Commentarii in epistulam ad Romanos (e cod. Vindob. gr. 166)
1 1, 1. ∆ουλον δε εαυτον λεγει η δια την επαινετην ταπεινο φροσυνην ουκ εκ του
εχειν το πνευμα το εις φοβον τον της δουλειας αγον αλλα το πνευμα το εις
υιοθεσιαν αναγον, η και κατα τον της διακονιας λογον. διο και εφασκε δουλος
Ἰησου Χριστου η και ως μορφουμενος κατα θεον· παραπλησιως εκεινωι αναλαμβανει
την του δουλου μορφην, και γινεται τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος, ινα τους Ἰουδαιους
κερδησηι,και πασιν εαυτον ποιει δουλον ελευθερος ων εκ παντων κατα την
υψηλοτατην δουλειαν την προς τον κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, και καθο αγαμος
ως μη δουλος ων της γυναικος αλλ' ελευθερος, εν τουτωι δουλος εστι Χριστου ως μη
μεριζομενος τηι κακεισε αλλα μονα μεριμνων τα του κυριου, και ου περισπωμενος
απο της προς τον λογον δουλειας, και καθο δουλευει τωι ωνησαμενωι αυτον ιδιωι
αιματι, δουλος εστι αυτου. ταυτον δε ειπειν δουλος Ἰησου Χριστου και δουλος λογου
και αληθειας και δικαιοσυνης και σοφιας και ειρηνης και η τι αλλο ονομα ανα
γεγραπται του υιου του θεου. 2 1, 1. Κληθειη δ' αν κλητος γενικως μεν <ο>
παραλαβων χαρισμα, ιδικως δε και ο λαβων τι εξαιρετον παρα τους αλλους οιον δια
κονιαν η προφητειαν η διδασκαλιαν η τι τοιουτον. ως ουν εν γενικωι λογωι πολλοι
κλητοι, ολιγοι δε εκλεκτοι, ως Ἰουδας γεγονε κλητος αλλ' ουκ εκλεκτος, ο ουν
Παυλος κληθεις και κλητος γεγονε κατα το γενικον, ετυχεν ευθυς και του ιδικου
τουτεστι της αποστολης. απο κοινου δε αρμοζει ειπειν· Παυλος δουλος Ἰησου
Χριστου και κλητος αποστολος Ἰησου Χριστου γεγονεν. ειωθως μεν ως τα πολλα το
αποστολος συναπτειν ευθυς τωι ονοματι τωι ιδιωι, νυν προστεταχε το δουλος Ἰησου
Χριστου· τινος ενεκεν; εμοι δοκειν βουλομενος εις πολλην ευ λαβειαν Ῥωμαιους
εναγαγειν, ωστε περι παντος ποιεισθαι τωι δουλος ολως ονομαζεσθαι του Χριστου,
και μη πεφυσησθαι τοις αλλοις εκ του δοκειν παντων κατακρατειν· εις τοσουτον γαρ
εντευθεν τοτε φρονηματος ηρθησαν, ωστε λογος αυτους ειωθοτας κατα ψηφον της
συγκλητου θεους αναγορευειν ους αν βουληθειεν, επι του σωτηρος ημων
τουναντιον ποιησαι· γνωρισαι μεν γαρ αυτοις τον [το] τηνικαυτα της Ἰουδαιας
αρχοντα δι' εκεινων, οτι περ Ἰησουν ανθρωπον τινα θαυματοποιητην γενομενον οι
τηιδε μετα θανατον εγηγερθαι κηρυττοντες θεον ειναι παραδιδοασιν, τουσδε
δυσχεραναντας αποψηφισασθαι τουτο κοινωι συνεδριωι δια το παρα γνωμην αυτων
τετολμησθαι. ην δ' αρα και τουτο της θειας χαριτος εργον προς το μελλον
οικονομησασης το δεον, ινα μη κατα σπουδην ανθρωπινην ως πολλα πολλακις και
τουτο κεκρατηκεναι δοκηι. δια τουτο τε ουν το δουλος Χριστου προ του αποστολου
τεθεικε και αμα διοτι το της αποστολης οις αν προσειη αξιωμα, χρειας αλλων ενεκα
προσεστι, το δε Χριστου δουλον ειναι τινα, τουτο ιδιον του κεκτημενου κερδος εστιν.
3 1, 1. Ἀφοριζεται μεντοι και εκ κοιλιας μητρος εις το ευαγγελιον του θεου, ου δια
την φυσιν εχουσαν το εξαιρετον υπερ τους αλλους ανθρωπους, αλλα δια τας
προεγνωσμενας μεν τωι θεωι προτερον πραξεις υστερον δε γενομενας εκ της
παρασκευης και <της> προαιρεσεως της αποστολικης. 4 1, 1. Ουκουν θεου εστι το
ευαγγελιον εις ο αφωρισθη Παυλος, ο δε Μαρκος το ευαγγελιον Ἰησου Χριστου λεγει
και ο αυτος Παυλος εν τηι προς Γαλατας. 5 1, 4. Τινες δε το δυναμει τωι αγιωι πνευματι
επισυναπτουσι και ουτως αναγινωσκουσιν· εν δυναμει κατα πνευμα ως εν τωι
Ἰησουν τον απο Ναζαρεθ, ως εχρισεν αυτον ο θεος πνευματι αγιωι και δυναμει
τουτεστι τωι δυνατωι πνευματι, και εν τηι προς Θεσσαλονικεις το ευαγγελιον ημων
ουκ εγενηθη εν υμιν εν λογωι μονον αλλα και εν δυναμει και εν πνευματι αγιωι. φησι
τοινυν οτι αφωρισθη απο θεου εις το ευαγγελιζεσθαι παντας περι του υιου αυτου
Ἰησου Χριστου ος εκ σπερματος μεν ∆αυιδ γεγονε κατα σαρκα, υιος δε ωρισθη ειναι
θεου τουτεστιν εκυρωθη τουτο ων, μαλιστα και πλεον εφανερωθη τηι δυναμει του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αγιου πνευματος αυτου προς αθανασιαν εκ νεκρων αναστας· εθανατωθη μεν γαρ,
φησι, σαρκι, εζωοποιηθη δε πνευματι, και εσταυρωθη εξ ασθενειας, αλλα ζηι εκ
δυναμεως θεου. πνευμα μεντοι αγιωσυνης το αγιαζον πνευμα ως και θεος
παρακλησεως ο παρακαλων θεος. 6 1, 9. Ἐπειδη οι αληθινοι προσκυνηται
προσκυνουσι τωι θεωι εν πνευματι και ουκ εν σωματι, εν τε αληθειαι και ουκ εν τυπωι,
επει ουν ο θεος προς αντιδιαστολην σωματος κατα την συνηθειαν της γραφης,
πνευμα εστι και ασωματος, οι εν πνευματι προσκυνουντες αυτωι ως χρη
προσκυνουσιν αυτωι δι' αληθειας ου δια τυπων· λατρευειν δε εστι κυριως το
δουλευειν και παντας ποιειν απο διαθεσεως. 7 1, 10. τεως ουν ειπεν· ειπως
ευοδωθησομαι εν τωι θεληματι του θεου ελθειν προς υμας, εσημανεν οτι εστι χωρις
θεληματος θεου ηκειν προς τινα, ωσπερ ο Βαλααμ απηιει προς τον Βαλαακ
καταρασαμενος μισθου τον Ἰσραηλ. οιμαι δε οτι και πας εθνικος, η οπωσποτε της
θεοσεβειας αλλοτριος, μη διακονουμενος αγιοις των λυσιτελων αυτοις, ουκ εν
θεληματι θεου ευοδουται γινεσθαι προς ους γινεται, ει και ευοδουται ποτε· εστι γαρ,
φησιν η γραφη, εν κακοις ευοδια ανδρος. 8 1, 11. Ὡς οντος δε χαρισματος <μη>
πνευματικου, αναγκαιως προστεθειται το πνευματικον· εστι γαρ τινα χαρισματα ου
πνευματικα, ως ο πλουτος, η δοξα η ανθρωπινη και ο γαμος· το γαρ πνευματικον
ουκ αν ποτε εμποδισηι προσευχηι, η δε επι το αυτο συνοδος ανδρος και γυναικος
κωλυει. οτι δε ο γαμος χαρισμα δηλοι ο αποστολος φησας· θελω δε παντας
ανθρωπους <ειναι> ως και εμαυτον, αλλ' εκαστος ιδιον εχει χαρισμα εκ θεου, ος μεν
<δε> ουτως, ος δε ουτως. ομως ο Παυλος θελει αυτοις μεταδουναι χαρισμα πνευ
ματικον στηριζον και βεβαιωσον αυτους, ινα μηκετι ωσι νηπιοι κλυδωνιζομενοι
παντι ανεμωι. 9 1, 13. Ἢ ως φθανουσης της προνοιας επι τας αποστολικας αυτου
εκδημιας· διο και ηυχετο ευοδωθηναι ως ενδεχομενου παυσασθαι του κωλυματος, η
εκ του σατανα ενεποδισθη, ινα μη σχηι τινα καρπον, ητοι ουκ ην του θεου θελημα,
επειπερ ᾔδει μη ειναι καιρον του πειθειν· οτε δε γεγονεν ο καιρος του πειθειν, τοτε
και εποιησεν αυτον απελθειν. δι' ων δε ειπεν εκωλυθην και οσα τα αυτα,
απολογειται υπερ εαυτου και εφελκεται την της Ῥωμαιων εκκλησιας αγαπην προς
εαυτον. 10 1, 13–14. Το δε ινα τινα καρπον σχω και εν υμιν καθ' υπερβατον νοησηις, ο
εαν μη τηρηθηι, μαχεται τηι ακολουθιαι· τις γαρ αν ειπηι δια τουτο κεκωλυσθαι ελθειν
προς τους Ῥωμαιους τον Παυλον, ινα καρπον σχηι; τουναντιον γαρ, ει μη εκωλυθη,
καρπον εσχεν, κωλυομενος δε απεστερειτο καρπου. αναγνωστεον ουν ουτως·
πολλακις προεθεμην ελθειν προς υμας, ινα τινα καρπον σχω και εν υμιν καθως και
εν τοις λοιποις εθνεσιν, Ἕλλησι τε και βαρβαροις, σοφοις τε και ανοητοις οφειλετης
ειμι, και εκωλυθην αχρι του δευρο. δια τι ουν ηναγκασθη το υπερβατον θειναι;
επειδη τωι ινα καρπον σχω εμελλε συναπτειν πολλα οιον το εν υμιν καθως και εν
τοις λοιποις εθνεσιν, Ἕλλησι τε και βαρβαροις, σοφοις τε και ανοητοις οφειλετης
ειμι και τα ακολουθα. ινα ουν μη διακοψηι την συνεχειαν, παρ ενθεις το εκωλυθην
αχρι του δευρο συνηψε τωι προτερωι τωι προεθεμην ελθειν προς υμας το ινα τινα
καρπον σχω, και ουτως απεδωκε τηι του λογου ακολουθιαι την ταξιν. 11 1, 14. Τεως
δε φησας ινα τινα καρπον σχω, εμφαινει οτι ο καρπος ουκ εν μονηι εστι προαιρεσει
αλλα και εργου χρεια εν καιρωι, και ο κτωμενος τοιουτους καρπους πλουσιος γινεται
εργοις αγαθοις και μακαριωτερος. ειχε δε καρπους ου μονον εν τοις μωροις του
κοσμου ους ανοητους νυν ανομαζει, αλλα και εν σοφοις, σοφιαν λαλων εν τοις
τελειοις την εν μυστηριωι αποκεκρυμμενην. ωσπερ ουν οφειλετης ων σοφοις εδειτο
μαθηματων προς σοφους αγοντων αυτους προς τον χριστιανισμον, ουτως και
βαρβαροις οφειλετης ην ομιλειν αυτοις κατα την διαλεκτον αυτων. σοφιας μεν ουν
προς τους σοφους χρηιζει ο διδασκων, μακροθυμιας δε και του οικονομικου και της
επαινουμενης ταπεινοτητος προς τους ανοητους. ο ουν οφειλετης η αποδιδους ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

εγκαλειται, η αποστερων ου αν οφειληι, εικοτως αν εγκληθειη. 12 1, 17.
Ἀποκαλυπτεται δε η του θεου δικαιοσυνη τοις εκ πιστεως παλαιοτερας εις νεαν
ηκουσι· πιστευσαι γαρ αει Μωυσει ινα τις πιστευσει και τωι Χριστωι, και ο πιστευων
τωι Χριστωι μη πιστευων τοις προφηταις ουκ ορθως πιστευει ουδε λεγεται ουτος
κυριως πιστευειν. το δε ο δικαιος εκ πιστεως ζησεται διδασκει, οτι ει τις δικαιος μεν
ηι, πιστιν δε μη εχει, η πιστευει μεν, μη ηι δε δικαιος, ουκ αν σωθειη. 13 1, 18. Ἔοικε
δε λεγεσθαι οργη και ο διακονος των επι τοις ημαρτημενοις πονων και οι υπ' αυτον
των αυτων λειτουργοι, ως οτε προσετεθη εκκαηναι η οργη του θεου εν τωι Ἰσραηλ,
οτε ανασεισθεις υπ' αυτης ∆αυιδ εκελευσε τωι Ἰωαβ αριθ μησαι τον λαον. το δε
δευτερον παρισταται εκ του απεστειλεν εις αυτους θυμον και οργην και θλιψιν,
αποστολην δι' αγγελων πονηρων. οτε δ' αυτοι οι δι' αμαρτιας πονοι· ουτω γαρ
ακουω του κατα την σκληροτητα σου θησαυριζεις σεαυτωι οργην εν ημεραι οργης, και
του εφθασε δε εις αυτους η οργη εις τελος. προς τουτο επισκεψαι, ει <τα>
συμβαινοντα τοις δικαιοις, πειραζοντος αυτους του πονηρου, οργη μεν εστιν, ουτε δε
θεου ουτε απ' ουρανου, αλλα κατωθεν ποθεν η του διαβολου η τινος των αγγελων
αυτου. τουτοις δε τις ουκ απιθανως ανθυποισει το ειναι ημιν την παλην προς τα
πνευματικα της πονηριας εν τοις επουρανιοις· και γαρ ταυτα δοξει οργιζομενα τοις
αγιοις παλαιειν και επαγειν αυτοις απ' ουρανου οργην. μη ποτε ουν εστι τις απ'
ουρανου οργη και ετερα κατωθεν, ως αποδεδωκαμεν, ουτως και ημιν απ' ουρανου
οργη θεου εστιν, ετερα δε απ' ουρανου μεν, ου θεου δε. 14 1, 24–26. Της ουν
θεοσεβειας εξω της ψυχης γενομενης ητις εστιν αρετη πρωτη, συνεξερχεται και η
σωφροσυνη, και ασεβεια εισερχεται εις αυτην, και ακολασια ταυτηι ακολουθει ταυτα
παραδοθεισης της ψυχης· ουκ επρεπε γαρ εκβληθεισης ευσεβειας τον θεον ετι
φρουρειν την ασεβη ψυχην, αλλα παραδοθηναι εις ακαθαρσιαν ινα ατιμαζηται τα
σωματα αυτων, ναοι ειδωλων γενομενα και πασης ατιμιας αξια. ει γαρ και τινες
ασεβεις ειδωλολατραι ασκουσι σωφροσυνην, αλλα σωφροσυνη αρετη εστι ητις
ελεται προθεσεως επαινετης, ουτοι δε μοχθηρας εισι προθεσεως· διο και
μεταλαττουσι την φυσικην χρησιν εις την παρα φυσιν αι δοκουσαι παρθενοι των
ειδωλων. 15 2, 7. Και οργη μεν εστι ο επομενος τοις αμαρτανουσιν επι τιμωριαι
πονος, θυμον δε οριζονται οργην αναθυμιωμενην και λιαν οιδενουσαν. ουτος δε ο
θυμος εργον εχει το ελεγχειν, ηνικα αν τις δια τας αμαρτιας πασχοι τι, ητοι της
συνειδησεως αυτου πληττουσης η ακολουθουντων επιπονων τινων τηι αμαρτιαι.
αλλα και θλιψις επεται τοις τοιουτοις ουχ η υπομονην κατεργαζομενη, ουδε εν ηι τις
αν καυχησηται, αλλ' ηι συνεζευκται στενοχωρια. ουκ αν δε τις εστενοχωρηθη, ει
εσχεν απο σοφιας πλατος καρδιας και ηκουσε του αποστολου λεγοντος· πλατυνθητε
και υμεις· συναγειν γαρ ειωθε και στενουν την ψυχην τα κακα, ως τον διαβολον ως
εν οπηι κατα τον οφιν εμφωλευειν.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3


