Commentarii in Ecclestiasten
ΟΛΥΜΠΙΟ∆ΩΡΟΥ ΥΠΟΜΝΗΜΑΤΑ ΕΙΣ ΤΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΝ.
Ὑποθεσις του πρωτου κεφαλαιου.
Των οντων την γνωσιν αψευδη δεξαμενος υπο Θεου Σολομων, ο του ∆αβιδ υιος, ου
μονον κατα σαρκα, αλλα κατ' αρετην, τριχη τα οντα διειλεν· εις ηθικα, και φυσικα,
και νοητα. Και τα μεν ηθικα δια των Παροιμιων παρεδωκε· τα δε φυσικα δια των του
Ἐκκλησιαστου· τα δε νοητα, δια του Ἄσματος των ᾀσματων. Ἔστι δε ευρειν
κατεσπαρμενην διδασκαλιαν εν τωι Ἐκκλησιαστηι περι ηθικων· και εν ταις
Παροιμιαις, περι φυσικων· πλην αι πραγματειαι ιδικως αφωρισμεναι τυγχανουσι. Το
δε Ἆσμα των ᾀσματων ολον δι' ολου περι νοητων διαλεγεται, 93.480 και προς
αλληγοριαν βλεπει. Πλην και εν τωι Ἐκκλησιαστηι, και εν ταις Παροιμιαις ομοιως
εστιν ευρειν περι νοητων πραγματων. Ἐκκλησιαστην δε εαυτον εκαλεσεν ο
Σολομων, ως παντας ανθρωπους εκκλησιαζων, και δεσμευων εις ομονοιαν, και εν
κοινωι παραδιδους την φυσικην θεωριαν. Ἰστεον δε και τουτο, ως ο σοφος
Ἐκκλησιαστης ποτε μεν εξ οικειου προσωπου τον λογον φερει, ποτε δε εκ προσωπου
του περι τονδε τον κοσμον επτοημενου. Και ταυτα μεν ως εν προθεωριαι. Το δε
πρωτον κεφαλαιον περιεχει ταδε· Γενος του Ἐκκλησιαστου φησι, και αξιωμα, και
πολιν, εν ηι το βασιλειον ιδρυτο. Ἀποφαινεται δε ματαιοτητα παντα τα εν τωιδε τωι
κοσμωι· ου τα παντα μεμφομενος, αλλα την πονηραν των ανθρωπων προαιρεσιν,
των εις τονδε τον κοσμον την ελπιδα εχοντων. ∆ιδασκει δε και περι της του ηλιου
πορειας, κατα μεν το προχειρον φυσιολογων· προς δε διανοιαν εις αλληγοριαν
θεολογικην βλεπων. Το δε αυτο φησι και περι χειμαῤρων εις την θαλασσαν
εισβαλλοντων, και μη πληρουντων αυτην. ∆ιδασκει δε καντευθεν των ποιηματων
ουδεν προσφατον ειναι· αλλ' ουτω μενειν ως πρωην εταγησαν υπο του ∆ημιουργου·
και οτι ου πληρωθησεται οφθαλμος απο ορασεως, και οτι ουτε τα πρωτα των
γεγονοτων, ουτε των εσομενων τα εσχατα προς ακριβειαν ισμεν οι ανθρωποι, και οτι
περισπασμον επιπονον εδωκεν ο Θεος τοις υιοις των ανθρωπων· και ως προαιρεσει
πνευματος, τουτεστι του αυτεξουσιου, και ουκ αναγκηι τινι πραττουσιν α πραττουσιν
οι ανθρωποι· και οτι το διεστραμμενον, οτε εστιν εν τηι διαστροφηι, επικοσμηθηναι
ου δυναται. Ἀξιοπιστον δε τον εαυτου παρασκευαζων γενεσθαι λογον, ως ματαια τα
εν κοσμωι αποφαινομενος, διδασκει, οτι και σοφος, και βασιλευς και πλουσιος
γεγονε, ινα ευπεριδεκτος ηι, ματαιοτητα παντα αποφαινομενος. ∆ιδασκει και εν
πληθει σοφιας πληθος γνωσεως· διδασκει και περι της εν κοσμωι χαρας. και
διαγυμναζει, ει και ενδεχομενον, ανασωζεσθαι υπο της εν ημιν λογικης ουσιας, την
σαρκα. ΚΕΦΑΛ. ΠΡΩΤΟΝ. "Ῥηματα Ἐκκλησιαστου, υιου ∆αβιδ." Παντα τα ρηματα
του σοφου Ἐκκλησιαστου, διδασκοντα ημας καταφρονειν της του βιου ματαιοτητος,
εις το ρημα της εις Χριστον πιστεως προτρεπει τον ακροατην. Ἐκκλησιαστου. Ὡς τηι
Ἐκκλησιαι του Θεουφυλαττομενων των της σοφιας ρηματων, ο Σολομων
Ἐκκλησιαστην εαυτον εκαλεσε. Υιου ∆αβιδ. Γενος εαυτου και αξιωμα φησιν ο
Ἐκκλησιαστης, ινα τηι αξιοπιστιαι του προσωπου προσεχοντες προθυμοτεροι περι την
διδασκαλιαν γενωμεθα. Προς δε διανοιαν, τουτο νοησεις· ∆αβιδ, ερμηνευεται ικανος
χειρι· ικανος δε χειρι ο επι παντων Θεος, Ὁ τουτου δε Υιος ο Κυριος ημων Ἰησους
Χριστος, ο εκ παντων των 93.481 εθνων και των δυο λαων μιαν Ἐκκλησιαν εαυτου
συστησαμενος, ο βασιλευς του αληθινου Ἱσραηλ· Ἰσραηλ δε ερμηνευεται, νους ορων
Θεον, εν τηι ορασει της ειρηνης εχων το βασιλειον, κατα το, Ἐγενηθη εν ειρηνηι ο
τοπος αυτου. Ἱερουσαλημ γαρ ορασις ειρηνικη μεταλαμβανεται. Αυτος αποφαινεται
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

πασαν την κοσμικων των ανθρωπων προαιρεσιν ματαιοτητα ειναι· ην και
επιτεταμενως ματαιοτητα ματαιοτητων αποκαλει. "Τις περισσεια τωι ανθρωπωι εν
παντι μοχθωι αυτου, ωι μοχθει υπο τον ηλιον;" Παντες ανθρωποι υπο τον αυτον
ηλιον εσμεν· των δε μοχθουντων οι μεν μοχθουσι δια τα υπερ τον ηλιον, ινα την εν
ουρανωι βασιλειαν κληρονομησωσιν· οι δε δια τα υπο τον ηλιον, ινα την κενην
δοξαν, η χρηματα περιποιησονται, η αξιωματα. Τι ουν περισσον εχει ανθρωπος
ανθρωπου εν τωι μοχθειν τα υπο τον ηλιον, οπου παντες την ενθαδε καταλελοιποτες
ζωην, τον κοινον υπομενομεν θανατον; "Γενεα πορευεται, και γενεα ερχεται, η δε γη
εις τον αιωνα εστηκε." Των γεγονοτων τα μεν αδιαδοχα, συμπαρεκτεινομενα τωι
ενεστωτι αιωνι, ως ουρανος, και γη, και ηλιος, και αστρα· τα δε φθειρομενα τηι
διαδοχηι της γενεας σωζεται, ως ανθρωποι, και πετηνα, και νηκτα, και φυτα. Τι ουν
μοχθειτε, ω ανθρωποι, περι τα επιγεια; οπουγε το μεν αναισθητον στοιχειον η γη εις
μακρον διατεινεται χρονον, υμεις δε κατα γενεαν απολλυσθε; Ἢ ουτως· Ἡ γη εις
τον αιωνα εστηκεν, κατηγορος υμων γιγνομενη, εφ' ης τας αθεμιστους ειργασασθε
πραξεις. Προς δε διανοιαν, Γενεα πορευεται, η των Ἰουδαιων, εκβαλλομενη· γενεα δε
ερχεται, η των εις Χριστον πιστευσαντων. Ἡ δε θεια Γραφη, γη ονομαζομενη, δια το
ακινητον, και καρποφορον, και πανδεκτον· η επι της Παλαιας και Καινης ∆ιαθηκης
εις τον αιωνα μενει, ακινητους εχουσα τας τε των δικαιων επαγγελιας, και τας κατα
των αμαρτωλων απειληθεισας κολασεις. "Ἀνατελλει ο ηλιος, και εις τον τοπον
αυτου ελκει." Τον ευτακτον δρομον του ηλιου διδασκει, προπεμπων ημας επι την
κατανοησιν του τον ηλιον δημιουργησαντος. Κινειται δε κυκλοφορικως, ως τινες εκ
του Ἔσδρα εσημειωσαντο, ουτως ειρηκοτος· Μεγαλη η γη, και υψηλος ο ουρανος,
και ταχυς τον δρομον ο ηλιος, και στρεφεται εν τωι κυκλωι του ουρανου, και εν μιαι
ημεραι εις τον τοπον αυτου ερχεται. Και ουτος ουν, εφη, ο μεγας ηλιος προς τον της
δικαιοσυνης ηλιον παραβαλλομενος, ματαιοτης εστι. Προς δε διανοιαν, ουτω
νοησεις· Ἀνατελλει ο ηλιος εν ταις των πιστων καρδιαις, οδηγων εις τα πρακτεα
τους αρτι προκοπτοντας· 93.484 αλλα και δυνει εν αυτοις· οταν τα βαθη των
δογματων ερευνωσι, μειζονα τον ποθον της γνωσεως εργαζομενος. Ἄλλως,
Ἀνατελλει ο ηλιος ο μονογενης του Θεου Λογος εκ πατρυων κολπων· δυνει επ'
εσχατων ημερων, προς δυσμαις τουδε του βιου σαρκωθεις, και την εαυτου πως
υποκρυπτων θεοτητα. Τοις μεν γαρ πιστοις Θεος εγνωριζετο, και ανθρωπος
ατρεπτως γεγονως· τοις δε απιστοις ψιλος ανθρωπος ενομιζετο. Παλιν ανατελλει εκ
της Θεοτοκου Μαριας το κατα σαρκα· δυνει δε εν τωι ᾅδηι παραγενομενος· αλλα και
παλιν ανατελλει εκ νεκρων ανισταμενος. Κατα δε παντα τον τροπον της θεωριας,
παντας τους πιστους ελκει εις την βασιλειαν των ουρανων, αψευδως ειρηκος, Ὅταν
υψωθω, παντα ελκυσω προς εμαυτον. "Ἀνατελλων αυτος εκει πορευεται προς
Νοτον, και κυκλοι προς Βοῤραν." Τα κλιματα εφη, δι' ων ο ηλιος οδευει. Κατα δε
θεωριαν συμβολικως, Νοτον ενδεχεται νοειν θερμον οντα, την εν ημιν φρονησιν·
πυρωδης γαρ και θερμη η φρονησις· Βορεαν δε την ανδρειαν· σκληρος γαρ εστι και
επιδεξιος· Λιβαν δε την σωφροσυνην, την ψυχουσαν και ξηραινουσαν τας του
σωματος ηδονας. Ἀπηλιωτην δε την δικαιοσυνην, την δια πασων χωρουσαν αρετων.
Παντα ουν, φησι, τα κλιματα της ψυχης καταυγαζων, εναστραπτει ο της δικαιοσυνης
Ἥλιος. Ἄλλως· Ὁ ενανθρωπησας Θεος Λογος, τας κωμας και τας πολεις τας εν τωι
Νοτωι κειμενας δι' εαυτου περιενοστει· δια δε των αποστολων, τα βορεια μερη· την
εξ εθνων Ἐκκλησιαν συναγων, και τα παντα εκπεριερχομενος, παντας εις σωτηριαν
προτρεπει. "Κυκλοι κυκλων πορευεται το πνευμα, και επι κυκλου αυτου επιστρεφει
το πνευμα." Κατα μεν ιστοριαν πνευμα καλει τον ηλιον, δια το ταχυ της κινησεως.
Τινες δε φασιν εκ των εξωθεν λογων ηγουμενοι, οτι και εμψυχον ζωον εστι. Προς δε
διανοιαν, το αγιον Πνευμα συνον τοις θειοις αποστολοις περινοστειν αυτους εποιει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

πανταχου, και κηρυττειν το Ευαγγελιον· αλλα και εξ υποστροφης επαναλυοντας
επισκεπτεσθαι τους προκατηχηθεντας τον λογον παρεσκευαζεν, ως εν τοις Πραξεσι
των αποστολων ευρησεις. "Παντες οι χειμαῤροι πορευονται εις την θαλασσαν, και η
θαλασσα ουκ εστιν εμπιμπλαμενη." Ἔθος τηι θειαι Γραφηι, παντας, τους πλειονας
καλειν· κατο το, Παντες εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν· ουχ οι δικαιοι, ουχ οι
προφηται εξεκλιναν. Θαυμασαι ουν εστι του ∆ημιουργου την σοφιαν, πως των
πλειστων ποταμων εις την θαλασσαν εισρεοντων, αυτη επι των οικειων ισταται
ορων. Προς δε διανοιαν, χειμαῤροι εισιν οι αποστολοι, κατα το, Και τον χειμαῤρουν
της τρυφης σου ποτιεις αυτους. Θαλασσα δε νοειται ο παρων βιος· κατα το, Αυτη η
θαλασσα η μεγαλη και ευρυχωρος. Οι ουν ευαγγελικοι και οι αποστολικοι λογοι
καταγλυκαινουσι 93.485 τουδε του βιου την αλμυροτητα· αλλ' ουκ εμπιπλαται η
νοηθεισα θαλασσα· ου γαρ παντων η πιστις. Τροπικως δε δια του υποδειγματος
αινιττεται τους την απληστον φιλαργυριαν νοσουντας ανθρωπους· το γαρ απληστον
της αυτων επιθυμιας ου πληρουται, καν δικην χειμαῤρων πανταχοθεν εις αυτους ο
πλουτος συῤρεηι. "Εις τον τοπον, ου οι χειμαῤροι πορευονται, εκει αυτον
επιστρεφουσι του πορευθηναι." Ἄμως ο προφητης φησιν, Ὁ προσκαλουμενος το
υδωρ της θαλασσης, και εκχεων αυτο επι προσωπου της γης. Ἔοικε ουν φυσιολογειν
ενταυθα· οτι το υδωρ της θαλασσης δια των νεφων ανιμωμενον, και εις γην
προχεομενον, ποιει τους χειμαῤρους. Ἐκ θαλασσης ουν, φησι, την γενεσιν εσχηκοτες
οι χειμαῤροι, παλιν εις αυτην πορευονται. Προς δε διανοιαν, Εις τον τοπον οπου
επορευθησαν οι αποστολοι, εκει παρεσκευασαν τους πιστευσαντας επιστρεφειν προς
Θεον, του πορευθηναι τωι φωτι Κυριου. Ἄλλως· Οι εξ αρετης εις κακιαν
καταπιπτοντες, χειμαῤρων δικην εξ υψηλου τινος, επι το πρανες και κοιλον και
γεωδες καταφερονται· αλλα δυνανται και εν τωι τοπωι της κακιας γενομενοι
ανανηψαι, και μετανοησαι, και δι' επιστροφης πορευθηναι παλιν την οδον την
αγουσαν επι τον παραδεισον, οθεν ο πρωτος ανθρωπος εκβεβληται. "Παντες οι λογοι
εγκοποι, ου δυνησεται ανηρ τουτους λαλειν." Οι περι της των οντων ακριβους
γνωσεως λογοι εγκοποι τυγχανουσι, δια το μη δυνασθαι μηδε τους σφοδρα
ανδρειους τηι ψυχηι, πασαν της γνωσεως εχειν την καταληψιν. Ἄλλως, Παντες οι
λογοι, και οι της εξωτικης, και οι της θειας σοφιας, μετα κοπου την διδασκαλιαν
εχουσιν· αλλ' οι μεν εξωθεν ως τα πολλα και βλαβης αιτιοι γιγνονται τοις
πειθομενοις. Ὁ δε θειος λογος αει ωφελιμος· ον ουδε δυναται τις αξιως λαλειν, καν
σφοδρα συνετος ηι, μη το διδασκαλικον χαρισμα, και τον της σοφιας δεξαμενος
λογον. Ἄλλως· Κοπιωσιν αει οι διδασκαλοι περι τον θειον λογον, και ως τα πολλα
αναχαιτιζονται, κοπον μονον κερδαινοντες, δια το των ακροατων ραιθυμον. Πληττει
ουν ο λογος τους ημελημενως ακροωμενους. Ἄλλως· ∆ει πρωτον ποιησαι, ειτα
διδαξαι. Κοπος ουν εστι, και ουχ ο τυχων, αλλ' επικινδυνος, το εκεινα διδασκειν α
μη προτερος αυτος κατωρθωσας. ∆ια τουτο και ο τελειος το του πραγματος
υφορωμενος μεγεθος αναχαιτιζεται του λαλειν. "Και ουκ εμπλησθησεται οφθαλμος
του οραιν, και ου πληρωθησεται το ους απο ακροασεως." Κατα μεν την φυσιολογιαν,
ουτε την πασαν αισθητην κτισιν δυναται περιλαβειν οφθαλμος, ουτε τους περι αυτης
απαντας λογους υποδεξασθαι, επει μηδε εστιν ανηρ ο λαλων και διδασκων. Ἄλλως·
Ευολισθος ων ο οφθαλμος αει επιθυμητικως και ακορεστως εχει. Ἀλλα 93.488 και οι
την ακοην κνηθομενοι, παντοτε μανθανειν θελουσι και μηδεποτε εις επιγνωσιν
αληθειας ερχεσθαι· διο και οι λογοι κοπιωσιν επι τωι σωφρονας εργασασθαι τους
οφθαλμους και τας ακοας των μανθανοντων. Ἄλλως· Κυριωταται και βασιλιδες εισι
των αισθησεων, και λογικωτεραι, ακοη και ορασις· αυται την εαυτων ενεργειαν
αναγκαιαν ουσαν ακορεστως εκτελουσι. Γευσις δε, και οσφρησις, και αφη ταχυτερον
καμνουσι, και κορον δεχονται. "Τι το γεγονος; αυτο το γενησομενον. Και τι το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

πεποιημενον; αυτο το ποιηθησομενον." Των κτισματων τα μεν εισι μονογενη, και
αδιαδοχα, οιον ηλιος, και σεληνη, και τα τωι αιωνι συμπαρεκτεινομενα· τα δε τηι
διαδοχηι σωζεται υπο τον ηλιον οντα, οιον ζωα και φυτα· τα δε γενεσει και φθοραι
υποκειμενα. Περι των εκ διαδοχης ουν σωζομενων ο λογος· ανθρωπος γεγονε απ'
αρχης· εκεινου τελευτησαντος αλλος γενναται. Φυτον γεγονε, φυτον γενναται. "Και
ουκ εστι παν προσφατον υπο τον ηλιον· ος λαλησει και ερει, Ἴδε τουτο καινον εστι·
ηδη γεγονεν εν τοις αιωσι τοις γενομενοις απο εμπροσθεν ημων." Ὁ αιων ποτε μεν
ανθρωπινον βιον σημαινει. κατα το ειρημενον, Ου μη φαγω κρεα εις τον αιωνα, αντι
του δι' ολου μου του βιου. Και παλιν, Ἔσται σοι δουλος εις τον αιωνα, αντι του, αχρι
τελευτης· ποτε δε και την χρονικην παρεκτασιν τουδε του παντος, την απο της
κτισεως του κοσμου μεχρι συντελειας. Ειρηται μεν ουν οτι ουδεν καινον εν ταις των
ανθρωπων, και ζωων, και φυτων διαδοχαις. Και αλλως δε, Οι εναρετοι εν τωιδε τωι
βιωι, εν τωι μελλοντι αιωνι στεφανουνται· οι δε κακοι κολαζονται. "Τι ουν το
γεγονος; αυτο το γενησομενον." Ἀντι του, Ἀρετην τις μετηλθε; αθλα αρετης
αποληψεται· κακιαν τις μετηλθε; κακιας αποτισει δικην. Τα ουν εν τωι μελλοντι
αιωνι γενησομενα επιχειρα τυγχανουσι των εν τωιδε τωι βιωι προγεγονοτων. "Ουκ
εστι μνημη τοις πρωτοις, και γε τοις εσχατοις γενησομενοις ουκ εστιν αυτοις μνημη
μετα των γενησομενων εις τα εσχατα." Τα καθ' εκαστον υπο των ανθρωπων
γενομενα εν ολωι τωι παρελθοντι βιωι, απειρα τυγχανουσιν· και ου δυνατον ημας
μνημονευειν. Ἀλλ' ουδε τι πραξουσιν οι μεθ' ημας, ισμεν· οιον, τι επραξαν οι απο
κτισεως παντες ανθρωποι ιδιαι εκαστος. Ουτε γενομενοι ημιν, ουτε επισταμεθα· αλλ'
ουδε των μεθ' ημας πραξομενων την αισθησιν εχομεν. Τα μεν γαρ καθολου ισως που
και εννοειν· τα δε καθ' εκαστον, παντως αδυνατον. Ουκ εστι ουν μνημη τοις
πρωτοις, και τοις εσχατοις γενησομενοις. Ἄλλως, Οι εν αρετηι ζησαντες, και
βασιλειας ουρανων αξιουμενοι, οταν εκει γενωνται, ουκ 93.489 επαισθητικως
μνημην λαμβανουσι των εν τωιδε τωι βιωι επιπονων· αλλ' ουδε επαισθανονται
αισθητικως των κολαζομενων την κολασιν· ουκ εσται ουν αυτοις μνημη μετα των
γενησομενων εις την εσχατην, τουτεστι των τοτε κολαζομενων· ουχ οτι ληθηι
κρατουνται αι ψυχαι, αλλ' οτι παρουσης της απολαυσεως αμνηστια γινεται, κατα το
ειρημενον, Ἐν ημεραι αγαθων αμνηστια κακων. "Ἐγω Ἐκκλησιαστης εγενομην
βασιλευς Ἰσραηλεν Ἱερουσαλημ." Ἐπειδη παραινειται αισθητων καταφρονειν
πραγματων, ευπαραδεκτος δε συμβουλος, ος κτησαμενος και υπερφρονησας, τεθεικε
εαυτου το αξιωμα, ινα μετα προσοχης των λεγομενων ακουωμεν. "Και εδωκα την
καρδιαν μου, του εκζητησαι, και του κατασκεψασθαι εν τηι σοφιαι περι παντων των
γενομενων υπο τον ηλιον." Και θεοδωρητον, φησιν, εσχηκως σοφιαν, ολον μου τον
νουν εις την επισκεψιν δεδωκα των υπο τον ηλιον πραγματων. Και σημειου οτι ο
Ἐκκλησιαστης ου τα υπερ τον ουρανον ανεφικτα κατασκεπτεται, αλλα τα υπο τον
ηλιον. Ουκ ανθρωπιναις ουν, φησιν, εννοιαις περιεσκεψαμην, αλλα τηι δωρηθεισηι
μοι θεοθεν σοφιαι χρωμενος. "Ὅτι περισπασμον πονηρον εδωκεν ο Θεος τοις υιοις
των ανθρωπων, του περισπασθαι εν αυτωι." Υιους ανθρωπων τους περι τα ματαια
κεχηνοτας φησι, κατα το εν ψαλμωι, Υιοι ανθρωπων, εως ποτε βαρυκαρδιοι;
[πονηρον δε προπαροξυτονως αναγνωθι.] Ἐθεωρησα ουν δια της σοφιας, οτι
επιπονον περισπασμον εδωκεν ο Θεος τοις υιοις των ανθρωπων· το γαρ, ινα τις
πλουτισηι, η δοξαν κτησηται διακενον, η γαστρι χαρισηται, παντα καματον
υπομεινειν χρησιμως δεδοται τοις ανθρωποις. Ει γαρ ινα τα ματαια και παρερχομενα
κτησωμεθα, πονουμεν, που αν κακιας ουκ ηλαυνομεν, ει ακαματως ταυτα ημιν
προσεγινετο; Χρησιμως ουν δεδοται τοις ανθρωποις ο επιπονος περισπασμος. Ει δε
και αρετη μετα πονων κατορθουται, και τουτο χρησιμον. Ει γαρ δει πονειν περι τε το
φαυλον, και το αγαθον· εκδεχεται δε το μεν φαυλον κολασις, το δε αγαθον αῤρητος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

απολαυσις· ασυγκριτως προκριτεος ο περι το καλον πονος. Ἄλλως τε, ο εναρετος
ουδε πολλα περισπαται, κατα το ειρημενον, Μαρθα, Μαρθα, μεριμναις, και τυρβαζηι
περι πολλα· ολιγων δε εστι χρεια, η ενος· λεγει δε, των εντολων, η της πασων
συνεκτικης αγαπης. Καθολου τοινυν χρησιμως δεδοται τοις ανθρωποις ο επιπονος
περισπασμος. "Ειδον συμπαντα τα ποιηματα τα πεποιημενα υπο τον ηλιον, και ιδου
τα παντα ματαιοτης και προαιρεσις πνευματος." Ὅσα, φησιν, ποιουσιν οι ανθρωποι,
ου των υπερ τον ηλιον χαριν, τουτεστι των ουρανιων αγαθων ενεκα, αλλα των υπο
τον 93.492 ηλιον, των γηΐνων και φθαρτων, παντα ειδον οτι εισι ματαιοτης· προς
γαρ τωι παρατρεχειν, και την μεν ταυτα κολασιν παρασκευαζουσι, διοτι
προαιρετικως ταυτα πραττουσι, και ουκ αναγκαστικως. Πνευμα δε ενταυθα την
ψυχην καλει, την λογικην, την και τωι αυτεξουσιωι τετιμημενην. "∆ιεστραμμενον ου
δυνησεται που κοσμηθηναι, και υστερημα ου δυνησεται του αριθμηθηναι." Ει μεν εκ
προσωπου του σοφου ο λογος, ουτω νοησεις· Ὁ διεστραμμενος και εις κακιαν πεσων,
εν οσωι εστι εν τηι κακιαι, αρετην αναλαβειν ου δυναται· ει δε ταυτης αποστηι, τοτε
λαμβανει την αρετην, κατα το, Ἔκκλινον απο κακου, και ποιησον αγαθον. Ἀλλ' ουδε
ο απο της χαριτος του Θεου υστερουμενος, εως εστι εν τωι υστερηματι, και ου
μετανοει, δυναται εν τοις θεοσεβεσιν αριθμεισθαι. Ἄλλως· Γεγονασι τινες οι
αυτοματως τον κοσμον εφασαν γενεσθαι, και ατελη τυγχανειν· προς ους ερει ο
σοφος, Τι οραται ατελες εν τωι κοσμωι, η διεστραμμενον, ινα και επικοσμηθηι; Τι δε
υστερει του παντος, ινα και προστεθηι και επαριθμηθηι; ει δε εκ προσωπου των τας
φυσεις ηγουμενων ο λογος, των λεγοντων οτι εισι τινες φυσει κακοι, μη δυναμενοι
επικοσμηθηναι· ελεγχομεν αυτων δια πλειονων τον λογον. Ουδεις γαρ φυσει κακος.
∆ιο και Ματθαιος εκ τελωνου εις ευαγγελιστην εκληθη. Ἀλλα και τα δοκουντα εν
κοσμω ειναι κακα, οιον οφεις, και λεοντες, και τα παραπλησια, εις σωτηριωδη
φαρμακα τοις ανθρωποις χρησιμευουσι· και εις το εντρεπεσθαι τον ανθρωπον τηι
αυτων παραθεσει, οταν ακουηι, Ἴθι προς τον μυρμηκα, ω οκνηρε· και αισχυνεσθαι,
οταν αυτοις παραβαλληται, ακουων, Παρασυνεβληθη τοις κτηνεσιν τοις ανοητοις.
Ουδεν ουν εν κοσμωι κακον, αλλα παντα λυσιτελη και χρησιμα. Ειδεν γαρ, φησιν, ο
Θεος, παντα οσα εποιησε, και ιδου καλα λιαν. Μη λεγετε ουν, ω ουτοι, οτι
διεστραμμενον ου δυνησεται του κοσμηθηναι, και υστερημα του αριθμηθηναι.
"Ἐλαλησα εγω εν καρδιαι μου, τωι λεγειν· Ἰδου εγω εμεγαλυνθην, και προστεθηκα
σοφιαν επι πασιν οι εγενοντο εμπροσθεν μου εν Ἱερουσαλημ, και καρδια μου ειδε
πολλην σοφιαν, και γνωσιν, παραβολας και επιστημας. Ἔγνων εγω οτι και γε τουτο
προαιρεσις πνευματος, οτι εν πληθει σοφιας πληθος γνωσεως, και ο προστιθεις
γνωσιν προστιθησιν αλγημα." Λαλει τις εν καρδιαι εαυτου, οτε τωι νωι προς την
νοησιν χρωμενος, εαυτωι διαλεγεται. Ἐλογισαμην ουν, φησιν, οτι σοφιαν προσεθηκα
υπερ τους εμπροσθεν μου. Το δε, προσεθηκα κατα προκοπην δεικνυσιν εν εαυτωι την
σοφιαν επαυξεσθαι. Σοφια δε εστι γνωσις θειων και ανθρωπινων πραγματων, και
των τουτων αιτιων· γνωσις δε εστι θεωρια της φυσεως των οντων. Και οι μεν
εχοντες γνωσιν, εαυ 93.493 τους παιδευουσι, της αγνοιας ελευθερωθεντες· οι δε
λαβοντες τον λογον σοφιας, λογους αληθειας και ετερους διδασκουσι. Την δε
σοφιαν και την γνωσιν ουκ ετι ειπε ματαιοτητα, αλλα προαιρεσιν πνευματος,
διδασκων οτι ου κατα τινα ειμαρμενην οι σοφοι γινονται σοφοι, αλλα σοφιαν
επιθυμησαντες, και πονησαντες, και αιτησαντες παρα Θεου, και λαβοντες. Ἐαν δε
τις, φησι, πλειονος γνωσεως εραι, προστιθετω και τους κατα αρετην πονους. Ἢ και
ουτως, ο εν γνωσει αμαρτανων, μειζονως κολαζεται· διο ο προστιθεις γνωσιν,
προστιθησιν αλγημα. Ὡς περιληπτικωτερας δε ουσης της σοφιας της γνωσεως, ειπε
οτι εν πληθει σοφιας πληθος γνωσεως. ΚΕΦΑΛ. Βʹ. "Ειπον εγω εν καρδιαι μου, ∆ευρο
δη, πειρασω σε εν ευφροσυνηι, και εν αγαθοις· και ιδου και γε τουτο ματαιοτης. Τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

γελωτι ειπον περιφοραν, και τηι ευφροσυνηι, Τι τουτο ποιεις;" Την κοσμικην, φησι,
χαραν αναλογιζομενος κατεσκεψαμην, ει αγαθον τι εχει· και ειδον οτι και αυτο το
χαιρειν δια πλουτου, τυχον περιουσιαν, η δοξαν, η τι των εν τωι κοσμωι, ματαιοτης
εστι· αμελει, ειπον τηι τοιαυτηι χαραι (γελωτα γαρ την χαραν φησι) και τηι τοιαυτηι
ευφροσυνηι, Περιφερου, και αποστα απ' εμου, τι τουτο ποιεις; αντι του, Τι
παρασκευαζεις με επι τοις τοιουτοις χαιρειν; Και γαρ ματαιοτης εστι, και ουδεν
ετερον η δια των τοιουτων εγγινομενη ηδονη. "Και κατεσκεψαμην ει η καρδια μου
ελκυσει ως οινον την σαρκα μου." Το πομα υπο του πινοντος καταποθεν αφανες.
Ἐλογισαμην ουν, φησιν, ει εν ταις ανθρωπιναις ευημεριαις και απολαυσεσι δυναται
ο νους ουτως ανδρειος ειναι, ως εξαφανιζειν οια τινα οινον καταποθεντα, την
σαρκικην επιθυμιαν. "Και καρδια μου ωδηγησεν εν σοφιαι, και του κρατησαι επι
ευφροσυνηι, εως ου ειδω ποιον το αγαθον τοις υιοις των ανθρωπων, ο ποιησουσιν
υπο τον ηλιον, αριθμον ημερων ζωης αυτων." Ὁ Σολομων σοφιαν δεξαμενος παρα
Θεου, και χυσιν καρδιας, ως την ψαμμον της θαλασσης, οξυδερκεστατος γεγονε την
διανοιαν· ηδυνατο μεν γαρ θειων απτεσθαι λογων, και μεγαλα λαλειν μυστηρια,
οπερ δη και ποιων φαινεται. Ἠδυνατο δε και τηι της νοησεως οξυτητι, περι παντα α
εβουλετο, δεξιως τηι νοησει χρησασθαι· ωσπερ γαρ τις ωραιους εχων οφθαλμους τηι
αυτηι των οφθαλμων ενεργειαι, ποτε μεν εις δεον κεχρηται, ποτε δε ακολαστως οραι,
ου της ενεργειας των οφθαλμων αιτιας ουσης, αλλα της κατα ψυχην διαθεσεως·
ουτω και ο λαμπρυνθεις υπο Θεου την διανοιαν, ει μεν εις δεον χρησοιτο τωι δωρωι,
θεια πραγματα περιαθρει· ει δε καθελκυσθηι περι τα γηινα, αμαυροι περι την δωρεαν·
πλην ευφυως και περι ταυτα επιβαλλεται. Ου γαρ η οξυτης του νου, αλλ' η διαθεσις
της ψυχης, η και επαινετως η ψεκτως κεχρημενη τωι δωρωι, επαινειται η ψεγεται.
∆εδωκα 93.496 ουν, εφη, την καρδιαν μου, τουτεστι τον νουν μου, και ελογισαμην
ποιον αρα ειη το εν ανθρωποις αγαθον, και τι ποιουντες οι εν κοσμωι, δυνανται δι'
ολης της εαυτων ζωης εν ηδονηι ειναι, και ευφροσυνηι. Οια τοινυν ανθρωπινα
λογισαμενος, και ψυχικηι τινι τηι σοφιαι χρωμενος, επιδεδωκε εαυτον εις το ποιησαι α
εξης καταλεγει. ................. ................. Ἐμεγαλυνα ποιημα μου, ου το του Θεου ποιημα,
αλλα το εμαυτου. Ουδεις γαρ τοις θειοις ποιημασι προσθειναι τι δυναται.
Ὠκοδομηκα μοι οικους, Ἰδιωμα ευρων εν διαλεκτωι, το Ὠκοδομηκα μοι, και το
Ἐποιησα μοι, κεχρηται αυτωι εν τηι της λεξεως απαγγελιαι. Ἐφυτευσα μοι αμπελωνας.
Ἐξουσιαι βασιλικηι χρωμενος, και πλουτου περιουσιαι, δια παντος ειδους κτηματων
ηρχετο. Ἐποιησα μοι κηπους και παραδεισους. Κηπος κυριως ο λαχανα φερων
λεγεται· παραδεισος δε, ο δενδροις διαφοροις καταπεφυτευμενος. ∆ιο φησιν, Και
εφυτευσα εν αυτοις ξυλον παγκαρπον. Ἐποιησα μοι κολυμβηθρας υδατων, του
ποτισαι απ' αυτων δρυμον βλαστωντα ξυλα. Φιλοτιμως τους παραδεισους
απεργαζομενος, τα υψικομα φυτα, απερ η γη τοις ορεσιν αυτοματως τρεφει, οιον
ελατας, η ιτεας, η δρυς, η πευκας, ταυτα τοις παραδεισοις περιεφυτευε. ∆ιο και
δρυμου μεμνηται χειροποιητου, εφ' ωι και πλειστων υδατων εδειτο "Ἐκτησαμην
δουλους και παιδισκας, και οικογενεις εγενοντο μοι." Ὡς γαρ ουκ αρκουντων των
οικογενων εις την των κτισματων αυτου υπηρεσιαν, αναγκαιως και αργυρωνητους
οικετας εκτησατο. "Και γε κτησις βουκολιου και ποιμνιου εγενετο μοι πολλη υπερ
παντας τους γενομενους εμπροσθεν μου εν Ἱερουσαλημ." Ὑπερηκοντισα, φησι,
παντας τους προ εμου βασιλεις εν ποιμνιοις και βουκολιοις, η και εν πασι τοις
προειρημενοις· εκατερος γαρ δυναται νοεισθαι. "Συνηγαγον μοι και γε αργυριον, και
γε χρυσιον." Ὡς πολλων κτησιν μεν εχοντων, αποθετα δε ουκ εχοντων χρηματα,
προστεθηκεν και την τουτων ευποριαν. "Και περιουσιασμους βασιλεων και των
χωρων." Ἀλλα και βασιλεις, φησιν, υποφορους εσχον, και χωρας γεννηματα
ποιουσας· αι γαρ χωραι εν τηι Γραφηι, αι καρποφοροι ωνομασθησαν, κατα το εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

Ευαγγελιοις· Ἄρατε τους οφθαλμους υμων, και ιδετε τας χωρας οτι λευκαι εισι προς
θερισμον. Και εντευθεν ουν, φησι, πολλην εσχον την ευποριαν. "Ἐποιησα μοι
αιδοντας, και ᾀδουσας, εν τρυφηματι υιου του ανθρωπου." Ἀλλ' ουδε του θελγειν,
93.497 φησι, δια των ᾀσματων την ακοην ημελησα· εντρυφωσι γαρ και δια τουτων
ουχ υιοι του Θεου, αλλ' υιοι του ανθρωπου. Οινοχοους, και οινοχοας." Ἢ ινα δια της
των προπινοντων εξαλλαγης την ορεξιν υπερερεθισηι, η και ως σφοδρα αβρος, και
φιλογυνου διαγραφων προσωπον. "Και εμεγαλυνθην, και προστεθηκα παρα παντας
οι εγενοντο εμπροσθεν μου εν Ἱερουσαλημ· και γε σοφια εσταθη μοι." Ουτως δε,
φησιν, υψωθεις, ουδε περι ων εβουλευσαμην, και εσοφισαμην, ηστοχησα. "Και παν ο
ᾔτησαν οφθαλμοι μου, ουκ αφειλον απ' αυτων· ουκ απεκωλυσα την καρδιαν μου
απο πασης ευφροσυνης." Ὥστε, φησιν, πασαν των οφθαλμων την επιθυμιαν, και της
ψυχης την ορεξιν την περι την ηδονην, ην δη και ευφροσυνην καλει, εις περας
ηγαγον. "Ὅτι καρδια μου ευφρανθη εν παντι μοχθωι μου." Παρα των προειρημενων,
φησι, μοχθων ταυτην ευρισκον μεριδα και κληρον, το της εξ αυτων επιτυγχανειν
απολαυσεως. "Και επεβλεψα εγω εν πασι τοις ποιημασι μου, οις εποιησαν αι χειρες
μου· και εν μοχθωι ωι εμοχθησα του ποιειν· και ιδου τα παντα ματαιοτης και
προαιρεσις πνευματος." Ταυτα, φησι, παντα καταπραξαμενος δια των δραστικων
μου και ποιητικων δυναμεων, ευρον οτι παντα ανθρωπινα επιτηδευματα ματαιοτης
εισι, και ουδεν περισσον εστι τοις περι τα βλεπομενα και υπο τον ηλιον οντα
ενταλαιπωρουσι, δια το παντας τον κοινον υφιστασθαι θανατον, πλουσιους τε αμα
και πενητας. Οι γαρ δια τα υπερ τον ηλιον πονουντες, και υπερπηδησαντες τα
ορωμενα, εχουσι τι περισσον, κατα την του Σωτηρος φωνην, φησαντος· Ἐγω ηλθον
ινα ζωην εχωσι, και περισσον εχωσιν· οιον δη τουτο, εκτος γενεσθαι κολασεως, και
εν απολαυσει των επηγγελμενων αγαθων. Σημειωσαι δε παλιν, οτι το σπουδαζειν
περι τα ματαια, και ηδοναις σχολαζειν, ου φορας αλογου τυχης, ουδε ειμαρμενης
αναγκη, αλλα της ημων προαιρεσεως, και του εν ημιν αυτεξουσιου κινηματα
τυγχανουσι. "Και επεβλεψα εγω του ιδειν σοφιαν, και περιφοραν, και αφροσυνην,
οτι τις ανθρωπος, ος επελευσεται οπισω της βουλης, οσα εποιησεν αυτη;" Γυμνωσας
το του πολυκτημονος και περι τα γηινα στρεφομενου προσωπον, επιστρεφει επι την
σοφιαν, και δοκιμαζει παραλληλα θεις την τε σοφιαν και την αφροσυνην, ην δη και
περιφοραν καλει, η δια το συμπεριφερεσθαι παντι ανεμωι· η παραφοραν τινα ουσαν,
τουτεστι μανιαν. Και φησιν, Ζητησωμεν ει ολως δυναται ο αιρουμενος την
αφροσυνην, πληρωσαι τα θεληματα εαυτου· τουτο γαρ σημαινει το, επελευσεται
οπισω της βουλης. Ειτα ευρισκει οτι σπανιως τις επιτυγχανει τουτου. ∆ιο τεθηκε το,
Τις 93.500 σπανιος. Ουτε γαρ ο θελων πλουτησαι, παντως πλουτει· ουτε ο δοξης
ερων, παντως επιτυγχανει· και επι των αλλων ομοιως· ο δε της σοφιας ερων
οδηγουμενος υπο Θεου, παντως επελευσεται οπισω της βουλης, τουτεστι, ευρισκει το
σπουδαζομενον. Ἄλλως· Ἐκπληττομενος, φησιν, οτι Τις αρα εστιν ο δυναμενος
υποστρεφειν αει εκ των ιδιων θεληματων, και επισκεπτεσθαι την της προθεσεως
ορμην, ινα δυνηθηι διακριναι ει εν σοφιαι πραττει, η αφροσυνηι; Ἄλλως, Ἔξω
γεγονως, φησι, των σωματων, και θεωρησας δια της σοφιας, οτι μετα την του βιου
τελευτην ουδεις δυναται υποστρεφειν εν τωιδε τωι βιωι, και παλιν εν απολαυσει
γινεσθαι, ων κατα προθεσιν εν αυτωι ειργασατο (το γαρ, τις, πολλακις αντι του,
ουδεις, κειται), προεκρινα την σοφιαν της αφροσυνης. "Και ειδον εγω οτι περισσεια
εστι τηι σοφιαι υπερ την αφροσυνην, ως περισσεια του φωτος υπερ το σκοτος." Το
σκοτος κατα στερησιν γινεται του φωτος· ωστε το μεν εν υπαρξει ειναι το φως, το δε
ανυπαρκτον το σκοτος. Ουτως ουν, φησιν, εστι και επι της σοφιας, και επι της
αφροσυνης· τα μεν γαρ της αφροσυνης εργα παρερχονται, κολασιν διηνεκη
προξενησαντα τοις αυτα μετελθουσι· τα δε της σοφιας μενει διηνεκη, τους της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

σοφιας εραστας αιδιως ευφραινοντα. Το δε, περισσεια εστι τηι σοφιαι υπερ την
αφροσυνην, ου συγκριτικως κειται· τα γαρ αλληλων αναιρετικα, ως το φως και το
σκοτος, και η σοφια και η αφροσυνη, ου συγκρινονται. Ουδε γαρ των κακων
ευφροσυνη, αλλα τηι αιρεσει του αιρουμενου, το περιττον συνηψε, αντι του, μαλλον,
και ασυγκριτως καλως ποιει ο την σοφιαν προκρινων της αφροσυνης. "Του σοφου οι
οφθαλμοι εν κεφαληι αυτου· και ο αφρων εν σκοτει πορευεται." Ἡ κεφαλη εξοχη
τυγχανει, και το ανωτερον παντος του σωματος· οι δε ποδες κατωτατοι εισιν, και της
γης προσαπτονται. Ὅταν τοινυν ο ηγεμων νους κεκαθαρμενος ηι, τα ανω σκοπει, και
ου τα επι της γης, εν τηι κεφαληι τους οφθαλμους εχων· οταν δε περι τα γηινα ο
λογισμος στρεφηται, εν τοις ποσιν εχει και τους οφθαλμους, περι την γην
ιλυσπωμενος. Ἄλλως· Κεφαλη της Ἐκκλησιας ο Χριστος· προς ην ει ο σοφος
ατενιζει, περιπατων καθως κακεινος περιεπατησε, εν τηι κεφαληι τους οφθαλμους
εχει· ο δε αφρων εν σκοτει πορευεται, κατω νευων αει, και εσκοτισμενον εχων το
ηγεμονικον. "Και εγνων και γε εγω οτι συναντημα εν συναντησεται τοις πασιν
αυτοις. Και ειπα εγω εν καρδιαι μου, Ὡς συναντημα του αφρονος και γε
συναντησεται μοι· και ινα τι εσοφισαμην;" Παντα καθ' εαυτον γυμναζων ο σοφος,
την των εναντιων αντιθεσιν εξ οικειου λεγει προσωπου. Ευρων τοινυν διαφορα
93.501 κοινα τυγχανοντα, α δη και συναντηματα καλει, οιον το νοσειν, το υγιαινειν,
το πλουτειν, το πενεσθαι, και εξαιρετως τον επι παντων θανατον, του αντιδικου το
προσωπον υποδυς, φησι· Ει ταυτα κοινα τοις τε σοφοις και αφροσι, τις η χρεια τους
της αρετης μετιεναι πονους, και γινεσθαι σοφον; Ειτα απελεγχων τον λογον, και
δεικνυς το της σοφιας κερδος, επαγει, και φησι· "Και εγω τοτε περισσον ελαλησα εν
καρδιαι μου, διοτι αφρων εκ περισσευματος λαλει, οτι και γε τουτο ματαιοτης."
Τεθεικως του αφρονος την αντιθεσιν ως εξ οικειου προσωπου, εξ εαυτου παλιν
επιλυει, και φησι, Και εγω περισσον ελαλησα εν καρδιαι μου· αντι του, Ἔγνων οτι
ματαια και περιττη η τοιαυτη εννοια, και αφρονος λογισμου το τοιαυτα φθεγγεσθαι.
Ὁ γαρ αφρων εκζεσας και υποθερμηνας την διανοιαν, δια στοματος τους της
αφροσυνης εκφερει λογους· διοτι αφρων εκ περισσευματος λαλει, τουτεστιν, εκ της
πλεοναζουσης εν αυτωι ανοιας. Ειτα και την αιτιαν διδασκει, απελεγχων του
αφρονος την αντιθεσιν· και φησι· "Ὅτι ουκ εστι μνημη του σοφου μετα του αφρονος
εις τον αιωνα." Ει γαρ και τα εν τωιδε, φησι τωι βιωι διαφορα, κοινα τυγχανουσι
σοφων και αφρονων· αλλ' εις τον μελλοντα αιωνα ο μεν σοφος αειμνηστον εχει και
ατελευτητον την απολαυσιν· του δε αφρονος και η μνημη εξαλειφεται, κατα το εν
Ψαλμοις ειρημενον· Ἀπωλετο το μνημοσυνον αυτων μετ' ηχου· αντι του, Ουδε
μνημης αξιοι παρα Θεωι τυγχανουσι. "Καθοτι ηδη ταις ημεραις ταις επερχομεναις τα
παντα επελησθη." Ἐν τωι αιωνι, φησι, τωι επερχομενωι, παντα τα εν τωιδε τωι βιωι
συναντηματα, ειτε νοσος, ειτε υγεια, ειτε πλουτος, ειτε πενια, εις ληθην ερχονται.
Ειτα το συμπερασμα της λυσεως επαγων, φησι· "Και πως αποθανειται ο σοφος μετα
του αφρονος;" Πως ουν, φησιν, ερειτε, ω αφρονες, οτι δια την κοινην παντων
ανθρωπων τελευτην, ουδε πλεον εχει ο σοφος του ανοητου; οπου γε του μεν σοφου
η μνημη διηνεκης παρα τωι Θεωι, του δε αφρονος ουκετι; Ει γαρ και τα εν τωιδε τωι
βιωι συμπτωματα κοινα, αλλ' εν τωι μελλοντι το εκαστου εργον επακολουθησει. "Και
εμισησα εγω την ζωην, οτι πονηρον επ' εμε το ποιημα το πεποιημενον υπο τον
ηλιον, οτι παντα ματαιοτης, και προαιρεσις πνευματος." ∆ια τουτο φησιν ο Σοφος,
Ἐμισησα την επιμοχθον ζωην, και τον εμον πονον, ον μοχθω δια τα υπο τον ηλιον·
πονηρον γαρ ποιημα φησι την επιπονον και μοχθηραν των αμαρτωλων ζωην.
Ἐνταυθα δε και ο Σοφος μισει την επικηρον ζωην, και την αει μενουσαν επιζητει·
και το του αφρονος υποδυς προσωπον, εφη, οτι Πονηρον επ' εμε το ποιημα, το
πεποιημενον υπο τον ηλιον· ου γαρ ο σοφος ανεχεται μοχθειν δια τα υπο τον ηλιον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

Ει γαρ και δια την βιοποριστικην χρειαν 93.504 καμνει, αλλ' ου προηγουμενως την
πασαν σπουδην περι τα ορωμενα καταναλισκει, αλλ' οσα δια την αναγκαιαν τροφην
καμνει· την δε ολην σπουδην εις αρετην καταδαπαναι, των ου μενοντων και
προσκαιρων καταφρονων· των δε αιωνιων και μη φαινομενων αντιποιουμενος.
"Και εμισησα εγω συμπαντα τον μοχθον μου, ον εγω μοχθω υπο τον ηλιον, οτι αφιω
αυτον τωι ανθρωπωι τωι γινομενωι μετ' εμε. Και τις οιδ' ει σοφος εσται, η αφρων; και
ει εξουσιασεται εν παντι μοχθωι μου, ωι εμοχθησα και εσοφισαμην υπο τον ηλιον; και
γε τουτο ματαιοτης." Μισησας ο Σοφος την των κτηματων και χρηματων επιμοχθον
συλλογην, και τον επι ταυτηι καταβαλλομενον πονον μετα αποδειξεως του μισους το
ευλογον φησι· πρωτον μεν, οτι ου διηνεκης εστι τωι εχοντι η κτησις· αλλ' αυτος μεν
εξεισι του βιου μηδεν επαγομενος· τα δε μετα πονου αυτωι κτηθεντα ετερος
διαδεχεται. ∆ευτερον, οτι ουτε οιδε τις ο διαδεχομενος· εν ασωτιαι ζων, η εν
φρονησει, τον πλουτον διοικων. Τριτον, οτι ει και δωμεν φρονιμον ειναι τον την
ουσιαν παραλαμβανοντα, αδηλον ει κυριος εσται ταυτης, των χρηματων αει αλλοτε
εις αλλους μεταπιπτοντων, κατα πολλας και διαφορους αιτιας. Ει δε και δωμεν,
φησιν, οτι και φρονιμος τις εσται ο κληρονομος, και εγκρατης της ουσιας γενησεται,
αλλα και γε τουτο ματαιοτης. Το δε δια τι, ημιν αφηκε σκοπειν, οτι αμεινον ημας
αυτους διαθεντας τον πλουτον, και εις την των δεομενων και πενητων
δαπανησαντας χρειαν, θησαυρον εχειν εν ουρανοις ανελλιπη, η εις ετερους τα
χρηματα παραπεμψαι, οποιοι ποτε τυγχανουσιν οντες. "Και επεστρεψα εγω του
αποταξασθαι τηι καρδιαι μου εν παντι μοχθωι μου ωι εμοχθησα υπο τον ηλιον."
Καταγνους των προειρημενων ο σοφος, επι τον ευαγγελικον τρεχει βιον, μονονουχι
και αυτο κατα τον Πετρον λεγων τωι Σωτηρι· Ἰδου αφηκαμεν παντα, και
ηκολουθησαμεν σοι. Ειτα την προειρημενην αιτιαν αναλαμβανει, του μισους του
προς τα προσκαιρα. Και φησιν· "Ὅτι εστι ανθρωπος, οτι ο μοχθος αυτου εν σοφιαι,
και εν γνωσει, και εν ανδρειαι· και ανθρωπος ωι ουκ εμοχθησεν εν αυτωι, δωσει
μεριδα αυτου· και γε τουτο ματαιοτης, και πονηρια μεγαλη." Τι γαρ, φησιν, οφελος
ανθρωπωι εν ανθρωπινηι σοφιαι, και φρονησει, και ανδρειαι μοχθουντι, και
πονηρευομενωι, τουτ' εστι ου μεταδιδοντι, αλλ' αει τοις ουσι προστιθεντι, οποταν
αλλος μητε καμων, μητε μοχθησας, τον αυτου διαδεχεται πλουτον; εστι δε και ουτως
νοησαι· Ἐπεστρεψα εγω του αποταξασθαι τηι καρδιαι μου, εν παντι μοχθωι μου ωι
εμοχθησα υπο τον ηλιον, εννοησας οτι ετερος εμον πλουτον δια 93.505 δεξεται, εγω
δε την φροντιδα υφεξω. ∆ια μεσου δε παρενθεις το, Ὅτι εστι ανθρωπος, οτι ο μοχθος
αυτου εν σοφιαι, και εν συνεσει, και εν ανδρειαι, τουτο διδασκει· κατεφρονησα του
περι τα ματαια μοχθου, φησι, λογισαμενος οτι εστι ετερος μοχθος επαινουμενος, τον
εξ αρετης, και αει μενοντα συλλεγων πλουτον. Ἔστι δε ουτος ο μοχθος, ον μοχθει
ανθρωπος, ινα κτησηται σοφιαν, και γνωσιν, και ανδρειαν. Τουτον ουν εκεινου
προκρινας τον μοχθον, επεστρεψα εγω του αποταξασθαι τηι καρδιαι εν παντι μοχθωι,
ωι εμοχθησα υπο τον ηλιον, τουτεστι περι τα ματαια. "Ὅτι γινεται τωι ανθρωπωι εν
παντι μοχθωι αυτου, και προαιρεσει καρδιας αυτου, ωι αυτος μοχθει υπο τον ηλιον,
οτι πασαι αι ημεραι αυτου αλγηματων και θυμου περισπασμος αυτου. Και γε εν νυκτι
ου κοιμαται η καρδια αυτου· και γε τουτο ματαιοτης εστι." Γινεται, φησι, τωι
ανθρωπωι ο μοχθος ον μοχθει προαιρετικως, η καλος, η κακος. Ει μεν γαρ περι τας
αρετας ο μοχθος καταβαλλεται, επαινετος· του δε μη δια το καλον μοχθουντος πασαι
αι ημεραι οδυνων, και θυμου, και περισπασμου, και αγρυπνιας εισι μεσται. Ταυτα
γαρ α παντα παρεπεται τοις περι την κενοσπουδιαν τουδε του βιου περισπωμενοις·
διο και γε τουτο ματαιοτης εστι. "Και ουκ εστιν αγαθον ανθρωπωι ει μη ο φαγεται και
πιεται, και δειξει τηι ψυχηι αυτου αγαθον εν μοχθωι αυτου. Και γε τουτο ειδον εγω οτι
απο χειρος Θεου εστι, οτι, τις φαγεται και πιεται παρεξ αυτου;" Και τα μεσα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

αδιαφορα εκ Θεου τοις ανθρωποις χορηγουνται, οιον πλουτος, υγεια, ευδοξια. Το
του ανθυποφεροντος ουν προσωπον αναλαβων ο Ἐκκλησιαστης, φησι, οτι ει απο
Θεου διδοται ταυτα τοις ανθρωποις, ουδεν αρα εν ανθρωποις αγαθον, ει μη η των
βρωματων και των ποματων απολαυσις. Ειτα παλιν επιλυων την αντιθεσιν, επαγει·
"Ὅτι τωι ανθρωπωι τωι αγαθωι προ προσωπου αυτου εδωκε γνωσιν, και σοφιαν, και
ευφροσυνην· και τωι αμαρτανοντι εδωκε περισπασμον, του προσθειναι και του
συναγαγειν, του δουναι τωι αγαθωι προ προσωπου του Θεου, οτι και γε τουτο
ματαιοτης και προαιρεσις πνευματος." Μη λεγετε, φησιν, ω ουτοι, οτι η εμπαθης των
βρωματων απολαυσις αγαθη εστι· τωι γαρ ανθρωπωι τωι αγαθωι ο Θεος γνωσιν και
σοφιαν εδωκε, ινα εν τουτοις ευφραινηται προ προσωπου του Θεου· τουτεστι υπο
της επισκοπικης δυναμεως του Θεου σκεπομενος. Τωι δε ανθρωπωι τωι αμαρτωλωι τον
περι τα αισθητα περισπασμον εδωκεν, ινα ταλαιπωρηι εν τωι μοχθειν και συναγειν.
Και εαν μεινηι μοχθων και συναγων, και γε τουτο ματαιοτης, και προαιρεσις
πνευματος. Ἰστεον δε ως τον περισπασμον εδωκεν ο Θεος τωι αμαρτανοντι, και
συναγοντι, ουχ ινα αμαρτανηι και συναγηι· αλλ' ινα ενθυμουμενος και αποκαμνων
περι ταυτην την ματαιοσπουδιαν, εις αισθησιν ελθηι της επιμοχθου ταυτης ζωης, και
ποθησηι τον αγηρω και αλυπον βιον, τον εν τωι μελλοντι αιωνι τοις αγιοις
τεταμιευμενον 93.508 ΚΕΦΑΛ. Γʹ. "Τοις πασιν ο χρονος, και καιρος τωι παντι
πραγματι υπο τον ηλιον." Των οντων τα μεν εισι προσκαιρα, τα δε αιωνια· τα μεν
ουν αιωνια και αορατα τυγχανουσι, και υπερ τον ηλιον. Περι τουτων ο λογος των
υπο τον ηλιον, υπο χρονον οντων· επειδη και απο χρονου ηρξαντο, εν καιρωι τωι
καθηκοντι γιγνομενων. Και χρονος μεν εστι το διαστημα καθ' ο πραττεται τι. Καιρος
δε, ο επιτηδειος της εργασιας χρονος. Ὥστε ο μεν χρονος και καιρος ειναι δυναται· ο
δε καιρος χρονος· αλλ' ευκαιρια του πραττομενου εν χρονωι γινομενη. Και τα μεν εκ
Θεου παντα ευκαιρως γεγονε ως θερος, και μετοπωρον, και χειμων, και εαρ· τα δε
ημετερα ει μεν ευκαιρως γιγνοιντο, επαινετα· παρα δε τον καιρον, η υπερ τον
καιρον, ψεκτα. Ἐν καιρωι τις μιγνυται τηι ιδιαι γυναικι, παιδοποιιας ερων· παρα
καιρον, οταν δι' ηδονης τουτο ποιηι. Ὁ εν θερει σπειρων, προ καιρου σπειρει· ο εν
χειμωνι αμησαι σπουδαζων, παρα καιρον τουτο επιχειρει. Ἐκ δε τουτου του
μαθηματος διδασκομεθα εν παντι φευγειν τας ελλειψεις και τας υπερβολας, δια τας
παρακειμενας αμετριας εκαστωι πραγματι. Ἀνδρειας ελλειψις δειλιαν εργαζεται,
υπερβολη θρασυτητα. Νοησον ουν τον χρονον και καθ' ετεραν νοησιν, συμμετριαν
τινα οντα· καιρον δε, την ευκαιριαν· ο γαρ συμμετρως και ευκαιρως απαντα
πραττων, ωσπερ τινι τουτων κανονι και σταθμηι χρωμενος, κατορθωσει ραιδιως την
απασαν αρετην. "Καιρος του τεκειν, και καιρος του αποθανειν." Πολλακις επι των
εναντιων διαφοροι εισιν οι καιροι· συμβαινει δε οτι και κατα τον αυτον καιρον
εκατερα γινεται· η μεν ουν σωματικη γεννησις, ως επι το πλειστον ετερον εχει
καιρον, και ο σωματικος θανατος ετερον· η δε πνευματικη γεννησις η δια του
λουτρου της παλιγγενεσιας ενα και τον αυτον καιρον εχει, του της γεννησεως και
του θανατου. Οι γαρ εν τωι θειωι λουτρωι αναγεννωμενοι συνεταφησαν τωι Χριστωι εν
τωι βαπτισματι· και ο μεν σωματικος τοκος η θανατος ουκ εφ' ημιν, αλλ' εν τηι του
Θεου εξουσιαι και τικτομεθα, και αποθνησκομεν· ο δε πνευματικος εφ' ημιν· μετα γαρ
της του Θεου συνεργειας, και της ημετερας προαιρεσεως χρεια, ινα αποθανωμεν τηι
αμαρτιαι, τεχθωμεν δε τηι δικαιοσυνηι. Θαυμαστως δε ο Ἐκκλησιαστης απο τοκου
ηρξατο και θανατου, της προσκαιρου ταυτης ημων ζωης επαναμιμνησκων. ∆ια τουτο
(φησι) και μωσης Γενεσιν επιγραψας το πρωτον βιβλιον, το δευτερον ευθυς Ἔξοδον
προσηγορευσε, δια της ιστοριας συμβολικως την εν τωιδε τωι βιωι προσκαιρον ημιν
υπογραφων ζωην. "Καιρος του φυτευσαι, και καιρος του εκτιλαι το πεφυτευμενον."
Μετα το αισθητον, προς διανοιαν· πολλακις μεν κατα τον αυτον καιρον εκτιλλει τις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

και φυτευει, ως οταν εκτιλλει μεν τα του επισπορεως 93.509 ζιζανια, καταφυτευει δε
τα γνησια του λογου σπερματα· εκκοπτων μεν την κακιαν, εμφυτευων δε την
αρετην· πολλακις δε καθ' ετερον και ετερον· ως οταν ο Παυλος εκκοπτηι μεν της
Ἐκκλησιας τον πορνευσαντα, φυτευηι δε αυτον παλιν μετανοουντα. "Καιρος του
αποκτειναι, και καιρος του ιασασθαι." Ἀποκτειναι την αμαρτιαν, ιασασθαι δε την
εαυτου ψυχην τοις της μετανοιας φαρμακοις. Ἡ δε τοιαυτη πραξις αει καιρον εχει,
και αει ευκαιρως γινεται· νυν δε μαλιστα, του Παυλου βοωντος, "Ἰδου νυν καιρος
ευπροσδεκτος, ιδου νυν ημερα σωτηριας. Ἐπι δε των σωματικων, τωι αρχοντι καιρος
αποκτεινειν τον ανδροφονον, ιασθαι δε και θεραπευειν τον αγαθοποιον, η και δια
μετριωτερας επιστροφης τον μετριωτερα αμαρτησαντα. "Καιρος του καθελειν, και
καιρος του οικοδομειν." Ἡ θεια οικοδομη τεμνεται εις πρακτικην και θεωρητικην
αρετην. Ὁ μεν ουν την αρετην ενεργων, οικοδομει την ηθικην. Ὁ δε τα νοητα καλλη
περιαθρων, οικοδομει την θεωριαν· αει ουτος καλως οικοδομει εαυτωι οικιαν
αχειροποιητον εν τοις ουρανοις. Ὁ δε μετανοων, την προυπαρξασαν αμαρτιαν
καθαιρει· και καθαιρεισθαι μεν καλον ημας εκ της κακιας, εποικοδομεισθαι δε επι τωι
θεμελιωι των αποστολων και προφητων. "Καιρος του κλαυσαι, και καιρος του
γελασαι." Ἔστι τις καιρος ουχ ο χρονικος, αλλ' ο εκ του πραγματος λαμβανομενος.
Ὁ γαρ μη εν βαθει κλαιων, αλλ' επιπολαιως, ακουσεται κατα την Ἱερουσαλημ· Ὀψε
φωνης αυτης ωλολυξε, και τα δακρυα αυτης επι των σιαγονων αυτης. Ὁ δε καιριως
κλαιων, και εκ διαθεσεως μετανοων, επακουσθησεται ακουων, Κλαυθμον εκλαυσε
Ἱερουσαλημ, την κραυγην των δακρυων σου ηνικα ειδε, ηλεησε σε. Ἔστι δε και εν
καιρωι χρονικωι κλαιειν εν τωιδε ημων τωι βιωι, ινα εν τωι μελλοντι γελασωμεν· και
επι τοις παραπτωμασι δε των μαθητων, η και των αδελφων ευκαιρως κλαιομεν, επι
δε των προκοπων αυτων ευκαιρως γελωμεν. "Καιρος του κοψασθαι, και καιρος του
ορχησασθαι." Κοπτονται οι μετανοιαι σχολαζοντες, ορχουνται οι σωφροσυνηι
ζωσθεντες, και φρονησει κοσμουμενοι, και ανδρειαι κινουμενοι, και δικαιοσυνηι
τελειουμενοι. Ὠρχειτο και ∆αβιδ, και ουχ απλως, ενωπιον Κυριου. ∆ιο και οι
προφηται παιδια οντες εν αγοραι εν τωιδε τωι βιωι, δια το τηι κακιαι νηπιαζειν, ελεγον
τοις Ἰουδαιοις· Ἐθρηνησαμεν υμιν, και ουκ εκοψασθε· τουτεστι, προελεγομεν υμιν
τα σκυθρωπα, και ου μετενοησατε. Και οι αποστολοι δε προς 93.512 αυτους λεγουσιν·
Ηυλησαμεν υμιν, και ουκ ωρχησασθε· τουτεστι, βασιλειαν ουρανων εκηρυξαμεν,
αυλου δικην βοωντες εξακουστον, και ουκ ωρχησασθε, ουδε εσκιρτησατε χαιροντες
επι τωι δωρωι. Ταυτα γαρ ημας διδασκει η ευαγγελικη του Σωτηρος παραβολη.
"Καιρος του βαλειν λιθους, και καιρος του συναγαγειν λιθους." Ὁ ανιατα αμαρτησας
εκβαλλεται εκ της πνευματικης οικιας, ως ο ψωριων λιθος κατα το παρα Μωσει
κειμενον συμβολικως· ο δε ιασιμα αμαρτανων συναγεται δια μετανοιας εις την
οικοδομην των αποστολων και προφητων. Και πας δε λιθοκαρδιος εκβαλλεται· οι δε
τιμιοι συναγονται λιθοι. Και ο νομος δε εκελευσε βαλλεσθαι λιθοις την
πορνευσασαν. Και ο διδασκαλος βαλλει μεν τους αμαρτανοντας λιθοις, τουτεστι
λογοις ελεγκτικοις· αυταρκως δε παιδευσας δια των ελεγχων, συναγει τους
εκβληθεντας λιθους, των πληκτικων λογων παυομενος. "Καιρος του περιλαβειν, και
καιρος του μακρυνθηναι απο περιληψεως." Κατα μεν το ρητον, καιρος του
περιλαβειν την εαυτου γυναικα, οταν μητι προσευχη εμποδιζηι, και η χρεια καλη· η
δια παιδογονιαν, η κατα συγγνωμην, δια την ημων ακρασιαν, ινα μη πειραζωμεθα
εις πορνειαν υπο του Σατανα. Καιρος δε του μακρυνεσθαι απο περιληψεως, η δια
προσευχης, η δια το εγκυμονα ειναι την γυναικα. Ἄλλως· Καιρος του περιλαβειν ην
εν αρχηι του κοσμου, ινα αυξηθωμεν, και πληθυνθωμεν, και πληρωσωμεν την γην·
νυν καιρος του μακρυνεσθαι απο περιληψεως, οτε εσχατη ωρα εστι, και προς το
τελος ο κοσμος ελαυνει. Προς δε διανοιαν, Τιμησον, φησι, την σοφιαν, ινα σε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

περιλαβηι· η τοιαυτη περιληψις αει καιρον εχει. Και του νομου δι' αριστερας
λεγομενου, του δε νου κεφαλης ονομαζομενου, και της μεν ευαγγελικης παιδευσεως
δεξιας καλουμενης, σωματος δε ολης της Ἐκκλησιας ονομαζομενης, ηιδε Νυμφη εν
τωι Ἄσματι λεγουσα· Ευωνυμος αυτου επι την κεφαλην μου, και η δεξια αυτου
περιληψεται με. Τουτεστι, ο μεν νομος των σοφωτερων μονον ωφελει τον νουν. Ἡ
δε ευαγγελικη παιδευσις θειαι περιληψει την ολην Ἐκκλησιαν περιλαμβανει· ταυτης
της περιληψεως ουδεποτε καιρος του μακρυνθηναι. Ἐπι δε της κιβωτου των δεινων
επικειμενων, καιρος ην του μακρυνεσθαι απο περιληψεως· διο και οι αῤρενες καθ'
εαυτους εισηλθον, αι δε γυναικες καθ' εαυτας διαιρεθεισαι. Ἐν δε τηι εξοδωι τηι εκ της
κιβωτου, μετα της γυναικος εξηλθεν ο Νωε· καιρος γαρ ην περιληψεως. Καθολου δε,
καιρος μεν του μακρυνεσθαι απο της κακιας, προσκολλασθαι δε τωι Θεωι. "Καιρος του
ζητησαι, και καιρος του απολεσαι." 93.513 Κατα μεν την προφοραν αναπαλιν κειται
το ρητον· ουδεις γαρ ζητει ο μη απωλεσε. Κατα δε την νοησιν, ο εν αγνοιαι ων,
καιρον εχει του ζητησαι το αληθες. Ευρων δε τουτο, ευκαιρως οφειλει το της
αγνοιας απολεσαι σκοτος. Ἄλλως· Ζητει τις την απολομενην αυτου ψυχην, ευρων δε
αυτην, και ανανηψας εκ της πλανης, οφειλει, το οσον επι τηι κακιαι, αποθανειν και
απολεσθαι· επι δε του μαρτυριου καιρος του απολεσαι την ψυχην, ινα ευρωμεν
αυτην. "Καιρος του φυλαξαι, και καιρος του εκβαλειν." Ὁ μεν των χρηματων
οικονομος οιδε ποτε μεν φυλαξει χρηματα, ποτε δε δαπανησει. Προς δε διανοιαν,
καιρος του φυλαξαι, και μη εις τους τυχοντας ριπτειν την θειαν διδασκαλιαν· καιρος
δε του εκβαλειν, οταν επιτηδειως εχωσιν οι ακουοντες. Ἔδει γαρ σε, φησι, βαλειν το
αργυριον μου τοις τραπεζιταις, μη βαλειν δε τα αγια τοις κυσι, μηδε τας μαργαριτας
εμπροσθεν των χοιρων. Ἄλλως· Καιρος του φυλαξαι τας ευαγγελικας εντολας·
αυτος δε καιρος και του εκβαλειν τας του νομου σκιας. "Καιρος του ρηξαι, και καιρος
του ραψαι." Ὁ τους μαχομενους ειρηνευων, εν καιρωι συῤραπτει· ο δε τον την
γυναικα του πατρος εσχηκοτα της Ἐκκλησιας εκβαλλων, ευκαιρως εῤρηξε. Ἄλλως·
Ὁ διαῤρησσων την καρδιαν ενωπιον του Χριστου δια της μετανοιας, συῤραπτει
εαυτον τηι των πρωτοτοκων Ἐκκλησιαι. "Καιρος του σιγαιν, και καιρος του λαλειν." Ὁ
εν σιγηι και εν ασκησει τα θεια παραδεξαμενος μαθηματα, οταν αξιωθηι του λεγειν,
Κυριος γλωσσαν διαδιδωσι παιδειας εν καιρωι, του γνωναι ηνικα δει ειπειν λογον·
τοτε και εν καιρωι λαλει. Ὁ μεν γαρ διδασκομενος ακουεται εκ του νομου· Ἄκουε
Ἰσραηλ, και σιωπα· ο δε πρεσβυτερος ο εσχηκως φρονησιν, επιτραπησεται του
λαλειν, ακουων· Λαλει, πρεσβυτα, πρεπει γαρ σοι. "Καιρος του φιλησαι, και καιρος
του μισησαι." Φιλουσα η αμαρτωλος του Ἰησου τους ποδας, τουτεστι κατ' ευσεβειαν
αγαπωσα, πορειαν ολοτροπως τη κακιας εμισει, ως ενα οντα τον αμφοτερων καιρον.
Ἄλλως· Ἀει οφειλει η ψυχη και φιλειν και μισειν· τον μεν εαυτης νυμφιον φιλειν
λογον δι' εργων, λεγουσα· Φιλησατω με απο φιληματων στοματος αυτου· μισειν δε
τον εχθρον και επισπορεα διαβολον. "Καιρος πολεμου, και καιρος ειρηνης." Ὅταν
μαχην εχων προς τα πνευματικα της πονηριας, ειρηνευει προς Θεον. Και εν μεν τωιδε
τωι βιωι καιρος του πολεμου του προς τας αρχας και εξουσιας· και ο 93.516 νικησας,
εν τωι μελλοντι ευκαιρως κατατρυφαι επι πληθει ειρηνης. "Τις περισσεια του
ποιουντος εν αυτοις οις αυτος μοχθει;" Μετα τα περι καιρων, παλιν ανεισιν επι το
ανθρωπινον προσωπον· και διδασκει οτι ο περι τα ανθρωπινα μοχθων ουδεν πλεον
εχει των λοιπων, των τε ηδεων και λυπηρων κοινων πασι τυγχανοντων, και
διαφεροντως του επι παντων θανατου. Μονος ουν ο σοφος εχει τι περιττον. "Ειδον
ουν τον περισπασμον, ον εδωκε ο Θεος τοις υιοις των ανθρωπων, του περισπασθαι
εν αυτωι· τα συμπαντα α εποιησε, καλα εν καιρωι αυτων." Ἥδη λελεκται ως τοις υιοις
των ανθρωπων, και ουχι τοις σοφοις προς Θεου δεδοται ο περισπασμος· ινα περι τα
μεσα αδιαφορα ενασχολουμενοι μη τελειως εις κακιαν αποκλινωσι. Παντα ουν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

τα μεσα αδιαφορα καλα, εν καιρωι μεν τοι πραττομενα, και δια την αναγκαιαν
χρειαν, ως το γεωργειν, το πλουτειν, το εσθιειν και πινειν· της μεν τοι του αγαθου
πραξεως αει καιρος, ως και της του κακου αποχης. Ἄλλως· Καιρον την κατα το δεον
και κατα φυσιν χρησιν λεγει. Φησι ουν ο Ἐκκλησιαστης, οτι θεωρησας τον
ανθρωπον πως περιεσπασθη, και περιετραπη εκ των κατα φυσιν επι τα παρα φυσιν,
σοφως κατανενοηκως, ειδον οτι ουδεν τηι φυσει κακον, αλλα παντα καλα κατα
φυσιν κινουμενα και γιγνομενα. Ὀφθαλμοι καλοι ορθα βλεποντες, περισπασθεντες
δε και περιτραπεντες της φυσικης ενεργειας περιεργως ορωντες, ουκετι καλοι
τυγχανουσι. Παντα ουν καλα εν καιρωι αυτων, τουτεστι ει κατα φυσιν και κατα το
δεον γιγνοιτο. "Και γε συν τον αιωνα εδωκε εν καρδιαι αυτων, οπως μη ευροι ο
ανθρωπος το ποιημα ο εποιησεν ο Θεος απ' αρχης, και μεχρι τελους." [Το συν ιδιωμα
Ἑβραικον, παρεῤριμμενως κειμενον εν τηι Ἑβραικηι φωνηι. Ὁ δε νους ουτος·]
Συνεχωρησεν ο Θεος περισπασθαι τους τα ανθρωπινα φρονουντας, ινα μη αθροως
τωι ποιηματι προσεσχηκοτες, και εις εννοιαν της καλλονης των γεγονοτων ελθοντες,
Θεον η θεους ειναι τα ορωμενα νομισωσι. Πλην ουκ ανεπικουρητους ειασεν τους
περισπωμενους· αλλα δεδωκε τηι φυσει κοινον μαθημα το του θανατου, ινα ειδοτες
οτι ου διαιωνιζομεν εν τουτωι τωι αιωνι, ανανηψαντες φροντισωμεν της μετα ταυτα
ζωης. Ἄλλως· Ὁ αιων, διαστηματος χρονικου σημαντικος ων, συμπεριλαμβανει
παντα τα εν αυτωι γεγονοτα. Του αιωνος ουν, φησι, του παροντος δεδωκεν ο Θεος
την γνωσιν τοις υιοις των ανθρωπων, οτι τε απο χρονου ηρξατο ουρανος, και γη, και
τα ορωμενα· και οτι χρονωι λυεται. Των μεν τοι γεγονοτων προ τουτου του αιωνος, η
των μετα ταυτα εσομενων σαφη την γνωσιν ουκ ειληφαμεν· εφ' ωι και ακουομεν
παρ' ετερας Γραφης, 93.517 Ὑψηλοτερα σου μη ζητει, και βαθυτερα σου μη ερευνα.
"Ἔγνων οτι ουκ εστι αγαθον εν αυτοις, ει μη του ευφρανθηναι, και του ποιησαι
αγαθον εν ζωηι αυτου." Ὁ σοφος οιδε το φυσει αγαθον. Φυσει δε αγαθον μονος ο
Θεος, ο παντα ποιων αγαθοτητι. Ὁ κατα το εφικτον ουν αγαθοποιων, και την προς
Θεον και τον πλησιον σωζων αγαπην, ουτος ευφραινεται την ανεκλαλητον
ευφροσυνην. Ἔγνων ουν, φησι, οτι ουδεν εστι αγαθον εν βιωι, ει μη αυτο το ποιειν
το αγαθον, και εν τηι του αγαθου πραξει ευφραινεσθαι. "Και γε πας ανθρωπος ος
φαγεται και πιεται, και ιδηι αγαθον εν παντι μοχθωι αυτου, τουτο δομα Θεου εστι." Ὁ
μεν σοφος εγνω τι το οντως αγαθον· ο δε πας ανθρωπος, τουτεστι ο πολυς και
χυδαιος ανθρωπος αποσφαλεις της του αληθως αγαθου γνωσεως, εν τηι ηδονηι το
αγαθον οριζομενος, το εσθιειν και πινειν αγαθον υπολαμβανει. Και οτι μεν η των
αισθητων η χορηγια εκ Θεου τοις ανθρωποις διδοται, προδηλον· ου μεν τοι ινα
καταχρωμεθα τοις υπο Θεου χορηγουμενοις, αλλ' ινα κοινωνικοι ωμεν, και
ευμεταδοτοι συμμετρως, και μετ' ευχαριστιας των υπο Θεου δεδομενων
μεταλαμβανοντες. Ἔπλεξε τοιγαρουν τα προσωπα του τε σοφου, και του κυριως
ειδοτος αγαθον, και του πεπλανημενως την του αγαθου γνωσιν εχοντος. "Ἔγνων
οτι παντα οσα εποιησεν ο Θεος αυτα εσται εις τον αιωνα· επ' αυτων ουκ εστι
προσθειναι, και απ' αυτου ουκ εστιν αφελειν, και ο Θεος εποιησεν αυτα, ινα
φοβηθωσιν απο προσωπου αυτου." Των οντων τα μεν εισιν ορατα, τα δε αορατα. Ὁ
δε λογος νυν περι των ορατων· τουτων δε τα μεν αει τα αυτα εισιν, ως γη, και
ουρανος, και ηλιος, και σεληνη· τα δε ταις διαδοχαις τα αυτα μενουσιν, ως
ανθρωπος, και φυτα, και τα ομοια. Ἔγνων ουν, φησιν, οτι ουδεν εστι προσθειναι τηι
του Θεου διακοσμησει τελειως εχουσηι, και ανελλιπως· αλλ' ουδε αφελειν τι των
απαντων ως περιττον. Οι δε τηι των γεγονοτων θεωριαι επιβαλλοντες, και τον λογον
εκαστου κατα το δυνατον ευρισκοντες, φοβωι θειωι συνεχονται, και εις εκπληξιν
χωρουσι του γενεσιουργου την σοφιαν αποθαυμαζοντες. Ἀποκειται τοιγαρουν
φυσικως εν ταις κοιναις εννοιαις Θεου φοβος, η νομος απο της των γεγονοτων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ευαρμοσιας επι την του ποιησαντος δυναμιν τους πιστους ανακινων. Χρη δε ειδεναι
ως τα ορωμενα νοητων τινων τυγχανουσι συμβολα· ωστε κατα τον λογον δι' ον
γεγονασιν, ανελλιπη τυγχανουσι. Ειτε γαρ τι προηγουμενως γεγονε υπο Θεου. ειτε
κατα δευτερον λογον, ουκ εστι προσθειναι, και απ' αυτων ουκ εστιν αφελειν. Παντα
τοινυν καλα, παντα τελεια, και απεριττα του Θεου τα ποιηματα. 93.520 "Το
γενομενον, ηδη εστι· και οσα του γινεσθαι. ηδη γεγονε· και ο Θεος ζητησει τον
διωκομενον." Ει τι, φησι, προγεγονε, νυν εστι· ανθρωπος γεγονε, ανθρωπος εστι·
φυτον γεγονε, φυτον εστι· αλλα και τα μελλοντα γενεσθαι ηδη γεγονασιν.
Ἄνθρωποι μελλουσι γενεσθαι μεθ' ημων, ηδη προ αυτων αλλοι γεγονασιν. Το δε, Ὁ
Θεος ζητησει τον διωκομενον, και βλαβην μη ενεργουντα ζητησει, και σωσει αυτον.
"Και ετι ειδον υπο τον ηλιον τοπον κρισεως, εκει ο ασεβης· και τοπον του δικαιου,
εκει ο ευσεβης. Ειπεν εγω εν τηι καρδιαι μου· Συν τον δικαιον και συν τον ασεβη
κρινει ο Θεος, οτι καιρος τωι παντι ποιηματι." Ἐκ των αισθητων επι τα νοητα ημας
αναγων διδασκει, οτι προγνωστικως και καθαρως διανοιας ομματι εθεωρησε τον
τοπον της κρισεως του ασεβους υπο τον ηλιον οντα, ινα ειπηι εν τωι ᾅδηι· αλλα και
τον τοπον τεθεωρηκεναι λεγει του δικαιου. Προσεθηκε δε επι τουτωι, υπο τον ηλιον.
Ει μεν απλως τουτο νοηθηι, ευδηλον οτι εν παραδεισωι και εν τοις ουρανοις
μελλουσιν ειναι οι δικαιοι. Ει δε κατα κοινου εκληφθηι το, υπο τον ηλιον, επι τε του
δικαιου και ασεβους, τους νυν του βιου μετασταντας εθεωρησε, ουπω την βασιλειαν
απολαβοντας των ουρανων. Ζητησαι δε προσηκει, που υπο τον ηλιον τυγχανουσιν οι
ευσεβεις. Ευδηλον οτι εν τωι παραδεισωι, κατα τον ειρηκοτα Σωτηρα τωι ληιστηι·
Σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι παραδεισωι. Και δει ειδεναι οτι η μεν ιστορια τον
παραδεισον επι γης ειναι διδασκει. Τινες δε εφησαν οτι και ο παραδεισος εν τωι ᾅδηι
τυγχανει. ∆ιο φησι, Και ο πλουσιος ειδε τον Λαζαρον, αλλ' αυτος που κατω
τυγχανων, εκεινον ανω που Ἀβρααμ εθεωρησε. Ὅπως δ' αν εχηι ταυτα, διδασκομεθα
και εκ του παροντος ρητου, και εκ πασης της θειας Γραφης, εν ευπαθειαις ειναι τον
ευσεβηι, τον δε αδικον εν ταις καταλληλοις κολασεσιν. Ἑτεροις δε εδοξε τον
παραδεισον εν ουρανωι ειναι· ο δε απλους Ἐκκλησιαστης ακολουθησει μαλλον τηι
ιστοριαι. Ειτα και συνεξεταζων επαγει, φησι, οτι "Ειπον κατ' εμαυτον· Ἆρα μη συν τωι
ασεβει και ο δικαιος κατακρινεται;" τουτο δε εξεταστικως, ουκ αποφαντικως ειπων.
Ἅπαξ γαρ εδιδαξε ετερον ειναι τον τοπον του δικαιου, και ετερον του ασεβους· ειτα
ημας επαναμιμνησκει εναγων εις φοβον, οτι παντας αξει εις κρισιν ο Θεος, και
παντα ημων τα πραγματα κατεξετασει. Καιρος γαρ, φησι, τωι παντι πραγματι, και επι
παντι ποιηματι. Ἀντι του, Ἔσται και της καθολου κρισεως ο καιρος. Προς δε
διανοιαν ουτω νοησεις· Ειδον υπο τον της δικαιοσυνης Ἥλιον τον Κυριον ημων
Ἰησουν Χριστον, οτι ερχεται κριναι ζωντας και νεκρους, τον τοπον του ασεβους, την
εξ αριστερας στασιν· και του δικαιου τον τοπον, την εκ δεξιας· και ειπον εγω εν
καρδιαι μου, οτι παντας αξει εις κρισιν ο Θεος, το κατ' αξιαν απονεμων εκαστωι,
εκεινον ορισας τον καιρον, καθ' ον παν πραγμα 93.521 ημων και ποιημα συν
ακριβειαι εξετασθησεται. "Ἐκει ειπον εγω εν καρδιαι μου, περι λαλιας υιων του
ανθρωπου, οτι διακρινει αυτους ο Θεος." Ὅμοιον τωι εν Ευαγγελιωι, οτι Παν ρημα
αργον ο λαλησουσιν οι ανθρωποι, δωσουσι περι αυτου λογον εν ημεραι κρισεως. Νοει
δε μοι λαλιαν και αυτην την εννοιαν, επει και των εννοιων απαιτουμεθα δικην. "Και
του δειξαι οτι αυτοι κτηνη εισιν, και γε συναντηματα υιων του ανθρωπου, και
συναντημα του κτηνους· συναντημα εν αυτοις. Ὡς ο θανατος τουτου, ουτως ο
θανατος τουτου. Και πνευμα εν πασι· και ουδεν περιεσσευσεν ο ανθρωπος παρα το
κτηνος." ∆ια τουτο, φησιν, ειδον και εσοφισαμην υπο Θεου τους της κρισεως λογους,
ινα επιδειξω, τουτεστι ινα διδαξω τους ανθρωπους, οτι ουδεν κτηνων διαφερουσι,
κατα τον του σωματος δηλονοτι και τον της φιλοσωματου ζωης· λογον. Τον γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αυτον αερα τοις κτηνεσιν αναπνεομεν απαντες, τον αυτον υφισταμεθα θανατον, και
ουδεν εν τουτωι πλεον εχει του κτηνους ο ανθρωπος. ∆ιο η κτηνωδης και
φιλοσαρκος ζωη ματαιοτης εστι. ∆ιδασκει δε ημας εκ τουτων ο Ἐκκλησιαστης, μη τηι
σαρκι ημων, αλλα τηι λογικηι ουσιαι προσεχειν, καθ' ην τοις αγγελοις κοινωνουμεν·
κατα μεν γαρ την αισθητην ημων ουσιαν ομοιοι τοις κτηνεσιν εσμεν· κατα δε την
αορατον και λογικην, τοις αγιοις αγγελοις. "Τα παντα πορευεται εις τοπον ενα· τα
παντα εγενοντο απο του χοος· και τα παντα επιστρεφει εις τον χουν. Και τις οιδε το
πνευμα υιων του ανθρωπου, ει αναβαινει αυτο εις τα ανω, και το πνευμα του
κτηνους, ει καταβαινει αυτο κατω εις την γην;" Μανιχαιοι μετεμψυχωσιν λεγοντες,
την αθανατον ψυχην παντα λεγουσιν ενδυεσθαι σωματα, και λογικων, και αλογων,
και φυτων, και ερπετων. Χριστιανοι δε εκ των θειων Γραφων παιδευομενοι,
διδασκομεθα κτηνη νοειν τους αλογωτερους, τους παραβληθεντας τοις κτηνεσι τοις
ανοητοις, ανθρωπους δε προς αντιδιαστολην των κτηνωδεστερων τους
λογικωτερους. Τις ουν οιδ' ει οι δοκουντες ειναι παρα τοις πολλοις λογικωτεροι, εν
τωι καιρωι της κρισεως της των ουρανων αξιουνται βασιλειας, και ουκ εις τα κατω
αποῤριπτονται; Ἢ και το εμπαλιν, ει δοκουντες ειναι αλογωτεροι ουκ ανω
προσλαμβανονται κατα τα ανεφικτα του Θεου κριματα; Ὅτι γαρ η μεν ανθρωπου
ψυχη αθανατος, η δε των αλογων συμφθειρεται τωι σωματι, παντι που προδηλον, τωι
γε και κατα μικρον λογου μετεχοντι. Ἄλλως· Ἐν πολλοις ο Ἐκκλησιαστης το του
φιλοσαρκου προσωπον υποδυομενος, ως εξ εκεινου του προσωπου προφερει τα
ρηματα, λεγοντος· Τις οιδε τα εσομενα; Φαγωμεν και πιωμεν, αυριον γαρ
αποθνησκομεν. ∆ιατρανων δε τα περι της ενταυθα ζωης ο Ἀποστο 93.524 λος εφη· Ει
εν τηι ζωηι ταυτηι ηλπικοτες εν Χριστωι εσμεν μονον, ελεεινοτεροι παντων ανθρωπων
εσμεν. Πανταχου τοιγαρουν ο Ἐκκλησιαστης τουτο ημας διδασκων δι' αινιγματων,
εις ετεραν ημας παραπεμπει ζωην. "Και ειδον οτι ουκ εστι αγαθον, ει μη ᾦ
ευφρανθησεται ανθρωπος εν ποιημασιν αυτου· οτι αυτο μερις αυτου· οτι τις αξει
αυτον του ιδειν εν ωι αν γενηται μετ' αυτον;" Ει μεν εκ προσωπου του φιλοσαρκου ο
λογος, ουτω νοησεις· Ειδον, φησιν ο τοιουτος, οτι ουδεν αγαθον εν τωι βιωι, ει μη το
ευφραινεσθαι εν τοις ιδιοις ποιημασι τε και θελημασι· και τουτο εστι μερις και
ευκληρια του ανθρωπου. Ειτα ο Ἐκκλησιαστης διδασκει, ποθεν αι τοιαυται εννοιαι
τοις φιλοσωματοις εγγινονται· οτι, φησιν, ουδεις δυναται τουτοις επιδειξαι
αποτυφλωθεισι την διανοιαν, τα μελλοντα και μετα ταυτα γινεσθαι, τουτεστι τας
αιωνιους κολασεις. Ει δε εκ του Σοφου ο λογος, υψηλοτερον θεωρησεις. Ουκ εστι,
φησιν, αγαθον ανθρωπωι, ει μη η μελλουσα αυτον διαδεχεσθαι ευφροσυνη, εκ των
αυτου ενταυθα αγαθων ποιηματων. Ἣ γαρ ευφραντικη αυτου πραξις, τουτεστι η
εναρετος, αυτη εσεται μερις αυτου. Τον γαρ μη κατα αρετην βιουντα ουκ εστι μετα
την ενθαδε ζωην παλιν επαναλυσαι, και εις μετανοιαν ελθειν. ΚΕΦΑΛ. ∆ʹ. "Και
επεστρεψα εγω, και ειδον τας συκοφαντιας τας γινομενας υπο τον ηλιον· και ιδου
δακρυον των συκοφαντουμενων, και ουκ εστιν αυτους ο παρακαλων, και απο χειρος
συκοφαντουντων αυτους ισχυς, και ουκ εστιν αυτους ο παρακαλων." Εις ετεραν,
φησιν, ετραπην εξετασιν, και θεωρων τους ανθρωπους, εθεασαμην τους συκοφαντας
αδικουντας, και τους συκοφαντουμενους δακρυοντας εξ αδυναμιας, δια το μηδενα
ενισχυειν αυτοις, και δια του επαμυνειν ποιειν αυτοις παρακλησιν. Συκοφαντουσι δε
οι μεν επι χρημασιν, οι δε επι δογμασιν, ως οι αιρετικοι τους ορθοδοξους. Και ο
αρχεκακος δε δαιμων, και αι αποστατικαι δυναμεις συκοφαντουσιν αει ψευδομεναι.
"Και επηινεσα εγω τους τεθνηκοτας, τους ηδη αποθανοντας, οι αυτοι ζωσιν εως του
νυν. Και αγαθος υπερ τους δυο τουτους ος ουπω εγενετο, ος ουκ οιδε [συν] το ποιημα
το πονηρον το πεποιημενον υπο τον ηλιον." Τους τεθνηκοτας μακαριζει υπερ τους
ζωντας. ∆ια τι; Ὅτι οι μεν δικαιοι εληξαν των πονων· οι δε αμαρτωλοι ανεκοπησαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

της επι το αμαρτανειν ορμης. Συμφεροντως γαρ εκατεροις ο κοινος επαγεται
θανατος. Προς δε διανοιαν, Οι τεθνη 93.525 κοτες τηι αμαρτιαι, και ζωντες εν Χριστωι,
ασυγκριτως αμεινονες εισι των εν αμαρτιαις ζωντων. Ειτα επαγει· "Και αγαθος υπερ
τους δυο τουτους, ος ουπω εγενετο," ουδε ειδε την επιπονον ταυτην ζωην, ην δη και
ποιημα καλει. Ἐντευθεν τινες προυπειναι την ψυχην λεγουσι του σωματος. Πως γαρ,
φησιν, ενδεχεται λεγεσθαι αγαθον τον μηδε οντα; προς ους ερουμεν· Ει προυπουσα η
ψυχη, δια την εν ασωματωι διαγωγηι αμαρτιαν, ως εις δεσμωτηριον ενεβληθη εις το
σωμα, ινα παιδευθηι (ταυτα γαρ φατε), πως μακαρια ην η αμαρτανουσα, και μη
παιδευομενη; Καιτοι γε ον αγαπαι Κυριος, παιδευει, μαστιγοι δε παντα υιον ον
παραδεχεται. Ει δε το αγαπασθαι υπο Θεου τουτο αγαθον, αγαθον δε το παιδευεσθαι,
ερχεται δε εις σωμα η ψυχη ινα παιδευηται, αγαθον αρα η εν σωματι ζωη υπερ της εν
τηι προβιοτηι αμαρτανουσης ψυχης, και θειας επιστροφης μη αξιουμενης.
Ἀνατετραπται ουν ουτος ο λογος, ουδε προυπεστη η ψυχη του σωματος. Το ουν
αγαθον υπερ τους δυο τουτους, οστις ουπω εγενετο, περι του μηδε ολως εις υπαρξιν
ελθοντος ανθρωπου φησι, ινα ειπηι κατα τον του Σωτηρος λογον· Καλον ην αυτωι ει
ουκ εγενετο. ∆ιαδεχεται δε ημας εντευθεν ετερον ζητημα, ει αμεινον το μη γενεσθαι
του γενεσθαι, προς κακου αρα τοις ανθρωποις το εις υπαρξιν ελθειν· κακων ουν αρα
αιτιος ο τον ανθρωπον δημιουργησας. Πως ουν ειδεν ο Θεος παντα οσα εποιησεν, και
ιδου καλα λιαν; Προς δη τουτο φαμεν, οτι δυο προσωπα τεθεικως ο Ἐκκλησιαστης,
του μεν συκοφαντουντος, του δε συκοφαντουμενου, ουχ απλως τεθεικε το του
συκοφαντουμενου, αλλα δακρυον αυτωι υπεστησατο, εφ' οις αδικειται. Ουκουν ου
φιλοσοφου προσωπον, ουδε οντως Χριστιανου το εισαχθεν, αλλα τινος και αυτο
φιλοκοσμου. Ὁ γαρ φιλοσοφος αδικουμενος ου δακρυει, το δε εναντιον χαιρει και
ηδεται· ως και εγραφεν ο Ἀποστολος· Και την αρπαγην των υπαρχοντων μετα χαρας
προσεδεξασθε. Ὁ ουν Ἐκκλησιαστης δυο υποστησαμενος προσωπα αφιλοσοφα, εν
μεν το του αδικουντος, ετερον δε το του αδικουμενου, και υπο της αγαν ανιας και
απαιδευσιας δακρυοντος, επηγαγε, οτι τουτων των δυο αφιλοσοφων ανδρων προς
συγκρισιν, καλον μηδε εις υπαρξιν ελθειν· μαρτυρησει δε τωι ειρημενωι αυτη των
πραγματων η πειρα. Ει γαρ τις εροιτο τους αγιους μαρτυρας, η προφητας, η
αποστολους, η και παντας τους εν αρετηι βιοτευσαντας· Ειπατε ημιν, ανδρες αγιοι,
αιρεσεως υμιν κειμενης του γενεσθαι υπο Θεου, η μη γενεσθαι, τι αν ειλεσθε; ου
παραχρημα οιει αυτους αποκρινασθαι, οτι ∆ητα χαριν εχομεν τωι αγαθοτητι ημας
πεποιηκοτι Θεωι, και εις τους της αρετης αγωνας επαλειψαντι, και τουτους ημιν τους
μακαριους στεφανους πλεξαντι; ∆εδεικται τοινυν ως περι των αμαρτωλων ο λογος
του Ἐκκλησιαστου. 93.528 "Και ειδον εγω συμπαντα τον μοχθον, και συμπασαν
ανδρειαν του ποιηματος, οτι αυτο ζηλος ανδρι, τουτο ματαιοτης και προαιρεσις
πνευματος." Ἀνδρεια ψεκτη, το επιβαλλεσθαι εις τα ματαια, και περιγινεσθαι του
σκοπου. Ὁ δε ζηλος ο ψεκτος, ος τον φθονον εχει γειτονα. Ειδον ουν, φησι, τον περι
τα ματαια ποιηματα των ανθρωπων μοχθον, και ετερους ζηλουντας αυτοις, ητοι
φθονουντας. Οιον πλουτει τις εξ αδικιας, ετεροι τουτωι φθονουντες, η και των
παραπλησιων τυχειν βουλομενοι, ζηλουσι την ομοιοτροπιαν. Και τα περι τουτων
ουν εστι ματαιοτης, και προαιρεσις πνευματος. "Ἄφρων περιελαβε τας χειρας αυτου,
και εφαγε τας σαρκας αυτου." Αι χειρες εις το ενεργειν τοις ανθρωποις τα
καθηκοντα δεδονται. Ὁ ουν κατεχων τας εαυτου χειρας, τουτεστι ο αργος, υστερον
ποτε μεταμελομενος η και τηκομενος, τας εαυτου σαρκας λεγεται κατεσθιειν. Προς
δε διανοιαν, Ὁ τας ενεργειας της ψυχης μη εξαπλων περι τας αρετας, τας εαυτου
σαρκας κατεσθιει, κολασεως εαυτωι γιγνομενος προξενος. Ἄλλως· Περιλαβειν
λεγεται και το φιλειν και κατασπαζεσθαι. Ὁ αφρων ουν τας διαβεβλημενας εαυτου
πραξεις αγαπων. τας εαυτου σαρκας κατεσθιει, αυτος εαυτωι την εκ του δικαιου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

τιμωριαν ευτρεπιζων. "Ἀγαθον πληρωμα δρακος μετ' αναπαυσεως, υπερ πληρωμα
δυο δρακων μετα μοχθου και προαιρεσεως πνευματος." "Κρεισσον ολιγον τωι δικαιωι
υπερ πλουτον αμαρτωλων πολυν." Προς δε διανοιαν, δραξ η ανελλιπης πιστις, η εις
τον Κυριον Ἰησουν Χριστον. ∆υο δε δρακες, το και Θεωι δουλευειν και μαμμωναι, και
ονειδιζεσθαι υπο του προφητου λεγοντος, Ἕως ποτε χωλανειτε επ' αμφοτεραις
ιγνυαις; Ἀγαθον ουν αναμφιβολως το προτερον. Ἄλλως· ∆ραξ μια η ενας η αυλος·
δρακες δυο, τα υλικα τα τεμνομενα. Και ακαθαρτον δε η δυας. Τα γαρ ακαθαρτα δυο
εισηιεσαν εις την κιβωτον. Ἀγαθον ουν το μεταδιωκειν την εναδα, και τον κατ'
αρετην τριβειν βιον μετα αναπαυσεως, τουτεστι, ακενοδοξως· η περι την δυαδα,
τουτεστι τα υλικα, περισπασθαι. Ἄλλως· ∆ρακα τις εθεωρησε τον ανδρα, επειδη
λαβων ο Θεος χουν απο της γης, τουτεστι δραξαμενος, επλασε τον ανθρωπον. ∆ραξ
δε και η γυνη· απο της πλευρας γαρ του Ἀδαμ δραξαμενος ο Θεος ταυτην επλασε.
Ἀγαθη τοινυν, φησι, εστιν η αγαμια υπερ τας δυο δρακας, τουτεστι την συζυγιαν και
τον γαμον. Ει γαρ και το δευτερον ου ψεκτον, αλλα το προτερον επαινετον και
ανεπιμοχθον. 93.529 "Και επεστρεψα εγω, και ειδον ματαιοτητα υπο τον ηλιον." Ἐν
κυκλωι, φησι, περιφερων τον της καρδιας οφθαλμον, ουδεν ετερον ειδον
πραττομενον των υπο τον ηλιον χαριν, ο μη ματαιοτης εστι· λεγει δε τα εργα τα
πονηρα. "Ἔστιν εις, και ουκ εστι δευτερος, και γε υιος, και γε αδελφος, ουκ εστι
περας τωι παντι μοχθωι αυτου· και γε οφθαλμος αυτου ουκ εμπιπλαται πλουτου· και
τινι εγω μοχθω, και στερισκω την ψυχην μου απο αγαθοσυνης; και γε τουτο
ματαιοτης, και περισπασμος πονηρος εστι." Ἔτι, φησι, περισκοπων τα ανθρωπινα,
ειδον τινας μηδε τους εκ νομου κληρονομους εχοντας, και ακορεστως περι πλουτον
διακειμενους, οφθαλμον εχοντας διακενον και απληστον. Ειτα τουτο θεωρησας,
εισαγει το του απληστου τουτου προσωπον εν μετανοιαι γινομενον, και φασκον, Και
τινι εγω μοχθω, και στερισκω την ψυχην μου απο αγαθοσυνης; Ἐπιφερει δε και
τουτωι τωι μοχθωι το ματαιον. Ἄλλως· Κατα διανοιαν, Ἔστιν εις. Ἕνα φησι τον
φιλαυτον, τον μη θελοντα εχειν τινα αδελφον, η υιον. Τοις γαρ βουλομενοις, και
κατα Θεον ζωσι, καν μη κατα σαρκα προσγενεις τυγχανωσιν, αλλ' ουν παντες εισιν
αυτοις αδελφοι και υιοι· κατα το, Γινου ορφανοις ως πατηρ, και αντι ανδρος τηι
μητρι αυτων. Ουτος ουν ο εις, ος μηδενα θελων εχειν η αδελφον, η υιον, δια
μοχθηραν προαιρεσιν στερισκει την ψυχην αυτου απο αγαθοσυνης, μητε των
μελλοντων των αγαθων εφιεμενος, μητε τι πραττων εν βιωι αγαθον. Προσκειται
τοινυν και τουτωι το ματαιον. "Ἀγαθοι οι δυο υπερ τον ενα, οις εστιν αυτοις μισθος
αγαθος εν μοχθωι αυτων." Ἐπαινει των δυο την ομονοιαν, την επ' αγαθωι γινομενην·
αυτη γαρ και εμμισθος τυγχανει παρα Θεωι. Και τους μεν αποστολους καλως
ομονοουντας δυο απεστελλεν ο Σωτηρ. Τους δε εν τηι πυργοποιΐαι κακως
συμφωνησαντας διειλεν ο Θεος. Προς δε διανοιαν· Ἀγαθη η επι καλωι συμφωνια
ψυχης και σωματος· η και εμμισθος παρα Θεωι. Πως δε αγαθοι οι δυο υπερ τον ενα;
Ἐαν το σωμα σωφρονηι, κενοδοξηι δε η ψυχη, ματαια του σωματος η σωφροσυνη. Και
εμπαλιν, Ἐαν η ψυχη ταπεινοφρονηι, πορνευηι δε το σωμα, ματαια η
ταπεινοφροσυνη. Ἑνος γαρ μερους αμαρτανοντος, ψυχης η σωματος, αναγκαιως και
το ετερον συμπεριλαμβανεται. "Ἀγαθη ουν των δυο η συμφωνια, εις τον εμμισθον
της αρετης λογον, οτι εαν πεσωσιν, ο εις εγερει τον μετοχον αυτου. Και ουαι τωι ενι
οταν πεσηι, και μη ηι δευτερος του εγειραι αυτον." Οι επ' αγαθωι συμφωνουντες,
αλληλοις τυγχανουσι βοηθεια. Καν γαρ ο εις ως ανθρωπος παριδηι τι των δεοντων,
εξει τον ετερον επανορθουμενον. Το δε, οταν πεσωσιν, 93.532 ουκ αμφω κατα τον
αυτον καιρον, αλλα ποτε μεν ουτος, ποτε δε εκεινος. "Και γε εαν κοιμηθωσιν οι δυο,
και θερμη αυτοις, και ο εις πως θερμανθηι;" Ἐκ του σωματικως συμβαινοντος
πνευματικον τι διδασκει. Οι γαρ κατα συζυγιαν καθευδοντες μαλλον του μονου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

θερμαινονται· ουτω και οι κατα πνευμα συμφωνουντες· Ὅπου γαρ εισι δυο η τρεις
συνηγμενοι εις το εμον ονομα, εκει ειμι εν μεσωι αυτων, φησιν ο Κυριος, την του
αγιου δε δηλονοτι δωρουμενος Πνευματος θερμην. "Και εαν επικραταιωθηι ο εις, και
οι δυο συστησονται κατεναντι αυτου." Παλιν εκ των αισθητων συμβαινοντων
πνευματικον ημας διδασκει θεωρημα. Ὥσπερ γαρ εαν εν αγοραι η εν ερημωι
ομοψυχως δυο βαδιζοντων επελθοι τις αυτοις, ασφαλεστεροι τυγχανουσιν οι δυο
προς το αποκρουσασθαι τον επελθοντα· ουτω νοησεις και κατα την θεωριαν. ∆ιδαξας
γαρ τα περι ψυχης και σωματος, επειδη περ ο Ἀποστολος τριων μεμνηται λεγων·
Ὁλοκληρον υμων το πνευμα και η ψυχη τηρηθειη· εντελεστερον τα του θεωρηματος
εκτιθεται, και φησιν, οτι εαν ο εις επικρατηθηι, τουτεστι το φρονημα της σαρκος, η
ψυχη συναπτομενη τωι πνευματι, χαλιναγωγηι το σωμα, εφ' ωι και αυτο πειθεσθαι
τοις πνευματικοις της ψυχης κινημασιν. Ἰστεον δε ως ανθρωπος λεγεται εκ τριων
συνεσταναι, ψυχης, και σωματος, και πνευματος, ουχ ετερου τινος οντος του
πνευματος παρα την ψυχην κατ' ουσιαν· ουδε γαρ δυο λογικα εν τωι ανθρωπωι· αλλα
κατ' επινοιαν αλλο λεγομεν ειναι το πνευμα παρα την ψυχην, το ευκινητοτερον και
ανωτερον της ψυχης πνευμα καλουντες. Τουτο, οιμαι, εστι και ο νους, ως εν τωι
Ἔσδραι εσημειωσαμεθα. Ἢ και ουτως, Πνευμα εστι το πνευματικον χαρισμα το
καταυγαζον και διαλαμπρυνον ημων την ψυχην· οπερ εκ της θειας εμφυσησεως
ελαβομεν. Και σωζοντες μεν το κατ' εικονα, ολοκληρον εχομεν και το πνευματικον
χαρισμα· αμαρτανοντες δε ζημιουμεθα το δωρον. Τουτο ουν, οιμαι, επευχεται ο
Ἀποστολος, μενειν ημας ολοκληρους, ως εξ αρχης εγενομεθα, αγνον εχοντας σωμα
και ψυχην, και καθαρον το πνευματικον διασωζοντας χαρισμα. Ἄλλως· Εις
λογιστικον, και θυμικον, και επιθυμητικον διαιρειται της ψυχης τα κινηματα. Ἐαν
ουν επαινετως ομονοωσι ταυτα, και ο θυμος κατα φυσιν κινειται κατα παθων και
δαιμονων, και η επιθυμια των κρειττονων ορεγομενη. Ἐφ' ωι και ∆ανιηλ ανηρ
επιθυμιων εκαλειτο. Και το λογιστικον εκαστα μετα του δικαιου πραττει, θυμον και
επιθυμιαν ευτεχνως ηνιοχουμενος. Ει δε συμβηι δια το τερπον της φυσεως τον θυμον
η την επιθυμιαν ατακτως κινηθηναι, τα δυο καθαρευοντα και συμφωνουντα, το
λογιστικον, φερε ειπειν, και το επιθυμητικον περιγιγνονται του θυμικου· η και το
93.533 εμπαλιν. Ουτως ουν οι δυο καλως ομονοουντες τον κακως αντιπραττοντα
καταδουλουνται. "Και το σπαρτιον το εντριτον ου ταχεως αποῤραγησεται." Παλιν εκ
του τριπλοκου σχοινιου πνευματικα παραπεμπει θεωρηματα· και πρωτον μεν
αγαπην εκδιδασκει, συνδεων ημας εις ομονοιαν. Ψυχη, και σωμα, και πνευμα
ομονοουντα ου ταχεως υπο της του εχθρου προσβολης διαῤρηγνυνται. Ἄλλως· Το
λογιστικον, και θυμικον, και επιθυμητικον ενοτητι καθαιρομενα αβλαβη την ψυχην
διασωζουσιν. Ἄλλως· Οι εις την ομοουσιον Τριαδα πιστευοντες, Πατερα, και Υιον,
και αγιον Πνευμα, αμαχοι τινες τοις ανθεστηκοσι τυγχανουσιν. "Ἀγαθος παις πενης
και σοφος υπερ βασιλεα πρεσβυτερον και αφρονα, ος ουκ εγνω του προσεχειν ετι· οτι
εξ οικου των δεσμιων εξελευσεται βασιλευσαι, οτι και γε εν βασιλειαι αυτου εγενηθη
πενης." Ὁ παις κατα το φαινομενον ουχ ουτως εντιμος ως ο πρεσβυτης· αλλ' ουδε ο
πενης ως ο βασιλευς. Παραβαλλων τοινυν σοφιαν και αφροσυνην, το ασυγκριτον
της σοφιας δηλως, φησιν, οτι καλον το ειναι και παιδα και πενητα, σοφον δε ομως, η
γεροντα και βασιλεα, αφρονα δε. Ὁ γαρ αφρων ουκ επεγνω οτι δυνατη εστι σοφια,
και οικετην οντα, και δεσμωτην, βασιλεα αναδειξαι. Και η αποδειξις εκ του Ἰωσηφ,
ον και νεον οντα, και αργυρωνητον γενομενον, και δεσμωτην, η προσουσα
θεοσδοτος σοφια Αιγυπτου δυναστην ανεδειξε. Αυτη δε η σοφια βασιλευοντα τον
σοφον μετριοφρονα παρασκευαζει, και ουτε επαιρεσθαι, ουτε τυφουσθαι εκ του
αξιωματος. Ὁ γαρ κατα Θεον πενης, ουτε εν βασιλειοις, ουτε εν περιουσιαι πλουτου
εξισταται του ειναι πενης, μακαριος ων και πτωχος τωι πνευματι. Ἄλλως· Του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

πρεσβυτερου και αφρονος των Ἰουδαιων λαου, ο νεωτερος λαος ο εξ εθνων σοφος
ων, και ρυσθεις εκ των διαβολικων δεσμων, δια της εις Χριστον πιστεως, γεγονε
βασιλειον ιερατευμα· τωι πνευματι πτωχος εν Ευαγγελιοις μακαριζομενος. Τυπος δε
των τοιουτων πτωχων γεγονε ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος· σοφια μεν ων του
Πατρος, νεος δε την κατα σαρκα ηλικιαν, και βασιλευς μεν τυγχανων κατα το θεικον
αξιωμα, πτωχευσας δε δι' ημας πλουσιος ων, και εξελθων μεν εκ των δεσμων του
θανατου, λυσας του ᾅδου το δεσμωτηριον, ημας δε διδασκων τωι υποδειγματι
μετριοφρονειν. ∆ι' ων ελεγε· Μαθετε απ' εμου, οτι πραος ειμι, και ταπεινος τηι
καρδιαι. 93.536 "Ειδον συμπαντας τους ζωντας, τους περιπατουντας υπο τον ηλιον,
μετα νεανισκου του δευτερου, ος αναστησεται αντ' αυτου· ουκ εστι περασμος τωι
παντι λαωι, τοις πασιν οι εγενοντο εμπροσθεν αυτων. Και γε οι εσχατοι ουκ
ευφρανθησονται εν αυτωι· και γε τουτο ματαιοτης, και προαιρεσις πνευματος·" του
παντος ρητου προς αλληγοριαν βλεποντος. Ουδε γαρ τις αισθητοις οφθαλμοις
δυναται παντας ανθρωπους ιδειν. Ἑτερως δε και ετερως της εις το ρητον ερμηνειας
φερομενης (οι μεν γαρ εις τον Κυριον Ἰησουν Χριστον, οι δε εις τον Ἀντιχριστοντον
νεανισκον τον δευτερον εξειληφασιν)· εκατεραν ουν παραθησομεν ερμηνειαν.
Ειδον, φησι, συμπαντας τους ζωντας, τους περιπατουντας υπο τον αισθητον ηλιον,
τουτεστι τους αμαρτωλους, μετα του νεανισκου του δευτερου· λεγει δε του
Ἀντιχριστου, ος αναστησεται αντ' αυτου· φησιν, αντι του Κυριου υμων Ἰησου
Χριστου. Και ουκ ην περασμος του πληθους των αμαρτωλων, αντι τουτων εξ αιωνος
γεγονοτων. Ἀλλα και οι εσχατοι, τουτεστι οι εν τηι παρουσιαι του Ἀντιχριστου,
πιστευοντες εις αυτον, ουκ ευφρανθησονται εν αυτωι, ουδε διασωσει ασεβεια τους
παρ' αυτης. Ειτα διδασκων οτι και ουτοι προαιρετικως, και ουκ αναγκαστικως
ταυτην υπομενουσι την πλανην, επηγαγε, οτι Και γε τουτο ματαιοτης, και
προαιρεσις πνευματος. Ἄλλως· Ειδεναι λεγει τους υπο τον ηλιον της δικαιοσυνης,
τουτεστι αληθινην ζωην ζωντας. Ουτος δε εστι ο νεανισκος ο δευτερος εξ ουρανου,
ος ανεστη αντι του πρωτου του εκ γης χοικου· φησι δε του Ἀδαμ. Και απεραντοι,
φησιν, ησαν οι υπο τουτον τον νεανισκον εμπροσθεν εαυτων οδευοντες, τουτεστι
των οπισθεν επιλανθανομενοι, τοις δε εμπροσθεν επεκτεινομενοι· αυτη γαρ των
πιστων η πολιτεια. Τινες δε εισιν οι εσχατοι τουτων, οι μη ευφραινομενοι επι τωι
Κυριωι Ἰησου Χριστωι, η ο των Ἰουδαιων λαος, οστις πρωτος ων γεγονε εσχατος· η οι
προς τηι συντελειαι τωι Ἀντιχριστωι πιστευοντες· η και παντες, οι μετα τους εναρετους
εσχατοι λεγομενοι δια το του βιου χυδαιον. Ειτα διδασκων ως αυτεξουσιας
προαιρεσεως ροπηι οι ειρημενοι εσχατοι ουκ ευφραινονται επι τωι δευτερωι νεανισκωι,
επηγαγεν, οτι Και γε τουτο ματαιοτης, και προαιρεσις πνευματος. Ἰστεον δε, δια τα
προειρημενα, οτι και νεανισκος ο Ἀδαμ καλειται, ετι ων εν παραδεισωι, και ακμαιως
τας αρετας εργαζομενος. Καλειται δε νεανισκος και ο Κυριος Ἰησους δια το παναλκες
της θεικης δυναμεως· καλειται δε νεανισκος και ο Ἀντιχριστος δια το νεωτεροποιον,
και το νεαζειν αει τηι κακιαι. "Φυλαξον τον ποδα σου εν ωι αν πορευηι εις οικον 93.537
του Θεου· και εγγυς του ακουειν." Ὁμωνυμως τα του εξωθεν ανθρωπου μελη
λεγονται και επι της ψυχης, ως οφθαλμος, και χειρ, και πους, και τα λοιπα. Ουκ εστι
δε και τα λεγομενα επι της ψυχης λεγεσθαι επι του σωματος· λεγονται γαρ επι της
ψυχης πτερυγες, κατα το, Ει κοιμηθητε ανα μεσον των κληρων, πτερυγες περιστερας
περιηργυρωμεναι. Φυλαξον ουν της ψυχης σου ποδα εν παντι πραγματι, εν ωι αν
πορευηι, επι τωι καταντησαι σε επι τον του Θεου οικον, τουτεστι την επουρανιον
Ἱερουσαλημ. Ὁ δε φυλαττων τον ποδα της ψυχης, εγγυς εστι του ακουειν, τουτεστι
του υπακουειν τωι λογωι, και κατορθουν τας θειας εντολας. Ει δε και περι του
αισθητου ποδος εκλαβοις το ειρημενον, Φυλαξον, φησι, το ολον σωμα· μερικως γαρ
εκ του ποδος το ολον εσημανε, ινα μη δια των αυτων τηι τε αρετηι και τηι κακιαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

εξυπηρετηι. Οιον· ∆ια των αυτων ποδων μη εν εκκλησιαι και εν θεατροις κοσμικοις
βαδιζε. Και επι των αλλων ομοιως. Οι γαρ εις οικον Θεου πορευομενοι, αμετοχοι των
εναντιων οφειλουσιν ειναι. "Ὑπερ δομα των αφρονων θυσια σου, οτι ουκ εισιν
ειδοτες του ποιησαι κακον." Ἐπειδη εισι και αφρονες πολλακις προσφεροντες, ως οι
δια κενοδοξιας την ελεημοσυνην εργαζομενοι· και ο Καιν ορθως μεν προσενεγκων,
μη ορθως δε διελων· η ση, φησιν, θυσια κεκριμενως και μετα γνωσεως γινεσθω. Οι
γαρ αφρονες ουδε ισασιν οτι κακως προσφερουσι, δια το μη εχειν γνωσιν και
διακρισιν. Ὁ γαρ μετα γνωσεως το καλον ενεργων, μετα γνωσεως και του εναντιου
απεχεται. Ὁ δε το πρωτον αγνοων, και το λοιπον αγνοησει. Το ουν, Ὅτι ουκ εισιν
ειδοτες του ποιησαι κακον, αντι του, Ἀγνοιαι συνεχονται, και εσκοτισμενοι,
τυγχανουσι την διανοιαν. Κυριολεκτως δε ενταυθα το μεν των αφρονων δομα
εκαλεσε, επι δε των φρονιμων θυσιαν ειπε. ΚΕΦΑΛ. Εʹ. "Μη σπευδε επι στοματι σου,
και καρδια σου μη ταχυνετω του εξενεγκαι λογον προ προσωπου του Θεου, οτι ο
Θεος εν τωι ουρανωι ανω, και συ επι της γης κατω." Την προπετη γλωτταν
αναστελλεσθαι παραινει· ειτ' επειδη εκ καρδιας προπετους η γλωττα τοις ασοφοις
υπηρετειται νοημασιν, αυτην εμφραττων την πηγην των ακαιρων λογων, επαγει, Ἡ
καρδια σου μη ταχυνετω του εξενεγκειν λογον προ προσωπου του Θεου· αντι του,
∆ια το τον Θεον εφοραιν παντα, και τα εν τηι ψυχηι συνισταμενα νοηματα, καν μη δια
λογων εμφερωνται· την γαρ υψηλοτατην των ουρανων περιωπην οικων ο Θεος, τα
εν τωι βαθει παντα κατοπτευει. Ἄλλως· Μη ταχυ περι θεολογιας λαλει, μηδε ως
ετυχε· ου γαρ δυνηι θνητος ων και σαρκα φορων, και κατω περικειμενος, ουσιαν
Θεου του αορατου και υπερουρανιου 93.540 καταλαβειν. Ἐπι τουτων εστωσαν οι
λογοι σου ολιγοι. ∆ια ουν τα προειρημενα παντα, εστωσαν οι λογοι σου ου μονον
αριθμωι, αλλα και ακριβειαι. "Ὅτι παραγινεται ενυπνιον εν πληθει πειρασμων, και
φωνη αφρονος εν πληθει λογων." Ει μεν παροιμιακως και απολυτως ταυτα λεγει,
ουτω νοησεις· Ὥσπερ, φησιν, οι μεθ' ημεραν πολλους πειρασμους υπομενοντες, και
δι' ενυπνιων εκταραττονται· ουτω και εν τηι πολυλογιαι δια της εαυτου φωνης ο
αφρων ελεγχεται. Ἄλλως· Ὥσπερ ενυπνιον πειρασαν τινα εις πορνειαν τυχον, η
φιλαργυριαν, αφιπταται, και ουδεν των κατ' οναρ δοκουντων πραττεσθαι αληθες
τυγχανει· ουτω και η φωνη του αφρονος ουδεμιαν ονησιν η πραγμα τι επωφελες
εργασαμενη, ενυπνιωι εοικε. Ἵνα ειπηι, οτι Ὀνειροις εοικασιν οι του αφρονος λογοι.
Ει δε ως αιτιαν αποδιδους των ανωτερω, επηγαγε το, οτι παραγινεται ενυπνιον εν
πληθει πειρασμου, και φωνη αφρονος εν πληθει λογων, ουτω νοησεις· Μη εσο, φησι,
φλυαρος, μηδε την εαυτου αφροσυνην δια των οικειων επιδεικνυε λογων, οτι τοις
φλυαροις πολλοι συμβαινουσι πειρασμοι· ου μονον αισθητως, και μεθ' ημεραν, αλλα
και καθ' υπνον αυτους εκδειματουντες. "Καθως αν ευξηι ευχην τωι Θεωι, μη χρονισηις
του αποδουναι αυτην, οτι ουκ εστι θελημα εν αφροσι· συ ουν οσα αν ευξηι, αποδος."
Προσευχη εστιν αιτησις αγαθων παρα Θεου· ευχη δε η επαγγελια· επαγγελλεται τις
Θεωι ου μονον χρηματα, αλλα και νηστειαν, και αγνειαν, και οσα τοιαυτα. Ἐπει ουν
οι αφρονες μετα το επαγγειλασθαι μεταμελονται, ου θελοντες πληρωσαι την ευχην,
παραινει μετα πολλου του ταχους εκπληρουν τας επαγγελιας. "Ἀγαθον το μη
ευξασθαι σε, η το ευξασθαι σε, και μη αποδουναι." Κακον το μη ολως θελειν τι
διδοναι Θεωι· χειρον δε το επαγγειλασθαι διδοναι, και μη αποδιδοναι. Ἐν δυσι τοινυν
κακοις αγαθον ειπε το ηττον κακον. Και τουτο εστι καθ' ετεραν νοησιν· το μη
ταχυναι του εξενεγκειν προ προσωπου του Θεου οτι μετα το ταξασθαι, πληθος
επανισταται πειρασμων, εμποδιζον τηι ευχηι, ως και καθ' υπνον εκταραττεσθαι. Οιον
φιλαργυρος χρηματα ταξαμενος διδοναι Θεωι, ου μονον μεθ' ημεραν αγωνιαι και
αναχαιτιζεται, πενιαν αυτωι και αποριαν των λογισμων υπογραφοντων· αλλα και εν
νυκτι, ως εικος, ταις ομοιαις φαντασιαις παρενοχλουμενος, ανακοπτεται του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

πληρωσαι την ευχην. Ὅσον δε το επιτιμιον των μη πληρωσαντων τας ευχας,
δηλουσιν Ἀνανιας και Σαπφειρα θανατωι καταδικασθεντες. 93.541 "Μη δωις το στομα
σου εξαμαρτανειν την σαρκα σου." Φλυαρος γλωττα ολον το σωμα σπιλοι, μαλιστα
δε η προς γυναικας αφυλακτος ομιλια ερεθιζει την σαρκα προς την αμαρτιαν. "Και
μη ειπηις προ προσωπου του Θεου, οτι αγνοια εστι." Ἁμαρτανων, φησι, εξ αχαλινου
στοματος, μετανοει, και μη προφασιζου, και λεγε οτι Κατα αγνοιαν ημαρτον. Ἄλλως·
Οι προς βαθος κακων ελασαντες, και εις καταφρονησιν ελθοντες, Ουκ αξιοι, φασιν, ο
Θεος ειδεναι τα εν ανθρωποις αμαρτηματα· συ ουν, φησι, μη τουτο ειπε· ουδεν γαρ
λεληθεν τον θειον οφθαλμον. "Ἴνα μη οργισθηι ο Θεος επι φωνηι σου, και διαφθειρηι
τα ποιηματα των χειρων σου." Μη αμαρτανε, φησι, δια γλωττης, ινα μη και τας κατα
αρετην πραξεις διαφθειρηις. Ὀργιζομενος γαρ ο Θεος επι τοις προπετεσι λογοις, και ει
τι καλον ημιν ειργασθαι δοκει, εξαφανιζει. Ἄλλως· Μη λεγε, οτι Ἀγνοει ο Θεος τα εν
ανθρωποις αμαρτηματα· οργιζεται γαρ ο Θεος επι τηι τοιαυτηι φωνηι, και ου
συνευδοκει ταις ημων πραξεσι. Τους δε παχυτερους φονευων, εσθ' οτε και πενιαν
αυτοις επαγει, διαφθειρων ποιηματα χειρων αυτων. "Ὅτι εν πληθει ενυπνιων, και
ματαιοτητων, και λογων πολλων." Τρια τινα εαυτοις εοικοτα παρεθηκε· τα
ανυπαρκτα των ονειρων φαντασματα, τας των ανθρωπων ματαιοπονιας, και την
των πολλων λογων ακαιρον φλυαριαν. Ἐοικασι γαρ οι του φλυαρου λογοι ονειροις·
ουδεν δε ονειρων διαλλαττουσιν, ουδε αι των ανθρωπων ματαιοσπουδιαι. Ἐν
πληθει ουν ενυπνιων, τουτεστι των ενυπνιαζομενων ανθρωπων, και
ματαιοπονουντων, και φλυαρουντων, ο Θεος οργιζεται. Πληθος δε λογων μη την
πολυεπειαν νομιζε, αλλα την αργολογιαν· και γαρ ο Παυλος τον λογον παρατεινων
μεχρι μεσονυκτιου, ακορεστος ην τοις ακουουσιν. Ὁ δε πολλα λεγων, και το πραγμα
μη ως θειον δηλωσας, ουδεν ειρηκεναι λεγεται· ο γαρ παρα το δεον φθεγγομενος,
και εως ενος λογου φλυαρος ειναι λεγεται. Γενικην δε φυλακην πασων των αρετων
εκδιδασκων, επαγει, οτι Τον Θεον φοβου. Ὁ γαρ φοβος Κυριου παντα υπερεβαλε.
"Ἐαν συκοφαντιαν πενητος και αρπαγην κριματος ιδηις εν χωραι, μη θαυμασηις επι
τωι πραγματι, οτι υψηλος επανω υψηλου φυλασσει, και υψηλοι επ' αυτοις· και
περισσεια γης." Ἁρπαγην κριματος φησι το τους πλουσιους εξωνεισθαι παρα των
δικαζοντων τας αδικους ψηφους· και αλλως δε αρπαγην κριματος εργαζεται, ο τας
μηδεν εαυτωι προσηκουσας κρισεις αρπαζων. Ἐαν ουν, φησιν, ιδηις υπο των
πλουσιων και συκοφαντων τους πενητας καταδυναστευομενους, μη θαυμασηις, αντι
του, μη 93.544 δυσχερανηις, μηδε αποδυσπετησηις, μηδε απρονοητον ειναι τον
κοσμον νομισηις. Ὁ γαρ υψηλοτερος απαντων Θεος, επανω παντων ων, και επιτηρων
εκαστα των πραττομενων υπο του δοκουντος υψηλου, και πλουσιου, και
μεγαλαυχου, εκαστωι το κατ' αξιαν ων επραξεν απονεμει. Και οι υψηλοι επ' αυτοις,
τουτεστι οι εφ' εαυτοις μεγαλοφρονουντες, ουδεν ετερον εισιν ει μη περισσεια γης,
αντι του, αχρειος γη. Τι γαρ υπερηφανευηι, φησι, γη και σποδος; "Ἐπι παντι εστι
βασιλευς του αγρου ειργασμενου." Και γενικως, φησι, λεγων· ωσπερ τινα
παραδεισον τον εαυτου κοσμον ο Θεος καλλιτεχνησας, του εαυτου αγρου βασιλευει
και προνοει. Ὥστε ου προσηκει δια τας εν ανθρωποις ανωμαλιας, αβασιλευτον η
απρονοητον τον κοσμον νομιζειν. Προσηκει δε ειδεναι, ως του κοσμου τουτου αγρου
ωνομασμενου, κατα την εν Ευαγγελιοις παραβολην, τον ανθρωπον ο Θεος βασιλεα
κατεστησε, κατα το, Παντα υπεταξας υποκατω των ποδων αυτου. Ἀναμιμνησκει
τοινυν του αξιωματος, ινα τιμωντες ημας στεφανωσαντα, τας αρετας εργασωμεθα.
Ἄλλως; Ἐπειδη εστι βασιλευς ο Θεος του θεωρηθεντος αγρου του ακροφυως
ειργασμενου, μη διαφθειρωμεν αυτου την αμπελωνα, η πραξεσιν αθεσμοις, η
δογμασιν αθεοις, η διδασκαλιαις ολεθροφοροις. Ἐπι πασι γαρ εστι βασιλευς του
αγρου. ειργασμενου. Ἄλλως· Ἡ θεια Γραφη αγρος τις εστιν ευωδης, ευκαρπος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

παραδεισος συμφυτος, εχων θησαυρον κεκρυμμενον. Και προσηκει τουτον
αναζητουντα σπουδαζειν αρεσκειν τωι βασιλει του αγρου, τουτεστι τωι Θεωι,
αποβαλλομενον τα εν κοσμωι παντα, μητε δε τωι γραμματι μονον προσεχειν
Ἰουδαικως, μητε ολα εξ ολων αλληγορειν, και εκριζουν τα φυτα, την εκ του
γραμματος ωφελειαν παρατρεχοντες· αλλα μετα πιστεως δει ερευναιν τα ρητα, και
διασκαλιδευειν συν οδηγιαι του Πνευματος, ως αν αρεσωμεν. τωι βασιλει του αγρου,
νοητον αυτου παραδεισον εργαζομενοι. "Ἀγαπων αργυριον, ου πλησθησεται
αργυριου· και τις ηγαπησεν εν πληθει αυτου γεννηματα· και γε τουτο ματαιοτης."
Το, Και τις ηγαπησε εν πληθει αυτου γεννηματα, αντι του, και οστις ηγαπησεν·
εαυτωι, και ουκ εις κοινωφελη χρειαν, συναγαγειν τα γεννηματα· ινα ηι ουτως· Ὁ
φιλαργυρος, ειτε αργυρον, ειτε γεννημα συναγαγηι, ουκ εμπιπλαται, αει του πλειονος
εφιεμενος, δουλος μαλλον η δεσποτης χρηματων τυγχανων. "Ἐν πληθει
αγαθοσυνης επληθυνθησαν οι εσθιοντες αυτην· και τις ανδρεια τωι παρ' αυτηι; οτι
αρχη 93.545 του οραιν οφθαλμοις αυτου." Συμμαχος τον τελευταιον στιχον ουτως
εκδεδωκε· Τι γαρ ανδραγαθημα τωι εχοντι αυτην, μη ει μονον θεωρια οφθαλμων
αυτου; Ὁ δε νους ουτως· Ἔστι τις το κακον ισχυρως μετιων, ως ο φιλαργυρος εκ
παντος τροπου συναγων χρηματα· και εστι αυτη ανδρεια ψεκτη. Οι δε ουτως ιταμως
φιλαργυροι τουτο νομιζουσιν ειναι αγαθον, βρωσιν, και ποσιν, και το τα χρηματα
βλεπειν αυτα· εν πληθει ουν αγαθοσυνης, τουτεστι εν περιουσιαι χρηματων αει
πληθυνομενηι ευφραινονται, ωσανει εσθιοντες αυτην οι φιλαργυροι. Και τις ονησις
της τοιαυτης ανδρειας; μεχρι γαρ του οραιν την αρχην των χρηματων ο τοιουτος
εχει· αντι του, εις ουδεν ετερον δεσποζει αυτων, ει μη εις μονον το προσεχειν αυτοις.
Ἄλλως· Ὧν καλως πληθυνονται τα αγαθα, πληθυνονται οι εσθοντες αυτα. Οι γαρ
αληθως θελοντες πληθυνειν εαυτοις την αγαθοτητα, πολλους εχουσι του πλουτου
κοινωνους, τουτεστι τους πενητας. Τι ουν ωφελησε, φησι, τον ιταμον, και
αμεταδοτον η τοιαυτη ανδρεια, μεχρι μονου του βλεπειν την επι του πλουτου
ηδονην χαριζομενη; "Γλυκυς ο υπνος του δουλου, ει ολιγον, και ει πολυ φαγεται· και
τωι εμπλησθεντι του πλουτησαι ουκ εστιν ο αφιεις του υπνωσαι αυτον." Κατα
συγκρισιν αμεινον αποφαινεται τον δουλον οντα ανθρωπου του τηι φιλοχρηματιαι
δουλευοντος. Ὁ μεν γαρ οικετης αφροντις ων, οπως αν διατραφηι, γλυκυν εχει τον
υπνον. Ὁ δε των χρηματων δουλος εχει δεσποτην μη εωντα αυτον υπνωσαι, τον
φιλοκερδη και πολυμεριμνον λογισμον. Προς δε διανοιαν, οι Θεωι δουλευοντες,
γλυκειαν εχουσι του βιου την μεταστασιν· ην δη καλως και υπνον εκαλεσε. Τους δε
φιλαργυρους ουχ υπνος, αλλα θανατος διαδεχεται, ουκ εων διαναπαυεσθαι, αλλα τηι
αιωνιωι κολασει παραδιδους. "Ἔστιν αῤρωστια, ην ειδον υπο τον ηλιον, πλουτον
φυλασσομενον τωι παρ' αυτωι, εις κακιαν αυτου, και απολειται ο πλουτος εκεινος εν
περισπασμωι πονηρωι." Παντα τα της κακιας ειδη ψυχης εισιν αῤρωστηματα. Ουτω δε
επιτεταμενον αῤρωστημα, της φιλαργυριας το νοσημα, ως και ριζαν αυτην παντων
των κακων ονομαζεσθαι. Ειδον ουν, φησι, πλουτον φυλασσομενον επι κακωι του
εχοντος· η γαρ και περιων απολλει τουτον ο φιλαργυρος, εσθ' οτε δι' αυτον και
επιβουλευομενος· η παντως τελευτων αλλοτριουται τουτου, αστατα και αβεβαια
πονεσας επι τωι τουτον συναγαγειν. Τουτο γαρ εστι το εν περισπασμωι πονηρωι. Ειτα
επειδη πολλοι προφασιζομενοι παιδας, συναγουσι χρηματα, ακολουθως επαγει·
93.548 "Και εγεννησεν υιον, και ουκ εστιν εν χειρι αυτου ουδεν. Καθως εξηλθεν απο
γαστρος μητρος αυτου, γυμνος επιστρεψει, του πορευθηναι ως ηκει." Ἀλλ' ει
προφασιζεται τους παιδας ο φιλαργυρος, διερευνησατω του τικτομενου παιδιου την
χειρα, και οταν ευρηι μη μετα χρηματων αυτον τεχθεντα, ζητειτω τουτον και
τελευτωντα· και γαρ ευρησει παλιν γυμνον μεν εξελθοντα εκ κοιλιας μητρος,
γυμνον δε και του βιου μεθισταμενον. Ειτα επαγει· "Και ουδεν ληψεται εν μοχθωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

αυτου, ινα πορευθηι εν χειρι αυτου· και γε τουτο πονηρα αῤρωστια. Ὥσπερ γαρ
παρεγενετο, ουτω και απελευσεται. Και τις η περισσεια αυτου, ηι μοχθει εις ανεμον;
Και γε πασαι αι ημεραι αυτου εν σκοτει και εν πενθει, και θυμωι πολλωι, και
αῤρωστιαι, και χολωι." Ει μητε τοινυν αυτος ο φιλαργυρος, μητε ο τουτου παις,
καθολου δε μηδεις ανθρωπων δυναται τι συνεξαγειν εαυτωι των αισθητων
χρηματων, αρα ου πονηρα ψυχης αῤρωστια η φιλοχρηματια; Τι ουν εις ανεμον
μοχθεις, σκεδαστου και αποφυσωμενου του αστατου πλουτου τυγχανοντος; Ὄπου γε
και αυτη η ζωη των φιλοχρηματων εν σκοτει τυγχανει, τουτεστι εν αγνωσιαι και εν
πενθει. Και γαρ προς εαυτους εισιν ανελεημονες, φειδωλως των οντων
μεταλαμβανοντες· αλλα και εν θυμωι πολλωι, αει παροξυνομενοι, και περι βραχεων
φιλονεικουντες και οργιζομενοι, και την ψυχην αῤρωστουντες. Θεωρει δε οσα
συνεισερχεται τωι φιλαργυρωι παθη, προς τωι, και μετα τονδε τον βιον σκοτος αυτον
διαδεχεσθαι, υπο θειας οργης και αποστροφης κολαζομενον. "Ἰδου ειδον εγω
αγαθον, ο εστι καλον, του φαγειν και του πιειν, και του ιδειν αγαθοσυνην εν παντι
μοχθωι αυτου, ωι αν μοχθησηι υπο τον ηλιον, αριθμον ημερων ζωης αυτου, ων
εδωκεν ο Θεος αυτωι. Πλουτον, και υπαρχοντα, και εξουσιαν εν αυτωι, του φαγειν απ'
αυτου, και λαβειν το μερος αυτου, και του ευφρανθηναι εν μοχθωι αυτου· τουτο δομα
Θεου εστι, οτι ου πολλας μνησθησεται τας ημερας της ζωης αυτου, οτι ο Θεος
περισπαι αυτον εν ευφροσυνηι καρδιας αυτου." Φιλαργυρου προσωπον προθεις ο
Ἐκκλησιαστης, και καταδρομηι κατ' αυτου χρησαμενος, επειδη σφοδρα επληξε,
θεραπευειν πειραται, και ηρεμα του παθους υπεξαγαγειν. Ειτα επειδη την ακραν
αρετην ακουειν ου χωρει, μετα πολλης της σοφιας τα ανθρωποις ηδεα εισηγουμενος
διαπραττεσθαι, παραμισγει τηι διδασκαλιαι, οτι δει μη παντα τηι γαστρι χαριζεσθαι, και
οτι ολιγος ο ενθαδε βιος. Παραινει τοινυν τωι φιλαργυρωι τεως χρησασθαι τοις
υπαρχουσιν, ινα δια του δοκουντος ηδεος, υπεξαγαγηι του της φιλαργυριας παθους,
λεγων, οτι Ἀγαθον σοι εστιν, ω φιλαργυρε πλουσιε, το εσθιειν, και πινειν, και
ευφραινεσθαι, εως οτε τα υπο τον ηλιον λογιζηι· δει γαρ σε και ενθυμεισθαι οτι
αριθμητας ημερας ειληφας παρα Θεου, και ον δεδωκε σοι χρονον της ζωης ο Θεος,
ουτως σοι εμερισθη, αντι του, αφωρισθη. Ειληφως ουν 93.549 παρα Θεου πλουτον,
και την εξουσιαν του χρησασθαι τουτωι, φροντισον του μη μονον εσθιειν και πινειν,
αλλα και του λαβειν το μερος το σον· και ορα θαυμαστην διδασκαλιαν, μετα το
εξελκυσαι του παθους τον φιλαργυρον, δια της των βρωματων απολαυσεως, τοτε
ηρεμα διδασκει, ως ουχ αυτη μερις ανθρωπου η των βρωματων απολαυσις, αλλα το
λαβειν το μερος αυτου, τουτεστι το συμπαραμενον αυτωι· σκορπισαι τον πλουτον
τοις πενησι, και αληθως ευφραινεσθαι εν τηι τοιαυτηι διακονιαι. Τουτο γαρ οντως
δομα Θεου εστι, το ελεημονικην και φιλοπτωχον εξιν αναλαβειν. Ειτα εναγων εις το
πεισθηναι, και λαβειν το μερος αυτου, τουτεστι καλως δαπανησαι τα χρηματα, ινα
γενωνται αυτου, αναμιμνησκει του της ζωης ολιγοχρονιου, λεγων, οτι ου πολλας
μνησθησεται τας ημερας της ζωης αυτου. Ὁ δε τοιουτος περισπασμος και η ασχολια
Θεωι τε εστι προσφιλης, και την των ελεημονων ευφραινει καρδιαν. Ὅτι δε προς τον
φιλαργυρον η παραινεσις, παλιν κατα φιλαργυρων εξης επαγει· και ταυτα μεν ως
προς το ρητον. Ὁ δε θειοτερως ακουειν του μεγαλου Ἐκκλησιαστου δυναμενος,
ακουων εν Ευαγγελιοις· Ὁ εχων ωτα ακουειν ακουετω· οιδε τις ο μονος αγαθος, οτι
ο Θεος· και οτι ο εσθιων και πινων την σαρκα του Κυριου, ουτος των μελλοντων
αγαθων εν απολαυσει γινεται. Και καλως πονει, και εξασκειται τας αρετας, εν οσωι
εστι υπο τον ηλιον, τουτεστι εν τηι ενθαδε ζωηι· λογιζομενος οτι αριθμηται εισιν αι
ημεραι αυτου, και ου προσηκει ουδεμιαν αυτων ζημιουσθαι, και ακαρπον
παρατρεχειν. Ὁ γαρ περι την αρετην μονον, αυτος κυριως του ανθρωπου μερις,
προξενων ημων μεριδα γενεσθαι τον Θεον, κατα το, Μερις μου ει συ, Κυριε, υπο του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

πατρος του Ἐκκλησιαστου λεχθεν. Και οτι ουτος αληθως πλουτος, περι ου ειπε ο
Ἀποστολος, οτι Ἐν παντι επλουτισθητε εν αυτωι, εν πασηι γνωσει και σοφιαι. Ὁ γαρ τα
πνευματικα ταυτα αγαθα εσθιων και πινων, και ευφραινομενος, οιδεν οτι Θεου εισι
ταυτα τα χαρισματα, και εραι της αιωνιου ζωης, της ολιγοχρονιου ταυτης
παραφρονων. Οι γαρ δια της του Θεου χαριτος περι τα πνευματικα ενασχολουμενοι,
και αποπερισπωμενοι τηι διανοιαι, των τηιδε καταφρονουσιν. Ὅτι γαρ ου
προηγουμενως αγαθον ο αισθητος πλουτος, τι δη ποτε μη πασιν αυτον ο Θεος
δωρειται απροσωποληπτος ων; Και τοι γε τα οντως αγαθα πασιν επισης απλωσας,
φημι δη το τας αρετας εργαζεσθαι. Ὥστε ει και κατα τι περιεπομενον τοις εναρετοις
ο πλουτος δεδοται, ου κατα φυσιν αγαθος τις η φαυλος τυγχανει. Ἀλλα των μεσων
αδιαφορων οντων, προς την των καλως η κακως αυτον μεταχειριζομενων εξιν
μετασκευαζεται. 93.552 ΚΕΦΑΛ. ʹ. "Ἔστι πονηρια, ην ειδον υπο τον ηλιον, και πολλη
εστι επι των ανθρωπων· ανηρ ωι δωσει αυτωι ο Θεος πλουτον, και υπαρχοντα, και
δοξαν· και ουκ εστι υστερουν τηι ψυχηι αυτου, απο παντος ου επιθυμησει· και ουκ
εξουσιασει αυτωι ο Θεος του φαγειν απ' αυτου· οτι ανηρ ξενος φαγεται αυτον. Και γε
τουτο ματαιοτης και αῤρωστια πονηρα εστι." Προς μεν το ρητον, κατα των
φιλαργυρων και φειδωλων ο λογος. Το δε, Και ουκ εξουσιασει αυτωι ο Θεος του
φαγειν απ' αυτου, ομοιον τωι, Παρεδωκεν αυτους ο Θεος εις παθη ατιμιας· ου Θεου
την φιλαργυριαν η την ακολασιαν μετιεναι καταναγκαζοντος, αλλα των ανθρωπων
τουτο ελομενων συγχωρουντος, δια το των προαιρεσεων αυτεξουσιον. Προς δε
διανοιαν, Πολλακις τις επλουτησεν εν λογωι και εν δογμασι· και επειδη πραξεις
καταλληλους ουκ εσχε, τοις μεν συγγραμμασιν αυτου τινες συντυχοντες
ωφεληθησαν, αυτος δε ουκ απωνατο, δια το μη εχειν συμφωνουσας τας πραξεις τοις
λογοις. Περι των τοιουτων ελεγεν ο Σωτηρ· Των μεν λογων αυτων ακουετε, κατα δε
τα εργα αυτων μη ποιειτε. Ἄλλως· Πλουσιος ην ο των Ἰουδαιων λαος νομωι
τιμηθεις, προφηταις, ιερατειαι, και ουκ απελαυσε του πλουτου, μεγαλην αῤρωστιαν
νοσησας, την εις τον Κυριον παρανομιαν· δια τουτο και ο ξενος εφαγεν αυτου τα
αγαθα, ο εξ εθνων λαος. Περι ου γεγραπται· Ἀπηλλοτριωμενοι της πολιτειας του
Ἰσραηλ, και ξενοι των διαθηκων της επαγγελιας. "Ἐαν γεννησηι ανηρ εκατον, και
ετη πολλα ζησεται, και πληθος οτι εσονται αι ημεραι ετων αυτου, και η ψυχη αυτου
ουκ εμπλησθησεται απο της αγαθωσυνης, και γε ταφη ουκ εγενετο αυτωι, ειπον
αγαθον υπερ αυτον το εκτρωμα, οτι εν ματαιοτητι ηλθε, και εν σκοτει πορευεται, και
εν σκοτει ονομα αυτου καλυφθησεται· και γε ηλιον ουκ ειδε, και ουκ εγνω·
αναπαυσις τουτωι υπερ τουτον." το, Ἐαν γεννησηι ανηρ εκατον, υπερβολικως
ειρηται. Κεχρηται δε τουτωι η Γραφη, ινα το ελαττον φυγηι· υπερβολη δε εστι λογος
εμφασεως χαριν υπερβαινων το αληθες· ως και ο Ἀποστολος φησι· Και ετι καθ'
υπερβολην οδον υμιν δεικνυμι· εαν ταις γλωσσαις των αγγελων λαλω, και εαν εχω
πασαν την γνωσιν, και ειδω τα μυστηρια, αγαπην δε μη εχω, ουδεν ωφελουμαι.
Καιτοι γε εκτος αγαπης εκεινα σχειν αδυνα 93.553 τον· αλλα φθασας ειπε οτι
υπερβοληι κεχρηται. Καν τε ουν, φησι, τοσουτος γενηται εν πολυτεκνιαι, οπερ
αδυνατον· καν πολυετιαν επιμεινηι ζων, μοχθηρως δε διαγηι, και ουκ εναρετως, ισως
δε μηδε ταφης αξιωθηι (πολλα γαρ τοιαυτα συμβαινει), λεγω οτι αγαθον εστι υπερ
τον τοιουτον το εκτρωμα. Ουτος γαρ εν ματαιοτητι ηλθε, και εν σκοτει πορευεται, εν
αγνωσιαι διαγων· και εν σκοτει ονομα αυτου καλυφθησεται, εξαλειφομενου εκ
βιβλου ζωντων, και μη αξιουμενου του της δικαιοσυνης Ἡλιου. Τον δε περι των
εκτρωματων λογον, δια τι τα μεν νεκρα γεννωνται, τα δε μιαν ημεραν ζωσιν, η δυο,
τηι ανεφικτωι του Θεου δικαιαι προνοιαι καταλειπτεον. Προς δε διανοιαν, Ἀποστολος
ην ο Ἰουδας, και τηιδιδασκαλιαι αυτου πολλους εγεννησε· και επειδη μη επληρωθη
αγαθοσυνης παρατραπεις, αλλα πνευματος διαβολικου, ταφη αυτου ουκ εγενετο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

αυτωι, τουτεστι, ουκ εναπεθανε τηι ταφηι του Σωτηρος. Οι γαρ συνθαπτομενοι τωι
Σωτηρι εν τωι βαπτισματι, και διατηρουντες την δωρεαν εν αρετηι πολιτευομενοι,
ουτοι καλως αυτωι και συνανιστανται. Ἐαν ουν ο τοιουτος διδασκαλος πολλους
τελειωσας μαθητας (τουτο γαρ σημαινει, ο εκατον αριθμος), και πολυν εν τηι
διδασκαλιαι διαμεινας χρονον, μη αξιωθηι της ειρημενης ταφης, δια το μη περιγραψαι
τα φαυλα, εν σκοτει πορευεται, και τον ηλιον της δικαιοσυνης ουκ οψεται. Ὁ δε
θεσπεσιος Παυλος ο λεγων· Ὕστερον δε παντων ωσπερ τωι εκτρωματι ωφθη καμοι,
ταφης ηξιωθη, τον καλον αγωνα αγωνισαμενος, την επιθυμιαν εχων αναλυσαι, και
συν Χριστωι ειναι. Περι δε του κακως βιωσαντος και ο Ἱερεμιας εγραψε, Ταφην ονου
ταφησεται, αντι του, Ουκ αξιωθησεται της των λογικων αναπαυσεως, εν αλογιαι τον
βιον καταλυσας. "Και ει εζησε χιλιων ετων, καθοδου αγαθωσυνης ουκ ειδε· μη ουκ
εις τοπον ενα τα παντα πορευεται;" Ει και προς τηι πολυπαιδιαι, φησι, και τωι πλουτωι,
ζησει τις και χιλια ετη, μη μετελθηι δε το αληθως αγαθον, τουτεστι την αρετην· τι ο
τοιουτος ωνησε, μετα των εκτρωματων και των ολιγοβιων εις ενα τοπον
πορευομενος, και το Γη ει, και εις γην απελευσηι; "Πας μοχθος ανθρωπου εις το
στομα αυτου· και γε ψυχη ου πληρωθησεται." Ἐπειδη περι βρωματων και ποματων
εν τοις ανω διελαβεν, ινα μη τις νομισηι γαστριμαργιαν αυτον εισηγεισθαι, φησιν, οτι
ει και ως τα πολλα δια γαστερα μοχθουσιν οι ανθρωποι, οσα αν ταυτηι χαρισωνται,
ουδεν η ψυχη προσειληφε, αλλ' εστι διακενος και απληρωτος, την καταλληλον
93.556 εαυτηι τροφην, την εκ του λογου και των αρετων μη προσλαμβανουσα.
Ἄλλως· Ἡ κακια ατελες εστι τι και απληρωτον· ψυχη τοινυν η ταυτηι συζωσα, αει τα
μοχθηρα δια στοματος προφερει, λοιδορουσα, δολους πλεκουσα, και ομως ου
κορεννυται, δια το ατελες και απληρωτον της κακιας. "Ὅτι τις περισσεια τωι σοφωι
υπερ τον αφρονα; ∆ιοτι ο πενης οιδε πορευθηναι κατεναντι της ζωης." Τι ουν
περισσον, φησι, τωι σοφωι υπερ τον αφρονα; Πολυ κατα παντα τροπον· οτι ο μεν
αφρων ηδοναις εκδιδοται· ο δε σοφος πενης, ο πτωχος τωι πνευματι, κατεναντι της
ζωης πορευεται, αντι του, δια των αρετων οδευει, εως καταντησει εις το εσχατον
ορεκτον· την επιθυμιαν εχων εις το αναλυσαι και συν Χριστωι γενεσθαι· αυτος γαρ
εστιν η ζωη η αιωνιος. Ἄλλως· Ὁ αφρων των Ἰουδαιων λαος, επι ξυλουτην Ζωην
ημων εκρεμασε· ο δε εξ εθνων ο παλαι πενης, προσεδραμε τωι σταυρωθεντι,
κατεναντι της Ζωης πορευθεις, και την εις αυτον πιστιν επλουτησε. "Ἀγαθον οραμα
οφθαλμου υπερ πορευομενον ψυχηι· και γε τουτο ματαιοτης και προαιρεσις
πνευματος." Ὁ Ἀποστολος φησι· Ψυχικος ανθρωπος ου δεχεται τα του πνευματος.
Ψυχικος δε εστι ο θυμωι και επιθυμιαι παρα το δεον χρωμενος. Ἐν Ευαγγελιοις δε
γεγραπται· Ἐαν ο οφθαλμος σου φωτεινος ηι, ολον το σωμα φωτεινον εσεται·
τουτεστι, Ἐαν το λογιστικον σου, τουτεστι ο νους, πεφωτισμενον ηι, δυναται και τωι
θυμικωι και τωι επιθυμητικωι εις δεον και κατα φυσιν χρησασθαι. Ἀσυγκριτως ουν
αγαθον, το διορατικους εχειν της ψυχης τους οφθαλμους, και πεφωτισμενους υπο
του αγιου Πνευματος, υπερ το πορευομενον ψυχηι, τουτεστι τον ψυχικον ανθρωπον
και αφωτιστον. Ἀληθως γαρ ο τοιουτος ουδεν ετερον εστι ει μη ματαιοτης,
προαιρετικως ψυχικος γενομενος. Πως δε εν Ευαγγελιοις ενος οφθαλμου ρηθεντος,
ενταυθα δυο μεμνηται; Και φαμεν οτε εκει τον νουν οφθαλμον ειπε, ενταυθα δε τας
πνευματικας του νουν ενεργειας, την τε πρακτικην, και θεωρητικην, οφθαλμους
εκαλεσε, ας ο κατορθων αγαθον οραμα εχει οφθαλμων. Ἰστεον δε ως η θεια Γραφη
εξ ενος πολλακις μερους ολην την ψυχην καλει· και εκ μεν του επιθυμητικου, ως
οταν λεγει, Και φαγηι σταφυλην οσον εμπλησαι ψυχην, αντι του, την ορεξιν. Ἐκ δε
θυμικου, οταν φασκηι· Ψυχη ευλογημενη πασα απλη, ανηρ δε θυμωδης ουκ
ευσχημων. Ἀπο γαρ του θυμου το ολον ψυχην ειπε. Ὅταν δε φασκηι, Τας ψυχας
υμων ηγνικοτες εν τηι υπακοηι της αληθειας, επειδη το εν ημιν λογικον δια αγιασμου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

αγνιζεται, απο τουτου το ολον ψυχην εκαλεσε· οταν δε το ολον ψυχην καληι, μετα
των μερων λεγει, Πασα ψυχη εξουσιαις υπερεχουσαις υποτασσεσθω. Και ενταυθα
τοινυν απο του λογικου, 93.557 τουτεστι των οφθαλμων αγαθον ειπε τον
πνευματικον ανθρωπον, η τον ψυχικον. "Ει τι εγενετο, ηδη κεκληται ονομα αυτου,
και εγνωσθη ο εστιν ανθρωπος· και ου δυνησεται του κριθηναι μετα του
ισχυροτερου υπερ αυτον· οτι εισι λογοι πολλοι πληθυνοντες ματαιοτητα." Εισι λογοι
πολλοι πληθυνοντες ματαιοτητα· οι αντιφερομενοι τηι του ∆ημιουργου προνοιαι.
Οιον εισιν οι απαιδευτως λεγοντες, ∆ια τι ο Θεος τον μεν εποιησε πενητα, τον δε
πλουσιον; και τον μεν απρεπη, τον δε και λιαν ευπρεπη; και οσα τοιαυτα· ταυτας τας
φλυαρους ζητησεις αναστελλων ο Ἐκκλησιαστης, φησιν οτι παντων των γεγονοτων
αυτος οιδε ο ποιητης τους λογους, καθ' ους αυτα παρηγαγε· ου γαρ μονον ηπιστατο
παντα προ γενεσεως αυτων, αλλα και τα τουτων ονοματα εν τοις της θεικης
προγνωσεως εναπεκειτο λογοις. Ει τι γαρ εις γενεσιν ηγαγεν ο Θεος, ηδη τουτου και
τον λογον και την προσηγοριαν κεφαλαιωδως ειχε παρ' εαυτωι. Ειδως ουν και τα
εκαστωι ανθρωπωι συμφεροντα, ουτως αυτον εις τον βιον παρηγαγε, και προεγνωστο
αυτωι τα κατα τον ανθρωπον, οτι και τρεπτος, και θνητος, και ασθενης. Μηδεις ουν
αντιφθεγγεσθω τωι παντα ειδοτι προς γενεσεως αυτων, και εν κοσμωι τωι προσηκοντι,
καθ' ους οιδε αυτος λογους, εκαστα παραγοντι. Ου γαρ δυνησεται τις μετα του οντως
ισχυρου κρινεσθαι· νικησει γαρ παντως ο ισχυρος, κατα το υπο του ∆αβιδ ειρημενον,
Ὄπως αν δικαιωθηις εν τοις λογοις σου, και νικησηις εν τωι κρινεσθαι σε. ΚΕΦΑΛ. Ζʹ.
"Τι περισσον τωι ανθρωπωι, οτι τις οιδε τι αγαθον τωι ανθρωπωι; τι εσται αυτωι; Και
εποιησε αυτα εν σκιαι· οτι τις απαγγελει τωι ανθρωπωι, τι εσται οπισω αυτου υπο τον
ηλιον;" Ου την εναρετον, αλλα την ματαιαν των ανθρωπων διαβαλλων ζωην,
φησιν, οτι Τι πλεον εχει ο περι τα ματαια ασχολουμενος; Γυναικα ευπρεπη; Τωι
δηλον ει δι' αυτην ανιασεται, πορνευομενην τυχον, η και αλλως αυτον λυπουσαν;
Χρηματα; ταυτα δε τον Ἰουδαν εκρεμασαν. Ἀμπελωνα; Ναβωθ δια τουτον
επεβουλευθη. Τις γαρ απαγγελει τωι ανθρωπωι τι συμβησεται αυτωι, εν οσωι εστι εν
τωιδε τωι βιωι; Ἡ δε παρουσα λεξις και μαντικην και γενεθλιαλογιαν αναιρει. Ουδεις
γαρ τουτων σαφες ουδεν ειπειν δυναται. Ει δε και παντα καταθυμιως εν ταυτηι τηι
ζωηι τινι προσγενοιτο, αριθμητος ων ο βιος θαττον ως σκια παρατρεχει. Ζηιν τοινυν
προσηκει κατα αρετην, εις τον μελλοντα και απεραντον και ασκιον αφορωντα
αιωνα· περι ου και 93.560 δια προφητων, και δια αποστολων, και δια του Κυριου
ημων μεμαθηκαμεν. Τα μεν γαρ εν τωιδε τωι βιωι ημιν συμβησομενα παντελως αδηλα·
τα δε εν τωι μελλοντι και λιαν προδηλα· οτι τους μεν αμαρτωλους αι κολασεις, τους
δε δικαιους η αιωνιος ζωη απεκδεχεται. "Ἀγαθον ονομα υπερ ελαιον αγαθον, και
ημερα του θανατου υπερ ημεραν γεννησεως αυτου." Συμμαχος, αντι του, υπερ
ελαιον αγαθον, υπερ μυρον ευωδες, εκδεδωκε. Ἐκ δε του μυρου, ολην την εν
ανθρωποις ηδονην εσημανε. Ἀγαθον ουν, φησιν, εστι, εκ των αρετων φημην καλην
καρπωσασθαι, και εχειν ονομα απογεγραμμενον εν ουρανοις δια της κατα Θεον
πολιτειας, η πασαν ανθρωπινην ηδονην. Ἀγαθον δε αποφαινεται και την της εξοδου
ημεραν υπερ την της γεννησεως. Ἡ μεν γαρ της γεννησεως εις την του βιου
θαλατταν εισαγει, ενθα ο δρακων εμφωλευει· η δε εξαγει του σταδιου. Και ει μεν τις
αμαρτωλος ηι, παυεται του πλειονα αμαρτανειν· ει δε δικαιος, της αιωνιου
κατατρυφησει ζωης. Προς δε διανοιαν, Ἀγαθον εστι το κτησασθαι ονομα καλον,
τουτεστι το μεριδα σχειν τον Χριστον δια της πιστεως, και επικληθηναι τωι ονοματι
αυτου, τουτεστι καλεισθαι Χριστιανον, η το διδοναι απλως ελεημοσυνην. Πολλοι
γαρ και εθνικων παρεχουσιν, αλλ' ουδεν ωνησαν, εαν μη σχωσι το ονομα το αγαθον·
ει δε εκ διαθεσεως ελεημονικης τουτο ποιησουσι, κτησονται που παντως και το
αγαθον ονομα, κατα τον εκατονταρχην Κορνηλιον. Ἀγαθη δε και η ημερα του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

θανατου, καθ' ην τωι Χριστωι συνθαπτομεθα, και τηι αμαρτιαι αποθνησκομεν, υπερ την
ημεραν της κοινης γεννησεως, καθ' ην ημας ο Ἀδαμ εγεννησε. "Ἀγαθον πορευθηναι
εις οικον πενθους, η πορευθηναι εις οικον ποτου, καθοτι τουτο τελος παντος
ανθρωπου." Τα εν ποτωι παροραματα και ο μακαριος Ἰωβ υφορωμενος, υπερ των δι'
ομονοιαν συμποσιαζοντων προς αλληλους παιδων, θυσιας εφερε. Ἐν δε τωι πενθει το
κοινον της φυσεως διενθυμουμενοι, συμπαθεις τε γινομεθα, και τον εαυτων
διορθουμεθα βιον. Τουτο ταρ εστι, "Και ο ζων δωσει αγαθον εις καρδιαν αυτου.
Ἀγαθον θυμος υπερ γελωτα, οτι εν κακιαι προσωπου αγαθυνθησεται καρδια." Το
κατα φυσιν θυμουσθαι, οιον κατα παθων η δαιμονων, αγαθον· και περι τουτου φησι,
Ἀγαθον θυμος· το δε, ορεξει και επιθυμια αμυνασθαι τον αδικησαντα, ψεκτον.
Ἄμεινον ουν το 93.561 επαινετως θυμουσθαι εν γελωτι. Το γαρ σεμνον, και μη
διακεχυμενον προσωπον αγαθυνεσθαι παρασκευαζει και χαιρειν του ανθρωπου την
ψυχην. Ἄλλως, θυμουσθαι λεγεται ο λογωι επιπληκτικωι χρωμενος. Ἀγαθον ουν και
διδασκαλωι και δεσποτηι τοιουτοις κεχρησθαι λογοις προς τους υποχειριους, η
προσμειδιαν και χαυνουν αυτων τας ψυχας. Ἐν γαρ τηι του προσωπου αυστηριαι, ην
δη κακιαν φησι, αυτος τε αγαθυνθησεται, και τους υπο χειρα αγαθους απεργασεται.
"Καρδια σοφων εν οικωι πενθους, και καρδια αφρονων εν οικωι ευφροσυνης." Ὁ
σοφος τα ενθεν πενθη λογιζομενος, οτι εκ φθορας, και οτι ραιδιως τα τηιδε μεταπιπτει
και περιτρεπεται, γινεται μεν συμπαθης τοις ταυτα υπομενουσι· περιφρονει δε των
ορωμενων, και ουχ εστωτων. Ὁ δε αφρων παγια ειναι τα εν κοσμωι νομιζων, και το
αστατον αυτων μη λυγιζομενος, μηδε το μελλον υφορωμενος, τρυφηι και διαχυσει
σχολαζει, και ηδοναις. Σημειου δε εντευθεν του Ἐκκλησιαστου την γνωμην, δια το
πολλακις αυτον το του φιλοκοσμου προσωπον υποθεμενον εν τωι εσθιειν και πινειν
οριζεσθαι το αγαθον. "Ἀγαθον το ακουσαι επιτιμησιν σοφου, υπερ ανδρα ακουοντα
ᾆσμα αφρονων." Το μεν γαρ θηλυνει την ψυχην· η δε των σοφων επιτιμησις
επιστυφει και επιῤρωννυσιν. "Ὅτι ως φωνη των ακανθων υπο τον λεβητα, ουτως
γελως των αφρονων." Ὁ βρασμος, φησι, και ο καγχασμος των αφρονων εοικε
ακανθαις υποκαιουσαις λεβητα· πρωτον μεν οτι ωσπερ ο κτυπος ο εκ πυρος των
ακανθων προδηλος εστι και τοις μη ορωσιν, ακουουσι δε· ουτω και τους αφρονας η
του γελωτος εξηχησις χαρακτηριζει· ειτα εκει καπνος εκ της πυρκαιας· ενταυθα
σκοτωσις ψυχης εκ του τοιουδε γελωτος. Ἐκει ακανθαι υποκαιουσαι λεβητα·
ενταυθα αμαρτιαι το αιωνιον πυρ υφαπτουσαι τωι αφρονι· Ὁ γαρ σοφος μογις ησυχηι
μειδιασει. "Και γε τουτο ματαιοτης, οτι η συκοφαντια περιφερει σοφον, και απολλυει
την καρδιαν ευτονιας αυτου." Ἕτερον ειδος εκδιδασκει ματαιοτητος. Σοφον δε ει
μεν τον τελειον φησι, ουτω νοησεις· Οι των ανθρωπων ανοητοι ου μονον εαυτους,
αλλα και Θεον συκοφαντουσιν, ωσει μη εφορωντα τα ανθρωπινα, η κακως
επιτροπευοντα, δια το ασεβεις πολλακις ευθηνησαι, δικαιους δε στενοχωρησαι. Ἐπι
τουτοις και ∆αβιδ ελεγε· Παρ' ολιγον εξεχυθη τα διαβηματα μου, οτι εζηλωσα επι
τοις ανομοις, ειρηνην αμαρ 93.564 τωλων θεωρων. Ὁραις πως παρελυθη τους τονους
της ψυχης, και πεπονθε τι ματαιον; Ἀλλ' επειδη τελειος ην σοφος, πληρωθεις υπο
του πνευματος, τα εσχατα των αμαρτανοντων επηγαγε, πως εγενοντο εις ερημωσιν,
εξαπινα εξελιπον, απωλοντο δια την ανομιαν αυτων. Ει δε τον της αρτι θειας
παιδειας επειλημμενον, νοει ως του νεοπαγους τουτου, και αιρετικων συκοφαντιαι,
και διαβολικοι πειρασμοι, και τα ανωτερω δε προειρημενα τους της ψυχης εκλυουσι
τονους· και ει μη ταχεως εκνηψας αναῤρωσθηι, προσκεισεται και τουτωι το ματαιον.
"Ἀγαθη εσχατη λογου υπερ αρχην αυτου." Των λογων των κατα αρετην το τελος
αμεινον· ου γαρ το αρξασθαι μονον καλον, αλλα και το τελος επιθειναι τωι
σπουδαζομενωι. "Ἀγαθον μακροθυμος υπερ υψηλον πνευματι." Ἐν τοις προλαβουσι
λελεκται ως τα εναντια ου συγκρινεται. Ου συγκριτικως ουν φησιν, αλλα το ον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

διδασκει, ως ο μεν μακροθυμος αγαθος· τωι δε εξ υπερηφανειας κουφιζομενωι τωι
πνευματι, τουτεστι τηι διανοιαι, ο Θεος αντιτασσεται. "Μη σπευσηις εν πνευματι σου
θυμουσθαι, οτι θυμος εν κολπωι αφρονων αναπαυσεται." Το, Μη σπευσηις, Μη εξιν
αναλαβηις θυμικην εν τηι γνωμηι· αλλα καν δεησηι προσποιησασθαι θυμον, μη εις το
παθος εμπεσηις· και γαρ ψεκτος θυμος εν τωι ηγεμονικωι των αφρονων κολπωι
καλουμενος οικει και επαναπαυεται. Και αλλως δε το, εν κολπωι, νοησεις, αντι του,
Μη κολακευε, μηδε θεραπευε, τον θυμον, τωι σπουδαζειν αμυνασθαι τους
λελυπηκοτας. "Μη ειπηις· Τι εγενετο οτι αι ημεραι προτεραι αγαθαι ησαν υπερ
ταυτας; οτι ουκ εν σοφιαι επηρωτησας περι τουτου." Πολυτροπως τουτο φασιν οι των
ανθρωπων ασοφοι· Ὅτι, φησι, κατα το παλαιον ο Θεος δια προφητων και αγγελων
τοις ανθρωποις ελαλει, οτι εξον ην τοις παλαιοις πολυγαμειν, κτηματων εχειν
περιουσιας· νυν δε ταυτα περικοπτει ο ευαγγελικος λογος. Και αλλοι δε εισι
λεγοντες, οτι Παλαι μοι ο Θεος εβοηθει, νυν δε εγκαταλελειμμαι, δια τουτο ου
δυναμαι αγαθοεργειν. Ταυτα δε παντα αφρονων ρηματα. Και γαρ και αλλων εστι
ακουσαι, λεγοντων· Νυν ο κοσμος επληρωθη κακων· και ετεραι μεν αι ημεραι κακαι,
ετεραι δε καλαι. Ὁ δε κατ' αρετην ζων αει εκ ζωης εις ζωην μεταβαινων, και εκ
πιστεως εις πιστιν ταις αρεταις προκοπτων, 93.565 ουτε ημερων οιδε διαφοραν, αλλα
και των προαπορηθεντων τους λογους επισταται. "Ἀγαθη σοφια μετα κληροδοσιας·
και περισσεια τοις θεωρουσι τον ηλιον, οτι εν σκιαι αυτου η σοφια, ως σκια του
αργυρου· οτι περισσεια γνωσεως της σοφιας ζωοποιησει τους παρ' αυτης." Ὧ διδοται
λογος σοφιας δια του Πνευματος, ουτος σοφιαν εχει μετα κληροδοσιας, αντι του, την
εκ του αγιου Πνευματος. Ουτος και περισσειαν εχει εν τωι θεωρειν τον ηλιον· ουτε
γαρ απαταται, και Θεον τουτον νομιζει· ουτε μεχρι του θαυμαζειν αυτον, η
επιτερπεσθαι μενει· αλλα αναλογως τον γενεσιουργον αυτου θεωρων, τωι θειωι
καταλαμπεται φωτι· και ποιει μεν η σοφια ο ποιει και το αργυριον, απο κινδυνων
αρπαζει, πολεις οικοδομει, σκεπει τον εχοντα· σκιαν γαρ την σκεπην λεγει. Ἔχει δε η
σοφια το περιττον, την γνωσιν την ζωοποιον· πειθουσα μεν καταφρονειν των
ορωμενων, εις μονην δε αποβλεπειν την αιωνιον ζωην. Ἄλλως· Ἡ σοφια, φησιν, η
μετα κληροδοσιας, τουτεστι η πιστις μετα των εργων, περιττον τι εχει παρα τους
αλλους, τον ηλιον· ποιον το περιττον; Ἀργυριον δε κατα την θεωριαν ο Λογος
παρειληπται. Ὥσπερ ουν η σκια του αργυριου, τουτεστι ο διεξοδικος και προφανης
λογος, διδασκει ημας τα περι σοφιας μαθηματα· ουτως η σκια της σοφιας, τουτεστι η
εισαγωγικη και πρακτικη αρετη σκια ουσα, παραπεμπει ημας εις την τελειαν σοφιαν,
την των θειοτερων θεωριαν και κατανοησιν. Ἡ δε τοιαυτη της σοφιας κτησις την
ζωην ημιν χαριζεται την αιωνιον. "Ἴδε τα ποιηματα του Θεου, οτι τις δυνησεται του
κοσμησαι ον αν ο Θεος διαστρεψηι αυτον, εν ημεραι αγαθωσυνης αυτου; Ἐκ της περι
τον βιον ανωμαλιας ετολμησαν ειπειν τινες ως υπεραπολογουμενοι του Θεου, ινα
μη αυτον ειπωσι των κακων αιτιον· οτι ουτε τον κοσμον εποιησε, ουτε προνοει
αυτου· Ει γαρ προενοει, φησιν, ο Θεος, δια τι μη παντες πλουσιοι; ∆ια τι μη παντες
υγιεις; Ταυτην την δοξαν εκβαλλων ο Ἐκκλησιαστης, φησιν οτι και ποιητης εστιν ο
Θεος, και ουδεις δυναται ανορθωσαι τα διεστραμμενα πλην αυτου, τον χωλον
υγιασαι· και τα ομοια. Ει δε θελεις, φησι, γνωναι οτι παντα κατα το συμφερον ημιν ο
Θεος διοικει, προσεχε τοις εξης· 93.568 "Ζηθι εν αγαθωι, και ιδε εν ημεραι κακιας· ιδε,
και γε τουτο συμφωνον. Τουτωι εποιησεν ο Θεος περι λαλιας, ινα μη ευρηι ανθρωπος
οπισω αυτου μηδεν." Ζηθι, φησι, κατα αρετην, και επιτηρει εν τοις συμβαινουσι
πειρασμοις, ει μη συμφωνως και εναρμονικως παντα εποιησεν ο Θεος, και την περι
τουτων καλως απεκρυψε διδασκαλιαν. Ἣν δη και λαλιαν φησι, ινα μη γνωι
ανθρωπος τα μελλοντα αυτωι συμβησεσθαι. Συμφωνως γαρ και το δοκουν ειναι
κακον επαγεται, μετα το δοξαν ειναι καλον· και το εναντιον· οιον υγιαινει τις, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

ταυτα κατα αρετην ζων· υστερον νοσει· πλουτει, ειτα πενεται. Και τις ο τουτου
λογος; οτι ει προειδοιμεν οι ανθρωποι τα μελλοντα ημιν εσεσθαι, ουκ αν ο θειος
υφιστατο φοβος. Τηι δε αδηλιαι συγκλειομενοι, και Θεον φοβουμεθα, και ισμεν οτι
παρ' αυτου και μονου η των κακων λυσις. Και ουδεις δυναται την εν ανθρωποις
διαστροφην ιασασθαι, ει μη μονον αυτος. Συμφωνος ουν εστιν η δοκουσα
ασυμφωνια, και ισοτης η ανισοτης, παντας ομοιως τηι αδηλιαι προς τον θειον
συνελαυνουσα φοβον. Ειτα επαγει· "Συμπαντα ειδον εν ημεραι ματαιοτητος μου."
Ταυτα, φησι, κατεσκεψαμην οια σοφος, εν ταις της ματαιοτητος ημεραις. Ἡμεραν δε
ματαιοτητος τον παροντα βιον καλει· πρωτα μεν, δια το τους πολλους των
ανθρωπων εν αυτωι το δικαιον μη μεταδιωκειν· επειτα οτι και παρερχεται. ∆ια τουτο
εις ποθον ημας ερεθιζων του μελλοντος αιωνος και ατελευτητου, φησι, "Μη γινου
δικαιος πολυ, και μη σοφιζου περισσα, μηποτε εκπλαγηις· μη ασεβησηις πολυ, και μη
γινου σκληρος, ινα μη αποθανηις εν ου καιρωι σου." Ἑκαστηι αρετηι συμμετρως ουσηι
κατ' ελλειψιν και υπερβολην αι κακιαι παρακεινται. Μη γινου ουν, φησι, δικαιος
πολυ, αντι του, Μη δι' υπερβολην του προς το κακον μισους, ασυμπαθης γενηι προς
τους αμαρτανοντας, και σκληρος, και απανθρωπος. Ἀλλα μηδε σοφιζου περισσα,
μηποτε εκπλαγηις. Περιττα δε εισι τα εξωθεν της θειας διδασκαλιας. Ὅσα ουν, φησι,
συμφεροντως ημιν ο θειος απεκρυψε Λογος, μη επιζητησωμεν. Το γαρ ταυτα ζητειν,
εκπληξις και μανια φρενος. Ἀλλα μηδε περι δογματα πολυ ασεβησηις, αντι του.
επιπολυ. Ἀλλα σπουδαζε το αληθες ευρειν, και τηι μετανοιαι λυτρουσθαι τα
πταισματα. Και μη γινου, φησι, σκληρος, τουτεστιν αμαλακτος, και αντιπιπτων τηι
του Πνευματος διδασκαλιαι. Ειτα κατα κοινου επαγει, Ἵνα μη αποθανηις εν ου καιρωι
σου. Ἐν ου καιρωι αποθνησκει ο μη τετελειωμενος ταις αρεταις, αλλα 93.569 κακιαι
συζησας και αποθανων. Τελευται δε ωσπερ σιτος ωριμος ο ταις αρεταις
τελεσφορηθεις. "Ἀγαθον το αντεχεσθαι σε εν τουτωι· και γε απο τουτου μη μιανηις
την χειρα σου, οτι ο φοβουμενος τον Θεον, εξελευσεται τα παντα." Περι κακιας και
αρετης διδαξας επηγαγε, οτι αγαθον αντεχεσθαι της αρετης, μη μιαινειν δε την
πραξιν (χειρα ονομαζομενην) απο της κακιας. Ειτα περι του αγνου και αγνοποιου
φοβου του Θεου φησι, οτι Ὁ φοβουμενος τον Θεον εξελευσεται τα παντα, πασαν
πραξιν κατα αρετην διεξερχομενος, και ταις προκοπαις τελειουμενος, και παντα
διεκδυνων πειρασμον. "Ἡ σοφια βοηθησει τωι σοφωι, υπερ δεκα εξουσιαζοντας τους
οντας εν τηι πολει, οτι ανθρωπος δικαιος ουκ εστιν εν τηι γηι, ος ποιησει αγαθον, και
ουχ αμαρτησει." Ἡ αυτοσοφια ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος τωι εις αυτον
πιστευοντι, και δια πιστεως σοφωι γινομενωι, βοηθει, υπερ τας δεκα εντολας τας
ουσας εν τηι πολει των Ἰουδαιων. Ει γαρ και τας δεκα τις εφυλαξε νομικας εντολας,
αλλ' ουκ ην ανθρωπον οντα μη παρολισθαινειν· και ο νομος ουδενα εδικαιου· ο δε
Κυριος ημων Ἰησους Χριστος αυτος γεγονεν ημιν σοφια, δικαιοσυνη τε, και
αγιασμος, και απολυτρωσις. Ἄλλως· Μικρος τις εστι κοσμος ο ανθρωπος, πολις νυν
ονομαζομενος, πεντε μεν αισθησεις εχων εν σωματι, πεντε δε εν ψυχηι. Καν
φιλονεικησηι τοινυν ο ανθρωπος δια των δεκα αισθησεων των εξουσιαζουσων αυτου
βοηθησαι εαυτωι, την δε απο του Χριστου της αληθινης σοφιας μη εχει επικουριαν,
αδυνατησει του σωζεσθαι. Ἄνθρωπος γαρ ων ου δυνησεται μη αμαρτανειν. "Και γε
εις παντας λογους ους λαλησουσιν ασεβεις, μη θηις την καρδιαν σου· οπως μη
ακουσηις του δουλου σου καταρωμενου σε· οτι πλειστακις πονηρευσεται σε, και
καθοδους πολλας κακωσει καρδιαν σου, οτι ως και γε συ κατηρασω ετερους."
Ἐνταυθα το αμνησικακον εισηγειται, ασεβεις κοινοτερον τους λοιδορους και
αμαρτωλους αποκαλων. Ειτα εκ περιουσιας κατασκευαζων το μη δειν προσεχειν ταις
λοιδοριαις, φησιν οτι μηδ' αν ο δουλος σου καταρασηται σε, κινηθηις εις θυμον·
μαλιστα μεν γαρ και ποικιλως δυναται σοι επιβουλευειν. Τουτο γαρ εστι το,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

Καθοδους πολλας κακωσει καρδιαν σου. Ἢ και ουτως· Ἡ λοιδορια πολλακις κακοι
την ψυχην. Ἐαν γαρ τις καθ' εκαστον των λοιδορουντων οργιζηται, πολλας
υπομενει καθοδους, καθελκομενος εις το παθος του θυμου, και κακιας πληροι την
εαυτου ψυχην. Ἐνθυμου δε, φησιν, οτι πολλακις 93.572 και συ ετερους κατηρασω,
και κοτορθου το αμνησικακον. "Παντα ταυτα επειρασα εν τηι σοφιαι. Ειπα·
Σοφισθησομαι· και αυτη εμακρυνθη απ' εμου μακραν, υπερ ο ην· και βαθυ βαθος· τις
ευρησεται αυτην;" Νοητων και αισθητων πραγματων εφαψαμενος ο Ἐκκλησιαστης,
και εκ μερους γνους τα της σοφιας μυστηρια, ειτα εμβλεψας εις το αχανες αυτης
πελαγος, και οτι ο τις καταλαμβανει, τοσουτον απολιμπανεται, τας παρουσας αφηκε
φωνας. Ὅπερ και ο Παυλος υστερον πεπονθως, εφη θαυμαστικως, Ὢ βαθους
πλουτου και σοφιας Θεου! Ὡς ανεξερευνητα κριματα αυτου, και ανεξιχνιαστοι αι
οδοι αυτου! "Ἐκυκλωσα εγω, και η καρδια μου, του γνωναι, και του κατασκεψασθαι,
και ζητησαι σοφιαν, και ψηφον· και του γνωναι ασεβους αφροσυνην, και οχληριαν,
και περιφοραν. Και ευρισκω αυτην εγω πικροτεραν υπερ θανατον την γυναικα, ητις
εστι θηρευμα, και σαγηναι καρδια αυτης, δεσμος εις χειρας αυτης. Ἀγαθος προ
προσωπου του Θεου εξαιρεθησεται απ' αυτης· και ο αμαρτανων, συλληφθησεται εν
αυτηι. Ὁ σοφος κυκλωι συναγων τον εαυτου νουν περι την νοησιν, και εαυτον
θεωρων, και το νοουμενον, ουτε διεστραμμενα κατανοει, ουτε κατ' ευθυ βλεπων
προς τα αισθητα αφοραι· αλλα πασας συγκλεισας τας αισθησεις, και εν τοις εαυτου
γενομενος, εν κυκλωι θεωρει αυτος εαυτον ο νους, και το νοουμενον. Ουτως ουν,
φησι, συναγων εαυτον, εζητησα γνωναι τις αρα εστιν η εξωθεν σοφια, και η περι
αυτην ψηφος· ειτε η κατα την των αριθμων αναλογιαν, ειτε η κατα την
γενεθλιαλογιαν, και απλως οπως ποτε ψηφιζουσιν Ἑλληνων παιδες· και ειδεναι τις
εστι αυτη η των πολλων σοφιστων αφροσυνη, και οχληρια, και αστατος περιφορα.
Και ευρον οτι η τοιαυτη σοφια εοικε γυναικι πορνηι. Ὥσπερ γαρ εκεινη θηρευει τους
νεους λογοις απατηλοις. ουτω και αυτη τους αφρονας, συλλογισμων σαγηνας
πλεκουσα· και ωσπερ εκεινη αφηι μαλακηι την ψυχην εκλυσασα καταδεσμει· ουτω και
αυτη ταις της καλιῤρημοσυνης ευεπειαις. Ὁ μεν ουν αμαρτωλος αβοηθητος
αλισκεται υπ' αυτης· ο δε αγαθος και υπο Θεου βοηθουμενος των αυτης εξαιρειται
δεσμων. Ἀποφαινεται δε και χειρονα θανατου ειναι την τοιαυτην σοφιαν, ηγουν
αφροσυνην· οσωι ο μεν διαλυει ψυχην απο σωματος, η δε αυτην την ψυχην θανατοι.
93.573 "Ἰδου και τουτο ευρον, ειπεν ο Ἐκκλησιαστης, μιαι τηι μιαι του ευρειν
λογισμον, ον επεζητησεν η ψυχη μου, και ουχ ευρον· και ενα ανθρωπον απο χιλιων
ευρον· και γυναικα εν πασι τουτοις ουχ ευρον. Πλην ιδε, τουτο ευρον, ο εποιησεν ο
Θεος, συν τον ανθρωπον ευθη· αυτοι δε εζητησαν λογισμους πολλους." Ὅλον το
ρητον προς αλληγοριαν βλεπει. Ὁ δε νους ουτος· Κατεξεταζων, φησιν, απαν το
γυναικειον γενος, ου το σωματικον, αλλα το των εκλυτων και γυναικοπρεπων
ψυχων, ουχ ευρον εν ουδεμιαι αυτων λογισμον, ον επεζητησε η ψυχη μου, τουτεστι
ανδρειον· τουτον γαρ ζητει ο σοφος· αλλα και των δοκουντων μη γυναικιζεσθαι,
εξετασιν ποιουμενος, σπανιον ευρον τον οντως ανθρωπον και εναρετον. Ειτα
λογισαμενος ποθεν η τοσαυτη διαφορα, ευρον οτι ο μεν Θεος παντα ανθρωπον ευθη
και αδιαστροφον εποιησε, αυτοι δε υπο πολλων διεμερισθησαν λογισμων· ως τον
μεν πορνειαι, τον δε φιλαργυριαι, και αλλον αλλωι κατακρατηθηναι παθει. ΚΕΦΑΛ. Ηʹ.
"Τις οιδε σοφους; και τις οιδε λυσιν ρηματος; σοφια ανθρωπου φωτιει προσωπον
αυτου, και αναιδης προσωπωι αυτου τιμωρηθησεται." Ἀδυνατον σοφους διαγνωναι,
τους οντως σοφους, μη τον κατα σοφιαν τυπωθεντα, και τουτο το χαρισμα εκ Θεου
ειληφοτα· ο γαρ το χαρισμα της διακρισεως ταυτης ειληφως, οιδε τινες οι οντως
σοφοι, και τινες οι ουκ οντες μεν, νομιζομενοι δε. Ουτος και επιλυει προβληματα,
και στροφας λογων. Ουτος και πεφωτισμενον εχει το της ψυχης προσωπον υπο της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

λαμπηδονος της θειας σοφιας· ο δε ουκ ων μεν σοφος, αναιδιζομενος δε τωι
προσωπωι, τουτεστι εριστικους προσφερων λογους, ελεγχομενος μισειται. "Στομα
βασιλεως φυλαξον, και περι λογου ορκου Θεου μη σπουδασηις· απο προσωπου δε
αυτου πορευσηι." (Ἄλλα δε βιβλια εχουσι, πορευθηναι.) Καλον μεν και τωι επιγειωι
βασιλει υποταττεσθαι· του δε παμβασιλεως Θεου στομα φυλαττειν η Γραφη
παρεγγυαι, τουτεστι εχεμυθειν αυτου τα μυστηρια, και μη εις τους αναξιους
εκφερειν· διατηρειν δε αυτου και τας εντολας. Καλον δε φυλαττεσθαι, και το μη
ομνυναι κατα Θεου, μηδε σπουδαζειν εξω του θειου προσωπου πορευθηναι, αλλα
παντα πραττειν ως Θεου εφορωντος. Κατα δε την ετεραν γραφην ουτως αναγνωθι·
"Και περι λογου ορκου Θεου μη σπουδασηις," αντι του, Μη επιτρεχε τοις ορκοις, αλλα
και απο προσωπου αυτου, τουτεστι του ορκου, πορευσηι, 93.576 τουτεστι πορευθητι,
τουτεστι φυγε, μη ανασχηι ομοσαι. "Μη στηις εν λογωι πονηρωι, οτι παν ο εαν θελησηι,
ποιησει. Καθως βασιλευς εξουσιαζων λαλει και τις ερει αυτωι, Τι εποιησας;" Καθολου
μεν καλον το μηδεμιαι προληψει κακηι κατεχεσθαι, μηδε ενιστασθαι τοις οπωσουν
φαυλοις, η λαληθεισιν, η δοξασιν· επειδη δε το εφεξης ρητον εντολων μεμνηται,
ουτω νοησεις· Ἐπειδη ο παμβασιλευς Θεος ο παντων εξουσιαζων ενομοθετησε, και
ουκ εστιν αυτωι αντειπειν, μη στηις λογοθετων τας εντολας, δια τι τοδε, και μη τοδε
ενομοθετησε· τουτο γαρ πονηρια εστι· φοβωι δε μαλλον και πιστει πληρου τα
προστεταγμενα. "Ὁ φυλασσων εντολην, ου γνωσεται ρημα πονηρον." Και, "Καιρον
κρισεως γινωσκει καρδια σοφου, οτι παντι πραγματι εστι καιρος και κρισις." Ὁ την
θειαν, φησιν, εντολην φυλασσων, ου γνωσεται ρημα πονηρον, αντι του, ου πραξει
πραγμα πονηρον. Ἡ γαρ γνωσις διττη· η μεν εν ψιληι τηι Ευαν την γυναικα αυτου·
ουκ ηγνοει μεν γαρ αυτην ουδε προτερον· οτε δε αυτηι επλησιασε, τοτε λεγεται αυτην
εγνωκεναι πραγματι. Κατα ουν την εν εργωι γνωσιν ο την εντολην φυλαττων,
αγνοει το πονηρον, αντι του, ου πραττει. Κατα δε την ψιλην ειδησιν ο ειδως τι εστι
καλον, οιδε τι εστι φαυλον· και κατα το εναντιον, ο ειδως τι το φαυλον, οιδε τι και
το αγαθον. (Των γαρ εναντιων η αυτη γνωσις, ου κατα χρησιν, αλλα κατ'
επιστημην.) Ὁ τοινυν σοφος, φησιν, ο παν πραγμα εν κρισει και καιρωι τωι καθηκοντι
διαπραττομενος, οιδε οτι εσται καιρος και της καθολου κρισεως, καθ' ον ο δικαιος
κριτης ο Θεος εκαστωι το κατ' αξιαν απονεμει. "Ὅτι γνωσις του ανθρωπου πολλη επ'
αυτον· οτι ουκ εστι γινωσκων εσομενον. Ὅτι καθως εσται, τις αναγγελει αυτωι;"
Πολλη, φησιν, ουσα η γνωσις στενοχωρει τον ανθρωπον· και εαν θεληι γνωναι
παντα, πολλη επελθουσα επ' αυτον, αποστενοι αυτου την διανοιαν. α μεν ουν
αναγκη αυτον ειδεναι, ταυτα εστι, οτι ζωον λογικον, οτι θνητον, αθανατον εχει την
ψυχην, οτι καλων εισι και κακων ανταποδοσεις. Τα οσα εις πιστιν συντεινει, οτι κατ'
εικονα Θεου γεγονε, και οφειλει σωζειν την εικονα. Τα δε μετ' αυτον εσομενα μονου
Θεου εστιν ειδεναι, και γνωρισαι οις αν εθελησηι. Ἐπειδη δε περι κρισεως ο λογος,
ουτω νοησεις· Πολλη η γνωσις η περι των λογων της κρισεως· και ουδεις απηγγειλε
τωι ανθρωπωι ακριβεις τους περι αυτης λογους· οιον ποτε εστι, η που το κριτηριον
συνισταται, η πως εξεταζει τον εκαστου βιον ο Θεος· η πως οι περι την ενδεκατην
ωραν πρωτοι τον μισθον λαμβανου 93.577 σιν· η ους νομιζομεν ημεις κακους, τωι
Θεωι καλοι γνωριζονται· και το αναπαλιν. ∆ια ταυτα τοινυν παντα μη σοφιζου
περισσα, ινα μη εκπλαγηις. "Ουκ εστιν ανθρωπος εξουσιαζων εν πνευματι, του
κωλυσαι συν το πνευμα· και ουκ εστιν εξουσιαζων εν ημεραι θανατου." Ἡ του
πνευματος σημασια κατα πολλων φερεται· και γαρ η ψυχη πνευμα καλειται, και ο
ανεμος, ο αηρ, ον αναπνεομεν· και η δωρεα του αγιου Πνευματος. Κατα παντα δε τα
ειρημενα, ουδεις εξουσιαζει πνευματος, ει μη μονος ο Θεος. Ουτε γαρ ψυχωσαι, η
εξαγαγειν ψυχην απο σωματος· ουτε ανεμον κινησαι, νοτον τυχον η βοῤραν· ουτε
πνευματικον δωρησασθαι χαρισμα, η αφελεσθαι· ουτε αερα φθειραι, η ευκραη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

απεργασασθαι, ετερου τινος ει μη μονου Θεου. "Ουκ εστιν ουν εξουσιαζων εν
πνευματι, του κωλυσαι αυτο. Και ουκ εστιν εξουσιαζων εν ημεραι θανατου. Και ουκ
εστιν αποστολη εν ημεραι πολεμου." Προς μεν το ρητον, πολεμου κατειληφοτος, ουκ
εστιν ευκαιρον το αποστελλεσθαι και πλειν εκδημιας. Προς δε διανοιαν, Τον εν
πολεμωι κελευσθεντα αποθανειν υπο Θεου ουκ εστιν ο παλιν αποστελλων εις την
ενθαδε ζωην. Ἄλλως· Ὅταν εν κρισει αρξηται τις υπο των ιδιων πολεμεισθαι
αμαρτηματων, ουκ εστιν ο δυναμενος λεγειν, Ἀποστειλον με εις τον βιον ινα
μετανοησω. Ἀλλ' ουδε μελλων τελευταιν δυναται λεγειν· Συγχωρησον μοι ζησαι, ινα
μετανοησω. Ου γαρ εστιν εξουσιαζων εν ημεραι θανατου. "Και ου διασωσει ασεβεια
τον παρ' αυτης." Ἀντι του, τον υπο σης ασεβειας τυραννουμενον και κρατουμενον.
Ειδοτες ουν ως ουκ εστι εξουσιαζων εν ημεραι θανατου, και ουκ εστι αποστολη εν
ημεραι πολεμου, μη ασεβησωμεν. "Και συμπαντα ταυτα ειδον εγω." Ταυτα ακριβως
εγνωκως απαγγελλει ο διδασκαλος, εφ' ωι παντας ημας πειθεσθαι τοις αυτου λογοις.
"Και εδωκα την καρδιαν μου εις παν ποιημα ο πεποιηται υπο τον ηλιον, τα οσα
εξουσιασατο ο ανθρωπος εν ανθρωπωι, του κακωσαι αυτον. Και τοτε ειδον ασεβεις
εις ταφους εισαχθεντας, και εκ του αγιου." Ἀπερισπαστως, φησι, δεδωκα μου τον
νουν, εις το ειδεναι των ανθρωπων τα ποιηματα, και κατα τινα λογον ανθρωπος
ανθρωπον κακοι. Ειτα επειδη αδικον νομιζεται το πολλακις ασεβεις ειναι τους
δυνατους, και ευθηνουμενους, βαθυτερον επισκεψαμενος, ειδον των ασεβων την
πτωσιν, και της ψυχης την νεκροτητα. Το γαρ, εις ταφους, νυν αντι του, εις τας
κολασεις. Και ουδεν αυτους ωφε 93.580 λησεν η δυναμις, η το νομισθηναι αγιους
ειναι, και κατεχεσθαι εν λειτουργοις Θεου. ∆ιδασκει. τοιγαρουν μη σκανδαλιζεσθαι
επι τηι του παροντος βιου δοκουσηι ανωμαλιαι, αποβλεποντας εις την των μελλοντων
ανταποδοσιν. "Και επορευθησαν, και επηινεθησαν εν τηι πολει, οτι ουτως εποιησαν."
Ουτοι οι δοξαντες μεν ειναι ευσεβεις και αγιοι, πορευθεντες δε εν ασεβειαι,
επηινεθησαν εν τηι ζωηι εαυτων, η λαθοντες, η κολακευθεντες εφ' οις επραττον. Ἀλλ'
ουδεν αυτους ωφελησε της ευσεβειας το προσχημα, η ο παρα των κολακων επαινος·
ματαιοτης δε και τουτοις απεβη το πραγμα εις ταφους εισαγομενοις. Το δε, Και γε
τουτο ματαιοτης, δυναται και τοις εξης εφαρμοζεσθαι στιχοις, ινα ηι ουτως· "Και γε
τουτο ματαιοτης, οτι ουκ εστι γινομενη αντιῤρησις απο των ποιουντων το πονηρον
ταχυ· δια τουτο επληροφορηθη καρδια υιων του ανθρωπου εν αυτοις, του ποιησαι το
πονηρον." Τουτο, φησι, την εν βιωι ματαιοτητα ειργασατο, οτι ουκ εισιν οι
αντιλεγοντες και ελεγχοντες τους τα πονηρα διαπραττομενους, ταχυ· αντι του, ου
κατα σπουδην τουτο ποιουντες, και τοις ελεγχοις ανακοπτοντες την πονηριαν, η το
ταχυ, αντι του, εν σπουδηι και επιμελως τα πονηρα διαπραττομενους. ∆ια τουτο
φησιν· Ἐκ του μη εξελεγχεσθαι τους φαυλους, αλλα και επαινεισθαι, επληροφορηθη
και εν εξει γεγονε η καρδια των υιων του ανθρωπου, διαπραττεσθαι τα πονηρα. Ὅρα
δε οτι, υιων ανθρωπου, ειπε. Οι γαρ υιοι του Θεου τα πονηρα ου διαπραττονται. "Ὃς
ημαρτε, εποιησε το πονηρον απο τοτε, και απο νεοτητος αυτου." Ἡ αμαρτια εκ της
απατης του πονηρου εισκεκομισται· διο ευχομενοι λεγομεν· Ῥυσαι ημας απο του
πονηρου. Το του διαβολου τοινυν πληροι θελημα ο αμαρτανων, του απο τοτε και
απο νεοτητος αυτου, αντι του εξ αρχης ηγησαμενου τα φαυλα. Ἄλλως· Ου νεωτερα,
φησιν, εστιν η αμαρτια, αλλα παλαια. ∆ιο και ηκουσε ο Νωε παρα Θεου, εγκεισθαι
την των ανθρωπων διανοιαν επιμελως επι τα πονηρα. Νεοτητος δε, ου της καθ'
ηλικιαν, αλλ' ηθους νεαρου, και μη παγιου. Ἄλλως· Ὁ εξιν εχων αμαρτητικην, και
συγκαταθεμενος εν διανοιαι του αμαρτησαι, απο τοτε αρχεται αμαρτανειν, αφ' ου
συγκατεθετο, καν μετα πολυ την πραξιν εργασηται, η και μη ολως εργασηται,
κωλυθεις ου προαιρετικως, αλλ' υπο τινος περιστασεως. Ἄλλως· Ὁ αμαρτανων και
ποιων το πονηρον, ει και εκ του αποτελεσματος ημιν εγνωσθη, αλλα τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

προγνωσεως Θεου λογοις εκ παλαιου εγνωριζετο ειναι αμαρτωλος. 93.581 "Ὅτι και
γε γινωσκω εγω οτι εσται αγαθον τοις φοβουμενοις τον Θεον, οπως φοβωνται απο
προσωπου αυτου. Και αγαθον ουκ εσται τωι ασεβει, και ου μακρυνει εν σκιαι, ος ουκ
εστι φοβουμενος απο προσωπου του Θεου." Μετα το διελεγξαι την εν κοσμωι
ματαιοτητα, τον αγνοποιον του Θεου τοις εκκλησιαζομενοις παραδιδωσι φοβον. Ὃς
τοις ευσεβεσιν ως εν προσωπωι του Θεου διαγουσι, και πασαν εαυτων πραξιν και
διανοημα φυλαττουσιν ως ορωντος Θεου, παντων των αγαθων αιτιος γινεται· τωι δε
ασεβει ουκ εστι αγαθον. Το δε, ου μακρυνει ημεραν εν σκιαι, αντι του, επειδη ενομισε
τον εν τωιδε τωι βιωι χρονον, καν πολυς ηι, μη σκιαν ειναι, αλλα των μη εστωτων και
προσκαιρων ως αει μενοντων αντεσχετο ο αμαρτωλος. Ἢ ουτως· Καν εν τωι βιωι
τωιδε δια την ανοχην του Θεου σκεπασθηι ο αμαρτωλος, και μη τιμωρηθηι, αλλα
μικρον υστερον τηι αιωνιωι κολασει παραδοθησεται. "Ἔστι ματαιοτης η πεποιηται επι
της γης, οτι εισι δικαιοι, οτι φθανει προς αυτους ως ποιημα των αδικων· ειπον οτι
και γε τουτο ματαιοτης." Νυν το του σφαλλομενου προσωπον εισαγων ο
Ἐκκλησιαστης φησιν, οτι Ειδον εν τωι βιωι τα τοις ασεβεσιν εποφειλομενα τους
δικαιους κατειληφοτα, οιον νοσον, η πενιαν, η τινα ετεραν οδυνηραν επαγωγην· και
το εμπαλιν, α τοις ευσεβεσιν ωφειλετο, τοις ασεβουσι συμβεβηκοτα. ∆ιο ως
ολιγωρος ο τοιουτος φησι, και γε τουτο ματαιοτης. Ὁ δε σοφος τας των πραγματων
εκβασεις θεωρων, και τας εκαστου ανταποδοσεις, οιδε ως ουκ εικη ταυτα συγχωρει
γενεσθαι Θεος. Ἀλλ' ινα οι μεν δικαιοι μειζονων στεφανων τυχωσιν· οι δε ασεβεις
επιτεταμενως σχωσι τας τιμωριας. Παλιν δε την ματαιοτητα επι της γης ειπε· ουδεν
γαρ εν ουρανωι ματαιον. "Και επηινεσα εγω συν τηι ευφροσυνηι, οτι ουκ εστιν αγαθον
τωι ανθρωπωι υπο τον ηλιον, οτι ει μη του φαγειν, και του πιειν, και του
ευφρανθηναι, και αυτο συμπροσεσεται αυτωι εν μοχθωι αυτου, ημερας ζωης αυτου, ας
εδωκε αυτωι ο Θεος υπο τον ηλιον· εν οις εδωκα την καρδιαν μου του γνωναι
σοφιαν, και του ιδειν περισπασμον τον πεποιημενον επι της γης· οτι και εν ημεραι,
και νυκτι υπνον εν οφθαλμοις αυτου ουκ εστι βλεπων." Ει μεν ετι το του
φιλοκοσμου προσωπον φθεγγεται, εν τηι των αισθητων ηδονηι την πασαν
ευφροσυνην οριζεται· ει δε τηλικαυτα τις ωτα κεκτηται, ως ακουειν λαλουντος του
σοφου Ἐκκλησιαστου, οιδε τις η αληθινη βρωσις και ποσις· και οτι τον αῤραβωνα
του πνευματος ετι οντες υπο τον ηλιον εν τωι βιωι τουτωι ειληφαμεν. Ἀπο δε του," Ἐν
οσωι δεδωκα την καρδιαν μου του γνωναι την σοφιαν," οιδε ο Σοφος οξυωπεστατωι
της διανοιας θεωρησας τωι ομματι, οτι ουδεις εστι απερισπαστος, και οτι ουκ εστι ο
βλεπων υπνον· αλλ' ο 93.584 μεν επαινετως περισπαται περι τα θεια
ενασχολουμενος· ο δε ψεκτως, περι τα ανθρωπινα μοχθων. Και ο μεν δικαιος ου
διδωσι τοις οφθαλμοις υπνον, ουδε τοις βλεφαροις νυσταγμον, αλλα γρηγορει ως
ημερα εστι, και ουκ εκπιπτει εις το της αγνοιας σκοτος· ουτε εν ημεραι, τουτεστι εν
καιρωι ευθηνιας· ουτε εν νυκτι, τουτεστι εν καιρωι πειρασμων. Ὁ δε αδικος τας
νυκτας ταις ημεραις συναπτων, ηδυν υπνον ου κοιμαται, φροντιζων η οπως
κτησηται τα ων επιθυμει, η δεδοικως των ηδη κτηθεντων την αφαιρεσιν. "Και ειδον
συμπαντα τα ποιηματα του Θεου, οτι ου δυνησεται ανθρωπος του ευρειν συν το
ποιημα το πεποιημενον υπο τον ηλιον· οσα εαν μοχθησηι ανθρωπος του ζητησαι, και
ουχ ευρησει· και γε οσα αν ειπηι ο σοφος του γνωναι, ου δυνησεται του ευρειν." Ἡ
του Θεου γνωσις, καθ' ην τα παντα γεγονε, αυτωι μονωι τυγχανει περιληπτη. Ἡμεις
δε καν τι γραφωμεν και γνωμεν, εκ μερους γινωσκομεν, υπο της αυτου χαριτος
σοφιζομενοι. Ουδεις ουν σοφος ουτε των εξωθεν, ουτε των εν τηι αληθινηι σοφιαι
αρξαμενων προκοπτειν, ουτε των κατα ανθρωπους εφικτων, τελειως δυναται
παντος του ποιηματος την γνωσιν εχειν· ουτε γαρ τας ουσιας, ουτε τα μετρα,
ουρανου τυχον, η γης, η θαλαττης, η πως πεπηγασιν, η επι τινων ιστανται, ευρειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

δυνατον. Ἀλλα καν ειπηι σοφος λογους πιθανους, τινα αληθειαν παντελως αδυνατει
του ευρειν. ΚΕΦΑΛ. Θʹ. "Ὅτι συμπαν τουτο εδωκα εις καρδιαν μου, και καρδια μου
συμπαν ειδε τουτο, οτι οι δικαιοι και οι σοφοι, και εργασιαι αυτων εν χειρι του
Θεου." Ειπε τινων η γνωσις αποκεκρυπται, ινα ημας αποκωλυσηι του ματαιοπονειν
περι τας τοιαυτας ζητησεις· λεγει νυν, τι ακριβως πεπληροφορηται ο του σοφου
οφθαλμος, οτι οι δικαιοι και οι σοφοι, και αι τουτων πραξεις υπο την σκεπην της
χειρος του Θεου τυγχανουσιν· ου συγχωρουμενου υπο των επηρεαζοντων εχθρων
καταβλαπτεσθαι. Οι γαρ εναρετοι, και αι κατα αρετην εργασιαι υπο του Θεου
σκεπονται· περι δε των ασεβων γεγραπται· Και αυτοι εκ της χειρος σου απωσθησαν.
"Και γε αγαπην και μισος ουκ εστιν ειδως ανθρωπος· τα παντα προ προσωπου αυτου·
ματαιοτης εν πασι." Συμμαχος αντι του, εν τοις πασι ματαιοτης, τα παντα εμπροσθεν
αυτων αδηλα, εκδεδωκε· αντι του, ουκ οιδε ανθρωπος, ει ον μισει, ευεργετην αξει,
και ον αγαπαι, επιβουλον. Κατα δε υψηλοτεραν διανοιαν, ο ετι ανθρωπος ων, και
ουπω γεγονως Θεου, ουκ οιδε τι το αγαπης αξιον, η τι το μισους αξιον. Ἡ μεν γαρ
επιπονος αρετη αγαπης αξια· η δε εν τοις αισθητοις ηδονη, μισους. Ὁ δε
πεπλανημενως και αντιστροφως νοων τα πραγματα. παντα ματαια προ προσωπου
εχει, μη ως το αληθες, αλλ' ως η ηδονη υποβαλλει, τα οντα νοων. 93.585
"Συναντημα εν τωι δικαιωι, και τωι ασεβει, τωι αγαθωι και τωι κακωι, τωι καθαρωι και τωι
ακαθαρτωι, τωι θυσιαζοντι και τωι μη θυσιαζοντι, ως ο αγαθος, ως ο αμαρτανων, ως ο
ομνυων, ως ο τον ορκον φοβουμενος. Τουτο πονηρον εν παντι πεποιημενωι υπο τον
ηλιον, οτι συναντημα εν τοις πασι." Πολλακις εν τοις ανωτερω τετακται, ως τα μεσα
αδιαφορα, νοσος και υγεια, πλουτος και πενια, και τα ομοια, κοινα τυγχανουσι τωι τε
δικαιωι και τωι αμαρτωλωι, ηι ζωα θνητα παντες· ηι γαρ λογικα, διαφοραν εχουσι· καθ'
ο οι μεν ευ ποιουσιν, οι δε ασεβουσιν αυτεξουσιωι προαιρεσει, Σημειου δε οτι και τον
ομνυοντα μετα των αμαρτωλων εταξε. Πονηρον δε εκαλεσε το των κοινων
συμπτωματων, ως εκ προσωπου των σφαλλομενων, και δια τα κοινα συμπτωματα
μη νομιζοντων πλεον εχειν τον δικαιον του ασεβους, η επιπονον. Κοινως γαρ
πονουσιν εκατεροι, εως εισιν υπο τον ηλιον· μετα δε την εντευθεν εκδημιαν, εκαστωι
το κατ' αξιαν αποδιδοται. "Και γε καρδια υιων του ανθρωπου επληρωθη πονηρου·
και περιφερεια εν καρδιαι αυτων, και οπισω αυτου, προς τους νεκρους. Ὅτι τις
κοινωνει προς παντας τους ζωντας;" Ἡ των υιων του ανθρωπου καρδια πεπληρωται
πονηρου, τηιδε κακεισε περιφερομενη· και μοχθουσι μεχρις αν και αυτοι τους
νεκρους καταλαβωσιν· ουδεις γαρ δυναται κοινωνιαν εχειν διηνεκη μετα των
ζωντων. Παντως γαρ αυτον το κοινον διαδεχεται τελος. Ἄλλως· Υιοι του ανθρωπου,
αντι του, οι αγελαιοι, ορωντες τα κοινα συμπτωματα των δικαιων, πληρουνται
πονηριας, και περιφερεται η καρδια αυτων εν μοχθοις, εως αν νεκροι οντες ταις
πραξεσι συγκατατελωσι τοις νεκροις, μηδεμιαν εχοντες κοινωνιαν προς τους εν
αρετηι ζησαντας, οιτινες και κυριως ζωντες καλουνται, της αιωνιου ζωης
απολαυοντες. "Ἔστιν ελπις, οτι ο κυων ο ζων αυτος αγαθος υπερ τον λεοντα τον
τεθνηκοτα." Ὁ πτωχος, και ζων κατα Θεον, υπερ τον γαυρον και αλαζονα, και υπο
της αμαρτιας νεκρωθεντα, ελπιδα εχει αγαθην. Ἄλλως· Ὁ εξ εθνων λαος, ο παλαι
κυων και ακαθαρτος, προσελθων δε τηι πιστει, και ζωοποιηθεις υπερ τον βασιλικον
των Ἰουδαιων λαον ελπιδα εχει αγαθην. "Οι ζωντες γνωσονται οτι αποθανουνται·
και οι νεκροι ουκ εισι, γινωσκοντες ουδεν." Οι εχοντες ικμαδα ζωτικην εν τηι εαυτων
διανοιαι, της παρουσης ζωης το προσκαιρον λογιζομενοι, εν αρετηι ζωσι δια τας
μελλουσας ελπιδας· οι δε τηι αμαρτιαι νεκρωθεντες, αγνωσιαι συνεχομενοι αλογων
δικην βιοτευουσι. "Και ουκ εστιν αυτοις ετι μισθος, οτι ετελεσθη η 93.588 μνημη
αυτων." Ποιος γαρ μισθος τοις αμαρτωλοις. ων ουδε μνημονευειν λεγεται ο Θεος;
Μονους γαρ εγνω Κυριος τους οντας αυτου. Τουτο δε εκλαμβανε και εις τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

Ἰουδαιων λαον. "Και γε αγαπη αυτων, και γε μισος αυτων, και γε ζηλος αυτων ηδη
απωλετο." Οι νεκροι τοις παραπτωμασιν, ων εστι και ο των Ἰουδαιων λαος, ουτε την
αγαπην ετι προς Θεον διασωζουσιν, ουτε το μισος το προς την κακιαν· ουτε δυνανται
λεγειν κατα τον Φινεες, Ζηλων εζηλωσα τωι Κυριωι. "Και γε μερις ουκ εστιν αυτοις
εις τον αιωνα. εν παντι τωι πεποιημενωι υπο τον ηλιον." Την γην της επαγγελιας,
κληρον των Ἰουδαιων ουσαν, και αυτην την Ἱερουσαλημ, και της ιερατειας
απωλεσαν το αξιωμα, ωστε αυτους μητε εν τουτωι τωι βιωι μεριδα εχειν επι της γης.
"∆ευρο φαγε εν ευφροσυνηι τον αρτον σου, και πιε εν καρδιαι αγαθηι οινον σου, οτι
ευδοκησεν ο Θεος τα ποιηματα σου." Προς μεν ρητον, εν ευφροσυνηι και καρδιαι
αγαθηι μεταλαμβανει τις των του Θεου κτισματων, συμμετρως και κατα χρειαν
αυτοις χρωμενος· ιδιον γαρ τουτο των λογικων. ∆ιο και ειπε, τον αρτον σου. Το γαρ
απληστον και γαστριμαργον αλογων ιδιον. Προς δε διανοιαν, αρτος και οινος των
λογικων αι αρεται, καταλληλως τας ψυχας εκτρεφουσαι. ∆ιο και ευδοκει Θεος,
τουτεστι συντιθεται και εφηδεται ταις τοιαυταις αυτων πραξεσιν. Ἄλλως·
Προτρεπεται ο σαρκωθεις Λογος των ανθρωπων το γενος εις την μυστικην
μεταληψιν, ητις κυριως δι' ημας γεγονε· δια γαρ την ημων σωτηριαν ο ασαρκος
εσαρκωθη. Και ευδοκει, και συγχαιρει τοις της Ἐκκλησιας ποιημασιν. "Ἐν παντι
καιρωι εστωσαν τα ιματια σου λευκα." Αι κατα αρετην πραξεις, και το δια της του
λουτρου παλιγγενεσιας διδομενον ενδυμα, φυλαττομενον δε λευκον εν παντι καιρωι
δια της αναμαρτησιας, ιματια κεκτηται λευκα. Και ο λουων καθ' εκαστην νυκτα την
κλινην, και εν δακρυσι την στρωμνην βρεχων, και αποσμηχων δια της μετανοιας τας
της αμαρτιας κηλιδας. "Και ελαιον επι κεφαληι σου μη υστερησατω." Προς μεν
ρητον, ανθηρους ειναι βουλεται ο λογος τους της αρετης ασκητας, και μη αφανιζειν
τα προσωπα τωι σκυθρωπωι της υποκρισεως. Προς δε διανοιαν, το ελαιον φωτος εστι
θρεπτικον, και καματων λυτηριον. Φωτιζει δε ημων τον νουν, και διαναπαυει η
χρισις του αγιου Πνευματος, ην εχειν οφειλομεν δια παντος, μη λυπουντες το
Πνευμα το αγιον. Ἄλλως· Κεφαλη ημων ο Χριστος ειρηται· οικειουται δε αυτος τας
εις τους πενητας ελεημοσυνας. Μη διαλειπωμεν τοιγαρουν αλειφοντες ημων την
κεφαλην, τουτεστι ελεημονικην εξιν εις τους δεομενους αναλαμβανοντες. 93.589
"Και ιδε ζωην μετα γυναικος, ης ηγαπησας." Ει μεν απλως, μετα γυναικος
αγαπωμενης, της Ἐκκλησιας φησι της νυμφης του Χριστου, εν ηι ευρισκεται η ζωη η
αιωνιος. Ει δε μετα γυναικος της του διδασκομενου, προς μεν ρητον μονογαμιαν
διδασκει, και σεμνον εισηγειται γαμον· η δε εν γαμωι αγνεια, της αιωνιου ζωης
γινεται προξενος. Ἴδε ουν ζωην μετα γυναικος ης ηγαπησας, αντι του, Μη απατηθηις
υπ' αυτης, ως ο Ἀδαμ υπο της Ευας. Σπουδασον δε συ το ασθενεστερον μερος
χειραγωγησαι προς την ζωην. Προς δε διανοιαν, η σοφια γυνη κεκληται, μεθ' ης
βιοτευοντες της αιωνιου κατατρυφωμεν ζωης. "Παντα οσα αν ευρηι η χειρ σου του
ποιησαι, ως η δυναμις σου, ποιησον· οτι ουκ εστι ποιημα, και λογισμος, και γνωσις,
και σοφια εν ᾅδηι, οπου συ πορευση εκει." Την πρακτικην αρετην κατα πασαν
δυναμιν παραινει μετιεναι, αλλ' ουχ υπερ δυναμιν. Ὁ γαρ κατα δυναμιν ταυτην
εργαζομενος, και λογισμους αγαθους γεωργει, και γνωσεως αξιουται, και σοφιας, ως
αν ο Θεος επιμερισηι κατα το συμφερον· εν δε τωι ᾅδηι επειδη τα πρακτικα αισθητα
οντα ου δυνανται υπαρχειν, οι εν αμαρτιαις ζησαντες, εν τωι ᾅδηι, την πρακτικην
αρετην μη δυναμενοι μετελθειν, αναγκαιως ουτε σοφοι γενεσθαι δυνανται, ουτε
αλλως εναρετοι, ταις αιωνιοις παραδοθεντες βασανοις. "Ἐπεστρεψα, και ειδον υπο
τον ηλιον, οτι ου τοις κουφοις ο δρομος, και ου τοις δυνατοις ο πολεμος, και γε ου
τοις σοφοις ο αρτος, και γε ου τοις συνετοις ο πλουτος, και γε ου τοις γινωσκουσι
χαρις, οτι καιρος και συναντημα συναντησεται τοις πασιν αυτοις· και γε ουκ εγνω ο
ανθρωπος τον καιρον αυτου." Ἐπεστρεψα, φησι, αντι του, Ἄλλο τι παλιν εθεωρησα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

οτι ου παντως τοις κουφοις το νικαιν εν δρομωι, ουδε τοις δυνατοις το κατορθουν
πολεμον, ουδε τοις σωφροσι και συνετοις ο πλουτος. Ἀλλ' ουδε παντως οι πολλα
ειδοτες και χαριν εχουσι· τα γαρ συναντηματα πασι κοινα, τουτεστι αι των
πραγματων εκβασεις. Και ουδε παρα ανθρωποις αυταρκες. η ομαλον, η εις τελος
ομοιον, των παντων περιτρεπομενων και χωρουντων κατα τα ανεφικτα του Θεου
κριματα. Ἀλλ' ουδε οιδε ανθρωπος, φησι, τον καιρον της εαυτου τελευτης· διο
γρηγορειν προσηκει, και την αρετην εργαζεσθαι. Και προς διανοιαν δε, Ουκ
οφειλουσιν οι εναρετοι, κουφοι, η δυνατοι, η πλουσιοι, εφ' εαυτοις πεποιθεναι· το δε
εναντιον, οπερ δη και ποιουσιν οι ουτως σοφοι, λεγειν, Ἐαν μη Κυριος οικοδομησηι
οικον, εις ματην εκοπιασαν οι οικοδομουντες· και τωι Θεωι το παν ανατιθεσθαι. Ου
γαρ του θελοντος, ουδε του τρεχοντος, αλλα του ελεουντος Θεου της νικης το
κατορθωμα. Ουτε 93.592 γαρ χαριν ανθρωπος εχει, καν πολλα γινωσκηι, ει μη εκ
Θεου δεξηται την χαριν, ουτε οιδε πραξεως καιρον, ει μη υπο Θεου φωταγωγηθηι.
"Ὡς οι ιχθυες οι θηρευομενοι εν αμφιβληστρωι κακωι, και ως ορνεα τα θηρευομενα
εν παγιδι, ωσαυτως παγιδευονται οι υιοι του ανθρωπου, εις καιρον πονηρον, οταν
εμπεσηι επ' αυτοις αφνω." Ἀμφιβληστρον κακον, το εκ της πολυμερους κακιας
πλακεν δικτυον. Ἔστι δε και καλον, ως η σαγηνη η πλακεισα εκ των παλαιων και
νεων του Σωτηρος ημων διδαγματων. Οι τοινυν των ανθρωπων τον υγρον και
διαῤρεοντα μετερχομενοι βιον, δικην αλογων ιχθυων, τοις της κακιας εννηχομενοι
ρευμασιν, τοιουτοις δικτυοις αλισκονται. Οι δε την ψευδωνυμον μετερχομενοι
γνωσιν, και δοκουντες υψηλοι τινες ειναι, και αεροποροι, ως τα ορνεα τα πετομενα,
ταις διαβολικαις παγισιν αγρευονται, και εμπιπτουσιν εις καιρον πονηρον τον της
κολασεως, οταν αυτοις ο αιφνιδιος ολεθρος επιστηι. "Και γε τουτο ειδον, σοφιαν υπο
τον ηλιον· και μεγαλη εστι προς με πολις μικρα, και ανδρες εν αυτηι ολιγοι· και ελθηι
επ' αυτην βασιλευς μεγας, και κυκλωσηι αυτην· και οικοδομησηι χαρακας μεγαλους
επ' αυτην· και ευρηι εν αυτηι ανδρα πενητα σοφον, και διασωσει αυτος την πολιν εν
τηι σοφιαι αυτου· και ανθρωπος ουκ εμνησθη συν του ανδρος του πενητος εκεινου.
Και ειπα εγω, Ἀγαθη σοφια υπερ δυναμιν· και σοφια του πενητος εξουδενωμενη· και
λογοι αυτου ουκ εισιν ακουομενοι." Ὡς προς εαυτον ο προσκοπτων μεγαλην φησι
σοφιαν εωρακεναι υπο τον ηλιον, πολιν τινα μικραν και ολιγανθρωπον, υπο
μεγαλου βασιλεως πολιορκουμενην, και σωζομενην υπο τινος των ενδον, πενητος
μεν, αλλα σοφου· και νικωμενα τα εξωθεν οπλα τηι του ενδον πενητος ευβουλιαι, και
ουκ ευχαριστουμενον τον ατυφον εκεινον και ακτημονα σοφον. Πεφυκασι γαρ οι
ανθρωποι των ευεργετων αμνημονειν ως τα πολλα, και καταφρονειν των λογων
των ταπεινων, καν ωσι χρησιμοι· κολακευειν δε μονους τους πλουσιους και
δυνατους, και τους αυτων επαινειν λογους. Ἀλλ' εγω, φησιν ο σοφος, ουτε αυτο
πεποιθως τοις πολλοις ερω, οτι "Ἀγαθη σοφια υπερ δυναμιν." Και προς μεν ρητον,
ταδε. Προς δε αναγωγην· Μικρα πολις η επι γης Ἐκκλησια, συγκρισει της
επουρανιου· ανδρες ολιγοι εν αυτηι. οι αγιοι και εκλεκτοι· ο δε την κακιαν μεγας ο
αρχεκακος διαβολος. Ταυτην αει κυκλοι την πολιν, ελειν βουλομενος τους εν αυτηι.
Ὁ δε πενης και σοφος ο διασωζων την πολιν, Χριστος εστιν ο Σωτηρ, Πατρος Θεου
σοφια, και λεγων, Θαρσειτε· εγω νενικηκα τον κοσμον. Και οι μεν τουτου λογοι παρα
τοις ασοφοις Ἕλλησι και Ἰουδαιοις ουκ ακουονται· ο δε σοφος κατανενοηκως τηι
δυναμει του μυστηριου, ως ου θεικηι εξουσιαι και ρωμηι, αλλα σοφιαι χρησαμενος, και
ανθρωπος γεγονως ο λογος, κατεπαλαισε τον τυραννον, μηδεμιαν αυτωι προφασιν
93.593 υπολιμπανομενος· ινα ωσπερ ανθρωπον ενικησε τον αρχαιον Ἀδαμ, ουτω και
υπο ανθρωπου καταῤραχθηι του νεου Ἀδαμ, του εκ των ουρανων· περι τουτου
προανεφωνησε κεκραγως· "Ἀγαθη σοφια υπερ δυναμιν. Λογοι σοφου εν αναπαυσει
ακουονται, υπερ κραυγην εξουσιαζοντων εν αφροσυνηι." Μη συγκριτικως εκλαβηις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

το ειρημενον· ου γαρ συγκρινονται σοφια και αφροσυνη. Των γαρ ομοιων, ου των
εναντιων η συγκρισις. Οι λογοι ουν, φησι, των σοφων ακουονται εν αναπαυσει,
τουτεστιν, οταν οι ακροαται ηδεως τα λεγομενα καταδεξαμενοι τυχωσιν, αναπαυσις
γινεται εν ταις των ακουοντων ψυχαις· η δε κραυγη των αφρονων, καταγνωσεως
αξια τυγχανει, καν ωσι τινες δυνασται· πληρωθεισα γαρ η ψυχη της ανοιας, μετα
κραυγης και τεταραγμενως εκφερει τους λογους, ου μεθ' ησυχιας, η τινος ταξεως, η
καταστασεως. Ἄλλως· Οι της σοφιας υπηρεται θειοι αποστολοι των ακουοντων
ανεπαυσαν τας ψυχας· η δε των αφρονων Ἰουδαιων εκτοπος κραυγη, των
φασκοντων, Ἆρον, αρον, σταυρωσον αυτον, αυτους τε εκεινους απωλεσε, και τους
αυτοις ακολουθησαντας. "Ἀγαθον σοφια υπερ σκευη πολεμου." Ἀγαθον μεν και παν
το συνετου βουλευμα, υπερ την εκ των οπλων επικουριαν. Προς δε αναγωγην,
Ἐδειχθη της αυτοσοφιας η δυναμις, του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου και Θεου, τα
του πολεμου σκευη, τουτεστι τον διαβολον, και τας δαιμονικας φαλαγγας
καθελουσα· και παντα τα της κακιας ειδη απρακτα δειξασα. "Και αμαρτανων εις
απολεσει αγαθωσυνην πολλην." Ἀδαμ ημαρτε, και τωι παντι γενει την αμαρτιαν και
τον θανατον διαδοσιμον γενεσθαι παρεσκευασε, αυτος τε του αγαθου Θεου την
εικονα παραπολεσας, και πολλους τοιουτους απεργασαμενος. Και εις δε απλως
αμαρτανων, την τε εαυτου αγαθωσυνην απολλει, ην τυχον και δια προτερων
αρετων εκτησατο, και πολλους επι την ομοιαν εφελκεται μιμησιν. ΚΕΦΑΛ. Ιʹ. "Μυιαι
θανατουσαι σαπριουσι σκευασιαν ελαιου ηδυματος." Ἔλαιον σκευαστον, το μυρον,
ως και Ἀκυλας εκδεδωκε· η δε μυια ζωον ακαθαρτον, τοις τραυμασι και ταις
σηπεδοσιν εφεζομενον, και τας του σωματος τομας επιζητουν. Θανατοι δε η μυια εις
ελαιον μυρεψικον εαυτην επιῤριπτουσα. Αυτη τε γαρ αποθνησκει, και το ελαιον
αφανιζει. Οι ουν Ἰουδαιοι των ιδιων ψυχων παραφρονησαντες, μυιαι θανατουσαι
τυγχανουσι, τον ηδυπνοον του Σωτηρος λογον σαπρισαι σπουδασαντες, και λαβας
εφευρισκειν κατ' αυτου ποθουντες 93.596 "Τιμιον ολιγον σοφιας υπερ δοξαν
αφροσυνης μεγαλης." Πολλοι εν αφροσυνηι εδοξασθησαν· ο δεινος την γλωτταν, εν
αδικωι συνηγοριαι· ο εν κοσμωι πλουσιος περιφανης γενομενος· οι της εξωθεν σοφιας
περι τα ματαια πονησαντες. Ἀλλ' ασυγκριτως αμεινων ο εναρχομενος της κατα Θεον
σοφιας, και εις ταυτην εισαγομενος, και θιγγανειν αυτης αρχομενος, και της εν
αφροσυνηι δοξης παραφρονων. "Καρδια σοφου εις δεξιον αυτου· και καρδια αφρονος
εις αριστερον αυτου." Καρδιαν τον νουν εκληπτεον· η γαρ σωματικη καρδια παντως
εν ενι τοπωι κειται, εν τωι καλουμενωι διαφραγματι. Ὁ τοινυν του σοφου νους αει επι
τα δεξια και επαινετα νευει· ο δε του αφρονος επι τα σκαια και ψεκτως εχοντα. "Και
γε εν οδωι οταν αφρων πορευηται, και καρδια αυτου υστερησει, και α λογιειται
παντα αφροσυνη εστι." Ἐν τωι βιωι τουτωι οδωι καλουμενωι, ο αφρων εν αριστεροις
εχων την καρδιαν, αει υστερει, μη κατα σκοπον διωκων προς το βραβειον της ανω
κλησεως· μηδε τοις εμπροσθεν επεκτεινομενος, μηδε προς το τελος επειγομενος.
Ἀλλα καν δοξηι πορευεσθαι, υστερησει, παντα ατελη και αλογα και πραττων, και
λογιζομενος. Ει δε και την οδον των δικαιωματων επιχειρησει, η προσποιησεται
μελεταιν, τουτεστι τας θειας εντολας, επειδη την καρδιαν ουκ εις τα δεξια κεκλικε,
υστερει μητε νοων τα εντεταγμενα, μητε τι πραττων κατα το του νομοθετου
βουλημα. "Ἐαν πνευμα του εξουσιαζοντος αναβηι επι σε, τοπον σου μη αφηις, οτι
ιαμα καταπαυσει αμαρτιας μεγαλας." Πνευμα του εξουσιαζοντος του αιωνος τουτου,
των υιων της απειθειας, οιτινες ουκ αναγκαστικως, αλλα προαιρετικως υπεταξαν
εαυτους τηι του διαβολου εξουσιαι και τυραννιδι. Ἐαν ουν, φησι, τα ανω σου
φρονουντος, και προς τα ανω οδευοντος, αναπηδησηι επι σε πνευμα του
εξουσιαζοντος, κατασπασαι σου την διανοιαν της προς τα ανω πορειας βουλομενος,
αποκωλυσον, αποκλεισον αυτωι τας αναβασεις, μηδαμοθεν αυτον εισδεχομενος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

πασας αυτωι τας αισθησεις αποφραττων, και μητε δι' οφθαλμων, μητε δι' ωτων, μητε
δια γλωττης, μητε δι' αλλης αισθησεως εισοδον αυτωι παρεχων. Των γαρ
πρωτοπαθειων αναιρουμενων, ανυποστατα τα αποτελεσματα. Ει δε και κατα
διανοιαν τι υποβαλληι, τοπον σου μη αφηις, αποκλειων μεν την πορνειαν δια
σωφροσυνης, δια δε αγαπης το μισος αποκρουομενος· και ομοιως εκαστον τοπον
των αρετων ασφαλιζομενος. Ἐαν γαρ, φησιν, εασηις καταπαυσας εις σε το πνευμα
του εξουσιαζοντος, τουτεστι επαναπαυσασθαι, πολλας και μεγαλας αμαρτιας
επισωρευσεις σου τηι ψυχηι. Ἄλλως, Ἐαν προθεραπευσηις σου την ψυχην δια της των
αρετων επιμελειας, 93.597 παλλας καταπαυσεις αμαρτιας· τουτο το ιαμα, ου
συγχωρουν πνευμα του εξουσιαζοντος αναβηναι επι σε. "Ἔστι πονηρια, ην ειδον υπο
τον ηλιον, ως ακουσιον εξηλθε απο προσωπου του εξουσιαζοντος. Ἐδοθη ο αφρων
υψεσι μεγαλοις, και πλουσιοι εν ταπεινωι καθισονται." Προς μεν ρητον, ετεραν οραι
πονηριαν εν τοις ανθρωπινοις πραγμασι· τους αρχοντας πολλακις και ακουσιως
αποφαινομενους δια φοβον τινος μειζονος δυναστειας, και δοξαζοντας μεν τους
αφρονας, των δε πλουσιων τας ουσιας δημευοντας δια των αποφασεων των
ακουσιων. Πολλακις γαρ βασιλικαις προσταξεσιν αρχοντες ακουσιως υπηρετησαντο.
Προς δε διανοιαν, Ἑκουσιως εαυτους οι ανθρωποι εις φιληδονιαν επιδεδωκοτες,
ακουσιον τι λοιπον πραττειν αναγκαζονται, συνωθουμενοι εκ του εξουσιαζοντος
των υιων της απειθειας, τουτεστι του διαβολου· καταψηφιζεσθαι ως αδικου της
δικαιας του Θεου προνοιας, και λεγειν, ∆ια τι οι αφρονες υψηλοι τινες και
αποβλεπτοι γινονται, οι δε ανωθεν ισως που και εκ γενους πλουσιοι εις πενιαν
μεταβαλλουσιν; Ἡμων ουν τινα προς αυτωι εκουσιως οιον μεθυοντων, ο ειρημενος
εξουσιαζων υποβαλλει και τα ακουσια, το εκ της μεθης σκοτουμενον πορνευειν και
τυπτειν· ουδε γαρ παντως ινα ταυτα πραξωμεν, μεθυσκομεθα· αλλ' επειδηπερ
εμεθυσθημεν, και ακοντες εις ταυτα συνωθουμεθα· ουτω και φιληδονουντες περι
τας ανεφικτα του Θεου κριματα πολλακις σκανδαλιζομεθα. "Ειδον δουλους εφ'
ιπποις, και αρχοντας πορευομενους ως δουλους επι της γης." Το αστατον και
αγχιστροφον της του βιου μεταβολης εδιδαξε, προτρεπων ημας επι τα μενοντα και
ισταμενα. "Ὁ ορυσσων βοθρον, εν αυτωι εμπεσειται." Προς διανοιαν μονην βλεπει το
ρητον. Ου γαρ παντως καθ' ιστοριαν συμβαινει. Φησι δε, οτι Ὁ αμαρτανων αυτος
πρωτος την εαυτου ψυχην τιμωρειται· Ὁ γαρ αγαπων την αδικιαν, μισει την εαυτου
ψυχην· δι' ων τις αμαρτανει, δια τουτων κολαζεται. Φησι δε ο νομοθετης Μωσης
περι του φονεως, Ποιησατε αυτωι ον τροπον επονηρευσατο κατα του πλησιον. "Και
καθαιρουντα φραγμον, δηξεται αυτον ο οφις." Φραγμος της ψυχης ο θειος νομος και
φοβος, και η των δογματων αληθης γνωσις. Ὁ τοινυν καταφρονησας του θειου
φοβου, και τας εντολας παραβαινων, η και ψευδωνυμωι γνωσει περιπιπτων υπο της
αμαρτιας, και ταυτην ενεργουντος του οφεως, αφυλακτος ων και γυμνος της θειας
χαριτος, δηχθησεται. 93.600 "Ἐξαιρων λιθους διαπονηθησεται εν αυτοις." Ὁ την
οικιαν αυτου οικοδομων δια των αρετων, λιθους συναγει, και καλως οικοδομει· ο δε
καταλυων τα ηδη κτισθεντα, δια ραιστωνης και χαυνωσεως εξαιρει λιθους, και πονει,
και κινδυνευει. Ἄλλως, Λιθοι αγιοι παρα τωι προφητηι Ζαχαριαι οι αγιοι ανδρες
κεκληνται. Ὁ τουτους εξαιρων, τουτεστι διωκων, η και αποκτεινων, διαπονει, αντι
του, ολεθρον επισπαται καθ' εαυτου, ως ο Ἡρωδης τον Ἰωαννην φονευσας. "Σχιζων
ξυλα κινδυνευσει εν αυτοις, εαν εκπεσηι το σιδηριον, και αυτος προσωπον εταραξε,
και δυναμεις δυναμωσει, και περισσεια του ανδρειου σοφια." ∆ια συμβολων και δια
των αισθητων επι τα νοουμενα ημας χειραγωγει. Ὁ τωι λογωι τοινυν τωι διδασκαλικωι
ωσπερ σιδηρωι χρωμενος, και διασχιζειν τας θειας Γραφας, τα ευωδη ξυλα,
πειρωμενος, εαν εκπεσηι του σκοπου του αγιου Πνευματος, και μη κατα το του
νομοθετου βουλημα ορθοδοξαστικως διερμηνευσηι, αλλα διαπεσηι αυτου λογος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

κινδυνευει εις αιρεσεις εμπιπτων, και συγχεει το προσωπον της εαυτου διδασκαλιας,
και τας ψυχας των ακουοντων. Και δυναμεις δε δυναμωσει, αντι του, τους εαυτωι
αντιλεγοντας εῤρωμενεστερους ποιει· δι' ων γαρ τις αστοχει περι τον λογον, οι
αντιδιατιθεμενοι τηι αυτου διδασκαλιαι επικρατεστεροι γινονται. Ὁ δε ανδρειος εν
λογωι και εργωι, μετα σοφιας τον λογον προφερων, εχει τι περισσον, το μη
κινδυνευειν εν τωι σχιζειν τα ξυλα. Ὁ γαρ δυνατος μεν εν λογωι, και ευστροφον εχων
την γλωτταν, σοφιστικος δε, και ου την θειαν πλουτησας σοφιαν, εκπιπτοντος του
σιδηρου, κινδυνευσει εν τηι των ειρημενων ξυλων τομηι. "Ἐαν δε δακηι οφις εν ου
ψιθυρισμωι, και ουκ εστι περισσεια τωι επαιδοντι." Ὁ λαθρα και ου μετα τινος φωνης,
τουτεστι παῤρησιας, η εν πραξεσιν αμαρτανων, η δογμα ασεβειας περιλαμβανων, οια
μη φανερως απαναισχυντησας, δυναται διορθωσεως τυχειν. Και ου περιττως καμνει
ο διδασκαλος κατεπαιδων αυτωι τα της σωτηριας. Ἢ και ουτως· Ἐαν δακηι ο της
αμαρτιας οφις εν ου ψιθυρισμωι, τουτεστι μη θελοντος εις εξομολογησιν ελθειν του
αμαρτανοντος, ουδεν τι πλεον ονησει τον μη βουλομενον εξομολογεισθαι και
μετανοειν, κατεπαιδειν επιχειρων. "Λογοι στοματος σοφου, χαρις· και χειλη αφρονος
καταποντιουσιν αυτον. Ἀρχη λογων στοματος αυτου, αφροσυνη, και εσχατη αυτου
περιφερεια πονηρα· και ο αφρων πληθυνει λογους." Σοφους ειναι θελων τους
παιδευομενους ο Παυλος ελεγε, Ὁ
λογος υμων παντοτε εν χαριτι, αλατι ηρτυμενος. Ὁ γαρ του σοφου λογος ουτε
αυστηρος εστι, και αχρηστος, ουτε χαυνος, και εκλυτος· αλλα και χα 93.601 ριεις, και
επιστυφων, και ουκ εων διαῤρειν τους παιδευομενους· τα δε χειλη του αφρονος,
αντι του, οι λογοι θανατου αυτωι γινονται προξενοι. Την τε γαρ εαυτου βλαπτει
ψυχην, και των πειθομενων. Ὁ γαρ καταποντισμος επι κολασεως κειται, ως το,
Καταποντισον, Κυριε, και διελε τας γλωσσας αυτων. Ἀρχομενος δε ο αφρων εκ των
της αφροσυνης λογων, και περιφερομενος τηι εαυτου αφροσυνηι, τοτε λογον εχει
πονηρον. Ἀλλα και ο αφρων, φησι, πληθυνει λογους· τουτεστι ματην φλυαρει, ειτε
πολλα, ειτε ολιγα λαλησει. Το γαρ πληθος ενταυθα αντι της φλυαριας κειται·
φλυαρει δε καν ολιγα λεγηι, ο μηδεν αγαθον διαλεγομενος. Ει δε και δοξει τι
χρησιμον λεγειν, πραξεις ουκ εχων συμφωνουσας τοις λογοις, και ουτως φλυαρει,
μη ειδως μητε τι λεγει, μητε περι τινων διαβεβαιουται. ∆ει γαρ τον λεγοντα πρωτον
ποιειν, ειτα διδασκειν. Το ουν, πληθυνει λογους αντι του, καν πολλα, καν ολιγα
ειπηι, οχληρος εστι διαλεγομενος. "Ουκ εγνω ανθρωπος τι το γενομενον, και τι το
εσομενον, ο τι οπισω αυτου, τις απαγγελει αυτωι; Μοχθος των αφρονων κακωσει
αυτους· ουκ εγνω του πορευθηναι εις πολιν." Καιτοι πολλα των προγεγονοτων
ισμεν, εκ των θεοφορων ανδρων ακουσαντες, ως το, Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον
ουρανον και την γην· και πλειστα ετερα· αλλα και των εσομενων την γνωσιν
εχομεν, περι δικαιων και αδικων, ειδοτες ως αναστησονται ουτοι εις ζωην αιωνιον,
και ουτοι εις κολασιν αιωνιον· αλλ' ει και τινα ισμεν, ου παντα· Ἐκ μερους γαρ,
φησιν ο Παυλος, γινωσκομεν, και εκ μερους προφητευομεν. Τις δε και απαγγελει
ημιν τα οπισω, αντι του, τα εσομενα; οιον ει παιδοποιησομεν, ει τους οντας
αποβαλουμεν παιδας, ει εν τηι πατριδι, η εν αλλοδαπηι τελευτησομεν, ει εν πολλοις
ετεσιν, η εν ολιγοις βιωσομεθα· ωστε οι ταυτα πολυπραγμονουντες, δια των
αιωνων, και γενεθλιαλογων, και ψευδομαντεων, η ετερων μαθειν σπουδαζοντες, ως
την γνωσιν ουκ ειληφαμεν, εις κενον μοχθουσι, και ματαιοπονουσι ανηνυτα. Ταυτα
δε πασχουσιν οι αφρονες, επει μη εγνωσαν του πορευθηναι εις πολιν, τουτεστι
αριστην πολιτειαν αναλαβειν, και την απλην της Ἐκκλησιας μεταδιωξαι πιστιν, και
επι την καλλιπολιν οδευσαι την επουρανιον Ἱερουσαλημ, ης τεχνιτης και
δημιουργος ο Θεος. "Ουαι σοι πολις, ης ο βασιλευς σου νεωτερος, και οι αρχοντες
σου εν πρωΐαι εσθιουσι. Μακαρια συ γη, ης ο βασιλευς σου υιος ελευθερων, και οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

αρχοντες σου προς καιρον φαγονται εν δυναμει, και ουκ αισχυνθησονται." Προς μεν
ρητον, ταλανιζει πολιν, ης ο βασιλευς αστατον εχει το ηθος, και νεωτερον· και οι
αρχοντες αφεμενοι των πολιτικων φροντιδων, εκ πρωτης ακτινος γαστρι
σχολαζουσιν. Οι γαρ 93.604 εσκοτωμενοι τηι μεθηι, και τωι κορωι βαρουμενοι, η και το
ηθος αστατον εχοντες, ουτε προς βασιλειαν, ουτε προς αλλην αρχην εισιν επιτηδειοι.
Μακαριζει δε την γην εκεινην, ης ο βασιλευς ελευθερων, τουτεστιν ελευθεριως
τραφεις, και διασωζων το ελευθερον φρονημα, και ουδε τι αγεννες η ανελευθερον, η
δουλοπρεπες κεκτημενος· και ης οι αρχοντες την μεν πασαν φροντιδα περι τα τωι
υπηκοωι συμφεροντα απασχολουσιν. Ευτακτα δε και κατα καιρον τρεφονται, ουχ οσα
γαστερα κολακευει, αλλ' οσα την του σωματος διακρατει δυναμιν, τουτεστι τα προς
την χρειαν. Οι γαρ τοιουτοι εμψυχοι οντες δικαιοι, και δικαιως το δικαιον
μεταδιωκοντες, ου καταισχυνθησονται. Προς δε διανοιαν, πολις τροπικως η ψυχη·
ης ο βασιλευς νους· εαν ηι το ηθος νεαρωτερον, και τας ορμας των λογισμων οιονει
αρχοντας εχων, γαστριμαργιαι και ηδοναις σχολαζοντας, το ουαι προσκειμενον εξει·
ει δε η ψυχη, και ο ταυτης νους, τοις θειοις εντραφηι μαθημασιν, υιος εστι
ελευθερων, και ορμας εχει λογισμων κατα καιρον παντα πραττουσας, τα τε σωματι
καθηκοντα, και οσα τηι ψυχηι καταλληλα. Ουτω δε τραφεισα, και ουτως εαυτης
αρχουσα, και ταις προκοπαις δυναμουμενη η τοιαδε ψυχη, γη και πολις τροπικως
ονομασθεισα ουκ αισχυνθησεται. "Ἐν ολοκληριαις ταπεινωθησεται η δοκωσις, και
εν αργιαι χειρων σταξει η οικια· εις γελωτα ποιουσιν αρτον, και οινος ευφραινει
ζωντας· και του αργυριου επακουσεται συν τα παντα." Παραβολικως ημας
εκδιδασκει μη αργους ειναι περι την των αγαθων εργασιαν, ινα μη της νοητης ημων
οικιας, τουτεστι της ψυχης, η δοκωσις, οι ευτονοι λογισμοι, ταπεινωθωσι, και σταξηι
οικια υπο των της κακιας ρευματων παρενοχλουμενη, ινα μη και τας κτηθεισας
αρετας απολεσωμεν εξ αμελειας. Χρη τοιγαρουν συνεχως επισκεπτεσθαι την
ειρημενην οικιαν, και μη προς τα ηδη κατορθωθεντα βλεπειν, αλλα της δοκωσεως,
τουτεστι του τελους, επιμελεισθαι. Οι γαρ οκνηροι περι τας αρετας, εις ηδονην
μονην βλεποντες, και την νομιζομενην ευφροσυνην παρα ανθρωποις σχολαζουσι.
Και φασιν οτι δει χρηματα εχειν· τωι γαρ αργυριωι υποταγησεται τα παντα. Ἄλλως· Οι
μεν ουν οκνηροι κατασταζειν εωσι την εαυτων οικιαν· οι δε τοις της Ἐκκλησιας
αγομενοι νομοις, αρτον τινα μυστικον, και οινον προς το καταγελαιν των δαιμονων
δια της του μυστηριου δυναμεως εχουσιν· ειδοτες οτι του αργυριου ουτως του θειου
Λογου ονομαζομενου, του δι' ημας σαρκωθεντος, πασα η κτισις υπακουει. Χρη δε
ειδεναι, ως κατα τον αισθητον αρτον πολλαχου η Γραφη πασαν ξηραν τροφην λεγει·
οινον δε η υδωρ, υγραν. Τουτο σημαινων ο Μωσης, οτε τον νομον εδεχετο, ελεγε,
Τεσσαρακοντα ημερας αρτον ουκ εφαγον, και υδωρ ουκ επιον· αντι του, ουδεμιας η
ξηρας, ουτε υγρας τροφης μετελαβον. 93.605 "Και γε εν συνειδησει σου βασιλεα μη
καταρασηι, και εν ταμιειοις κοιτωνος σου μη καταρασηι πλουσιον· οτι πετεινον του
ουρανου αποισει την φωνην σου, και ο εχων πτερυγας απαγγελει λογον σου."
Πετεινον του ουρανου οι μεν την ψυχην αυτην ειπον, η το συνον πνευμα τωι
ανθρωπωι· τον δε εχοντα πτερυγας, η το αγιον Πνευμα το εν ειδει περιστερας φανεν,
και τα παντα πληρουν, και παντα επισταμενον· η τους αγιους αγγελους. Ἕτεροι δε εξ
εναντιας, τον μεν εχοντα πτερυγας, τον διαβολον εξειληφασι· πετεινα δε του
ουρανου, τους αυτου δαιμονας αεριους. Κατα δε τας παντων υποληψεις ο νους
τοιουτος εστι· Μη καταρασηι, φησι, βασιλεα η πλουσιον, μηδε εν παραβυστωι· η γαρ
φημη διατρεχουσα εις ακοας φερει του καταραθεντος την λοιδοριαν την σην·
καταρα δε εστι αιτησις κακων, η εαυτωι, η τωι πλησιον. ΚΕΦΑΛ. ΙΑʹ. "Ἀποστειλον τον
αρτον σου επι προσωπον του υδατος, οτι εν πληθει των ημερων ευρησεις αυτον."
Γεγραπται, ∆ιαθρυπτε πεινωντι τον αρτον σου. ∆ια δε του αρτου την πασαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

ελεημοσυνην εσημανε. Φησιν ουν, οτι Μετα δακρυων, τουτεστι μετα ελεημονικης
και συμπαθους διαθεσεως ποιει την ελεημοσυνην· αυτη γαρ σοι και συνδιαιωνιζει.
Ἄλλως· Ὕδατα η Γραφη πολλακις και τας των ανθρωπων συναγωγας ειωθε καλειν,
κατα το, Ῥυσαι με εξ υδατων πολλων, εκ χειρος υιων αλλοτριων. Ὦ ουν, φησι, των
θειων μαθηματων διδασκαλε, τον θρεπτικον σου λογον ον ειληφας εκ της δωρεας
του Πνευματος, αει τοις δεομενοις χορηγει, μισθον εχων της εργασιας, το τωι Θεωι
Λογωι συνειναι διηνεκως. "∆ος μεριδα τοις επτα, και γε τοις οκτω, οτι ου γινωσκεις
τι εσται πονηρον επι την γην." Ὁ την Παλαιαν προσιεμενος ∆ιαθηκην, δια τον εν
αυτηι σαββατισμον τον εν πνευματι τελουμενον, τουτεστι την των κακων αργιαν,
δεδωκε μεριδα τοις επτα. Ὁ δε την Νεαν καθ' ην η Κυριακη του Σωτηρος αναστασις,
η ογδοη και πρωτη αρχην εχουσα του μελλοντος αιωνος, δεδωκε μεριδα τοις οκτω.
Ἑκατερας ουν, φησι, τας ∆ιαθηκας δεχου. Ἄλλως· Εις εβδομαδα ο παρων
κατατεμνεται βιος. Κατεπαυσε γαρ, φησιν, ο Θεος απο παντων των εργων αυτου ων
εποιησε, εν τηι ημεραι τηι εβδομηι. Ἀρχη δε του μελλοντος αιωνος η ογδοη· ης
συμβολον η Κυριακη αναστασις. Ευσχημονως ουν, φησι, διαγε εν τωι παροντι βιωι,
και αποθησαυριζε σεαυτωι εις τον μελλοντα δι' εργων αγαθων, και τοις επτα, και
τοις οκτω μεριδα παρεχων. Ἄλλως· Ἑπτα του Πνευματος ενεργειας οιδε Ἡσαΐας.
∆υναται ουν και εξ αντιστροφου επτα καλεισθαι ο των Χριστιανων λαος, δια το
πλουτησαι του Πνευματος τας ενεργειας. Ὀκτω δε ο των Ἰουδαιων, 93.608 δια το τηι
ογδοηι ημεραι περιτεμνεσθαι. Ποιει τοιγαρουν, φησι, την ελεημοσυνην προς παντας
ανθρωπους. Το δε, οτι ου γινωσκεις τι εσται πονηρον επι την γην, κατα πασας
νοησεις τας εκδοχας. ∆εχου τας δυο ∆ιαθηκας, ινα το της αγνοιας και πονηριας
αποβαληις σκοτος. Ευσχημονως πραττε τα εν τωιδε τωι βιωι καθηκοντα, εν φροντιδι
τιθεμενος και τον μελλοντα αιωνα· ου γαρ οισθα ποιαι επιπονοι κολασεις
αποκεινται τοις μη παρεχουσι μεριδα τοις επτα, και γε τοις οκτω. Ποιει ελεημοσυνας
προς παντας ανθρωπους μετα απλοτητος καρδιας· ου γαρ επιστασαι τις ο αληθως
χρηιζων, η τις ο κατα πονηριαν και πλεονεξιαν αιτων. "Ἐαν πληρωθωσι τα νεφη
υετου, επι την γην εκχεουσι· και εαν πεσηι ξυλον εν τωι νοτωι, και εαν επι τωι Βοῤραι,
τοπωι ου πεσειται το ξυλον, εκει εσται." Προς μεν ρητον, η πρωτη λεξις δυναται και
περι ελεημοσυνης νοεισθαι· οτι ωσπερ τα νεφη κελευσει θειαι τον ομβρον επι παντας
ανθρωπους ραινουσι, τον αυτον τροπον δει και την ελεημοσυνην γινεσθαι. Προς δε
διανοιαν, νεφελαι οι αγιοι ανδρες ειρηνται, ων εις ην Μωσης ο λεγων,
Προσδοκασθω ως υετος το αποφθεγμα μου. Ουτοι πληρωθεντες του θειου λογου, του
γινομενου προς Ὠσηε, και τους λοιπους αγιους εκχεουσι τον καρπιμον υετον, ουκ
επι την Ἰουδαιαν μονην, αλλα και επι πασαν την γην, εις ην εξηλθεν ο φθογγος
αυτων. Και ταυτα μεν περι του υετου. Ξυλα δε ειρηνται παρα τηι Γραφηι και οι αγιοι
και οι αμαρτωλοι· νοτος δε εκλαμβανεται ο φωτεινος τοπος, και αυτο το φως το
αληθινον, ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος· βοῤρας δε ο ζοφωδης και σκοτους πληρης
διαβολος. Ἐν ωι δ' αν τοιγαρουν τοπωι, ειτε του φωτος, ειτε του σκοτους, ειτε τωι της
κακιας εργωι, ειτε τωι της αρετης, καταληφθηι εν τηι τελευτηι ο ανθρωπος, εν εκεινωι
μενει τωι βαθμωι και τηι ταξει, η εν φωτι μετα των δικαιων, και του παμβασιλεως
Χριστου, η εν τωι σκοτει μετα των αδικων και του κοσμοκρατορος. "Τηρων ανεμον
ου σπειρει, και βλεπων εν ταις νεφελαις ου θερισει. Ἐν οις ουκ εστι γινωσκων τις η
οδος του πνευματος, ως οστα εν γαστρι της κυοφορουσης· ουτως ου γνωσηι τα
ποιηματα του Θεου οσα ποιησει τα συμπαντα." Οι τους ανεμους επιτηρουντες ου
σπειρουσι. Πολλακις γαρ ο σημερον πνεων αυριον ου πνει· και το εναντιον· και
πολλακις σημερον μεν υει, αυριον δε ανεχει τον ομβρον ο Θεος. Ὥστε ου δει
παρατηρεισθαι, αλλ' επ' ελπιδι σπειρειν, τηι του Θεου αγαθοτητι θαῤρουντας. Ἐαν δε
παρατηρουμενοι υπερθωμεθα τον καιρον του σπορου, ου θεριζομεν. Ἐπιτηρειν δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

ακριβως ου δυναμεθα του αερος την καταστασιν, επειδη αγνοουμεν του πνευ 93.609
ματος την οδον, σοφως και ποικιλως του Θεου τα καθ' ημας παντα διεποντος. Ουτως
τε αγνοουμεν τας περι ημας του Θεου διοικησεις, ως τα κυοφορουμενα οστα της εν
γαστρι εχουσης. Τις γαρ οιδε ποτερον αῤρεν η θηλυ το κυοφορουμενον, η αρτιον η
κατα τι μερος κολοβον; Ει δε το μορφωθεν ουκ ισμεν τι ποτε εστι, πολλωι πλεον
αγνοουμεν πως το εμβρυον συνισταται, πως τα οστα συντιθενται, πως ευθετιζεται
του παντος σωματος η αρμονια. Και συ τοινυν, φησι, μη πολυπραγμονων και
αναζητων τινι δουναι, η τινι μη δουναι οφειλεις, και ποτερον πιστος, η απιστος, η
δικαιος, η αδικος, απολεσηις του σπειραι τον καιρον, και ουχ ευρησηις εν καιρωι
θερισαι· αλλ' ανυπερθετως και εν απλοτητι καρδιας την ελεημοσυνην εργαζου· ου
γαρ οιδας ει ον συ νομιζεις αδικον, το πνευμα δικαιοι. Και το αναπαλιν. "Ἐν πρωΐαι
σπειρον το σπερμα σου· και εν εσπεραι μη αφιετω η χειρ σου, οτι ου γινωσκεις ποιον
στοιχησει, τουτο η τουτο· και εαν τα δυο επι το αυτο, αγαθον." Ὁ το σκοτος της
αγνοιας της εαυτου διανοιας απελασας, εναρχομενος των αρετων εν πρωΐαι σπειρει,
κατα το, Ἕως ημερα εστι, εργαζεσθε. Ἐαν δε και διαμενηι μεχρι τελους την
πρακτικην μετιων αρετην, εως εσπερας ουκ αφηκε, ουδε ηπρακτησεν η χειρ αυτου
αγαθοεργουσα. Ἀρχομενος ουν αρετης μεχρι τελους διαμενε· ουκ οιδας ποια σου
εργα αγαθα αρεσει τωι κριτηι, τα εν αρχηι, η τα προς τωι τελει. Ει δε εκατερα επι το
αυτο αρεσοι, πληρης αγαθοτητος η τοιαυτη εργασια. Ἢ και ουτως· Ἐκ πρωτης
ηλικιας εργαζου την αρετην, και μη λεγε, Νυν μεν νεωτερος ὣν απολαυσω των του
βιου τερπνων, εν δε τωι γηραι μετανοω· ουκ οιδας τι σοι ακολουθησει, η ποτε
επιστησεται σοι η τελευτη· ωστε καλον αει εργαζεσθαι την αρετην, και την εαυτωι
πασαν δυναμιν ποιειν· Θεον δε παρακαλειν, εφ' ωι τα παρ' ημων ταττομενα αρεστα
τηι αυτου αγαθοτητι καταφανηναι. "Και γλυκυ το φως, και αγαθον τοις οφθαλμοις
το βλεπειν συν τον ηλιον· οτι και εαν ετη πολλα ζησεται ανθρωπος, εν πασιν αυτοις
ευφρανθησεται, και μνησθησεται τα εργα του σκοτους, οτι πολλα εσονται· και παν το
ερχομενον ματαιοτης." ∆ιδασκει ποιαν πρωΐαν εφησε σπειρειν, ηγουν, την ηδειαν
και γλυκειαν τοις νοητοις οφθαλμοις, ην εργαζεται ο της δικαιοσυνης ηλιος,
καταυγαζων ημων τας ψυχας. Ὥσπερ γαρ οι τον αισθητον ηλιον βλεποντες, δι'
αυτου βλεπουσι και τα ορατα, και ουτω τας αισθητας εργασιας μετερχονται· οι δε μη
βλεποντες τον ηλιον, ουδε ενεργειν δυνανται, τωι μη οραιν τα υπ' αυτου 93.612
φωτιζομενα· ουτως και οι τον νοητον ηλιον ενοπτριζομενοι δι' αυτου
καταφωτιζονται, προς το οραιν και βλεπειν α δει πραττειν κατα το αυτου θελημα, και
ων απεχεσθαι. Ὁ δε κατα το του λογου βουλημα ζων, καν πολυετιαν διαγενηται εν
τωιδε τωι βιωι τωι επιμοχθωι ειναι δοκουντι, κατευφραινεται την ψυχην, τα τε πρακτεα
και τα νοητα καλλη περιαθρων, δια των φωτεινων του προρηθεντος ηλιου
μαρμαρυγων εκλαμπομενος. Ἀναλογιζεται δε ο τοιουτος και τας ημερας του σκοτους
του μελλοντος τους ασεβεις διαδεχεσθαι, και μνημονευων οτι ατελευτητοι
τυγχανουσι· και οτι ματαιοτης εκδεχεται τους αμαρτωλους, τουτεστι κολασις, κατα
κρατος εκτρεπεται την κακιαν. "Ευφραινου, νεανισκε, εν νεοτητι σου, και
αγαθυνατω σε η καρδια σου εν ημεραις νεοτητος σου, και περιπατει εν οδοις καρδιας
σου αμωμος, και εν ορασει οφθαλμων σου." Τωι ειπειν, Και περιπατει εν οδοις
καρδιας σου αμωμος, εδειξε οτι την πνευματικην ευφροσυνην παραινει τωι νεανισκωι
ευφραινεσθαι. Νεανισκον δε τον κατα ψυχην ακμαιον και δυναμενον επαποδυεσθαι
κατα του πονηρου φησι, τον απεκδυσαμενον τον παλαιον ανθρωπον, και
ενδυσαμενον τον νεον, τον κατ' εικονα Θεου. Ὁ δε τοιουτος εν οδοις καρδιας
περιπατων αμωμος, τουτεστι αυτην την ψυχην ασφαλιζομενος, και καθαρευων την
διανοιαν, εχει μεν αναγκαιως καθαρα και τα του σωματος αισθητηρια. Πλην γινεται
διορατικος, και θεωρει καλλη θαυμασια, ευφραινομενος εν τηι αυτου πνευματικηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

νεοτητι, και τηι των νοητων ομματων θεωριαι. Ἐπειδη δε τωι του αῤρενος ονοματι
συνεχως η Γραφη μεμνηται, ενθα κοινας ποιειται τας παραινεσεις· ιστεον ως εκ του
κυριωτερου μερους (Κεφαλη γαρ γυναικος ο ανηρ) ποιειται τον λογον. Ἐπει η της
ψυχης ουσια μια, και εις εσμεν παντες εν Κυριωι· το γαρ της θηλειας και του αῤρενος,
σωματων μονον εστι διαφορα. Ὥστε καν νεανισκον ακουσηις παραινουμενον,
ανδρας ομου και γυναικας νοει. Καν ο Παυλος ειπη, Ἡρμοσαμην υμας ενι ανδρι,
παρθενον αγνην παραστησαι τωι Χριστωι, παλιν ομοιως ανδρας τε και γυναικας
εκλαμβανε. Και γνωθι επι πασι τουτοις, οτι αξει σε ο Θεος εν κρισει. ΚΕΦΑΛ. ΙΒʹ. "Και
αποστησον θυμον απο καρδιας σου, και παραγαγε πονηριαν απο σαρκος σου, οτι και
η νεοτης και η ανοια ματαιοτης. Και μνησθητι του Κτισαντος σε, εν ημεραις
νεοτητος σου, εως ου μη ελθωσιν αι ημεραι της κακιας, και φθασωσιν ετη, εν οις
ερεις. 93.613 Ουκ εστι μοι εν αυτοις θελημα." Νυν αναμιμνησκει του θειου κριτηριου,
και φησιν, Οια αυτεξουσιος, αποστησον θυμον απο καρδιας σου· δυνασαι γαρ τωι
λογικωι χρωμενος χαλινουν τον θυμον. Πονηριαν δε σαρκος φησι πασαν μεν
αμαρτιαν. Τα γαρ της αμαρτιας εργα, εργα φησι σαρκος ο Ἀποστολος. ∆ιαφεροντως
δε πονηρια σαρκος η πορνεια· τα δε παθη νεωτερας εισι διανοιας και αστατου
κινηματα. Τηι δε νεαι ταυτηι διανοιαι και η ανοια παρεζευκται, ουδεν ετερον ουσα η
ματαιοτης. Ει δε θελεις, φησι, εκβαλειν ταυτην την διανοιαν, και χαλινωι δησαι της
νεωτερικης φρονησεως την ορμην, αληστον εχε του Θεου την μνημην. Ἡμερας δε
νεοτητος, τον παροντα αιωνα φησι, ως προς την του μελλοντος τελειοτητα. Ἐαν γαρ
εν τωι παροντι εκβαληις την μνημην του Θεου, και τα καθ' ηδονην πραξηις, εφισταται
ο καιρος της κολασεως, ον δη και ημεραν κακιας φησι, της των αμαρτωλων
κολασεως. Και τοτε λεξεις, οτι Ουκ εστι μοι θελημα εν αυτοις. Ουδεις γαρ εν
βασανοις ων θελημα εχει του βασανιζεσθαι. Ἰστεον τοιγαρουν ως ο νυν τοις ιδιοις
θελημασιν εξακολουθων υπο ανοιας και ατελους διανοιας, και ου ταις του Κυριου
εντολαις, εν τωι καιρωι της κολασεως, ως ου θελει, βασανιζεται. "Ἕως ου μη
σκοτισθηι ο ηλιος, και το φως, και η σεληνη, και οι αστερες, και επιστρεψωσι τα νεφη
οπισω του υετου, εν ημεραι ηι αν σαλευθωσι φυλακες της οικιας, και διαστραφωσιν
ανδρες της δυναμεως, και ηργησαν αι αληθουσαι οτι ωλιγωθησαν, και σκοτασουσιν
αι βλεπουσαι εν ταις οπαις, και κλεισουσι θυραν εν αγοραι εν ασθενειαι φωνης της
αληθουσης." Ἤκουσα τινος και περι της μερικης εκαστου συντελειας διηγουμενου
τα εις τον τοπον· και ετερου περι της καθολου συντελειας· και αλλου προς
υψηλοτεραν θεωριαν αναγοντος τα γεγραμμενα. Ἅπαντα δε υμιν συντομως
εκθησομαι. Φροντισον, φησιν, ω νουθετουμενε, εως εχεις αυτεξουσιον θελημα, και
δυνηι προς αρετην ρεψαι της σαυτου σωτηριας. Μετα γαρ τον παροντα βιον ουχ ως
θελεις, αλλ' ως ου βουλει, κολαζηι. Φροντισον ουν σαυτου προ της σης τελευτης,
πριν αν σκοτωθηι σοι ο ηλιος, και η σεληνη, και τα "αστρα, απερ εν τηι εκαστου
τελευτηι συμβαινει, αορασιαι κατεχομενου, και πριν εις το συγγενες υδωρ και εις την
γην αναλυθηις. Το γαρ νυν οια νεφος επικειμενον τηι ψυχηι σωμα εις τα συγγενη
στοιχεια αναλυεται, την γην και το υδωρ. Ἐν δε τηι ημεραι της τελευτης, και της
οικιας οι φυλακες, τουτεστι της ψυχης, σαλευονται, και διαστρεφονται οι ευτονοι
λογισμοι· ανδρες της δυναμεως ονομασθεντες, αγωνιωντες την φοβεραν του
σωματος εξοδον. ∆υνατον δε και φυλακας οικιας τους αισθητους οφθαλμους νοησαι,
αποτιθεμενους την οπτικην δυναμιν εν καιρωι τελευτης. Τοτε και αι αληθουσαι
αργουσιν, οι οδοντες οι καταλεαινοντες την τροφην· ουχ οτι παντως κατα αριθμον
ολιγουνται, αλλ' αντι του, την οικειαν ενεργειαν αποθησονται. Και αι κοραι δε των
οφθαλ 93.616 μων αι ως δι' οπων βλεπουσαι, σκοτωι περιβαλλονται, αποκλειομενης
πασης πορειας εν τωιδε τωι βιωι, οταν αρξηται ασθενη και αμυδρα φθεγγεσθαι, δια της
φωνης της δια των οδοντων εξηχουμενης, ο τα τελευταια αναπνεων. Πριν ουν εν τηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

τελευτηι ταυτα σε καταλαβειν, εργαζου την αρετην. Ἄλλως· Ἐν τηι γενικηι συντελειαι,
ωσπερ δια του λογου του Θεου η κτισις συνεστη, ουτω και δια του θειου
προσταγματος αναλυεται. Συντελουμενου γαρ του αισθητου κοσμου, περιττη των
φωστηρων η χρεια· τοτε δη, τοτε ουδε των υετων εστι χρεια των κατω δευοντων την
γην· αλλα τροπον τινα αποστρεφουσιν αι νεφελαι οπισω του υετου, αντι του, ουτε
ομβροτοκουσιν, ουτε τον υετον κατασταζουσιν, η και αυτωι συναναλυονται τωι υετωι·
ουτε γαρ υετων ουτε νεφελων χρεια. Ει δε εις ετεραν τωι ∆ημιουργωι χρειαν
υπηρετουσιν, ισως οχηματα τοις αγιοις γινομενα· τοτε και σαλευονται οι φυλακες
της οικιας, αγιοι ανδρες της δυναμεως λεχθεντες, διαστρεφομενοι μεν υπο του
Ἀντιχριστου, ου μην εξατονουντες η καταπιπτοντες. Αυτοι γαρ εισιν οι φυλακες της
τε Ἐκκλησιας, και τουδε του κοσμου, δι' ους και συνισταται. Τοτε ολιγουνται και αι
αληθουσαι· αληθουσας δε τους Ἰουδαιους εκληπτεον, τους τον βαρυν και επιμοχθον
ζυγον ελκοντας του νομου. Ὀλιγουνται δε, δια το παντας, πλην ολιγων,
δεδραμηκεναι τηι πιστει του Χριστου. Τοτε γαρ πας Ἰσραηλ σωθησεται, αντι του, οι
πλειονες. Τοτε αυτοι οι ολιγοι οι μη προσδεδραμηκοτες τηι πιστει, οι νυν ως δι' οπων
δια του νομικου γραμματος βλεποντες, τελειως σκοτιζονται, τηι ενεργειαι της πλανης
πεισθεντες, και αποκλεισαντες εαυτοις εν τωιδε τωι βιωι την θυραν της σωτηριας.
Ἀγορα γαρ ο παρων ωνομασθη βιος. Τουτο δε πασχουσι δια το εναπομειναι εν τηι
ασθενειαι της φωνης της αληθουσης, τουτεστι του νομικου γραμματος. Βαρυς γαρ ο
νομος και ασθενης, μηδενα δυναμενος τελειωσαι, ως και ο Ἀποστολος φησι· Το γαρ
ασθενες του νομου, εν ωι ησθενει δια της σαρκος· και τα εξης. "Και αναστησεται εις
φωνην του στρουθιου, και ταπεινωθησονται πασαι αι θυγατερες του ασματος και γε
απο υψους οψονται και θαμβους εν τηι οδωι. Ἐνταυθα σοφος περι της καθολου
αναστασεως φησι, οτε οι νεκροι ανιστανται εν κελευσματι, εν φωνηι αρχαγγελου.
Κελευσματι δε του στρουθιου, του ενανθρωπησαντος Λογου, ος δια την εν σταυρωι
μονωσιν ελεγε, Ἐγενηθην ως στρουθιον μοναζον επι δωματος. Τοτε ταπεινουνται αι
θυγατερες του αισματος, αι εν τωιδε τωι βιωι τρυφησασαι, και σπαταλησασαι και τηι
φωνηι των οργανων και των ᾀσμα 93.617 των επικροτησασαι ψυχαι, η και αι των
ψευδοδιδασκαλων, αι τηι καλιῤρημοσυνηι και απατηι δικην αισματος τοις λογοις
χρωμεναι, ηδονην ολεθριαν εποιουν τοις ακουουσι. Και αι των Ἰουδαιων δε ψυχαι,
θυγατερες ουσαι του αισματος, ταπεινουνται, οτι μη ηκουσαν ᾀδοντων των
προφητων· Ἄσω δη τωι ηγαπημενωι ᾆσμα του αγαπητου· και οσα τοιαυτα. Αυται δε
πασαι αι προειρημεναι των αμαρτωλων ψυχαι, ταχα δε αι των δικαιων εκθαμβοι
γινονται, οταν απαγωνται εν τηι οδωι· και ορωντες απο του υψους ερχομενον επι των
νεφελων Υιον του ανθρωπου εν τηι δοξαι του Πατρος αυτου. "Ἀνθησει το αμυγδαλον,
και παχυνθηι η ακρις, και διασκεδασθηι η καππαρις." Τον ενεστωτα βιον νοησας ο
Σολομων, κατα το εν τοις Ἄσμασι φερομενον. Ὁ χειμων παρηλθε. Ἔαρ, τοις δικαιοις
αναλαμποντα τον μελλοντα βιον εφη, εν οις επαγει· "Τα ανθη ωφθησαν εν τηι γηι
ημων." Το αυτο τοινυν κανταυθα επορευθη εαυτωι, και φησιν οτι τοτε ανθει το
αμυγδαλον, και παχυνεται η ακρις, και διανοιγεται η καππαρις· ουτω γαρ ετερος των
ερμηνευτων εκδεδωκε. Ταυτα δε πεφυκε εν τωι εαρι γιγνεσθαι. Φησι ουν οτι ο
μελλων βιος εαρι εοικε. Ἄλλως· Φασιν οι περι ταυτα ησχολημενοι, προ παντων
δενδρων ανθειν το αμυγδαλον, και μετα παντα αποβαλλειν τα φυλλα, ως ειναι
τροπον τινα το φυτον αειθαλες. Ἴσμεν δε οτι το αμυγδαλον τουτο δη το καρυον
τριπλουν εστι την φυσιν· τοτε γαρ εξωθεν εχει λεπος, και μετα τουτο το οστρακωδες,
ειτα ενδοθεν το εδωδιμον. Τοιουτος δε και ο ανθρωπος, εκ σωματος, και πνευματος,
και ψυχης συνεστως. Τοτε ουν, φησι, ανθουσιν οι δικαιοι, δικην αμυγδαλων,
ολοκληρα διασωζοντες και ψυχην, και σωμα, και πνευμα. Ἄλλως· Ἡ ραβδος Ἀαρων
η βλαστησασα,καρυΐνη τε ην, και καρυα γε εφερε, της ραβδου της εκ της ριζης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

Ἰεσσαι, του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου τυπον επεχουσα. Φησι ουν οτι εν τωι
μελλοντι αιωνι ο ιερατικος ανθει λογος, τα τελεια μαθηματα τοις αξιοις παραδιδους.
Των δε δικαιων εν τουτοις οντων, φησι, η ακρις παχυνεται· αντι του, τροφην η
κολασις δεχεται τους αμαρτωλους, και τροπον τινα παχυνεται. Ἡ γαρ ακρις
κολασεως φερει συμβολον· δια γαρ ταυτης ο Θεος τους Αιγυπτιους εκολασε. Τουτων
δε ουτως πραττομενων, και των μεν δικαιων ανθουντων τοτε, κολαζομενων δε των
αμαρτωλων, διασκεδαννυται και εξαφανιζεται η καππαρις, πικρα τις ουσα, και
συμβολον της οδυνηρας αμαρτιας. Ἡ γαρ κακια ανυπαρκτος ουσα, και εις
ανυπαρξιαν παντως χωρησει. "Ὅτι επορευθη ο ανθρωπος εις οικον αιωνος αυτου."
Οιμοι, φησιν ο ∆αυιδ, οτι η παροικια μου 93.620 εμακρυνθη. ουκ οικησιν, αλλα
παροικιαν τον ενεστωτα βιον λεγων. Τοτε ουν, φησι, μεταστας εκ τησδε της
παροικιας ο ανθρωπος, εις τον αιωνιον αυτου οικον, τον αιωνα τον μελλοντα,
πορευεται. "Και εκυκλωσαν εν αγοραι οι κοπτομενοι." Τοτε και οι εν τωιδε τωι βιωι
αμαρτωλοι κλαιουσι και κοπτονται. Ἀγορα δε οδε ο βιος ελεχθη, δια τα εν αυτωι
συναλλαγματα. "Ἕως ου μη ανατραπηι σχοινιον του αργυριου." Προς τον
παραινουμενον ο λογος. Σπουδασον, φησι, ω νεανισκε, αγαθοεργιαι μειλιξασθαι τον
κριτην, πριν ανατραπηναι τον πλουτον, και το της φιλαργυριας σχοινιον, το πασαις
αμαρτιαις καταδεσμευον· ριζα γαρ παντων των κακων η φιλαργυρια. Πριν ουν τονδε
τον βιον παρελθειν, εν ωι χρηματων απατη, και φιλαργυριας ερως, ευτρεπισον σου
τα εργα προς την εξοδον. "Και συντριβηι το ανθεμιον του χρυσιου." Ἀνθεμιον, η το
ανθος, και η ωραιοτης του χρυσιου, η και η θηκη, εν ηι πεφυκαμεν αποτιθεσθαι το
χρυσιον. Πριν ουν, φησι, τα τηιδε παρελθηι πραγματα, μετελθε την αρετην. Ἄλλως·
Ἀργυριον πολλαχου της Γραφης ο θειος ειρηται λογος· χρυσον δε εκλαμβανομεν τον
νουν· ανθεμιον δε χρυσιου το εν ημιν ηγεμονικον. Πριν ουν, φησι, παυσηται ο λογος
ο διδασκαλικος, ο δικην τριπλοκου σχοινιου, ητοι φραγελλιου τα εν ημιν
απελαυνων παθη, δι' ου δυνηι καθαραι το εν σοι ηγεμονικον· αντι του, εως ει εν τωιδε
τωι βιωι, πολλην σαυτου ποιησον επιμελειαν. "Και συντριβηι η υδρια επι της πηγης."
Ἐνταυθα φιλοσοφει περι του ανθρωπινου φυραματος. Ἵνα γαρ μη τις νομισηι εις
ανυπαρξιαν χωρειν το σωμα διαλυομενον, δια συμβολου διδασκει την αυτου
παραμονην. Ὥσπερ γαρ υδριας προς τηι πηγηι συντριβομενης, το υδωρ ουκ
απολλυται, αλλ' εις την εαυτου πηγην ερχεται· και παλιν οταν τις εθεληι, τουτο
εξαντλει· ουτω και το σωμα διαλυομενον επι την εαυτου πηγην (την γην) επανεισιν,
ετοιμον ον παλιν συστηναι, οταν ο την αρχην αυτο διαπλασας βουληται. Ἄλλως το
της υδριας υδωρ εις την πηγην εκχεομενον ουκ απολλυται, αλλα μετα του
πληρωματος εστι του εν τηι πηγηι. Ὅταν ουν εκ του μερους καταργηθηι, κατα τον
Ἀποστολον, τοτε το τελειον ερχεται. Ἡ ουν μερικη γνωσις η νυν εν ημιν ουσα, τοτε
την τελειοτητα προσλαβουσα, ως υδωρ εστι υδριας εν οληι πηγηι, το μερος
προσλαβουσα, ηγουν την τελειοτητα. "Και συντροχασηι ο τροχος επι τον λακκον."
Κατα ετερολεξιαν το αυτο νοημα εφησε. Συντροχασαι 93.621 γαρ εστι τον τροχον επι
τον λακκον, το κλασθηναι τον τροχον, και πεσειν εν τωι λακκωι, μετα του κεραμιου
του υδατος. Τροχον δε λεγει τον επικειμενον τωι λακκωι, δι' ου ποιουνται την
ανιμησιν. Ὁμοιως δε κανταυθα το υδωρ επι τον λακκον εκχειται. Ἄλλως· Τροχος
οδε ο βιος καλειται, δια το κινεισθαι, και κυλιεσθαι, κατα το· Φωνη της βροντης εν
τωι τροχωι. Πριν ουν, φησι, κυλιομενος ουτος ο τροχος, αντι του, ο βιος, αποκυλισηι
ημας εις τον λακκον, της εαυτων σωτηριας φροντισωμεν. Λακκος δε ο ᾅδης
ωνομασθη, κατα το· Ἔσωσας με εκ λακκου κατωτατου, και απο των καταβαινοντων
εις λακκον. "Και επιστρεψηι ο χους εις την γην, ως ην." Προς γαρ το συγγενες
στοιχειον αναλυεται το σωμα, κατα το, Γη ει, και εις γην απελευσηι. "Και το πνευμα
επιστρεψηι προς τον Θεον, ος εδωκεν αυτο." Το πνευμα ει μεν λεγοιτο μετα ψυχης, το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

συνεζευγμενον τηι ψυχηι το πνευμα νοουμεν· ει δε απλως ουτως ωσπερ νυν, αυτην
την ψυχην νοουμεν το πνευμα. Του ουν σωματος, φησι, εις την γην αναλυομενου, η
ψυχη προς τον Θεον επανερχεται, των βεβιωμενων τους λογους αποδωσουσα, ος
εποιησεν αυτην. Ου γαρ απο γης η του ανθρωπου ψυχη· αλλ' ως αυτος οιδε μονος ο
ταυτης ∆ημιουργος, και συνισταται, και συνδεσμειται τωι χοικωι τουτωι σωματι,
ωσπερουν και εξαγεται υπο μονου του συνδησαντος. "Ματαιοτης ματαιοτητων,
ειπεν ο Ἐκκλησιαστης, τα παντα ματαιοτης· και περισσον οτι εγενετο Ἐκκλησιαστης
σοφος, και οτι εδιδασκε γνωσιν συν τον ανθρωπον. Και ους εξιχνιασεται κοσμιον
παραβολων." Τον πολλακις ανωτερω λογον αναλαμβανει, και αποφαινεται τα εν
κοσμωι παντα ματαιοτητα· και φησιν, οτι τουτο περισσον εσχεν ο Ἐκκλησιαστης,
αντι του, κατεξαιρετον και ιδιον, κτημα της σοφιας· κτημα γαρ οντως μονου του
σοφου η σοφια. Και οτι εσχηκως ταυτην εφθονησε τοις λοιποις ανθρωποις· αλλ'
απερ εμαθε εξ αυτης, ταυτα τοις ανθρωποις παρεδωκε· την τε γνωσιν δηλαδη των τε
αισθητων και νοητων. Ειτα φησι, Και ο εχων ους κεκαθαρμενον, δηλονοτι οιος ην ο
λεγων, Προσεθηκε μοι ωτι του ακουειν, δυναται ανιχνευειν τα κοσμια εν
Παραβολαις λεγομενα. Ἢ και ουτως· Ὁ εχων κοσμιον ους, κεχρυσωμενον υπο του
λογου, οιον ην το της Ῥεβεκκας, το δεξαμενον τα ενωτια του παιδος Ἀβρααμ,
δυναται ακουειν τα παραβολικως λεγομενα. "Πολλα εζητησεν ο Ἐκκλησιαστης του
ευρειν λογους θεληματος, και γεγραμμενους ευθυτητος λογους αληθειας. Λογοι
σοφων ως τα βουκεντρα. και ως ηλοι πεπυρωμενοι, οι παρα των συνταγματων
εδοθη 93.624 σαν, εκ ποιμενος ενος· και περισσον εξ αυτων." Λογους θεληματος φησι
τους του θεληματος του Θεου, καθ' ους πολιτευομενος ανθρωπος της αιωνιου ζωης
επιλαμβανεται· η και τους μυστηριωδεις λογους, περι ων εφησε εν ψαλμοις ο Σωτηρ,
Του ποιησαι, ω Θεος, το θελημα σου εβουληθην. Θελημα δε ην του Πατρος η του
Μονογενους ενανθρωπησις. Του θειου τοινυν βουληματος τους λογους, και αυτης
της σοφιας, η τις ευθυτης και αληθεια καλειται, εκ των γεγραμμενων παρα τοις
προφηταις, ανεζητουν, φησιν· ου γαρ απλως θελησαι δει μονον, αλλα και επι πολυ
ζητησαι. Ὁ γαρ ζητων ευρισκει, και τωι κρουοντι ανοιγησεται. Ταυτα ουν ζητων ο
Ἐκκλησιαστης, εγνω οτι οι λογοι των θεοσεβων εοικασι βουκεντροις. Ὥσπερ γαρ τα
βουκεντρα πληττουσι τους βοας, επι τωι την αυλακα τωι αροτρωι τεμνειν· ουτω και οι
των θεοσοφων ανδρων λογοι διεγειρουσιν ημας τους επ' ελπιδι αροτριωντας,
ανατεμνειν της ψυχης την αυλακα, και διακαθαιρειν, και καταφυτευειν τα καλα της
αρετης μοσχευματα. Ἐοικασι δε και ηλοις πεπυρωμενοις, οι τινες βαθυτερον και
ευμαρεστερον τοις ξυλοις προσπηγνυνται· ουτω και οι τουτων λογοι εις το βαθυ της
διανοιας ημων εγκαταπηγνυνται. Ουτοι δε οι λογοι, φησιν, παρα των συνταγματων
εδοθησαν· ετερα δε βιβλια παρα των συνθεσματων εχουσι. Συνταγματα δε νοει, η
συνθεσματα, τα του Θεου ποιηματα, τα ακροφυως συντεταγμενα, και εναρμονιως
συντεθεντα, εξ ων αναλογως τον γενεσιουργον αυτων καταλαμβανομεν· και
συνταγματα, τας δυο ∆ιαθηκας, Παλαιαν και Καινην. Ποθεν δε ημιν η γνωσις εδοθη
της των αισθητων θεωριας, και της των νοητων καταληψεως; Ἐκ ποιμενος ενος.
Ποιου ποιμενος; του και τα εν ουρανοις, και τα επι γης λογικα ποιμαινοντος, του
φησαντος· Ἐγω ειμι ο ποιμην ο καλος. Ἀλλα, Και περισσον, φησι, εξ αυτων. Ποιον το
περισσον; εκ της τουτων γνωσεως, οτι ζωην αιωνιον κληρονομουμεν, οτι και αυτον
αξιουμεθα τον καλον Ποιμενα εχειν διδασκαλον, και οτι οι ταυτης της γνωσεως εν
τωιδε τωι βιωι καταξιωθεντες, και της τελειας γνωσεως εν τωι μελλοντι καταξιουνται,
καθαροι καθαρως υπο της αγιας και ομοουσιου Τριαδος ελλαμπομενοι. "Υιε,
φυλασσου του ποιησαι βιβλια πολλα, οτι ουκ εστι περασμος· και μελετη πολλη,
κοπωσις σαρκος." Πολλα βιβλια, και λογοι πολλοι οι μη προς τον αυτον σκοπον
νενευκοτες, οι τοιουτοι λογοι και οχληροι τυγχανουσιν. Ὅταν μεν γαρ τις τον περι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

αληθους θεοσεβειας εκτιθηται λογον, καν εν πολλωι τωι χρονωι διαλεγηται, ως ο
ιερος αποστολος εν τηι σχοληι τυραννου επι τρεις νυκτας εδιδασκε τα περι του
Κυριου· ουτος ουτε πολλα λεγει, ουτε οχληρος 93.625 εστι, αλλα και ακορεστος τοις
ακουουσιν. Ουτω και τα των θειων Γραφων βιβλια πολυστιχα τυγχανοντα, ου πολλα
λεγονται, αλλα νομος Κυριου· επειδη εις αμφοτερων των ∆ιαθηκων ο νομοθετης,
και προς ενα σκοπον απαντα βλεπουσιν, ως και αυτος ημων ο Κυριος εδιδαξε, ο
μεγας Ἐκκλησιαστης, η σοφια του Πατρος, Ἀγαπησεις, λεγουσα, Κυριον τον Θεον σου
εξ ολης της καρδιας σου, και τον πλησιον σου ως εαυτον. Ἐν γαρ ταυταις ταις δυσιν
εντολαις ολος ο νομος, και οι προφηται κρεμανται. Ὁραις εν ενι λογωι τα πολυεπη
βιβλια συγκεφαλαιουμενα, και δια τουτο μη οντα πολλα; Ποια τοιγαρουν ο
Ἐκκλησιαστης αποτρεπει βιβλια ποιειν; Τα των Ἑλληνων, των τας αλληλων
ανατρεποντων δοξας, και ακηρυκτον προς εαυτους εχοντων πολεμον· τα των
αιρετικων, των αλληλοις αντιμαχομενων· τας των Ἰουδαιων δευτερωσεις τας
απεραντους και μυθικας. Ἑρμηνευειν γαρ σχηματιζομενοι τας Γραφας, εις μυθους
και γενεαλογιας εξετραπησαν, και παραδοσεις τινας ου κατα το του νομοθετου
βουλημα. Ἡ εν τοις τοιουτοις βιβλιοις πολλη μελετη κοπωσις εστι σαρκος, μονον το
σωμα ταλαιπωρουσα, και καρπον μηδενα φερουσα. Ἡ δε περι τα θεια βιβλια μελετη
περι ην ημας ενασχολεισθαι ημερας και νυκτος ο αγιος [∆αυιδ] εγκελευεται λεγων·
Και εν τωι νομωι αυτου μελετησαι ημερας και νυκτος· ου κοπωσις υπαρχει σαρκος,
αλλα ψυχης αγαλλιασις. Καν γαρ εν ιδρωσι και δακρυσι σπειρωμεν, φιλοπονουντες
περι το καλον, εν αγαλλιασει θερισομεν τον ευκλεα της αρετης καρπον. Ἀγαθων γαρ
πονων ευκλεης ο καρπος. Υιον δε εαυτου τον νουθετουμενον ο Ἐκκλησιαστης καλει·
διο προσηκει το πατρικον ημας φυλαττειν αξιωμα, μη παραβαινοντας τας πατρικας
εντολας. Το δε, Ουκ εστι περασμος, αντι του, περας των πονων περι τα ματαια· η οτι
τινα εξ αυτων καρπον ουκ εστιν ευρειν· η οτι αναριθμητοι αι μυριαδες των εν τωι
κοσμωι φερομενων βιβλιων τυγχανουσιν. "Τελος λογου το παν ακουε· τον Θεον
φοβου, και τας εντολας αυτου φυλασσε, οτι τουτο πας ανθρωπος· οτι συμπαν το
ποιημα αξει ο Θεος εν κρισει, εν παντι παρεωραμενωι, εαν αγαθον και εαν πονηρον."
Ἐγω δε σοι, φησι, κεφαλαιωδη και επιτομωτατην σωτηριας οδον υποδεικνυμι· Τον
Θεον φοβου, και τας εντολας αυτου φυλασσε· φοβον ου τον εισαγωγικον και εμπαθη
δια τας κολασεις, αλλα τον αγνον και αγνοποιον, τον δια την στοργην του
προσταξαντος πατρος οφειλομενον. Ει μεν γαρ δια το δεος της κολασεως μη
πορνευσωμεν, ευδηλον ως ει μη προεκειτο τα της τιμωριας, επορνευσαμεν αν,
πορνικην εχοντες προαιρεσιν. Και ουτως εφ' εκαστου των απηγορευμενων νοει. Ἐαν
δε μη δια την απειλην της κολασεως, αλλ' αυτα μισησαντες τα φαυλα, 93.628
τουτων αποσχωμεθα, φιλιαι τηι προς τον τουτο νομοθετησαντα, εργαζομεθα τας
εντολας, και φοβουμεθα μη παραῤρυωμεν. Ἐν γαρ τωι φοβεισθαι το εργαζεσθαι, και
εν τωι εργαζεσθαι το φοβεισθαι μη τι των εντεταγμενων παριδωμεν. Ουτος ο φοβος
αγνος τυγχανει δι' αυτο το καλον γινομενος, και αφανιζει τας ημετερας ψυχας,
ισοδυναμος ων τηι αγαπηι. Ὁ δε τουτον εχων τον φοβον, και τας εντολας φυλασσων,
ουτος εστι σοφος πας ανθρωπος, αντι του, ο τελειος και ανελλιπης. Ταυτα δε, φησι,
ποιει ασφαλως, επισταμενος οτι παν το λογικον ποιημα, το και αυτεξουσιωι
προαιρεσει τετιμημενον, αξει ο Θεος εις κρισιν, λογους ημας απαιτων των
πεπραγμενων, η και παρεωραμενων, εαν τε αγαθων, εαν τε πονηρων. Παρεωραμενα
δε εισι πολλακις μεν και τα εκουσια, πολλακις δε και τα ακουσια. Ἔσθ' οτε
δυναμενος ευ ποιησαι, παρορω και υπερτιθεμαι· καιτοι γε εν ειδησει του καλου
τουτο εκουσιον παροραμα· ει δυναμενος ευ ποιησαι, κατα αγνοιαν ουκ εποιησα,
τουτο ακουσιον. Ἔσθ' οτε και ακοντες ευ ποιουμεν, πολλακις δε και εκοντες, και
παλιν εκ των εναντιων· εσθ' οτε φαυλον τι εργαζομεθα εν συνειδησει, αθετουντες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

εαυτων το συνειδος· τουτο εκουσιον παροραμα. Ἔσθ' οτε και κατα αγνοιαν
εργαζομεθα τι των απηγορευμενων· τουτο ακουσιον παροραμα. Περι των τοιουτων
και ο μακαριος ∆αυιδ ηυχετο λεγων· Παραπτωματα τις συνησει; Ἐκ των κρυφιων
μου καθαρισον με, των κατα αγνοιαν δηλονοτι πλημμεληθεντων. Ταυτα ουν
εγνωκοτες, τον Θεον φοβηθωμεν, και τας εντολας αυτου τηρησωμεν κατα την
εαυτων δυναμιν. Το γαρ ολον ημων της σωτηριας εν οικτιρμοις κειται, και τηι του
κριτου φιλανθρωπιαι· δι' ου, και μεθ' ου τωι Πατρι δοξα συν τωι αγιωι Πνευματι, νυν
και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48


