Fragmenta ex commentariis in Exodum
ΕΚ ΤΩΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΞΟ∆ΟΝ
12.264 Εις το· Ἐσκληρυνε Κυριος την καρδιαν Φαραω.
«Ἐσκληρυνε δε Κυριος την καρδιαν Φαραω, και ουκ ηβουληθη εξαποστειλαι
αυτους.» Πολλακις εν τηι Ἐξοδωι κειμενον το· «Ἐσκληρυνε Κυριος την καρδιαν
Φαραω,» και, «Ἐγω σκληρυνω την καρδιαν Φαραω,» σχεδον παντας τους
εντυγχανοντας ταρασ σει, τους τε απιστουντας αυτηι και τους πιστευειν λεγοντας.
Τοις μεν γαρ απιστουσι μετ' αλλων πολ λων και τουτο απιστιας αιτιον ειναι δοκει,
οτι λεγε ται περι Θεου τα αναξια Θεου. Ἀναξιον δε Θεου το ενεργειν σκληρυνσιν περι
καρδιαν ουτινοσουν, και ενεργειν σκληρυνσιν επι τωι απειθησαι τωι βουληματι του
σκληρυνοντος τον σκληρυνομενον· Και πως, φα σιν, ουκ ατοπον τον Θεον ενεργειν
τινα, επι τωι απει 12.265 θειν αυτου τωι βουληματι; δηλον γαρ οτι μη βουλο μενου
πειθομενον εχειν οις προστασσει τον Φα ραω ταυτα δοκει λεγεσθαι τα ρηματα. Τοις
δε πι στευειν νομιζομενοις διαφωνια ουχ η τυχουσα γεγε νηται, δια το· «Ἐσκληρυνε
Κυριος την καρδιαν Φαραω·» οι μεν γαρ πειθομενοι μη αλλον ειναι Θεον παρα τον
δημιουργον φρονουσιν ως αρα κατα αποκληρωσιν ο Θεος ον θελει ελεει, ον δε θελει
σκλη ρυνει, αιτιαν ουκ εχοντος του, τονδε μεν ελεεισθαι, τονδε δε σκληρυνεσθαι υπ'
αυτου. Ἕτεροι δε βελτιον παρα τουτους φερομενοι, φασι πολλα και αλλα κεκρυ φθαι
της Γραφης αυτοις νοηματα, και ου παρα τουτο της υγιους πιστεως τρεπεσθαι· εν δε
των αποκεκρυμ μενων ειναι και τον περι ταυτης της γραφης υγιη λογον. Οι δε
ετερον θεον φασκοντες παρα τον δημιουργον, δικαιον μεν αυτον ειναι θελουσι και
ουκ αγαθον, σφοδρα ιδιωτικως αμα και ασεβως ενεχθεν τες, εν τωι χωριζειν
δικαιοσυνην αγαθοτητος, και οιεσθαι οτι οιον τε εστι δικαιοσυνην ειναι εν τινι χω
ρις αγαθοτητος, και αγαθοτητα διχα δικαιοσυνης· ομως δε και τουτο λεγοντες
εναντια τηι ιδιαι υπολη ψει περι δικαιου προσιενται Θεου, σκληρυνειν την καρδιαν
Φαραω, και απειθη αυτην κατασκευαζειν εαυτωι. Ει γαρ ο το κατ' αξιαν απονεμων
εκαστωι δι καιος, και απο της εαυτων αιτιας κρειττοσιν η χει ροσι γεγενημενοις
αποδιδους ων επιτηδειον εκαστον τυγχανειν επισταται, πως δικαιος, ο αμαρτιας
χειρο νος αιτιος γενομενος τωι Φαραω; και ουχ απλως αιτιος, αλλ' οσον εφ' οις
εκεινοι εξεδεξαντο συν εργησας εις το γενεσθαι αυτον αδικωτατον. Ἐπ' ου δεν γαρ
αναφεροντες αξιον προαιρεσεως δικαιου θεου την σκληρυνσιν της καρδιας Φαραω,
ουκ οιδ' οπως δικαιον θεον, καν καθαπερ διηγεισθε βουλωνται, πα ραστησαι
δυνανται τον σκληρυνοντα την καρδιαν Φα ραω· οθεν θλιπτεον αυτους εν τοις κατα
τον προκει μενον τοπον, οπως ητοι παραστησωσι πως δικαιος σκληρυνει, η
τολμησωσιν ειπειν, οτι επει σκληρυνει, πονηρος ο ∆ημιουργος· η μητε ευπορουντες
αποδει ξεων προς το τον δικαιον σκληρυντικον ειναι τινος, μητε τολμωντες το επι
τοσουτον ασεβες προε σθαι περι του κτισαντος ως πονηρου, καταφυγωσιν επι ετεραν
οδον, εξηγητικην του, «Ἐσκληρυνε Κυριος την καρδιαν Φαραω,» αποσταντες του εκ
του νομι 12.268 ζειν τα κατα τας λεξεις νοειν, τας ιδιας αναιρειν περι δικαιου θεου
νοησεις. Το δε τελευταιον. καν απορειν ο τι ποτε ο λογος υποβαλληι ομολογησω σιν·
ταυτα μεν ουν εσπαραχθω εξεταζομενα περι Θεου εν τωι προκειμενωι προβληματι.
Ἐπει δε εις τον περι φυσεως τοπον οι υπολαμβανοντες τινας εκ της κατασκευης επ'
απωλειαι γεγονεναι, και ταυτα φερουσι, λεγοντες δηλουσθαι ο διδα σκουσι δια του
«εσκληρυνθαι υπο Κυριου την καρ διαν Φαραω,» φερε ταυτα αυτων πυνθανωμεθα·
Ὁ επ' απωλειαι κτισθεις, ουκ αν ποτε ποιησαι τι των κρειττονων δυναιτο, αυτης της
ενυπαρχουσης φυσεως αντιπραττουσης αυτωι προς τα καλα. Τις ουν χρεια τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Φαραω, απωλειας, ως φατε, υιον τυγχανοντα, σκληρυνεσθαι υπο του Θεου, ινα μη
αποστειληι τον λαον; Ει γαρ μη εσκληρυνετο, απεστειλεν αν. Ἀπο κρινεσθωσαν δη
περι τουτου λεγοντες, τι αν εποιησε Φαραω ει μη εσκληρυνθη; Ει μεν γαρ απελυε μη
σκληρυνθεις, ουχι φυσεως απολλυμενης ην· ει δε μη απελυε, περισσον το
σκληρυνεσθαι αυτου την καρ διαν, ομοιως γαρ ουκ απελυε και μη σκληρυνθεις. Τι δε
ενεργων ο Θεος περι το ηγεμονικον αυτου εσκλη ρυνεν αυτον; και πως αυτον
αιτιαται λεγων, «Ἀνθ' ων απειθεις μοι, ιδου εγω αποκτενω τα πρωτοτοκα σου, και
γνωσονται γαρ, φησι, παντες οι Αιγυπτιοι οτι εγω δε ειμι Κυριος·» ως δια τουτο των
νομιζο μενων χαλεπων επαγομενων αυτοις, ινα γνωσι τον Θεον. Ἐν δε τοις
Μακκαβαικοις τοιουτον τι λεγεται· «Παρακαλω τους εντυγχανοντας τηιδε τηι βιβλωι,
μη συστελλεσθαι δια τας συμφορας, νομιζειν δε τα γινο μενα μη προς ολεθρον, αλλα
προς παιδειαν του γε νους ημων ειναι· και γαρ το μη πολυν χρονον εασθαι
δυσσεβουντας, αλλ' ευθεως περιπιπτειν επιτιμιοις, μεγαλης ευεργεσιας εστι σημειον·
ου γαρ καθαπερ επι των αλλων εθνων αναμενει μακροθυμων ο ∆εσπο της, ως εις
τελος αφειμενων αυτων των αμαρ τηματων, υστερον αυτους εκδικηι· ουτω και εφ'
ημιν εκρινε, παιδευων δε μετα συμφορας, ουκ εγκαταλειπει τον εαυτου λαον.» Ει
γαρ το επιπιπτειν επιτιμιοις δια τα αμαρτηματα, μεγαλης ευεργεσιας εστι ση μειον,
επιτιμωμενος και ο Φαραω μετα το εσκληρυν θαι αυτου την καρδιαν, και
κολαζομενος αμα τωι λαωι αυτου, ορα ει μη ου ματην επιτετιμηται, μηδε επι τωι ιδιωι
κακωι. Οιονει δε Θεου μιμητης γινομενος κατα το επιβαλλον τοις καιροις ο ∆αυιδ,
εντελλεται 12.269 περι του Ἰωαβ τωι Σολομωντι κολασαι αυτον δια τα ημαρτημενα
εις Ἀβενηρ, υιον Νηρ, και αποκτειναι δια τα επταισμενα, ειτα επιφερει· «Και
καταξεις αυτου την πολιαν εν ειρηνηι εις ᾅδου.» ∆ηλον δε οτι, ως και ο Ἑβραιος ημιν
απηγγειλε, το δια του κολα σθηναι αυτον εν ειρηνηι κοιμηθησεσθαι, ουκ ετι οφει
λομενης αυτωι κολασεως και βασανου, δια το εντευ θεν ηδη απειληφεναι αυτον,
μετα την εντευθεν απαλ λαγην. Ουτω δ' ημεις και πασαν απειλην, απο τε των ιερων
Γραφων, και απο της ενεργειας της κατα το μεγεθος, και ταξεως των
δημιουργηματων παραδεχο μεθα Θεου του κτισαντος τα βλεπομενα, και τα μη
βλεπομενα, τα προσκαιρα, και τα αιωνια, ως ενος οντος και του αυτου κατα παντα
τωι Πατρι του Κυριου και Σωτηρος ημων αγαθωι, και δικαιωι, και σοφωι, και επι τον
σκοπον εκεινον τας Γραφας αγειν αγωνιζο μεθα, του μεν δεικνυναι παντα αγαθου
Θεου, και σο φου, και δικαιου, ουδε κατα το τυχον υπονοηθεντες αν τοις γε νουν
εχουσιν αποπιπτειν· κατα δε το εφαρ μοζειν, η μη, τηι αγαθοτητι αυτου, και
δικαιοσυνηι, και σοφιαι τα λεγομενα, Θεου σωτηρος δεομενοι. Τοιαυτα τοινυν και
περι του· «Ἐσκληρυνε Κυριος ο Θεος την καρδιαν Φαραω,» υπονοουμεν. Ἰατρος εστι
ψυχης ο λογος του Θεου, οδοις θεραπειας χρωμενος ποικιλωταταις και αρμοδιαις
προς τους κακως εχον τας και επικαιριωταταις· των δε της θεραπειας οδων, αι μεν
εισιν επι πλειον, αι δε επ' ελαττον πο νους και βασανους εμποιουσαι τοις εις ιασιν
αγομε νοις· παλιν τ' αυ βοηθηματα, οτε μεν απεμφαινοντως γινεται, οτε δε ουχ
ουτως εχει, και παλιν ταχιον η βραδιον· και μετα το εμφορηθηναι της αμαρτιας, η
μετα το, ωσπερ ειπειν, μονον αψασθαι αυτης. Μαρ τυριων δε των εις εκαστον
πληρης πασα η θεοπνευστος Γραφη, σκυθρωποτερων βοηθηματων επι πλειον η
ελαττον αναγεγραμμενων γεγονεναι τωι λαωι, και συμ βεβηκεναι αυτωι υπερ
επιστροφης και διορθωσεως· εν πολεμοις μειζοσιν η ελαττοσι, και λιμοις πολυχρο
νιωτεροις, η ολιγοχρονιωτεροις. Ἀπεμφαινοντως δε εν τωι· «Ουκ επισκεψομαι επι
τας θυγατερας υμων οταν πορνευωσι, και επι τας νυμφας υμων οταν μοι χευωσι.»
Ταχα γαρ επι πλειον αφιεμενας ψυ χας των σωματικων και ηδεων ειναι
νομιζομενων παρ' εαυτοις εγκαταλειπει· εως κορεσθεισαι αποστρα φωσι των ων
ορεγονται, οιονει και εμεσαι αυτα βου λομεναι, και ουκ αν ετι ταχεως τοις αυτοις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

δια το ως επι πλειον εμπεφορησθαι αυτας, και επι τοσουτον βεβασανισθαι,
περιπεσουμεναι. Βραδιον δε επι την θεραπειαν αγονται αι καταφρονησασαι αν του
δευτε ρον τοις αυτοις περιπεσειν, δια το ταχιον απηλλα χθαι των κακων. Οιδε δε ο
τεχνιτης Θεος τας δια θεσεις εκαστων, και ως επιβαλλει αυτωι, μονος επιστημονως
δυναμενος τας θεραπειας προσαγειν, 12.272 τι χρη, και ποτε εκαστωι ποιειν. Ὥσπερ
δε επι τινων σωματικων παθηματων, εις βαθος του, ιν' ουτως ειπω, κεχωρηκοτος
κακου, ο ιατρος εις την επιφανειαν δια τινων φαρμακων ελκει και επισπαται την
υλην, φλεγμονας χαλεπας εμποιων και διοι δησεις, και πονους πλειονας ων ειχε τις
πριν επι το θεραπευθηναι οδευσαι· ωσπερ εθος ποιειν αυτοις επι λυσσοδηκτων, και
ετερων τινων τα παραπλησια τουτοις πεπονθοτων· ουτως οιμαι και τον Θεον οικονο
μειν την κρυφιον κακιαν εις το βαθος κεχωρηκυιαν της ψυχης. Και ωσπερ λεγει ο
ιατρος επι τουδε τινος· Ἐγω φλεγμονας ποιησω περι τον τοπον της ανεσεως, και
διοιδησαι αναγκασω ταδε τινα μερη, ωστε αποστημα χαλεπον εργασασθαι· λεγοντος
δε ταυτα του ιατρου, ο μεν ακουων αυτου επιστημονι κωτερος, ουκ αιτιασεται, αλλα
και επαινεσεται τον ταυτα οιονει απειλουντα εργασασθαι· ο δε τις λεξει φασκων
αλλοτριον της των ιατρων επαγγελιας ποιειν, το δεον υγιαζειν, επι φλεγμονας και
αποστηματα αγοντα· ουτω δε οιμαι και τον Θεον ειρηκεναι το· «Ἐγω σκληρυνω την
καρδιαν Φα ραω·» και τουτων γεγραμμενων, ο μεν ακουων ως Θεου λογιων, το μεν
αξιωμα του λεγοντος τηρων αποδεχεται, και ζητων πας ευρισκει και εν τουτοις
αγαθοτητα του Θεου παραστησαι γινομενην· φανερωτερον μεν επι σωτηριαι του
λαου, δια πλειο νων παραδοξων πιστοποιουμενου· και δευτερον περι των
Αιγυπτιων, οσοι εμελλον τα γινομενα καταπλητ τομενοι ακολουθειν τοις Ἑβραιοις·
«Ἐπιμικτος γαρ, φησι, λαος πολυς των Αιγυπτιων συνεξηλθεν αυ τοις·»
αποῤρητοτερον δε και βαθυτερον ταχα, και επι τωι οφελος γενεσθαι αυτωι τωι Φαραω,
ουκ ετι αποκρυπτοντι τον ιον, ουδε την εξιν συνεχοντι, αλλ' ελκοντι και εις
τουμφανες αγοντι αυτον, και ταχα δια του πραττειν εκλυοντι, ινα παντα τα της
ενυπαρ χουσης κακιας εκβρασματα επιτελεσας, ατονον υστερον εχηι το των κακων
οιστικον δενδρον, ταχα ξηραινομενον επι τελει, οτε καταποντουται, ουχ ως οιηθειη
αν τις επι τωι παντελως απολεσθαι, αλλ' επι τωι αποβαλοντα τα αμαρτηματα
κουφισθηναι, και ταχα εν ειρηνηι απο τοσουτου πολεμου της ψυχης εις ᾅδου
καταβηναι. Ἀλλ' εικος δυσπαθως εξειν τους εντευξομενους, βιαιον υπολαμβανοντας
ειναι το λεγο μενον, ως αρα συμφερον γεγονεναι τωι Φαραω το εσκληρυνθαι αυτου
την καρδιαν, και υπερ αυτου παντα τα αναγεγραμμενα γεγονεναι, μεχρι και της
καταποντωσεως. Ὅρα δε ει δυναμεθα εντευθεν το δυσπειθες περιελοντες πειθω
ενεργασασθαι του περι των ειρημενων. «Πολλαι αι μαστιγες, φησιν ο ∆αυιδ, του
αμαρτωλου·» ο δε υιος αυτου διδασκει, οτι μαστιγοι ο Θεος παντα υιον ον
παραδεχεται. Ἔτι δε αυτος ο ∆αυιδ απαγγελιαν προφητευων την περι Χριστου, και
των εις αυτον πιστευοντων, φησιν· 12.273 «Ἐαν εγκαταλειπωσιν οι υιοι αυτου τον
νομον μου, και τοις κριμασι μου μη πορευθωσιν· εαν τα δι καιωματα μου
βεβηλωσωσι, και τας εντολας δε μου μη φυλαξωσιν, επισκεψομαι εν ραβδωι τας
ανομιας αυτων, και εν μαστιξι τας αδικιας αυτων· το δε ελεος μου ου μη διασκεδασω
απ' αυτων.» Ουκουν χαρις Θεου εστι το ανομον επισκεφθη ναι ραβδωι, και τον
αμαρτωλον μαστιξι. Και οσον γε ου μαστιγουται ο αμαρτανων, παιδευσει και
διορθωσει ουδεπω υπαγεται· διο και απειλει ο Θεος, εαν μεγαλα γενηται τα
αμαρτηματα των την Ἰου δαιαν οικουντων, «Μηκετι επισκεψασθαι επι τας
θυγατερας αυτων οταν πορνευωσι, και επι τας νυμ φας αυτων οταν μοιχευωσι.» Και
αλλαχου φησιν· «Ἀνθ' ων εκαθαρισα σε και ουκ εκαθαρισθης, ου θυμωθησομαι επι
σοι ετι, ουδε ζηλωσω επι σοι ετι.» Ουκουν οις ου θυμουται αμαρτανουσιν, ιν' ουτως
ειπω, χολουμενος ου θυμουται. Παρατηρητεον δε και επι ταις προφητικαις απειλαις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

επι τοις πολλοις, οτι επιλεγεται το· «Γνωσονται οτι εγω ειμι Κυ ριος.» Και απειλει ου
μονον Ἰσραηλιταις, αλλα και Αιγυπτιοις, και Ἀσσυριοις, και ετεροις εχθροις του
λαου. Τουτο δε το επι τελει πολλων νομιζομενων απειλων και εν τηι Ἐξοδωι
αναγεγραπται. Ἆρα γαρ ο σκληρυνων σκληρον σκληρυνει; σαφες δ' οτι σκλη ρον ου
σκληρυνεται, αλλ' απο απαλοτητος η σκλη ροτης εις σκληροτητα μεταβαλλει·
απαλοτης δε καρδιας κατα την Γραφην επαινετη, ως πολλαχου τετηρηκαμεν.
Λεγετωσαν τοιγαρουν ει χρηστος ο Φαραω τυγχανων, γεγενηται πονηρος, αλλα και
ητοι αιτιωμενος ο Θεος τωι Φαραω, ματην αιτιαται, η ου ματην· ει μεν ουν ματην,
πως ετι σοφος και δικαιος; ει δε μη ματην, αιτιος ετυγχανε των αμαρ τηματων των
κατα την απειθειαν τωι Φαραω· και ει αιτιος, ου φυσεως ην απολλυμενης εκεινος. Πι
στευτεον μεντοιγε και τουτο, δια το καταχρω μενον τον Ἀποστολον τοις εντευθεν
ρητοις λεγειν· «Ἄρ' ουν ον θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει. Ἐρεις ουν μοι, Τι ετι
μεμφεται; τωι γαρ βουλη ματι αυτου τις ανθεστηκε;» τις ο σκληρυνων και ελεων; ου
γαρ δη ετερου το σκληρυνειν, και ετερου το ελεειν κατα την αποστολικην φωνην,
αλλα του αυτου. Ἤτοι ουν οι εν Θεωι ελεουμενοι του σκλη ρυνοντος εισι την
καρδιαν Φαραω, και ματην ανα πλασσεται αυτοις ετερος Θεος, η αγαθος. Κατ' αυ
τους Θεος, ουκ ελεημων μονον, αλλα και σκληρυνων, και ουκ ετ' αν ειη, ως
υπολαμβανουσιν, αγαθος. Παντα δε ταυτα επιτηδες επι πλειον εξητασαμεν προς τους
αβασανιστως εαυτοις χαριζομενους το νενοηκεναι, και επιβαινοντας τηι απλοτητι
των ημετερων, ενι σταμενοι και δεικνυντες οτι ουτε εις α υπολαμβα 12.276 νουσι
περι Θεου, ουτε εις α δογματιζουσι περι φυ σεως, συμβαλλεται αυτοις, ως οιονται, ο
λογος ο κατα το ενεστηκος εξεταζομενος. Ἡμεις δε πολλα χοθεν πειθομενοι, και
πονον και κολασιν τα προσα γομενα απο του Θεου νομιζομεν γινεσθαι, ουδεποτε
κατα των πασχοντων, αλλ' αει υπερ αυτων. Και τα χαλεπωτατα γουν Θεωι
νομιζομενα προσαπτεσθαι των ονοματων, θυμος και οργη, ελεγχειν και παιδευειν
λεγεται εν τωι· «Κυριε, μη τωι θυμωι σου ελεγξηις με, μηδε τηι οργηι σου παιδευσηις με,»
του ταυτα ευχομενου, δεομενου μη δεηθηναι ελεγχου του δια θυμου Θεου, και
παιδευσεως της δια της οργης αυ του, ως τινων ελεγχθησομενων τωι θυμωι του Θεου,
και παιδευθησομενων τηι οργηι αυτου. Ἵνα δε μαλλον προσιωμεθα τα λεγομενα, και
απο της Καινης ∆ια θηκης παραπλησιοις ρητοις χρηστεον, του μεν Σω τηρος
λεγοντος· «Πυρ ηλθον βαλειν επι την γην, και ειθε δε εκαη·» ουκ αν γαρ μη
σωτηριου οντος του πυρος, ο ηλθε βαλειν επι την γην, και ανθρωποις σωτηριου,
ελεγε ταυτα ο του αγαθου Θεου Υιος. Ἀλλα και ο Πετρος ανελων τωι λογωι τον
Ἀνανιαν και την Σαπφειραν, αμαρτησαντας εν τωι ψευδεσθαι ουκ ανθρωποις, αλλα
τωι Κυριωι, ου μονον πεφροντικε της οικοδομης των εκ του οραιν το γε γενημενον
ευλαβεστερων εσομενων εις την εις Χριστον πιστιν, αλλα και των αποθνησκοντων·
βουλομενος αυτους κεκαθαρμενους τωι αιφνιδιωι θανατωι και παρα προσδοκιαν
απαλλαξαι του σωματος, εχοντας τι και δικαιωσεως, επει καν το ημισυ των
υπαρχοντων δε δωκασιν εις την χρειαν των δεομενων. Και Παυλος δε τον συν τωι
ανθυπατωι Σεργιωι Παυλωι τωι λογωι τυφλων δια των πονων επιστρεφει αυτον εις
θεοσε βειαν, λεγων αυτωι· «Ὦ πληρης παντος δολου και πασης ραιδιουργιας, υιε
διαβολου, εχθρε πασης δι καιοσυνης, ου παυσηι διαστρεφων τας οδους Κυριου τας
ευθειας, και νυν εσηι τυφλος μη βλεπων τον ηλιον αχρι καιρου.» Ποιου καιρου; η του
οτε επι πληχθεις και βασανισθεις δια τα αμαρτηματα, εμελλε μετανοων αξιος
γινεσθαι αμφοτερως τον ηλιον ιδειν κατα ψυχην και κατα σωμα, ινα εξαγγελληται η
θεια δυναμις επι τηι αποκαταστασει των οψεων αυτου· και κατα ψυχην, οτε εμελλε
πιστευων ονασθαι της θεοσεβειας; Ἀλλα και ∆ημας, και Ἑρμογενης, ους παρεδωκε
τωι Σαταναι, ινα παιδευθωσι μη βλασφημειν, παραπλησιον τι πεπονθασι τοις προειρη
μενοις. Και ο εν Κορινθωι την γυναικα του πατρος εσχηκως, και αυτος παραδιδοται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τωι Σατανα εις ολεθρον της σαρκος, ινα το πνευμα σωθηι εν τηι ημεραι του Κυριου. Ου
θαυμαστον ουν ει και τα περι τον Φαραω τον σκληρυνομενον, και επι τελει
τοιαυταις κολασεσι περιβαλλομενον απο αγαθοτητος οικονομειται Θεου. Ταυτα δε
ημιν επι του παροντος, ως υπεπεσεν, ειρησθω περι του, «Ἐσκληρυνε Κυριος την
καρδιαν Φαραω.» Ἐαν δε τις το προς τον Θεον ευσεβες τηρων, κρειττονα, και
μηδαμως ασεβειας εφαπτομενα ευρισκηι, μετα μαρτυριων των απο των θειων
Γραφων, εκεινοις μαλλον χρηστεον. Και εν αλλοις περι του αυτου. Ἔτι δε εφιστημι
εν τοις κατα τοπον, μηποτε 12.277 ωσπερ οι ιατροι των λυσσοδηκτων τον ιον επισπω
μενοι επι την επιφανειαν, ινα μη ενδον νεμομενος διαφθειρηι τον ανθρωπον,
χαλεπωτερας εμποιουσι διαθεσεις και φλεγμονας· ουτως ο Θεος την εγκρυ πτομενην
και εμφωλευουσαν τοις βαθεσι της ψυχης κακιαν, δια της αυτου ιατρικης επισπαται
εις τα εξω, ωστε φανεραν αυτην και εναργεστεραν γενεσθαι, ινα μετα τουτο την εξης
επαγηι θεραπειαν. Τοιαυτα δε ηγουμαι και τα εν τωι ∆ευτερονομιωι ρητα, τουτον
εχοντα τον τροπον· «Και μνησθησηι πασαν την οδον ην διηγαγε σε Κυριος ο Θεος σου
τουτο τεσσαρακοστον ετος εν τηι ερημωι, οπως κακωσηι σε, και πειρασηι σε, και
διαγνωσθηι τα εν τηι καρδιαι σου, ει φυ λαξηι τας εντολας αυτου, η ου. Και εκακωσε σε
και ελιμαγχονισε σε· και εψωμισε σε το μαννα, ο ουκ ᾔδεις συ, και ουκ ᾔδεισαν οι
πατερες σου· ινα αναγγειληι σοι οτι ουκ επ' αρτωι μονωι ζησεται αν θρωπος, αλλ' επι
παντι ρηματι εκπορευομενωι δια στοματος Θεου ζησεται ανθρωπος.» Τηρει δε εν
τουτοις οτι κακοι ο Θεος και πειραζει, ινα διαγνω σθηι τα εν τηι εκαστου καρδιαι, ως
οντα μεν, εναπο κειμενα δε τωι βαθει, και εις φανερον δια των κα κωσεων ερχομενα.
Τοιουτον εστι και το εν τωι Ἰωβ υπο του Κυριου δια λαιλαπος και νεφων απαγγελλο
μενον προς τον Ἰωβ, ουτως· «Οιει με αλλως σοι κεχρηματικεναι, η ινα αναφανηις
δικαιος·» ουτε γαρ ειπε, γενηι δικαιος, αλλ', ινα αναφανηις, τοιουτος ων και προ των
πειρασμων, αναφανηις δε εν τοις συμβεβηκοσιν. Και παλιν εν αλλωι τομωι εν ταις
αυταις εις την Ἔξοδον σημειωσεσιν. Ἔλεγε δε τις των καθ' ημας, απο της συνηθειας
το ζητουμενον παραμυθουμενος, οτι πολλακις οι χρηστοι κυριοι μακροθυμουντες
επι τους αμαρτανοντας των οικετων, λεγειν ειωθασι το, «Ἐγω σε απωλεσα,» και,
«Ἐγω σε πονηρον εποιησα,» μετα του ηθους εμφαινοντες, οτι η χρηστοτης αυτων
και μακροθυμια προφασις δοκει γεγονεναι της επι πλειον πονηριας. Ὥσπερ ουν
τουτων λεγομενων δυναται τις λεγειν συκοφαντων, οτι ωμολογησεν ο δεσποτης
πονηρον πεποιηκεναι τον οικετην· ουτω τα υπο της αγαθοτη τος του Θεου προφασις
γενομενα της σκληροτητος του Φαραω, εσκληρυκεναι αναγεγραπται την καρδιαν
Φαραω. Παραμυθησεται δε ουτος εξ αποστολι κων ρητων, ο νενοηκεν ειπειν· «Ἢ
του πλουτου της χρηστοτητος αυτου και της ανοχης και της μακρο θυμιας
καταφρονεις, αγνοων οτι το χρηστον του Θεου εις μετανοιαν σε αγει; δια δε την
σκληροτητα σου, και αμετανοητον καρδιαν θησαυριζεις σεαυτωι οργην εν ημεραι
οργης, και αποκαλυψεως, και δικαιοσυνης του Θεου, ος αποδωσει εκαστωι κατα τα
εργα αυτου.» Ὁ αυτος γουν Ἀποστολος εν τηι προς Ῥωμαιους επι 12.280 στοληι φησιν·
«Ει δε θελων ο Θεος ενδειξασθαι την οργην, και γνωρισαι το δυνατον αυτου,
ηνεγκεν εν πολληι μακροθυμιαι σκευη οργης κατηρτισμενα εις απωλειαν·» ως της
μακροθυμιας αυτου ενηνοχυιας τα σκευη της οργης, και οιονει γεγεννηκυιας. Ει γαρ
παρα το μακροθυμειν αυτον ου κολαζοντα τους αμαρ τανοντας, αλλ' ελεουντα,
επλεονασε τηι χυσει, αυτος πως ηνεγκε τηι εαυτου μακροθυμιαι τα σκευη της ορ γης,
και ιν' ουτως ειπω, αυτος τα παντα πεποιηκε σκευη οργης, και κατα τουτο, αυτος
εσκληρυνε την καρδιαν αυτων. Ὅτε γαρ σημειων τοσουτων και τε ρατων
γενομενων ου πειθεται ο Φαραω, αλλα μετα τηλικαυτα ανθισταται, πως ου
σκληροτερος και απιστοτερος ελεγχεται; της σκληροτητος και απιστιας δοκουσης εκ
των τεραστιων δυναμενης γεγονεναι. Ὅμοιον δε και το εν τωι Ευαγγελιωι· «Εις κριμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

εγω εις τον κοσμον τουτον ηλθον·» ου γαρ προεθετο ο Σωτηρ εις κριμα ελθειν, αλλ'
ηκολουθησε τωι εληλυθεναι αυτον, το εις κριμα αυτον εληλυθεναι των μετα τα
τεραστια ου πεπιστευκοτων αυτωι· αλλα και εις πτωσιν εληλυθε. Και μεθ' ετερα
ουτως. Τα τεραστια γινομενα, τοις μεν δεχομενοις και πιστευουσιν, ως παρα τοις
επιμικτοις Αιγυπτιοις τοις συνεληλυθοσι τωι λαωι, ελεος ην· τοις δ' απειθουσι
σκληροτητα ταις καρδιαις αυτων επιφερει. Και εκ του Ευαγγελιου δε ετι παρα τα
ειρημενα εστι τα ομοια παραθεσθαι περι του και τον Σωτηρα κακων αιτιον δοκειν
γεγονεναι τισιν· «Ουαι σοι χωρα Ζιν, ουαι σοι Βηθσαιδα, οτι ει εν Τυρωι και Σιδωνι
εγενετο τα σημεια τα γενομενα εν υμιν, παλαι αν εν σακκωι και σποδωι καθημενοι
μετενοησαν. Πλην λεγω υμιν, Τυρωι και Σιδωνι ανεκτοτερον εσται η υμιν,» και τα
εξης· προγνωστης γαρ ο Σωτηρ ων της απιστιας των εν χωραι Ζιν, και των εν
Βηθσαιδα, και των εν Καπερναουμ, και οτι ανεκτοτερον γινεται γηι Σοδομων εν
ημεραι κρισεως, η εκεινοις, δια τι τα τεραστια επετελει εν χωραι Ζιν, και εν Βηθσαιδα,
ορων οτι δια ταυτα ανεκτοτερον γινεται εν ημεραι κρισεως Τυριοις, και Σιδωνιοις, η
τουτοις; Και μεθ' ετερα. «Συ δε ερεις τωι Φαραω· Ταδε λεγει Κυριος· Υιος πρωτοτοκος
μου Ἰσραηλ. Ειπα δε σοι, Ἐξαποστειλον τον λαον μου, ινα μοι λατρευσωσιν. Ει δε μη
βουλει εξαποστειλαι αυτον, ορα γουν, εγω αποκτενω τον υιον σου τον
πρωτοτοκον.» Λεκτεον ουν τοις φασκουσι δικαιου ταυτα ειναι Θεου, και
υπολαμβανουσι κατα το προχειρον της λεξεως εσκληρυνθαι την καρδιαν Φαραω
βασιλεως, ινα μη εξαποστειληι τον λαον αυτου, πως δικαιος ο σκληρυνας τε την
καρδιαν, και απειλων, ει μη απολυσει, αποκτειναι τον πρωτοτοκον αυτου υιον;
Θλιβομενοι γαρ πονηρον αυτον ομολογησουσιν. Ειτα παλιν απο ετερων
ανατραπησονται, και αναχθησονται εις το μη τηι προχειρωι λεξει δου-λευειν, ου
δυναμενηι κατ' αυτους σωσαι το δικαιον του ∆ημιουργου. Ἅπαξ δε εαν νυν
αναγκασθωσι βε- 12.281 βιασμενως ταυτα εξεταζειν, αναβησονται επι το μηκετι
κατηγορειν του ∆ημιουργου, αλλα φασκειν αυτον αγαθον ειναι. Πευστεον ουν των
οιομενων νενοηκεναι το· «Ἐσκληρυνε Κυριος ο Θεος την καρδιαν Φαραω,» ποτερον
αληθως πιστευουσι λεγεσθαι ταυτα υπο του Θεου, δια Μωυσεως ενθουσιωντος, η
ψευδως· ει μεν γαρ ψευδως, ουτε δικαιος ετι κατ' αυτους ο Θεος, ουτε αληθης, και
οσον επι τουτοις ουδε Θεος· ει δ' αληθως, κατανοειτωσαν ει μη ως αυτεξουσιον αιτιαται λεγων· «Ει δε μη βουλει εξαποστειλαι αυτον·» και αλλαχου· «Ἕως τινος ου
βουλει εντραπηναι με;» Το γαρ, «Ἕως τινος ου βουλει εντραπηναι με;» δυσωπητικως λεγεται προς τον Φαραω ουκ εντρεπομενον, ου παρα το μη δυνασθαι,
αλλα παρα το μη βουλεσθαι. Και το λεγομενον δε παρα Μωυσεως προς τον Φαραω,
«Ἵνα γνωις οτι του Κυριου η γη, και συ, και οι θεραποντες σου, επισταμαι οτι
ουδεποτε πεφοβησθε τον Κυριον,» δηλοι οτι φοβηθησονται· οπερ αρμοζει προς τους
ετεροδοξους, περι τε αγαθοτητος Θεου, και περι του μη ειναι απολλυμενην φυσιν.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6


