αλλα μετ' επικρυψεως τα
μυστηριωδη διαλεγεσθαι, παντι που προδηλον τωι και κατα βραχυ τηι διανοιαι της
θεοπνευστου γραφης επιστησαντι, οπουγε το Ἆισμα των ᾀσματων σωματικα μεν
112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαλεγεται παντα, μυστικη δε εστιν η βιβλος και ολη προς αλληγοριαν βλεπει. ει μεν
ουν εστι τι και τοιουτον θηριον καθ' ιστοριαν, ουπω μεν πειθομαι, πλην ου
φιλονεικω. οτι δε τον διαβολον αινιττεται η γραφη, πολλοις αγιοις ανδρασι και εν
εκκλησιαι διαπρεψασιν εδοξεν. διο κατα ταυτην την εννοιαν την περι τουτου λεξιν
ερμηνευσαι πειρασωμεθα. Αι λεξεισ 40, 7 μη, αλλα ζωσαι ωσπερ ανηρ την οσφυν σου,
ερωτησω δε σε, συ δε μοι αποκριθητι. μη σιωπησηις, αλλα ζωσαι ωσπερ ανηρ την
οσφυν σου, τουτεστιν· αναλαβε σαυτον, ανδρισαι, αποσεισαι την αθυμιαν. προς δε
διανοιαν ζωννυται την οσφυν ο σωφρων δια το τα σπερματα εν τηι οσφυι ειναι
λεγεσθαι· διο και Λευι ελεγετο εν τηι οσφυι του πατρος ειναι, οτε τας δεκατας
προσηνεγκε τωι Μελχισεδεκ ο Ἀβρααμ. ζωννυται δε την οσφυν ως ανηρ ο αληθειαι
δογματων την οσφυν περιεζωσ 358 μενος, ο μετα σωφροσυνης και ορθοδοξοις
πλουτων δογμασιν, ο καταργησας τα του νηπιου και γενομενος ανηρ εν τηι γνωσει
δεξαμενος αυξησιν. ερωτησω δε σε, συ δε μοι αποκριθητι· εννοησας, τις ο την
ερωτησιν ποιουμενος, ουτως αποκρινου. 40, 8 η αποποιηι μου το κριμα; μη παραιτου
δικασασθαι μηδε εκφευγε την εμην κρισιν. 40, 8 οιει δε μη αλλως σοι
κεχρηματικεναι η ινα αναφανηις δικαιος; θελω, φησιν, ινα παραθηι τα σα δικαια.
επειδη γαρ ο Ἰωβ εποθει επι θεου λεγειν τα προσοντα θαρρων τηι αυτου δικαιοκρισιαι
και ελεγεν οτι· θεου κρινοντος οιδα οτι αναφανουμαι δικαιος, τουτων αυτον εις
εννοιαν ο θεος αγει, δικασαι, λεγων, κριθητι παρ' εμοι, καλως επιστευες, καλως
ηλπιζες αναφανησεσθαι δικαιος· και γαρ δια τουτο συνεχωρησα τους πειρασμους,
ινα επι τελει χρηματισω σοι και πασαις δημοσιευσω ταις γενεαις την σην
δικαιοσυνην. ορα δε, ως ουκ ειπεν· ινα γενηι δικαιοςην γαρ ακριβως την δικαιοσυνην
ασκησας, αλλ' ινα αναφανηις, τουτεστιν· ινα δημοσιευθηι τα κατα σε εις τε σην
ευκλειαν και της οικουμενης ωφελειαν. 40, 9 η βραχιων σοι εστι κατα του κυριου η
φωνηι κατ' αυτον βρονταις; ενταυθα θεος την εαυτου δυναμιν ενδεικνυται τωι Ἰωβ
δυο τουτων αιτιων χαριν. συνεχωρησα σε, γαρ φησιν, πληγηναι ουχ ως πολεμων 359
σοι ουδε ως οργιζομενος, αλλ' ινα αναφανηις δικαιος· επει ποια σοι εστιν ισχυς, ινα
και εις πολεμον αντικαταστω σοι; και αλλως δε· επειδη ειπεν αυτωι ο θεος· δια τουτο
σοι κεχρηματικα, ινα αναφανηις δικαιος, ινα μη εντευθεν μεγα φρονησηι, ευθυς αυτωι
την οικειαν ενδεικνυται δυναμιν καταστελλων την ως τα πολλα παρεπομενην τοις
κατορθουσιν υπεροψιαν, ει δε και ο μακαριος Ἰωβ τουτο ουκ αν επαθεν. αλλ' επειδη
κοινωφελεις εισιν οι λογοι, ημας αει καταστελλεσθαι προσηκει, καν εις το
ακροτατον υψος της αρετης φθασωμεν, του θεου την αφατον ενθυμουμενους
μεγαλειοτητα. μη εστι σοι, φησιν, τοιγαρουν δυναμις ωστε αντιταξασθαι θεωι, η δυνηι
βροντησαι κατ' αυτον; 40, 10 αναλαβε δε υψος και δυναμιν, δοξαν δε και τιμην
αμφιασαι. α δη κατα φυσιν υπαρχει τωι θεωι. 40, 1112 αποστειλον δε αγγελους εν
οργηι· παν δε υβριστην ταπεινωσον, υπερηφανον δε σβεσον. χρησαι δε τοις αγγελοις,
ει δυνηι, εις τιμωριαν των υβριστων και υπερηφανων. 40, 1213 ασεβεις δε παραχρημα
κρυψον, σηψον δε ομοθυμαδον εις γην εξω. εργασαι δε τους ασεβεις αφανεις και εις
τα κατωτατα της γης και εις το εξωτερον εκπεμψον σκοτος σηπεσθαιαντι του
τιμωρεισθαιαυτους παρασκευαζων· το δε παραχρημα αντι του· ακωλυτως, οτε αν
βουληθηις. 360 40, 13 τα δε προσωπα αυτων ατιμιας πληρωσον. {κρυψον δε εις γην
ομοθυμαδον μετα των ασεβων.} προσωπα νοει μοι και τα των δαιμονων, δι' ων
παλαι τους ανθρωπους ηπατων. 40, 14 ομολογησω αρα, οτι δυναται η δεξια σου. εαν
ταυτα δυνατος ης απεργασασθαι, εξεις με συνομολογουντα τηι σηι δυναμει. 40, 15
αλλα δη ιδου θηρια παρα σοι χορτον ισα βουσιν εσθιει. εντευθεν τον περι των
νοητων θηριων εισαγει λογον και αυτου του Σατανα ιδου δη, ουν φησιν, θηρια εισι
παρα σοι αγρια και ανημερα, ατινα τηι εμηι ισχυι κρατουνται και χαλινουνται ως οι
βους οι τον χορτον εσθιοντες. ει μη γαρ θεος εχαλινου αυτων την αγριοτητα, αρα
113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζωντας αν κατεπιον ημας κατα την του μεγαλογραφου φωνην. χορτον δε εσθιειν
λεγονται δια το τοις φθαρτοις και προσκαιροις τουδε του βιου ενηδυνεσθαι και δια
τουτων τους ανθρωπους εξαπαταν, ατινα ωσει χορτος ταχυ αποξηρανθησονται και
ωσει λαχανα χλοης ταχυ αποπεσουνται. 40, 16 ιδου δη η ισχυς αυτου επ' οσφυι. του
θηριου, φησιν, η δυναμις εν τηι πορνειαι· το προσωπον δε σωματοποιων του Σατανα
εκ των δυναμεων αυτου διαγραφει τουτον· επειδη ουν εν τηι οσφυι τα σπερματα, εν
τηι πορνειαι, φησιν, η ισχυς αυτου. 40, 16 η δε δυναμις αυτου επ' ομφαλου γαστρος.
οτι απο πορνειας η γυνη κατα γαστρος φερει, και οτι εις γα 361 στριμαργιαν
εκμαινει. ηκουσα δε και αλλου τινος εξηγουμενου· ο ομφαλος, φησιν, εν μεσωι κειται
του παντος σωματος· εν μεσωι ουν αυτου πεπηκται η ισχυς αυτου, και ακλινης εστι
πανταχοθεν μονον κακος ων και μηδεποτε ρεπων εις αγαθον. 40, 17 εστησεν ουραν
ως κυπαρισσον. ουρα το τελος, κυπαρισσος δε ξυλον ιταμον. επιμενει, ουν φησιν,
μεχρι τελους ιταμευομενος. και αλλως δε οι διακονοι αυτου ουρα καλουνται. ειρηται
γαρ εν τωι Νομωι· εσηι ουν εις ουραν και ουκ εις κεφαλην. και αυτοι ουν ουτοι
επομενοι αυτωι μετασχηματιζονται εις αγγελους φωτος· οι γαρ αγιοι κυπαρισσοι
λεγονται δια το ευωδες ως εν τωι Ἄισματι· φατνωματα ημων κυπαρισσοι.
προσποιειται ουν η ουραγια του Σατανα ειναι κυπαρισσος ουκ ουσα. 40, 17 τα δε
νευρα αυτου συμπεπλεκται. νευρα αυτου η πανουργια αυτου· συμπλοκης γεμει και
δυσδιαλυτος εστιν. εισι δε και τινες ανθρωποι ωσπερ μελη οντες του Σατανα και
νευρα αυτου συμπεπλεγμενα. ο τους τουτων των ανθρωπων δολους διαλυων
επληρωσε τα του Ἠσαιου λεγοντος· λυε παντα συνδεσμον αδικιας και διαλυε
στραγγαλιας βιαιων συναλλαγματων. 40, 18 αι πλευραι αυτου πλευραι χαλκειαι. 362
πλευραι οι δολοι, αι πανουργιαι, αι μηχαναι, οτι πλαγιαι εισιν αι πλευραι ωσπερ
αυτου τα νοηματα σκολια και πλαγια. και αλλως δε, ωσπερ εκ της πλευρας του Ἀδαμ
η γυνη γεγονε και εθεωρησεν αυτην ο μυσταγωγος αποστολος εις την εκκλησιαν
ειρηκως· το μυστηριον τουτο μεγα εστιν, εγω δε λεγω εις Χριστον και εις την
εκκλησιαν, ουτω πλευραι νοουνται του Σατανα αι παντων των αιρετικων
συναγωγαι. χαλκειαι δε η δια το ιταμως ανθιστασθαι τηι αληθειαι, η επειδηπερ ο
χαλκος στιλβων εοικε τωι χρυσωι, νους δε ο χρυσος θεωρειται. δοκουσι δε και οι
αιρετικοι εχειν τινα νουν, αλλ' ουκ αληθινον ουδε νουν κυριου, γνωσιν δε μαλλον
ψευδωνυμον. 40, 18 η δε ραχις αυτου σιδηρος χυτος. τα απορρινηματα του σιδηρου
χωνευομενα γινονται σκευος αηττητον. εστι δε η ραχις συνδεσμος παντων των
μελων. σημαινεται τοινυν δια ταυτης το περιεκτικον παντων των παθων, εξ ης τα
παντα φυονται. και αλλως δε, επειδηπερ τα ζωια επι του νωτου αχθοφορουσιν, το
ισχυρον αυτου δια της ραχεως εσημανεν. ωσπερ δε μελη Χριστου λεγονται οι τοιοιδε
της εκκλησιας ανδρες κατα την εκαστου αναλογιαν, και ο μεν τις εστιν οφθαλμος, ο
δε πους και τα λοιπα, ουτω και οι τα του Σατανα πραττοντες αναλογως τηι εαυτων
πανουργιαι με 363 λη νοουνται του δρακοντος. 40, 19 τουτο εστιν αρχη πλασματος
κυριου. οι μεν φασιν, οτι πρωτον τουτον εκτισεν ο θεος· οι δε φευγοντες ειπειν, οτι
το πρωτον ποιημα του θεου την τροπην υπεμεινεν, φασιν, οτι ου πρωτος μεν
γεγονεν, την πρωτην δε αρχην παρ' αγγελοις ειχεν εις των πρωτων αρχοντων
τυγχανων κατα το εν Ψαλμοις ειρημενον· και ως εις των αρχοντων πιπτετε, και
εξωσθη ως χειρας ανταρας τωι θεωι. αλλοι δε λεγουσι πλασμα ειναι θεου τον
ανθρωπον, αρχειν δε των ανθρωπων υπο του θεου τεταχθαι τον διαβολον, μη εις
δεον δε χρησαμενον τηι αρχηι αυτον τε αποστηναι θεου και τους ανθρωπους πεισαι το
αυτο τουτο ποιειν· και συγκεχρηνται τωι αποστολωι λεγοντι· κατα τον αρχοντα του
αερος τουτου. ετεροι δε λεγουσι μη υπο θεου αυτον των ανθρωπων την ηγεμονια
ειληφεναι, αλλα τους ανθρωπους προαιρετικως δια τα παθη και τας ηδονας εαυτους
υπαγαγειν τωι τυραννικωι του διαβολου ζυγωι, ο δη, φη
114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μι, και καλλιον. αρχη, φασιν, του πλασματος του κυριου, τουτεστιν· των ανθρωπων
εκοντι τουτο παθειν ελομενων. αλλοι δε το πλασματος αντι του πλανηματος
ενοησαν, οτι, φασιν, ενανθρωπησας ο κυριος επλανησεν αυτον, και ποιησας αυτον
επελθειν αυτωι εδησεν αυτον δια του σταυρου. οι δε προυπειναι τας ψυχας του
σωματος δοξαζοντες, οι μυθολογουντες, οτι σωματων ερασθεισαι αι ψυχαι σωματα
ενεδυσαντο, φασιν, 364 οτι αυτος προ παντων γηινων πραγματων επεθυμησε και
επλασθη και εγενετο δρακων. οι δε λεγοντες ειναι καθ' ιστοριαν τουτον ζωιον, τον
δρακοντα, ειπον, οτι προ παντων εναλιων αυτος εγενετο και δια τουτο λεγεται αρχη
πλασματος κυριου των εν τηι θαλασσηι δηλονοτι γενομενων. 40, 19 πεποιημενον
εγκαταπαιζεσθαι υπο των αγγελων αυτου. επειδη γαρ απεστη θεου, και υπο των
αγιων αγγελων εγκαταπαιζεται και υπο των ισαγγελων ανθρωπων, των ειληφοτων
εξουσιαν παρα του σωτηρος πατειν επανω οφεων και σκορπιων και επι πασαν την
δυναμιν του εχθρου. 40, επελθων δε επ' ορος ακροτομον εποιησε χαρμονην
τετραποσιν εν τωι ταρταρωι. ορος ακροτομον τον ενανθρωπησαντα λογον φησιν. οτε
γαρ επηλθεν αυτωι και παρεσκευασε σταυρωθηναι, εχαρησαν οι του ταρταρου αξιοι
ανοητοι δαιμονες και Ἰουδαιοι και Ἕλληνες, και μεχρι νυν γελοιαζουσι και
χλευαζουσι τον σταυρον. 40, 21 υπο παντοδαπα δενδρα κοιμαται. η υπο παν ειδος
ανθρωπων, οτι και κατα δικαιων επιχειρει, η υπο τα δενδρα τα τωι ταρταρωι
τετηρημενα, περι ων γεγραπται· δενδρα φθινοπωρινα ακαρπα δις αποθανοντα.
κοιμαται δε αντι του αυλιζεται, επαναπαυεται. 40, 21 παρα καλαμον και παπυρον και
βουτομον. 365 ταυτα υλη και τροφη πυρος τυγχανουσιν. αυλιζεται ουν μαλιστα
παρα τοις αξιοις του πυρος. 40, 22 σκιαζονται δε αυτωι δενδρα μεγαλα συν
οροδαμνοις. η τουτο λεγει, οτι συνδιαιτωνται αυτωι μεγαλοι τινες δαιμονες και
υποβεβηκοτες τηι κακιαι, η οτι και μικρους και μεγαλους ανδρας υπερχεται παντας
ομοιως υποτρεχων. οροδαμνοι γαρ οι κλωνες, αι παραφυαδες. λεγει ουν, οτι ως υπο
σκιας δενδρων και παρα τουτοις επαναπαυεται. 40, 22 και κλωνες αγνου. επειδη
πολλοι πολλακις και αγνειαν ασκησαντες της αυτου μεριδος γεγονασιν, ως αι μωραι
παρθενοι. εισι δε και αιρετικοι πολλακις την ακραν αγνειαν μετερχομενοι. 40, 23 εαν
γενηται πλημμυρα, ου μη αισθηθηι. αντι του· εαν γενηται πληθος γνωσεωςτουτεστιν·
καν η συμπασα οικουμενη επιγνωι τον θεον, αυτος μενει εν τηι πονηριαι· και της
ευαγγελικης διδασκαλιας δικην ποταμιων υδατων ευφρανασης την οικουμενην ο
ποταμος γαρ του θεου επληρωθη υδατων, φησιν ο ψαλμωιδοςαυτος εις συναισθησιν
ουκ ηλθεν ουδε καλλιον αυτωι γεγονεν. 40, 23 πεποιθεν, οτι προσκρουσει ο Ἰορδανης
εις το στομα αυτου. πεποιθε τηι εαυτου συκοφαντιαι και διασυρει το θειον χαρισμα
κατευτελιζων αυτο λογοις χλευαστικοις. 366 τουτο δε εστιν ακουσαι και των υπ'
αυτου ενεργουμενων Ἑλληνων τε και Ἰουδαιων και των ανομων Μανιχαιων ου
προσδεχομενων την δια του Ἰορδανου απολυτρωσιν. ου γαρ βαπτιζονται Μανιχαιοι
αναξιοι τυγχανοντες. 40, 24 εν τωι οφθαλμωι αυτου δεξεται αυτον. ως γαρ την
καταληψιν αυτου επισταμενος δεχεται και συκοφαντει την δωρεαν. και αλλως δε·
επειδη σφοδρα κατανοει τοις τηι χαριτι προσελθουσι και κατ' αυτων μαλιστα
μεμηνεν, εν τωι οφθαλμωι αυτου, λεγεται πολεμειν αυτους. 40, 24 ενσκολιευομενος
τρησει ρινα. ορμησας και εγκρουσας εις τον σταυρον επληγη την ρινα. δρακοντοειδη
γαρ ο λογος αυτον υποτιθεμενος τηι κεφαληι πολεμουντα δεικνυσιν. τηι γαρ οληι
εαυτου δυναμει επηλθεν ημων τωι σωτηρι, και η αμαχος αυτου δυναμις τας μυλας
των λεοντων συνεθλασεν, αυτου δε δηλονοτι και των υπ' αυτωι τεταγμενων, ωστε
και η ριν και οι οδοντες και ολον το προσωπον του δρακοντος συνετριβη. 40, 25
αξεις δε δρακοντα εν αγκιστρωι; δυνηι δε, φησιν, Ἰωβ, ποιησαι, οπερ ο μονογενης
υστερον ειργασατο; ωσπερ γαρ τι δελεαρ αυτωι την οικειαν σαρκα προβαλλομενος
δια των οικειων ηλων ως δι' αγκιστρων ιχθυν ηγρευσεν. 367 40, 2526 περιθησεις δε
115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φορβαιαν περι ρινα αυτου; η δησεις κρικον εν τωι μυκτηρι αυτου, ψελιωι δε
τρυπησεις το χειλος αυτου; ψελιωι δε αντι του περιοχηι. ωσπερουν ψελιωι και περιοχηι
εδησε το στομα αυτου, εφ' ωι μηκετι μεγαλαυχειν. καθηλουμενος δε ηλος και
στρογγυλουμενος κρικος γινεται· και τον μυκτηρα ουν αυτου κρικωι εδησεν ως
ταυρου γαυριαμα αφαιρουμενος, και φορβαιαν αυτωι περιεθηκε καταπαιζεσθαι
παρεχομενος. 40, 27 λαλησει δε σοι δεησει, ικετηριαι μαλακως; τουτο γαρ ειπε δια το
παρακαλειν τους δαιμονας τον κυριον μη βαλειν αυτους εις την αβυσσον. 40, 28
θησεται δε μετα σου διαθηκην; η τουτο λεγει δια το ειρηκεναι αυτον τωι κυριωι·
ταυτα σοι παντα δωσω, η οτι· δυνασαι ουτως υποταξαι αυτον ως αιρεισθαι μηκετι
σοι πολεμειν; 40, 28 ληψηι δε αυτον δουλον αιωνιον; ο δουλος η προαιρετικως
γινεται δουλος, ως ο δουλευειν θεωι προαιρουμενος· η αναγκαστικως
αιχμαλωτιζομενος και καταδεσμουμενος, ο δη πεπονθεν ο διαβολος. 40, 29 παιξηι δε
εν αυτωι ωσπερ ορνεωι, η δησεις αυτον ωσπερ στρουθιον παιδιωι; δησας τον εχθρον ο
κυριος ημων δεδωκε τοις αγιοις εγκαταπαι 368 ζειν αυτου ωσανει στρουθιου, τοις
στραφεισι και γενομενοις ως τα παιδια κατα την αυτου του σωτηρος διδασκαλιαν.
40, 30 ενσιτουνται δε εν αυτωι εθνη. ωσπερ γαρ των δικαιων βρωμα ο κυριος, ουτως
αυτος των ασεβων. εδωκας αυτον βρωμα λαοις τοις Αιθιοψιν, φησιν ο ψαλμωιδος,
τουτεστι τοις υιοις του σκοτους, τοις εν αγνωσιαι. 40, 30 μεριουνται δε αυτον
Φοινικων γενη. πραγματευτικοι οι Φοινικες και φιλοκερδεις. αινιττεται ουν δια
τουτου τους εν αμαρτιαις πεφυρμενους. και η νυν δε Φοινικη Χαναναια το προτερον
εκαλειτο, την γαρ Συροφοινικισσαν Χαναναιαν καλουσι τα ευαγγελια· οι δε
Χαναναιοι ειδωλολατραι. λεγει ουν, οτι μεριζονται τον δρακοντα οι ειδωλολατραι.
και αλλως δε Φοινικες καλως νοουνται οι τοις ειδωλοις θυοντες ως φοινισσομενοι
τοις επιβωμιοις αιμασιν, μεριζονται δε τον δρακοντα ο μεν τυχον θυων τωι ∆αγων, ο
δε τωι Βηλ, ο δε τηι Ἀσταρτηι· η και ο μεν τις πορνευων, ο δε πλεονεκτων, και αλλος
αλλην αθεσμον μετιων πραξιν· η και ο μεν τις ψευδοδιδασκαλος ων, ο δε
ψευδοπροφητης· και αι διαφοροι δε αιρεσεις ποικιλως τον δρακοντα κατεμερισαν.
40, 31 παν δε πλωτον συνελθον ου μη ενεγκωσι βυρσαν ουρας αυτου. βυρσα η φολις,
η λεπις· ως επι δρακοντος δε τουτο ειπεν. φησιν ουν, οτι παντες ανθρωποι κατα
ταυτον συναγομενοι, οι τον 369 δε τον βιον θαλατταν καλουμενον πλεοντες, ουδε
μικραν τινα αυτου επηρειαν των εσχατων και τελευταιων δυναμεων δυνανται
υπενεγκειν. ο δε κυριος ημων αυτας συνεθλασε τας κεφαλας του δρακοντος. 40, 31
και εν πλοιοις αλιεων κεφαλην αυτου. αλιεις οι της εκκλησιας προεστωτες
διδασκαλοι, πλοια δε αι εκκλησιαι. κεφαλην δε αυτου την υπερηφανιαν λεγει. φησι
δε, οτι υπερηφανευσεται και κατα διδασκαλων και κατα εκκλησιων, διωγμους
δηλονοτι κινων κατ' αυτων. και αλλως· πλοια εισι τα σωματα, εφ' ων ως επι πλοιων
ημων εμβεβηκεν η ψυχη, διο και ο νομος εν αινιγματι ελεγεν· επικαταρατος ο
κρεμαμενος επι ξυλου, τουτεστιν ο αποκρεμασας την εαυτου ελπιδα του σωματος
και μονοις τοις σωματικοις προσανεχων. οι αλιεις ουν, οι θειοι αποστολοι, κατα
μιμησιν του οικειου δεσποτου την κεφαλην εδεξαντο του δρακοντος, και
συνεθλασαν και αυτοι ταυτην, τηι δυναμει του Χριστου τον υπερ αυτου θανατον
προθυμως καταδεξαμενοι. 40, 32 επιθησεις δε αυτωι χειρα μνησθεις πολεμον τον
γινομενον εν σωματι αυτου; και μηκετι γινεσθω. δυνηι δε αυτον επισφιγξαι τηι σηι
δυναμει και καταδησαι, η ολως μνησθηναι τον πολεμον τον μελλοντα γενεσθαι εν
τωι σωματι αυτου; σωμα δε αυτου τας πασας αποστατικας δυναμεις λεγει ως αυτου
κεφαλης οντος. τουτον δε τον πολεμον επολεμησε και ενικησε δια του τροπαιουχου
σταυρου ο κυριος. το δε μηκετι γινεσθω, επειδη 370 περ απαξ γεγονε ο σταυρος, ως
και ο ιερος αποστολος εφη· ο γαρ απεθανεν, τηι αμαρτιαι απεθανεν εφαπαξ. 41, 1 ουχ
εωρακας αυτον ουδε επι τοις λεγομενοις τεθαυμακας; ουκ επληροφορησα σε ως
116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφητην; ουκ ειδες τοις νοητοις οφθαλμοις τουτον τον πολεμον; ου θαυμαζεις δε
επι τοις λεγομενοις; ναι, δηλονοτι φησειεν αν ο Ἰωβ, διο και κατ' αρχας ελεγεν· ο
μελλων το μεγα κητος χειρωσασθαι. 41, 2 ου δεδοικας, οτι ητοιμασται μοι; καν
τουτωι παλιν προσυπακουστεον το ναι· κατ' ερωτησιν γαρ εστιν η αναγνωσις. η και
τουτο λεγει οτι· ουκετι αυτον φοβηθησηι, ητοιμασται γαρ μοι εις το υπ' εμου δεθηναι
και υπο των αγιων μου εγκαταπαιζεσθαι. 41, 23 τις γαρ εστιν ο εμοι αντιστας; η τις
αντιστησεται μοι και υπομενει; αντι του· ουδεις, δια το αμαχον ειναι την του θεου
δυναμιν. 41, 34 ει πασα η υπ' ουρανον εμοι εστιν, ου σιωπησομαι δι' αυτον. επειδη
γαρ δημιουργος ειμι παντων και δεσποτης, ου σιωπησομαι δια τον σκυλευσαντα την
υπ' ουρανον, αλλ' επεξελευσομαι και αμυνουμαι αυτον. 41, 4 και λογωι δυναμεως
ελεησει τον ισον αυτου. αλλα χρησομαι κατ' αυτου τωι λογωι της εμης δυναμεως,
ωστε παντας ελεειν τον ισον τωι διαβολωι γεγονοτα ανθρωπον τηι αποστασιαι, 371 εφ'
οις και αυτος πεισεται. λεγει δε οτι· τιμωρησομαι και τον διαβολον και τον υπ' αυτου
ενεργουμενον αντιχριστον. 41, 5 τις αποκαλυψει προσωπον ενδυσεως αυτου; αντι
του· ουδεις πλην εμου. προσωπον δε ενδυσεως λεγει το αλλοτε αλλο προσωπειον, ο
μετενδυεται υποκρινομενος· πλαττεται γαρ προσωπον προβατου λυκος ων, και
φαινεται ως αγγελος φωτος σκοτος τυγχανων. 41, 5 εις δε πτυξιν θωρακος αυτου τις
αν εισελθοι; κατεπτυγμενος εστιν ο θωραξ αυτου, ουδεν φανερον εχει, αλλα παντα
επικεκρυμμενα. λεγει ουν οτι· τις ικανος εστιν εισελθειν εις τα νοηματα της καρδιας
αυτου, διοτι συγκεκαλυμμενα τυγχανουσιν; 41, 6 πυλας δε προσωπου αυτου τις
ανοιξει; πυλαι προσωπου αυτου κεκλεισμεναι εισιν ως αθεατα αυτου ειναι τα
νοηματα. τας επικαλυψεις ουν αυτου τις φανεροποιησει; αντι του· ουδεις πλην εμου.
41, 6 κυκλωι οδοντων αυτου φοβος. τα ρηματα τα πονηρα, οι ψευδοπροφηται και
ψευδοδιδασκαλοι, οι δακνοντες ολωι τωι στοματι. εστι δε και αλλως φοβερος τοις
αυτον αγνοουσιν εκφοβων και απειλων, α ποιειν ου δυναται μη συγχωρουντος θεου.
αυτικα γουν τοις εν τοις ερημοις ασκηταις εκφοβειν αυτους πειρωμενος απειλει
δαιμοσι παραδιδοναι και ληιστας επιπεμπειν κατ' αυτων εις αναιρεσιν, α 372 περ
αδυνατει εις εργον αγειν μη συγχωρουντος θεου. Χριστιανους δε ου προσηκει
δεδοικεναι τους κτυπους αυτου και φοβητρα· κυριον τον θεον σου φοβηθητι και
πλην αυτου μη φοβου αλλον. 41, 7 τα εγκατα αυτου ασπιδες χαλκαι. τα εγκατα
αυτου, τουτεστιν οι διαλογισμοι. ολοι, φησιν, οι διαλογισμοι αυτου ιου γεμουσι και
εισιν ουχ απαλοι τινες, αλλ' ιταμοι και σκληροι. 41, 78 συνδεσμος δε αυτου ωσπερ
σμιριτης λιθος, εις του ενος κεκολληται. συνδεσμος ολον το σωμα αυτου. αι γαρ
κακιαι, αιτινες συνδεσμος εισιν αυτου, μια της μιας ηρτηνται. τοιαυτη γαρ και η του
σμιριτου φυσις, εις γαρ του ενος κεκολληται. λεγεται δε ο σμιριτης λιθος και
ιταμωτατος ειναι εγγυς του αδαμαντος, και σιδηρον αρπαζειν, και τραχυτατος δε, ως
και την υελον γλυφειν. ικαναι δε και αι κακιαι αι διαβολικαι και τους στερεους εις
εαυτας ελκειν. εδειξε δε και δια τουτων του διαβολου το ιταμον και τραχυ. 41, 8
πνευμα δε ου μη διελθηι αυτον. ουδεμια γαρ ψυχη εκφευγει αυτον και τας αυτου
κακιας, και γαρ και τα νηπια την πατροπαραδοτον ελκουσιν αμαρτιαν. ηκουσα δε
και ουτως εξηγουμενου τινος· η φλογινη, φησιν, 373 ρομφαια αυτος εστιν και
αντιπραττων κατεχει πασαν την ψυχην, εφ' ωι μη εισελθειν εις τον παραδεισον. το
ου μη διελθηι ουν ουχ, οτι ουκ εισερχεταιχαριτι γαρ εισερχονται κυριου, ως και ο
ληιστης εισηλθε μετ' αυτου, αλλ' ου μη διελθηι αντι του· ου λανθανει αυτον, αλλα
παντας τηρει και πασι πειραται την εισοδον αποκλειειν. ταυτα εκεινου διηγουμενου
ηκουσα, ουπω δε ουτε εθεμην ουτε απειπον τηι εξηγησει. 41, 9 ανηρ τωι αδελφωι
αυτου προσκολληθησεται, συνεχονται και ου μη αποσπασθωσιν. αδελφος γαρ υπο
αδελφου οδηγουμενος ως πολις οχυρα. καν σφοδρα ουν τινες, φησιν, ομονοησωσιν
ως μη διασπασθηναι, και τουτοις επιτιθεται. ορα δε, μη και περι των κακιων και των
117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενεργουντων αυτας δαιμονων τουτο λεγει. ωσπερ γαρ ανθρωπος ανθρωπωι δια το
ομοφυες κολλαται και το ομοιον τωι ομοιωι, ουτω και οι δαιμονες αλληλων εχονται,
καν κατα τας ενεργειας εαυτοις εναντιωνταιεις γαρ σκοπος αυτοις η του ανθρωπου
απωλεια, καν εναντια συμβουλευειν δοκωσιν, τουτεστιν ο μεν πορνειαν, ο δε
υπερηφανιαν, και αι κακιαι μια τηι μιαι συγκεκολληνται. 41, 10 εν πταρμωι αυτου
επιφαυσκεται φεγγος. πταρμος ευεξιας σημειον· ενηδυνεται ουν, φησιν, τοις κακοις
και 374 αναστραπτει εν αυτοις. και αλλως δε· πταρμος καθαρτικος εγκεφαλου. επει
ουν και αυτος μετασχηματιζεται εις φως, προσποιειται και δυνασθαι καθαιρειν.
αυτικα γουν και οι γοητες εχουσι τινας καθαρμους πασης αυτους πληρουσης ανοιας
και ακαθαρσιας. εισι δε και τινες ανδρες μυκτηρες αυτου, καθαιρειν επαγγελλομενοι
ως οι απο των αιρεσεων. προσποιουνται μεν φωτος εχειν λογους, ολοι δε εισιν
ακαθαρτοι. 41, 10 οι δε οφθαλμοι αυτου ειδος εωσφορου. κατα απατην· ου γαρ
εχουσι το αληθινον φως. οφθαλμοι δε εισι του δρακοντος ανθρωποι τινες δοκουντες
ειναι γνωστικωτεροι ως οι απο των αιρεσεων, ουκ οντες μεν εωσφοροι ουδε φεγγος
ημερας εχοντες, αλλ' ειδος εωσφορου, κατα απατην τουτο ειναι υποκρινομενοι. 41,
11 εκ στοματος αυτου εκπορευονται λαμπαδες καιομεναι. αι δυσφημιαι και οι λογοι
των ασεβων και αθεων διδασκαλων. 41, 11 και διαρριπτουνται εσχαραι πυρος.
εδευτερωσε τον λογον. 41, 12 εκ μυκτηρων αυτου εκπορευεται καπνος καμινου
καιομενης πυρι ανθρακων. ο καπνος οφθαλμων βλαπτικος· η δε ανοια και
ψευδηγορια σκοτιζει τους νοητους οφθαλμους της ψυχης. 375 εστι δε νοησαι και τας
μιαρας των θυσιων και καπνισματων οδμας. και αλλως δε· επειδη τα σπλαγχνα
αυτου καμινος εστιν, ου καθαραν εχει την αναπνοην. επιτηρησωμεν ουν και ημεις
μηδεν αναπνειν του δρακοντος, ινα μη πυρος εαυτοις γενωμεθα προξενοι. 41, 13 η
ψυχη αυτου ανθρακες, φλοξ δε εκ στοματος αυτου εκπορευεται. ψυχην αυτου εοικε
λεγειν την εσχατην υπερηφανιαν· τα δε μεγαλαυχα και υπεροπτικα ρηματα εκ
στοματος αυτου εκπορευομενα ουδεν ετερον εισιν. ει μη φλοξ κατακαιουσα τους
χρωμενους αυτοις. 41, 14 εν τραχηλωι αυτου αυλιζεται δυναμις. τραχηλωι· τηι οιησει.
αυλιζεται δε, οτι ου παυεται, αλλ' αει εν οιησει τυγχανει. και αι πορευομεναι δε
υψηλωι τραχηλωι, αι τους χιτωνας συρουσαι και μετα καλλωπισμου προιουσαι
πολυκοινοι γυναικες τραχηλος αυτου τυγχανουσι δυναμεις εις απατην εχουσαι. 41,
14 εμπροσθεν αυτου τρεχει απωλεια. οιον προδρομος αυτου τις εστι και δορυφορει
αυτον η απωλεια· ει μη γαρ τις προτερον εισδεξηται τας φθαρτικας ηδονας και
κακιας, αιτινες αυτου προτρεχουσιν. ουδε εισοικιζεται τον διαβολον. 41, 15 σαρκες
δε σωματος αυτου κεκολληνται. 376 τα παθη εν του ενος κεκολληνται. σωμα δε
αυτου οι αμαρτωλοι και οι την αμαρτιαν ενεργουντες δαιμονες, ωσπερ του κυριου η
εκκλησια. ουκ ειπε δε· ηνωνται, αλλα· κεκολληνται· το γαρ εν ουκ εστι παρ' εκεινωι.
ουδε γαρ συμφωνουσιν οι των αυτου δογματων προεστηκοτες, ει και δοκουσιν ομοια
λεγειν. 41, 15 καταχεει επ' αυτον, ου σαλευθησεται. οιαις γαρ αν τις θεραπειαις και
καταντλησεσιν αυτωι χρησαιτο και ει δ' αν αυτωι προσαγαγοι, αναλγης εστι και
αθεραπευτος. 41, 16 η καρδια αυτου πεπηγεν ωσπερ λιθος, εστηκεν δε ωσπερ ακμων
ανηλατος. απελιθωθη, φησιν, η καρδια αυτου και ου δυναται ελασθηναι, ου λογωι
πειθεται, ουκ επικαμπτεται, αλλ' ολος εστιν απεσκληκως και ιταμος και αμεταθετος.
41, 17 στραφεντος δε αυτου φοβος θηριοις τετραποσιν επι γης αλλομενοις. οταν δε
στραφηι κατα των πειθομενων αυτωι, των θηριοτροπων και δικην τετραποδων
ανοητων, των τα γηινα φρονουντων, τρεμουσιν εκδειματουμενοι παρ' αυτου. 41,
1821 εαν συναντησωσιν αυτωι λογχαι, ουθεν ου μη ποιησωσιν αυτωι, δορυ επηρμενον
και θωραξ. ηγειται μεν γαρ σιδηρον αχυρα, χαλκον δε ωσπερ ξυλον σαθρον. ου μη
τρωσει αυτον τοξον χαλκειον, ηγειται πετρο 377 βολον μεν χορτον. ωσπερ καλαμη
ελογισθησαν αυτωι σφυραι. δια τουτων το ιταμον εδηλωσε του θηριου και οτι, οσα
118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αν οι αγιοι δια παντων των πνευματικων {και} πολεμιων τροπων καταβαλωσιν
αυτον, ουκ αισθανεται, αλλα παλιν ο αυτος εστιν. πετροβολον γαρ εστιν η
σφενδονη. 41, 21 καταγελαι δε σεισμου πυρφορου. πυρφορος ο θεοφιλης βιος ως
ζεων τωι πνευματι. φησιν ουν, οτι καν κατα παντα βιωι θεοφιλει συσσεισηι τις αυτον,
ουδεν ηττον καταφρονει και καταπαιζει. 41, 22 η στρωμνη αυτου οβελισκοι οξεις.
επι γαρ τοις οδυνηροις και ανωμαλοις πραγμασιν επαναπαυεται. 41, 22 πας δε
χρυσος θαλασσης επ' αυτον ωσπερ πηλος αμυθητος. του κυριου λεγοντος· εμον εστι
το χρυσιον και εμον εστι το αργυριον ουτος ψευδολογων επαγγελλεται ιδια αυτου
ειναι ταυτα· διο και ελεγε τωι σωτηρι ψευδομενος· ταυτα σοι παντα δωσω, εαν πεσων
προσκυνησηις μοι. επαγγελλεται ουν εχειν χρυσον ως πηλον αμυθητον· θαλασσης δε
εοικε λεγειν· του κοσμου. ουτω δε ο κοσμος εκλαμβανεται, ινα ειπηι, οτι συκοφαντει
ως παντα τον χρυσον του κοσμου περιβεβλημενος. 41, 23 αναζει την θαλασσαν
ωσπερ χαλκειον. επειδη η ψυχη αυτου πυρ εστιν, παντα τον βιον τουτον εκβρασσει
378 ανακινων και εκταρασσων. 41, 2324 ηγειται δε την θαλασσαν ωσπερ
εξαλειπτρον, τον δε ταρταρον της αβυσσου ωσπερ αιχμαλωτον· ελογισατο αβυσσον
εις περιπατον. ταυτα κεναυχων νομιζει δυνασθαι. αμελει και δια Ἡσαιου φαινεται
λεγων· την οικουμενην ολην καταληψομαι τηι χειρι ως νοσσιαν, και ως
καταλελειμμενα ωια αρω. επειδη γαρ εδοθη τις αυτωι μεγιστη δυναμις κατα φυσιν
υπο του κτισαντος αυτον κυριου, υπερηφανευσατο και τοιαυτα ηρξατο διαλεγεσθαι,
ως και μεγαλορρημονειν και λεγειν· επανω των αστρων του ουρανου θησω τον
θρονον μου, εσομαι ομοιος τωι υψιστωι. δια τουτο πεπτωκε μεν εκ του ουρανου·
εθεωρουν γαρ τον Σαταναν, φησιν ο κυριος, ως αστραπην πεπτωκοτα εκ του
ουρανου. εξεβληθη δε και εκ της γης ενανθρωπησαντος του κυριου. αλλ' ουδε του
αερος ετι την εξουσιαν εσχεν του σωτηρος ημων τον αερα καθαιροντος, οτε επι τον
κοσμοφυλακα σταυρον ανεδραμεν. αλλ' ουδε του ᾅδου την εξουσιαν εχει λυσαντος
του θεου και σωτηρος ημων του ᾅδου το δεσμωτηριον. παντων ουν εξωσθεις των
τοπων, ων κρατησειν ο ματαιος ηλπιζεν, ουδενα υπολελειμμενον εχει τοπον, ει μη
το σκοτος το εξωτερον, το ητοιμασμενον αυτωι και τοις αγγελοις αυτου. 41, 25 ουκ
εστιν επι της γης ομοιον αυτωι ουδεν. καλως ειπεν· επι της γης, επειδη των ουρανιων
αψιδων εκβεβληται. το δε ομοιον η κατα την ισχυν η κατα την ιταμοτητα η την
κακιαν. 41, 25 πεποιημενον εγκαταπαιζεσθαι υπο των αγγελων μου. 379 αλλ' ομως,
φησιν, ο τοιουτος και τηλικουτος υπο των αγιων αγγελων και των τον ισαγγελον
βιον ελομενων καταπαιζεται. 41, 26 παν υψηλον οραι. ολος γαρ εστιν υπερηφανια
ουδεν ταπεινον λογιζομενος. 41, 26 αυτος δε βασιλευς παντων των εν τοις υδασιν.
των τον υγρον και διαρρεοντα και ηδονικον μετιοντων βιον. διοπερ ημεις ευξωμεθα
μη βασιλευσειν ημων την αμαρτιαν προς τον ημων θεον και πατερα μετα δακρυων
λεγοντες· ελθετω η βασιλεια σου, γενηθητω το θελημα σου, ινα του θεου
βασιλευοντος εν ημιν μηδενα εχηι τοπον η τυραννικη δυναστεια. ταυτα μεν ουν εις
τους τοπους εθεωρησαμεν εκ των παλαιοτερων οδηγηθεντες. προς δε τους λεγοντας
κητος αισθητον ειναι τον υπο του λογου διαγραφεντα δρακοντα τοσαυτα μεν
ερουμεν· ει μεν οντως εστι κητος τοιουτον, μανθανετε, ως εξ ομοιωσεως των
θηριων θεωρουμεν πολλακις και αυτον τον διαβολον και των ανθρωπων τους
πονηρους. και περι μεν των δαιμονων ειπεν ο σωτηρ· ιδου δεδωκα υμιν εξουσιαν
πατειν επανω οφεων και σκορπιων και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου. προς δε
τον Ἡρωδην εκπεμπων ελεγεν· ειπατε τηι αλωπεκι ταυτηι το δολερον του ηθους
αυτου και επικλοπον αινιττομενος, ωστε τυπον τινα εχουσι του διαβολου τα θηρια,
καθαπερ και των πονηρων ανθρωπων. ει δε μη εστι τοιουτον θηριον, ουκετι εξ
ομοιωσεως, αλλ' αυτο 380 προσωπως περι του διαβολου τα ειρημενα νοουνται, και ο
υμετερος εις το μηδεν οιχησεται λογος δοξαζοντων υφεσταναι το μη υφεστηκος,
119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωστε ο μεν των θεωρουντων τα ειρημενα περι του δρακοντος κατα τους της
αλληγοριας τροπους και εις τον διαβολον αναγοντων τα γεγραμμενα παντως
ερρωται και ακινητος εστιν, ειτε εστι τι τοιουτον θηριον αισθητον, ειτε και μη, ο δε
υμετερος και αμφιβολος και εσφαλμενος, εως οτε αποδειχθηι, ποτερον εστι τοιουτον
θηριον η μη. 381 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΙΚΟΣΤΟΝ ΕΝΑΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· υπολαβων δε
Ἰωβ λεγει τωι κυριωι· οιδα, οτι παντα δυνασαι, αδυνατει δε σοι ουδεν. Προθεωρια του
κεφαλαιου ηκουσαμεν ανωτερω του Ἰωβ λεγοντος· απαξ ελαλησα, επι δε τωι
δευτερωι ου προσθησω. ζητησαι τοιγαρουν αξιον, πως παλιν φθεγγεται ο μηκετι
λαλειν επαγγειλαμενος. παρα ποδα δε η λυσις εστιν· επειδη γαρ σιωπησειν
υποσχομενος ακηκοεν του θεου λεγοντος· μη, αλλα ζωσαι ωσπερ ανηρ την οσφυν
σου, αμεινον τιθεται το θειον προσταγμα της οικειας υποσχεσεως και παλιν
διαλεγεται, ωστε καλλιον τοις θειοις πειθεσθαι νομοις η τας οικειας πληρουν
επαγγελιας, οταν δεσποτικον αντιπραττηι βουλημα. διο και ο Ἡρωδης καλως αν
εποιει τους οικειους αθετησας ορκους και μη του προδρομου την κεφαλην
αφελομενος· πλην το παντηι καλλιον μη ραιδιως επαγγελλεσθαι. μη οτι γε ο θειος
Ἰωβ καλως μεν υπεσχετο μη λαλησειν τιμων την θειαν υπεροχην, καλως δε και
αυθις φθεγγεται λυσαντος αυτωι του θεου της σιωπης την υποσχεσιν. 382 Αι λεξεισ
42, 2 οιδα, οτι παντα δυνασαι, αδυνατει δε σοι ουδεν. ου νυν τουτο μεμαθηκεναι
λεγει, αλλ' ειδεναι την αμαχον του θεου δυναμιν και ως ουδεν αδυνατον τηι
παντοδυναμωι δυναμει του θεου. 42, 3 τις γαρ εστιν ο κρυπτων σε βουλην;
φειδομενος δε ρηματων και σε οιεται κρυπτειν; αλλα και τουτο οιδα, ως και ταις
βουλαις εμβατευεις και παντων τας εννοιας επιστασαι και ουδεις εστιν, ος διαλαθειν
σου δυναται τον πανεπισκοπον οφθαλμον. 42, 3 τις δε αναγγελει μοι, α ουκ ᾔδειν,
μεγαλα και θαυμαστα, α ουκ ηπισταμην. αντι του· ουδεις πλην σου. ποια δε ην, α ουκ
ηπιστατο ο δικαιος Ἰωβ ο τας περι θεου δοξας θεοπρεπεις εχων; ηγνοει τοιγαρουν
την καθ' εαυτον υποθεσιν, και οτι πειρα τις ην αρετης ο αγων. ταυτην εμαθεν
ακηκοως· οιει δε μη αλλως σοι κεχρηματικεναι η ινα αναφανηις δικαιος; ηγνοει του
διαβολου την ιταμωτατην ισχυν, το αμεταθετον, τους δολους, τας πανουργιας, και
οσα τουτοις ολως διαγραφων εδιδαξεν· ου, γαρ φησιν, εωρακας αυτον; εμαθε και
ταυτα. αμυδρως ην ελλαμφθεις τα περι της του σωτηρος οικονομιας· σαφεστατα
ταυτην εδιδαχθη και επιστωθη δια της θειας ρησεως. εμαθε τοινυν, απερ ουκ ᾔδει,
πλειονα γνωσιν προσειληφως. 42, 4 ακουσον δε μου, κυριε, ινα καγω λαλησω.
ερωτησω δε σε, συ 383 δε με διδαξον. αξιον ζητησαι, πως ερωτησειν επαγγειλαμενος
ουδεν επηρωτησε τον θεον, αλλα κατεπαυσε τον λογον μητε ερωτησας, μητε τινα
αποκρισιν δεξαμενος. φαινεται μοι τοιγαρουν τοιουτον τινα νουν εχειν τα
προκειμενα· επειδη τοινυν, φησιν, εδιδαξας με, α ουκ ηπισταμην, εισακουσον μου,
κυριε, και εαν τι των αγνοουμενων μαθειν βουλομενος ερωτησω σε, διδασκειν με
αξιωσον, ινα δυνηθω καγω λαλησαι και ετεροις γενεσθαι των αγνοουμενων
διδασκαλος παρα σου την γνωσιν λαβων. 42, 5 ακοηι μεν ωτος ηκουον σου το
προτερον, νυνι ο οφθαλμος μου εωρακε σε. πλειονα, φησιν, προσειληφα γνωσιν περι
σου, οσον οφθαλμοι πλεον ακοης εχουσιν. ισως δε και τουτο λεγει δια το της
ενανθρωπησεως του μονογενους μυστηριον. αμυδρως γαρ αυτο προτερον
πληροφορουμενος την τελειοτεραν περι αυτου προσειληφε γνωσιν. 42, 6 διο
εφαυλισα εμαυτον και ετακην, ηγημαι δε εμαυτον γην και σποδον. εφαυλισα
εμαυτον ως οιηθεντα ειδεναι τι, νυν δε μαθων τα υπερ εμαυτον της ευτελειας της
εμης φυσεως το μικροπρεπες κατενοησα. θεωρει δε μοι τους αγιους ανδρας, πως, οτε
μειζονων αξιουνται, πλειονα κτωνται ταπεινοφροσυνην. 384 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ
ΤΡΙΑΚΟΣΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· εγενετο δε μετα το λαλησαι τον κυριον παντα τα
ρηματα ταυτα τωι Ἰωβ, ειπεν ο θεος Ἐλιφαζ τωι Θαιμανιτηι. Προθεωρια του
120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κεφαλαιου μεγαλως ο θεος τους οικειους τιμαι θεραποντας· οπουγε και νυν τιμωριας
αξιων φανεντων των αμφι τον Ἐλιφαζ δια το του δικαιου καταψηφισασθαι, ανηκε
την απειλην ο θεος και την τιμωριαν συνεχωρησεν, αυτωι τωι δικαιωι την
συγχωρησιν χαριζομενος. ει δε τις ερει φιλομαθως κινουμενος· δια τι την Μαριαμ
ελεπρωσε κατα Μωυσεως λαλησασανει και υστερον αποκατεστησεν αυτης το σωμα
τιμηι παλιν τηι προς τον εαυτου θεραποντα, τοις δε αμφι τον Ἐλιφαζ ευθυς την
συγχωρησιν δεδωκε μηδεν αυτους περιεργασαμενος, φαμεν, οτι η μεν Μαριαμ δια
της εις Μωυσεα λοιδοριας και κατα θεου την βλασφημιαν εφερεν του δοξασαντος
του ιεροφαντου το προσωπον, οι δε φιλοι του Ἰωβ την υπερ θεου συνηγοριαν
αναδεξαμενοι εις μονον τον δικαιον εξημαρτανον αδικως αυτου την ασεβειαν
καταλεγοντες. ει δε και ζητησεις· Ἀαρων δε, δια τι μηδεν υπεστη δεινον, φαμεν, οτι
του θεου τιμωντος την ιερωσυνην. δυο ουν εντευθεν μανθανομεν, οτι και αμαρτιας
ενοχον το των δικαιων κατηγορειν και ο θεος τιμηι τηι προς αυτους συγχωρει τα
αμαρτηματα. 385 Αι λεξεισ 42, 7 εγενετο δε μετα το λαλησαι τον κυριον παντα τα
ρηματα ταυτα τωι Ἰωβ, ειπεν ο κυριος Ἐλιφαζ τωι θαιμανιτηι. εοικεν ο Ἐλιφαζ
αιδεσιμωτερος των αλλων τυγχανειν· διο και προτερος της προς τον Ἰωβ αρχεται
διαλεξεως, και νυν ο κυριος προς αυτον διαλεγεται, και ταυτα των λογων τοις τρισιν
αρμοζοντων φιλοις. θεωρει δε, ως εις επηκοον απαντων ο θεος ελαλει, ως αν εις
παντας η του Ἰωβ αρετη δια της θειας μαρτυριας καταδηλος γενηται. 42, 7 ημαρτες
συ και οι δυο φιλοι σου· ου γαρ ελαλησατε ενωπιον μου αληθες ουδεν, ως ο θεραπων
μου Ἰωβ. κατανοει της θειας ρησεως την ακριβειαν· οσον μεν γαρ παρα ανθρωποις
καλως μεν εποιουν οι φιλοι θεωι συνηγορουντες, ου καλως δε εποιει ο Ἰωβ προς
θεον θελων δικασασθαιοπουγε τινες και μεχρι νυν προσκοπτουσι τοις αυτου ρημασι
τηι των λεξεων προφοραι μονηι προσεχοντες, παρα δε τηι θειαι και αδεκαστωι και
απροσωποληπτωι κρισει το εναντιον εφανη. διο και ειπεν· ενωπιον μου· παρ' εμοι
γαρ, φησιν, κριτηι υμεις μεν ουδεν αληθες ελαλησατε αδικως κατα του δικαιου τας
ψηφους εκφεροντες, ο δε εμος θεραπων Ἰωβ μετα της ψιλης αληθειας παντα
εφθεγξατο. ου γαρ δια αμαρτιας επασχεν, αλλ' ινα αναφανηι δικαιος. τις ουν δυναται
λογων κατηγορειν, ων ο κυριος επαινετης κατεστη δια της οικειας επικρισεως; και
386 επιτηρει, πως οικειον θεραποντα τον Ἰωβ καλει καν τηι προσηγοριαι τιμων τον
δικαιον· και ου μονον απαξ, αλλα και πολλακις τουτο ποιει. 42, 8 νυν δε λαβετε επτα
μοσχους και επτα κριους, και πορευθητε προς τον θεραποντα μου Ἰωβ, και ποιησει
καρπωσιν περι υμων. ο επτα παρα τηι γραφηι τιμιος και τελειος αριθμος. τελεια
τοιγαρουν θυματα κελευονται προσφερειν ως μεγαλα εξημαρτηκοτες, αυτον δε τον
Ἰωβ ιερεα κελευει γενεσθαι και τας ολοκαρπωσεις αναφερεσθαι δι' αυτου
προσταττει· ουτω γαρ, φησιν, δικαιος εστιν, ως και υπερ ετερων πρεσβευειν· προ δε
του νομου οι αγιοι δι' εαυτων τας θυσιας προσεφερον ωσπερ και ο Ἀβελ και ο Νωε
και ο Ἀβρααμ. 42, 8 Ἰωβ δε ο θεραπων μου ευξεται υπερ υμων, οτι ει μη προσωπον
αυτου ληψομαι· ει μη γαρ δι' αυτον, απωλεσα αν υμας. ου γαρ ελαλησατε αληθες
κατα του θεραποντος μου Ἰωβ. βαβαι τιμης υπερβοληι, ην τοις αγιοις ο κυριος
απονεμει. θανατου μεν γαρ ενοχον αποφαινει το των δικαιων καταλαλειν, και την
θανατηφορον δε τιμωριαν συγχωρει τιμηι τηι προς αυτους. 387 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ
ΤΡΙΑΚΟΣΤΟΝ ΠΡΩΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· επορευθη δε Ἐλιφαζ ο Θαιμανιτης.
Προθεωρια του κεφαλαιου ηρξατο μεν, αφ' ου ο θεος εχρηματισε προς αυτον, τα
επαθλα τωι δικαιωι διδοσθαι. αυτο γαρ το καταξιωθηναι της θειας ομιλιας και
διδασκαλιας και μαρτυριας πρωτον εδεξατο στεφανον, νυν βραβεια δεχεται δευτερα
το υπερ των φιλων ευχεσθαι και των αγωνων δεχεσθαι γερα την αυτων
συγχωρησιν. Αι λεξεισ 42, 910 επορευθη δε Ἐλιφαζ ο Θαιμανιτης και Βαλδαδ ο
Σαυχιτης και Σωφαρ ο Μιναιος, και εποιησαν, καθα συνεταξεν αυτοις ο κυριος. και
121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελυσε την αμαρτιαν αυτοις δια Ἰωβ. ο δε κυριος ηυξησε τον Ἰωβ, ευξαμενου δε
αυτου και περι των φιλων αυτου αφηκεν αυτοις την αμαρτιαν· εδωκε δε ο κυριος
διπλα, οσα ην εμπροσθεν τωι Ἰωβ, εις διπλασιασμον. οντως ικανη τιμη και
περιφανεια το ευχηι δυσωπησαι τον θεον, εφ' ωι λυσαι την αμαρτιαν. διο πριν ειπειν
τα διπλα της περιουσιας ειπεν· ο δε κυριος ηυξησε τον Ἰωβ. και ο ειλκωμενος και 388
πενης και απερριμμενος υπερ των υγιαινοντων και πλουσιων και περιφανων
ηυχετο. ωστε και νυν, εαν ιδωμεν ανθρωπον πενητα και νοσουντα υπερ ετερων
ευχομενον και προχωρουσαν την ευχην εις εργον, την πλουσιαν του θεου
θαυμασαντες χαριν και ημεις εν τοις ομοιοις γενομενοι μη δυσχερανωμεν· ισως και
εις ημας η πλουσιοδωρος του κυριου επιφοιτησει δωρεα. θεωρει δε ενταυθα του Ἰωβ
το αμνησικακον· πρωτος γαρ ουτος την θαυμαστην ταυτην αφηκε φωνην· κυριε, μη
στησηις αυτοις την αμαρτιαν ταυτην, η και ο πρωτομαρτυς υστερον εφθεγξατο
Στεφανος. περι γαρ του κυριου μου Ἰησου τι δει και λεγειν, οπουγε και περι των
σταυρουντων αυτον απολογουμενος συμπαθως ελεγεν· πατερ, αφες αυτοις, ου γαρ
οιδασι τι ποιουσιν. 389 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΤΡΙΑΚΟΣΤΟΝ ∆ΕΥΤΕΡΟΝ Ἀρχη του ρητου·
ηκουσαν δε παντες οι αδελφοι αυτου και αι αδελφαι αυτου παντα τα συμβεβηκοτα
αυτωι, και ηλθον προς αυτον. Προθεωρια του κεφαλαιου ωσπερ εν τωι πειρασμωι
τοσαυτη τις γεγονεν αυτωι εγκαταλειψις ως και την βασιλιδα αυτου γυναικα
θητευειν επι μισθωι, ουτω της θειας επιφοιτησασης χαριτος παντα λοιπον ευοδουται
τωι μακαριωι Ἰωβ, και συντρεχουσι προς αυτον συγγενεις, φιλοι, δωροφορουσιν,
εστιωνται. και παντα αυτωι λοιπον υπηρχε θυμηδιας αναμεστα. Αι λεξεισ 42, 11
ηκουσαν δε παντες οι αδελφοι αυτου και αι αδελφαι αυτου παντα τα συμβεβηκοτα
αυτωι, και ηλθον προς αυτον, και παντες, οσοι ᾔδεισαν αυτον εκ πρωτου. αδελφους
και αδελφας παντας τους συγγενεις ειωθεν η θεια προσαγορευειν γραφη. φημη δε
αγαθη κατα θεου χαριν περιτρεχουσα και τα κατ' αυτον περιαγγελλουσα παντας
προς αυτον τους γνωριμους εκαλει. το δε ηκουσαν παντα τα συμβεβηκοτα αυτωι ουχ
οτι ηγνοουν τα της συμφορας, αλλ' οτι εκαστος προς τον πλησιον απαντα ελεγε τα
τε του πειρασμου και της θειας επισκεψεως· και ηδυ πασι 390 και επωφελες διηγημα
τα κατα τον Ἰωβ ετυγχανεν. 42, 11 φαγοντες δε και πιοντες παρ' αυτωι παρεκαλεσαν
αυτον και εθαυμασαν επι πασιν οις επηγαγεν αυτωι ο κυριος. εδωκε δε αυτωι εκαστος
αμναδα μιαν και τετραδραχμον χρυσουν ασημον. παλιν ο αμνησικακος και
αγαπητικος Ἰωβ ηδεως δεχεται τους προσιοντας, και ουκ αποσειεται τα παρ' αυτων
επενεχθεντα ουδε πεπονθεν, οπερ πασχουσιν οι πολλοι, ουδε ειπε τοις
προσερχομενοις· επειδη παρα την νοσον ουκ επεσκεψασθε με ουδε επεκουρησατε
μοι, ουδε νυν υμας προσιεμαι ουδε των παρ' υμων επιδεομαι. αλλα και ηδεως
εδεξατο τους συνελθοντας ως ουδεν τι πεπονθως παρ' αυτων, και συνευωχηθη και
παρακλησιν το πραγμα νενομικεν. επειδη γαρ κατα θεου χαριν συνετρεχον, ουκ
απεσεισατο την θειαν δωρεαν, αλλ' ηδεως απαντας περιεπτυξατο, επει και ο μεγας
Ἀβρααμ ο τουτου προγονος τα του Φαραω προσεδεξατο δωρα θειαν ειναι δωρεαν το
πραγμα τιθεμενος. 391 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΤΡΙΑΚΟΣΤΟΝ ΤΡΙΤΟΝ Ἀρχη του ρητου· ο δε
κυριος ηυλογησε τα εσχατα {του} Ἰωβ η τα εμπροσθεν. Προθεωρια του κεφαλαιου
εντευθεν καταριθμειται της περιουσιας τον διπλασιασμον και θειαν ευλογιαν ειναι
λεγει τα σωματικα αγαθα. επηγγελλετο γαρ τοις παλαιοτεροις εις ευλογιων μοιραν η
τε παιδογονια και η των υπαρχοντων αυξησις, ωσπερ και τουναντιον εις καταραν
αυτοις κατελογιζετο. επειδη τοινυν προ νομου τυγχανων νομικως ομου και
ευαγγελικως επολιτευσατο, ειληφε μεν τας κατα νομον ευλογιας, αποκειται δε αυτωι
και τα τοις αγιοις επηγγελμενα εν τωι μελλοντι αιωνι, οσα υπερ λογον και υπερ την
ημετεραν εννοιαν. απο δε του γεγραπται δε αυτον παλιν αναστησεσθαι εως του
τελους φασι μεν τινες μη ειναι ταυτης της ιερας γραφης, αλλα παρεγγεγραφθαι τωι
122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βιβλιωι τα ρηματα. ημεις δε εν πασι τοις Ἑλληνικοις αντιγραφοις ουτως ευρηκοτες
γεγραμμενην την βιβλον παντα τα εγγεγραμμενα ουτω δεχομεθα ως παρα των
πατερων ειληφαμεν. 392 Αι λεξεισ 42, 12 ο δε κυριος ηυλογησε τα εσχατα Ἰωβ η τα
εμπροσθεν. τα μεν πρωτα ουκ αθλα αρετης εδεδοτο τωι Ἰωβ, αλλ' ινα εν αυτοις
εγγυμνασθηι, και ην ο πλουτος αυτωι των αγωνισματων υποθεσις. επειδη δε
ηγωνισατο και διδασκαλος απασι γεγονεν, οπως προσηκει τωι πλουτωι χρησασθαι,
ειτα και αφαιρεθεις των υπαρχοντων εν τοις της πενιας νομιμως ηγωνισατο
σκαμμασιν, γερα της αρετης τον διπλασιασμον των υπαρχοντων ο μεγας
αγωνοθετης αυτωι διδωσιν. 42, 1213 ην δε τα κτηνη αυτου προβατα μυρια
τετρακισχιλια, καμηλοι εξακισχιλιαι, ζευγη βοων χιλια, ονοι θηλειαι νομαδες χιλιαι.
γεννωνται δε αυτωι υιοι επτα και θυγατερες τρεις. τα μεν των αλογων ως
απολομενων διπλα δεδοται. επειδη δε οι παιδες οι αποθανοντες ουκ απωλοντο,
αλλα ζωσι θεωι, ουτοι τοις προτεροις ισαριθμοι δεδονται, ως αν και παιδας απολαβοι
των προτερων διπλους ζωντων μεν των προαπελθοντων, των δε δευτερων
επιγενομενων. 42, 14 και εκαλεσε την μεν πρωτην Ἡμεραν. οιμαι τον μακαριον Ἰωβ
εις ενδειξιν των θεοθεν αυτωι δοθεντων αγαθων ταις θυγατρασι τεθηκεναι τας
προσηγοριας. διο την πρωτην Ἡμεραν εκαλεσεν ως απο τινος βαθειας νυκτος των
περιστοιχισαντων αυτον κακων ημερας αυτωι φωτεινης επιλαμψασης θεοθεν αυτωι
δοθεισης ευημεριας. 42, 14 την δε δευτεραν Κασιαν. 393 ως ηδη λοιπον εν ευωδιαι
τινι και απολαυσει των αγαθων γινομενος, ουτω την δευτεραν εκαλεσεν. 42, 14 την
δε τριτην Ἀμαλθειας κερας. ως παντων λοιπον πανταχοθεν περιρρεοντων αυτωι των
αγαθων ουτω την τριτην εκαλεσεν. Ἀμαλθειας γαρ κερας οι παλαιοι την των
αγαθων αφθονιαν εκαλουν. εκ μεν ποιας αιτιας ουκ εχω λεγειν· Ἕλληνες δε μυθους
πλαττοντες λεγουσιν αιγα τινα γεγενησθαι την Ἀμαλθειαν, ρειν δε απο του κερατος
της αιγος οινον, μελι και γαλα και οτι αν επιζητησηι. εγω δε πιθανωτερον
αναπλαττω μυθον ως εοικεναι τηι αληθειαι· φημι γαρ την αιγα την λεγομενην
Ἀμαλθειαν την γην ανορυττουσαν τωι κερατι θησαυρον κεκρυμμενον αποκαλυψαι,
τον δε αιπολον πλουσιον ευθυς εκ πενητος αναφανηναι και ουτω της Ἀμαλθειας το
κερας εις παραστασιν ευδαιμονιας προς ανθρωπων ονομαζεσθαι. εστι δε και αλλους
μυριους αναπλασαι μυθους των Ἑλληνικων πιθανωτερους, αλλ' ου σχολη γε τοις
της αληθειας επιμεληταις τουτοις προσεχειν τον νουν. ισμεν δε μονον, οτι εκ
παλαιου της Ἀμαλθειας το κερας εις δηλωσιν αφθονων αγαθων εκλαμβανεται, ωστε
394 καν σειρηνων η γραφη μεμνηται, καν κοιλαδος Τιτανων, καν Γιγαντων των απ'
αιωνος ονομαστων, ουκ, επειδη τινα περι τουτων Ἕλληνες μυθολογουσιν, τα της
ιερας αθετουμεν γραφης ρηματα, αλλ' εκεινοις μεν τους μυθους και τα πλασματα και
τα γραωδη σοφισματα καταλιμπανομεν, ημεις δε πανταχου της αληθειας
μεταποιουμεθα πανταχοθεν εαυτοις εκ της θεοπνευστου γραφης τα ψυχωφελη
ποριζομενοι. ει δε δει τι και πνευματικον θεωρησαι εν τοις τοποις· οταν ο φωσφορος
του θεου λογος εν ταις καρδιαις ημων ανατειληι, ημερα ημιν επιλαμπει,
προκοπτοντες δε Χριστου ευωδια γινομεθα, περι ου γεγραπται· σμυρνα και στακτη
και κασια απο των ιματιων σου, αυξανομενοις δε και εις τελειωσιν ερχομενοις τοτε
και Ἀμαλθειας κερας ημιν εγγινεται η των πνευματικων χαρισματων αφθονια. ει δε
και τινα μυστικωτερον εχουσι λογον τα γεγραμμενα, τοις διαβατικωτερον και
υψηλοτερον θεωρειν δυναμενοις καταλιμπανομεν. 42, 15 και ουχ ευρεθησαν κατα
τας θυγατερας Ἰωβ βελτιους αυτων εν τηι υπ' ουρανον. και τουτο πατερων
ευδαιμονια, το τεκνα ωραια και ευπροσωπα κεκτησθαι. και γαρ και της Σαρας
επαινει την οψιν η γραφη και του 395 Ἰωσηφ και του ∆αυιδ. νοει μοι δε το καλλος
και κατα ψυχην, ωστε το βελτιους επι τε ψυχης και σωματος εκλαμβανεσθαι. προς δε
διανοιαν τρεις τινες αριστειαι τωι Ἰωβ γεγονασιν, καθ' ας μεχρι των καιρων εκεινων
123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουχ ευρεθησαν εν τηι υπ' ουρανον· η προ των πειρασμων εν τωι πλουτωι, η εν αυτοις
μεσοις τοις αγωνισμασιν, η μετα τους πειρασμους. εν γαρ τοις τρισι τουτοις καιροις
αριστα αγωνισαμενος τρεις ωραιας εσχηκεναι λεγεται θυγατερας μενουσης μεν και
της ιστοριας, αναγομενου δε και του λογου επι τους τρεις καιρους, καθ' ους αριστα
αγωνισαμενος καρπους ωραιους και γεννηματα περιφανη και πασι γνωριμα
προηνεγκατο. 42, 1517 εδωκε δε αυταις ο πατηρ κληρονομιαν εν τοις αδελφοις.
εζησε δε Ἰωβ μετα την πληγην ετη εκατον εβδομηκοντα, τα δε παντα ετη εζησε
διακοσια τεσσαρακοντα οκτω. και ειδεν Ἰωβ τους υιους αυτου και τους υιους των
υιων αυτου τεταρτην γενεαν. και ετελευτησεν Ἰωβ πρεσβυτερος και πληρης ημερων.
πασας ειληφε τας κατα νομον επαγγελιας ο τον νομον γραπτον εν τηι διανοιαι
περιφερων πριν ακουσαι νομου. ην γαρ νομου πληρωτης, ει και μη μαθητης. 42, 17α
γεγραπται δε αυτον παλιν αναστησεσθαι μεθ' ων ο κυριος ανιστησιν. των δικαιων
δηλονοτι. οι γαρ ασεβεις ουκ αναστησονται εν κρισει ουδε οι αμαρτωλοι εν βουληι
δικαιων. 42, 17β ουτος ερμηνευεται εκ της Συριακης βιβλου. και ταυτα τα ρηματα
δεχομεθα, ει και μη ως του παντος υφους οντα, αλλα γε ως τινος των αγιων αυτα
συνυφαναντος τηι βιβλωι. 396 πλην ομως παντα δεχομεθα ουτως εκ των πατερων το
βιβλιον παρειληφοτες. 42, 17β εν μεν γηι κατοικων τηι Αυσιτιδι επι τοις οριοις της
Ἰδουμαιας και Ἀραβιας. προυπηρχε δε ονομα τωι Ἰωβ Ἰωβαβ, λαβων δεγυναικα
Ἀραβισσαν γενναι υιον ονομα Ἐννων. τας μετονομασιας επι των αγιων ευρισκομεν,
ως τον Ἀβραμ Ἀβρααμ ονομαζομενον και τον Πετρον Κηφαν, ωστε και τουτο
σημειον της του αγιου Ἀβρααμ ριζης το προτερον καλεισθαι τον Ἰωβ Ἰωβαβ. επειδη
δε της παλαιας του Ἰωβ ονομασιας εμνησθη, καλως και της αυτου γυναικος
εμνημονευσε της Ἀραβισσης. ου γαρ ετεραν ηγαγετο γυναικα, ως γε νομιζω, αλλ'
αυτη ην η πρωτη, εξ ης γεγονεν αυτωι ο Ἐννων, ειτε εις των πρωτων παιδων, ειτε
και των δευτερων. και ει μεν τις λεγει την πρωτην τεθνηκεναι και μη απολαυσαι
των αγαθων, φαμεν, οτι τουτο υπεστη δια το ειρηκεναι τωι Ἰωβ· ειπον τι ρημα προς
κυριον και τελευτα. ει δε αυτη εστιν η περιουσα και των αγαθων απολαυσασα,
λεγομεν, οτι δια το σωφρονεστεραν αυτην γενεσθαι δια της επιτιμησεως του δικαιου
και μη αντειπειν προς την συμβουλην δεδοται αυτηι και των αγαθων η απολαυσις.
πλην ουκ αναγκη τα τοιαυτα λεπτολογειν. 42, 17ξ ην δε αυτος πατρος μεν Ζαρα των
Ἠσαυ υιων υιος, μητρος Βοσωρας, ωστε ειναι αυτον πεμπτον απο Ἀβρααμ. κειται δε
η γενεαλογια εν Παραλειπομεναις. απο γαρ Ἀβρααμ Ἰσαακ, εκ δε τουτου Ἠσαυ, εξ ου
Ῥαγουηλ, απο δε τουτου Ζαρα ο 397 του Ἰωβ πατηρ. πεμπτος ουν απο Ἀβρααμ ο Ἰωβ
μη συναριθμουμενου,δηλονοτι, του Ἀβρααμ, οθεν και λεγομεν αυτον προ νομου
τυγχανειν. ο γαρ Μωυσης εκτος απο Ἀβρααμ ευρισκεται ουτως· Ἀβρααμ
ἸσαακἸακωβ Λευι Κααθ Ἀμβραμ Μωυσης. η ουν προ Μωυσεως ευρισκεται
προλαμβανων γενεαν μιαν, η καν δωμεν αυτον συγχρονισαι τωι Μωυσει, ουπω δε
νομου γεγονε μαθητης. ημεις μεν ουν ουτω φαμεν, επει και πολλοις των εν
εκκλησιαι διαπρεψαντων και παλαιοτεροις εξηγηταις ουτως εδοκει. ει δε τις
φιλονεικων λεγει αυτον ακηκοεναι του νομου, και ουτως ο Ἰωβ θαυμασιωτερος
αναφανησεται των μεν Ἰσραηλιτων μη φυλαξαντων τον νομον, αλλα και ειδωλοις
θυσαντων, του δε Ἰωβ νομικως ομου και ευαγγελικως εν Ἰδουμαιαι πολιτευσαμενου.
42, 17δ και ουτοι οι βασιλεις οι βασιλευσαντες εν Ἐδωμ, ης και αυτος ηρξε χωρας·
πρωτος Βαλακ ο του Βεωρ, και ονομα τηι πολει αυτου ∆εναβα· μετα Βαλακ Ἰωβαβ ο
καλουμενος Ἰωβ· μετα τουτον Ἀσωμ ο υπαρχων ηγεμων εκ της Αυσιτιδος χωρας·
μετα δε τουτον Ἀδαδ υιος Βαραδης ο εκκοψας Μαδιαμ εν τωι πεδιωι Μωαβ, και ονομα
τηι πολει αυτου Γεθθαιμ. ουτω και εν Παραλειπομεναις ευρησεις, ωστε, οταν λεγηι
περι εαυτου οτι· ημην εν μεσωι αυτων ως βασιλευς εν μονοζωνοις, η οτι και προ της
βασιλειας δια την αρετην ως βασιλευς ετιματο, η το ως ουχ ομοιωματικως ειρηται,
124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' επ' αυτης της αληθειας, οτι βασιλευς ετυγχανεν. 42, 17ε οι δε ελθοντες προς
αυτον φιλοι· Ἐλιφαζ των Ἠσαυ υιων Θαιμανων βασιλευς, Βαλδαδ ο Σαυχαιων
τυραννος, Σωφαρ ο Μιναιων 398 βασιλευς. καλως παλιν των φιλων εμνημονευσεν ο
λογος μονονουχι λεγων· επι των περιφανων τουτων και απαραγραπτων προσωπων
γεγονε τα κατα τον Ἰωβ. επι γαρ δυο και τριων μαρτυρων παν ρημα σταθησεται,
φησιν η γραφη. το μεν ουν πονηματιον συντομον, ως επεταξατε, τετελεσται, ω
Ἰωαννης και Ἰουλιανε οι θεοσεβεστατοι, ωσπερ και εις τον Ἐκκλησιαστην. υμεις δε
το ατελευτητον μη παυσησθε ημιν εισφεροντες χρεος, τας ευχας φημι και την
αγαπην, μαθηται γνησιοι του της αγαπης υιου τυγχανοντες και της λεγουσης
εντολης πληρωται· μηδενι μηδεν οφειλετε, ει μη το αλληλους αγαπαν, ο δη και
αλλοις και πασιν ημων τοις αδελφοις εισφεροντες μη παυσωμεθα ευπροσδεκτοις
ευχαις του μακαριου προφητου και αγωνιστου και καλλιστεφανου και αμεμπτου
Ἰωβ μονηι χαριτι του κυριου και σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι πατρι
δοξα τιμη κρατος συν αγιωι πνευματι εις τους αιωνας των αιωνων. αμην.

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


