Commentarii in Romanos (III.5-V.7) (P. Cair. 88748 cod. Vat. gr. 762)
Ὠριγενους εις την προς Ῥω̣μ̣α̣ιους, τομος ˉε.
[Rom. 3, 5–8] «Ει δε η αδικια ημων Θεου δικαιοσυνην συν ιστησιν». οτε μεν ·····]
εθν[····]··ε·ομενωι, οτε δε προς τα εθνη τον λογον αποτεινοντι και ·[····]·το πα[········]ν
παντων εθνων απαγγελλοντι, ετερα δε περι Ἰουδαιων ···········[··] *** Λεγομεν δε οτι
δι' ολης της επιστολης αυτωι προκειται τ̣ην προ της | επιδημιας Χριστου του Ἰσραηλ
παραστησαι σωτηριαν του κατα τον νομον ζ·[··········]· [····] δε αυτωι και περι των μετα
την Σωτηρος ημων επιδημία̣[ν ······· ····πως] ᾿Ι̣σ̣ρ̣α̣η`̣λ̣ παραπτωματι γεγονεν η σωτηρια
τοις εθνεσι [·· ·················] μενος ε̣μφηναι λαμπροτεραν γινομενην ··[····· ··············]
κιλον της σ·[··]·κ··········[··]ε·λυτο | ψευδος κ[············]· ανθρωποις εμπ·[·······]···εν το
«Γινεσθω δε ο Θεος αληθης, πας δε ανθρωπος ψευστης» *** προς του῀̣το νυν
ὑπ̣ειδομενος ανθυπ̣ο̣φορ̣ὰν̣ [·]··[·············]η··μενην περι τ[···] ·η δικαιως [επ]ιφερεσθαι
κατα των ανθρωπων [········· αδικια αυτων συνισ τησιν την του Θεου δικαιοσυνην·
τιθησιν γὰρ̣ την ανθυποφοραν και κωλυει τους χρωμενους αυτηι *** | Ἀμηχανον γαρ
και αδ̣[ικον λεγειν τον Θεον και φασκειν οτι κρινει τον κοσμον, εν τ····[····]·[·········]ι
ευθεως μηδενος ακριτου νοουμενου [***...] ·[··]·ως δυσφ·[··········]·ι τουτοις
παρισταμενοι τοις λογοις καταψευδο[νται] η῾̣μ̣ω῀̣ν̣ ·[····]υ̣σ̣φημα περι ημων 126
λεγοντων· φασκουσι γαρ δυναμει τουθ̣' ημας απαγγελλειν οτι ειπερ η αληθεια του
Θεου περισσευει εν τωι των | ανθρωπων ψευσματι και συνισταται αυτου η
δικαιοσυνη υπο της ημετερας α᾿̣δικιας, βουλομεθα δε ελθειν τα αγαθα ου δυναμενα
ηκειν προ των ημετερων κακων, ποιησωμεν ημεις τα χειρονα ινα μετα τουτο ελθηι
τα αγαθ̣[α·····] δικαιοτατα εσται κριμα το κατα των ημας βλασφημουντων και
[········]···· δυναμει λ[·]·ειν α μηδαμως ακολουθει τοις υ῾̣φ' η῾̣μ̣ω῀̣ν̣ πε|[···]···ενοις. Ταυτα
το «Μη αδικος ο Θεος ο επιφερων την οργην κατα ανθρωπων;» [·]·· ει δε ως εν
ετεροις ευρομεν «Μη αδικος ο Θεος επιφερων την οργην; κατα ανθρωπον λεγω. Μη
γενοιτο», τοιουτον αν εχοι νουν η λεξις· το φασκειν αδικον ει῀̣ναι τον Θεον
επιφεροντα την οργην επει η αδικια ημων Θεου δικαιοσυνην συνιστησιν, ου κατα
Θεον λεγει ουδε κατα την σοφιαν αυτου αλλα κατα | το ανθρωπινον και καθο Πας
ανθρωπος ψευστης εστιν *** ... περι αυτου αι επιστημαι των εναντιων εισιν οιον η
ιατρικη τεχνη εστιν π̣ερι νοσερα και υγιεινα και ου δηπου επ̣ε̣ι`̣ υγιειαν
πραγματευεται δυνα ται ········]·[··]ειν περι νοσερων, αλλα και η φρον̣ησις αποδεδοται
ε᾿̣πιστημ αγαθων και κακων, και η σωφροσυνη αιρετων και ουχ αιρετων | 128 και η
ανδρεια δεινων και ου δεινων· αποφατικοις δε φασιν χρησθαι το̣υς ο´̣ρους κατα
αποριαν ονοματων των ταναντια δηλουντων, ου τα α᾿̣ντ̣ικειμενα *** αναγκη τον
αναλαμβανοντα δικαιοσυνης επιστημην ειδε‖ ν̣αι και την αδικιαν *** Συνιστησιν
τοινυν την του Θεου δικαιοσυνην και το κα´̣λλ̣ος δεικνυσιν και την υπεροχην του
κατ' αυτην καλου θεωρεισθαι ποιει η η῾̣με̣τ̣ερα αδικια· ης μηδαμως υπαρχουσης
υπεροχη π·ρ[·] την δικαιοσυνην ··[·]···· *** Ἡ γαρ οργη πρωτως επι την αδικιαν
ερχεται και`̣ δι' αυτην και επι τους χρωμενους αυτηι [··]· αδικος [·]·[···]· οργην
υ῾̣φισταμενος κατα αδικιας και ι[············· ········]μ̣ενος τηι αδικιαι *** Κατα ανθρωπον
ου῀̣ν λεγει τον [·········· ·············] θνηισκοντα ο την ······[····]ηνπροιεμ[·········· ·········]····
επιφερων την οργην *** Παντες γαρ ανθρωποι φυ σει τεκνα οργης απο του ει|ναι
θεοι και υιοι Ὑψιστου αλλα μετα πρ[··············] *** και τ̣ο̣λμησας γ' αν ειποιμι ο´̣τι
οταν γενηται ο Θεος παντα εν πασιν, τοτε ουκετι εσται ανθρωπος παντων
γενομενων θεων ·[········]· ερων αυτωι παντων γενομενων ενος Θεου κατα το «Ὡς εγω
και [συ εν εσμεν] ινα και αυτοι εν ημιν εν ωσιν» *** Και εν τηι Προς Κορινθιους
[··········] εγενηθημεν τωι | κοσμωι τουτεστιν εν τωι περιγειωι τοπωι ····[·····]ιν και
αγγελοις και ανθρωποις *** επερισσευσεν καθαιρετικως εκει̣·· ουκ αν περι[···]· τα, ει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

μη τα τοσαυτα ψευδη και πιθανα παρεισεληλυθει· δια τουτο [···]ν πως 130 η αληθεια
του Θεου εν τωι ανθρωπινωι ψευσματι <επερισσευσεν> *** Το δ' ομοιον και νοει περι
αλλων δογματων εν οις τρια γενη αγαθων ειναι λεγεται, τα μεν | περι ψυχην, τα δε
περι σωμα, τα δε περι τα εκτος, και την ευδαιμονιαν συμπληρουσθαι οι τοιουτοι
διδασκουσιν εκ της τριγενειας αυτων. Ουτοι δε και την προνοιαν διακοψαντες
ιστασιν αυτην μεχρι των σεληνης ορων, το κατω αταξιαι παραδοντες και αιροντες
Θεον και πρ[νοιαν απο των τηιδε *** και εκ τουτων ουν δηλον πως ειρηται το «Ἡ
αληθεια του Θεου εν τωι εμωι ψευσματι επερισσευ σεν». Περισσευει δε η αληθεια | του
Θεου εν τωι ανθρωπινωι πολλωι και ποικιλωι ψευσματι εις δοξαν Θεου *** [... ου]
μονον ως ανθρωπος λοιδορου μαι αλλα μηποτε ως Θεος βλασφη[···]μ··[··] ανθρωπων
το εν δικηι εσται *** [Rom. 3, 9–18] Μετα ταυτα, ως εθος εστιν αυτωι διδα´̣σ̣κειν απο
των γραφων, βουλεται ρητα συναγαγειν πως παντες Ἰου|δαιοι τε και Ἕλληνες υπο
αμαρτιαν γεγονασιν, αρξαμενος απο του «Καθως γεγραπται οτι ουκ εστιν δικαιος
ουδε εις», και εμοι δοκει αποδοσε̣ως ενεκεν δειν 132 ου μονον ενταυθα αλλα και ει
που αλλαχου μεμνηνται οι Ἰησου Χριστου διακονοι της καινης διαθηκης ρητων
νομικων η προφητικων επιμελως προσ εχειν που γεγραπται α παρατιθενται, και ει
αυταις ‖ λεξεσι χρωνται τοις γεγραμμενοις η εσθοτε μεταποιησαντες αυτα. <Το ουν>
«Ουκ εστιν ο συνιων, ουκ εστιν ο εκζητων τον Θεον» αυταις λεξεσιν ουχ ευρομεν
που γεγραμμενον, αλλα νομιζομεν απο του τρισκαιδεκατου ψαλμου και του
πεντηκοστου δευτερου μεταπεποιησθαι υπο του αποστολου τα ρητα. Ἐν μεν γαρ τωι
τρισκαιδεκατωι ψαλμωι ειρηται· «Κυριος εκ του ουρανου διεκυψεν επι τους υιους των
| ανθρωπων, του ιδειν ει εστιν συνιων η εκζητων τον Θεον», εν δε τωι πεντηκοστωι
δευτερωι «Ὁ Θεος εκ του ουρανου διεκυψεν εις τους υιους των ανθρωπων του ιδειν
ει εστι συνιων η εκζητων τον Θεον». Ἔοικεν ουν νενομικεναι ισοδυναμειν το «του
ιδειν ει εστιν συνιων η εκζητων τον Θεον» τωι «ουκ εστιν ο συνιων, ουκ εστιν ο
εκζητων τον Θεον». Και το «Ουκ εστι δικαιος ουδε εις» νομιζω γεγονεναι εκ του
«Ουκ εστι ποιων χρηστοτητα, ουκ εστιν εως ενος»· ωστε οσον επι τηι δυναμει δις
αυτον τεθεικεναι, | απαξ μεν μεταποιησαντα, απαξ δε λεξεσιν ταις αυταις
χρησαμενον και παραλιποντα το δευτερον ειρημενον «ουκ εστιν» *** Μετα τουτο
τιθησιν το «Ἰος ασπιδων υπο τα χειλη αυτων» ωσπερ και··· † ωσυνπεριφερομαι
με·[····]·ι̣ω̣μ̣ε̣ν̣ω̣ απο τινος των ψαλμων· το δε επι τουτοις «Ὧν το στομα αρας και
πικριας γεμει» εοικεν γεγονεναι απο 134 του εν τωι ενα|τωι ψαλμωι ουτως ειρημενου
«Ου αρας το στομα αυτου γεμει και πικριας και δολου». Ειθ' εξης τουτο εστιν· «Ὀξεις
οι ποδες αυτων εκχεαι αιμα»· τουτο δε ζητησεις εν τωι Ἡσαιαι, η εν ταις αλλαις των
Παροιμιων εκδο σεσιν, εν τωι «Ταχινοι εκχεαι αιμα», ο μετα αστερισκων προσετεθη
εν τηι εκδοσει των Ἑβδομηκοντα. Το δε «Συντριμμα και ταλαιπωρια εν ταις οδοις
αυτων» μεχρι του δευρο ουκ οιδα που ανεγνωκως· οιμαι δε εν τινι των προφητων
γεγραφθαι· † σαινομε γαρ εν τινι των προφητων γεγραφθαι το «Ὁδον ειρηνης ουκ
εγνωσαν», εν δε ψαλμοις «Ουκ εστιν φοβος Θεου απεναντι των οφθαλμων αυτων».
Ἔοικεν ουν πλειοσιν ρητοις κεχρησθαι ινα διδαξηι πως οιδεν η γραφη αιτιαθεντας
Ἰου|δαιους τε και Ἕλληνας παντας υφ' αμαρτιαν ειναι *** και ειπερ τους μη
Ἰουδαιους Ἕλληνας ονομαζει παντας, το «Ἰουδαιος» ονομαουκ εθνους αλλα
προαιρεσεως εστιν ονομα. Καν γαρ μη απο του Ἰουδαιων εθνους τις ηι, αλλογενης
ασπασαμενος τα Ἰουδαιων και γενομενος προσηλυ τος, ευλογως αν ουτος Ἰουδαιος
χρηματιζοι | π··τε αυτα ει τις εν Ἰουδαιοις γεννηθεις τα των εθνων ασπαζ[οι]το,
ουτος εξομοσαμενος τον Ἰουδαισμον προσηλυτος αν χρηματιζοι εκεινων ων
απεδεξατο τους νομους και τον λογον *** και ει μεν προτιθεται τις βιωσαι κατα το
γραμμα του νομου, εν φανερωι Ἰουδαιος εστιν· ει δε κατα τον πνευματικον νομον, εν
κρυπτωι Ἰουδαιος | αν τοιουτος λεγοιτο *** περι δε Ἑλληνων ευλογως επιστησαι τις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

136 αν πως γεγονασιν υπο αμαρτιαν, λεγοντος Παυλου· «Ἁμαρτια δε ουκ ελλογειται
μη οντος νομου». Ἀλλα προς τουτο φησομεν αλλα ‖ ··οσ· [···········]·σ̣περ εθνη τα μη
νομον εχοντα φυσει τα του νομου ποι[ο]υσι[ν και ενδεικνυ]νται το εργον του νομου
γραπτον εν ταις καρδιαις αυτων *** τ̣ο`̣ν̣ φ̣υσε̣[ι νο]μον τουτον ειναι τον του Θεου
νομον, τον δε κατα τας πολεις γραπτον μη ειναι φυσει αλλα θεσει νομον και μαλιστα
οτ̣ε εν τισιν εναντιουται | τωι της φυσεως νομωι *** ειπερ τον Μωσεως νομον
υπολαμβανεται ειναι περι ου τωι Παυλωι εστιν ο λογος, δηλονοτι η αμαρτια ουκ
ελλογηθησεται προ Μωσεως ουτε τωι Καιν αδελφοκτονησαντι, ουτε τοις δια τα
αμαρτηματα τον κατακλυσμον πεπονθοσιν αλλ' ουτε τοις εν Σοδομοις πονηροις και
αμαρτωλοις σφοδρα ενωπιον του Θεου καταλελο γισμενοις | και δια ταυτα
καταδικασθεισιν πυρι και θειωι κατα [τα] α᾿̣ ναγεγραμμενα *** Και Ἑλληνων δε τινες
ου κακως · απεφ̣ηναντο οτι αναγκαιον εστιν εν τωι λογικωι και θνητωι γενει αμα τηι
συμπληρωσει του λογου προτερον υποστηναι την κακιαν, ειτα χρονωι εξ επιμελειας
και προσοχης ταυτην μεν ανασκευαζεσθαι, την δε α᾿̣ρ[ετη]ν υφιστασθαι *** | 138
δικαιοι δε κατ' ενωπιον εισιν των υποδεεστερων και π[ολλ]ακις γε συγκρισει
χειρονων και ο αδικος δικαιος ειρηται. Ουτω γουν τηι Ἱερουσαλημ ειρηται περι
Σοδομων· «Ἐδικαιωθη Σοδομα εκ σου» *** Ἐπαν ουν αι γραφαι μαρτυρωσιν τισιν ως
δικαιοις και παλιν λεγωσιν «Ου δικαιωθησεται κατ' ενωπιον σου πας ζων», μη
νομισηις αυτας εαυταις εναντιουσθαι μηδε | τον Παυλον μη ακηκοεναι των
επαινουμενων επι δικαιοσυνηι λεγοντα «Ουκ εστιν δικαιος ουδε εις». Ἐρεις γαρ οτι ο
αυτος ως μεν προς τουσδε δικαιος εστιν, ως δε προς τον Θεον ουκ εστιν δικαιος ***
Ου δικαιουται ουν Ἀαρων ενωπιον Μωσεως νικωμενος υπο της εν Μωυσει
δικαιοσυνης. Ἡ δε Μαρια δικαιουται μεν ενωπιον πολλων, ουχι δε και ενωπιον |
Ἀαρων και Μωσεως *** πως ουκ εστιν δικαιος ουδε εις, Ἰουδαιος μεν καν προφητης
ηι, Ἕλλην δε καν αποστολικος τις ηι, οποιος ο μαθητευθεις Παυλωι Τιτος ετυγχανεν
*** Ποια δε αποκειμενα η οτε πληρουται το «Ειπεν Κυριος τωι Κυριωι μου· καθου εκ
δεξιων μου εως αν θω τους εχθρους μου υποποδιον των ποδων σου»; *** Πως γαρ
εστιν ο συνιων | επειπερ ει τις δοκει εγνωκεναι ουπω εγνω καθως δει γνωναι; Ὁ μεν
γαρ συνιων βλεπει προσωπον προς προσωπον, ο δε μη βλεπων πω προσωπον προς
προσωπον αλλα δι' εσοπτρου ετι και εν αινιγματι ουδεπω συνιησιν *** 140 Ταχα μεν
ουν παντες εξεκλιναν οτε πορευομενοι ‖ επορευοντο και εκλαιον αιροντες τα
σπερματα αυτων και εποιησαν α αιτια της εις Βαβυλωνα αιχμαλωσιας, ουκ απο
σκοπου δ' αν ειη το «εξεκλιναν» λαμβανειν δια την κακιαν ουσαν παρα φυσιν *** οι
ποιησαντες μονα τα διαταχθεντα δουλοι αχρειοι εισιν, επει αμα και τοτε
η|χρεωθημεν· και μηποτε ουκ εστιν καυχημα το «<Ὃ> ωφειλομεν ποιησαι
πεποιηκαμεν». Ὁ γουν κατα το ευαγγελιον λαβων το ταλαντον μετα του συνδουλου
εαυτου του ειληφοτος πεντε ταλαντα ο μεν ωφειλεν αποδουναι εδωκεν λεγων τωι
κυριωι· «Ἴδε εχεις το σον», ουδεν ηττον αποδους ο ωφειλεν, αχρειος υπο του κυριου
λεγεται ειναι δουλος φασκοντος· «Και | τον αχρειον δουλον εκβαλετε εις το σκοτος
το εξωτερον και εσται ο κλαυθμος και ο βρυγμος των οδοντων». Ουκουν παντες
εξεκλιναν και α[μα ηχρ]εωθησαν *** ο Σωτηρ προς τον ειποντα «Τι αγαθον ποιησω
ινα ζωην αιωνιον κληρονομησω»; ειπεν· «Τι με ερωταις περι του αγαθου; Ε̣ις̣ εστιν
αγαθος, ο Θεος» *** ταυτον ειναι χρηστοτη|τα αγαθοτητι τετηρηκαμεν εν τωι
«Ἐξομολογεισθε τωι Κυριωι, οτι χρηστος, οτι εις τον αιωνα το <ελεος> αυτου», παρα
τοις λοιποις οτι αγαθος, οτι εις τον αιωνα το *** Και ει τις γε επιστησαι εκαστωι των
ανθρωπων και τωι νομιζομενωι ειναι δικαιοτατωι, ουκ αν αυτον ταχεως ευροι
καθαρον απο παντος δολου *** Ξιφη ουν εισιν οι ποδες οξεα των εκχεοντων αιμα,
ως|περ εκ του εναντιου ωραιοι οι ποδες των ευαγγελιζομενων τα αγαθα· ποδες δε
142 αντι του αι πορειαι και εν ταις οδοις γε των τοιουτων ουδεν υγιες εστιν, αλλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

συντριμμα και πασα ταλαιπωρια *** Ταυτον δε εστιν το ειναι φοβον Θεου απεναντι
των οφθαλμων τωι επιστημην εχειν περι φοβου Θεου, ην βουλομενος ημας διδαξαι ο
Λογος φησιν· «∆ευτε, | τεκνα, ακουσατε μου» *** δοκειν εχειν φοβον Θεου, μη εχειν
δε εκεινον τον κυριως ονομαζομενον φοβον Θεου· η ου φησομεν δοκειν εχειν φοβον
Θεου τους προθεσει φοβου Θεου γαμων απεχομενους και <μη χρωμενους> βρωμασιν
και πομασιν; Ἀλλ' ο νουν εχων φησει οτι ουκ εστιν αληθως Θεου φοβος ο εν
εκεινοις ως ουδε αληθεια *** Πληθους οντος αμαρτημα|των, ου παντως εκαστος
ενοχος εστιν τοις πασιν, αλλ' οιδε μεν τωιδε τωι αμαρτηματι, ετεροι τωιδε, ωστε
παντας τους υπο αμαρ τιαν οντας ενοχους ειναι, ου τον καθ' ενα τοις πασιν αλλα τον
καθ' ενα τινι των παν<των> ‖ και ουτω τους παντας τοις πασιν. [Rom. 3, 19–]
«Οιδαμεν δε οτι οσα ο νομος λαλει τοις εν τωι νομωι λ· *** 144 Ειπερ νομον ενθαδε
νομιζομεν μονον λεγεσθαι τον Μωσεως, απροσλογω τατα αν φασκοι ο αποστολος το
δια τουτο τοις εν τωι νομωι λαλειν τον νομον οσα λεγει ινα μηδεις ανθρωπων τοπον
απολογιας εχηι περι των εαυτου αμαρτηματων· τοιουτον γαρ εστιν | το «Ἵνα παν
στομα φραγηι». Τι <γαρ> κοινον προς πασαν σαρκα τα εργα του Μωσεως νομου; Πως
δε και η της αμαρτιας επιγνωσις δια του Μωσεως νομου γινεται, πολλων και προ
Μωσεως επεγνω κοτων τα ιδια αμαρτηματα; Καιν μεν γαρ φησιν· «Μειζων η αιτια
μου του αφεθηναι με». Οι δε εις Αιγυπτον καταβαντες προς τον Ἰωσηφ πα τριαρχαι
λεγουσιν επι τοις του Ἰωσηφ προς αυτους λογοις το «Ἐν αμαρτι|αι εσμεν περι του
αδελφου ημων, οτι υπερειδομεν την θλιψιν της ψυχης αυτου»· αλλα και ειπερ ο Ἰωβ
δεικνυται προ Μωσεως γεγονεναι, φησιν. «Ει δε και αμαρτων εκουσιως εκρυψα την
αμαρτιαν μου» και τα εξης. ∆οκει δη μοι μετριως εκ τουτων αποδεδειχθαι «νομον»
νυν τωι αποστολωι μη τον Μωσεως λεγεσθαι· ει δε μη εκεινος εστιν περι ου νυν
διαλαμβανει, τις αν αλλος ειη περι ου ταυτα διδασκει η ο φυσει νομος, ο και γραπτος
εν ταις των ανθρωπων καρδιαις; Τινες δ' αν ειεν οι εν τωι νομωι η πας ο
συμπληρωσας τον λογον ανθρωπος; Ουκ εισι γαρ εν τωι νομωι οι ετι ζωντες χωρις
νομου, οποιος ην και Παυλος ποτε *** Ἀπολογι|ας γαρ τοπος ουδενι καταλειπεται
146 ανθρωπωι τ[ην γνωσ]ιν του νομου εν τηι καρδιαι συμφυως εχοντι *** Ὅτε δε παν
φραττεται στομα και υποδικος γινεται πας ο κοσμος τωι Θεωι, δικαιουται ο Θεος
μονος εν τοις λογοις εαυτου και νικαι εν τωι κρινεσθαι αυτον *** Τις γαρ ακουων τα
αναλογον τωι «Λαος μου, τι εποιησα σοι η τι ελυπησα σε η τι παρε|νωχλησα σε;
Ἀποκριθητι μοι» εχοι αν παρρησιαν προς το αποκρινασθαι και φυγειν την δικην ηι
πας ο κοσμος υποκειται; *** «ελεγεν· Ουκ επιθυμησεις· αφορμην δε λαβουσα η
αμαρτια δια της εντολης εξηπατησεν με και δι' αυτης απεκτει νεν» *** τινα μεν κατα
την του προς τι σχεσιν ωνομασται ως πατηρ υιου πατηρ και υιος πατρος υιος, | και
πολιτης πολιτου πολιτης, α δε κατα διαφοραν ως ανθρωπος ιππος· ουδενος γαρ
ανθρωπος ανθρωπος ουδε ιππος ιππος. Ζητουμεν τοινυν περι του νομου, περι ου νυν
εξεταζειν χρη, ποτερον κατα διαφοραν εστιν το ονομα ως το «ανθρωπος», η κατα
την προς τι σχεσιν ως ο πατηρ *** Ἄλλος δ' αν ειποι οτι ωσπερ ο μονογενης του
Θεου εστιν αυτο λογος και αυτοσο|φια και αυτοαληθεια, ουτως και αυτονομος ***
Ἐπει γαρ οι εν σαρκι ζωντες και συμπληρωσαντες τον λογον ανθρωποι αυτοι εισιν οι
148 εν τωι νομωι, και τουτων το στομα φραττεται οτε ελθουσης της εντολης η
αμαρτια εν αυτοις αναζηι και ουτοι κοσμος τις οντες υποδικοι γινονται τωι Θεωι. Πλην
οι αγιοι ους προεγνω και προωρισεν και εκαλεσεν και εδικαιωσεν και εδοξασεν
νομος εισι και ουκ εν νομωι· διοπερ ου φραγησεται αυτων το στομα, ουδε υποδικοι
γενησονται τωι Θεωι (ου γαρ εισι σαρξ)· ‖ και ει δικαιουνται δε, ουκ εξ εργων νομου
δικαιωθησονται· νομος γαρ ουκ εξ εργων νομου δικαιωθησεται, αυτοθεν δικαιος ων
και, ει χρη ουτως ονομασαι, εξις δικαιοσυνης *** πως̣ δια νομου επιγνωσις αμαρτιας
αλλ' ουκ εκ νομου. Ἐφιστας γαρ τις τωι νομωι και τουτον κατανοων τα τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

προσταττομενα υπ' αυτου εξε ταζων | και τα απαγορευομενα θεωρων γινωσκει την
αμαρτιαν υφισταμενην εν τωι παραλειποντι τα ποιητεα και εν τωι μη εκκλινοντι τα
απαγορευομενα. Ἐπιγνωσις μεν ουν αμαρτιας δια νομου, ου ποιησις δε αμαρτιας. Το
μεν γαρ ποιουν αμαρτιαν πονηρον ουσαν καρπον δενδρον εστιν πονηρον· ου
δενδρον δε πονηρον [ο] νομος· ου γαρ πονηρον ο νομος, αγαθον τυγχανων. Ου|τω δε
δια νομου επιγνωσις αμαρτιας ως δια ιατρικης επιγνωσις νοσου και μαλισ τα[··]··της
εσθοτε λανθανουσης και αυτον τον νοσουντα και τους ακροθι γως εν τηι ιατρικηι
γενομενους θεωριαι· ωσπερ ουν [εστιν] αγαθον η ιατρικη επιστημη φωρωσα την
νοσον οτε δια της ιατρικης γινεται επιγνωσις αυτης, ουτως αγαθον | νομος φωρων
και ελεγχων την αμαρτιαν οτε δι' αυτου επι γνωσις αυτης γινεται *** [Rom. 3, 21–
24] ο λεγει τοιουτον εστιν· ουχ ωσπερ δια νομου επιγνω σις αμαρτιας, ουτως και
φανερωσις δικαιοσυνης Θεου δια νομου γινεται· χωρις γαρ 150 νομου δικαιοσυνη
Θεου πεφανερωται· μειζων γαρ εστιν η δικαιοσυνη του Θεου των φυσικων
αφορμων, αιτινες ουκ εισιν αυταρκεις προς το κατανοησαι δικαιοσυνην, ουχ απλως
αλλα την αυτου του Θεου, ου τα δικαιουμενα κριματα ανεξερευνητα εστι. ∆ιο νυνι
χωρις νομου πεφανερωται η του Θεου δικαιοσυνη ης διδασκαλος εστιν Ἰησους
Χριστος φανερων αυτην και εν μηδενι παραλαμβανων εις παρα στασιν της του Θεου
δικαιοσυνης τον της φυσεως νομον (ο μεν γαρ ην ανθρω πινος, η δε του Θεου
δικαιοσυνη ως Θεου υ|περεβαλε και υπερηρε παντα τα ανθρωπινα) φανερουμενη
<δ'> αυτη χωρις του της φυσεως νομου εμαρτυρειτο ωσπερ υπο των προφητικων
λογων εξ αγιου πνευματος αινιγματωδως ειρημενων, και υπο του προφητου
Μωυσεως νομου. Και μη θαυμασηις ει δυο σημαινομενα του ενος ονοματος του
νομου εν τωι αυτωι παρειληπται τοπωι· ευρησομεν γαρ ταυτην την συνηθειαν και εν
αλλαις γραφαις οιον· «Ουχ υμεις λεγετε οτι τετραμηνος εστι και ο θερισμος ερχεται;
Ἐπαρατε τους οφθαλ μους υμων και θεασασθε τας χωρας οτι λευκαι εισιν προς θερισ
μον ηδη». ∆ις γαρ εκει ο θερισμος ονομασθεις κατα μεν το προτερον επι το
σωματικον | αναφερεται, κατα δε το δευτερον επι το πνευματικον. Το δε ομοιον
ευρησεις και επι του απο γενητης τυφλου θεραπευθεντος, ωι επιφερει 152 σωματικως
γενομενωι το «Εις κριμα εγω εις τον κοσμον τουτον ηλθον, ινα οι μη βλεποντες
βλεπωσι και οι βλεποντες τυφλοι γενωνται». Ουτω τοινυν και νυν χωρις μεν νομου
δικαιοσυνη Θεου πεφανερωται, του της φυσεως, μαρτυρουμενη δε υπο νομου του
Μωσεως και των προφητων. Ειποιμεν δ' αν προς τους ετι οκνουντας παραδεξασθαι
το διττον σημαινομενον του νομου, οτι ειπερ ο αυτος νομος παρειληπται εν τε τωι
«Νυνι δε χωρις νομου δικαιοσυνη Θεου πεφανερωται» και εν τωι «Μαρτυρουμενη
υπο του νομου και των προφητων»· ει μεν χωρις νομου πεφανερωται, ουχ υπο
νομου μαρτυρειται· ει δε υπο του νο|μου μαρτυρειται ου χωρις του νομου
πεφανερωται. Τηι τοινυν δικαιοσυνηι του Θεου φανερουμενηι υπο Ἰησου Χριστου
μαρτυρει ουδαμως μεν ο της φυσεως νομος (μικροτερος γαρ εστιν αυτης), ο δε
Μωσεως νομος, ου το γραμμα αλλα το πνευμα, και οι αναλογον τωι πνευματι του
νομου προφηται και ο εν αυτοις πνευματικος λογος *** Φυσικας μεν γαρ εχομεν
αφορμας προς σωφροσυνην και το εν ανθρωποις κοινωνικον και δικαιον και
φρονησιν και ανδρειαν, ουδεμια δε αφορμη εστιν προς το πιστευσαι οτι Ἰησους ‖
εστιν ο Χριστος του Θεου. ∆ιοπερ νυνι χωρις νομου δικαιοσυνη Θεου πεφανερωται,
αυτη δ̣ε`̣ φανερωθεισα χωρις του της φυσεως νομου δικαιοσυνη Θεου, λεγω δε ο
Χριστος, μαρτυ ρουμενη εστιν υπο του νομου Μωσεως και των προφητων. 154
Ἕτερον δε παρα το «Ουδεν κρυπτον ου φανερωθησεται» εστιν το «Κεκαλυμμενον ο
ουκ αποκα|λυφθησεται», ωστε κρυπτον μεν το κρειττον ωνομασθαι, κεκαλυμμενον
δε το χειρον, ειπερ παν το φανερου μενον φως εστιν. Ει δε μη τοιουτον τι νοησαιμεν
περι τον τοπον, δοξει ταυτολογια ειναι *** πρωτον το των δικαιων κρυπτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

φανερον γενησεται, ειτα μετα τουτο το κεκαλυμμενον και δολιον των εναντιων
αποκαλυφθησεται και οιονει ελεγχθησεται *** και πιστευοντας | γε Ἰησου Χριστωι η
πιστιν χωρουντας ην Ἰησους Χριστος αυτοις ενεποιησεν εις τον Πατερα *** δικαιοι
τους πιστευοντας ου κατα μισθον οφειλομενον· τ̣ι γαρ πεπρακται και κατωρθωται
Ἰουδαιων τινι η Ἕλληνι αξιον του τον πραξαντα δικαιωθηναι; *** εφιστημι μηποτε
ουτω δυναται και ο Σολομων εν ταις Παροιμιαις ειρη κεναι το «Λυτρον ανδρος
ψυχης ο ιδιος πλουτος»· ως γαρ ψυχης πλουτος | ιδιος η σοφια του Θεου και η
δικαιοσυνη και ειρηνη και λογος και αι λοιπαι αρεται, ισον δυναται το «Λυτρον
ανδρος ψυχης ο ιδιος πλουτος» τωι «Λυτρον ανδρος ψυχης η αρετη», και τωι «Λυτρον
ανδρος 156 ψυχης Ἰησους Χριστος ος εστιν Θεου δυναμις και Θεου σοφια και τα
λοιπα» *** [Rom. 3, 25–26] Τουτον τοινυν ιλασμον ποιησομενον περι των ημαρ
τηκοτων επι συντελειαι των αιωνων επι το | αθετηθηναι την των αμαρ τηματων
φυσιν παλαι προεθετο ο Θεος εσομενον ιλαστηριον συγχρησομενωι εις τον περι των
δεομενων ιλασμου ιλασμον τηι πιστει των εν τωι ιλασμωι εσομενων *** προτερον
ουδεπω ποιων το εργον του ειναι ιλαστηριον· περιε μενεν γαρ τον νυν καιρον ινα μη
ταχιον γινομενος ιλαστηριον ο τηλικουτος υπερ ολιγωτερων | γενηται ιλαστηριον
*** και γεγονεν τοτε του ιλαστηριου εργον και της του Θεου δικαιοσυνης ενδειξις,
δεηθεντων των πραγματων της απ' αμφοτερων ωφελειας μετα το πειραθηναι
μυριων οσων προγενομενων αμαρτηματων κατα παρεσιν † αριθμων ***
Ὁμολογουμενως δε πολλαχου α φερει ο αποστολος νοηματα απο των θη σαυρων
φερει νομου | και προφητων *** και εοικεν γε το <εν> Ἐξοδωι ιλαστηριον 158
αναφερειν ουκ επ' αλλον τινα η τον Σωτηρα· τουτον γαρ προεθετο ο Θεος
ιλαστηριον *** χρυσιον δε καθαρον πολλαχου τηρησας συμβολικως λεγεσθαι τον
καθαρον και αμιγη προς υλην νουν· τοιουτον δε εστιν ημων το ιλαστηριον το εν
αρχηι προς τον Θεον Θεος Λογος η ταχα μαλλον η του Ἰησου ψυχη, επει αμαρ|τιαν
ουκ εποιησεν ουδε ηυρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου ουδε εγνω αμαρτιαν *** ‖
Φησιν γαρ· «Ἵνα εξισχυσητε καταλαβεσθαι συν πασι τοις αγιοις τι´̣ το μηκος και
πλατος και βαθος και υψος»· μεγαλης ουν νοητικης, ιν' ουτως ονομασω, ευτονιας
και ισχυος χρεια ιν' εξισχυσωμεν καταλαβεσθαι μηκος μεν και πλατος του
ιλαστηριου, μηκος δε και πλα|τος και βαθος των στερεων οιον της κιβωτου και της
τραπεζης, μηκος δε και πλατος και βαθος και υψος των προσειληφοτων τηι οιον
σωματικηι στερεοτητι το υψος της νοητης φυσεως *** ερμηνεια Χερουβειν επιγνωσις
πεπληθυσμενη, τορευτα δε ταυτα εστιν τα Χερουβειν προς παραστασιν, απο της
τορευσεως και ακριβειας, της | θειοτητος *** Τις ουν αν ειη η κιβωτος η υποκειμενη
τωι ιλαστηριωι και τοις Χερουβειν η, ως οιμαι, ιεραι και μακαριαι και χωρητικαι της
τε του Μονογενους και του Ἁγιου Πνευματος θειοτητος δυναμεις σωμασιν 160
οικειαι ·[·····]μ̣εναι και της κεχωρηκυιας αμφοτερα τα Χερουβειν Ἰησου ψυχης ουση̣ς
ιλαστηριου και υπερκειμενης τα τροπικως | λεγομενα κιβωτον *** Προς δε το ανα
μεσον των δυο Χερουβειν γινωσκεσθαι τον χρηματιζοντα παραλημψει ρητον απο
του Ἀμβακουν ουτως εχον· «Κυριε, εισακηκοα την ακοην σου και εφοβηθην· Κυριε,
κατενοησα τα εργα σου και εξεστην· εν μεσωι δυο ζυων γνωσθησηι, εν τωι παρειναι
τον καιρον αναδειχθησηι» *** και αρμοζει γε το | «Ὃν προεθετο» τηι του Ἰησου
μαλλον ψυχηι η τωι Μονογενει και πρωτοτοκωι πασης κτισεως· προτιθεται μεν γαρ ο
Θεος τα μηδεπω ενεστηκοτα, εθετο δε ο Θεος εν τηι εκκλησιαι πρωτον αποστολους
(ου προεθετο· ηδη γαρ ησαν), δευτερον προφη τας, τριτον διδασκαλους και τα εξης
*** ∆ικαιον δε παραθεσθαι τους μετα αιματος γενομενους κατα τον νομον ιλασμους,
ιν' ευ ρεθηι εκ των παρατιθεμενων και ων εστι συμβολα τα γεγραμμενα. Γεγραπται
τοινυν μετα την του αρχιερεως θυσιαν εν τωι Λευιτικωι· «Ἐαν δε πασα συναγωγη
αγνοησηι και λαθηι ρημα εξ οφθαλμων της συναγωγης, και ποιησωσι μιαν απασων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

των εντολων Κυριου η ου ποιηθησεται, και πλημμελησωσι, και γνωσθηι αυτοις η
αμαρτια ην ημαρτον εν αυτηι, και προσαξει η συναγωγη μοσχον εκ βοων περι της
αμαρτιας»· ειτα μετ' ολιγα «Και εισοισει ο ιερευς ο χριστος απο του αιματος του
μοσχου εις την σκηνην του μαρτυριου»· και παλιν μετ' ολιγα 162 «Και ποιησει, φησι,
τον μοσχον ον τροπον εποιησεν τον μοσχον της αμαρ τιας· ουτως ποιηθησεται αυτωι
και εξιλασεται περι αυτων ο ιερευς, και αφε θησεται αυτοις». Ουκουν αιματι
εξιλασεται ο ιερευς περι πασης της συνα γωγης ινα | αφεθηι αυτοις *** εν αυτωι εστιν
και το ιλαστηριον και αρχιερευς και το θυομενον υπερ του λαου *** ον προεθετο ο
Θεος ιλαστηριον δια πιστεως εν τωι εαυτου αιματι, ιλαστηριον δε δια την παρεσιν
των γεγο νοτων αμαρτηματων, ινα παρεσις γενηται των προγεγονοτων
αμαρτηματων, τουτεστιν συγχωρησις | και αφεσις, τοις πιστευουσιν *** εκ γαρ των
παρα κειμενων λεξεων του τε πλουτου της χρηστοτητος και της μακροθυ μιας και η
μεταξυ αυτων ονομασθεισα ανοχη ‖ ····αινει παρα το ανεχεσθαι πεποιημενη *** και
δικαιων τον εκ πιστεως, τουτεστιν τον πιστευοντα εις Ἰησουν και δια Ἰησου τωι Θεωι,
και ουκ ατοπ̣ον γε προλαβοντας εις το «δικαιουντα τον εκ πιστεως Ἰησου» ειπειν
[οτι] ωσπερ Ἀβρααμ επιστευσεν τωι Θεωι και ελογισθη αυτωι εις δικαι|οσυνην, ουτως
τοις πιστευσασιν εις τον Ἰησουν η εις τον Θεον δια του Ἰησου λογιζεται ο Θεος την
πιστιν εις δικαιοσυνην, και ουτω δικαιοι τον εκ πιστεως Ἰησου *** ει μη αρα η μεν
ουσια αυτου ιλαστηριον, η δε ενεργεια ιλασμος *** | τουτων δε την ταξιν οιμαι
αινιττεσθαι το Λευιτικον, πρωτον μεν νομοθετουν περι δωρων, δευτερον δε περι
θυσιων σωτηριου και τριτον περι ψυχης αμαρτουσης ακουσιως *** [Rom. 3, 27–28]
πρωτους εκεινους πεπιστευσθαι τα λογια του Θεου και οσον επι τουτωι το κατα των
εθνων ιουδαικον καυχημα 164 π̣αραστησας, νυν αυτο περιγραφει τωι επενηνοχεναι
μετα το περισσον του Ἰουδαιου και την απο της περιτομης ωφελειαν ως αρα ε̣ις ο
Θεος αλη θης εστιν, | πας δε ανθρωπος ψευστης *** διο παν το δοκουν τοις Ἰουδαιοις
ειναι καυχημα εκκλειεται και ωσπερει κωλυεται, νομου πιστεως δικαιουντος τον
δικαιουμενον και ου νομου εργων· ουτε γαρ αμφοτεροι οι νομοι δικαιουσιν αμα,
ουτε ο των εργων νομος· αρκει γαρ εις δικαιωσιν ο της πιστεως, επει εστιν ποτε ηδη
τυχειν της δικαι|ωσεως πιστευσαντα μονον και το καθολου μηδεν εργασαμενον.
Ἔχομεν γουν παραστησαι τον εκ μονης πιστεως χωρις εργων δικαιουμενον, οποιος
ην ο τωι Ἰησου συσταυρωθεις ληιστης, και την εν τωι κατα Λουκαν αμαρτωλον
γυναικα την κομισασαν αλαβαστρον μυρου και στασαν παρα τους ποδας του Ἰησου
και διαπραξαμενην απερ αναγεγραπται πεποιη κεναι *** και εξ ουδενος γε εργου
νομου αλλ' εκ της πιστεως αφεωνται αι αμαρτιαι αυτης οτε ειπεν αυτηι· «Ἀφεωνται
σοι αι αμαρτιαι» και «Ἡ πιστις | σου σεσωκεν σε· πορευου εις ειρηνην». Και
πολλαχου δε του ευαγγελιου το «Ἡ πιστις σου σεσωκεν σε» λεγεται, ινα μαθωμεν
οτι καλως λογιζομεθα δικαιουσθαι πιστει ανθρωπον χωρις εργων νομου. Ἀλλ' εικος
τινα τουτων ακουσαντα αμελησειν της κατα Θεον πολιτειας ως αρκουσης πιστεως
εις δικαιωσιν. Φησομεν δε προς τουτο οτι μετα δι|καιωσιν αδικια γενομενη ηθετησεν
την χαριν του δικαιωσαντος *** 166 προλαμβανει ουν τα εσομενα μετα την εκ
πιστεως δικαιωσιν εργα η αρκου μενη μονη τηι πιστει απο Θεου δικαιωσις, ιν' ο
δικαιουμενος μη καυχησεται ενωπιον του Θεου ως μηδεν απο Θεου δωρον λαβων,
αλλ' εξ εργων νομου δικαιωθεις. Ἐγω δ' οι‖μαι οτι και τα προ της πιστεως εργα, καν
δοκηι ειναι δεξια, ως μη εποικοδομηθεντα καλωι θεμελιωι τηι πιστει, ου δικαιοι τον
ποιη σαντα αυτα. Και επει πασα η εξ εργων απεκλεισθη πασιν ανθρωποις καυ χησις,
δια τουτο πας ο υψων εαυτον ταπεινωθησεται, καν αληθευων λεγηι· «Ὁ Θεος, |
ευχαριστω σοι οτι ουκ ειμι ως οι λοιποι των αν θρωπων αρπαγες, αδικοι, μοιχοι» και
τα εξης *** δια νομου πιστεως εκκλειεται μεν πασα καυχησις ην καυχησαιντο αν οι
μη νοουντες την εκ πιστεως δικαιωσιν, ουκ εκκλειεται δε η εξ αυτης της πιστεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

καυχησις, οποια ην η Παυλου λεγοντος· «Ἐμοι δε μη γενοιτο καυχασθαι, ει μη | εν
τωι σταυρωι του Κυριου μου Ἰησου δι' ου εμοι κοσμος εσταυρωται καγω τωι κοσμωι».
Μονονουχι γαρ φησιν οτι μη γε νοιτο καυχασθαι επι σωφροσυνηι μηδε επι
δικαιοσυνηι, μηδε επι ευσεβειαι η ταις λοιπαις αρεταις, η εν μονωι τωι σταυρωι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου ·· Τις δε το της σωφροσυνης καθαρον κατανοησας μη
χρηιζουσης ····σθαι προς τας ορεξεις και τα παθη ανατρεπειν τον λογισμ[ον
κινδυ]νευοντα καυχησαιτο αν ως σωφρων | ανθρωπος σαρκα περικειμενος·
αγαπητον γαρ ει την εγκρα τειαν τις αναλαβοι εξιν, ως φασιν τινες των περι ταυτα
δεινων, ελαττονα 168 της σωφροσυνης τυγχανουσαν. Και τις αναγινωσκων το «Ὃς
αν εμβλεπηι γυναικι πρ» *** Τις δ' ουτως δυνατος ωστε μη αν ποτε το μη σοφον
σοφον νομισαι μηδε το σοφον ου σοφον; | Το δ' αναλογον νοησας περι των λοιπων
αρετων οψει πως πασα καυχησις εξεκλεισθη απο του γενους των ανθρωπων και
αληθως παντες ημαρτον και υστερουνται της δοξης του Θεου, δικαιουμενοι δωρεαν
τηι αυτου χαριτι *** το «Που ουν η καυχησις;» και αποκεκρισθαι προς το πυσμα
αυτον εαυτωι λεγοντα· «Ἐξεκλεισθη» *** διο ταχα επι|φερεται· «η Ἰουδαιων ο Θεος
μονον; ουχι και εθνων;» Ὁ γαρ του Θεου νομος, ο του νομου του γραμματος
κυριωτερος, ο εγγραφεις ταις καρδιαις των ανθρωπων υπο του Θεου των μη
Ἰουδαιων μονον αλλα και εθνων. Ὁ δε μη ειδως οτι η καυχησις εξεκλεισθη δια του
της πιστεως νομου, εκ της αγνοιας καυχησεται μηδε υπο | Σολομωντος ειρημενωι
επιστησας τουτον εχοντι τον τροπον· «Τις καυχησεται αγνην εχειν την καρδιαν η τις
παρρησιασεται λεγων καθαρ[ο]ς ειναι απο αμαρτιων;» *** ‖ [Rom. 3, 29–30] Ποιος δε
Θεος των εν κρυπτωι Ἰουδαιων Θεος εστιν, ινα συμπεριφερομενως αυτοις ειπω, και
των ετερων παρα τουτους εθνων; 170 Ει μεν γαρ ο κατ' αυτους αγενητος, πως αν ειη
και των ψυχικων μη γινωσ κοντων αυτον Θεος; Ει δε ως αυτοι χωριζουσιν ο
δημιουργος, πως αν ειη ου|τος των πνευματικων Θεος; Πως δε κατ' αυτους ειπερ
Θεος ουκ εστιν Θεος νεκρων αλλα ζωντων ειη αν και των εθνων η ως αν εκεινοι
ονομα σαιεν των ψυχικων Θεος, μη τυγχανοντων της των ζωντων προσηγοριας; ***
Ἔοικεν δε και δια τουτων παριστανειν οτι πιστευσαντες εις τον Ἰησουν ειτε οι
περιτεμνομενοι ειτε οι ακροβυστοι συζονται [ο]τ̣αν ετι οι μεν | ετεροι τα του νομου
Μωσεως πραττωσιν κατα το δυνατον, οι δε λοιποι κατα την Χριστου ελευθεριαν
πολιτευωνται *** Μετα ταυτα επιστησωμεν τινι διαφερει η εκ πιστεως δικαιουμενη
περι τομη της ουκ εκ πιστεως αλλα δια πιστεως δικαιουμενης ακροβυστιας. Ου γαρ
νομιστεον ως ετυχεν τον Παυλον επι μεν της περιτομης κε|χρησθαι τηι «εκ»
προθεσει, επι δε της ακροβυστιας τηι «δια». Ουδε γαρ εν αλλοις φαινεται τηι διαφοραι
τουτων ως ετυχεν χρησαμενος (οιον εν τηι προς Κορινθιους «Ἡ γυνη, φησιν, εκ του
ανδρος, ο δε ανηρ δια της γυναικος»), και περι του Θεου που διαλεγομενος οτι «∆ι'
αυτου και εξ αυτου και εις αυτον 172 τα παντα». ∆οκει δη μοι οικειοτερον ειναι | το
«εκ τινος» τωι «εξ ου» ηπερ το «δια τινος» τωι «δι' ου», και προσεχεστερον το «εκ
τινος» τωι «εξ ου» ηπερ το «δια τινος» τωι «δι' ου». Ἡ μεν γαρ πρωτως εξ ανδρος
εστιν, ουδε ποτε δι' ανδρος· ου γαρ εξ αλλου ποτε γυνη ινα γενηται δι' ανδρος, και
μαλιστα επαν ακουηις τουτων κατα τον Ἀδαμ και την Ευαν δια το «Τουτο νυν οστουν
εκ των οστεων μου και σαρξ εκ της | σαρκος μου». Ὁ δε ανηρ ουδεποτε εκ της
γυναικος· αλλα και αυτος πρωτως εξ ανδρος ων μετα ταυτα γινεται δια γυναικος·
αλλα τουτο ουκετι αρμοζει επι του Ἀδαμ αλλ' επι παντος ανδρος μετ' εκεινον ***
παλιν τε αυ ουκ <<αν>> ειπεν η γραφη· Παντα δια του Θεου εγενετο αλλα Παντα δια
του λογου και ουχ υπο του λογου ουδ' εκ του λογου *** Ἐπει τοινυν ευγενεστερον
περιτομη ακροβυστιας, δικαιουται περιτομη <εκ πιστεως> ωσπερει βελτιον της
ακροβυστιας υπαρχον, το δε υποδεεστερον η ακροβυστια οδευει δια της πιστεως ινα
δικαιωθηι, ουκ ελθουσα εκ πιστεως· πιστευσας γαρ τις ερχεται εις την περιτομην, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

μαλιστα ην φησιν ο αποστολος την εν κρυπτωι· ωστε βελτιον εκ πιστεως
δικαιωθηναι η δια πιστεως, ως βελτιον νοειται το «εξ ανδρος» καθο εξ ανδρος <η>
το «δια γυναικος» καθο δια γυναικος. Περι δε του Σωτηρος ουκ ειρηται «δια
γυναικος» αλλ' «εκ γυναικος», οτι επι παντος μεν ανθρωπου χωραν εχει τουτο, επει
προ του δια γυναικος 174 γεγονεν εξ ανδρος, επι δε του Σωτηρος μη γενομενου εξ
ανδρος ουκ εχει το γεγονεναι αυτον δια γυναικος· διοπερ εκει, επει το γεγενημενον
εκ της σαρκος σαρξ εστιν, η σαρξ αυτου, μη γενομενη εξ ανδρος, γεγονεν εκ
γυναικος και ου δια γυναικος. [Rom. 3, 31] ζητουμεν δια τι μη ειπεν «Ἐκ πιστεως»
αλλα «∆ια της πιστεως». Το εκ πιστεως δικαιουμενον η περιτομη εστιν, και ουκ
αμφιβαλλομεν ει μη καταργειται εκ πιστεως νομος, δικαιουμενης εκ της πιστεως της
περιτομης· της δε ακρο βυστιας δια της πιστεως δικαιουμενης, <αρα δια της πιστεως>
καταργειται ο νομος; Ἀλλα νυν νομον ελαβομεν τον Μωσεως δια της πιστεως ου
καταργουμενον· η γαρ πιστις ιστησι και τον νομον ως εκ Θεου οντα· προδηλον δε ως
περι της ορθης πιστεως φαμεν *** Ἵστησιν ουν πας ο αγιος και υγιως πιστευων τον
νομον και μαλιστα τον πνευματικον και ουδαμως αυτον καταργει *** Ει δε τις
αντιθησει εκ της δευτερας προς Κορινθιους επιστολης το «Ει δε η διακονια του
θανατου εν γραμμασιν εντετυπωμενη λιθοις εγενηθη εν δοξηι ωστε μη δυνασθαι
ατενισαι τους υιους Ἰσραηλ εις το προσωπον Μωυσεως δια την δοξαν του προσωπου
αυτου την καταργουμενην», ερουμεν οτι ου ταυτον εστι το «Νομος ουν
καταργειται;» τωι «Νομον ουν καταργουμεν;» Ουδε γαρ αυτος ενεργει ο Παυλος το
καταργειν τον νομον· ει γαρ 176 και καταργειται ο νομος, υπο της υπερβαλλουσης
δοξης καταρ|γειται και ως αν ειποιμι ουχ υπο Παυλου ουδ' υπο αλλου τινος των
αγιων ανδρων, αλλ' υπο τουτου ος φησιν κυριος ειναι του σαββατου. Και ου
δεδοξασται το δεδοξασμενον εν τουτωι τωι μερει ως προς συγκρισιν της
υπερβαλλουσης δοξης. Μενον γουν ωνομασε το Χριστου· το δε μη μενον
καταργουμενον, επει ο νομος παιδαγωγος εως ελθηι το πληρωμα του χρονου· και
ωσπερ ειποιμ' αν το εργον του παιδαγωγου αναγκαιον ειναι εως νηπιος εστιν ο
παι‖δαγω γουμενος, καταργεισθαι δε το εργον του παιδαγωγου απο της τελειοτητος
του παιδαγωγουμενου, ουτως αν ειποιμι καταργεισθαι το εργον του νομου οτε
ερχεται το πληρωμα του χρονου, οτε και ο υιος ο ποτε μη διαφερων δουλου
απολαμβανει την πα|τρυαν κληρονομιαν *** ως γαρ καταργειται η εν Παυλωι και εν
Πετρωι γνωσις ου λοιδορουμενη εν τωι καταργεισθαι αλλ' οταν ελθηι το τελειον,
ουτως Παυλος μεν ου καταργει τον νομον, αλλ' ισ τησιν· εαν δε αποκαλυφθηι η
υπερβαλλουσα δοξα του Χριστου, τοτε το προ αυτης [··]·ι φαινομενον και λεγομενον
ειναι δεδο|ξασμενον υ῾̣[πο της υπ]ερβαλλουσης δοξης <καταργειται> *** τοιουτων
τινων εχεται και τ̣[ο 178 «Ἐκεινον δ]ε̣ι῀̣ α̣υ᾿̣ξανειν, εμε δε ελαττουσθαι», ωστε τα της
νη̣πιοτητος και ο παραλημφθεις δι' αυτην παιδαγωγος απο τ[ης τελειο]τητος καταρ
γειται και ουκ απ' αυτου του παιδαγω[γου]μενου. Φησιν γαρ· «Νομον ουν
καταργουμεν δια | της πιστεως; Μη γενοιτο». Ουκ ειπεν· «Νομος ουν καταργειται;»
αλλα «Νομον ουν καταργουμεν;» Ὅμοιον δε και το «Ἀλλα νομον ιστανομεν». Tome
VI [Rom. 4, 1–8] «Τι ουν ερουμεν ευρηκεναι Ἀβρααμ τον προπα τορα ημων κατα
σαρκα;» δυο προειπων ειναι νομους, ων τον μεν ετερον νομον εργων ωνομασεν, τον
δε ετερον νομον πιστεως, και φησας εκκεκλεισθαι την καυχησιν ου δια του νομου
των εργων αλλα δια του νο|μου της πιστεως και τουτοις επαγαγων ως αρα δυνασθαι
δε πιστει δικαιουσθαι τον ανθρωπον χωρις εργων νομου *** δευτερον δε περι του
Ἀβρααμ παριστας οτι εκ πιστεως μαλλον εδικαιωθη ηπερ εξ εργων *** ουδεν ηττον
φησιν αυτον κατορθωσαι τα εργα ως φιλουντα παρακολουθειν τηι αξιαι δικαιωσεως
πι[σ]τει *** καθ' ολον δε τουτον | τον τοπον δυο εοικεν υποβαλλειν δικαιωσεις <ων>
την μεν ετεραν εξ εργων ωνομασεν, την δε λοιπην εκ πιστεως ········θαι απο νομου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

Θεου *** ημεις δε φαμεν οτι ·η··[············]·ς ανθρωπους εχει καυ χημα ο εξ εργων
δικαιουμενος [··········] πασαν λογικην φυσιν την εξω 180 τοιουτων σωματων
[··········]αν ειη ο τελει|ως προνοων καλα του Θεου μεν ενωπιον εν πιστ[ει ην
λο]γιζεται ο Θεος εις δικαιοσυνην, ανθρωπων δε ενωπιον και των λοιπων λ[ο]γικων
φυσεων εξ εργων αφ' ων δικαιον αποφαινουσιν τον ποιητην και μονοι αλλοθεν μη
δυναμενοι δικαιουν τινα *** δικαιοσυνην ουν ασκητεον συνεντας οτι η ζωη δικαιωι
και ουκ αλλωι τινι γινεται προσπα|ραλαμβανοντι τηι δικαιοσυνηι την εις Θεον πιστιν
την ε···· ραφην της ζωης εν αυτηι † μελλον εχουσαν † η τηι δικαιοσυνηι *** Ἐπει
τοινυν δυο εισιν δικαιωσεις, η μεν παρα Θεωι δικαιουσα, η εκ πισ τεως εστιν, η δε
παρα τοις λοιποις λογικοις, η εξ εργων, ουτω πληρουμενου του «Ἐκ πιστεως μου ο
δικαιος μου ζησεται», εφαρ|μοσεις ταις δυο δικαιωσεσιν και το «Τα κρυπτα Κυριωι τωι
Θεωι σου, τα δε φανερα ημιν και τοις τεκνοις ημων», λεξεις δε τα μεν Κυριωι τωι Θεωι
βλεπομενα κρυπτα κατα την παρα Θεωι δικαιουσαν πιστν, τα δε τοις ανθρωποις
φανερα και τοις λοιποις λογικοις κατα την εξ εργων δικαιωσιν. Και μη νομι σηις
δυνασθαι μεν πιστιν ειναι | εν τινι ην λογιζεται ο Θεος εις δικαιοσυνην, συνυπαρχειν
δε ταυτηι οιον τε ειναι τηι τοιαυτηι πιστει αδικιαν, η τινα κακιαν. Ει γαρ ο πιστευων
οτι Ἰησους ο Χριστος εστιν εκ του Θεου γεγεννηται, ο δε εκ του Θεου γεγεννημενος
ουχ αμαρτανει, δηλονοτι ο πιστευων οτι Ἰησους ο Χριστος εστιν ουχ αμαρτανει, ο δε
αμαρτανων ου πιστευει *** | Πατερα δε εαυτου και των εκ περιτομης λεγων ειναι
τον Ἀβρααμ ο Παυ‖λος προστιθεται ως αρα πατηρ ην κατα σαρκα, οπερ ουχ ηγουμαι
τινα των απο των εθνων υγιως αν λεξειν, εαν <μη> αρα τις εκ σπερματος τυγχανηι
182 Ἰσμαηλ η απο τινος των εξ Ἠσαυ γενομενων η και απο των Χεττουρας υιων·
ουδεις γαρ των εξω του απο τουτων γενους | και του απο Ἰακωβ υγιως αν λεγοι κατα
σαρκα εαυτου πατερα ειναι τον Ἀβρααμ, ει και πατερα πολλων εθνων εθηκεν αυτον
ο Θεος και ευλογουνται εν αυτωι πασαι αι φυλαι της γης *** Μονος γαρ [·]ν εκεινος
υιος αν ειη τινος κατα σαρκα ος γεγεννηται εκ σπερματος τινος κατα σαρκα, ωσπερ
επι του Σωτηρος ημων ειρηται κατα | την αρχην της εξεταζομενης επιστολης το «Του
γενομενου εκ σπερματος ∆αυιδ κατα σαρκα» *** οτε και αποσκηνωσας Ἀβρααμ
ελθων κατυ[κησε παρα τη]ν δρυν την εν Μαμβρηι, η ην εν Χεβρων, και ωικ[οδομησεν
εκ]ει θυσιαστηριον Κυριωι *** Ὑπερβολικως μεν ουν [········· κ]αν εχω πασαν την
πιστιν ωστε ορη μεθις|ταναι, αγαπην δε μη εχω, ουδεν ωφελουμαι, και ωσπερ
υποθεσεως ενεκεν τουτο παρειλημπται. Ου γαρ δυνατον εχειν την τηλικαυτην
πιστιν, λεγω δε την πασαν ωστε ορη μεθισταναι, και μη εχειν αγαπην *** Χρη δε
ακριβως ειδεναι οτι το εχειν πασαν την πιστιν απο αγαπης ερχεται, περι ης
γεγραπται· «Ἡ αγαπη παντα | πιστευει» *** Ἐπι τινι επιστευσεν Ἀβρααμ τωι Θεωι ου
πανυ σαφως διηγησατο η γραφη· εοικεν δε ο αποστολος καθολου αυτον
εκλαμβανειν πεπιστευκεναι. Και γαρ αληθως, ει μεν το καθολου, παντως και το κατα
μερος· ει δ' επι τοις ειρημενοις επιστευσεν τωι Θεωι, ουκ ακολουθει οτι καθολου
επιστευσεν *** εστιν διαφορα μετρα του πιστευειν Θεωι· διο Ἀβρααμ μεν επιστευσεν
και ελογισθη αυτωι εις 184 δικαιοσυνην, ουδεν δε τοιουτον γεγραπται, ηνικα επειδεν
Ἰσραηλ την χειρα την μεγαλην, α εποιησεν Κυριος τοις Αιγυπτιοις και εφο βηθη ο
λαος τον Κυριον και επιστευσαν τωι Κυριωι και Μωσει τωι θεραποντι αυτου, ου |
προσκειται δε ως επι του Ἀβρααμ το «Ἐλογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην». Ου παντι
ουν τωι πιστευοντι Θεωι λογιζεται η πιστις εις δικαιοσυνην αλλα τωι πασαν την πιστιν
εχοντι, ηντινα πιστιν ουσαν δικαιοσυνην λογιζεται εις δικαιοσυνην ο Θεος *** ουχ
ως χαρις αλλ' ως οφειλημα· ουδεν δε κατορθουσθαι δυ|ναται τηλι κουτον τηι των
ανθρωπων η τινος των γενητων φυσει, ωστε επι τοις κατορ θωμασιν το διδομενον
υπο του Θεου αθλον μη χαριν ειναι αλλ' οφειλημα· και ειποιμι <αν> γαρ ουδεν ων
διδωσιν ο Θεος τηι γενητηι φυσει ως οφειλων διδωσιν αλλα παντα ως χαριν δωρειται·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

και παντα τα ευεργετουμενα ουκ οφειλο μενης αυτοις ευεργεσιας ευεργετειται, αλλα
τωι βουλεσθαι τον Θεον ιδιαι χαριτι ευεργετειν ους αν ευεργετηι *** Πας μεν ‖ ·······ν
ομολογησαι αν φερ' ειπειν επι της ···α το δηναριον παραβολης οτι χαριτι, ουκ
οφειλησει, τηι εκτ[ηι και] ενατηι και ενδεκατηι εληλυθοτες επι το εργον γενομενης
εσπερας λαμβανουσι το ανα δηναριον· ημεις δε ειποιμεν αν οτι και οι πρωι
μισθω|θεντες και νομι σαντες πλειον λημψεσθαι το ανα δηναριον ειληφοτες και
αυτοι χαριν ειληφασιν *** Νυν ουν νομιστεον αυτο απλουστερον και καθολου
ειρησθαι και αλλως κοινοτερον νοου μενον επι των οιστισινουν εργαζομενων και
τον μισθον απ' εκεινων λαμβανοντων, ου κατα χαριν αλλα κατα οφειλημα.
Ἡγητεον δε αυτο δυνασθαι λεγεσθαι φερε ειπειν επι των ως Καιν εργαζομενων την
γην και ποιουντων εργα πονηρα· τουτοις γαρ ως οφειλομενα νομιζω και ως μισθον
των ημαρτημενων αποδιδοσθαι τας κολασεις. ∆ιο και 186 ο αποστολος οψωνια μεν
της αμαρτιας εφησεν ειναι τον θανατον, ουκετι δε οψωνια και ωσπερει οφειλομενα
απο Θεου την αιωνιον ζωην, αλλα χαρισμα αυτου· φησι γαρ το χαρισμα του Θεου
ζωη αιωνιος εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων *** ου νομιστεον επι των κρειττονων
ερ|γων λεγεσθαι εν τωι ευαγγελιωι το «Ὧ μετρωι μετρειτε αντιμετρηθησεται υμιν»· ει
γαρ ωι μετρωι μετρουμεν αντιμετρηθησεται ημιν, ου χαριτι Θεου εσται ημιν η
σω̣τηρια ουδ' η αιωνιος ζωη εσται χαρισμα Θεου *** χαριτι γαρ εσμεν σεσωσμενοι·
και τουτο ουκ εξ ημων, Θεου το δωρον, ινα μη τις καυ χησηται. Προς δε μετρον των
ημαρτημενων ημιν διδοσθαι τας κολασεις υποληπτεον *** ∆ικαιοι ουν τον ασεβη
δια της πιστεως μεταθεμενον απο της ασεβειας ωστε λογιζεσθαι την | μεταθεισαν
αυτον απο της ασεβειας πιστιν εις δικαιοσυνην *** Και ενομισεν γε ακολουθειν τωι
αφεσιν ανομιων ειληφοτι και παντι ου επεκαλυφθησαν αι ανομιαι και τωι ανδρι ου
ου λογιζεται Κυριος αμαρτιαν το δικαιοσυνην αυτωι λογιζεσθαι χωρις εργων. Ου γαρ
εξ εργων ριζουται η δικαιοσυνη αλλ' εκ του ερριζωσθαι αυτην | λογισαμενου του
Θεου την πιστιν εις δικαιοσυνην *** μακαριοι ων αφεθησαν αι ανο μιαι ουχι
μηδαμου μηδαμως μηδεν ποιησαντων αξιον αφεσεως ανομιων και της επ' αυτηι
μακαριοτητος αλλ' ετυχον ταυτης της αφεσεως και του μακα ρισμου, πιστευσαντες
επι τον δικαιουντα τον ασεβη *** επιστησαι δε | ει εχει τινα ταξιν πρωτον μεν
λεγομενον το «Ὧν αφεθησαναι ανομιαι», 188 δευτερον δε το «Ὧν επεκαλυφθησαν αι
αμαρτιαι·» μηκετι μεν γαρ πραττομενου του χειρονος, αφεσις δυναται γενεσθαι
ανομιων, αγαθου δε επιτελουμενου επ̣ι`̣ τ̣ο̣σ̣ο̣υ῀̣τ̣ο̣ν̣ ως τα γινομενα καλυμματα
γενεσθαι των προημαρτημε|νων εξαφανιζοντα αυτων την φυσιν, επικαλυπτονται αι
αμαρτιαι· ων προαγοντων ουδε λογιζεται ετι Κυριος τινι το ημαρτηκεναι *** [Rom.
4, 9–12] «Ὁ μακαρισμος ουν ουτος επι την περιτομην η και επι την ακροβυστιαν;»
*** ο επ̣ι`̣ τωι ∆αυιδ μακαρισμος ουκ επι την περιτομην αλλ' επι την ακροβυσ τιαν ***
αλλα και ειπερ λογιζεται η | πιστις εις δικαιοσυνην, αρα δικαιωι λογιζεται η ου
δικαιωι; Φανερον δη οτι ου δικαιωι. Πο̣ια̣ γαρ χαρις δικαιωι λογισθηναι εις
δι‖καιοσυνην; Ει δε μη δικαιωι, δηλονοτι γενομενωι προ της πιστεως αδικωι. Ει δε
λογιζεται τωι τοιουτωι η πιστις εις δικαιοσυνην, μακα ριος ανηρ γινεται, ου
λογιζομενου ουτω του Κυριου την αμαρτιαν αλλα και αφιεντος τας προ της πιστεως
ανομιας *** ποτερον ποτε ετι ακροβυστος ην ο Ἀβρααμ ηνι|κα ελογισθη αυτωι η
πιστις εις δικαιοσυνην η ηδη γεγενητο εν περιτομηι. Λεγει γουν· «Πως ουν
ελογισθη;» *** αποφαινεται οτι μετα την εκ πιστεως δικαιωσιν λαβων την
περιτομην σημειον και σφραγιδα ειληφεν της εν ακρ]οβυστιαι πιστεως, ινα ει και
αμφοτερων (λεγω δε των εκ περιτομης και των εν ακροβυστιαι) πατηρ χρηματιζειν
εμελλεν καθο μεν | ελογισθη η πιστ̣ι̣ς̣ α̣υ᾿̣τω῀̣ ει᾿̣ς̣ δ̣ι̣κα̣ι̣ο̣σ̣υ´̣ν̣ην ετι̣ οντι εν
ακροβυστιαι[······ ··πατηρ των πιστευοντων εν ακροβυστιαι, καθο δε περιτετμημ̣[ενος
190 εγεννησε τον Ἰσαακ ινα γενηται πατηρ των εκ περιτομης κα̣τ̣α`̣ σαρκα ··
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

οκταη̣μερου αρξαμενης απο του Ἰσαακ *** Λαμβανει δε μετα την εκ πιστεως
δικαιωσιν σημειον περιτομης ωσπερει σφραγιδα τυγχανουσαν και αποκλειουσαν,
δικην των εσφραγισμενων, το μυστηριον των εκ πιστεως δικαιουμενων, ιν' οι μετα
την πισ τιν εκεινοι γενομενοι εκ περιτομης του Ἀβρααμ, ετεροι οντες των | εκ
πιστεως δικαιωθησομενων τεκνων αυτου, η εις τεκνα αυτου λογισθησομενων,
ετερος ωσι λαος παρα τον εν ακροβυστιαι εκ πιστεως δικαιωθησομενον *** και κατα
τον Παυλον δε οταν το πληρωμα των εθνων εισελθηι, τοτε πας Ἰσραηλ σωθησεται
*** Ἡ δε σφραγις ετηρειτο μεν μη λυομενη οσον ουδεπω εληλυθεισαν οι εκ πιστεως
και εν ακροβυστιαι· ηνικα δε ηλθεν ο προειρημενος τεχθησεσθαι λαος των εν
ακροβυστιαι και | εκ πιστεως δικαιουμενων, τοτε η σφ[ρ]αγις και το σημειον εκεινο
λυθησεται, ενσταντος του πληρωματος του χρονου μεχρις οτου την σφραγιδα
τηρεισθαι εχρην, ωστ' αν λεχθηναι τωι νυν βουλομενωι την σφραγιδα εκεινην λαβειν
οτι «Ἐαν περιτεμνησθε, Χριστος υμας ουδεν ωφελησει». Οιμαι δε οτι ωσπερ ημας
εξηγορασεν εκ της | 192 καταρας γενομενος υπερ ημων καταρα, ουτως ηλευθερωσεν
ημας προς το μη περιτεμνεσθαι αναλαβων εις εαυτον την περιτομην, και ο νομος
μεν και οι προφηται εως Ἰωαννου *** Και ημεις δ' αν πυθοιμεθα πως <ε>λογισθη και
ποτε, ηδη πατρι γενομενωι η ετι ατεκνωι τυγχανοντι. Φανερον δη οτι ετι ατεκνωι οντι·
ου|δε γαρ ο Ἰσμαηλ ηδη πω γεγεννητο, και ωσπερ επει ουκ εν περιτομηι ην αλλ' εν
ακροβυστιαι δια τουτο εμελλεν ειναι πατηρ των εν ακροβυστιαι εκ πιστεως
δικαιουμενων, ουτως [και] επει μ··········· εμελ̣‖λεν εσεσ θαι πατηρ των δικαιουμενων
εκ πιστεως, ουκ εκ σπερματος αυτ̣ου τυγχανοντων· ου γαρ εκ σπερματος Ἀβρααμ οι
εν ακροβυστιαι και εκ πιστεως δικαιουμενοι *** Ὅτε ουν επιστευσεν τωι Θεωι και
ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην, ουδεπω ην Ἀβρααμ αλλ' ετι ην Ἀβραμ και Ἀβραμ ετι
| ατεκνωι τυγχανοντι ετεκενη Ἀγαρ υιον ου εκαλεσεν το ονομα ο πατηρ Ἰσμαηλ,
Ἀβρααμ δε γενομενωιετεκεν η Σαρρα υιον εις το γηρας, εις τον καιρον καθα
ελαλησεν αυτωι ο Κυριος· και εκαλεσεν Ἀβρααμ το ονομα του υιου αυτου του
γενομεν[ου] αυτωι, ον ετεκεν αυτωι Σαρρα υιον, Ἰσαακ *** Σα̣φως δε η γραφη λεγει·
«Ἐπ[ιστευσ]εν δε Ἀβρααμ τωι Θεωι και ελογισθη αυτωι | εις δικαιοσυνην» και ·[·····]
των αλλων εκδοσεων [······ ···] τα εν τηι Γενεσει το Ἀβ[····] α̣ ωβελισαμεν επειπερ π[······
··]······ και επιστευσεν τωι Θεωι και ελογισθη αυτωι [εις δικαιο συνην] *** Νομιζω δε
τους απο των εθνων μη επιστησαντας τηι ακριβειαι της γραφης εκθεσθαι το απο της
Γενεσεως ρητον ουχ ως Παυλος αυτο εθηκεν εν τηι αρχηι· ουκ αν γαρ 194 ο ουτως
ακριβης εξεθετο το «Ἐπιστευσεν δε Ἀβρααμ τωι Θεωι και ελογισθη αυτωι εις
δικαιοσυνην», αλλα «Ἐπιστευσεν δε Ἀβραμ τωι Θεωι». Ουτω δε εικος και εν τοις εξης
γεγραφθαι εν τηι προς Ῥωμαιους επιστοληι οτι «Ἐλογισθη η πιστις τωι Ἀβραμ εις
δικαιοσυνην». Νυνι δε εχομεν ημεις Ἀβρααμ *** [το] «ἘπιστευσενἈβρααμ τωι Θεωι
και ελογισθη αυτωι ει[ς δικαιοσυνην» γ]εγραμμενον επι τηι του εκ <τουτου>
σπερματος επαγγελιαι ευλογως επιφε´̣|ρο̣ις αν επι τους εν ακροβυστιαι πιστευοντας
ως γεγραμμενου του προειρημενου δια το ειναι τον Ἀβρααμ πατερα παντων των
πιστευοντων δι' ακροβυστιας εις το λογισθηναι αυτοις δικαιοσυνην *** τα δε φαυλα
και τον αυχουντα ειναι απο του Ἀβρααμ εκεινου μεν αποκηρυττει, ποιει δε
χρηματιζειν φαυλου τινος και χειρονος· διο και ο ∆ανιηλ φη|σιν προς τον ετερον
των ακολασ των πρεσβυτερων· «Σπερμα Χανααν και ουκ Ἰουδα, το καλλος εξη
πατησεν σε και η επιθυμια διεστρεψεν την καρδιαν σου». Ειπερ ουν ο μη γεννωμενος
σωματικως απο του Χανααν σπερμα Χανααν εστιν δια την ακολασιαν, καν δοξηι εξ
Ἰουδα χρηματιζειν, πως ουκ αν ευλογωτερον σπερμα του Ἀβρααμ ο μη δοκων εξ
ε|κεινου γεγενησθαι λεγοιτο, μιμησαμενος δε την λογισθεισαν τωι Ἀβρααμ πιστιν εις
δικαιοσυνην; *** πατηρ ουν ο Ἀβρααμ και των εν ακροβυστιαι πιστευοντων εις το
λογισθηναι αυτοις δικαιοσυνην και των εκ περιτομης εις το και αυτοις δια την εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

Χριστον πιστιν λογισθηναι την δικαιοσυνην *** [Rom. 4, 13] Ει μεν γαρ μηδεμια
επαγγελια προς αυτον η το σπερμα | αυτου ειρητο προ του «Ἐπιστευσεν τωι Θεωι και
ελογισθη αυτωι εις 196 δικαιοσυνην» ουκ αν επηπορησαμεν πως το αποστολικον
ειρηται οτι «ου δια νομου επαγγελια τωι Ἀβρααμ η τωι σπερματι αυτου, το κλη
ρονομον αυτ̣ον ειναι κοσμ]ου αλλα δια δικαιοσυνης πιστεως». Νυνι δε ευρισκομεν
···········ως μαρτυρια̣ επαγγελιαν αυτωι ειρημενην ην νο‖μιζω λελεχθαι περι του
κληρονομον αυτον ειναι κοσμου *** ου δια νομου δε η Μελχισεδεκ επαγγελια
δεδοται αυτωι οτε ηυλογησεν αυτον και ειπεν· «Ευλογημενος Ἀβρααμ τωι Θεωι τωι
υψιστωι, ος εκτισεν τον ουρανον και την γην· και ευλογητος ο Θεος ο υψιστος, ος
παρεδωκεν τους εχθρους | σου υποχειριους σοι» *** ταχα τα μεν προ του «Ἐπισ
τευσεν Ἀβρααμ τωι Θεωι και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην» δυνα ται εφαρμοζειν
τωι «Ου γαρ δια νομου η επαγγελια τωι Ἀβρααμ η τωι σπερματι αυτου το κληρονομον
αυτον ειναι κοσμου», τα δε μετα το «Ἐπιστευσεν δε Ἀβρααμ τωι Θεωι και ελογισθη
αυτωι εις δικαιοσυνην» τωι «Ἀλλα δια δικαιοσυνης πιστεως», ο|ποιον εστιν ····ε̣ος
επιφερομενον τωι «Ἐπιστευσεν δε Ἀβρααμ τωι Θεωι και ελογισθη αυτωι εις
δικαιοσυνην» *** [Rom. 4, 14–15] το ευλογον της εκ πιστεως μαλλον η εκ ν̣ομου
δικαιοσυνης και παριστησιν φασκων· Ει οι κληρονομοι κληρονομοι γιγνον ται ουκ
εκ πιστεως αλλ' εκ νομου, δηλονοτι κενη εσται η πιστις, μηδενος δι' αυτης
πληρουμενου τωι πεπιστευκοτι, και η | δια πιστεως επαγγελια γενο μενη εσται
καταργουμενη τωι την κληρονομιαν μη ακολουθως τηι εκ πιστεως επαγγελιαι
διδοσθαι τωι πεπιστευκοτι αλλα τωι τον νομον πεπληρωκοτι *** ωσπερ δε ο πιστευων
εις Ἰησουν Χριστον πιστευει εις τον πεμψαντα αυτον 198 Θεον, ουτως ο πιστευων
Μωσει πιστευει εις τον Χριστον, ως δηλον εκ του «Ει επιστευετε Μωσει, ε|πιστευετε
αν εμοι»· ει δε ο πιστευων Χριστωι πιστευει τωι Πατρι, δηλονοτι και ο πιστευων
Μωσει πιστευει τωι Θεωι *** Οι γουν προ του Μωσεως νομου δικαιωθεντες, ωσπερ
Ἑνωχ ο ευαρεστησας τωι Θεωι και Νωε ο μαρτυρηθεις ειναι δικαιος εν τηι γενεαι αυτου
και οι καταξιωθεντες της του Θεου επικλησεως Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ ουτωι
Μωσεως εντυχον|τες νομωι τοιουτοι παρα Θεωι εχρηματισαν, οποιους αυτους ο τον
νομον γραψας Μωσης ειναι εμαρτυρησεν· και γαρ αληθως δικαιωι νομος ου κειται,
ανομοις δε και ανυποτακτοις, ασεβεσι και αμαρ τωλοις *** η λεγετωσαν ημιν οι
μηδαμοθεν δικαιουσθαι θελοντες τον ανθρωπον η εκ του Μωσεως κατα το γραμμα
του νο|μου, ποτερον ποτε ουδεις προ Μωσεως εδικαιωθη, η εδικαιωθη μεν και χωρις
του Μωσεως νομου, ωσπερει δε μετενοησεν ο Θεος απο του τροπου της δικαιωσεως
τουτου ως χειρονος και δεδωκε δια Μωσεως βελτιονα τροπον δικαιωσεως *** ‖ Ὥρα
ουν προς ταυτα λεγειν οτι δεδεηνται οι μη τηλικουτοι ωστε δικαιωθηναι ομοιως
τοις πατρασιν χωρις της δια γραμματων νομοθεσιας του δια Μωσεως νομου υπερ
του την χυσιν της κακιας αυτων παυσασθαι και υπερ του περισπω μενους αυτους
περι τυπους και συμβολα και εικονας | πραγματων θειοτερων μη καταπεσειν εις την
ειδωλολατριαν· και η θεια γε και σοφωτατη προνοια 200 δια των κατα νομον θυσιων
και πασης της λατρειας πολλους μεν ασθενεσ τερους απεστησεν ειδωλολατριας ***
οιονει τινι ομοιωματι περισπασαι αυτους δυναμενα απο των εθνικων *** επει μηδε
παραβασις ηι ο νομος προσφερων την | κολασιν συστασιν εχει, ενθα μη εστιν ουτος ο
νομος *** ·[·]ι π··· τουτων λεγων καταλειπων τον Ἀδαμ και την Ευαν ····· ου ουκ
εστιν νομος ουδε παραβασις, ουκ ην δε νομος επι Ἀδαμ και Ευας ο Μωσεως, ουδε
παραβασις ην επ' Ἀδαμ και Ευας [·····]· τολμων κατα του αποστολου προσθειη αν οτι
ουδε αυτος ο οφις | παραβατικον τι πεποιηκεν· ει γαρ ου ουκ εστιν νομος ουδε παρα
βασις, ουδε εν τουτωι τωι προ νομου αυτον ηπατηκεναι την γυναικα παρα βασις ην
*** ασυκοφαντητως ακουειν χρη του αποστολου εν τουτοις και συνιεναι του
βουληματος αυτου. Φασι γαρ τινες· ει ενθα ουκ εστι νομος ουδε παραβασις, δηλονοτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ουδεις εν παραβασει γεγονε προ Μωσεως· ει δε μη γεγονε τις, ουδε ψεκτος· ουτε ουν
Καιν ουτε παντες οι δια τας εαυτων αμαρτιας τον κατακλυσμον παθοντες η οι εν
Σοδομοις εν 220 παραβασει γεγονασιν· και προ γε τουτων Ἀδαμ και η Ευα. Λεκτεον
ουν προς τουτους οτι ο Μωσεως νομος ου την εν τηι κρισει οργην κατεργαζεται αλλα
την κατ' αυτον, τους μεν λιθολευστους ποιων, ετερους δε επι πυρος κατακαιων, η
ετεραι υποβαλλων τιμωριαι· αλλα και ειπερ ου ουκ εστι νομος ουδε παραβασις, οτε
οσα ο νομος λαλει τοις εν τωι νομωι λαλει, † ορα δε αυτους και τον παρ' αυτωι Παυλωι
νομον πιστεως ονομαζομενον Θεου οργην κατεργαζεσθαι και παραβασιν ειναι ενθα
εστιν ο της πιστεως νομος και ο του Θεου. Σαφως δε αυτος ετερον μεν ειναι νομον
τον του Θεου, ωι μονωι και αυτος συνηδεται κατα τον εσω ανθρωπον, ετερον δε
νομον παρα τουτον φησιν ειναι εν τοις μελεσιν εαυτου αντιστρατευομενον τωι νομωι
του νοος μου· και ορα μηποτε ουτος αληθως εστιν οργην κατεργα|ζομενος και ου
ουκ εστιν ουτος ο νομος, εκει ουδε παραβασις εστιν· και οι εκ τουτου του νομου
ουδαμως εισιν κληρονομοι δι' ον λεγεται· «Ει γαρ οι εκ νομου κληρονομοι,
κεκενωται η πιστις» *** τοις εκ περιτομης επαιρομενοις κατα των πισ τευοντων εν
ακροβυστιαι μεγαλα περι αυτων φρονουσιν ταυτα γραφει ο Παυλος, | απατηθεισιν
δια τινων προφητικων ρητων α μη νενοηκασιν, οποιον εστιν και το εν τωι Ἰερεμιαι
ουτως εχον· «Ἐαν υψωθηι ο ουρανος εις το μετεωρον και η γη ταπεινωθηι κατω,
καγω ουκ αποδοκιμασω το γενος Ἰσραηλ περι παντων ων εποιησαν» *** αλλα τουτο
μαλλον το 204 μη υφεστηκεναι την παραβασιν ενθα | ουκ εστιν νομος *** ουτως
ουδε κατη γορητεον του νομου οργην κατεργαζομενου τοις παρανομοις, ουδε
αιτιατεον αυτον ει συνυπεστη αυτωι η της παραβασεως εννοια φθανουσα επι τους μη
τηρησαντας αυτον *** Φησει γαρ οτι ουτος ο φυσικως ημιν εγγεγραμμενος νομος
και εν πλαξιν καρδι‖αις σαρκιναις υπο του Θεου εντετυπωμενος οργην κατηργαστο
τωι Καιν και τοις απολωλοσιν εν τωι κατακλυσμωι και τωι ·[··] και τοις Σοδομιταις, και
επειπερ ου ουκ εστιν νομος ουδε παραβασις, παραβασις δε ην εν τουτοις, νομος αρα
ην εν αυτοις αλλ' ου|χ ο Μωσεως αλλ' ο πρεσβυτερος του Μωσεως και
εγγεγραμμενος ουκ εν πλαξιν λιθι ναις αλλ' εν πλαξιν καρδιαις σαρκιναις *** [Rom.
4, 16–17] Τα δε περι του Ἀβρααμ φερομενα εξ αποκρυφων ως αρα απο φυσικων
εννοιων κινηθεις επιστευσεν τωι Θεωι αντιλεγεται και μαλιστα υπο των
μ̣α̣ρτυρουμενων τας τοιαυτας βιβλους ως πεπλανημενας | *** Οιμαι δε οτι [ωσπερ]
το ειναι ουδε επινοειται κατα μισθον ημιν δεδοσθαι υπο Θεου (ολον γαρ εστιν σαφως
χαρις του ημας ουσιωσαντος και μαλιστα λογικους ποιησαντος), ουτως και το καλως
ε̣ι῀̣ν̣α̣ι̣ και τυγχανειν κληρονομιας Θεου και επαγγελιας ουδαμως εστιν μισθος και
αυτο δε ολον χαρις, εν εκεινωι απο|λειπομενου του εκει μεν μηδεν αιτιον γεγονεναι
του ημας υφεσταναι ενταυθα δε τωι πιστευειν Θεωι μονον *** εν τωι καταλογωι των
χαρισματων των διδομενων κατα την αναλογιαν της πιστεως, κατειλεκται και η
πιστις· 206 φησι γαρ ο Παυλος μεθ' ετερα· «Ἄλλωι πιστις εν τωι αυτωι πνευματι». Ὁ δ'
αυτος φησι και αλλαχου οτι «απο Θεου υμιν εχαρισθη ου μονον το εις Χριστον πισ
τευειν αλλα και το υπερ αυτου πασχειν». Οιμαι δε οτι και οι αποστολοι ελλιπη
πεισθεντες ειναι την εκ του εφ' ημιν πιστιν και ταυτην ομολογουντες ηδη εχειν
δεομενοι δε της κατα χαριν Θεου φασιν τωι Σωτηρι· «Προσθες ημιν πιστιν» *** ει και
εκ πιστεως ουν οι κληρονομοι και η επαγγελια ινα κατα χαριν, ουδ' αυτη η πιστις η
προ της χαριτος, καθ' ην λεγεται δια τουτο εκ πιστεως ινα κατα χαριν, χωρις χαριτος
υφεσταναι ου δυναται *** διο παντα τα περι τον | σωιζομενον την κυριαν εχει εν
χαριτι ηντινα τροπον θησαυρου ευρισκεσθαι νομιζω υπο των, ιν' ουτως ονομασω,
ευτυχησαντων περιπεσειν αυτωι *** ετερον του ευρειν χαριν εναντιον Κυριου του
Θεου και του ευρειν χαριν ενωπιον ανθρωπων το λαβειν ενωπιον τινος απο Θεου
χαριν καθο λεγεται· «Και ην Κυριος μετα Ἰωσηφ | και κατεχεεν αυτου ελεος και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

εδωκεν αυτωι χαριν ενωπιον του αρχιδεσμοφυλακος». Ου γαρ ταυτον τωι «Ευρεν
Ἰωσηφ χαριν ενωπιον του Κυριου αυτου» το «Και εδωκεν αυτωι Κυριος χαριν
ενωπιον του αρχιδεσμοφυλακος». Πλειον δ' ετι παρα τα περι του Ἰωσηφ ευροντος
χαριν ενωπιον του Κυριου αυτου αναγεγραπται περι της | Αισθηρ· φησιν γαρ περι
αυτης η γραφη ως «Ἦν Αισθηρ ευρισκουσα χαριν παρα παντων των βλεποντων
αυτην», και μετ' ολιγα «Ευρεν, φησιν, χαριν Αισθηρ παρα πασας τας παρ θενους και
επεθη‖[κεν το] διαδημα το γυναικειον ο βασιλευς» *** Ἀναγκαιον δε εξετασαι
φαινεται πως ακολουθει τωι εκ πιστεως και τωι κατα χαριν το βεβαιαν ειναι την
επαγγελιαν· αρα γαρ ει ην εκ νομου, ουχ οιον τε ην βεβαιαν τυγχανειν την
επαγγελιαν; Προσχες ουν μηποτε δευσοποιος τις βαφη γινεται εκ πιστεως περι την
ψυχην και μαλιστα της λελογισμενης εις δικαιοσυνην, ωστε δι' αυτης την χαριν και
την επαγγελιαν ισχειν δια το ανεκπλυτον αυτης η 208 αμεταβολον την γε
βεβα|ιοτητα, ητις ουκ εμφαινεται περι τα εκ νομου εργα. Ἀποστρεφειν γουν ποτε
δικαιος εκ της δικαιοσυνης αυτου λεγεται και ποιειν αδικιαν· ουκ οιδα δε ει και περι
της πιστεως γεγραπται οτι απεστρεψεν τις απο της πιστεως, απαξ μαρτυρηθεις
πεπιστευκεναι και δικαιωθεις δια την πιστιν. <<Ειτα και τηι μαρτυριαι επισφραγιζει ο
θειος αποστολος το ειρημενον αυτωι.>> *** Ου δυναται γαρ η δικαιουμενη πιστις
·[····]··| εργα του νομου ποιειν, νομον δε νυν λεγομεν καθο·[·····] οταν δε εθνη τα μη
νομον εχοντα *** παντι δε τωι σπερματι, ητοι τωι εκ του νομου η τωι εκ της πιστεως
αυτου, και ου μονον τωι εκ του νομου αλλ' ει εχοι προς τωι εκ του νομου το εκ της
πιστεως. Ει γαρ μη ουτως εκλαβοιμεν, εσται η επαγγελια τοις εξ Ἰσμαηλ και τοις εκ
Χεττουρας· απερ ουκ αρεσκει *** πατηρ δε παντων ημων τουτ̣εστιν των ουκ εκ
νομου μονον αλλα και εκ πιστεως οντων και πιστει του Ἀβρααμ δικαιουμενων ***
οποια τα πολλα εθνη ην ων τεθεικεν αυτον πατερα ο τας επαγγελιας αυτωι διδους
Θεος *** Περι γαρ των δια την αμαρτιαν νενεκρωμενων, ων η ψυχη νεκρα γεγενητο
εν ζωντι σωματι οιομαι νυν αυτον λεγειν· ψυχη γαρ η αμαρτανουσα, αυτη
αποθανειται· και ει|περ ο νεκρος των αισθησεων εστερημενος εστιν νεκρος 210 και
μηδεμιαν εχων των πεντε, δια τι ουκ αν λεγοις ψυχην νεκραν την εστε ρημενην των
λεγομενων θειων αισθησεων; *** Ειπερ δε ομοιοι τοις εαυτων τοιουτοις λεγομενοις
θεοις γινονται οι πεποιθοτες επ' αυτοις, μηποτε ομοιοι γινονται τωι Θεωι και οι
πεποιθοτες | επ' αυτωι, απολαμβανοντες δια της τοιαυτης πεποιθησεως το λειπον τωι
«Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν», οπερ εστιν το καθ' ομοιωσιν *** Τινα
δε τα μη οντα η οι εστερημενοι του οντος και μη μετεχοντες αυτου, ουτω καλου
μενοι προς αντιδιαστολην των μετεχοντων του ειποντος· «Ἐγω ειμι ο ων»; ***
Ευρομεν δε και εν τηι Αισθηρ τοιαυτην τινα ευχην· «Μη παραδωις, Κυριε, το σκηπτρον
σου τοις μη ουσιν» αντι του «τοις μη μετεχουσιν σου καθο ων τυγχανεις» *** Καλει
δε τα μη οντα ινα υπακουσασιν αυτοις χαρισηται το ειναι. Ἀλλ' ισως τις προς ταυτα
ερει πως ο αποστολος ετερωθι φησι· «Ἀλλα τα μωρα του κοσμου | εξελεξατο ο Θεος
ινα καταισχυνηι τους σοφους, και τα ασθενη του κοσμου εξελεξατο ο Θεος, ινα
καταισχυνηι τα ισχυρα, και τα αγενη του κοσμου και τα εξουθενημενα εξελεξατο ο
Θεος, τα μη οντα, ινα τα οντα καταργησηι;» Ἀλλ' ευδηλον ως ετερον εστι τουτο
σημαινομενον του οντος και μη οντος οσον απο πασης της εκεισε συμφρασεως·
οντες μεν γαρ ενθαδε οι κατα σαρκα σοφοι και δυνατοι και ευγενεις, μη οντες δε οι
αλλως παρα τουτους διακειμενοι ως προς την εκεινων υποληψιν μωροι κοσμου και
ασθενεις | αυτωι και αγενεις *** ετερος δε μωρον μεν κατα σαρκα προφασει
σωματικης κατασκευης εμποδιζομενον του νοειν οποιοι εισιν οι πανυ μικροκεφαλοι
η και τερατωδεις *** 212 [Rom. 4, 18–22] οριζομενος η υπογραφων ο λογος εν τηι
προς Ἑβραιους επιστοληι την πιστιν φησιν· «Ἔστιν δε πιστις ελπιζομενων υποστασις,
πραγμα‖των ελεγχος ου βλεπομενων»· και εν τοις εξης δε της προς Ῥωμαιους ταυτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

φησιν ο Παυλος· «Τηι γαρ ελπιδι εσωθημεν· ελπις δε βλεπομενη [ουκ] εστιν ελπις· ο
γαρ βλεπει τις, τι ελπιζει; Ει δε ο ου βλεπομεν ελπιζομεν, δι' υπομονης
απεκδεχομεθα» *** Ὅρα μηποτε ως Ἀβρααμ παρ' ελπιδα επ' ελπιδι επιστευσεν,
ουτως και παντες οι της | πιστεως Ἀβρααμ υιοι παρ' ελπιδα επ' ελπιδι <πιστευουσιν>
περι παντων ων πιστευουσιν, ειτε περι αναστασεως νεκρων ειτε περι του κληρο
νομησειν βασιλειαν ουρανων η βασιλειαν Θεου. Ταυτα γαρ οσον επι τηι ανθρω πινηι
φυσει παρ' ελπιδα εστιν, οσον δε επι τωι δυνατωι του Θεου και ταις αψευδεσιν
επαγγελιαις αυτου επ' ελπιδι των εκ του πιστευειν ελπιζοντων τυγχανει. Και επειπερ
ο πιστευων επ' ελπιδι πιστευει, δια τουτο «μενει πιστις, ελπις, αγαπη». Και νομιζω
στοιχειωσεως μεν εχειν λογον την πιστιν, προκοπης δε την ελπιδα, 214 τελειοτητος
δε την αγαπην *** ουτω δε και | ασθενων αν τις ειη και τωι ελεειν, ελεων μεν ουκ
ιλαροτητι δε, αλλ' ως εκ λυπης η εξ αναγκης *** διο νομιζω λεγεσθαι περι της
αγαπης οτι και «παντα πιστευει», οπερ ισον εστιν τωι «ποιει πασαν την πιστιν
πιστευειν και εχειν τινα πασαν την πιστιν», και οπου η τελεια αγαπη, εκει πασα η
πιστις *** καιτοι γε της του σωματος νεκρο|τητος και της νεκρωσεως ης ειχεν η
μητρα Σαρρας οσον εφ' εαυτοις ασθενειν τηι πιστει αυτον προκαλουμενων *** το
νενεκρωμενον του Ἀβρααμ σωμα και την νεκρωσιν της μητρας Σαρρας· τουτοις
επομενος φησεις την μεν των λοιπων γενεσιν απο πυρωσεως εσχηκεναι την αρχην,
την δε του Ἰσαακ ουδαμως μεν απο πυρωσεως, δια | δε την επαινετην νεκροτητα του
σωματος Ἀβρααμ και της μητρας Σαρρας τηι επαγγελιαι του Θεου *** ωστε εν επαινωι
λεγεται η τοιαυτη νεκρωσις του τα μελη τα επι της γης νεκρωσαντος· οτε γαρ τις
πνευματι τας πραξεις του σωματος θανατοι, τοτε σβεννυσι πασαν την πεφυκυιαν
αναπτεσθαι εν αυτωι πυρωσιν· ωστε την του Ἰσαακ γενεσιν μη ειναι απο πυρωσεως
αλλ' εξ επαγ γελιας Θεου· αξιοι γαρ γεγονασιν τηλικουτου πατριαρχου επιγραφηναι
γονεις πνευματι τας πραξεις του σωματος θανατωσαντες *** Ὅτι δε ου δια το γηρας
λεγεται το σωμα του Ἀβρααμ νενεκρωμενον, δηλον εσται τωι επιστησαντι τινα
τροπον προσθεμενος | Ἀβρααμ ελαβεν γυ ναικα ηι ονομα Χεττουρα, και ετεκεν αυτωι
τον Ζεμβραν και τον Ἰεκταν και τον Μαδαν και τον Μαδιαμ και τον Ἰεσβοκ και τον
Σωυε, και ελαβεν ταυτην μετα την τελευτην Σαρρας ητις εζησεν ετη ˉρˉκˉζ,
πρεσβυτερος δε της Σαρρας δεκα ετεσιν ευρισκεται σαφως ο Ἀβρααμ· ουκουν παρα
τον καιρον του θανα|του Σαρρας ˉρˉλˉζ ετων ην ο Ἀβρααμ. Ἐαν δε τις δοκηι και
μετα ταυτα θελειν την νεκρωσιν του σωματος Ἀβρααμ δια το 216 γηρας λεγειν ‖
γενεσθαι, λεκτεον αυτωι οτι εστω χαριτος αυτον της εν επαγ[γε]λιαι δεδεησθαι
εκατονταετη που υπαρχοντα ινα γενηται του Ισαακ πατηρ, πως ουν χωρις
επαγγελιας μετα το γενεσθαι ˉρˉλˉζ ετων εγεν νηθησαν αυτωι αλλοι εξ υιοι; Και
αλλως δε λογισαμενος τον χρο|νον της ζωης Ἀβρααμ ετη παντα γενομενον ˉρˉοˉε,
αναλογον τωι τοσουτωι χρονωι, την ευτο νιαν και την συστασιν του σωματος αυτου
φησεις μηδεπω ημβλυνθαι ηνικα εκατονταετης που υπηρχεν ετι *** προς δε <το>
πεισθηναι οτι ου δια γηρας νενεκρωμενον ειναι λεγεται το του Ἀβρααμ σ̣ω῀̣μ̣α̣, τηρει
οτι προτερον μεν εισηλθεν Ἰσαακ εις τον οικον της μητρος αυτου | Σαρρας και
ελαβεν την Ῥεβεκκαν, και εγενετο αυτωι γυνη, και ηγαπησεν αυτην, και παρεκληθη
Ἰσαακ περι της μητρος αυτου· και ην Ἰσαακ ετων ˉμ οτε ελαβεν την Ῥεβεκκαν·
υστερον δε προσθεμενος Ἀβρααμ ελαβεν γυναικα ηι ονομα Χεττουρα· ουκουν οτε
προσθεμενος Ἀβρααμ ελαβεν γυναικα ηι ονομα Χεττουρα, ετων εγεγο|νει ˉρˉμ ***
και την νεκρωσιν του Ἰησου παντοτε εν τωι σωματι περιφεροντες, ουδαμως μεν ετι
φορουντες την εικονα του χοικου, αει δε φορουντες την εικονα του επουρανιου ***
ζητησαι δ' αν τις εις ταυτα επιτηρων ποτε ειρηται το «Ουτως εσται το σπερμα σου»
και οτι ουδεπω γεγεννημενου του Ἰσμαηλ οτε Ἀβρααμ περι τα ˉπˉζ ετη | γεγονει,
πως ο αποστολος φησιν μετα το «Ουτως εσται το σπερμα σου» το «Και μη ασθενησας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

τηι εαυτου πιστει κατενοησεν το εαυτου σωμα ηδη νενεκρωμενον, εκατονταετης που
υπαρχων», και φησει οτι ουκ ην εκατονταετης που Ἀβρααμ τοτε *** [Rom. 4, 23–25]
«Ουκ εγραφη δε δια αυτον μονον αλλα και δι' ημας» 218 αλλα ταυτα γε|γραπται, ως
μεν εσχηματισεν την λεξιν Παυλος, «δι' αυτον», ατε ιδιωτης τωι λογωι τυγχανων, ως
δε νενοηκεν αντι του «περι αυτου» *** Ουκ ευχερες γαρ εκλαβειν το βουλημα αυτου
η και αλλων γραφων, επαν δια μεν την εν τωι φραζειν ιδιωτειαν ετερον του
νενοημενου το γεγραμμενον <ηι> η δια το κατα την λε|ξιν δυσθηρατον εγχωρηι
πλειονας εκδοχας γινεσθαι του γεγραμμενου, ων εκαστην προς το νομιζομενον
εαυτωι χρησιμον εκαστος των διαφορως νοουντων παραδεξαμενος δοξει τοις μη
ομοιως νενοηκοσιν παρεχειν πραγματα *** Τι μαλλον αντι μωρολογιας και
ευτραπελιας ουκ ανηκον‖των πα ραλαμβανει την ευχαριστιαν <η> φερε ειπειν την
·[·······] η την σοφιαν η την αληθειαν; Ου γαρ εδοκει μοι συνηρτησθαι το
«ευχαριστιας» κατα την συνηθειαν λαμβανομενον ονομα προς την μωρολογιαν και
ευτραπελιαν. Ἔδοξεν ουν μοι την ευχαριστιαν αν|τι της οιονει ευχαριτιας
παρειληφεναι, μη αποκλειων μεν ποτε εν ταις ανεσεσι το εν ομιλιαις ευχαριν η
χαριεν και φαιδρον απαγορευων δε ως βωμολοχιαν την μωρολογιαν και ευτρα
πελιαν· και πανυ τε ηρτημενως παρεθηκεν *** ειτ' εζητουν ει που η ιερα 220 γραφη
τηι «ευχαριστος» ονομασιαι αντι της «ευχαριτιας» εχρησα|το· ευρον γουν εν ταις
Παροιμιαις «Γυνη ευχαριστος εγειρει ανδρι δοξαν», εν δε ταις λοιπαις εκδοσεσιν
αντι του «Γυνη ευχαριστος» «Γυνη χ[···]·ν οιμαι † η χαρις γεγραπτο *** ειποντος του
Παυλου· «Ἐνωπιον του Θεου και εναντιον του Θεου εν Χριστωι λαλουμεν», και
χρησαμενου τηι «εναντιον», ως και πολλαχου η παλαια διαθηκη περιεχει, λεξει
α|πλουστερον οιονει «εν οφθαλμοις» του Θεου, οι απο Μαρκιωνος κακουργοτερον
ηκουσαν του «Κατεναντιον του Θεου εν Χριστωι λαλουμεν» οιονει εναντιως τωι
βουληματι του Θεου ου λεγουσιν ετερου παρ' αυτον δημιουργου, εν Χριστωι δε φασιν
λαλειν τον Παυλον αμφοτερα το τε ενωπιον του ως λεγουσιν αγαθου και το
εναντιον ως φασιν του δημιουργου | *** Το γαρ πιστευειν επι τον εγειραντα Ἰησουν
τον Κυριον ημων εκ νεκρων, εκεινοι μεν ακουσονται ως ετερον του Θεου ωι
επιστευσεν Ἀβρααμ και φασιν οτι Ἰουδαιοι πιστευουσιν μεν τωι Θεωι ως επιστευσεν
Ἀβρααμ, ου μην πιστευουσιν επι τον εγειραντα Ἰησουν τον Κυριον ημων εκ νεκρων
*** και Ἰουδαιοι δε μη πιστευοντες | οτι ηγερθη Ἰησους ο Κυριος ημων εκ νεκρων ου
πιστευουσιν επι τον εγειραντα τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον εκ νεκρων· τουτωι
δε μη πιστευοντες ου πιστευουσιν τωι Θεωι· διο ουκ εστιν εν αυτοις πιστις οποιαν
πιστευων τωι Θεωι Ἀβρααμ ειχεν πιστιν λελογισμενην εις δικαιοσυνην *** 222 νυν το
δι' αυτον μονον ειληπται αντι του περι αυτου μονου· αλλα και το δι' ημας αντι του
περι ημων· ου γαρ ινα Ἀβρααμ εντυχων ο Μωυσεως προγενεστερος τωι μεταγε
νεστερωι αυτου γραμματι ωφεληθηι. Ει δε ου περι του Ἀβρααμ μονου γεγραπται το
«Ἐλογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην» αλλα και περι ημων, οιονει προαναφωνουντος
του λογου την λογισθησομενην εκ πιστεως δικαιοσυνην τοις πιστευουσιν επι τον
εγειραντα Ἰησουν Χριστον εκ νεκρων, προσχες επιμελεστερον μηποτε μονος και πας
πιστευει επι τον εγειραντα Ἰησουν τον Κυριον ημων εκ νεκρων ο συνεγερθεις
Χριστωι, ωστ' αν ειπειν «Και συνηγειρεν και συνεκαθισεν ημας εν τοις επουρανιοις
εν Χρισ τωι·» συνηγερθη δε Χριστωι ο συμμορφος γενομενος τηι αναστασει αυτου και
δια το συναποτεθνηκεναι συζων αυτωι· ει γαρ συναπεθανομεν, και συζησομεν·
συναπεθανεν δε Χριστωι, επει και Χριστος αποθανων τηι αμαρτιαι απεθανεν εφαπαξ·
και αυτος αποθανων τηι αμαρτιαι συζηι Χριστωι· ζηι δε Χριστωι ο εν καινοτητι ζωης
περιπα των *** Ἠγερθη γαρ δια την δικαιωσιν ημων τηι αναστα|σει εαυτου, δικαιων
ημας συμμορφους γενομενους τηι αναστασει αυτου *** ος παρεδοθη δια τα αυτου 224
εκεινου αμαρτηματα του πιστευοντος και ανεστη δια την τουτου δι‖καιω σιν ··
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

εδικαιωθη αρξαμενης ειναι εν αυτωι δικαιοσυνης απο της ····· πιστεως λογιζομενης
αυτωι εις δικαιοσυνην *** πως χρη εκαστον τ̣α του Ἀβρααμ <εργα> ποιειν το εξελθειν
τινα εκ της γης αυτου και εκ της συγγενειας αυτου και εκ του οικου του πατρος
αυτου εις την γην ην | δειξει τωι εξελθοντι απο τουτων ο Κυριος, και ει τις γ'
εξερχεται απο τουτων, επιτευξασθαι των επι τουτοις ωσπερει αθλων ειρημενων
προς τον Ἀβρααμ *** [Rom. 5, 1–2] ου γαρ δυνατον εστιν ειρηνην εχειν προς τον
Θεον τα εναντια εργα τηι αρετηι πραττοντα απερ εχθροποιει Θεωι τον
κατεργαζομενον, καθο λεγεται το «Ἐχθροι οντες τωι Θεωι» ωι επιφερεται το
«Κατηλλαγη|μεν» *** Ὁ Θεος μεν ····τον ηλι̣ο̣ν αυτου ανατελ λων επι πονηρους και
αγαθους, και βρεχων επι δικαιους και αδι κους τα της προς ημας ειρηνης επιτελει,
ημεις δε αμαρτανοντες εαυτους εχθρους Θεωι κατασκευαζομεν, κατορθουντες δε
φιλ̣ο̣υ̣ς, ο´̣τ̣ε και ειρηνην εχομεν προς τον Θεον· και ινα το κυριωτερον το | εναντιον
τηι ειρηνηι επι των αμαρτανοντων λαβω, ειποιμι δ' αν οτι ο μεν κατορθων ειρηνην
εχει προς τον Θεον, ο δε τα εναντια τωι κατορθουντι πραττων, τουτεστιν αμαρτανων,
πολεμον αιρειται και εχει προς τον Θεον, και δι' αυτου του ποιειν κακως πολεμει τωι
Θεωι *** Και την προσαγωγην δε εσχηκαμεν δι' ουδενος η δια Ἰησου Χριστου | του
Κυριου ημων· λογος γαρ και αληθεια και σοφια και δικαιοσυνη και τα αλλα παντα,
οσα εστιν ο Σωτηρ ημων ο πρωτοτοκος πασης κτισεως, προσαγει τωι επι πασιν Θεωι
και Πατρι τον εαυτον τουτοις επιδεδωκοτα *** Και ορα πηλικον εστιν το κατα την
χαριν ως περι ολιγων αναγεγραφθαι το «Ευρεν χαριν ενωπιον του Θεου». Ἐν επαινωι
γαρ ει|ρηται το «Νωε 226 δε ευρεν χαριν ενωπιον του Θεου» και Μωσης δε
παρρησιαζομενος «Ει ευρον χαριν, φησιν, ενωπιον σου» *** «Και καυχωμεθα επ'
ελπιδι της δοξης του Θεου», οπερ ισον νομιζω τυγχανειν τωι «καυχωμεθα επι τηι
ελπιδι του οψεσθαι την δοξαν του Θεου και του μεταλημψεσθαι αυτης»· ης δοξης
Θεου απαυγασμα ο Σωτηρ ημων εν τηι | προς Ἑβραιους ειναι λεγεται *** δοξαν μεν
επι του προσωπου Μωσεως του νου αυτου την καθαροτητα και προς την θεοτητα του
Πατρος των ολων κοινωνιαν, αφ' ης ελλαμπομενον φωτιζομενον παντων μαλλον
των επι γης ενεωρα ητις ποτ' εστιν η αγενητος και υπερ παντα του Θεου φυσις·
καλυμμα δε επι του προσωπου | Μωσεως η αποκρυψις εστιν των νενοημενων αυτωι
και τεθε‖ωρημενων, επει μηδε εδυναντο οι πολλοι τοις τηλικουτο̣ις εν Μωσει
θεωρημασιν μαθητευεσθαι· αλλα και οτε συνετελεσεν Μωσης τα εργα και εκαλυψεν
η νεφελη την σκηνην του μαρτυριου, δοξης Κυριου ενεπλησθη η σκηνη του
μαρτυριου και ου δυνηθη Μωσης | εις την σκηνην του μαρτυριου εισελθειν οτι
επεσκιαζεν επ' αυτην η νεφελη και δοξης Κυριου ενεπλησθη η σκηνη *** οικος
αληθινος η εκκλησια εστιν ζωντος Θεου λεγομενη εκκλησια πρωτοτοκων
απογεγραμμενων εν ουρανοις, νεφελη δε ο Σωτηρ ημων επι τ]ο`̣ν οικον τουτον ως
μηδε τους ιερεις στηναι δυνασθαι λει|τουργειν απο προσωπου της νεφελης ταυτης
οτι επλησεν δ̣[οξα Κυριου τον οικο̣ν *** οσον μεν γαρ επι του απο της προς
Κορινθιους ········· εοικεν εχειν ηδη την δοξαν του Θεου επ̣ι`̣ του εαυτου προσωπο̣υ·
οσον δε επι τηι προκειμενηι λεξει ως ουκ εχων αυτην̣ φησιν [··] «Καυχωμεθα επ'
ελπιδι της 228 δοξης του Θεου». Ὅρα τοινυν ει δυ|ναμεθα ουτω λυσαι το
επαπορηθεν· ο αυτος φησιν Παυλος· «Ει τις εγνω, ουπω εγνω καθως δει γνωναι» και
«βλεπομεν γαρ αρτι δι' εσοπτρου και εν αινιγματι, τοτε δε προσωπον προς
προσωπον» και «Ἐκ μερους γινωσκομεν και εκ μερους προφητευομεν» *** [Rom. 5,
3–5] «Ου μονον δε αλλα και καυχωμενοι εν ταις θλιψεσιν ειδοτες οτι η | θλιψις
υπομονην κατεργαζεται» των γαρ πολλων ενδιδοντων προς τας θλιψεις και
λυπουμενων επ' αυταις ως δυσαρεστεισθαι, ημεις τοσουτον δια Ἰησου Χριστου υπο
Θεου ωφεληθημεν ωστε καυχασθαι δια την εκ Θεου εν θλιψεσιν πολλην υπομονην
επι ταις θλιψεσιν ως επι υληι αγαθων. ∆ιο και επιστημην τινα καινην ανειληφαμεν· |
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

γινωσκομεν γαρ οτι η θλιψις υπομονην κατεργαζεται, ως παρα πασιν αν
ομολογηθειη οτι η υπομονη δοκιμιον εμποιει τωι υπομειναντι *** ∆ια τουτο δε και η
θεια γραφη απαγορευει μεν την επι αδιαφοροις καυχησιν, προτρεπει δε επι το νοειν
δια το καλον κατα το ευλογον γινομενην εν τωι Ἱερεμιαι φασκουσα· «| Ταδε λεγει
Κυριος· Μη καυχασθω ο σοφος εν τηι σοφιαι αυτου, και μη καυχασθω ο ισχυρος εν τηι
ισχυι αυτου, και μη καυχασθω ο πλουσιος εν τωι πλουτωι αυτου, αλλ' η εν τουτωι
καυχασθω ο καυχωμενος συνιειν και γινωσκειν με, οτι εγω ειμι κυριος ποιων ελεος
και κριμα και δικαιοσυνην επι της γης, οτι εν τουτοις το θελημα μου, λεγει Κυριος»
*** ‖ 230 παρα [··]· τινα τροπον απαγορευει καυχασθαι τον σοφον ουχ απλως
[····]······τηι εαυτου [····]σοφοι εν εαυτοις και ενωπιον αυτων επιστημονες *** και δια
τουτο γε ου χρη καυχασθαι τον σοφον εν τηι σοφιαι εαυτου, επει καν τελειος ηι εν
υιοις ανθρωπων, της απο | [του] Θεου σοφιας απουσης, εις ουδεν λογισθησεται ***
αδιαφορος μεν η ανθρωπινη σοφια, τωι δε καλως αυτηι χρωμενωι και εις δεον αυ[τη]ν
παραλαμβανοντι χωραν παρεχει τηι του Θεου σοφιαι επει παντι εχοντι δοθησεται και
ταχα τουτο λεγεται εν τωι Ἐκκλησιαστηι [··]· «Σοφια βοηθησει τωι σοφωι υπερ δεκα
εξουσιαζοντας τους οντας | εν τηι πολει». Βοηθει γαρ η του Θεου σοφια τωι εχοντι την
ανθρωινην σοφιαν και εαυτον ευτρεπισαντι εις παραδοχην της θε̣ιας σοφιας· ουκ̣
αδιαφορος η σοφια των τα υφαντα και ραφιδευτα και ποικιλτικα ποιησαντων της
σκηνης του μαρτυριου, ους ενεπλησεν το πνευμα θειον συνεσεως και επιστημης
διανοεισθαι και αρχιτεκτο|νειν τα κατα την σκηνην *** Το γαρ κατεργαζομενον
αρετην ουτε μεσον ουτε φαυλον ειναι δυναται· μηποτ' ουν αναγκαιας αρετης
υπομονης εστιν η θλιψις *** σπουδαι῀̣ον εστιν η θλιψις υπομονην μιαν των αρετων
κατεργαζομενη *** επι μεν των δικαιων γεγραπται «Πολλαι αι θλιψεις των
δικαιων», επι δε των εναντιων «Πολλαι | αι μαστιγες των αμαρτωλων», ως κατα
ταυτα μητε τον δικαιον μαστιγουσθαι, μητε τον αμαρτωλον θλιβεσθαι ***
«εισελθατε δια της στενης πυλης οτι πλατεια 232 η πυλη και ευρυχωρος η οδος η
απαγουσα εις την απωλειαν και πολλοι εισιν οι εισπορευομενοι δι' αυτης ***
«ηκαιρεισθε δε· ουχ οτι καθ' υστερησιν | λεγω, εγω γαρ εμαθον εν οις ειμι αυταρκης
ειναι» *** ει μη δοκιμωτατος εστιν ουκ ελαττον του πενιαν γενναιως υπομενοντος ο
τον πλουτον οικονομων κατα τον λογον και ουχ ηττον του εγκαρτερουντος εν
πονοις τοις εν νοσοις ο δια την υγιειαν της ψυχης μηδεν παραδεχομενος παθος κατα
τον | καιρον του υγιαινειν το σωμα, οτε φιλει επιτιθεσθαι εκ τουτου επιθυμειν κατα
του πνευματος *** ητις θλιψις καυχημα εστιν των αγιων, και τοιαυτη γε ωστ' αν μη
ελαττον ειπειν επι τηι δια τας θλιψεις καυχησει το «Νη την ημετεραν καυχησιν,
αδελφοι» *** και ειπερ η μεν τελεια αγαπη εξω βαλλει τον φοβον, ο | δε φοβος
κολασιν εχει και ο φοβουμενος ου τετελειωται εν τηι αγαπηι ***

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19


