De principiis
Περι αυτεξουσιου και των δοκουντων τουτο αναιρειν ρητων γραφικων
λυσις και ερμηνεια
3.1.1 Ἐπει δε εν τωι κηρυγματι τωι εκκλησιαστικωι περιεχεται ο περι κρισεως δικαιας
θεου λογος, οστις και τους ακουοντας, πιστευθεις ειναι αληθης, προκαλειται επι το
καλως βιουν και παντι τροπωι φευγειν την αμαρτιαν, δηλονοτι συγκατατιθεμενους
τωι εφ' ημιν ειναι τα επαινου και ψογου αξια, φερε και [τα] περι του αυτεξουσιου ιδιαι
ολιγα διαλαβωμεν, αναγκαιοτατου ως ενι μαλιστα προβληματος. ινα δε νοησωμεν τι
το αυτεξουσιον, την εννοιαν αυτου αναπτυξαι δει, ινα ταυτης σαφηνισθεισης
ακριβως παρασταθηι το ζητουμενον. 3.1.2 Των κινουμενων τα μεν τινα εν εαυτοις
εχει την της κινη σεως αιτιαν, ετερα δε εξωθεν μονον κινειται. εξωθεν μεν ουν
μονον κινειται τα φορητα, οιον ξυλα και λιθοι και πασα η υπο εξεως μονης
συνεχομενη υλη. υπεξηιρησθω δε νυν του λογου το κινησιν λεγειν την ρυσιν των
σωματων, επει μη χρεια τουτου προς το προκειμενον. εν εαυτοις δε εχει την αιτιαν
του κινεισθαι ζωια και φυτα και απαξαπλως οσα υπο φυσεως και ψυχης συνεχεται· εξ
ων φασιν ειναι και τα μεταλλα, προς δε τουτοις και το πυρ αυτοκινητον εστι, ταχα
δε και αι πηγαι. των δε εν εαυτοις την αιτιαν του κινεισθαι εχον των τα μεν φασιν εξ
εαυτων κινεισθαι, τα δε αφ' εαυτων· εξ εαυ των μεν τα αψυχα, αφ' εαυτων δε τα
εμψυχα. και αφ' εαυτων κι νειται τα εμψυχα φαντασιας εγγινομενης ορμην
προκαλουμενης. και παλιν εν τισι των ζυων φαντασιαι γινονται ορμην
προκαλουμεναι φυσεως φανταστικης τεταγμενως κινουσης την ορμην, ως εν τωι
αραχνηι φαντασια του υφαινειν γινεται και ορμη ακολουθει επι το υφαινειν, της
φανταστικης αυτου φυσεως τεταγμενως επι τουτο αυτον προκαλουμενης και
ουδενος αλλου μετα την φανταστικην αυ του φυσιν πεπιστευμενου του ζυου, και εν
τηι μελισσηι επι το κηρο πλαστειν. 3.1.3 Το μεντοι λογικον ζωιον και λογον εχει προς
τηι φαντα στικηι φυσει, τον κρινοντα τας φαντασιας και τινας μεν αποδοκιμα ζοντα,
τινας δε παραδεχομενον, ινα αγηται το ζωιον κατ' αυτας. οθεν επει εν τηι φυσει του
λογου εισιν αφορμαι του θεωρησαι το καλον και το αισχρον, αις επομενοι
θεωρησαντες το καλον και το αισχρον αιρουμεθα μεν το καλον, εκκλινομεν δε το
αισχρον, επαινετοι μεν εσμεν επιδοντες εαυτους τηι πραξει του καλου, ψεκτοι δε
κατα εναντιον. ουκ αγνοητεον μεντοι γε οτι το πλεον της εις παντα τεταγμενης
φυσεως ποσως εστιν εν τοις ζυοις, επι το πλεον δε η επι το ελαττον· ωστε εγγυς που
ειναι, ιν' ουτως ειπω, του λογικου το εν τοις ιχνευταις κυσιν εργον και εν τοις
πολεμικοις ιπποις. το μεν ουν υποπεσειν τοδε τι των εξωθεν, φαντασιαν ημιν κινουν
τοιανδε η τοιανδε, ομολογουμενως ουκ εστι των εφ' ημιν· το δε κριναι ουτωσι
χρησασθαι τωι γενομενωι η ετερως, ουκ αλλου τινος εργον η του εν ημιν λογου εστιν,
ητοι παρα τας αφορμας ενεργουν τος ημας προς τας επι το καλον προκαλουμενας
και το καθηκον ορμας, η επι το εναντιον εκτρεποντος. 3.1.4 Ει δε τις αυτο το εξωθεν
λεγοι ειναι τοιονδε, ωστε αδυ νατως εχειν αντιβλεψαι αυτωι τοιωιδε γενομενωι, ουτος
επιστησατω τοις ιδιοις παθεσι και κινημασιν, ει μη ευδοκησις γινεται και συγ
καταθεσις και ροπη του ηγεμονικου επι τοδε τι δια τασδε τας πιθα νοτητας. ου γαρ,
φερ' ειπειν, η γυνη τωι κριναντι εγκρατευεσθαι και ανεχειν εαυτον απο μιξεων,
επιφανεισα και προκαλεσαμενη επι το ποιησαι τι παρα προθεσιν, αυτοτελης αιτια
γινεται του την προ θεσιν αθετησαι· παντως γαρ ευδοκησας τωι γαργαλισμωι και τωι
λειωι της ηδονης, αντιβλεψαι αυτωι μη βεβουλημενος μηδε το κεκριμενον κυρωσαι,
πραττει το ακολαστον. ο δε τις εμπαλιν, των αυτων συμ βεβηκοτων τωι πλειονα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

μαθηματα ανειληφοτι και ησκηκοτι· οι μεν γαργαλισμοι και οι ερεθισμοι
συμβαινουσιν, ο λογος δε, ατε επι πλειον ισχυροποιηθεις και τραφεις τηι μελετηι και
βεβαιωθεις τοις δογμασι προς το καλον η εγγυς γε του βεβαιωθηναι γεγενημενος,
ανακρουει τους ερεθισμους και υπεκλυει την επιθυμιαν. 3.1.5 Το δε τουτων ουτως
ημιν γινομενων τα εξωθεν αιτιασθαι και εαυτους απολυσαι εγκληματος, ομοιους
εαυτους αποφηναμενους ξυλοις και λιθοις ελκυσθεισιν υπο των εξωθεν αυτα
κινησαντων, ουκ αληθες ουδε ευγνωμον, βουλομενου τε λογος εστιν ο τοιουτος την
εννοιαν του αυτεξουσιου παραχαραττειν. ει γαρ πυθοιμεθα αυ του, τι ην το
αυτεξουσιον, λεγοι αν οτι ει μηδεν των εξωθεν απηντα, εμου τοδε τι προθεμενου, το
επι το εναντιον προκαλουμενον. παλιν τε αυ ψιλην την κατασκευην αιτιασθαι παρα
το εναργες εστι, λογου παιδευτικου τους ακρατεστατους και τους αγριωτατους
παραλαμβα νοντος, ει τηι προτροπηι παρακολουθησαιεν, και μεταβαλλοντος· ωστε
παρα πολυ γεγονεναι την προτροπην και την επι το κρειττον μετα βολην, πολλακις
των ακολαστοτατων βελτιονων γινομενων παρα τους τηι φυσει προτερον ου
δοκουντας ειναι τοιουτους, και των αγριωτατων επι τοσουτον ημεροτητος
μεταβαλλοντων, ωστε τους μηδε πωποτε ουτως αγριωθεντας αγριους ειναι δοκειν
συγκρισει τουδε τινος μεταβεβληκοτος επι το ημερον. ορωμεν τε ετερους
ευσταθεστατους και σεμνοτατους εκ διαστροφης επι τας χειρους δια τριβας
εκκρουομενους του σεμνου και ευσταθους, ωστε εις ακολασιαν αυτους μεταβαλειν,
πολλακις αρχομενους της ακολασιας μεσουσης της ηλικιας και εμπιπτοντας εις
αταξιαν μετα το παρεληλυθεναι το της νεοτητος οσον επι τηι φυσει αστατον. ουκουν
ο λογος δει κνυσιν οτι τα μεν εξωθεν ουκ εφ' ημιν εστι, το δε ουτως η εναν τιως
χρησασθαι αυτοις τον λογον κριτην παραλαβοντα και εξεταστην του πως δει προς
ταδε τινα των εξωθεν απαντησαι, εργον εστιν ημετερον. 3.1.6 Ὅτι δε ημετερον εργον
το βιωσαι καλως εστι, και αιτει ημας τουτο ο θεος ως ουκ αυτου ον ουδε εξ ετερου
τινος παραγινο μενον η, ως οιονται τινες, απο ειμαρμενης, αλλ' η ως ημετερον
εργον, μαρτυρησει ο προφητης Μιχαιας λεγων· «ει ανηγγελη σοι, ανθρωπε, τι καλον;
η τι κυριος εκζητει παρα σου αλλ' η του ποιειν κριμα και αγαπαν ελεος και ετοιμον
ειναι του πορευεσθαι μετα κυριου θεου σου;» και Μωσης· «τεθεικα προ προσωπου
σου την οδον της ζωης και την οδον του θανατου· εκλεξαι το αγαθον και πορευου εν
αυτωι» και Ἡσαΐας· «εαν θελητε και εισακουσητε μου, τα αγαθα της γης φαγεσθε· εαν
δε μη θελητε μηδε εισακουσητε μου, μαχαιρα υμας κατεδεται· το γαρ στομα κυριου
ελαλησε ταυτα» και εν τοις ψαλ μοις· «ει ο λαος μου ηκουσε μου, και Ἰσραηλ ταις
οδοις μου ει επορευθη, εν τωι μηδενι αν τους εχθρους αυτων εταπεινωσα, και επι
τους θλιβοντας αυτους επεβαλον αν την χειρα μου», ως επι τωι λαωι οντος του
«ακουειν» και «πορευεσθαι ταις οδοις» του θεου. και ο σωτηρ δε λεγων το «εγω δε
λεγω υμιν μη αντιστηναι τωι πονηρωι» και «οτι ος αν οργισθηι τωι αδελφωι αυτου,
ενοχος εσται τηι κρισει» και «ος εαν εμβλεψηι γυναικα προς το επιθυμησαι, ηδη
εμοιχευσεν εν τηι καρδιαι αυτου», και ει τινα αλλην διδωσιν εντολην, φησιν ως εφ'
ημιν οντος του φυλαξαι τα προστεταγμενα, και ευλογως «ενοχων» ημων «τηι
κρισει» εσομενων, ει παραβαινοιμεν αυτα. οθεν και «πας» φησιν «ο ακουων μου
τους λογους τουτους και ποιων αυτους ομοιω θησεται ανδρι φρονιμωι, οστις
ωικοδομησεν αυτου την οικιαν επι την πετραν» και τα εξης, «ο δε ακουων και μη
ποιων ομοιος εστιν ανδρι μωρωι, οστις ωικοδομησεν αυτου την οικιαν επι την
αμμον» και τα εξης. και λεγων δε «τοις εκ δεξιων· δευτε προς με, οι ευλογημενοι του
πατρος μου» και τα εξης, «επεινασα γαρ και εδωκατε μοι φαγειν, εδιψησα και
εποτισατε με» σφοδρα σαφως ως αιτιοις ουσι του επαι νεισθαι διδωσι τας
επαγγελιας, και εκ του εναντιου τοις ετεροις ως ψεκτοις παρ' αυτους λεγει το
«πορευεσθε οι κατηραμενοι εις το πυρ το αιωνιον». Ἴδωμεν δε πως και ο Παυλος ως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αυτεξουσιοις ημιν διαλεγεται και εαυτοις αιτιοις τυγχανουσιν απωλειας η σωτηριας·
«η του πλου του» γαρ φησι «της χρηστοτητος αυτου και της ανοχης και της μα
κροθυμιας καταφρονεις, αγνοων οτι το χρηστον του θεου εις μετα νοιαν σε αγει;
κατα δε την σκληροτητα σου και αμετανοητον καρδιαν θησαυριζεις σεαυτωι οργην
εν ημεραι οργης και αποκαλυψεως και δι καιοκρισιας του θεου, ος αποδωσει εκαστωι
κατα τα εργα αυτου· τοις μεν καθ' υπομονην εργου αγαθου δοξαν και τιμην και
αφθαρ σιαν ζητουσι, ζωην αιωνιον, τοις δε εξ εριθειας και απειθουσι μεν τηι αληθειαι,
πειθομενοις δε τηι αδικιαι, οργη και θυμος, θλιψις και στενοχωρια επι πασαν ψυχην
ανθρωπου του κατεργαζομενου το κα κον, Ἰουδαιου τε πρωτον και Ἕλληνος· δοξα
δε και τιμη και ειρηνη παντι τωι εργαζομενωι το αγαθον, Ἰουδαιωι τε πρωτον και
Ἕλληνι». Μυρια μεν ουν εστιν εν ταις γραφαις σφοδρα σαφως παριστωντα το
αυτεξουσιον. 3.1.7 επει δε εις το εναντιον, τουτεστι το μη εφ' ημιν τυγχα νειν <το>
τηρειν τας εντολας και σωζεσθαι και το παραβαινειν αυτας και απολλυσθαι, περισπαι
ρητα τινα απο της παλαιας και της καινης, φερε απο μερους και εκ τουτων
παραθεμενοι θεασωμεθα αυτων τας λυσεις, ινα αφ' ων παρατιθεμεθα κατα το ομοιον
εκλεξαμενος τις εαυτωι παντα τα δοκουντα αναιρειν το αυτεξουσιον, επισκεψηται τα
περι της λυσεως αυτων. και δη πολλους κεκινηκε τα περι του Φαραω, περι ου
χρηματιζων ο θεος φησιν· «εγω δε σκληρυνω την καρδιαν Φαραω» πλεονακις. ει γαρ
υπο θεου σκληρυνεται και δια το σκληρυνεσθαι αμαρτανει, ουκ αυτος εαυτωι της
αμαρτιας αιτιος· ει δε τουτο, ουδε αυτεξουσιος ο Φαραω. και φησει τις οτι εκ του
ομοιου οι απολλυμενοι ουκ αυτεξουσιοι ουδε παρ' εαυτους απολουνται. και εν τωι
Ἰεζεκιηλ δε λεγομενον το «εξελω αυτων τας λιθινας καρ διας και εμβαλω σαρκινας,
οπως εν τοις προσταγμασι μου πορευωνται και τα δικαιωματα μου φυλασσωσι»
κινησαι αν τινα ως του θεου διδοντος το «πορευεσθαι εν ταις εντολαις και
φυλασσειν τα δικαιω ματα» εν τωι το εμποδιζον υπεξηιρηκεναι, την «λιθινην
καρδιαν», και το κρειττον εντεθεικεναι, την «σαρκινην». Ἴδωμεν δε και το εκ του
ευαγγελιου, τι ο σωτηρ αποκρινεται προς τους πυθομενους, «δια τι εν παραβολαις
τοις πολλοις λαλει»· «ινα» φησιν «βλεποντες μη βλεπωσι, και ακουοντες ακουωσι
και μη συνιωσι· μηποτε επιστρεψωσι, και αφεθηι αυτοις». ετι δε και παρα τωι Παυλωι
το «ου του θελοντος ουδε του τρεχοντος, αλλα του ελεουντος θεου», και εν αλλοις·
«και το θελειν δε και το ενεργειν εκ του θεου εστιν», και εν αλλοις· «αρ' ουν ον
θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει. ερεις μοι ουν· τι ετι μεμφεται; τωι γαρ βουληματι
αυτου τις ανθεστηκεν;» [και «η πεισμονη εκ του καλουντος» και ουκ εξ ημων,]
«μενουνγε, ω ανθρωπε, συ τις ει, ο ανταποκρινομενος τωι θεωι; [και παλιν·] μη ερει
το πλασμα τωι πλασαντι· τι με εποιησας ουτως; η ουκ εχει εξουσιαν ο κεραμευς του
πηλου εκ του αυτου φυραματος ποιησαι ο μεν εις τιμην σκευος, ο δε εις ατιμιαν;»
ταυτα γαρ καθ' εαυτα ικανα εστι τους πολλους εκταραξαι, ως ουκ οντος του
ανθρωπου αυτεξουσιου, αλλα του θεου σωζοντος και απολλυντος ους εαν αυτος
βουληται. 3.1.8 Ἀρξωμεθα τοινυν απο των περι του Φαραω ειρημενων ως
σκληρυνομενου υπο θεου, ινα μη εξαποστειληι τον λαον· ωι συν εξετασθησεται αμα
και το αποστολικον· «αρ' ουν ον θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει». και επει
χρωνται τουτοις των ετεροδοξων τινες, σχεδον και αυτοι το αυτεξουσιον
αναιρουντες δια το φυσεις εισαγειν απολλυμενας, ανεπιδεκτους του σωζεσθαι, και
ετερας σωζο μενας, αδυνατως εχουσας προς το απολεσθαι, τον τε Φαραω φασι
φυσεως οντα απολλυμενης δια τουτο σκληρυνεσθαι υπο του θεου, ελεουντος μεν
τους πνευματικους, σκληρυνοντος δε τους χοικους, φερε ιδωμεν ο τι ποτε και
λεγουσι. πευσομεθα γαρ αυτων, ει χοικης φυσεως ο Φαραω ην. αποκρινομενοις δε
ερουμεν οτι ο της χοικης φυσεως παντως απειθει θεωι· ει δε απειθει, τις χρεια
σκληρυνεσθαι αυτου την καρδιαν, και τουτο ουχ απαξ αλλα πλεονακις; ει μη αρα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

επει δυνατον ην πειθεσθαι αυτον, και παντως επεισθη αν ατε ουκ ων χοικος υπο των
τερατων και σημειων δυσωπουμενος, χρηιζει δε αυτου ο θεος υπερ του ενδειξασθαι
επι σωτηριαι των πολλων τα μεγαλεια επι πλειον απειθουντος, δια τουτο αυτου
σκληρυνει την καρδιαν. Ταυτα δε λελεξεται πρωτον προς αυτους εις το ανατραπηναι
ο υπολαμβανουσιν, οτι φυσεως ειη απολλυμενης ο Φαραω. το δ' αυτο και περι του
παρα τωι αποστολωι λεγομενου λεκτεον προς αυτους. τινας γαρ σκληρυνει ο θεος;
τους απολλυμενους; ως τι πεισομενους, ει μη σκληρυνθειεν; η δηλονοτι
σωθησομενους τωι μη ειναι αυτους φυσεως απολλυμενης; τινας δε και ελεει; αρα
τους σωθησομε νους; και πως χρεια ελεου δευτερου αυτοις, απαξ κατασκευασθεισι
σωθησομενοις και παντως δια την φυσιν μακαριοις εσομενοις; ει μη αρα, επει
επιδεχονται απωλειαν, ει μη ελεηθειεν, ελεουνται, ιν' οπερ επιδεχονται μη λαβωσι,
το απολεσθαι, αλλα γενωνται εν χωραι σωζο μενων. και ταυτα μεν προς εκεινους.
3.1.9 Ἐπαπορητεον δε προς τους νομιζοντας νενοηκεναι το «εσκλη ρυνε», τι δηποτε
λεγουσι τον θεον ενεργουντα σκληρυνειν καρδιαν, και τι προτιθεμενον τουτο
ποιειν. τηρειτωσαν γαρ και εννοιαν θεου, κατα μεν το υγιες δικαιου και αγαθου, ει
δε μη βουλον ται, επι του παροντος αυτοις συγκεχωρησθω, δικαιου· και παρα
στησατωσαν, πως ο αγαθος και δικαιος η ο δικαιος μονον φαινεται δικαιως
σκληρυνων καρδιαν του δια το σκληρυνεσθαι απολλυμενου, και πως ο δικαιος
αιτιος απωλειας γινεται και απειθειας των υπ' αυτου δια το σκληρυνεσθαι και
απειθησαι αυτωι κολαζομενων. τι δε αυτωι και μεμφεται λεγων· «συ δε ου βουλει
εξαποστειλαι τον λαον μου. ιδου πατασσω παντα τα πρωτοτοκα εν Αιγυπτωι και τον
πρωτοτοκον σου», και οσα αλλα αναγεγραπται ως του θεου λεγοντος δια Μωσεως
τωι Φαραω; αναγκαιον γαρ τον πιστευοντα οτι αληθεις αι γραφαι και οτι ο θεος
δικαιος, εαν ευγνωμων ηι, αγωνιζεσθαι, πως εν ταις τοιαυταις λεξεσι δικαιος τρανως
νοηθηι. ει μεν γαρ απογραψαμενος τις γυμνηι τηι κεφαληι ιστατο προς το πονηρον
ειναι τον δημιουργον, αλλων εδει λογων προς αυτον. 3.1.10 Ἐπει δε φασι διακεισθαι
περι αυτου ως περι δικαιου, και ημεις ως περι αγαθου αμα και δικαιου, σκοπησωμεν,
πως αν ο αγα θος και δικαιος σκληρυνοι την καρδιαν Φαραω. ορα τοινυν ει δια τινος
παραδειγματος, ωι ο αποστολος εν τηι προς Ἑβραιους εχρη σατο, δυναμεθα
παραστησαι, πως μιαι ενεργειαι ο θεος «ον μεν ελεει, ον δε σκληρυνει», ου
προτιθεμενος σκληρυνειν, αλλα δια προθεσεως χρηστης, ηι επακολουθει δια το της
κακιας υποκειμενον του παρ' εαυτοις κακου το σκληρυνεσθαι, σκληρυνειν
λεγομενος τον σκληρυ νομενον. «γη» φησιν «η πιουσα τον επ' αυτης ερχομενον
<πολλακις> υετον και τικτουσα βοτανην ευθετον εκεινοις, δι' ους και γεωργειται,
μεταλαμβανει ευλογιας υπο του θεου· εκφερουσα δε ακανθας και τρι βολους,
αδοκιμος και καταρας εγγυς, ης το τελος εις καυσιν». ουκουν μια ενεργεια η κατα
τον υετον· μιας δε ενεργειας ουσης της κατα τον υετον, η μεν γεωργηθεισα γη
καρποφορει, η δε αμεληθεισα και χερσος ακανθοφορει. και δυσφημον μεν αν δοξαι
ειναι το λεγειν τον υοντα· εγω τους καρπους εποιησα και τας ακανθας τας εν τηι γηι,
αλλ' ει και δυσφημον, αλλ' αληθες· υετου γαρ μη γενομενου ουτ' αν καρποι ουτ' αν
ακανθαι γεγονεισαν, τουτου δε ευκαιρως και μεμετρημενως επιρρευσαντος
αμφοτερα γεγενηται. «εκφερουσα» γουν «ακανθας και τριβολους η πιουσα γη τον
επ' αυτης ερχομενον πολλακις υετον αδοκιμος και καταρας εγγυς». ουκουν το μεν
αγα θον του υετου και επι την χειρονα γην εληλυθε, το δε υποκειμενον, ημελημενον
και αγεωργητον τυγχανον, ακανθας και τριβολους εβλα στησεν. ουτω τοινυν και τα
γινομενα υπο του θεου τεραστια οιονει υετος εστιν· αι δε προαιρεσεις αι διαφοροι
οιονει η γεγεωργημενη γη εστι και η ημελημενη, μια τηι φυσει ως γη τυγχανουσα
<...> 3.1.11 Ὥσπερ δε ει και ο ηλιος ελεγε φωνην προιεμενος οτι εγω τηκω και
ξηραινω, εναντιων οντων του τηκεσθαι και του ξηραι νεσθαι, ουκ αν ψευδος ελεγε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

παρα το υποκειμενον, απο της μιας θερμοτητος τηκομενου μεν του κηρου,
ξηραινομενου δε του πηλου· ουτως η μια ενεργεια η δια Μωσεως γινομενη
σκληρυμμον μεν ηλεγχε τον του Φαραω δια την κακιαν αυτου, πειθω δε την των
«επιμικτων» Αιγυπτιων, συνεξορμησαντων τοις Ἑβραιοις. και το κατα βραχυ δε
αναγεγραφθαι οιονει μαλασσεσθαι την καρδιαν Φαραω λε γοντος· «αλλ' ου μακραν
αποτενειτε, τριων γαρ ημερων πορευσεσθε, και τας γυναικας υμων καταλειπετε»,
και οσα αλλα κατα βραχυ εν διδους προς τα τεραστια ελεγε, δηλοι οτι ενηργει μεν τι
και εις αυτον τα σημεια, ου μην το παν κατειργαζετο. ουκ αν δε ουδε ταυτα εγινετο,
ει το νοουμενον υπο των πολλων «σκληρυνω την καρδιαν Φαραω» υπ' αυτου
ενηργειτο, του θεου δηλονοτι. Ουκ ατοπον δε και απο της συνηθειας τα τοιαυτα
παραμυθη σασθαι, πολλακις των χρηστων δεσποτων φασκοντων τοις δια την
χρηστοτητα και μακροθυμιαν επιτριβομενοις οικεταις το· εγω σε πονηρον εποιησα,
και· εγω σοι αιτιος γεγονα των τηλικουτων αμαρ τηματων. δει γαρ του ηθους
ακουσαι και της δυναμεως του λεγο μενου, και μη συκοφαντειν μη κατακουοντας
του βουληματος του λογου. ο γουν Παυλος σαφως ταυτα εξετασας φησι προς τον
αμαρ τανοντα· «η του πλουτου της χρηστοτητος αυτου και της ανοχης και της
μακροθυμιας καταφρονεις, αγνοων οτι το χρηστον του θεου εις μετανοιαν σε αγει;
κατα δε την σκληροτητα σου και αμετανοητον καρδιαν θησαυριζεις σεαυτωι οργην
εν ημεραι οργης και αποκαλυψεως και δικαιοκρισιας του θεου». α γαρ λεγει προς τον
αμαρτανοντα ο αποστολος, λεγεσθω προς τον Φαραω, και πανυ αρμοδιως νοηθειη
ταυτα απαγγελλομενα αυτωι, «κατα την σκληροτητα και αμετανοητον αυτου
καρδιαν θησαυριζοντος εαυτωι οργην», της σκληροτητος ουκ αν ουτως ελεγχθεισης
ουδε φανερας γεγενημενης, ει μη τα σημεια εγεγονει, η εγεγονει μεν, μη τα τοσαυτα
δε και τηλικαυτα. 3.1.12 Ἀλλ' επει δυσπειθεις αι τοιαυται διηγησεις και βιαιοι ειναι
νομιζονται, ιδωμεν και απο προφητικου λογου, τι φασιν οι πολλης χρηστοτητος
θεου πεπειραμενοι και †μη† βιωσαντες καλως, αλλα μετα ταυτα αμαρτησαντες. «τι
επλανησας ημας, κυριε, απο της οδου σου; ινα τι εσκληρυνας ημων την καρδιαν, του
μη φοβεισθαι το ονομα σου; επιστρεψον δια τους δουλους σου, δια τας φυλας της
κληρονομιας σου, ινα μικρον τι κληρονομησωμεν του ορους του αγιου σου»· και εν
τωι Ἱερεμιαι· «ηπατησας με, κυριε, και ηπατηθην, εκρα τησας και εδυνασθης». το γαρ
«ινα τι εσκληρυνας ημων την καρδιαν, του μη φοβεισθαι το ονομα σου;» λεγομενον
υπο των ελεηθηναι παρακαλουντων, εν ηθει λεγομενον τοιουτον εστιν· ινα τι επι
τοσου τον εφεισω ημων, ουκ επισκεπτομενος ημας επι ταις αμαρτιαις, αλλα
καταλιπων εως εις μεγεθος ελθηι πταισματων τα ημετερα; εγκατα λειπει δε μη
κολαζομενους τους πλειονας, ινα τε τα εκαστου ηθη εκ του εφ' ημιν εξετασθηι, και
φανεροι μεν εκ της γενομενης βασανου οι κρειττους γενωνται, οι δε λοιποι μη
λαθοντες–ουχι θεον («παντα γαρ οιδε προ γενεσεως αυτων»), αλλα τα λογικα και
εαυτους, υστερον τυχωσιν οδου θεραπειας, ουκ αν εγνωκοτες την ευεργεσιαν, ει μη
εαυτων κατεγνωκεισαν· οπερ συμφερει εκαστωι, ινα αισθηται της ιδιοτητος της
εαυτου και της χαριτος της του θεου. ο δε μη αισθα νομενος της ιδιας ασθενειας και
της θειας χαριτος, καν ευεργετηται μη εαυτου πεπειραμενος μηδε εαυτου
κατεγνωκως, οιησεται ιδιον ειναι ανδραγαθημα το απο της ουρανιου χαριτος αυτωι
επιχορηγηθεν. τουτο δε, οιημα εμποιησαν και φυσιωσιν, αιτιον εσται καταπτωσεως·
οπερ νομιζομεν και περι τον διαβολον γεγονεναι, εαυτωι χαρισαμενον α ειχε
προτερηματα, οτε αμωμος ην. «πας γαρ ο υψων εαυτον τα πεινωθησεται, ως πας ο
ταπεινων εαυτον υψωθησεται». κατανοει δε οτι δια τουτο «αποκεκρυπται απο
σοφων και συνετων» τα θεια, «ινα», ως φησιν ο αποστολος, «μη καυχησηται πασα
σαρξ ενωπιον του θεου»· «και αποκεκαλυπται νηπιοις», τοις μετα την νηπιοτητα επι
τα κρειττονα εληλυθοσι και μεμνημενοις οτι ου παρα την εαυτων αιτιαν τοσουτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

οσον παρα την αρρητον ευεργεσιαν επι πλειστον οσον μα καριοτητος εληλυθασιν.
3.1.13 Ουκουν εγκαταλειπεται θειαι κρισει ο εγκαταλειπομενος και μακροθυμει επι
τινας των αμαρτανοντων ο θεος ουκ αλογως, αλλ' ως αυτοις συνοισοντος ως προς
την αθανασιαν της ψυχης και τον απειρον αιωνα του μη ταχυ συνεργηθηναι εις
σωτηριαν, αλλα βραδιον επι ταυτην αχθηναι μετα το πειραθηναι πολλων κακων.
ωσπερ γαρ τινα και ιατροι δυναμενοι ταχιον ιασασθαι, οταν εγκε κρυμμενον ιον
υπονοωσιν υπαρχειν περι τα σωματα, το εναντιον τωι ιασασθαι εργαζονται, δια το
ιασθαι βουλεσθαι ασφαλεστερον τουτο ποιουντες, ηγουμενοι κρειττον ειναι πολλωι
χρονωι παρακατασχειν τινα εν τωι φλεγμαινειν και καμνειν υπερ του βεβαιοτερον
αυτον την υγειαν απολαβειν ηπερ ταχιον μεν ρωσαι δοκειν, υστερον δε αναδυναι
και προσκαιρον γενεσθαι την ταχυτεραν ιασιν· τον αυτον τροπον και ο θεος,
γινωσκων τα κρυφια της καρδιας και προγινω σκων τα μελλοντα, δια της
μακροθυμιας επιτρεπει ταχα και δια των εξωθεν συμβαινοντων εφελκομενος το εν
κρυπτωι κακον υπερ του καθαραι τον δι' αμελειαν τα σπερματα της αμαρτιας
κεχωρηκοτα, ινα εις επιπολην ελθοντα αυτα τις εμεσας, ει και επι πλειον εν κα κοις
γεγενηται, υστερον δυνηθηι καθαρσιου τυχων του μετα την κα κιαν
αναστοιχειωθηναι. θεος γαρ οικονομει τας ψυχας ουχ ως προς την φερ' ειπειν
πεντηκονταετιαν της ενθαδε ζωης, αλλ' ως προς τον απεραντον αιωνα· αφθαρτον
γαρ φυσιν πεποιηκε την νοεραν και αυτωι συγγενη, και ουκ αποκλειεται ωσπερ επι
της ενταυθα ζωης η λογικη ψυχη της θεραπειας. 3.1.14 Φερε δε και τοιαυτηι εικονι
απο του ευαγγελιου χρησω μεθα. εστι τις πετρα ολιγην εχουσα και επιπολαιον γην,
εις ην αν πεσηι τα σπερματα ταχυ ανθει, αλλ' ανθησαντα, επει «ριζαν ουκ εχει»,
«ηλιου ανατειλαντος καυματιζεται και ξηραινεται». και αυτη η πετρα ανθρωπινη
εστι ψυχη δια την αμελειαν σκληρυνθεισα και δια την κακιαν απολιθωθεισα·
«λιθινη» γαρ ουδενι εκτισται υπο θεου «καρδια», αλλ' απο της πονηριας τοιαυτη
γινεται. ωσπερ ουν ει εγκαλοι τις τωι γεωργωι, μη ταχιον τα σπερματα επι την
πετρωδη γην βαλοντι, ορων αλλην τινα πετρωδη γην λαβουσαν τα σπερματα και
ανθουσαν, αποκριναιτο αν ο γεωργος οτι βραδιον σπερω την γην ταυτην, επι βαλων
τα δυναμενα παρακατασχειν τα σπαρησομενα, κρειττονος εσο μενου τηιδε τηι γηι του
βραδυτερου και ασφαλεστερου παρα την ταχιον ειληφυιαν και επιπολαιοτερως,
πεισθειημεν αν ως ευλογως λεγοντι τωι γεωργωι και ως επιστημονως πεποιηκοτι·
ουτω και ο μεγας πασης φυσεως γεωργος υπερτιθεται την νομισθεισαν αν ταχιον
ευποιΐαν, ινα μη επιπολαιος γενηται. αλλ' εικος τινα ημιν προς ταυτα ανθυπ
ενεγκειν· δια τι δε «τι των σπερματων πιπτει επι την» εξ επιπολης εχουσαν την γην,
οιονει «πετραν» ουσαν, ψυχην; λεκτεον δε και προς τουτο οτι βελτιον τηιδε τινι
προπετεστερον βεβουλημενηι τα κρειτ τονα και ουχι οδωι επ' αυτα οδευσασηι τυχειν
ου βεβουληται, ινα εαυτης επι τουτωι καταγνουσα την κατα φυσιν γεωργιαν
μακροθυμησηι υστερον πολλωι χρονωι λαβειν. Ἄπειροι γαρ ημιν, ως αν ειποι τις, αι
ψυχαι, και απειρα τα του των ηθη, και πλειστα οσα τα κινηματα και αι προθεσεις και
αι επι βολαι και αι ορμαι· ων εις μονος οικονομος αριστος, και τους καιρους
επισταμενος και τα αρμοζοντα βοηθηματα και τας αγωγας και τας οδους, ο των
ολων θεος και πατηρ, ο ειδως πως και τον Φαραω αγει δια τοσωνδε και
καταποντισμου. εις ον ου καταληγει η οικονο μια του Φαραω, ου γαρ επει
κατεποντωθη, ανελυθη· «εν γαρ χειρι θεου και ημεις και οι λογοι ημων πασα τε
φρονησις και εργατιων επιστημη». και ταυτα μεν μετριως εις απολογιαν περι του
«εσκλη ρυνθαι την καρδιαν Φαραω» και περι του· «ον θελει ελεει, ον δε θελει
σκληρυνει». 3.1.15 Ἴδωμεν δε και το εκ του Ἰεζεκιηλ λεγοντος· «εξελω τας λιθινας
καρδιας απ' αυτων και εμβαλω σαρκινας, οπως εν τοις δι καιωμασι μου πορευωνται
και τα προσταγματα μου φυλασσωσιν». ει γαρ οτε βουλεται ο θεος «εξαιρει τας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

λιθινας καρδιας» και εντιθησι «σαρκινας», ωστε «τα προσταγματα αυτου
φυλαττεσθαι» και τηρεισθαι τας εντολας, ουκ εστι την κακιαν αποθεσθαι εφ' ημιν.
το γαρ «εξαι ρεθηναι τας λιθινας καρδιας» ουδεν αλλο εστιν η την κακιαν, καθ' ην
σκληρυνεται τις, περιαιρεθηναι αφ' ου ο θεος βουλεται· και το εγγενεσθαι καρδιαν
«σαρκινην», ινα εν τοις «προσταγμασι» τις «πορευη ται» του θεου και «φυλασσηι»
αυτου τας εντολας, τι αλλο εστιν η εικτικον γενεσθαι και μη αντιτυπον προς την
αληθειαν και πρακτι κον των αρετων; ει δε ταυτα επαγγελλεται ο θεος ποιειν, και
πριν αφελειν αυτον «τας λιθινας καρδιας» ουκ αποτιθεμεθα αυτας, δηλον οτι ουκ
εφ' ημιν εστιν αποθεσθαι την κακιαν· και ει ουχ ημεις τι πραττομεν, ινα εγγενηται
ημιν η «σαρκινη καρδια», αλλα θεου εστιν εργον, ουχ ημετερον εργον εσται το κατ'
αρετην βιουν, αλλα παντη θεια χαρις. Ταυτα μεν ερει ο απο των ψιλων ρητων το εφ'
ημιν αναιρων. ημεις δε αποκρινουμεθα τουτων ουτως ακουειν δειν λεγοντες οτι,
ωσπερ ο εν αμαθιαι και απαιδευσιαι τυγχανων, αισθανομενος των ιδιων κακων ητοι
εκ προτροπης του διδασκοντος η αλλως εξ εαυτου, επι διδωσιν εαυτον ωι νομιζει
δυνασθαι αυτον χειραγωγησειν επι παι δευσιν και αρετην, επιδιδοντος δε τουτου ο
παιδευων επαγγελλεται εξελειν την απαιδευσιαν και ενθησειν παιδειαν, ουχ ως
ουδενος οντος εις το παιδευθηναι και φυγειν την απαιδευσιαν επι τωι εαυτον προσ
αγηοχοτι θεραπευθησομενον, αλλ' ως επαγγελλομενος βελτιωσειν τον βουλομενον·
ουτως ο θειος λογος επαγγελλεται των προσιοντων την κακιαν εξαιρειν, ην
ωνομασε «λιθινην καρδιαν», ουχι εκεινων ου βουλομενων, αλλ' εαυτους τωι ιατρωι
των καμνοντων παρεσχηκοτων· ωσπερ εν τοις ευαγγελιοις ευρισκονται οι
καμνοντες προσερχομενοι τωι σωτηρι και αξιουντες ιασεως τυχειν και
θεραπευομενοι. και εστι φερ' ειπειν το «τους τυφλους αναβλεψαι» εργον κατα μεν
το ηξιω κεναι πιστευσαντας δυνασθαι θεραπευεσθαι των πεπονθοτων, κατα δε την
αποκαταστασιν της ορασεως του σωτηρος ημων. ουτως ουν επαγγελλεται ο λογος
του θεου εμποιησειν επιστημην τοις προσιου σιν, «εξελων την λιθινην» και σκληραν
«καρδιαν», οπερ εστι την κα κιαν, υπερ του τινα «πορευεσθαι» εν ταις θειαις
εντολαις και «φυλασ σειν» τα θεια «προσταγματα». 3.1.16 Ἦν μετα ταυτα το απο του
ευαγγελιου, οτε ο σωτηρ εφασκε «δια τουτο τοις εξω εν παραβολαις λαλειν, ινα
βλεποντες μη βλεπωσι, και ακουοντες μη συνιωσι· μηποτε επιστρεψωσι, και αφεθηι
αυτοις». και ερει ο εξ εναντιας· ει παντως των σαφεστερων ακουσαντες οιδε τινες
επιστρεφουσι, και ουτως επιστρεφουσιν, ωστε αξιους αυτους γενεσθαι αφεσεως
αμαρτηματων, ουκ εστι δε επ' αυ τοις το ακουσαι των σαφεστερων λογων, αλλ' επι
τωι διδασκοντι, και δια τουτο ουκ απαγγελλει αυτοις σαφεστερον, «μηποτε ιδωσι και
συνωσιν», ουκ εστιν επ' αυτοις το σωθηναι· ει δε τουτο, ουκ εσμεν αυτεξουσιοι περι
σωτηριας και απωλειας. πιθανη μεν ουν προς ταυτα απολογια ην, ει μη προσεκειτο
το «μηποτε επιστρεψωσι, και αφεθηι αυτοις», το οτι ουκ εβουλετο τους μη εσομενους
καλους και αγαθους συνιεναι των μυστικωτερων ο σωτηρ και δια τουτο «ελαλει
αυτοις εν παραβολαις». νυν δε, κειμενου του «μηποτε επιστρεψωσι, και αφεθηι
αυτοις», η απολογια εστι χαλεπωτερα. Πρωτον τοινυν σημειωτεον εστι τον τοπον
προς τους ετεροδο ξους, λεξιθηρουντας μεν τα απο της παλαιας διαθηκης τοιαυτα,
ενθα εμφαινεται, ως αυτοι τολμωντες λεγουσιν, ωμοτης του δημιουργου η αμυντικη
και ανταποδοτικη των χειρονων προαιρεσις, η ο τι ποτε θελουσι το τοιουτον
ονομαζειν, μονον ινα λεγωσιν ουκ αγαθοτητα ειναι εν τωι κτισαντι· ουχ ομοιως δε
ουδε ευγνωμονως εντυγχανοντας τηι καινηι, αλλα παραπεμπομενους τα παραπλησια
οις νομιζουσιν ειναι επιληπτοις απο της παλαιας. φανερως γαρ και κατα το
ευαγγελιον ο σωτηρ δεικνυται, ως αυτοι φασκουσιν επι των προτερων, δια τουτο
σαφως μη φθεγγομενος, ινα μη επιστρεψωσιν οι ανθρωποι, και επι στρεψαντες
αφεσεως αμαρτηματων αξιοι γενωνται· οπερ καθ' αυτο ουδενος ελαττον εστι των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

απο της παλαιας κατηγορουμενων τοιου των. εαν δε περι του ευαγγελιου απολογιαν
ζητωσι, λεκτεον προς αυτους, ει μη επιληπτως ποιουσιν επι των ομοιων
προβληματων ανο μοιως ισταμενοι, και κατα μεν την καινην ου προσκοπτοντες αλλ'
απολογιαν ζητουντες, κατα δε την παλαιαν περι των παραπλησιων, δεον
απολογεισθαι ομοιως τοις απο της καινης, κατηγορουντες. εξ ων συμβιβασομεν
αυτους δια τας ομοιοτητας επι το παντα ηγεισθαι ενος ειναι γραμματα θεου. Φερε δη
και προς το προκειμενον απολογιαν κατα το δυνατον πορισω μεθα. 3.1.17
εφασκομεν και περι του Φαραω εξεταζοντες οτι ενιοτε το ταχιον θεραπευθηναι ου
προς καλου γινεται τοις θεραπευομενοις, ει παρ' εαυτους χαλεποις περιπεσοντες
ευχερως απαλλαγειεν τουτων οις περιπεπτωκασι· καταφρονουντες γαρ ως ευιατου
του κακου, δευ τερον ου φυλαττομενοι το περιπεσειν αυτωι, εν αυτωι εσονται. διοπερ
επι των τοιουτων ο θεος ο αιωνιος, ο των κρυπτων γνωστης, ο «ειδως τα παντα πριν
γενεσεως αυτων», κατα την χρηστοτητα αυτου υπερτιθεται την ταχυτεραν προς
αυτους βοηθειαν και, ιν' ουτως ειπω, βοηθων αυτοις ου βοηθει, τουτου αυτοις
λυσιτελουντος. εικος ουν και «τους εξω», περι ων ο λογος, τωι σωτηρι κατα το
προκειμενον εωραμενους ου βεβαιους εσεσθαι εν τηι επιστροφηι, ει τρανοτερον
ακουσαιεν των λεγομενων, υπο του κυριου ωικονομησθαι μη σαφε στερον ακουσαι
των βαθυτερων· μηποτε ταχιον επιστρεψαντες και ιαθεντες εν τωι αφεσεως τυχειν,
ως ευχερων των της κακιας τραυ ματων και ευιατων καταφρονησαντες, παλιν και
ταχιον αυτοις περι πεσωσι. ταχα δε και τινοντες δικας των προτερων αμαρτηματων,
ων εις την αρετην επλημμελησαν καταλιποντες αυτην, ουδεπω τον πρεποντα
χρονον εκπεπληρωκεσαν τωι καταλειπομενους αυτους απο της θειας επισκοπης, επι
πλειον εμφορηθεντας των ιδιων α εσπειραν κακων, υστερον εις βεβαιοτεραν
μετανοιαν καλεισθαι, ου ταχεως περιπεσουμενους οις προτερον περιπεπτωκεσαν το
αξιωμα ενυβρι σαντες των καλων και τοις χειροσιν εαυτους επιδεδωκοτες. οι μεν
ουν «εξω» λεγομενοι, δηλονοτι συγκρισει των «εσω», ου παντη πορρω των εσω
τυγχανοντες, των εσω σαφως ακουοντων, ακουουσιν ασαφως δια το «εν
παραβολαις» αυτοις λεγεσθαι· πλην ακουουσιν. ετεροι δε των εξω, οι λεγομενοι
Τυριοι, καιτοιγε προεγνωσμενοι οτι «παλαι αν εν σακκωι και σποδωι καθημενοι
μετενοησαν», εγγυς γενομενου του σωτηρος των οριων αυτων, ουδε τα των εξω
ακουουσιν, ως εικος, μαλλον πορρω οντες της αξιας των εξω, ιν' εν αλλωι καιρωι
μετα το «ανεκτοτερον» αυτοις γενεσθαι παρα τους μη παραδεξαμενους τον λογον,
εφ' ων εμνημονευσε και των Τυριων, ευκαιροτερον ακουσαντες βεβαιοτερον
μετανοησωσιν. Ὅρα δε ει μη μαλλον ημεις προς τωι εξεταστικωι και το ευ σεβες
παντη αγωνιζομεθα τηρειν περι «θεου και του χριστου αυ του», εκ παντος
απολογεισθαι πειρωμενοι ως εν τηλικουτοις και τοιου τοις περι της ποικιλης
προνοιας του θεου, αθανατου ψυχης προνοου μενου. ει γουν τις περι των
ονειδιζομενων ζητοιη οτι ορωντες τεραστια και ακουοντες θειων λογων ουκ
ωφελουνται, Τυριων αν μετανοησαντων, ει τοιαυτα παρ' αυτοις εγεγονει και ειρητο,
ζητοιη δε φασκων, τι δηποτε τοις τοιουτοις εκηρυξεν ο σωτηρ επι κακωι αυτων, ινα
βαρυτερον αυτοις το αμαρτημα λογισθηι· λεκτεον προς αυτον οτι ο παντων τας
διαθεσεις κατανοων των αιτιωμενων αυτου την προνοιαν, ως παρ' εκεινην ου
πεπιστευκοτων μη δωρησαμενην ιδειν α ετεροις θεασασθαι εχαρισατο, και μη
οικονομησασαν ακουσαι τουτων, α αλλοι ακουσαντες ωφεληνται, την απολογιαν
ουκ ευ λογον ουσαν ελεγξαι βουλομενος διδωσι ταυτα, α οι μεμφομενοι την
διοικησιν αυτου ᾔτησαν· ινα μετα το λαβειν ουδεν ηττον ελεγχθεντες ως
ασεβεστατοι τωι μηδ' ουτως τωι ωφελεισθαι εαυτους επιδεδωκεναι, παυσωνται του
τοιουτου θρασους, και κατ' αυτο τουτο ελευθερω θεντες μαθωσιν οτι ποτε
ευεργετων τινας ο θεος μελλει και βρα δυνει, μη χαριζομενος οραν και ακουειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

τοιαυτα, εφ' οις οραθεισι και ακουσθεισι βαρυτερα και χαλεπωτερα η αμαρτια
ελεγχεται των μετα τηλικαυτα και τοιαυτα μη πεπιστευκοτων. 3.1.18 Ἴδωμεν δε και
περι του «αρ' ουν ου του θελοντος ουδε του τρεχοντος, αλλα του ελεουντος θεου».
οι γαρ επιλαμβανομενοι φασιν· ει «μη του θελοντος μηδε του τρεχοντος, αλλα του
ελεουντος θεου», ουκ εκ του εφ' ημιν το σωζεσθαι, αλλ' εκ κατασκευης της απο του
τοιουσδε κατασκευασαντος γεγενημενης η εκ προαιρεσεως του οτε βουλεται
ελεουντος. παρ' ων τουτο πευστεον· το θελειν τα καλα καλον εστιν η φαυλον; και το
τρεχειν βουλομενον τυχειν του τελους εν τωι σπευδειν επι τα καλα επαινετον εστιν η
ψεκτον; ειτε γαρ ερουσι ψεκτον, παρα την εναργειαν αποκρινουνται, και των αγιων
θελοντων και τρεχοντων και δηλονοτι εν τουτωι ψεκτον <ου> ποιουντων· ειτε
ερουσιν οτι καλον το θελειν τα καλα και το τρεχειν επι τα καλα, πευσομεθα πως η
απολλυμενη φυσις θελει τα κρειττονα· οιονει γαρ δενδρον πονηρον καρπους
αγαθους φερει, ει γε καλον το θελειν τα κρειττονα. τριτον δε ερουσιν οτι των μεσων
εστι το θελειν τα καλα και το τρεχειν επι τα καλα, και ουτε αστειον ουτε φαυλον.
λεκτεον δε προς τουτο οτι ει το θελειν τα καλα και το τρεχειν επι τα καλα μεσον
εστι, και το εναντιον αυτωι μεσον εστι, τουτεστι το θελειν τα κακα και το τρεχειν επι
τα κακα. ουχι δε γε μεσον εστι το θελειν τα κακα και τρεχειν επι τα κακα· ουκ αρα
μεσον το θελειν τα καλα και τρεχειν επι τα καλα. 3.1.19 Τοιαυτην τοινυν απολογιαν
ηγουμαι δυνασθαι ημας πορι ζειν προς το «αρ' ουν ου του θελοντος ουδε του
τρεχοντος, αλλα του ελεουντος θεου». φησιν εν τηι βιβλωι των ψαλμων ο Σολομων
(αυ του γαρ εστιν η ωιδη των αναβαθμων, εξ ης παραθησομεθα τα ρητα)· «εαν μη
κυριος οικοδομησηι οικον, εις ματην εκοπιασαν οι οικοδο μουντες αυτον· εαν μη
κυριος φυλαξηι πολιν, εις ματην ηγρυπνησεν ο φυλασσων», ουκ αποτρεπων ημας
απο του οικοδομειν ουδε διδα σκων μη αγρυπνειν εις το φρουρειν ημων την εν τηι
ψυχηι πολιν, αλλα παριστας οτι τα χωρις θεου οικοδομουμενα και τα μη τυγχα νοντα
της απο τουτου φυλακης, ματην οικοδομειται και ανηνυτως τηρειται, ευλογως αν
επιγραφησομενου κυριου της οικοδομης του θεου και αρχοντος της φρουρας της
πολεως του των ολων δεσποτου. ωσπερ ουν ει λεγοιμεν· ου του οικοδομουντος αλλα
του θεου εργον εστιν τοδε το οικοδομημα, και ου του φυλαξαντος κατορθωμα αλλα
«του επι παντων θεου» το μηδεν πεπονθεναι απο πολεμιων τηνδε την πολιν, ουκ αν
πταιοιμεν, υπακουομενου μεν του και κατα τον αν θρωπον τι γεγονεναι, του δε
ανδραγαθηματος ευχαριστως επι τον «τελειωτην» θεον αναφερομενου· ουτως επει
ουκ αρκει το ανθρωπινον θελειν προς το τυχειν του τελους, ουδε το των οιονει
αθλητων τρε χειν προς το καταλαβειν «το βραβειον της ανω κλησεως του θεου εν
Χριστωι Ἰησου» (θεου γαρ συμπαρισταμενου ταυτα ανυεται), καλως λεγεται το «ου
του θελοντος ουδε του τρεχοντος, αλλα του ελεουν τος θεου». ως ει και επι
γεωργιας, οπερ και γεγραπται, ελεγετο· «εγω εφυτευσα, Ἀπολλως εποτισεν, ο δε
θεος ηυξησεν· ωστε ουτε ο φυτευων εστι τι ουτε ο ποτιζων, αλλ' ο αυξανων θεος»,
και το τους καρπους «πληρεις» γεγονεναι ουκ αν ευσεβως λεγοιμεν εργον ειναι του
γεωργου η εργον του ποτισαντος, αλλ' εργον του θεου· ουτω και η ημετερα
τελειωσις ουχι μηδεν ημων πραξαντων γινεται, ου μην αφ' ημων απαρτιζεται, αλλα
θεος το πολυ ταυτης ενεργει. και ινα εναργεστερον πιστευθηι τουτο ειναι το
λεγομενον, απο της κυβερ νητικης το παραδειγμα ληψομεθα. προς γαρ την των
ανεμων πνοην και την των αερων ευκρασιαν και την των αστερων λαμπροτητα,
συνεργουντων τηι των εμπλεοντων σωτηριαι, ποστον αν αριθμον εχειν λεγοιτο της
επι τον λιμενα αποκαταστασεως η κυβερνητικη τεχνη; ουδε αυτων των κυβερνητων
δι' ευλαβειαν πολλακις τολμωντων ομολογειν το σεσωκεναι την ναυν, αλλα τωι θεωι
το παν αναφερον των, ου τωι μηδεν αυτους ενηργηκεναι, αλλα τωι εις υπερβολην
πολλα πλασιον ειναι το απο της προνοιας του απο της τεχνης. και επι της ημετερας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

γουν σωτηριας πολλαπλασιον εστιν εις υπερβολην το απο του θεου του απο του εφ'
ημιν. διοπερ ηγουμαι λεγεσθαι το «ου του θελοντος ουδε του τρεχοντος, αλλα του
ελεουντος θεου». ει γαρ ως εκεινοι υπολαμβανουσι δει εκλαμβανειν το «ου του
θελον τος ουδε του τρεχοντος, αλλα του ελεουντος θεου», περισσαι αι εν τολαι, και
ματην αυτος ο Παυλος αιτιαται τινας ως παραπεπτωκοτας και αποδεχεται τινας ως
κατωρθωκοτας και νομοθετει ταις εκκλη σιαις· εικη δε ημεις επιδιδομεν εαυτους επι
το «θελειν» τα κρειττονα, †ουχι δε γε και† «τρεχειν». αλλ' ου ματην ο Παυλος ταδε
συμ βουλευει και τουσδε μεμφεται και τουσδε αποδεχεται, ουδε ματην ημεις
επιδιδομεν εαυτους τωι θελειν τα κρειττονα και τωι σπευδειν επι τα διαφεροντα. ουκ
αρα εκεινοι καλως εξειληφασι τα κατα τον τοπον. 3.1.20 Προς τουτοις ην «το θελειν
και το ενεργειν εκ του θεου εστι». και φασι τινες· ει απο του θεου το θελειν και απο
του θεου το ενεργειν, καν κακως θελωμεν καν κακως ενεργωμεν, απο του θεου
ταυθ' ημιν υπηρξεν· ει δε τουτο, ουκ εσμεν αυτεξουσιοι. παλιν τε αυ κρειττονα
θελοντες και τα διαφεροντα ενεργουντες, επει απο θεου το θελειν και το ενεργειν
εστιν, ουχ ημεις τα διαφεροντα πεποιηκαμεν, αλλ' ημεις μεν εδοξαμεν, ο δε θεος
ταυτα εδωρησατο· ωστε και κατα τουτο ουκ εσμεν αυτεξουσιοι. και προς τουτο δε
λεκτεον οτι η του αποστολου λεξις ου φησι το θελειν τα κακα εκ θεου ειναι η το
θελειν τα αγαθα εκ θεου ειναι, ομοιως τε το ενεργειν τα κρειττονα και τα χειρονα,
αλλα το καθολου θελειν και το καθολου ενεργειν. ως γαρ απο θεου εχομεν το ειναι
ζωια και το ειναι ανθρωποι, ουτω και το καθολου θελειν, ωσει ελεγον και το
καθολου κινεισθαι. ωσπερ δε εχοντες τωι ζωια ειναι το κινεισθαι και φερ' ειπειν ταδε
τα μελη κινειν, χειρας η ποδας, ουκ αν ευλογως λεγοιμεν εχειν απο θεου το ειδικον
τοδε, ητοι το κινεισθαι προς το τυπτειν η αναιρειν η αφαιρεισθαι τα αλλοτρια, αλλα
το μεν γενικον, το κινεισθαι, ελαβομεν απο του θεου, ημεις δε χρωμεθα τωι κινεισθαι
επι τα χειρονα η επι τα βελτιονα· ουτως το μεν ενεργειν, ηι ζωια εσμεν, ειληφαμεν
απο του θεου και το θελειν ελαβομεν απο του δημιουργου, ημεις δε τωι θελειν η επι
τοις καλ λιστοις η επι τοις εναντιοις χρωμεθα, ομοιως και τωι ενεργειν. 3.1.21 Ἔτι
προς το μη ημας ειναι αυτεξουσιους δοξει το αποστολικον ρητον περισπαν, ενθα
εαυτωι ανθυποφερων φησιν· «αρ' ουν ον θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει. ερεις μοι
ουν· τι ετι μεμφεται; τωι γαρ βουληματι αυτου τις ανθεστηκεν; μενουνγε, ω
ανθρωπε, συ τις ει ο ανταποκρινομενος τωι θεωι; μη ερει το πλασμα τωι πλασαντι· τι
με εποιησας ουτως; η ουκ εχει εξουσιαν ο κεραμευς του πηλου εκ του αυτου
φυραματος ποιησαι ο μεν εις τιμην σκευος ο δε εις ατιμιαν;» ερει γαρ τις· ει ως «ο
κερα μευς εκ του αυτου φυραματος ποιει α μεν εις τιμην α δε εις ατιμιαν σκευη»,
ουτως ο θεος α μεν εις σωτηριαν α δε εις απωλειαν, ου παρ' ημας το σωζεσθαι η
απολλυσθαι γινεται, ουδε εσμεν αυτεξουσιοι. λεκτεον δε προς τον τουτοις ουτως
χρωμενον, ει δυναται περι του αποστολου νοειν ως μαχομενα εαυτωι λεγοντος; ουχ
ηγουμαι δε οτι τολμησει τις τουτο ειπειν. ει τοινυν μη εναντια εαυτωι φθεγγεται ο
αποστολος, πως κατα τον ουτως εκδεξαμενον ευλογως αιτιαται μεμφομενος τον εν
Κορινθωι πεπορνευκοτα η τους παραπεπτωκοτας «και μη μετανοησαντας επι τηι
ασελγειαι και ακρασιαι, ηι επραξαν»; πως δε ευλογει ως ευ πεποιηκοτας ους επαινει,
ωσπερ τον Ὀνησιφορου οικον, λεγων· «δυη ο κυριος ελεος τωι Ὀνησιφορου οικωι,
οτι πολ λακις με ανεψυξεν και την αλυσιν μου ουκ επαισχυνθη, αλλα γενο μενος εν
Ῥωμηι σπουδαιως εζητησεν με και ευρεν· δυη αυτωι ο κυριος ευρειν ελεος παρα
κυριου εν εκεινηι τηι ημεραι»; ου κατα τον αυτον δη αποστολον εστι ψεγειν ως αξιον
μεμψεως τον ημαρτηκοτα και αποδεχεσθαι ως επαινετον τον ευ πεποιηκοτα, παλιν
δ' αυ ως μη δενος οντος εφ' ημιν φασκειν παρα την αιτιαν του δημιουργου ειναι «το
μεν εις τιμην σκευος, το δε εις ατιμιαν». πως δε και το «τους παντας ημας
παραστηναι δει εμπροσθεν του βηματος του Χριστου, ινα κομισηται εκαστος τα δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

του σωματος, προς α επραξεν, ειτε αγαθον ειτε φαυλον» υγιες εστι, των τα φαυλα
πεποιηκοτων δια το εκτισθαι αυτους «σκευη ατιμιας» επι τουτο πραξεως
εληλυθοτων, και των κατ' αρετην βιωσαντων τωι αρχηθεν αυτους επι τουτωι κατ
εσκευασθαι και «σκευη τιμης» γεγονεναι το καλον πεποιηκοτων; ετι δε πως ου
μαχεται τωι, ως υπολαμβανουσιν εξ ων παρεθεμεθα ρητων, παρα την αιτιαν του
δημιουργου εντιμον η ατιμον ειναι σκευος το αλλαχου λεγομενον· «εν μεγαληι οικιαι
ουκ εστι μονον σκευη χρυσα και αργυρα αλλα και ξυλινα και οστρακινα, και α μεν
εις τιμην α δε εις ατιμιαν. εαν ουν τις εκκαθαρηι εαυτον, εσται σκευος εις τιμην
ηγιασμενον και ευχρηστον τωι δεσποτηι, εις παν εργον αγαθον ητοι μασμενον»; ει γαρ
ο εκκαθαρας εαυτον γινεται «σκευος εις τιμην», ο δε απερικαθαρτον εαυτον
περιιδων «σκευος εις ατιμιαν», οσον επι ταυ ταις ταις λεξεσιν ουδαμως αιτιος ο
δημιουργος. ποιει μεν γαρ ο δημιουργος «σκευη τιμης και σκευη ατιμιας» ουκ
αρχηθεν κατα την προγνωσιν, επει μη κατ' αυτην προκατακρινει η προδικαιοι, αλλα
«σκευη τιμης τους εκκαθαραντας εαυτους» και «σκευη ατιμιας» τους απε
ρικαθαρτους εαυτους περιιδοντας· ωστε εκ πρεσβυτερων αιτιων της κατασκευης
«των εις τιμην και εις ατιμιαν σκευων» γινεσθαι ον μεν εις τιμην ον δε εις ατιμιαν.
3.1.22 Ει δ' απαξ προσιεμεθα ειναι τινας πρεσβυτερας αιτιας του «σκευους της τιμης»
και του «σκευους της ατιμιας», τι ατοπον ανελ θοντας εις τον περι ψυχης τοπον
<νοειν> πρεσβυτερα αιτια του τον Ἰακωβ ηγαπησθαι και τον Ἠσαυ μεμισησθαι
γεγονεναι εις τον Ἰακωβ προ της ενσωματωσεως και εις τον Ἠσαυ προ του εις την
κοιλιαν της Ῥεβεκκας γενεσθαι; αμα δε σαφως δηλουται οτι οσον επι τηι υποκειμενηι
φυσει, ωσπερ εις υποκειται τωι κεραμει «πηλος», αφ' ου «φυραματος» γινεται «εις
τιμην και εις ατιμιαν σκευη», ουτω μιας φυσεως πασης ψυχης υποκειμενης τωι θεωι
και ιν' ουτως ειπω ενος «φυραματος» οντος των λογικων υποστασεων, πρεσβυτερα
τινα αιτια πεποιηκεν «τουσδε μεν ειναι εις τιμην τουσδε δε εις ατιμιαν». ει δε
επιπλησσει η λεξις του αποστολου η λεγουσα· «μενουνγε, ω ανθρωπε, συ τις ει ο
ανταποκρινομενος τωι θεωι;» ταχα διδασκει οτι ο μεν παρρησιαν εχων προς τον θεον
και πιστος και ευ βιους ουκ αν ακουσαι· «συ τις ει ο αντα ποκρινομενος τωι θεωι;»
οποιος ην Μωσης· «Μωσης γαρ ελαλει, ο δε θεος αυτωι απεκρινατο φωνηι»· και ως
αποκρινεται ο θεος προς Μωσεα, ουτως αποκρινεται και ο αγιος προς τον θεον. ο δε
ταυτην μη κτησαμενος την παρρησιαν, δηλονοτι η απολωλεκως η περι τουτων ου
κατα φιλομαθειαν αλλα κατα φιλονεικιαν ζητων και δια τουτο λεγων· «τι ετι
μεμφεται; τωι γαρ βουληματι αυτου τις ανθεστηκεν;» ουτος αν αξιος ειη της
επιπληξεως της λεγουσης· «μενουνγε, ω ανθρωπε, συ τις ει ο ανταποκρινομενος τωι
θεωι;» 3.1.23 Τοις δε τας φυσεις εισαγουσι και χρωμενοις τωι ρητωι ταυτα λεκτεον. ει
σωζουσι το «απο ενος φυραματος» γινεσθαι τους απολλυ μενους και τους
σωζομενους, και τον δημιουργον των σωζομενων ειναι δημιουργον και των
απολλυμενων, και ει αγαθος ο ποιων ου μονον πνευματικους αλλα και χοικους
(τουτο γαρ αυτοις επεται), δυ νατον μεντοι γε εκ προτερων τινων κατορθωματων
γενομενον νυν σκευος τιμης, και μη ομοια δρασαντα μηδε ακολουθα τωι σκευει της
τιμης, γενεσθαι εις ετερον αιωνα σκευος ατιμιας· ως παλιν οιον τε εστι δια
πρεσβυτερα τουτου του βιου <αιτια> γενομενον σκευος ατιμιας ενθαδε, διορθωθεντα
εν τηι «καινηι κτισει» γενεσθαι «σκευος τιμης ηγια σμενον και ευχρηστον τωι
δεσποτηι, εις παν εργον αγαθον ητοιμασμε νον». και ταχα οι νυν Ἰσραηλιται μη
αξιως της ευγενειας βιωσαντες εκπεσουνται του γενους, οιονει απο σκευων τιμης εις
σκευος ατιμιας μεταβαλουντες· και πολλοι των νυν Αιγυπτιων και Ἰδουμαιων τωι
Ἰσραηλ προσελθοντες, επαν καρποφορησωσιν επι πλειον, «εισελευσονται εις
εκκλησιαν κυριου», ουκ ετι Αιγυπτιοι και Ἰδουμαιοι ειναι λελο γισμενοι αλλ'
εσομενοι Ἰσραηλιται· ωστε κατα τουτο δια τας προ αιρεσεις τινας μεν εκ χειρονων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

εις κρειττονα προκοπτειν, ετερους δε απο κρειττονων εις χειρονα καταπιπτειν, και
αλλους εν τοις καλοις τηρεισθαι η απο καλων εις κρειττονα επαναβαινειν, αλλους
τε αυ τοις κακοις παραμενειν η απο κακων, χεομενης της κακιας, χειρονας γινεσθαι.
<...> 3.1.24 Ἐπει δε οπου μεν ο αποστολος ου προσποιειται το επι τωι θεωι εις το
γενεσθαι «σκευος εις τιμην η εις ατιμιαν», αλλα το παν εφ' ημας αναφερει λεγων·
«εαν ουν τις εκκαθαρηι εαυτον, εσται σκευος εις τιμην, ηγιασμενον και ευχρηστον τωι
δεσποτηι, εις παν εργον αγαθον ητοιμασμενον», οπου δε ου προσποιειται το εφ' ημιν,
αλλα το παν επι τον θεον αναφερειν δοκει φασκων· «εξουσιαν εχει ο κεραμευς του
πηλου εκ του αυτου φυραματος ποιησαι ο μεν εις τι μην σκευος ο δε εις ατιμιαν», και
ουκ εστιν εναντιωματα τα ειρημενα υπ' αυτου, συνακτεον αμφοτερα και ενα λογον
εξ αμφοτερων τελειον αποδοτεον· ουτε το εφ' ημιν χωρις της επιστημης του θεου,
ουτε η επιστημη του θεου προκοπτειν ημας αναγκαζει, εαν μη και ημεις επι το
αγαθον τι συνεισαγαγωμεν, ουτε του εφ' ημιν χωρις της επιστη μης του θεου και της
καταχρησεως του κατ' αξιαν του εφ' ημιν ποιουντος εις τιμην η εις ατιμιαν γενεσθαι
τινα, ουτε του επι τωι θεωι μονου κατασκευαζοντος εις τιμην η εις ατιμιαν τινα, εαν
μη υλην τινα διαφορας σχηι την ημετεραν προαιρεσιν, κλινουσαν επι τα κρειττονα η
επι τα χειρονα. και ταυτα μεν αυταρκως ημιν κατε σκευασθω περι του αυτεξουσιου.
4.1.τ Περι του θεοπνευστου της θειας γραφησ 4.1.1 Ἐπει <δε> περι τηλικουτων
εξεταζοντες πραγματων, ουκ αρ κουμενοι ταις κοιναις εννοιαις και τηι εναργειαι των
βλεπομενων, προσπαραλαμβανομεν εις την φαινομενην ημιν αποδειξιν των λεγο
μενων μαρτυρια τα εκ των πεπιστευμενων ημιν ειναι θειων γραφων, της τε
λεγομενης παλαιας διαθηκης και της καλουμενης καινης, λογωι τε πειρωμεθα
κρατυνειν ημων την πιστιν, και ουδεπω περι των γραφων ως θειων διελεχθημεν·
φερε και περι τουτων ολιγα ως εν επιτομηι διαλαβωμεν, τα κινουντα ημας ως περι
θειων γραμματων εις τουτο παρατιθεμενοι. και πρωτον γε του απ' αυτων των
γραμματων και των εν αυτοις δηλουμενων ρητοις χρησασθαι, περι Μωσεως και
Ἰησου Χριστου, του νομοθετου των Ἑβραιων και του εισηγητου των κατα
χριστιανισμον σωτηριων δογματων, ταυτα διαληπτεον. Πλειστων γαρ οσων
νομοθετων γεγενημενων εν Ἕλλησι και βαρ βαροις, και διδασκαλων δογματα
καταγγελλοντων επαγγελλομενα την αληθειαν, ουδενα ιστορησαμεν νομοθετην
ζηλον εμποιησαι δεδυνη μενον τοις λοιποις εθνεσι περι του παραδεξασθαι τους
λογους αυτου· πολλην τε παρασκευην την μετα της δοκουσης αποδειξεως λογικης
εισενεγκαμενων των περι αληθειας φιλοσοφειν επαγγελλομενων, ουδεις δεδυνηται
την νομισθεισαν αυτωι αληθειαν εθνεσι διαφοροις εμποιη σαι, η ενος εθνους
αξιολογοις πληθεσι. καιτοιγε εβουλοντο αν και οι νομοθεται κρατυναι τους
φανεντας νομους ειναι καλους ει δυνατον παρα παντι τωι των ανθρωπων γενει, οι τε
διδασκαλοι επινεμηθηναι ην εφαντασθησαν ειναι αληθειαν πανταχου της
οικουμενης. αλλ' ως ου δυναμενοι προσκαλεσασθαι τους απο των ετερων διαλεκτων
και των πολλων εθνων επι την τηρησιν των νομων και την παραδοχην των
μαθηματων, τουτο ποιησαι ουδε επεβαλοντο την αρχην, ουκ αφρονως γε
σκοπησαντες περι του αδυνατον αυτοις το τοιουτον τυγ χανειν. πασα δε Ἑλλας και
βαρβαρος η κατα την οικουμενην ημων ζηλωτας εχει μυριους, καταλιποντας τους
πατρυους νομους και νο μιζομενους θεους, της τηρησεως των Μωσεως νομων και
της μαθη τειας των Ἰησου Χριστου λογων· καιτοιγε μισουμενων μεν υπο των τα
αγαλματα προσκυνουντων των τωι Μωσεως νομωι προστιθεμενων, και την επι
θανατωι δε προς τωι μισεισθαι κινδυνευοντων των τον Ἰησου Χριστου λογον
παραδεξαμενων. 4.1.2 Και εαν επιστησωμεν πως εν σφοδρα ολιγοις ετεσι, των ομο
λογουντων τον χριστιανισμον επιβουλευομενων, και τινων δια τουτο
αναιρουμενων, ετερων δε απολλυντων τας κτησεις, δεδυνηται ο λογος, καιτοιγε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ουδε των διδασκαλων πλεοναζοντων, «πανταχοσε κηρυχθηναι της οικουμενης»,
ωστε «Ἕλληνας και βαρβαρους, σοφους τε και ανοη τους» προσθεσθαι τηι δια Ἰησου
θεοσεβειαι, μειζον η κατα ανθρωπον το πραγμα ειναι λεγειν ου δισταξομεν, μετα
πασης εξουσιας και πει θους της περι του κρατυνθησεσθαι τον λογον του Ἰησου διδα
ξαντος· ωστε ευλογως αν χρησμους νομισαι τας φωνας αυτου, οιον οτι «επι
βασιλεων και ηγεμονων αχθησεσθε ενεκεν εμου, εις μαρτυριον αυτοις και τοις
εθνεσι» και «πολλοι ερουσι μοι εν εκεινηι τηι ημεραι· κυριε, κυριε, ου τωι ονοματι σου
εφαγομεν και τωι ονοματι σου επιομεν και τωι ονοματι σου δαιμονια εξεβαλομεν; και
ερω αυτοις· αποχωρειτε απ' εμου οι εργαζομενοι την ανομιαν, ουδεποτε εγνων
υμας». ειρηκεναι μεν γαρ ταυτα αποφθεγγομενον ματην, ωστε αυτα μη αληθη
γενεσθαι, ταχα εικος ην· οτε δε εκβεβηκε τα μετα τοσαυτης εξουσιας ειρημενα,
εμφαινει θεον αληθως ενανθρωπησαντα σωτηριας δογματα τοις ανθρωποις
παραδεδωκεναι. 4.1.3 Τι δε δει λεγειν και οτι προεφητευθη [ο Χριστος] τοτε «εκλει
ψειν τους εξ Ἰουδα αρχοντας» ειρημενους «και ηγουμενους εκ των μη ρων αυτου,
οταν ελθηι ωι αποκειται», δηλονοτι η βασιλεια, «και επι δημησηι η των εθνων
προσδοκια»; σαφως γαρ εκ της ιστοριας δηλον και εκ των σημερον ορωμενων, οτι
απο των χρονων Ἰησου ουκετι βασιλεις Ἰουδαιων εχρηματισαν, παντων των
Ἰουδαικων πραγματων εν οις εσεμνυνοντο, λεγω δε των τε κατα τον ναον και το
θυσια στηριον και την επιτελουμενην λατρειαν και τα ενδυματα του αρ χιερεως,
καταλελυμενων. επληρωθη γαρ η λεγουσα προφητεια· «ημερας πολλας καθησονται
οι υιοι Ἰσραηλ ουκ οντος βασιλεως ουδε οντος αρχοντος, ουκ ουσης θυσιας ουδε
οντος θυσιαστηριου ουδε ιερα τειας ουδε δηλων». Και τουτοις χρωμεθα τοις ρητοις
προς τους εν τωι θλιβεσθαι απο των εν τηι Γενεσει υπο του Ἰακωβ προς τον Ἰουδαν
ειρημενων φασκοντας τον εθναρχην, απο του Ἰουδα γενους τυγχανοντα, αρχειν του
λαου, ουκ εκλειψοντων των απο του σπερματος αυτου, εως ης φανταζονται Χριστου
επιδημιας. ει γαρ «ημερας πολλας καθησονται οι υιοι Ἰσραηλ ουκ οντος βασιλεως
ουδε οντος αρχοντος, ουκ ουσης θυσιας ουδε θυσιαστηριου ουδε ιερατειας ουδε
δηλων», εξ ου δε κατεσκαφη ο ναος, ουκ εστι θυσια ουδε θυσιαστηριον ουδε
ιερατεια, δηλον οτι «εξελιπεν αρχων εξ Ἰουδα και ηγουμενος εκ των μηρων αυτου».
επει δε η προφητεια φησιν· «ουκ εκλειψει αρχων εξ Ἰουδα ουδε ηγουμενος εκ των
μηρων αυτου, εως αν ελθηι τα αποκειμενα αυτωι», δηλον οτι «εληλυθεν ωι τα
αποκειμενα, η προσδοκια των εθνων». και τουτο σαφες εκ του πληθους των εθνων
των δια Χρι στου πεπιστευκοτων εις τον θεον. 4.1.4 Και εν τηι του ∆ευτερονομιου δε
ωιδηι προφητικως δηλουται η δια τα αμαρτηματα του προτερου λαου εσομενη των
ασυνετων εθνων εκλογη, ου δι' αλλου τινος η του Ἰησου γεγενημενη. «αυτοι» γαρ
φησι «παρεζηλωσαν με επ' ου θεωι, παρωργισαν με εν τοις ειδωλοις αυτων· καγω
παραζηλωσω αυτους επ' ουκ εθνει, και επι εθνει ασυνετωι παροργιω αυτους». και
εστι σφοδρα σαφως καταλαβειν δυνατον, τινα τροπον οι λεγομενοι «παρεζηλωκεναι
τον θεον» Ἑβραιοι «επι τωι ου θεωι» και «παρωργικεναι αυτον εν τοις ειδωλοις
αυτων» «παρωργισθησαν» εις ζηλοτυπιαν «επι τωι ουκ εθνει», τωι «ασυνετωι εθνει»,
οπερ ο θεος «εξελεξατο» δια της επιδημιας Χριστου Ἰησου και των μαθητων αυτου.
«βλεπομεν» ουν «την κλησιν ημων, οτι ου πολλοι σοφοι κατα σαρκα, ου πολλοι
δυνατοι, ου πολλοι ευγενεις· αλλα τα μωρα του κοσμου εξελεξατο ο θεος, ινα
καταισχυνηι τους σοφους, και τα αγενη και τα εξουθενημενα εξελεξατο ο θεος και τα
μη οντα, ινα εκεινα τα προτερον οντα καταργησηι, και μη καυχησηται» «ο κατα
σαρκα Ἰσραηλ» (καλουμενος υπο του αποστολου «σαρξ») «ενωπιον του θεου». 4.1.5
Τι δε δει λεγειν περι των εν ψαλμοις προφητειων περι Χρι στου, ωιδης τινος
επιγεγραμμενης «υπερ του αγαπητου», ου «η γλωσσα» λεγεται ειναι «καλαμος
γραμματεως οξυγραφου. ωραιος καλλει παρα τους υιους των ανθρωπων», επει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

«εξεχυθη χαρις εν χειλεσιν αυτου»; τεκμηριον γαρ της «εκχυθεισης χαριτος εν
χειλεσιν αυτου» το ολιγου διαγεγενημενου χρονου της διδασκαλιας αυτου (ενιαυτον
γαρ που και μηνας ολιγους εδιδαξε) πεπληρωσθαι την οικουμενην της διδασκαλιας
αυτου και της δι' αυτου θεοσεβειας. «ανατεταλκε» γαρ «εν ταις ημεραις αυτου
δικαιοσυνη και πληθος ειρηνης» παραμενον εως συντελειας, ο «ανταναιρεσις»
ωνομασται «σεληνης»· «και μενει κατακυριευων απο θαλασσης εως θαλασσης και
απο ποταμων εως περατων της οικου μενης». και «δεδοται σημειον τωι οικωι
∆αυειδ»· «η παρθενος» γαρ [ετεκε και] «εν γαστρι εσχε και ετεκεν υιον, και το ονομα
αυτου Ἐμμανουηλ», οπερ εστι «μεθ' ημων ο θεος». πεπληρωται, ως ο αυτος
προφητης φησι· «μεθ' ημων ο θεος· γνωτε, εθνη, και ηττασθε, ισχυκοτες ητ τασθε».
ηττημεθα γαρ και νενικημεθα οι απο των εθνων εαλω κοτες υπο της χαριτος του
λογου αυτου. αλλα και προειρηται τοπος γενεσεως αυτου εν τωι Μιχαιαι· «και συ»
γαρ φησι «Βηθλεεμ, γη Ἰουδα, ουδαμως ελαχιστη ει εν τοις ηγεμοσιν Ἰουδα· εκ σου
γαρ εξελευσεται ηγουμενος, οστις ποιμανει τον λαον μου τον Ἰσραηλ». και αι εβδο
μηκοντα εβδομαδες επληρωθησαν εως Χριστου ηγουμενου κατα τον ∆ανιηλ. ηλθε τε
κατα τον Ἰωβ «ο το μεγα κητος χειρωσαμενος» και «δεδωκως εξουσιαν» τοις
γνησιοις αυτου μαθηταις «πατειν επανω οφεων και σκορπιων και επι πασαν την
δυναμιν του εχθρου, ουδεν υπ' αυ των αδικουμενοις». Ἐπιστησατω δε τις και τηι των
αποστολων πανταχοσε επιδημιαι των υπο του Ἰησου επι το καταγγειλαι το
ευαγγελιον πεμφθεντων, και οψεται και το τολμημα ου κατα ανθρωπον και το
επιτευγμα θειον. και εαν εξετασωμεν πως ανθρωποι καινων μαθηματων ακουοντες
και ξενων λογων προσηκαντο τους ανδρας, νικηθεντες εν τωι θελειν αυτοις
επιβουλευειν υπο τινος θειας δυναμεως επισκοπουσης αυτους, ουκ απιστησομεν ει
και τεραστια πεποιηκασιν, «επιμαρτυρουντος του θεου τοις λογοις αυτων και δια
σημειων και τερατων και ποικιλων δυναμεων». 4.1.6 Ἀποδεικνυντες δε ως εν
επιτομηι περι της θεοτητος Ἰησου 4.1.6 και χρωμενοι τοις περι αυτου λογοις
προφητικοις, συναποδεικνυμεν θεοπνευστους ειναι τας προφητευουσας περι αυτου
γραφας, και τα καταγγελλοντα την επιδημιαν αυτου γραμματα και διδασκαλιαν
μετα πασης δυναμεως και εξουσιας ειρημενα και δια τουτο της απο των εθνων
εκλογης κεκρατηκοτα. λεκτεον δε οτι το των προφητικων λογων ενθεον και το
πνευματικον του Μωσεως νομου ελαμψεν επι δημησαντος Ἰησου. εναργη γαρ
παραδειγματα περι του θεοπνευστους ειναι τας παλαιας γραφας προ της επιδημιας
του Χριστου παραστησαι ου πανυ δυνατον ην· αλλ' η Ἰησου επιδημια δυναμενους
υποπτευ εσθαι τον νομον και τους προφητας ως ου θεια εις τουμφανες ηγαγεν ως
ουρανιωι χαριτι αναγεγραμμενα. ο δε μετ' επιμελειας και προσο χης εντυγχανων τοις
προφητικοις λογοις, παθων εξ αυτου του ανα γινωσκειν ιχνος ενθουσιασμου, δι' ων
πασχει πεισθησεται ουκ ανθρω πων ειναι συγγραμματα τους πεπιστευμενους ημιν
ειναι θεου λογους. και το ενυπαρχον δε φως τωι Μωσεως νομωι, «καλυμματι»
εναποκε κρυμμενον, συνελαμψε τηι Ἰησου επιδημιαι «περιαιρεθεντος του καλυμ
ματος» και «των αγαθων» κατα βραχυ εις γνωσιν ερχομενων, ων «σκιαν ειχε» το
γραμμα. 4.1.7 Πολυ δ' αν ειη νυν αναλεγεσθαι τας περι εκαστου των μελ λοντων
αρχαιοτατας προφητειας, ινα δι' αυτων ο αμφιβαλλων πληχθεις ως ενθεων,
διψυχιαν πασαν και περισπασμον αποθεμενος, οληι εαυτον επιδωι τηι ψυχηι τοις
λογοις του θεου. ει δε μη καθ' εκαστον των γραμματων τοις ανεπιστημοσι
προσπιπτειν δοκει το υπερ ανθρωπον των νοηματων, θαυμαστον ουδεν· και γαρ επι
των της απτομενης του παντος κοσμου προνοιας εργων, τινα μεν εναρ γεστατα
φαινεται, ηι προνοιας εστιν εργα, ετερα δε ουτως αποκε κρυπται, ως απιστιας χωραν
παρεχειν δοκειν της περι του τεχνηι αφατωι και δυναμει διοικουντος τα ολα θεου.
ουχ ουτω γαρ σαφης ο περι του προνοουντος τεχνικος λογος εν τοις επι γης, ως εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ηλιωι και σεληνηι και αστροις· και ουχ ουτω δηλος εν τοις κατα τα ανθρω πινα
συμπτωματα, ως εν ταις ψυχαις και τοις σωμασι των ζωων, σφοδρα του προς τι και
ενεκα τινος ευρισκομενου τοις τουτων επι μελομενοις περι τας ορμας και τας
φαντασιας και φυσεις των ζωων και τας κατασκευας των σωματων. αλλ' ωσπερ ου
χρεοκοπειται η προνοια δια τα μη γινωσκομενα παρα τοις γε απαξ παραδεξαμενοις
αυτην καλως, ουτως ουδε η της γραφης θειοτης διατεινουσα εις πασαν αυτην, δια το
μη καθ' εκαστην λεξιν δυνασθαι την ασθενειαν ημων παριστασθαι τηι κεκρυμμενηι
λαμπροτητι των δογματων εν ευτελει και ευκαταφρονητωι λεξει αποκειμενηι.
«εχομεν γαρ θησαυρον εν οστρακινοις σκευεσιν, ινα λαμψηι η υπερβολη της
δυναμεως του θεου, και μη» νομισθηι ειναι «εξ ημων» των ανθρωπων. ει γαρ αι
κατημαξευμεναι των αποδειξεων οδοι παρα τοις ανθρωποις εναπο κειμεναι τοις
βιβλιοις κατισχυσαν των ανθρωπων, «η πιστις» ημων αν ευλογως υπελαμβανετο
«εν σοφιαι ανθρωπων» και ουκ «εν δυναμει θεου»· νυν δε τωι επαραντι τους
οφθαλμους σαφες οτι «ο λογος και το κηρυγμα» παρα τοις πολλοις δεδυνηται «ουκ
εν πειθοις σοφιας λογοις, αλλ' εν αποδειξει πνευματος και δυναμεως». διοπερ
δυναμεως ημας ουρανιου η και υπερουρανιου πληττουσης επι το σεβειν τον
κτισαντα ημας μονον, πειραθωμεν «αφεντες τον της αρχης του Χρι στου λογον»,
τουτεστι της «στοιχειωσεως», «επι την τελειοτητα φερεσθαι», ινα η τοις τελειοις
λαλουμενη σοφια και ημιν λαληθηι. «σοφιαν» γαρ επαγγελλεται ο ταυτην
κεκτημενος «λαλειν εν τοις τελειοις», ετεραν τυγχανουσαν παρα την «σοφιαν του
αιωνος τουτου και την σοφιαν των αρχοντων του αιωνος τουτου την
καταργουμενην»· αυτη δε η σοφια ημιν εντυπωθησεται τρανως «κατα αποκαλυψιν
μυστηριου χρονοις αιωνιοις σεσιγημενου, φανερωθεντος δε νυν δια τε γραφων
προφητικων και της επιφανειας του κυριου και σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου· ωι η
δοξα εις τους συμπαντας αιωνας. αμην». 4.2.τ Πως αναγνωστεον και νοητεον την
θειαν γραφην 4.2.1 Μετα το ως εν επιδρομηι ειρηκεναι περι του θεοπνευστους ειναι
τας θειας γραφας αναγκαιον επεξελθειν τωι τροπωι της ανα γνωσεως και νοησεως
αυτων, πλειστων αμαρτηματων γεγενημενων παρα το την οδον του πως δει
εφοδευειν τα αγια αναγνωσματα τοις πολλοις μη ευρησθαι. Οι τε γαρ σκληροκαρδιοι
και ιδιωται των εκ περιτομης εις τον σωτηρα ημων ου πεπιστευκασι, τηι λεξει των
περι αυτου προ φητειων κατακολουθειν νομιζοντες, και αισθητως μη ορωντες αυτον
«κηρυξαντα αιχμαλωτοις αφεσιν» μηδε οικοδομησαντα ην νομιζου σιν αληθως
«πολιν» ειναι «του θεου» μηδε «εξολοθρευσαντα αρματα εξ Ἐφραιμ και ιππον εξ
Ἱερουσαλημ», μηδε «βουτυρον και μελι φαγοντα, και πριν γνωναι αυτον η
προελεσθαι πονηρα εκλεξασθαι το αγαθον»· ετι δε «λυκον», το ζωιον το τετραποδον,
οιομενοι προ φητευεσθαι μελλειν «βοσκεσθαι μετα αρνος και παρδαλιν εριφωι συν
αναπαυεσθαι μοσχαριον τε και ταυρον και λεοντα αμα βοσκηθησεσθαι υπο μικρου
παιδιου αγομενα και βουν και αρκον αμα νεμηθησεσθαι, συνεκτρεφομενων αυτων
αλληλοις των παιδιων, και λεοντα ως βουν φαγεσθαι αχυρα», μηδεν τουτων
αισθητως εωρακοτες γεγενημενον εν τηι του πεπιστευμενου ημιν Χριστου επιδημιαι,
ου προσηκαντο τον κυριον ημων Ἰησουν, αλλ' ως παρα το δεον Χριστον εαυτον ανα
γορευσαντα εσταυρωσαν. Οι τε απο των αιρεσεων αναγινωσκοντες το «πυρ
εκκεκαυται εκ του θυμου μου» και «εγω θεος ζηλωτης, αποδιδους αμαρ τιας
πατερων επι τεκνα επι τριτην και τεταρτην γενεαν» και «μεταμεμελημαι χρισας τον
Σαουλ εις βασιλεα» και «εγω θεος ποιων ειρηνην και κτιζων κακα», και εν αλλοις το
«ουκ εστι κακια εν πολει, ην κυριος ουκ εποιησεν», ετι δε και το «κατεβη κακα παρα
κυριου επι πυλας Ἱερουσαλημ», και «πνευμα πονηρον παρα θεου επνιγε τον Σαουλ»,
και μυρια οσα τουτοις παραπλησια, απιστησαι μεν ως θεου ταις γραφαις ου
τετολμηκασι, πιστευοντες δε αυτας ειναι του δημιουργου, ωι Ἰουδαιοι λατρευουσιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ωιηθησαν, ως ατελους και ουκ αγαθου τυγχανοντος του δημιουργου, τον σωτηρα
επιδεδημηκεναι τελειοτερον καταγγελλοντα θεον, ον φασι μη τον δημιουργον
τυγχα νειν, διαφορως περι τουτου κινουμενοι· και απαξ αποσταντες του δημιουργου,
ος εστιν αγεννητος μονος θεος, αναπλασμοις εαυτους επιδεδωκασι, μυθοποιουντες
εαυτοις υποθεσεις, καθ' ας οιονται γε γονεναι τα βλεπομενα, και ετερα τινα μη
βλεπομενα, απερ η ψυχη αυτων ανειδωλοποιησεν. Ἀλλα μην και οι ακεραιοτεροι
των απο της εκκλησιας αυχουντων τυγχανειν του μεν δημιουργου μειζονα ουδενα
υπειληφασιν, υγιως τουτο ποιουντες· τοιαυτα δε υπολαμβανουσι περι αυτου, οποια
ουδε περι του ωμοτατου και αδικωτατου ανθρωπου. 4.2.2 Αιτια δε πασι τοις
προειρημενοις ψευδοδοξιων και ασεβειων η ιδιωτικων περι θεου λογων ουκ αλλη
τις ειναι δοκει η η γραφη κατα τα πνευματικα μη νενοημενη, αλλ' ως προς το ψιλον
γραμμα εξειλημμενη. διοπερ τοις πειθομενοις μη ανθρωπων ειναι συγγραμ ματα τας
ιερας βιβλους, αλλ' εξ επιπνοιας του αγιου πνευματος βουληματι του πατρος των
ολων δια Ἰησου Χριστου ταυτας αναγε γραφθαι και εις ημας εληλυθεναι, τας
φαινομενας οδους υποδεικτεον, εχομενοις του κανονος της Ἰησου Χριστου κατα
διαδοχην των απο στολων ουρανιου εκκλησιας. Και οτι μεν οικονομιαι τινες εισι
μυστικαι, δηλουμεναι δια των θειων γραφων, παντες και οι ακεραιοτατοι των τωι
λογωι προσιοντων πεπιστευκασι· τινες δε αυται, οι ευγνωμονες και ατυφοι
ομολογουσι μη ειδεναι. ει γουν επαπορησαι τις περι της του Λωτ θυγατρομιξιας και
των δυο γυναικων του Ἀβρααμ δυο τε αδελφων γεγαμημενων τωι Ἰακωβ και δυο
παιδισκων τετεκνωκυιων εξ αυτου, ουδεν αλλο φη σουσιν η μυστηρια ταυτα
τυγχανειν υφ' ημων μη νοουμενα. αλλα και επαν η κατασκευη της σκηνης
αναγινωσκηται, πειθομενοι τυπους ειναι τα γεγραμμενα ζητουσιν ωι δυνησονται
εφαρμοσαι εκαστον των κατα την σκηνην λεγομενων· οσον μεν επι τωι πειθεσθαι οτι
τυπος τινος εστιν η σκηνη ου διαμαρτανοντες, οσον δε επι τωι τωιδε τινι αξιως της
γραφης εφαρμοζειν τον λογον, ου εστι τυπος η σκηνη, εσθ' οτε αποπιπτοντες· και
πασαν δε διηγησιν νομιζομενην περι γαμων απαγγελλειν η παιδοποιιων η πολεμων
η ων δηποτε ιστοριων αν παρα τοις πολλοις δεχθησομενων, αποφαινονται ειναι
τυπους· εν δε τωι τινων, πηι μεν δια την εξιν ου πανυ συγκεκροτημενην, πηι δε δια
την προπετειαν, εσθ' οτε καν συγκεκροτημενος τις τυγχανηι και απροπτωτος, δια την
εις υπερβολην χαλεπωτατην ευρεσιν των πραγματων τοις ανθρωποις, ου πανυ
σαφηνιζεται ο περι τουτων εκαστου λογος. 4.2.3 Και τι δει λεγειν περι των
προφητειων, ας παντες ισμεν «αινιγματων» και «σκοτεινων» πεπληρωσθαι
«λογων»; καν επι τα ευαγγελια δε φθασωμεν, κακεινων ο ακριβης νους, ατε νους ων
Χριστου, δειται χαριτος της δοθεισης τωι ειρηκοτι· «ημεις δε νουν Χριστου εχομεν,
ινα ειδωμεν τα υπο του θεου χαρισθεντα ημιν· α και λαλουμεν, ουκ εν διδακτοις
ανθρωπινης σοφιας λογοις, αλλ' εν διδακτοις πνευματος». και τα αποκεκαλυμμενα
δε τωι Ἰωαννηι τις ουκ αν αναγνους κατα πλαγειη την επικρυψιν των απορρητων
μυστηριων και τωι μη νοουντι τα γεγραμμενα εμφαινομενων; αι δε των αποστολων
επιστολαι τινι των βασανιζειν επισταμενων λογους δοξαιεν αν ειναι σαφεις και ευ
χερως νοουμεναι, μυριων οσων κακει ως δι' οπης μεγιστων και πλει στων νοηματων
βραχειαν αφορμην παρεχοντων; ∆ιοπερ τουτων ουτως εχοντων και μυριων οσων
σφαλλομενων, ουκ ακινδυνον εν τωι αναγινωσκειν ευχερως αποφαινεσθαι νοειν τα
δεομενα «της κλειδος της γνωσεως», ηντινα ο σωτηρ φησιν ειναι παρα «τοις
νομικοις»· και απαγγελλετωσαν οι μη βουλομενοι παρα τοις προ της επιδημιας του
Χριστου την αληθειαν τυγχανειν, πως «η της γνωσεως κλεις» υπο του κυριου ημων
Ἰησου Χριστου λεγεται παρ' εκεινοις τυγχανειν, τοις, ως φασιν αυτοι, μη εχουσι
βιβλους περιεχουσας τα απορρητα της γνωσεως και παντελη μυστηρια. εχει γαρ
ουτως η λεξις· «ουαι υμιν τοις νομικοις, οτι ηρατε την κλειδα της γνωσεως· αυτοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

ουκ εισηλθετε, και τους εισερχομενους εκωλυσατε». 4.2.4 Ἡ τοινυν φαινομενη ημιν
οδος του πως δει εντυγχανειν ταις γραφαις και τον νουν αυτων εκλαμβανειν εστι
τοιαυτη, απ' αυτων των λογιων εξιχνευομενη. παρα τωι Σολομωντι εν ταις Παρ
οιμιαις ευρισκομεν τοιουτον τι προστασσομενον περι των γεγραμμε νων θειων
δογματων· «και συ δε απογραψαι αυτα τρισσως εν βουληι και γνωσει, του
αποκρινασθαι λογους αληθειας τοις προβαλλομενοις σοι». ουκουν τριχως
απογραφεσθαι δει εις την εαυτου ψυχην τα των αγιων γραμματων νοηματα· ινα ο
μεν απλουστερος οικοδομηται απο της οιονει σαρκος της γραφης, ουτως
ονομαζοντων ημων την προ χειρον εκδοχην, ο δε επι ποσον αναβεβηκως απο της
ωσπερει ψυχης αυτης, ο δε τελειος και ομοιος τοις παρα τωι αποστολωι λεγομενοις·
«σοφιαν δε λαλουμεν εν τοις τελειοις, σοφιαν δε ου του αιωνος του του ουδε των
αρχοντων του αιωνος τουτου των καταργουμενων, αλλα λαλουμεν θεου σοφιαν εν
μυστηριωι την αποκεκρυμμενην, ην προωρισεν ο θεος προ των αιωνων εις δοξαν
ημων», απο «του πνευ ματικου νομου», «σκιαν περιεχοντος των μελλοντων
αγαθων». ωσπερ γαρ ο ανθρωπος συνεστηκεν εκ σωματος και ψυχης και πνευματος,
τον αυτον τροπον και η οικονομηθεισα υπο θεου εις ανθρωπων σωτηριαν δοθηναι
γραφη. ∆ια τουτο ημεις και το εν τωι υπο τινων καταφρονουμενωι βιβλιωι, τωι
Ποιμενι, περι του προστασσεσθαι τον Ἑρμαν «δυο γραψαι βιβλια», και μετα ταυτα
αυτον «αναγγελλειν τοις πρεσβυτεροις της εκκλησιας» α μεμαθηκεν υπο του
πνευματος, ουτω διηγουμεθα. εστι δε η λεξις αυτη· «γραψεις δυο βιβλια, και δωσεις
εν Κλημεντι και εν Γραπτηι. και Γραπτη μεν νουθετησει τας χηρας και τους
ορφανους, Κλημης δε πεμψει εις τας εξω πολεις, συ δε αναγγελεις τοις πρεσβυτεροις
της εκκλησιας». Γραπτη μεν γαρ, η «νουθετουσα τας χηρας και τους ορφανους»,
αυτο ψιλον εστι το γραμμα, νουθετουν τους παιδας τας ψυχας και μηδεπω πατερα
θεον επιγραψασθαι δυναμενους και δια τουτο «ορφανους» καλουμενους, νουθετουν
δε και τας μηκετι μεν τωι παρανομωι νυμφιωι χρωμενας, «χηρευουσας» δε τωι μηδεπω
αξιας αυτας του <ουρανιου> «νυμφιου» γεγονεναι. Κλημης δε, ο ηδη του γραμματος
εξισταμενος, «εις τας εξω πολεις» λεγεται πεμπειν τα λεγομενα, ως ει λεγοιμεν τας
εξω των σωματικων και των κατω νοηματων τυγχανουσας ψυχας. ουκετι δε δια
γραμματων, αλλα δια ζωντων λογων αυτος ο μαθητης του πνευματος προστασσεται
«αναγγελλειν τοις της πασης εκκλησιας του θεου πρεσβυτεροις» πεπολιωμενοις υπο
φρονησεως. 4.2.5 Ἀλλ' επει εισι τινες γραφαι το σωματικον ουδαμως εχου σαι, ως εν
τοις εξης δειξομεν, εστιν οπου οιονει την ψυχην και το πνευμα της γραφης μονα χρη
ζητειν. και ταχα δια τουτο αι «επι καθαρισμωι των Ἰουδαιων υδριαι κεισθαι»
λεγομεναι, ως εν τωι κατα Ἰωαννην ευαγγελιωι ανεγνωμεν, «χωρουσιν ανα μετρητας
δυο η τρεις»· αινισσομενου του λογου περι των παρα τωι αποστολωι «εν κρυπτωι
Ἰουδαιων», ως αρα ουτοι καθαριζονται δια του λογου των γραφων, οπου μεν «δυο
μετρητας», τον ιν' ουτως ειπω ψυχικον και τον πνευ ματικον λογον, χωρουντων,
οπου δε «τρεις», επει τινες εχουσι προς τοις προειρημενοις και το σωματικον
οικοδομησαι δυναμενον. «εξ» δε «υδριαι» ευλογως εισι τοις εν κοσμωι
καθαριζομενοις, γεγενημενωι εν εξ ημεραις, αριθμωι τελειωι. 4.2.6 Ἀπο μεν ουν της
πρωτης εκδοχης και κατα τουτο ωφε λουσης οτι εστιν ονασθαι, μαρτυρει τα πληθη
των γνησιως και απλουστερον πεπιστευκοτων· της δε ως αν εις ψυχην αναγομενης
διηγησεως παραδειγμα το παρα τωι Παυλωι εν τηι πρωτηι προς Κοριν θιους κειμενον.
«γεγραπται γαρ·» φησιν «ου φιμωσεις βουν αλοωντα». επειτα διηγουμενος τουτον
τον νομον επιφερει· «μη των βοων μελει τωι θεωι; η δι' ημας παντως λεγει; δι' ημας
γαρ εγραφη, οτι οφειλει επ' ελπιδι ο αροτριων αροτριαν και ο αλοων επ' ελπιδι του
μετεχειν». και πλεισται δε περιφερομεναι τοις πληθεσιν αρμοζουσαι ερμηνειαι και
οικοδομουσαι τους υψηλοτερων ακουειν μη δυναμενους τον αυτον πως εχουσι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

χαρακτηρα. Πνευματικη δε διηγησις τωι δυναμενωι αποδειξαι, ποιων «επου ρανιων
υποδειγματι και σκιαι» οι «κατα σαρκα» Ἰουδαιοι «ελατρευον», και τινων
«μελλοντων αγαθων ο νομος εχει σκιαν». και απαξαπλως επι παντων κατα την
αποστολικην επαγγελιαν ζητητεον «σοφιαν εν μυ στηριωι την αποκεκρυμμενην, ην
προωρισεν ο θεος προ των αιωνων εις δοξαν των δικαιων, ην ουδεις των αρχοντων
του αιωνος τουτου εγνωκε». φησι δε που ο αυτος αποστολος, χρησαμενος τισι ρητοις
απο της Ἐξοδου και των Ἀριθμων, οτι «ταυτα τυπικως συνεβαινεν εκεινοις, εγραφη
δε δι' ημας, εις ους τα τελη των αιωνων κατηντηκε». και αφορμας διδωσι του τινων
εκεινα τυποι ετυγχανον, λεγων· «επινον γαρ εκ πνευματικης ακολουθουσης πετρας,
η δε πετρα ην ο Χριστος». και τα περι της σκηνης δε εν ετεραι επιστοληι υπογραφων
εχρησατο τωι· «ποιησεις παντα κατα τον τυπον τον δειχθεντα σοι εν τωι ορει». αλλα
μην και εν τηι προς Γαλατας επιστοληι, οιονει ονειδιζων τοις αναγινωσκειν νομιζουσι
τον νομον και μη συνιεισιν αυτον, μη συνιεναι κρινων εκεινους, οσοι μη αλληγοριας
ειναι εν τοις γεγραμμενοις νο μιζουσι· «λεγετε μοι» φησιν «οι υπο νομον θελοντες
ειναι, τον νομον ουκ ακουετε; γεγραπται γαρ οτι Ἀβρααμ δυο υιους εσχεν, ενα εκ της
παιδισκης και ενα εκ της ελευθερας. αλλ' ο μεν εκ της παιδισκης κατα σαρκα
γεγεννηται, ο δε εκ της ελευθερας δια της επαγγελιας· ατινα εστιν αλληγορουμενα·
αυται γαρ εισι δυο διαθηκαι» και τα εξης. παρατηρητεον γαρ εκαστον των
ειρημενων υπ' αυτου, οτι φησιν· «οι υπο νομον θελοντες ειναι», ουχι «οι υπο τον
νομον οντες», και· «τον νομον ουκ ακουετε;» του «ακουειν» εν τωι νοειν και
γινωσκειν κρινο μενου. και εν τηι προς Κολασσαεις δε επιστοληι, δια βραχεων το
βουλημα της πασης επιτεμνομενος νομοθεσιας, φησι· «μη ουν τις υμας κρινετω η εν
βρωσει η εν ποσει η εν μερει εορτης η νουμηνιας η σαβ βατων, α εστι σκια των
μελλοντων». ετι δε και εν τηι προς Ἑβραιους περι των εκ περιτομης διαλεγομενος
γραφει· «οιτινες υποδειγματι και σκιαι λατρευουσι των επουρανιων». αλλ' εικος δια
ταυτα περι μεν των πεντε Μωσεως επιγεγραμμενων βιβλιων μη αν δισταξαι τους
τον αποστολον απαξ ως θειον ανδρα προσιεμενους· περι δε της λοιπης ιστοριας
βουλεσθαι μανθανειν, ει κακεινη «τυπικως συνεβαινε». παρα τηρητεον δε εκ της
προς Ῥωμαιους το· «κατελιπον εμαυτωι επτα κισχιλιους ανδρας, οιτινες ουκ
εκαμψαν γονυ τηι Βααλ», κειμενον εν τηι τριτηι των Βασιλειων, οτι ο Παυλος ειληφεν
αντι των «κατ' εκ λογην» Ἰσραηλιτων, τωι μη μονον τα εθνη ωφελησθαι απο της
Χριστου επιδημιας αλλα και τινας των απο του θειου γενους. 4.2.7 Τουτων ουτως
εχοντων τους φαινομενους ημιν χαρακτηρας της νοησεως των γραφων
υποτυπωτεον. και πρωτον γε τουτο υπο δεικτεον, οτι ο σκοπος τωι φωτιζοντι
πνευματι προνοιαι θεου δια του «εν αρχηι προς τον θεον λογου» τους διακονους της
αληθειας, προφη τας και αποστολους, ην προηγουμενως μεν ο περι των απορρητων
μυστηριων των κατα τους ανθρωπους πραγματων (ανθρωπους δε νυν λεγω τας
χρωμενας ψυχας σωμασιν), ιν' ο δυναμενος διδαχθηναι «ερευνησας» και «τοις
βαθεσι» του νου των λεξεων εαυτον επιδους, κοι νωνος των ολων της βουλης αυτου
γενηται δογματων. εις δε τα περι των ψυχων, ουκ αλλως δυναμενων της
τελειοτητος τυχειν χωρις της πλουσιας και σοφης περι θεου αληθειας, τα περι θεου
αναγκαιως ως προηγουμενα τετακται και του μονογενους αυτου· ποιας εστι φυ
σεως, και τινα τροπον υιος τυγχανει θεου, και τινες αι αιτιαι του μεχρι σαρκος
ανθρωπινης αυτον καταβεβηκεναι και παντη ανθρωπον ανειληφεναι, τις τε και η
τουτου ενεργεια, και εις τινας και ποτε γινομενη. αναγκαιως δε ως περι συγγενων
και των αλλων λογικων, θειοτερων τε και εκπεπτωκοτων της μακαριοτητος, και
των αιτιων της τουτων εκπτωσεως, εχρην εις τους λογους της θειας ανειληφθαι
διδασκαλιας, και περι της διαφορας των ψυχων, και ποθεν αι δια φοραι αυται
εληλυθασι, τις τε ο κοσμος και δια τι υπεστη, ετι δε ποθεν η κακια τοσαυτη και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

τηλικαυτη εστιν επι γης, και ει μη μονον επι γης, αλλα και αλλαχου, αναγκαιον
ημας μαθειν. 4.2.8 Τουτων δη και των παραπλησιων προκειμενων τωι φωτιζοντι
πνευματι τας των αγιων υπηρετων της αληθειας ψυχας, δευτερος ην σκοπος δια
τους μη δυναμενους τον καματον ενεγκειν υπερ του τα τηλικαυτα ευρειν, κρυψαι
τον περι των προειρημενων λογον εν λεξεσιν εμφαινουσαις διηγησιν περιεχουσαν
απαγγελιαν την περι των αισθητων δημιουργηματων και ανθρωπου κτισεως και
των εκ των πρωτων κατα διαδοχην μεχρι πολλων γεγενημενων, και αλλαις ιστο
ριαις απαγγελλουσαις δικαιων πραξεις και των αυτων τουτων ποτε γενομενα
αμαρτηματα ως ανθρωπων και ανομων και ασεβων πονη ριας και ακολασιας και
πλεονεξιας. παραδοξοτατα δε, δια ιστοριας της περι πολεμων και νενικηκοτων και
νενικημενων τινα των απορ ρητων τοις ταυτα βασανιζειν δυναμενοις σαφηνιζεται.
και ετι θαυ μασιωτερον, δια γραπτης νομοθεσιας οι της αληθειας νομοι προ
φητευονται, μετα αληθως πρεπουσης θεου σοφιαι δυναμεως παντων τουτων ειρμωι
αναγεγραμμενων. προεκειτο γαρ και το ενδυμα των πνευματικων, λεγω δε το
σωματικον των γραφων, εν πολλοις ποιησαι ουκ ανωφελες δυναμενον τε τους
πολλους, ως χωρουσι, βελτιουν.
4.2.9 Ἀλλ' επειπερ, ει δι' ολων σαφως το της νομοθεσιας χρη σιμον αυτοθεν
εφαινετο και το της ιστοριας ακολουθον και γλα φυρον, ηπιστησαμεν αν αλλο τι
παρα το προχειρον νοεισθαι δυνασθαι εν ταις γραφαις, ωικονομησε τινα οιονει
«σκανδαλα» και «προσκομματα» και «αδυνατα» δια μεσου εγκαταταχθηναι τωι νομωι
και τηι ιστοριαι ο του θεου λογος, ινα μη παντη υπο της λεξεως ελκομενοι το αγωγον
ακρατον εχουσης, ητοι ως μηδεν αξιον θεου μανθανοντες, τελεον αποστωμεν των
δογματων, η μη κινουμενοι απο του γραμματος μηδεν θειοτερον μαθωμεν. χρη δε
και τουτο ειδεναι, οτι του προηγου μενου σκοπου τυγχανοντος τον εν τοις
πνευματικοις ειρμον απαγ γειλαι γεγενημενοις και πρακτεοις, οπου μεν ευρε
γενομενα κατα την ιστοριαν ο λογος εφαρμοσαι δυναμενα τοις μυστικοις τουτοις,
εχρη σατο αποκρυπτων απο των πολλων τον βαθυτερον νουν· οπου δε εν τηι
διηγησει της περι των νοητων ακολουθιας ουχ ειπετο η τωνδε τινων πραξις η
προαναγεγραμμενη δια τα μυστικωτερα, συνυφηνεν η γραφη τηι ιστοριαι το μη
γενομενον, πηι μεν μηδε δυνατον γενεσθαι, πηι δε δυνατον μεν γενεσθαι, ου μην
γεγενημενον, και εσθ' οτε μεν ολιγαι λεξεις παρεμβεβλημεναι εισι κατα το σωμα ουκ
αληθευομεναι, εσθ' οτε δε πλειονες. το δ' αναλογον και επι της νομοθεσιας εκλη
πτεον, εν ηι εστι πλεονακις ευρειν και το αυτοθεν χρησιμον, προς τους καιρους της
νομοθεσιας αρμοζον· ενιοτε δε λογος χρησιμος ουκ εμφαινεται. και αλλοτε και
αδυνατα νομοθετειται δια τους εντρε χεστερους και ζητητικωτερους, ινα τηι βασανωι
της εξετασεως των γεγραμμενων επιδιδοντες εαυτους πεισμα αξιολογον λαβωσι
περι του δειν του θεου αξιον νουν εις τα τοιαυτα ζητειν. ου μονον δε περι των προ
της παρουσιας ταυτα το πνευμα ωικονομησεν, αλλα γαρ ατε το αυτο τυγχανον και
απο του ενος θεου, το ομοιον και επι των ευαγγελιων πεποιηκε και επι των
αποστολων, ουδε τουτων παντη ακρατον την ιστοριαν των προσυφασμενων κατα το
σωματικον εχοντων μη γεγενημενων, ουδε την νομοθεσιαν και τας εντολας παντως
το ευλογον εντευθεν εμφαινοντα.
Τις ο της εν τηι θειαι γραφηι ασαφειας λογος και του κατα το ρητον εν τισιν αδυνατου
η αλογου
4.3.1 Τις γουν νουν εχων οιησεται «πρωτην και δευτεραν και τριτην ημεραν εσπεραν
τε και πρωΐαν» χωρις ηλιου γεγονεναι και σεληνης και αστερων; την δε οιονει
πρωτην και χωρις ουρανου; τις δ' ουτως ηλιθιος ως οιηθηναι τροπον ανθρωπου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

γεωργου τον θεον «πεφυτευκεναι παραδεισον εν Ἐδεμ κατα ανατολας», και «ξυλον
ζωης» εν αυτωι πεποιηκεναι ορατον και αισθητον, ωστε δια των σωματικων
οδοντων γευσαμενον του καρπου το ζην αναλαμβανειν· και παλιν «καλου και
πονηρου» μετεχειν τινα παρα το μεμασησθαι το απο τουδε του ξυλου
λαμβανομενον; εαν δε και «θεος το δειλινον εν τωι παραδεισωι περιπατειν» λεγηται
και «ο Ἀδαμ υπο το ξυλον κρυπτεσθαι», ουκ οιμαι δισταξειν τινα περι του αυτα
τροπικως δια δοκουσης ιστοριας και ου σωματικως γεγενημενης μηνυειν τινα
μυστηρια. αλλα και «Καιν εξερχομενος απο προσωπου του θεου» σαφως τοις
επιστησασι φαινεται κινειν τον εντυγχανοντα ζητειν, <τι> «προσωπον θεου» και το
«εξερχεσθαι» τινα απ' αυτου. και τι δει πλειω λεγειν, των μη πανυ αμβλεων μυρια
οσα τοιαυτα δυναμενων συναγαγειν, αναγεγραμμενα μεν ως γεγονοτα, ου
γεγενημενα δε κατα την λεξιν; αλλα και τα ευαγγελια δε του αυτου ειδους των
λογων πεπληρωται, «εις υψηλον ορος» τον Ἰησουν αναβιβαζοντος του διαβολου, ιν'
εκειθεν αυτωι «δειξηι του παντος κοσμου τας βασιλειας και την δοξαν αυτων». τις
γαρ ουκ αν των μη παρεργως αναγινωσκοντων τα τοιαυτα καταγινωσκοι των
οιομενων τωι της σαρκος οφθαλμωι, δεηθεντι υψους υπερ του κατανοηθηναι
δυνασθαι τα κατωτερω και υποκειμενα, εωρασθαι την Περσων και Σκυθων και
Ἰνδων και Παρθυαιων βασιλειαν, και ως δοξαζονται παρα ανθρωποις οι
βασιλευοντες; παραπλησιως δε τουτοις και αλλα μυρια απο των ευαγγελιων ενεστι
τον ακριβουντα τηρησαι υπερ του συγκαταθεσθαι συνυφαινεσθαι ταις κατα το ρητον
γεγενημεναις ιστοριαις ετερα μη συμβεβηκοτα. 4.3.2 Ἐαν δε και επι την νομοθεσιαν
ελθωμεν την Μωσεως, πολλοι των νομων, το οσον επι τωι καθ' εαυτους τηρεισθαι,
το αλογον εμφαινουσιν, ετεροι δε το αδυνατον. το μεν αλογον, γυπες εσθιεσθαι
απαγορευομενοι, ουδενος ουδε εν τοις μεγιστοις λιμοις εκβιασθεντος υπο της
ενδειας επι τουτο το ζωιον φθασαι· και «οκταημερα παιδια απεριτμητα
εξολοθρευεσθαι εκ του γενους αυτων» κελευομενα, δεον, ει ολως εχρην τι περι
τουτων κατα το ρητον νενομοθετησθαι, τους πατερας αυτων κελευεσθαι αναιρεισθαι
η τους παρ' οις τρεφονται· νυν δε φησιν η γραφη· «απεριτμητος πας αρρην, ος ου
περιτμηθησεται τηι ημεραι τηι ογδοηι, εξολοθρευθησεται εκ του γενους αυτου». ει δε
και αδυνατα νομοθετουμενα βουλεσθε ιδειν, επισκεψωμεθα οτι τραγελαφος μεν των
αδυνατων υποστηναι ζωιον τυγχανει, ον ως καθαρον κελευει Μωσης ημας
προσφερεσθαι· γρυψ δε ουχ ιστορηται ποτε υποχειριος ανθρωπωι γεγονεναι, ον
απαγορευει εσθιεσθαι ο νομοθετης. αλλα και το διαβοητον σαββατον τωι ακριβουντι
το· «καθησεσθε εκαστος εις τους οικους υμων· μηδεις υμων εκπορευεσθω εκ του
τοπου αυτου τηι ημεραι τηι εβδομηι» αδυνατον εστι φυλαχθηναι κατα την λεξιν,
ουδενος ζυου δυναμενου δι' ολης καθεζεσθαι της ημερας και ακινητειν απο του
καθεζεσθαι. διοπερ τινα μεν οι εκ περιτομης και οσοι θελουσι πλεον της λεξεως
δηλουσθαι μηδεν ουδε την αρχην ζητουσιν, ωσπερ τα περι τραγελαφου και γρυπος
και γυπος, εις τινα δε φλυαρουσιν ευρησιλογουντες, ψυχρας παραδοσεις φεροντες,
ωσπερ και περι του σαββατου, φασκοντες τοπον εκαστου ειναι δισχιλιους πηχεις,
αλλοι δε, ων εστι ∆οσιθεος ο Σαμαρευς, καταγινωσκοντες της τοιαυτης διηγησεως
οιονται επι του σχηματος, ου αν καταληφθηι τις εν τηι ημεραι του σαββατου, μενειν
μεχρις εσπερας. αλλα και το «μη αιρειν βασταγμα εν τηι ημεραι του σαββατου»
αδυνατον· διοπερ εις απεραντολογιαν οι των Ἰουδαιων διδασκαλοι εληλυθασι,
φασκοντες «βασταγμα» μεν ειναι το τοιονδε υποδημα, ου μην και το τοιονδε, και το
ηλους εχον σανδαλιον, ου μην και το ανηλωτον, και το ουτωσι επι του ωμου
φορουμενον, ου μην και επι των δυο ωμων. 4.3.3 Ει δε και επι το ευαγγελιον
ελθοντες τα ομοια ζητησαιμεν, τι αν ειη αλογωτερον του· «μηδενα κατα την οδον
ασπασησθε», οπερ εντελλεσθαι νομιζουσιν οι ακεραιοι τον σωτηρα τοις αποστολοις;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

αλλα και «δεξια σιαγων τυπτεσθαι» λεγομενη απιθανωτατη εστι, παντος του
τυπτοντος, ει μη αρα πεπονθως τι παρα φυσιν τυγχανει, τηι δεξιαι χειρι τυπτοντος
την αριστεραν σιαγονα. αδυνατον δε απο του ευαγγελιου εστι λαβειν «οφθαλμον
δεξιον σκανδαλιζοντα»· ινα γαρ χαρισωμεθα το δυνασθαι εκ του οραν
«σκανδαλιζεσθαι» τινα, πως των δυο οφθαλμων ορωντων την αιτιαν ανενεκτεον
επι τον δεξιον; τις δε και καταγνους εαυτου εν τωι εωρακεναι «γυναικα προς το
επιθυμησαι», αναφερων την αιτιαν επι μονον τον «δεξιον οφθαλμον», ευλογως αν
τουτον «αποβαλοι»; αλλα και ο αποστολος νομοθετει λεγων· «περιτετμημενος τις
εκληθη; μη επισπασθω». πρωτον μεν ο βουλομενος οψεται οτι παρα την
προκειμενην αυτωι ομιλιαν ταυτα φησι· πως γαρ περι γαμου και αγνειας νομοθετων
ου δοξει ταυτα εικη παρεμβεβληκεναι; δευτερον δε τις ερει αδικειν τον, ει δυνατον,
δια την παρα τοις πολλοις νομιζομενην ασχημοσυνην επι τωι περιτετμησθαι,
επιδιδοντα εαυτον τωι επισπασασθαι; 4.3.4 Ταυτα δε ημιν παντα ειρηται υπερ του
δειξαι οτι σκοπος τηι δωρουμενηι ημιν θειαι δυναμει τας ιερας γραφας εστιν ουχι τα
υπο της λεξεως παρισταμενα μονα εκλαμβανειν, ενιοτε τουτων οσον επι τωι ρητωι
ουκ αληθων αλλα και αλογων και αδυνατων τυγχανοντων, και οτι προσυφανται
τινα τηι γενομενηι ιστοριαι και τηι κατα το ρητον χρησιμωι νομοθεσιαι. ινα δε μη
υπολαβηι τις ημας επι παντων τουτο λεγειν, οτι ουδεμια ιστορια γεγονεν, επει τις ου
γεγονε, και ουδεμια νομοθεσια κατα το ρητον τηρητεα εστιν, επει τις κατα την λεξιν
αλογος τυγχανει η αδυνατος, η οτι τα περι του σωτηρος γεγραμμενα κατα το
αισθητον ουκ αληθευεται, η οτι ουδεμιαν νομοθεσιαν αυτου και εντολην
φυλακτεον· λεκτεον οτι σαφως ημιν παρισταται περι τινων το της ιστοριας ειναι
αληθες, ως οτι Ἀβρααμ εν τωι διπλωι σπηλαιωι εταφη εν Χεβρων και Ἰσαακ και Ἰακωβ
και εκαστου τουτων μια γυνη, και οτι Σικιμα μερις δεδοται τωι Ἰωσηφ, και
Ἰερουσαλημ μητροπολις εστι της Ἰουδαιας, εν ηι ωικοδομητο υπο Σολομωντος ναος
θεου, και αλλα μυρια. πολλωι γαρ πλειονα εστι τα κατα την ιστοριαν αληθευομενα
των προσυφανθεντων γυμνων πνευματικων. παλιν τε αυ τις ουκ αν ειποι την
λεγουσαν εντολην· «τιμα τον πατερα και την μητερα, ινα ευ γενηται σοι», χωρις
πασης αναγωγης χρησιμην τυγχανειν και τηρητεαν γε, και του αποστολου Παυλου
χρησαμενου αυτηι αυτολεξει; τι δε δει λεγειν περι του· «ου φονευσεις, ου μοιχευσεις,
ου κλεψεις, ου ψευδομαρτυρησεις»; και παλιν εν τωι ευαγγελιωι εντολαι εισι
γεγραμμεναι ου ζητουμεναι, ποτερον αυτας κατα την λεξιν τηρητεον η ου, ως η
φασκουσα· «εγω δε λεγω υμιν, ος εαν οργισθηι τωι αδελφωι αυτου» και τα εξης, και·
«εγω δε λεγω υμιν μη ομοσαι ολως». και παρα τωι αποστολωι το ρητον τηρητεον·
«νουθετειτε τους ατακτους, παραμυθεισθε τους ολιγοψυχους, αντεχεσθε των
ασθενων, μακροθυμειτε προς παντας», ει και παρα τοις φιλοτιμοτεροις δυναται
σωζειν εκαστον αυτων, μετα του μη αθετεισθαι την κατα το ρητον εντολην, «βαθη
σοφιας θεου». 4.3.5 Ὁ μεντοι γε ακριβης επι τινων περιελκυσθησεται, χωρις πολλης
βασανου μη δυναμενος αποφηνασθαι, ποτερον ηδε η νομιζομενη ιστορια γεγονε
κατα την λεξιν η ου, και τησδε της νομοθεσιας το ρητον τηρητεον η ου. δια τουτο δει
ακριβως τον εντυγχανοντα τηρουντα το του σωτηρος προσταγμα το λεγον·
«ερευνατε τας γραφας» επιμελως βασανιζειν, πηι το κατα την λεξιν αληθες εστι και
πηι αδυνατον, και οση δυναμις εξιχνευειν απο των ομοιων φωνων τον πανταχου
διεσπαρμενον της γραφης νουν του κατα την λεξιν αδυνατου. επει τοινυν, ως σαφες
εσται τοις εντυγχανουσιν, αδυνατος μεν ο ως προς το ρητον ειρμος, ουκ αδυνατος δε
αλλα και αληθης ο προηγουμενος, ολον τον νουν φιλοτιμητεον καταλαμβανειν,
συνειροντα τον περι των κατα την λεξιν αδυνατων λογον νοητως τοις ου μονον ουκ
αδυνατοις αλλα και αληθεσι κατα την ιστοριαν, συναλληγορουμενοις τοις οσον επι
τηι λεξει μη γεγενημενοις. διακειμεθα γαρ ημεις περι πασης της θειας γραφης, οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

πασα μεν εχει το πνευματικον, ου πασα δε το σωματικον· πολλαχου γαρ ελεγχεται
αδυνατον ον το σωματικον. ∆ιοπερ πολλην προσοχην συνεισακτεον τωι ευλαβως
εντυγχανοντι ως θειοις γραμμασι ταις θειαις βιβλοις, ων ο χαρακτηρ της νοησεως
τοιουτος ημιν φαινεται· 4.3.6 Ἔθνος τι επι γης απαγγελλουσιν οι λογοι εξειλεχθαι
τον θεον, ο καλουσιν ονομασι πλειοσι. καλειται γαρ τουτο το παν εθνος Ἰσραηλ,
λεγεται δε και Ἰακωβ. οτε δε διηιρητο κατα τους χρονους Ἱεροβοαμ υιου Ναβατ, αι
μεν υπο τουτωι λεγομεναι φυλαι δεκα ωνομασθησαν Ἰσραηλ, αι δε λοιπαι δυο και η
Λευιτικη, υπο των εκ σπερματος του ∆αυειδ βασιλευομεναι, Ἰουδας. ο δε συμπας
τοπος, οντινα ᾤκουν οι απο του εθνους, δεδομενος αυτοις απο του θεου, καλειται
Ἰουδαια, ης μητροπολις Ἱερουσαλημ, μητροπολις δηλονοτι πλειονων πολεων, ων τα
ονοματα πολλαχου μεν και αλλοθι διεσπαρμενως κειται, υφ' εν δε κατειλεγμεναι
εισιν εν Ἰησου τωι του Ναυη. τουτων ουτως εχοντων, υψων το διανοητικον ημων ο
αποστολος φησι που· «βλεπετε τον Ἰσραηλ κατα σαρκα», ως οντος τινος Ἰσραηλ
κατα πνευμα. και αλλαχου λεγει· «ου γαρ τα τεκνα της σαρκος ταυτα τεκνα του
θεου», «ουδε παντες οι εξ Ἰσραηλ ουτοι Ἰσραηλ». αλλ' ουδε «ο εν τωι φανερωι
Ἰουδαιος εστιν, ουδε η εν τωι φανερωι εν σαρκι περιτομη· αλλ' ο εν τωι κρυπτωι
Ἰουδαιος, και περιτομη καρδιας εν πνευματι, ου γραμματι». ει γαρ η κρισις του
Ἰουδαιου εκ του κρυπτου λαμβανεται, νοητεον οτι, ωσπερ Ἰουδαιων σωματικων
εστι γενος, ουτω των «εν κρυπτωι Ἰουδαιων» εστι τι εθνος, της ψυχης την ευγενειαν
ταυτην κατα τινας λογους απορρητους κεκτημενης. αλλα και πολλαι προφητειαι
περι του Ἰσραηλ και του Ἰουδα προφητευουσι, διηγουμεναι τα εσομενα αυτοις. και
ου δηπου αι τοσαυται τουτοις γεγραμμεναι επαγγελιαι, οσον επι τηι λεξει ταπειναι
τυγχανουσαι και ουδεν αναστημα παριστασαι και αξιωμα επαγγελιας θεου, ουχι
αναγωγης μυστικης δεονται. ει δε αι επαγγελιαι νοηται εισι δι' αισθητων
απαγγελλομεναι, και οις αι επαγγελιαι, ου σωματικοι. 4.3.7 Και ινα μη
επιδιατριβωμεν τωι λογωι τωι περι του «εν κρυπτωι Ἰουδαιου» και τωι περι «του εσω
ανθρωπου» Ἰσραηλιτου, και τουτων αυταρκων οντων τοις μη ακεντροις, επι το
προκειμενον επανερχομεθα και φαμεν τον Ἰακωβ πατερα ειναι των δωδεκα
πατριαρχων, κακεινους των δημαρχων, και ετι εκεινους των εξης Ἰσραηλιτων. αρ'
ουν οι μεν σωματικοι Ἰσραηλιται την αναγωγην εχουσιν επι τους δημαρχους, και οι
δημαρχοι προς τους πατριαρχας, οι δε πατριαρχαι προς τον Ἰακωβ και τους ετι
ανωτερω· οι δε νοητοι Ἰσραηλιται, ων τυπος ησαν οι σωματικοι, ουχι εκ δημων εισι,
των δημων εκ φυλων εληλυθοτων, και των φυλων απο ενος τινος, γενεσιν ου
τοιαυτην σωματικην εχοντος αλλα την κρειττονα, γεγενημενου κακεινου εκ του
Ἰσαακ, καταβεβηκοτος κακεινου εκ του Ἀβρααμ, παντων αναγομενων επι τον Ἀδαμ,
ον ο αποστολος ειναι φησι τον Χριστον; πασα γαρ αρχη πατριων των ως προς τον
των ολων θεον κατωτερω απο Χριστου ηρξατο του μετα τον των ολων θεον και
πατερα ουτω πατρος οντος πασης ψυχης, ως ο Ἀδαμ πατηρ εστι παντων των
ανθρωπων. ει δε και η Ευα επιτετευκται τωι Παυλωι εις την εκκλησιαν αναγομενη, ου
θαυμαστον, του Καιν εκ της Ευας γεγενημενου και παντων των εξης την αναγωγην
εχοντων επι την Ευαν, εκπτωματα της εκκλησιας τυγχανειν, παντων απο της εκκλησιας προηγουμενωι λογωι γεγενημενων. 4.3.8 Ει δε πληκτικα εστι τα περι του Ἰσραηλ
και των φυλων και των δημων αυτου ημιν ειρημενα, επαν φασκηι ο σωτηρ· «ουκ
απεσταλην ει μη εις τα προβατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ», ουκ εκλαμβανομεν
ταυτα ως οι πτωχοι τηι διανοιαι Ἐβιωναιοι, της πτωχειας της διανοιας επωνυμοι
(«εβιων» γαρ ο πτωχος παρ' Ἑβραιοις ονομαζεται), ωστε υπολαβειν επι τους
σαρκινους Ἰσραηλιτας προηγουμενως τον Χριστον επιδεδημηκεναι. «ου» γαρ «τα
τεκνα της σαρκος ταυτα τεκνα του θεου». παλιν ο αποστολος περι της Ἱερουσαλημ
τοιαυτα τινα διδασκει, οτι «η ανω Ἱερουσαλημ ελευθερα εστιν, ητις εστι μητηρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ημων». και εν αλληι επιστοληι· «αλλα προσεληλυθατε Σιων ορει και πολει θεου
ζωντος, Ἱερουσαλημ επουρανιωι, και μυριασιν αγγελων, πανηγυρει και εκκλησιαι
πρωτοτοκων απογεγραμμενων εν ουρανοις». ει τοινυν εστιν εν ψυχων γενει ο
Ἰσραηλ, και εν ουρανωι τις πολις Ἱερουσαλημ, ακολουθει τας πολεις Ἰσραηλ
μητροπολει χρησθαι τηι εν ουρανοις Ἱερουσαλημ και ακολουθως τηι πασηι Ἰουδαιαι.
οσα τοιγαρουν προφητευεται περι Ἱερουσαλημ και λεγεται περι αυτης, ει †θεου ως
θεου† ακουωμεν και σοφιαν φθεγγομενου, περι της επουρανιου πολεως και παντος
του τοπου του περιεκτικου των πολεων της αγιας γης νοητεον τας γραφας
απαγγελλειν. ταχα γαρ ο σωτηρ επ' εκεινας ημας αναγων τας πολεις, τοις
ευδοκιμησασιν εν τωι τας μνας καλως ωικονομηκεναι επιστασιαν διδωσι «δεκα» η
«πεντε πολεων». 4.3.9 Ει τοινυν αι προφητειαι αι περι Ἰουδαιας και περι Ἱερουσαλημ
και Ἰσραηλ και Ἰουδα και Ἰακωβ, μη σαρκινως ημων εκλαμβανοντων ταυτα,
μυστηρια τοιαδε τινα υποβαλλουσιν, ακολουθον αν ειη και τας προφητειας τας περι
Αιγυπτου και Αιγυπτιων και Βαβυλωνος και Βαβυλωνιων και Τυρου και Τυριων και
Σιδωνος και Σιδωνιων η των λοιπων εθνων, μη μονον περι των σωματικων τουτων
Αιγυπτιων και Βαβυλωνιων και Τυριων και Σιδωνιων προφητευειν. ει γαρ
Ἰσραηλιται νοητοι, ακολουθον και Αιγυπτιους ειναι νοητους και Βαβυλωνιους. ουδε
γαρ πανυ αρμοζει τα εν τωι Ἰεζεκιηλ λεγομενα περι Φαραω βασιλεως Αιγυπτου
<περι> ανθρωπου τινος αρξαντος η αρξοντος της Αιγυπτου λεγεσθαι, ως δηλον εσται
τοις παρατηρουμενοις. ομοιως τα περι του αρχοντος Τυρου ου δυναται νοεισθαι περι
τινος ανθρωπου αρξοντος της Τυρου. και τα περι του Ναβουχοδονοσορ πολλαχου
λεγομενα και μαλιστα εν τωι Ἡσαΐαι ουχ οιον τε εκλαβειν περι του ανθρωπου
εκεινου· ουτε γαρ «εξεπεσεν εκ του ουρανου», ουτε «εωσφορος» ην, ουδε «πρωι
ανετελλεν» επι την γην ο Ναβουχοδονοσορ ο ανθρωπος. ου μην ουδε τα λεγομενα
εν τωι Ἰεζεκιηλ περι Αιγυπτου, ως «τεσσαρακοντα ετεσιν ερημωθησομενης», ωστε
«ποδα ανθρωπου» μη ευρεθηναι εκει, και ως επι τοσουτον πολεμηθησομενης ποτε,
ωστε δι' ολης αυτης το αιμα γενεσθαι μεχρι των γονατων, νουν τις εχων εκληψεται
περι της παρακειμενης Αιγυπτου τοις τα σωματα υπο ηλιου μεμελανισμενοις
Αιθιοψι. <...> 4.3.10 Ταχα δε ωσπερ οι εντευθεν κατα τον κοινον θανατον
αποθνηισκοντες εκ των ενταυθα πεπραγμενων οικονομουνται, ει κριθειεν αξιοι του
καλουμενου χωριου «ᾅδου», τοπων διαφορων τυγχανειν κατα την αναλογιαν των
αμαρτηματων· ουτως οι εκειθεν, ιν' ουτως ειπω, αποθνηισκοντες εις τον ᾅδην
τουτον καταβαινουσι, κρινομενοι αξιοι των του παντος περιγειου τοπου διαφορων
οικητηριων βελτιονων η χειρονων, και παρα τοισδε η τοισδε τοις πατρασιν· ως
δυνασθαι ποτε Ἰσραηλιτην πεσειν εις Σκυθας, και Αιγυπτιον εις την Ἰουδαιαν
κατελθειν. πλην ο σωτηρ συναγαγειν ηλθε «τα προβατα τα απολωλοτα οικου
Ἰσραηλ»· και πολλων απο του Ἰσραηλ μη ειξαντων τηι διδασκαλιαι αυτου και οι απο
των εθνων καλουνται. <......> 4.3.11 <...> Κεκρυπται δε, ως ηγουμεθα, εν ταις
ιστοριαις ταυτα. και γαρ «η βασιλεια των ουρανων ομοια εστι θησαυρωι κεκρυμμενωι
εν τωι αγρωι, ον ο ευρων εκρυψε και απο της χαρας αυτου υπαγει και παντα οσα εχει
πωλει και αγοραζει τον αγρον εκεινον». και επιστησωμεν ει μη το βλεπομενον της
γραφης και το επιπολαιον αυτης και προχειρον ο πας εστιν «αγρος» πληρης
παντοδαπων τυγχανων φυτων, τα δε εναποκειμενα και ου πασιν ορωμενα αλλ'
ωσπερει υπο τα βλεπομενα φυτα κατορωρυγμενα «οι θησαυροι της σοφιας και της
γνωσεως αποκρυφοι», ουστινας το πνευμα δια του Ἡσαΐου «σκοτεινους και
αορατους και αποκρυφους» καλει, δεομενους, ιν' ευρεθωσι, θεου του μονου
δυναμενου τας κρυπτουσας αυτους «χαλκας πυλας συντριψαι» και τους «σιδηρους»
επικειμενους «ταις θυραις μοχλους συνθλασαι», ιν' ευρεθηι παντα τα εν τηι Γενεσει
περι των διαφορων αληθινων ψυχης γενων και οιονει σπερματων, εγγυς που του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

Ἰσραηλ η πορρω τυγχανοντων, και η «εις Αιγυπτον καθοδος των εβδομηκοντα
ψυχων», οπως εκει γενωνται «ωσει τα αστρα του ουρανου τωι πληθει». αλλ' επει ου
παντες οι εξ αυτων «φως» εισι «του κοσμου» («ου γαρ παντες οι εξ Ἰσραηλ ουτοι
Ἰσραηλ»), γινονται εκ των εβδομηκοντα «και ωσει αμμος η παρα το χειλος της
θαλασσης η αναριθμητος».

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24


