De oratione
ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΠΕΡΙ ΕΥΧΗΣ.
1.1 Τα δια το ειναι μεγιστα και υπερ ανθρωπον τυγχανειν εις υπερβολην τε υπερανω
της επικηρου φυσεως ημων αδυνατα τωι λογικωι και θνητωι γενει καταλαβειν εν
πολληι δε και αμετρητωι εκ χεομενηι απο θεου εις ανθρωπους χαριτι θεου δια του της
ανυπερ βλητου εις ημας χαριτος υπηρετου Ἰησου Χριστου και του συνεργου
πνευματος βουλησει θεου δυνατα γινεται. αδυνατον γουν τηι αν θρωπινηι φυσει
υπαρχον σοφιας κτησις, ηι τα παντα κατεσκευασται («παντα» γαρ κατα τον ∆αυιδ ο
θεος «εν σοφιαι» εποιησε), δυνατον εξ αδυνατου γινεται δια του κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, «ος εγενηθη σοφια ημιν απο θεου δικαιοσυνη τε και αγιασμος και απο
λυτρωσις.» «τις γαρ ανθρωπος γνωσεται βουλην θεου; η τις ενθυ μηθησεται τι θελει
ο κυριος; επει λογισμοι θνητων δειλοι, και επισφαλεις αι επινοιαι ημων· φθαρτον
γαρ σωμα βαρυνει ψυχην, και βριθει το γεωδες σκηνος νουν πολυφροντιδα. και
μογις εικα ζομεν τα επι γης, τα δε εν ουρανοις τις εξιχνιασε;» τις δ' ουκ αν ειποι
αδυνατον ειναι ανθρωπωι εξιχνιασαι «τα εν ουρανοις;» αλλ' ομως τουτο το
αδυνατον τηι υπερβαλλουσηι χαριτι του θεου δυνατον γινεται· ο γαρ αρπαγεις εις
τριτον ουρανον εξιχνιασε ταχα τα εν τοις τρισιν ουρανοις δια το ακηκοεναι «αῤρητα
ρηματα, α μη εξον ανθρωπωι λαλησαι» ην. τις δε δυναται ειπειν οτι δυνατον αν
θρωπωι γνωσθηναι τον του κυριου νουν; αλλα και τουτο ο θεος δια Χριστου
χαριζεται
.......................................
........................................................
........................................................ ........................................................ .................. το
θελημα του κυριου εαυτων ουκετι, οτε διδασκει. αυτους το θελημα του κυριου ειναι
θελοντος αλλα εις φιλον μεταβαλλοντος τουτοις, ων κυριος προτερον ην. αλλα και
ως ουδεις «οιδεν ανθρωπων τα του ανθρωπου ει μη το πνευμα του ανθρω που το εν
αυτωι, ουτω και τα του θεου ουδεις» οιδεν «ει μη το πνευμα του θεου.» ει δε μηδεις
«οιδε» «τα του θεου» «ει μη το πνευμα του θεου,» αδυνατον ειδεναι ανθρωπον «τα
του θεου.» και τουτο δε κατανοησον, πως δυνατον γινεται· «ημεις δε,» φησιν, «ου το
πνευμα του κοσμου ελαβομεν αλλα το πνευμα το εκ του θεου, ινα ειδωμεν τα υπο
του θεου χαρισθεντα ημιν, α και λαλουμεν ουκ εν διδακτοις ανθρωπινης σοφιας
λογοις αλλ' εν διδακτοις του πνευ ματος.» Ἀλλ' εικος, Ἀμβροσιε θεοσεβεστατε και
φιλοπονωτατε και Τατιανη κοσμιωτατη και ανδρειοτατη (αφ' ης εκλελοιπεναι «τα
γυ ναικεια» ον τροπον εκλελοιπει τηι Σαῤραι ηδη ευχομαι), υμας απο ρειν τι δη ποτε,
περι ευχης προκειμενου ημιν του λογου, ταυτα εν προοιμιοις περι των αδυνατων
ανθρωποις δυνατων χαριτι θεου γινομενων ειρηται. εν των αδυνατων οσον επι τηι
ασθενειαι ημων πειθομαι τυγχανειν τρανωσαι τον περι της ευχης ακριβως και θεο
πρεπως παντα λογον και τον περι του, τινα τροπον ευχεσθαι δει, και τινα επι της
ευχης λεγειν προς θεον, και ποιοι καιροι ποιων καιρων προς την ευχην εισιν
επιτηδειοτεροι
.....................
............................................................
............................................................
............................................................
............................................................ ....................................... τον δια την υπερβολην
«των αποκαλυψεων» ευλαβουμενον, «μη τις» εις αυτον «λογισηται υπερ ο βλεπει»
«η ακουει εξ» αυτου, ομολογειν «καθο δει» προσευχεσθαι μη ειδεναι· ο γαρ δει
προσευξασθαι, φησι, «καθο δει ουκ οιδαμεν.» αναγκαιον δε ου το προσευχεσθαι
μονον αλλα και το προσευχεσθαι «καθο δει» και προσευχεσθαι ο δει. ινα γαρ και ο
δει προσευχεσθαι δυνηθωμεν καταλαβειν, ελλιπες εστι τουτο, εαν μη και το «καθο
δει» προσλαβωμεν. τι δε ημιν οφελος του «καθο δει,» μη ειδοσιν ευχεσθαι ο δει; 2.2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

το μεν ουν ετερον τουτων, λεγω δη το ο δει, οι λογοι εισι της ευχης, το δε «καθο δει»
η καταστασις του ευχομενου· οιον ως επι παραδειγματος το μεν ο δει· «αιτειτε τα
μεγαλα, και τα μικρα υμιν προστεθησεται,» και «αιτειτε τα επουρανια, και τα επιγεια
υμιν προστεθησεται,» και «προσευχεσθε υπερ των επηρεαζοντων υμας,» και
«δεηθητε ουν του κυριου του θερισμου, ινα εκβαληι εργα τας εις τον θερισμον
αυτου,» και «προσευχεσθε μη εισελθειν εις πειρασμον,» και «προσευχεσθε, ινα μη
γενηται υμων η φυγη χειμωνι μηδε σαββατωι,» και «προσευχομενοι δε μη
βαττολογησητε,» και ει τι τουτοις εστι παραπλησιον· το δε «καθο δει»· «βουλομαι
ουν προσ ευχεσθαι τους ανδρας εν παντι τοπωι, επαιροντας οσιας χειρας χωρις οργης
και διαλογισμου· ωσαυτως και γυναικας εν καταστοληι κοσμιωι, μετα αιδους και
σωφροσυνης κοσμειν εαυτας, μη εν πλεγμασιν η χρυσωι η μαργαριταις η ιματισμωι
πολυτελει αλλ', ο πρεπει γυναιξιν επαγγελλομεναις θεοσεβειαν, δι' εργων αγαθων.»
του δε «καθο δει» διδασκαλικον εστι και το· «εαν ουν προσφερηις το δωρον σου επι
το θυσιαστηριον κακει μνησθηις οτι ο αδελφος σου εχει τι κατα σου, αφες εκει το
δωρον σου εμπροσθεν του θυσιαστηριου και υπαγε πρωτον διαλλαγηθι τωι αδελφωι
σου, και τοτε ελθων προσφερε το δωρον σου»· ποιον γαρ θεωι δωρον απο του
λογικου μειζον ανα πεμπεσθαι δυναται ευωδους λογου ευχης, προσφερομενης απο
συνει δοτος μη εχοντος δυσωδες απο της αμαρτιας; ετι δε του «καθο δει» το· «μη
αποστερειτε αλληλους, εαν μη τι εκ συμφωνιας προς και ρον, ινα σχολασητε τηι
προσευχηι και παλιν επι το αυτο ητε, ινα μη επιχαρηι υμιν ο σατανας δια την
ακρασιαν υμων.» δια τουτων γαρ εμποδιζεται το «καθο δει,» εαν μη και των κατα
τον γαμον σιω πασθαι αξιων μυστηριων το εργον σεμνοτερον και βραδυτερον και
απαθεστερον γινηται, της λεγομενης ενταυθοι «συμφωνιας» το ασυμ φωνον του
παθους αφανιζουσης και την ακρασιαν αναλισκουσης του τε σατανα το
επιχαιρησικακον κωλυουσης. προς τουτοις του «καθο δει» εστι διδασκαλικον το·
«εαν στηκητε προσευχομενοι, αφιετε, ει τι αν εχητε κατα τινος»· και το παρα τωι
Παυλωι δε· «πας ανηρ ευχομενος η προφητευων κατα κεφαλης εχων καταισχυνει
την κε φαλην αυτου, πασα δε γυνη προσευχομενη η προφητευουσα ακατα καλυπτωι
τηι κεφαληι καταισχυνει την κεφαλην εαυτης» του «καθο δει» εστι παραστατικον. 2.3
αλλα ταυτα παντα επισταμενος Παυλος και τουτων πολλα πλασιονα απο νομου και
προφητων του τε ευαγγελικου πληρωματος παραθεσθαι δυναμενος μετα
ποικιλοτητος της εις εκαστον διηγησεως, απο διαθεσεως ου μετριαζουσης μονον
αλλα και αληθευουσης φησιν (ορων δε και μετα ταυτα παντα οσον απολειπεται του
ειδεναι προσευξασθαι τι δει «καθο δει»)· το δε ο τι προσευξασθαι δει «καθο δει ουκ
οιδαμεν»· και τουτο τωι λογωι προστιθησιν, οθεν αναπληρουται το ελλειπον τωι μη
ειδοτι μεν εαυτον δε αξιον του αναπληρωθηναι εν αυτωι το ελλειπον
παρασκευασαντι, λεγει γαρ οτι «αυτο το πνευμα στεναγμοις αλαλητοις
υπερεντυγχανει τωι θεωι· ο δε ερευνων τας καρδιας οιδε τι το φρονημα του
πνευματος, οτι κατα θεον εντυγχανει υπερ αγιων.» το δε εν ταις καρδιαις των μακα
ριων κραζον «αββα ο πατηρ» «πνευμα,» επισταμενον επιμελως τους εν τωι σκηνει
στεναγμους, αξιους τυγχανοντας εις το βαρυναι τους πεπτωκοτας η παραβεβηκοτας,
«στεναγμοις αλαλητοις υπερεντυγχανει τωι θεωι,» τους ημετερους δια την πολλην
φιλανθρωπιαν και συμπα θειαν αναδεχομενον στεναγμους· κατα δε την εν αυτωι
σοφιαν ορων την ταπεινωθεισαν «εις χουν» ψυχην ημων και εν τωι σωματι «της
ταπεινωσεως» καθειργμενην, ου τοις τυχουσι «στεναγμοις» χρωμενον
«υπερεντυγχανει τωι θεωι» αλλα τισιν «αλαλητοις,» εχομενοις των αῤρητων λογων,
ων ουκ εστιν ανθρωπωι λαλειν. τουτο δη το πνευμα, ουκ αρκουμενον τωι
εντυγχανειν τωι θεωι, επιτεινον την εντευξιν «υπερεντυγχανει,» εγω οιμαι οτι περι
των υπερνικωντων, οποιος Παυλος ην λεγων· «αλλ' εν τουτοις πασιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

υπερνικωμεν.» εικος δ' οτι «εντυγχανει» μονον περι των ου τηλικουτων μεν, ως
υπερνικαν, ου τοιουτων δε παλιν, ωστε νικασθαι, αλλα νικωντων. 2.4 εχομενον δε
του τι δε δει προσευξασθαι «καθο δει ουκ οιδα μεν, αλλα το πνευμα στεναγμοις
αλαλητοις υπερεντυγχανει τωι θεωι» το «προσευξομαι τωι πνευματι, προσευξομαι δε
και τωι νοΐ· ψαλω τωι πνευματι, ψαλω <δε> και τωι νοΐ.» ουδε γαρ δυναται ημων ο
νους προσευξασθαι, εαν μη προ αυτου το πνευμα προσευξηται οιονει εν υπηκοωι
αυτου, ωσπερ ουδε ψαλαι και ευρυθμως και εμμελως και εμμετρως. και συμφωνως
υμνησαι τον πατερα εν Χριστωι, εαν μη «το πνευμα» το «παντα» ερευνων, «και τα
βαθη του θεου,» προτερον αινεσηι και υμνησηι τουτον, ου «τα βαθη» ηρευνηκε και,
ως εξισχυσε, κατειληφεν. εγω δε οιομαι συναισθομενον τινα των του Ἰησου μα
θητων της ανθρωπινης ασθενειας, απολειπομενης του ον τροπον ευχεσθαι δει, και
μαλιστα τουτ' εγνωκοτα, οτε επιστημονων και με γαλων λογων ηκουεν
απαγγελλομενων υπο του σωτηρος εν τηι προς τον πατερα ευχηι, παυσαμενωι του
προσευχεσθαι τωι κυριωι ειρηκε ναι· «κυριε, διδαξον ημας προσευχεσθαι, καθως και
Ἰωαννης εδι δαξε τους μαθητας αυτου.» ολος δε ο ειρμος του ρητου ουτως εχει· «και
εγενετο εν τωι ειναι αυτον προσευχομενον εν τοπωι τινι, ως επαυσατο, ειπε τις των
μαθητων αυτου προς αυτον· κυριε, δι δαξον ημας προσευχεσθαι, καθως και Ἰωαννης
εδιδαξε
προσευχεσθαι
τους
μαθητας
αυτου»
.........................................
........................................................... ................................... αρα γαρ ανθρωπος, εντε
θραμμενος τηι νομικηι κατηχησει και τηι ακροασει των προφητικων λογων των τε
συναγωγων μη απολειπομενος, ουκ ηπιστατο οπωσ δηποτε ευχεσθαι, μεχρις ου ιδηι
τον κυριον ευχομενον «εν τοπωι τινι;» αλλα τουτο ατοπον φασκειν· ηυχετο μεν γαρ
κατα τα Ἰου δαιων εθη, εωρα δε μειζονος επιστημης εαυτον δεομενον εις τον περι
της ευχης τοπον. τι δε και ο «Ἰωαννης εδιδασκε τους μαθη τας» περι της ευχης, απο
Ἱεροσολυμων και πασης της Ἰουδαιας και της περιχωρου ερχομενους βαπτιζεσθαι
προς αυτον, ει μη τινα κατα το «περισσοτερον» ειναι «προφητου» εβλεπε περι της
ευχης, απερ εικος οτι ου πασι τοις βαπτιζομενοις αλλα τοις προς το βαπτιζεσθαι
μαθητευομενοις εν αποῤρητωι παρεδιδου; 2.5 αι τοιαυται δε ευχαι αι οντως
πνευματικαι, προσευχομενου εν τηι καρδιαι των αγιων του πνευματος, ανεγραφησαν,
πεπληρωμεναι αποῤ ρητων και θαυμασιων δογματων· εν μεν γαρ τηι πρωτηι των
Βασι λειων εκ μερους η της Ἄννης (ολη γαρ, «οτε επληθυνε προσευχο μενη ενωπιον
κυριου,» λαλουσα «εν τηι καρδιαι αυτης,» ουκ † εχαρη γραφηι), εν δε ψαλμοις ο
εκκαιδεκατος ψαλμος «προσευχη του ∆αυιδ» επιγεγραπται, και ο ενατος και
ογδοηκοστος «προσευχη τωι Μωυσει, ανθρωπωι του θεου,» και ο πρωτος και
εκατοστος «προσευχη τωι πτωχωι, οταν ακηδιασηι και εναντιον κυριου εκχεηι την
δεησιν αυ του»· αιτινες προσευχαι, επει αληθως ησαν προσευχαι γινομεναι πνευματι
λεγομεναι τε, και των δογματων της του θεου σοφιας πε πληρωνται, ωστε ειπειν αν
τινα περι των εν αυταις επαγγελλομε νων· «τις σοφος, και συνησει ταυτας; και
συνετος, και επιγνωσεται αυτας;» 2.6 επει τοινυν τηλικουτον εστι το περι της ευχης
διαλαβειν, ως δεισθαι του και εις τουτο φωτιζοντος πατρος και αυτου του
πρωτοτοκου λογου διδασκοντος του τε πνευματος ενεργουντος εις το νοειν και
λεγειν αξιως του τηλικουτου προβληματος, ευξαμενος ως ανθρωπος (ου γαρ που
εμαυτωι διδωμι χωρειν την προσευχην) του πνευματος προ του λογου τυχειν της
ευχης αξιω, ινα λογος πληρεστατος και πνευματικος ημιν δωρηθηι, και αι εν τοις
ευαγγε λιοις αναγεγραμμεναι σαφηνισθωσιν ευχαι. αρκτεον ουν ηδη του περι της
ευχης λογου. 3.1 Πρωτον δη το ονομα της ευχης οσον επι παρατηρησει τηι εμηι
ευρισκω κειμενον, ηνικα ο Ἰακωβ, φυγας γενομενος της ορ γης «του αδελφου»
εαυτου Ἠσαυ, απηιει «εις την Μεσοποταμιαν» κατα τας υποθηκας Ἰσαακ και
Ῥεβεκκας. ουτω δε εχει η λεξις· «και ηυξατο Ἰακωβ ευχην, λεγων· εαν ηι κυριος ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

θεος μετ' εμου και διαφυλαξηι με εν τηι οδωι ταυτηι, ηι εγω πορευομαι, και δωηι μοι αρ
τον φαγειν και ιματιον περιβαλεσθαι. και αποστρεψηι με μετα σω τηριας εις τον
οικον του πατρος μου· και εσται κυριος μοι εις θεον, και ο λιθος ουτος, ον εστησα
στηλην, εσται μοι οικος θεου, και παντων ων εαν μοι δωις δεκατην αποδεκατωσω
αυτα σοι.» ........ ........................................................... ...........................................................
......... 3.2 ενθα και σημειωτεον εστιν οτι το ονομα της ευχης παρε ληφθη (πολλαχου
ετερας ουσης παρα την προσευχην) επι του μετα ευχης επαγγελλομενου ταδε τινα
ποιησειν, ει τυχοι απο θεου τωνδε. τασσεται μεντοι και επι τοις κατα συνηθειαν
ημων λεγομενοις η ονομασια· ωσπερ εν Ἐξοδωι ευρομεν ουτως μετα την επι τοις βα
τραχοις μαστιγα, τηι ταξει των δεκα ουσαν δευτεραν, .............
........................................................... ........................................................... .... «εκαλεσε
Φαραω Μωυσεα και Ἀαρων και ειπεν αυτοις· ευξασθε περι εμου προς κυριον, και
περιελετω τους βατραχους απ' εμου και του λαου μου· και εξαποστελω τον λαον, και
θυσωσι κυριωι.» εαν δε δυσπειθως τις εχηι δια το του Φαραω ειναι φωνην την
«ευξασθε» προς το σημαινεσθαι απο της ευχης προς τωι προτερωι και το συν ηθες,
παρατηρητεον και το εξης ουτως εχον· «ειπε δε Μωυσης προς Φαραω· ταξαι προς με,
ποτε ευξομαι περι σου και περι των θερα ποντων σου και του λαου σου, αφανισαι
τους βατραχους απο σου και απο του λαου σου και εκ των οικιων υμων· πλην εν τωι
ποταμωι υπολειφθησονται.» 3.3 παρετηρησαμεν δε οτι επι ταις σκνιψι, τηι τριτηι
μαστιγι, ουτε Φαραω ευχην γενεσθαι αξιοι ουτε Μωυσης ευχεται. και επι τηι κυ
νομυιαι δε, ουσηι τεταρτηι, λεγει· «ευξασθε ουν περι εμου προς κυ ριον,» οτε και ειπε
Μωυσης οτι «εγω εξελευσομαι απο σου και ευξομαι προς τον θεον, και απελευσεται
η κυνομυια απο Φαραω και των θεραποντων αυτου και του λαου αυτου αυριον»· και
μετ' ολιγα· «εξηλθε δε Μωυσης απο Φαραω και ηυξατο προς τον θεον.» παλιν δε επι
της πεμπτης και εκτης μαστιγος ουτε Φαραω αξιω σαντος ευχην γενεσθαι ουτε
Μωυσεως ευξαμενου, επι της εβδομης «αποστειλας Φαραω εκαλεσε Μωυσεα και
Ἀαρων και ειπεν αυτοις· ημαρτηκα το νυν· ο κυριος δικαιος, εγω δε και ο λαος μου
ασεβης. ευξασθε ουν προς κυριον, και παυσασθω του γενηθηναι φωνας θεου και
χαλαζαν και πυρ»· και μετ' ολιγα· «εξηλθε Μωυσης απο Φα ραω εκτος της πολεως
και εξεπετασε τας χειρας προς κυριον, και αι φωναι επαυσαντο.» δια τι δε ουκ
ειρηται «και ηυξατο» ως επι των προτερων αλλ' «εξεπετασε τας χειρας προς
κυριον,» ευκαι ροτερον εν αλλοις εξεταστεον. και επι της ογδοης δε μαστιγος φησιν
ο Φαραω· «και προσευξασθε προς κυριον τον θεον υμων, και περι ελετω απ' εμου τον
θανατον τουτον. εξηλθε δε Μωυσης απο Φα ραω και ηυξατο προς τον θεον.» 3.4
πολλαχου δε ειπομεν το ονομα της ευχης μη κατα το συνηθες τεταχθαι ωσπερ επι
του Ἰακωβ· αλλα και εν Λευιτικωι· «ελαλησε κυριος προς Μωυσεα λεγων· λαλησον
τοις υιοις Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους· ος <εαν> ευξηται ευχην ωστε τιμην της
ψυχης αυτου τωι κυριωι, εσται η τιμη του αῤρενος, απο εικοσαετους εως εξηκον
ταετους εσται αυτου η τιμη πεντηκοντα διδραχμα αργυριου τωι σταθμιωι τωι αγιωι»·
και εν Ἀριθμοις· «και ελαλησε κυριος προς Μωυσεα λεγων· λαλησον τοις υιοις
Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους· ανηρ η γυνη, ος εαν μεγαλως ευξηται ευχην
αφαγνισασθαι αγνειαν κυριωι, απο οινου και σικερα αγνισθησεται» και τα εξης περι
του κα λουμενου Ναζιραιου, ειτα μετ' ολιγα· «και αγιασει την κεφαλην αυ του εν
εκεινηι τηι ημεραι, ηι ηγιασθη κυριωι τας ημερας της ευχης,» και παλιν μετ' ολιγα·
«ουτος ο νομος του ευξαμενου· ηι αν ημεραι πληρωσηι ημεραν ευχης αυτου,» και
παλιν μετ' ολιγον· «και μετα ταυτα πιεται ο ηυγμενος οινον. ουτος ο νομος του
ευξαμενου, ος εαν ευξηται κυριωι δωρον αυτου περι της ευχης, χωρις ων αν ευρηι η
χειρ αυτου κατα δυναμιν της ευχης αυτου, ης αν ευξηται κατα τον νομον αγνειας,»
και προς τωι τελει των Ἀριθμων· «και ελαλησε Μωυσης προς τους αρχοντας των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

φυλων υιων Ἰσραηλ λεγων· τουτο το ρημα, ο συνεταξε κυριος· ανθρωπος, ος εαν
ευξηται ευχην κυριωι η ομοσηι ορκον ορισμωι η ορισηται περι της ψυχης αυτου, ου
βεβη λωσει το ρημα αυτου· παντα οσα αν εξελθηι εκ του στοματος αυτου ποιησει. εαν
δε γυνη ευξηται ευχην κυριωι η ορισηται ορισμον εν τηι οικιαι του πατρος αυτης εν τηι
νεοτητι αυτης, και ακουσηι ο πα τηρ αυτης τας ευχας αυτης και τους ορισμους αυτης,
ους ωρισατο κατα της ψυχης αυτης, και παρασιωπησηι ο πατηρ αυτης, στησονται
πασαι αι ευχαι αυτης, και παντες οι ορισμοι, ους ωρισατο κατα της ψυχης αυτης,
μενουσιν αυτηι»· και εξης τουτοις τινα περι της τοι αυτης νομοθετει. κατα τουτο το
σημαινομενον εν ταις Παροιμιαις γεγραπται ................................................
........................................................ ...... «<παγις> ανδρι ταχυ τι των ιδιων αγιασαι· μετα
γαρ το ευξασθαι μετανοειν γινεται»· και εν τωι Ἐκκλησιαστηι· «αγαθον το μη
ευξασθαι η το ευξασθαι και μη αποδουναι»· και εν ταις Πρα ξεσι των αποστολων·
«εισιν ανδρες παρ' ημιν τεσσαρες, ευχην εχοντες αφ' εαυτων.» 4.1 Ουκ αλογον δη
μοι εφανη το κατα τας γραφας σημαινο μενον πρωτον διαστειλασθαι της ευχης δυο
σημαινουσης, ομοιως δε και της προσευχης· και γαρ τουτο το ονομα προς τωι κοινωι
και συνηθει πολλαχου κειμενωι τετακται και επι της κατα το συνηθες ημιν
σημαινομενον [της] ευχης εν τοις περι της Ἄννης λεγομενοις εν τηι πρωτηι των
Βασιλειων· «και Ἠλει ο ιερευς εκαθητο επι θρονου επι φλιων ναου κυριου. και αυτη
ψυχηι πικραι και προσηυξατο προς κυριον και κλαυθμωι εκλαυσε. και ηυξατο ευχην
και ειπε· κυριε των δυναμεων, εαν εφορασει επιδηις επι την ταπεινωσιν της δουλης
σου και μνησθηις μου και μη επιλαθηι της δουλης σου και δωις τηι δουληι σου σπερμα
ανδρος, και δωσω αυτον τωι κυριωι δοτον πασας τας ημερας της ζωης αυτου, και
σιδηρος ουκ αναβησεται επι την κεφα λην αυτου.» 4.2 δυναται μεντοι γε τις ουκ
απιθανως ενταυθα, επιστησας τωι «προσηυξατο προς κυριον» «και ηυξατο ευχην,»
ειπειν οτι, ει τα δυο πεποιηκε, τουτεστι «προσηυξατο προς κυριον» «και ηυξατο
ευχην,» μη ποτε το μεν «προσηυξατο» επι της συνηθως ημιν ονο μαζομενης
τετακται ευχης το δε «ηυξατο ευχην» επι του εν Λευι τικωι και Ἀριθμοις τεταγμενου
σημαινομενου. το γαρ «δωσω αυτον κυριωι δοτον πασας τας ημερας της ζωης αυτου,
και σιδηρος ουκ αναβησεται επι την κεφαλην αυτου» κυριως ουκ εστι προσευχη αλλ'
εκεινη η ευχη, ηντινα και Ἰεφθαε ηυξατο εν τουτοις· «και ηυξατο Ἰεφθαε ευχην τωι
κυριωι και ειπεν· εαν παραδωσει παραδωις μοι τους υιους Ἀμμων εν χειρι μου, και
εσται ος εαν εξελθηι εκ των θυρων του οικου μου εις απαντησιν μου εν τωι
επιστρεψαι με εν ειρηνηι απο των υιων Ἀμμων, και εσται τωι κυριωι, και ανοισω
αυτον ολο καυτωμα.» 5.1 Ει χρη τοινυν μετα ταυτα, ωσπερ εκελευσατε, εκθεσθαι τα
πιθανα πρωτον των οιομενων μηδεν απο των ευχων ανυεσθαι και δια τουτο
φασκοντων περισσον ειναι το ευχεσθαι, ουκ οκνησο μεν κατα δυναμιν και τουτο
ποιησαι, κοινοτερον νυν και απλουστε ρον του της ευχης ονοματος ημιν λεγομενου
..................... ......................................................... ......................................................... ουτω
δη ο λογος εστιν αδοξος και μη τυχων επισημων των προισταμενων αυτου, ωστε
μηδε πανυ ευρισκεσθαι, οστις ποτε των προνοιαν παραδεξαμενων και θεον
επιστησαντων τοις ολοις ευχην μη προσιεται. εστι γαρ το δογμα ητοι των παντηι
αθεων και την ουσιαν του θεου αρνουμενων η των μεχρις ονοματος τι θεντων θεον
την προνοιαν δε αυτου αποστερουντων. ηδη μεν τοι γε η αντικειμενη ενεργεια, τα
ασεβεστατα των δογματων περιτιθεναι θελουσα τωι ονοματι του Χριστου και τηι
διδασκαλιαι του υιου του θεου, και περι του μη δειν ευχεσθαι δεδυνηται πεισαι τινας·
ης γνωμης προΐστανται οι τα αισθητα παντηι αναιρουντες και μητε βαπτισματι μητε
ευχαριστιαι χρωμενοι, συκοφαντουντες τας γραφας, ως και το ευχεσθαι τουτο ου
βουλομενας αλλ' ετερον τι σημαινομενον παρα τουτο διδασκουσας. 5.2 ειεν δ' αν οι
λογοι των αθετουντων τας ευχας ουτοι (δη λονοτι θεον εφισταντων τοις ολοις και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

προνοιαν ειναι λεγοντων· ου γαρ προκειται νυν εξεταζειν τα λεγομενα υπο των
παντηι αναι ρουντων θεον η προνοιαν)· «ο θεος» οιδε «τα παντα προ γενεσεως
αυτων,» και ουδεν εκ του ενεστηκεναι οτε ενεστηκε πρωτον αυτωι γινωσκεται ως
προ τουτου μη γνωσθεν· τις ουν χρεια αναπεμ πεσθαι ευχην τωι και πριν ευξασθαι
επισταμενωι ων χρηιζομεν; «οιδε γαρ ο πατηρ ο ουρανιος ων χρειαν» εχομεν «προ
του» ημας «αιτησαι αυτον.» ευλογον δε πατερα και δημιουργον αυτον οντα του παν
τος, αγαπωντα «τα οντα παντα» και μη<δεν> βδελυσσομενον ων πεποιηκε,
σωτηριως τα περι εκαστον και χωρις του ευξασθαι οικο νομειν δικην πατερος,
νηπιων προισταμενου και μη περιμενοντος εκεινων την αξιωσιν, ητοι μηδ' ολως
δυναμενων αιτειν η δια αγνοιαν πολλακις τα εναντια τοις συμφερουσι και
λυσιτελουσι θελοντων λα βειν. απολειπομεθα δε οι ανθρωποι πλειον του θεου ηπερ
τα κο μιδηι παιδια του νου των γεγεννηκοτων. 5.3 εικος <δε> τωι θεωι ου μονον
προεγνωσθαι τα εσομενα αλλα και προδιατεταχθαι, και μηδεν αυτωι παρα τα
προδιατεταγμενα γι νεσθαι. ωσπερ ουν ει τις ευχοιτο ανατελλειν τον ηλιον, ηλιθιος
αν νομιζοιτο, το και χωρις της ευχης αυτου εσομενον δια της ευχης γενεσθαι αξιων·
ουτως ανοητος αν ειη ανθρωπος, οστις οιεται δια την εαυτου ευχην γινεσθαι τα και
μη ευξαμενου αυτου παντως εσομενα αν. παλιν τε αυ ωσπερ πασαν μανιαν
υπερβαλλει ο δια το ενοχλεισθαι υπο του ηλιου γενομενου εν θεριναις τροπαις και
καυσουσθαι οιομενος δια της ευχης μεταστησεσθαι τον ηλιον επι τα εαρινα σημεια,
ινα ευκρατου απολαυηι του αερος· ουτως τα αναγκαιως συμβαινοντα περιστατικα τωι
των ανθρωπων γενει ει τις οιοιτο δια το ευχεσθαι μη πεισεσθαι, πασαν <αν>
υπερβαλοι με λαγχολιαν. 5.4 ει δε και «ηλλοτριωθησαν αμαρτωλοι απο μητρας,» και
αφω ρισται ο δικαιος «εκ κοιλιας μητρος,» <και> «μηπω μητε γεννηθεν των μητε
πραξαντων τι αγαθον η φαυλον, ινα η κατ' εκλογην προθεσις του θεου μενηι, ουκ εξ
εργων αλλ' εκ του καλουντος,» λε γεται· «ο μειζων δουλευσει τωι ελαττονι,» ματην
περι αφεσεως αμαρτηματων αξιουμεν η περι του πνευμα ισχυος λαβειν, ινα «παντα»
ισχυσωμεν ενδυναμουντος ημας Χριστου. ει μεν γαρ «αμαρτωλοι» εσμεν, «απο
μητρας» ηλλοτριωμεθα· ει δε αφωρισθημεν «εκ κοιλιας μητρος» ημων, τα καλλιστα
και μη ευχομενοις απαντησεται. ποιαν γαρ ευχην προσαγαγων Ἰακωβ, πριν
γεννηθηναι, προφητευεται οτι «υπερεξει» του Ἠσαυ, και «δουλευσει» αυτωι ο
αδελφος; τι δε ασε βησας ο «Ἠσαυ» μισειται πριν γεννηθηναι; ινα τι δε ευχεται
Μωυσης, ως εν ογδοηκοστωι ενατωι ευρηται ψαλμωι, ει «καταφυγη» αυτου εστιν ο
θεος «προ του ορη εδρασθηναι και πλασθηναι την γην και την οικουμενην;»
..................................... ................................................. .............. 5.5 αλλα και περι παντων
των σωθησομενων εν τηι προς Ἐφε σιους αναγεγραπται οτι «εξελεξατο» αυτους «εν
αυτωι,» «εν Χριστωι» ο πατηρ «προ καταβολης κοσμου εις το ειναι» αυτους «αγιους
και αμωμους κατ' ενωπιον αυτου, εν αγαπηι προορισας» αυτους «εις υιο θεσιαν δια
Χριστου εις αυτον.» ητοι ουν τις εκ των «προ κατα βολης κοσμου» εστιν
εξειλεγμενος, και αμηχανον αυτον της εκλογης εκπεσειν, διοπερ ου χρεια τουτωι
ευχης· η ουκ εξειλεκται ουδε προωρισται, και ματην ευχεται, καν μυριακις ευξηται,
ουκ επα κουσθησομενος. «ους» γαρ «προεγνω» ο θεος, τουτους «και προω ρισε
συμμορφους της εικονος» «της δοξης» «του υιου αυτου.» «ους δε προωρισε, τουτους
και εκαλεσε· και ους εκαλεσε, τουτους και εδικαιωσεν· ους δε εδικαιωσε, τουτους και
εδοξασε.» τι γαρ καμνει Ἰωσιας η δια τι ευχομενος πεφροντικε περι του ποτερον
ποτε εισα κουσθησεται η μη, προ πολλων γενεων ονομαστι προφητευθεις και περι
του ο τι ποτε πραξει ου μονον προγνωσθεις αλλα και εις επηκοον πολλων
προῤρηθεις; ινα τι δε και Ἰουδας προσευχεται, ωστε και την προσευχην αυτου
γενηθηναι «εις αμαρτιαν,» απο των ∆αυιδ χρονων προκηρυχθεις ως απολεσων «την
επισκοπην,» ετερου ληψομενου αντ' αυτου αυτην; αυτοθεν δε απεμφαινει, ατρεπτου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

οντος του θεου και τα ολα προκατειληφοτος μενοντος τε εν τοις προδιατεταγμενοις,
ευχεσθαι, οιομενον μετατρεψειν δια της ευχης αυτου την προθεσιν η ως μη
προδιαταξαμενωι αλλα περιμενοντι την εκαστου ευχην εντυγχανειν, ινα δια την
ευχην διαταξηται το πρεπον τωι ευχομενωι, τοτε τασσων το δοκιμαζομενον ειναι
ευλογον ου προ τερον αυτωι τεθεωρημενον. 5.6 κεισθω δε εν τοις παρουσιν αυταις
λεξεσιν απερ δια των προς με γραμματων εταξας, ουτως εχοντα. «πρωτον· ει
προγνωστης εστιν ο θεος των μελλοντων, και δει αυτα γινεσθαι, ματαια η προσευχη.
δευτερον· ει παντα κατα βουλησιν θεου γινεται, και αραροτα αυτου εστι τα
βουλευματα, και ουδεν τραπηναι ων βουλε ται δυναται, ματαια η προσευχη.»
χρησιμα δε, ως οιμαι, ταυτα προς λυσιν των αποναρκαν προς το ευχεσθαι ποιουντων
προδια ληπτεον. 6.1 Των κινουμενων τα μεν τινα το κινουν εξωθεν εχει ωσπερ τα
αψυχα και υπο εξεως μονης συνεχομενα και τα υπο φυσεως και ψυχης κινουμενα,
ουχ ηι τοιαυτα εσθ' οτε κινουμενα αλλ' ομοιως τοις υπο εξεως μονης συνεχομενοις·
λιθοι γαρ και ξυλα, τα εκκοπεντα του μεταλλου η το φυειν απολωλεκοτα, υπο εξεως
μονης συνεχομενα το κινουν εξωθεν εχει, αλλα και τα των ζυων σωματα και τα
φορητα των πεφυτευμενων, υπο τινος μετατιθεμενα, ουχ ηι ζωια και φυτα
μετατιθεται αλλ' ομοιως λιθοις και ξυλοις τοις το φυειν απολωλεκοσι· καν κινηται
και ταυτα τωι ρευστα ειναι παντα τα σωματα φθινοντα, παρακολουθητικην εχει την
εν τωι φθινειν κινησιν. δευτερα δε παρα ταυτα εστι κινουμενα τα υπο της ενυπ
αρχουσης φυσεως η ψυχης κινουμενα, α και εξ αυτων κινεισθαι λεγεται παρα τοις
κυριωτερον χρωμενοις τοις ονομασι. τριτη δε εστι κινησις η εν τοις ζυοις, ητις
ονομαζεται η αφ' αυτων κινησις· οιμαι δε οτι η των λογικων κινησις δι' αυτων εστι
κινησις. εαν δε περιελωμεν απο του ζυου την αφ' αυτου κινησιν, ουδε ζωιον ετι ον
υπονοηθηναι δυναται, αλλα εσται ομοιον ητοι φυτωι υπο φυσεως μονης κινουμενωι
η λιθωι υπο τινος εξωθεν φερομενωι. εαν δε παρα κολουθηι τι τηι ιδιαι κινησει, επει
τουτο δι' αυτου κινεισθαι ωνο μασαμεν, αναγκη τουτο ειναι λογικον. 6.2 οι τοινυν
θελοντες μηδεν ειναι εφ' ημιν, αναγκαιως ηλιθιω τατον τι παραδεξονται· πρωτον
μεν οτι ουκ εσμεν ζωια, δευτερον δε οτι ουδε λογικα, αλλ' οιον υπο εξωθεν
κινουντος αυτοι ουδαμως κινουμενοι ποιειν υπ' εκεινου λεγοιμεθα α ποιειν
νομιζομεθα. αλλως τε και τοις ιδιοις παθεσιν επιστησας τις ορατω, ει μη αναιδως
ερει μη αυτος θελειν και μη αυτος εσθιειν και μη αυτος περιπατειν μηδε αυτος
συγκατατιθεσθαι και παραδεχεσθαι οποια δη ποτε των δογματων μηδε αυτος
ανανευειν προς ετερα ως ψευδη. ωσπερ ουν προς τινα δογματα αμηχανον
διατεθηναι ανθρωπον, καν μυριακις αυτα κατασκευαζηι ευρεσιλογων και πιθανοις
λογοις χρωμενος, ουτως αδυνατον διατεθεισθαι τινα περι των ανθρωπινων, ως
μηδαμως του εφ' ημιν σωιζομενου. τις γαρ διακειται περι του μηδεν ειναι
καταληπτον η ουτως βιοι, ως επεχων περι παντος ουτινοσουν; τις δε ουκ επιπληττει,
φαντασιαν αμαρτησαντος οικετου λαβων, τωι θεραποντι; και τις εστιν, ος μη αιτιαται
υιον το προς γονεις καθηκον μη αποδιδοντα η μη μεμφεται και ψεγει ως αισχρον
πεποιη κυιαν την μεμοιχευμενην; βιαζεται γαρ η αληθεια και αναγκαζει, καν
μυριακις τις ευρεσιλογηι, ορμαν και επαινειν και ψεγειν, ως τηρουμενου του εφ'
ημιν, και τουτου επαινετου η ψεκτου γινομενου παρ' ημας. 6.3 ει δη το εφ' ημιν
συζεται, μυριας οσας απονευσεις εχον προς αρετην η κακιαν και παλιν η προς το
καθηκον η προς το παρα το καθηκον, αναγκαιως τουτο μετα των λοιπων, πριν
γενηται, τωι θεωι εγνωσται «απο κτισεως» και «καταβολης κοσμου», οποιον εσται·
και εν πασιν, οις προδιατασσεται ο θεος ακολουθως οις εωρακε περι εκαστου εργου
των εφ' ημιν, προδιατετακται κατ' αξιαν εκαστωι κινηματι των εφ' ημιν το και απο
της προνοιας αυτωι απαντησομενον ετι δε και κατα τον ειρμον των εσομενων
συμβησομενον, ουχι της προγνωσεως του θεου αιτιας γινομενης τοις εσομενοις πασι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

και εκ του εφ' ημιν κατα την ορμην ημων ενεργηθησομενοις. ει γαρ και καθ'
υποθεσιν μη γινωσκοι ο θεος τα εσομενα, ου παρα τουτο απολουμεν το ταδε τινα
ενεργησειν και ταδε θελησειν· πλεον δε απο της προγνωσεως γινεται το καταταξιν
λαμβανειν εις την του παντος διοικησιν χρειωδη τηι του κοσμου καταστασει το
εκαστου εφ' ημιν. 6.4 ει τοινυν το εκαστου εφ' ημιν αυτωι εγνωσται, και δια τουτο
προεωραμενον αυτωι διαταττεσθαι απο της προνοιας το κατ' αξιαν παντι τωι ευλογον
και το τι ευξηται <και> ποιαν διαθεσιν εχων ο δεινα ουτως πιστευων και τι
βουλομενος αυτωι γενεσθαι προκατ ειληφθαι· ου προκαταληφθεντος, και τοιουτον τι
ακολουθως εν τηι διαταξει τεταξεται, οτι τουδε μεν επακουσομαι συνετως ευξομενου
δι' αυτην την ευχην, ην ευξεται, τουδε δε ουκ επακουσομαι ητοι δια το αναξιον
αυτον εσεσθαι του επακουσθησεσθαι η δια το ταυτα αυτον ευξασθαι, α μητε τωι
ευχομενωι λυσιτελει λαβειν μητε εμοι πρεπον παρασχειν· και κατα τηνδε μεν την
ευχην, φερε ειπειν, του δεινος ουκ επακουσομαι αυτου κατα τηνδε δε επακουσομαι.
(εαν δε τις ταραττηται δια το μη ου ψευσασθαι τον θεον τα μελλοντα προεγνωκοτα,
ως των πραγματων κατηναγκασμενων, λεκτεον προς τον τοιουτον οτι αυτο τουτο
τωι θεωι εγνωσται αραροτως, το μη αραροτως τονδε τινα τον ανθρωπον και βεβαιως
βουλεσθαι τα κρειττονα η ουτω θελησειν τα χειρονα, ωστε ανεπιδεκτον αυτον
εσεσθαι μεταβολης της επι τα συμφεροντα.) και παλιν ταδε μεν τινα ποιησω τωιδε
ευξομενωι, εμοι γαρ τουτο πρεπον εστιν ου ψεκ τως μοι ευξομενωι ουδε αμελως περι
την ευχην αναστραφησομενωι· τωιδε δε επι ποσον ευξομενωι «υπερεκπερισσου ων»
αιτειται η νοει δωρησομαι ταδε τινα, εμοι γαρ τονδε πρεπει νικαν εν ταις ευποιΐαις
και χορηγειν πλειονα ων αιτησαι κεχωρηκε. και τωιδε μεν τινι τοιωιδε εσομενωι
τονδε τον αγγελον λειτουργον επιπεμψω, απο τουδε αρξομενον του χρονου
συνεργειν αυτου τηι σωτηριαι και μεχρι τουδε συνεσομενον, τωιδε δε τονδε, φερε
ειπειν, τον τουδε τιμιωτερον, τωι τουδε εσομενωι κρειττονι. τουδε δε τινος, μετα το
επιδεδωκεναι εαυτον λογοις τοις διαφερουσιν υπεκλυθησομενου και παλινδρο
μησοντος επι τα υλικωτερα, αποστησω τονδε τον κρειττονα συνερ γον· ου
αποσταντος, κατ' αξιαν αυτου χειρων τις ηδε η δυναμις, καιρον ευρηκυια του
επιβαινειν τηι ραιθυμιαι, επιστασα επι ταδε τινα τα αμαρτηματα αυτον, ετοιμον εαυτον
προς το αμαρτανειν δεδω κοτα, προκαλεσεται. 6.5 ουτως ουν ηδη οιονει ερει ο
προδιατασσομενος τα ολα οτι Ἀμως γεννησει τον Ἰωσιαν, οστις ου ζηλωσει τα του
πατρος πταισματα αλλα τυχων τησδε της επ' αρετην προτρεπουσης οδου δια τωνδε
των συνεσομενων καλος εσται και αγαθος, οστις κατασκαψει το του Ἱεροβοαμ
κακως οικοδομηθεν θυσιαστηριον. οιδα δε και Ἰουδαν, επιδημησαντος μου του υιου
τωι των ανθρωπων γενει, κατα μεν τας αρχας εσομενον καλον και αγαθον υστερον
δε εκτρα πησομενον και εις τα ανθρωπινα αμαρτηματα εκπεσουμενον, οντινα επι
τουτοις ευλογον εσται παθειν ταδε τινα. (η δε προγνωσις αυτη ταχα μεν επι παντων
παντως δε επι Ἰουδα και ετερων μυστηριων και εν τωι υιωι του θεου γινεται,
εωρακοτι τηι κατανοησει του εξε λιγμου των εσομενων τον Ἰουδαν και τα
αμαρτηματα τα αμαρτη θησομενα αυτωι· ωστε μετα καταληψεως αυτον, και πριν
γενεσθαι τον Ἰουδαν, δια του ∆αυιδ ειρηκεναι· «ο θεος, την αινεσιν μου μη
παρασιωπησηις» και τα εξης.) ειδως δε τα μελλοντα, και οποιον τονον εξει προς την
θεοσεβειαν ο Παυλος, εν εμαυτωι μεν, πριν κτισαι τον κοσμον επιβαλλομενος τηι
αρχηι της κοσμοποιΐας, αυτον επιλεξομαι και ταισδε συνεργουσαις ανθρωπων
σωτηριαι δυναμεσιν αμα τωι γεννηθηναι παραθησομαι, αφοριζων αυτον «εκ κοιλιας
μη τρος» και επιτρεπων κατα τας αρχας εν νεοτητι ζηλωι μετα αγνοιας εγγινομενωι
προφασει θεοσεβειας διωκειν τους εις τον Χριστον μου πεπιστευκοτας και τηρειν
«τα ιματια» των λιθοβολουντων τον θε ραπευτην μου και μαρτυρα Στεφανον, ινα
νεανιευσαμενος υστερον αφορμης λαβομενος και μεταβαλομενος επι τα βελτιστα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

«μη καυ χησηται» «ενωπιον» εμου αλλα λεγηι· «ουκ ειμι ικανος καλεισθαι
αποστολος, διοτι εδιωξα την εκκλησιαν του θεου,» και αισθομενος της εσομενης μου
εις αυτον ευεργεσιας μετα τα εν νεοτητι προφασει θεοσεβειας πταισματα ειπηι·
«χαριτι δε θεου ειμι ο ειμι»· και κω λυομενος δε υπο του συνειδοτος δια τα υπο
νεανιου αυτου ετι τυγ χανοντος πεπραγμενα κατα Χριστου ουχ υπερεπαρθησεται «τηι
υπερ βοληι των» επ' ευεργεσιαι φανερωθησομενων αυτωι «αποκαλυψεων.» 7.1 Και
προς το περι της επι τωι ανατελλειν τον ηλιον ευχης ταυτα λεκτεον. εστι τι και του
ηλιου εφ' ημιν, και αυτου αινουν τος μετα της σεληνης τον θεον· «αινειτε γαρ
αυτον,» φησιν, «ηλιος και σεληνη»· δηλον δ' οτι και της σεληνης και ακολουθως
παντων των αστερων· «αινειτε γαρ αυτον,» <φησι,> «παντα τα αστρα και το φως.»
ωσπερ ουν ειρηκαμεν τωι εφ' ημιν εκαστου των επι γης καταχρωμενον τον θεον εις
τινα χρειαν των επι γης κατατεταχεναι εις δεον αυτα, ουτως υποληπτεον τωι εφ'
ημιν ηλιου και σεληνης και αστρων, αραροτι και βεβαιωι οντι και σταθηρωι και
σοφωι, δια τεταχεναι «παντα τον κοσμον του ουρανου» και την των αστρων
αρμονιως τωι παντι πορειαν και κινησιν. και ει περι του εφ' ημιν ετερου μη ματην
ευχομαι, πολλωι πλεον περι του εφ' ημιν των εν ουρανωι σωτηριως τωι παντι
χορευοντων αστερων. καιτοι γε εστιν ειπειν περι των επι γης οτι τοιαιδε τινες
προσγενομεναι εκ των περιεστωτων φαντασιαι προκαλουνται το αβεβαιον ημων η
το επι το κρειττον ρεπτικον ημων προς το ποιησαι η ειπειν ταδε τινα η ταδε· επι δε
των εν ουρανωι ποια δυναται εγγενομενη φαντασια εκστησαι και μετακινησαι απο
της ωφελιμου τωι κοσμωι πορειας εκαστον των τοιαυτην ψυχην υπο λογου
κατηρτισμενην και παρα την αυτων αιτιαν εχοντων και τοιουτωι σωματι αιθεριωι και
καθα ρωτατωι χρωμενων; Ἔτι δε ουκ αλογον και τοιουτωι τινι παραδειγματι
χρησασθαι προς το προτρεψασθαι επι το ευξασθαι και αποτρεψασθαι του αμελειν της
ευχης. ωσπερ ουκ εστι παιδοποιησασθαι χωρις γυναικος και της εις παιδοποιΐαν
χρησιμου παραλαμβανομενης ενερ γειας, ουτως τωνδε τινων ουκ αν τις τυχοι, μη
ουτως ευξαμενος μετα διαθεσεως τοιασδε, πιστευων ουτως, ου προ της ευχης τονδε
βιωσας τον τροπον. ου βαττολογητεον ουν ουδε μικρα αιτητεον ουδε περι επιγειων
προσευκτεον ουδε μετα «οργης» και τεταραγμενων λογισμων επι την προσευχην
ελθετεον, αλλ' ουδε χωρις καθαρευσεως εστιν επινοησαι γινομενην «τηι προσευχηι»
σχολην· αλλ' ουδε αφεσεως αμαρτηματων οιον τε τυχειν τον ευχομενον, μη απο της
καρδιας αφιεντα τωι πεπλημμεληκοτι και συγγνωμης τυχειν αξιουντι αδελφωι. 8.2
ωφελειαν δε εγγινεσθαι τωι ον δει τροπον ευχομενωι η επι τουτο κατα το δυνατον
επειγομενωι πολλαχως ηγουμαι συμβαινειν. και πρωτον γε παντως ωνατο τι ο προς
το ευξασθαι ταθεις κατα τον νουν, δι' αυτης της εν τωι ευχεσθαι καταστασεως θεωι
παρισταναι εαυτον και παροντι εκεινωι λεγειν σχηματισας ως εφορωντι και παροντι.
ωσπερ γαρ αι τοιαιδε φαντασιαι και υπομνησεις τωνδε τινων περι τα, ων γεγονασιν
αι υπομνησεις, μολυνουσι τους λογισ μους τους εν ταισδε ταις φαντασιαις
γεγενημενους, τον αυτον τροπον πειστεον ονησιφορον ειναι μνημην πεπιστευμενου
του θεου και κατανοουντος τα εν τωι αδυτωι της ψυχης κινηματα, ρυθμιζουσης
εαυτην αρεσκειν ως παροντι και εποπτευοντι και φθανοντι επι παντα νουν τωι
εταζοντι «καρδιας» και ερευνωντι «νεφρους.» ινα γαρ καθ' υποθεσιν μηδεμια ετι
παρα ταυτην ωφελεια γενηται τωι καταστησαντι αυτου τον λογισμον εις το ευχεσθαι,
ου το τυχον εννοητεον λαβειν τον ουτως ευλαβως εαυτον ρυθμισαντα εν τωι της
ευχης καιρωι. τουτο δε γινομενον πολλακις οσων αφιστησιν αμαρ τηματων και εφ'
οσα φερει των κατορθωματων, ισασι τηι πειραι οι συνεχεστερον τωι ευχεσθαι εαυτους
επιδεδωκοτες. ει γαρ υπομνησις και αναπολησις ελλογιμου ανδρος και ωφελημενου
εν σοφιαι επι ζηλον ημας αυτου προκαλειται και πολλακις εμποδιζει ορμας τας επι το
χειρον, ποσωι πλεον θεου του των ολων πατρος υπομνησις μετα της προς αυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ευχης ονινησι τους πεισαντας εαυτους οτι παροντι και ακουοντι παρεστηκασι και
λεγουσι θεωι; 9.1 Κατασκευαστεον δε απο των θειων γραφων τα ειρημενα τουτον τον
τροπον. επαιρειν δει «οσιας χειρας» τον ευχομενον δια του αφιεναι εκαστωι των εις
αυτον πεπλημμεληκοτων, το της οργης παθος εξαφανισαντα απο της ψυχης και
μηδενι θυμουμενον. παλιν τε δει υπερ του μη επιθολουσθαι τον νουν υπο ετερων
λογισμων παντων επιλελησθαι των εξω της ευχης κατα τον καιρον, εν ωι τις
ευχεται, (τοιουτον δε ειναι πως ουκ εστι μακαριωτατον;) ως διδα σκει Παυλος εν τηι
προτεραι προς Τιμοθεον λεγων· «βουλομαι ουν προσευχεσθαι τους ανδρας εν παντι
τοπωι, επαιροντας οσιους χειρας χωρις οργης και διαλογισμων.» αλλα προς τουτοις
την γυναικα χρη εχειν μαλιστα ευχομενην το κατεσταλμενον και το κοσμιον ψυχηι
και σωματι, παντων μαλλον εξαιρετως και οτε ευχεται αιδου μενην τον θεον και
πασαν ακολαστον και γυναικειαν υπομνησιν εξορισασαν απο του ηγεμονικου και
κεκοσμημενην ουκ «εν πλεγμασι και χρυσωι η μαργαριταις η ιματισμωι πολυτελει»
αλλ' οις πρεπον εστι κεκοσμησθαι γυναικα θεοσεβειαν επαγγελλομενην (θαυμαζω
δε ει δισταξαι τις αν μακαριαν εκ μονης της τοιαυτης καταστασεως αποφηνασθαι
την εις το ευχεσθαι τοιαυτην εαυτην παραστησασαν), ως εδιδαξεν εν τηι αυτηι
επιστοληι ο Παυλος λεγων· «γυναικας ωσαυ τως εν καταστοληι κοσμιωι, μετα αιδους
και σωφροσυνης κοσμειν εαυτας, μη εν πλεγμασι και χρυσωι η μαργαριταις η
ιματισμωι πο λυτελει αλλα, ο πρεπει γυναιξιν επαγγελλομεναις θεοσεβειαν, δι'
εργων αγαθων.» 9.2 και ο προφητης δε ∆αυιδ πολλα μεν και αλλα φησιν εχειν
ευχομενον τον αγιον· και ταυτα δε ουκ ακαιρως παραθετεον, ινα φανερα ημιν
γενηται τα μεγιστα ωφελουσα, καν μονη νοηθηι, η σχεσις και εις το ευχεσθαι
παρασκευη του ανατεθεικοτος εαυτον τωι θεωι· φησιν ουν· «προς σε ηρα τους
οφθαλμους μου, τον κατοικουντα εν τωι ουρανωι,» και «προς σε ηρα την ψυχην μου,
ο θεος.» επαιρο μενοι γαρ οι οφθαλμοι του διανοητικου απο του προσδιατριβειν τοις
γηΐνοις και πληρουσθαι φαντασιας της απο των υλικωτερων και επι τοσουτον
υψουμενοι, ωστε και υπερκυπτειν τα γεννητα και προς μονωι τωι εννοειν τον θεον
κακεινωι σεμνως και πρεποντως τωι ακουοντι ομιλειν γινεσθαι, πως ουχι τα μεγιστα
ηδη ωνησαν αυτους τους οφθαλμους, «ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν
κυριου» κατοπτριζομενους και «την αυτην εικονα» μεταμορφουμενους «απο δοξης
εις δοξαν;» αποῤροης γαρ νοητου τινος θειοτερου μεταλαμ βανουσι τοτε, οπερ
δηλουται εκ του· «εσημειωθη εφ' ημας το φως του προσωπου σου, κυριε.» και η
ψυχη δε επαιρομενη και τωι πνευ ματι επομενη του τε σωματος χωριζομενη και ου
μονον επομενη τωι πνευματι αλλα και εν αυτωι γινομενη, οπερ δηλουται εκ του·
«προς σε ηρα την ψυχην μου,» πως ουχι ηδη αποτιθεμενη το ειναι ψυχη πνευματικη
γινεται; 9.3 ει δε μεγιστον εστι κατορθωμα αμνησικακια ως κατα τον προφητην
Ἱερεμιαν, παντα ανακεφαλαιουσθαι τον νομον εν αυτωι λεγοντα· «ου ταυτα
ενετειλαμην τοις πατρασιν υμων εκπορευομενων αυτων εκ της Αιγυπτου, αλλα
τουτο ενετειλαμην· εκαστος τωι πλησιον εν τηι καρδιαι μη μνησικακειτω,» απο
μνησικακιας δε ηκοντες επι το ευχεσθαι την του σωτηρος φυλασσομεν εντολην,
λεγοντος· «εαν στηκητε προσευχομενοι, αφιετε ει τι εχετε κατα τινος,» δηλον οτι
τοιουτοι ισταμενοι προς το ευξασθαι τα καλλιστα ηδη κε κτημεθα. 10.1 Και ταυτα
μεν ως καθ' υποθεσιν ειρηται, και ει μηδεν ετερον ημιν επακολουθησει ευχομενοις,
οτι τα καλλιστα κερδαινομεν, το καθο δει ευχεσθαι νενοηκοτες και κατορθουντες·
σαφες δε οτι ο ουτως ευχομενος ετι λαλων ακουσεται, τηι ενεργειαι του επακου οντος
ενορων, το «ιδου παρειμι,» πασαν την προς την προνοιαν δυσαρεστησιν, πριν
ευξασθαι, αποβεβληκως. τουτο γαρ εστι δηλου μενον εκ του· «εαν αφεληις απο σου
συνδεσμον και χειροτονιαν και ρημα γογγυσμου,» του ευαρεστουμενου τοις
γινομενοις ελευθερου απο παντος δεσμου γεγενημενου και μη αντιχειροτονουντος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

τωι θεωι, α βουλεται προς γυμνασιον ημων διατασσομενωι, αλλα μηδε κατα το
κρυπτον των λογισμων γογγυζοντος χωρις ακουστης ανθρωποις φωνης· οντινα
γογγυσμον δικην πονηρων οικετων, ουκ εν φανερω τερωι αιτιωμενων τας
προσταξεις των δεσποτων, γογγυζουσιν οι μη τολμωντες μεν φωνηι και οληι ψυχηι
κακολογειν επι τοις συμβαι νουσι την προνοιαν οιονει δε βουλομενοι και τον των
ολων κυριον εφ' οις δυσαρεστουνται λαθειν. και οιμαι τουτ' ειναι και το εν τωι Ἰωβ·
«εν τουτοις πασι τοις συμβεβηκοσιν ουδεν ημαρτεν Ἰωβ τοις χειλεσιν εναντιον του
θεου,» επι του προ αυτου πειρασμου ανα γεγραμμενου· «εν τουτοις πασι τοις
συμβεβηκοσιν ουδεν ημαρτεν Ἰωβ ενωπιον του θεου»· ο δη προστασσων μη δειν
γινεσθαι εν τωι ∆ευτερονομιωι ο λογος φησι· «προσεχε μη ποτε γενηται ρημα
κρυπτον εν τηι καρδιαι σου, ανομημα, λεγων· εγγιζει το ετος το εβδομον» και τα εξης.
10.2 ο τοινυν ουτως ευχομενος τοσαυτα προωφεληθεις επιτηδει οτερος γινεται
ανακραθηναι τωι πεπληρωκοτι την πασαν οικουμενην του κυριου πνευματι και τωι
πασαν την γην και τον ουρανον πε πληρωκοτι, δια του προφητου λεγοντι ουτως·
«ουχι τον ουρανον και την γην εγω πληρω; λεγει κυριος»· ετι δε δια τε της προει
ρημενης καθαρευσεως και της ευχης του μεσον και των μη γινω σκοντων αυτον
εστηκοτος λογου θεου, ουδενος απολειπομενου της ευχης, μεθεξει, συνευχομενου
προς τον πατερα τωι υπ' αυτου μεσι τευομενωι. «αρχιερευς» γαρ των προσφορων
ημων και προς τον πατερα «παρακλητος» εστιν ο υιος του θεου, ευχομενος υπερ των
ευχομενων και συμπαρακαλων τοις παρακαλουσιν, ουκ αν ως υπερ οικειων
ευξομενος των μη δι' αυτου συνεχεστερον ευχομενων ουδ' αν ως υπερ ηδη ιδιων
«παρακλητος» εσομενος προς τον θεον των μη πειθομενων ταις εις «το δειν παντοτε
προσευχεσθαι και μη εκκα κειν» διδασκαλιαις. «ελεγε γαρ,» φησι, «παραβολην προς
το δειν παντοτε προσευχεσθαι και μη εκκακειν· κριτης τις ην εν τινι πολει» και τα
εξης· και εν τοις προ τουτων· «και ειπε προς αυτους· τις εξ υμων εξει φιλον, και
πορευσεται προς αυτον μεσονυκτιον και ειπηι αυτωι· φιλε, χρησον μοι τρεις αρτους,
επειδη φιλος μου παρε γενετο εξ οδου προς με, και ουκ εχω ο παραθησω αυτωι»· και
μετ' ολιγα· «λεγω υμιν, ει και ου δωσει αυτωι αναστας δια το ειναι φιλον αυτου, δια
γε την αναιδειαν αυτου εγερθεις δωσει αυτωι οσων χρηιζει.» τις δε μη προτραπηι των
τωι αψευδει στοματι πιστευοντων Ἰησου αοκνως ευχεσθαι, λεγοντος· «αιτειτε, και
δοθησεται υμιν»· «πας γαρ ο αιτων λαμβανει»; επει ο χρηστος πατηρ τον ζωντα
αρτον αιτουντων ημων αυτον (ουχ ον βουλεται λιθον τροφην γε νεσθαι τωι Ἰησου
και τοις μαθηταις αυτου ο αντικειμενος) διδωσι τοις το «πνευμα της υιοθεσιας»
ειληφοσιν απο του πατρος· και διδωσιν «ο πατηρ» «το αγαθον δομα» υων «εξ
ουρανου» «τοις αιτουσιν αυτον.» 11.1 Ου μονος δε ο αρχιερευς τοις γνησιως
ευχομενοις συνευ χεται αλλα και οι «εν ουρανωι» χαιροντες αγγελοι «επι ενι
αμαρτωλωι μετανοουντι η επι ενενηκοντα εννεα δικαιοις, οι ου χρειαν εχουσι
μετανοιας,» αι τε των προκεκοιμημενων αγιων ψυχαι. ατινα δηλου ται, Ῥαφαηλ μεν
προσφεροντος περι Τωβητ και Σαῤρας λογικην ιερουργιαν τωι θεωι (μετα γαρ την
ευχην αμφοτερων «εισηκουσθη,» φησιν η γραφη, «προσευχη αμφοτερων ενωπιον
της δοξης του με γαλου Ῥαφαηλ, και απεσταλη ιασασθαι τους δυο»· και αυτος δε ο
Ῥαφαηλ, φανερων εαυτου ως αγγελου την κατα προσταγμα του θεου προς
αμφοτερους οικονομιαν, φησι· «και νυν οτε προσηυξω συ και η νυμφη σου Σαῤρα,
εγω προσηγαγον το μνημοσυνον της προσευχης υμων ενωπιον του αγιου,» και μετ'
ολιγα· «εγω ειμι Ῥαφαηλ, εις των επτα αγγελων, οι προσαναφερουσι <τας
προσευχας των αγιων> και εισπορευονται ενωπιον της δοξης του αγιου»· κατα τον
λογον γουν του Ῥαφαηλ «αγαθον προσευχη μετα νηστειας και ελεημοσυνης και
δικαιοσυνης») Ἱερεμιου δε, ως εν τοις Μακκαβαικοις επιφαινομενου, «πολιαι και
δοξηι» διαφεροντος, ως «θαυμαστην τινα και μεγαλοπρεπεστατην ειναι την περι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

αυτον υπεροχην, και προ τεινοντος «την δεξιαν» παραδιδοντος τε «τωι Ἰουδαι
ρομφαιαν χρυ σην,» ωι εμαρτυρει αλλος αγιος προκεκοιμημενος λεγων· «ουτος εστιν
ο προσευχομενος πολλα περι του λαου και της αγιας πολεως, Ἱερεμιας ο του θεου
προφητης.» 11.2 και γαρ ατοπον, της γνωσεως «δι' εσοπτρου» και «εν αινιγματι» επι
του παροντος τοις αξιοις φανερουμενης «τοτε δε προσωπον προς προσωπον»
αποκαλυπτομενης, μη το αναλογον και επι των λοιπων αρετων νοειν, <το>τε κυριως
των προπαρεσκευασμενων εν τωι βιωι τουτωι τελειουμενων. μια δε κυριωτατη των
αρετων κατα τον θειον λογον εστιν η προς τον πλησιον αγαπη· ην πολλωι μαλλον
προσειναι τοις προκεκοιμημενοις αγιοις προς τους εν βιωι αγωνιζομενους αναγκαιον
νοειν παρα τους εν τηι ανθρωπινηι ασθε νειαι τυγχανοντας και συναγωνιζομενους
τοις υποδεεστεροις, ου μονον ενταυθα του «ει πασχει μελος εν, συμπασχει παντα τα
μελη· και ει δοξαζεται μελος εν, συγχαιρει παντα τα μελη» τοις φιλαδελφοις
εγγινομενου· πρεπον γαρ εστι και τηι των εξω της παρουσης ζωης αγαπηι λεγειν· «η
μεριμνα πασων των εκκλησιων. τις ασθενει, και ουκ ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και
ουκ εγω πυρουμαι;» και ταυτα του Χριστου ομολογουντος καθ' εκαστον των
ασθενουντων αγιων ασθενειν ομοιως και «εν φυλακηι» ειναι και γυμνιτευειν
ξενιτευειν τε και πειναν και διψαν· τις γαρ αγνοει των εντυγχανοντων τωι
ευαγγελιωι τηι εφ' εαυτον αναφοραι των συμβαινοντων τοις πιστευ ουσι λογιζομενον
τον Χριστον ιδια ειναι παθηματα; 11.3 ει δε «αγγελοι» του θεου προσελθοντες τωι
Ἰησου «διηκο νουν αυτωι,» και μη πρεπον εστιν ημας προς ολιγον χρονον νοειν
γεγονεναι την των αγγελων προς τον Ἰησουν διακονιαν της σωμα τικης αυτου παρα
ανθρωποις επιδημιας, και αυτου ετι «εν μεσωι» των πιστευοντων ουχ ως
ανακειμενου αλλα ως διακονουντος· ποσους εικος αγγελους διακονουντας τωι
Ἰησου, βουλομενωι συναγειν «τους υιους Ἰσραηλ» «κατα ενα ενα» και αθροιζειν
τους απο της διασπο ρας τους τε φοβουμενους και επικαλουμενους συζοντι, μαλλον
των αποστολων συνεργειν τηι αυξησει και τωι πληθυσμωι της εκκλησιας, ως και
προεστωτας τινας των εκκλησιων αγγελους λεγεσθαι παρα τωι Ἰωαννηι εν τηι
Ἀποκαλυψει; ου γαρ ματην οι αγγελοι «του θεου» αναβαινουσι και καταβαινουσι
«επι τον υιον του ανθρωπου,» ορω μενοι τοις τωι φωτι της «γνωσεως»
πεφωτισμενοις οφθαλμοις. 11.4 και παρ' αυτον ουν τον καιρον της ευχης
υπομιμνησκομενοι υπο του ευχομενου, ων δειται ο ευχομενος, α δυνανται ως
καθολικην ειληφοτες εντολην επιτελουσι. χρηστεον δε εικονι τινι τοιαυτηι εις τον
λογον τουτον προς το παραδεξασθαι το νενοημενον ημιν. παρ εστω τις ιατρος
δικαιοσυνης πεφροντικως ευχομενωι καμνοντι περι της υγειας, επιστημην εχων του
ον δει τροπον θεραπευσαι περι ου ο δεινα αναφερει την ευχην νοσηματος· φανερον
δη οτι κινηθησε ται ουτος προς το ιασασθαι τον ευξαμενον, ταχα ου ματην υπο
λαβων οτι τουτ' αυτο γεγονεν εν νωι του θεου, επακουσαντος της ευχης του την
απαλλαγην της νοσου γενεσθαι αυτωι ευξαμενου. η των κεκτημενων τις τα της του
βιου χρειας επι πλειον και κοι νωνικος ακουετω ευχης πενητος και περι των χρειων
αναφεροντος εντευξιν τωι θεωι· δηλον δη οτι και ουτος τα της ευχης εκπληρωσει τωι
πενητι, υπηρετης γινομενος της πατρικης βουλης <του> συνα γαγοντος κατα τον
καιρον της ευχης τον παρασχειν δυναμενον επι το αυτο τωι ευξομενωι, δια το δεξιον
της προαιρεσεως μη δυναμενον παροραν τον δεδεημενον τωνδε τινων. 11.5 ωσπερ
ουν ταυτα ου κατα συντυχιαν νομιστεον γινεσθαι, οτε γινεται, του ηριθμηκοτος
πασας τας τριχας της των αγιων κε φαλης αρμονιως συναγαγοντος παρα τον καιρον
της ευχης τον υπηρετην εσομενον τωι δεομενωι της ευποιΐας της απ' αυτου εισα
κουοντα, τωι πιστως δεδεημενωι· ουτως υποληπτεον συναγεσθαι ποτε των
επισκοπουντων και λειτουργουντων τωι θεωι αγγελων παρου σιαν τωιδε τινι των
ευχομενων, ινα συμπνευσωσιν οις ο ευχομενος ηξιωσεν. αλλα και ο εκαστου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

αγγελος, «και των» εν τηι εκκλησιαι «μικρων,» «δια παντος» βλεπων «το προσωπον
του πατρος» «του εν τοις ουρανοις» και ενορων του κτισαντος ημας την θειοτητα,
συνευχεται τε ημιν και συμπραττει εν οις δυνατον εστι περι ων ευχομεθα. 12.1 Προς
δε τουτοις δυναμεως πεπληρωμενους νομιζω τους λογους της των αγιων ευχης,
μαλιστα οτε προσευχομενοι «πνευ ματι» προσευχονται «και τωι νοι,» φωτι εοικοτι
ανατελλοντι απο της του ευχομενου διανοιας και προιοντι εκ στοματος αυτου υπεκ
λυειν δυναμει θεου τον ενιεμενον νοητον ιον απο των αντικει μενων δυναμεων τωι
ηγεμονικωι των αμελουντων του ευχεσθαι και το «αδιαλειπτως προσευχεσθε»
ακολουθως ταις του Ἰησου προτρο παις ειρημενον παρα τωι Παυλωι μη
φυλαττοντων. ωσπερει γαρ βελος απο της του ευχομενου ψυχης τηι γνωσει και τωι
λογωι η τηι πιστει προεισιν απο του αγιου, τιτρωσκον επι καθαιρεσει και κατα λυσει
τα εχθρα τωι θεωι πνευματα, τοις της αμαρτιας δεσμοις περι βαλειν ημας θελοντα.
12.2 «αδιαλειπτως» δε προσευχεται, και των εργων της αρετης η των εντολων των
επιτελουμενων εις ευχης αναλαμβανομενων μερος, ο συναπτων τοις δεουσιν εργοις
την ευχην και τηι ευχηι τας πρεπουσας πραξεις. ουτω γαρ μονως το «αδιαλειπτως
προσευχεσθε» εκδεξασθαι δυναμεθα ως δυνατον ον ειρημενον, ει παντα τον βιον
του αγιου μιαν συναπτομενην μεγαλην ειποιμεν ευχην· ης ευχης μερος εστι και η
συνηθως ονομαζομενη ευχη, ουκ ελαττον του τρις εκαστης ημερας επιτελεισθαι
οφειλουσα· οπερ δηλον εστιν εκ των κατα τον ∆ανιηλ, τηλικουτου επηρτημενου
αυτωι κινδυνου ευχομε νον τρις της ημερας. και ο Πετρος δε αναβαινων εις «το
δωμα» <«περι»> την «εκτην» «προσευξασθαι,» οτε και εωρα το εξ ουρανου
«καθιεμενον» «σκευος» «τετρασιν αρχαις καθιεμενον,» παριστησι την μεσην των
τριων ευχην, την προ αυτου και παρα του ∆αυιδ λεγο μενην· «το πρωι εισακουσηι της
προσευχης μου, το πρωι παραστη σομαι σοι και εποψομαι»· και της τελευταιας
δηλουμενης δια του· «επαρσις των χειρων μου θυσια εσπερινη.» αλλ' ουδε τον της
νυ κτος καιρον χωρις ταυτης της ευχης καθηκοντως διανυσομεν, του μεν ∆αυιδ
λεγοντος· «μεσονυκτιον εξεγειρομην του εξομολογεισθαι σοι επι τα κριματα της
δικαιοσυνης σου,» του δε Παυλου, ως εν ταις Πραξεσι των αποστολων ειρηται,
«κατα το μεσονυκτιον» αμα τωι Σιλαι εν Φιλιπποις προσευχομενου και υμνουντος τον
θεον, ωστε επακροασθαι «αυτων» και τους δεσμιους. 13.1 Ει δε Ἰησους προσευχεται
και μη ματην προσευχεται, τυγχανων ων αιτει δια του ευχεσθαι, ταχα ουκ αν αυτα
ειληφως χωρις ευχης, τις ημων αμεληι του ευχεσθαι; Μαρκος μεν γαρ φησιν οτι
«πρωι εννυχον λιαν αναστας εξηλθε και απηλθεν εις ερημον τοπον, κακει
προσηυχετο,» ο δε Λουκας· «και εγενετο εν τωι ειναι αυτον εν τοπωι τινι
προσευχομενον, ως επαυσατο, ειπε τις των μαθητων αυτου προς αυτον» και εν
αλλοις· «και ην διανυκτερευων εν τηι προσευχηι του θεου»· ο δε Ἰωαννης ευχην
αυτου αναγραφει λεγων· «ταυτα ελαλησεν ο Ἰησους, και επαρας τους οφθαλμους αυ
του εις τον ουρανον ειπε· πατερ, εληλυθεν η ωρα· δοξασον σου τον υιον, ινα και ο
υιος σου δοξασηι σε»· και το «ᾔδειν» δε «οτι παντοτε μου ακουεις» παρα τωι αυτωι
αναγεγραμμενον υπο του κυριου ειρημενον δηλοι οτι «παντοτε» ευχομενος
«παντοτε» επ ακουεται. 13.2 τι δε δει καταλεγειν τους δια του ον δει τροπον
προσευξασ θαι μεγιστων επιτετευχοτας απο θεου, παρον εκαστωι εαυτωι απο των
γραφων αναλεξασθαι πλειονα; Ἄννα γαρ υπηρετησε τηι γενεσει Σαμουηλ, τωι
Μωυσει συναριθμηθεντος, επει μη τικτουσα πιστευ σασα προσηυξατο προς κυριον·
Ἐζεκιας δε ετι απαις τυγχανων, μαθων απο του Ἡσαΐου τεθνηξεσθαι, προσευξαμενος
εις την του σωτηρος γενεαλογιαν ανειληπται· ηδη δε υφ' εν προσταγμα εξ επιβουλης
του Ἀμαν απολλυσθαι μελλοντος του λαου, προσευχη μετα νηστειας Μαρδοχαιου
και Ἐσθηρ επακουσθεισα προς ταις κατα Μωυσεα εορταις την Μαρδοχαικην
εγεννησεν ευφροσυνης τωι λαωι ημεραν· αλλα και Ἰουδηθ αγιαν ανενεγκουσα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

προσευχην του Ὀλοφερνου μετα θεου περιγινεται και μια γυνη των Ἑβραιων
αισχυνην εποιησε τωι οικωι του Ναβουχοδονοσορ· «Ἀνανιας» δε «και Ἀζαριας και
Μισαηλ» «πνευμα δροσου διασυριζον,» ουκ εων ενεργειν την φλογα του πυρος,
αξιοι γεγονασιν επακουσθεντες λαβειν· οι δε εν τωι λακκωι Βαβυλωνιων λεοντες
φιμουνται δια τας του ∆ανιηλ προσευχας· και Ἰωνας δε, ουκ απογνους το
επακουσθησεσθαι εκ κοιλιας του καταπιοντος αυτον κητους, το ελλιπες της προς
τους Νινευΐτας προφητειας εξελθων την του κητους γαστερα αναπληροι. 13.3 οσα δε
και εκαστος ημων, εαν ευχαριστως μεμνημενος των εις αυτον ευεργεσιων περι
τουτων αινους αναπεμπειν τωι θεωι βου ληται, εχει εκδιηγησασθαι; αγονοι τε γαρ επι
πολυ γεγενημεναι ψυχαι, ηισθημεναι της στειρωσεως των ιδιων ηγεμονικων και της
αγονιας του νου εαυτων, απο του αγιου πνευματος δια επιμονου ευχης κυησασαι
σωτηριους λογους. θεωρηματων αληθειας πεπληρω μενους, γεγεννηκασιν. οσοι δε,
ημων πολλακις μυριαδων αντικει μενης δυναμεως καταστρατευομενων και
εξαφανισαι απο της θειας ημας πιστεως βουλομενων, πολεμιοι διελυθησαν;
θαῤρησαντων ημων οτι «ουτοι εν αρμασιν» «ουτοι» δε «εν ιπποις» αλλα «ημεις εν
ονοματι κυριου» επικαλουμενοι ορωμεν οτι αληθως «ψευδης ιππος εις σωτηριαν.»
αλλα και τον αρχιστρατηγον του αντικειμενου απα τηλον και πιθανον λογον,
καταπτησσειν ποιουντα πολλους και των πεπιστευκεναι νομιζομενων, ο τωι προς
θεον αινωι πεποιθως δια κοπτει πολλακις· Ἰουδηθ γαρ ερμηνευεται αινεσις. οσοι τε
πασης φλογος καυστικωτεροις περιπεσοντες δυσπεριγενητοις πολλακις πει ρασμοις
ουδεν υπ' αυτων πεπονθασιν αλλα παντηι αβλαβεις τουτους διεξεληλυθασιν, ουδε το
τυχον οσμης «του» πολεμιου «πυρος» βλαβην εσχηκοτες, τι δει και λεγειν; αλλα και
εν οσοις θηριοις, καθ' ημων εξηγριωμενοις, πονηροις πνευμασι και ανθρωποις
ωμοις παρατυ χοντες ταις ευχαις αυτους πολλακις εφιμωσαν, ου δεδυνημενων εγ
χριψαι τους οδοντας αυτων τοις γεγενημενοις ημων μελεσι του Χριστου; πολλακις
γαρ καθ' εκαστον των αγιων «τας μυλας των λεοντων συνεθλασε κυριος,» και
εξουδενωθησαν «ως υδωρ παρα πορευομενον.» ισμεν δε πολλακις φυγαδας
προσταγματων θεου καταποθεντας υπο του θανατου, προτερον κατ' αυτων
ισχυσαντος, δια την μετανοιαν σωθεντας απο του τηλικουτου κακου, ουκ απε
γνωκοτας το συζεσθαι δυνασθαι ηδη «εν τηι κοιλιαι του» θανατου κεκρατημενους·
«κατεπιε γαρ ο θανατος ισχυσας, και παλιν αφειλεν ο θεος παν δακρυον απο παντος
προσωπου.» 13.4 ταυτα δε μοι αναγκαιοτατα μετα τον καταλογον των ωφε
ληθεντων δια προσευχης ειρησθαι νομιζω, αποτρεποντι την πνευ ματικην και την εν
Χριστωι ζωην ποθουντας απο του περι των μικρων και επιγειων ευχεσθαι και
παρακαλουντι επι τα μυστικα, ων τυποι ησαν τα προειρημενα μοι, τους εντυχοντας
τηιδε τηι γραφηι. πασα γαρ η περι των προπαρατεθεντων ημιν πνευματικων και
μυστικων ευχη αει υπο του μη «κατα σαρκα» στρατευομενου αλλα «πνευματι τας
πραξεις του σωματος» θανατουντος επιτελειται, προκρινομενων των απο της
αναγωγης μετ' εξετασεως παρισταμε νων της εμφαινομενης κατα την λεξιν
γεγονεναι τοις προσευξα μενοις ευεργεσιας. και εν ημιν γαρ ασκητεον μη εγγενεσθαι
αγονον η στειραν, ακουουσι του πνευματικου νομου ωσι πνευματικοις· ινα
αποτιθεμενοι το ειναι αγονοι η στειραι επακουσθωμεν ως Ἄννα και Ἐζεκιας, και ινα
απο επιβουλευοντων εχθρων των πνευματικων της πονηριας ρυσθωμεν ως
Μαρδοχαιος και Ἐσθηρ και Ἰουδηθ. και επει καμινος εστι σιδηρα Αιγυπτος,
συμβολον τυγχανουσα παντος του περιγειου τοπου, πας ο εκπεφευγως την του βιου
των ανθρωπων κακιαν και μη πεπυρωμενος υπο της αμαρτιας μηδε ως κλιβανον
πληρη πυρος την καρδιαν εσχηκως μη ελαττον ευχαριστειτω των εν πυρι «δροσου»
πεπειραμενων. αλλα και ο εν τωι ευξασθαι και ειρηκεναι· «μη παραδωις τοις θηριοις
ψυχην εξομολογουμενην σοι» επακουσθεις και μηδεν απο της ασπιδος και του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

βασιλισκου παθων τωι δια Χριστον αυτον αυτων επιβεβηκεναι και καταπατησας «λε
οντα και δρακοντα» τηι τε καληι εξουσιαι υπο Ἰησου δεδομενηι χρησα μενος «του
πατειν επανω οφεων και σκορπιων και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου» και
μηδεν υπο των τοσουτων αδικηθεις πλειον του ∆ανιηλ ευχαριστησατω, ατε απο
φοβερωτερων και επιβλαβεστε ρων ρυσθεις θηριων. προς τουτοις ο πεπεισμενος,
ποιου κητους τυπος το καταπεπωκος τον Ἰωναν ετυγχανε, και καταλαβων δε οτι
εκεινου του υπο του Ἰωβ ειρημενου· «καταρασαιτο αυτην ο κατα ρωμενος την
ημεραν εκεινην, ο μελλων το μεγα κητος χειρωσασθαι,» εαν ποτε γενηται δια τινα
απειθιαν «εν τηι του κητους κοιλιαι,» με τανοων ευξασθω, κακειθεν εξελευσεται·
εξελθων τε επιμενων τωι πει θεσθαι τοις προσταγμασι του θεου δυνησεται κατα την
χρηστοτητα του πνευματος προφητευσας και νυν Νινευΐταις απολλυμενοις προ
φασις αυτοις γενεσθαι σωτηριας, μη δυσαρεστουμενος τηι χρηστοτητι του θεου μηδε
ζητων επιμενειν αυτον προς τους μετανοουντας τηι αποτομια. 13.5 οπερ δε μεγιστον
πεποιηκεναι λεγεται Σαμουηλ δια προσ ευχης, τουτο πνευματικως δυνατον εστιν
εκαστον των ανακειμενων γνησιως τωι θεωι και νυν επιτελειν, αξιον του
επακουεσθαι γεγενη μενον. γεγραπται γαρ· «και γε νυν στητε <και ιδετε> το ρημα το
μεγα τουτο, ο ο κυριος ποιει κατ' οφθαλμους υμων. ουχι θερισμος πυρου σημερον;
επικαλεσομαι κυριον, και δωσει φωνας και υετον»· ειτα μετ' ολιγα· «και
επεκαλεσατο,» φησι «Σαμουηλ προς κυριον, και εδωκε κυριος φωνας και υετον εν τηι
ημεραι εκεινηι.» παντι γαρ αγιωι και τωι Ἰησου γνησιως μαθητευοντι υπο του κυριου
λεγεται· «επαρατε τους οφθαλμους υμων και θεασασθε τας χωρας οτι λευ και εισι
προς θερισμον ηδη. ο θεριζων μισθον λαμβανει και συναγει καρπον εις ζωην
αιωνιον.» εν τωι καιρωι δη τουτωι του θερισμου «μεγα ρημα» «ο κυριος ποιει κατ'
οφθαλμους» των ακουοντων τους προφητας· επικαλεσαμενου γαρ του
κεκοσμημενου τωι αγιωι πνευ ματι «προς τον κυριον,» διδωσιν ο θεος ουρανοθεν
«φωνας και» τον ποτιζοντα την ψυχην «υετον,» ινα ο προτερον εν τηι κακιαι ων
φοβηθηι σφοδρα τον κυριον και τον υπηρετην της ευεργεσιας του θεου, αιδεσιμον
και σεβασμιον δι' ων επακουεται πεφανερωμενον. και Ἠλιας δε τρισιν ετεσι και εξ
μησι κεκλεισμενον τοις ασεβεσι τον ουρανον θειωι λογωι ανοιγει υστερον· οπερ παντι
τωι κατορθουται αει, δια της ευχης λαμβανοντι τον υετον της ψυχης, των δια την
αμαρτιαν προτερον αυτου εστερημενων. 14.1 Τουτων δε ημιν ερμηνευθεντων εις τας
δια των προσ ευχων γεγενημενας τοις αγιοις ευεργεσιας, κατανοησωμεν το «αιτειτε
τα μεγαλα, και τα μικρα υμιν προστεθησεται· και αιτειτε τα επου ρανια, και τα
επιγεια υμιν προστεθησεται.» παντα γε τα συμβο λικα και τυπικα συγκρισει των
αληθινων και νοητων «μικρα» εστι και «επιγεια»· και εικος οτι ο θειος ημας λογος
προκαλουμενος επι το μιμεισθαι τας των αγιων ευχας, ιν' αιτωμεν αυτας κατα το
αληθες ων εκεινοι επετελουν τυπικων, φησι «τα επουρανια» και «μεγαλα,»
δεδηλωμενα δια των περι επιγειων και μικρων πραγμα των, λεγων· υμεις οι
πνευματικοι ειναι βουλομενοι δια των προσ ευχων αιτησατε <«τα επουρανια» και
«μεγαλα»>, ιν' αυτων τυχοντες ως επουρανιων βασιλειαν ουρανων κληρονομησητε
και ως μεγαλων των μεγιστων αγαθων απολαυσητε, τα δε «επιγεια» και «μικρα,» ων
δια τας σωματικας αναγκας χρηιζετε, μετρωι του δεοντος επι χορηγησηι υμιν ο πατηρ.
14.2 επει δε παρα τωι αποστολωι τεσσαρα ονοματα κατα τεσσαρων πραγματων,
γειτνιωντων τωι περι της ευχης λογωι, εν τηι προτεραι προς Τιμοθεον ειρηται,
χρησιμον εσται παραθεμενον αυτου την λεξιν ιδειν <ει> εκαστον των τεσσαρων,
κυριως αν νοουμενον, εκλαβοιμεν καλως. λεγει δε ουτως· «παρακαλω ουν πρωτον
παντων ποιεισθαι δεησεις, προσευχας, εντευξεις, ευχαριστιας υπερ παντων
ανθρωπων» και τα εξης. ηγουμαι τοινυν δεησιν μεν ειναι την ελλειποντος τινι μεθ'
ικεσιας περι του εκεινου τυχειν αναπεμπομενην ευχην, την δε προσευχην την μετα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

δοξολογιας περι μειζονων μεγαλοφυεστερον αναπεμπομενην υπο του, εντευξιν δε
την υπο παῤρησιαν τινα πλει ονα εχοντος περι τινων αξιωσιν προς θεον,
ευχαριστιαν δε την επι τωι τετευχεναι αγαθων απο θεου μετ' ευχων ανθομολογησιν,
αντ ειλημμενου του ανθομολογουμενου του μεγεθους η τωι ευεργετη θεντι μεγεθους
φαινομενου της εις αυτον γεγενημενης ευεργεσιας. 14.3 παραδειγματα δε του μεν
πρωτου ο Γαβριηλ προς τον Ζα χαριαν, περι της γενεσεως Ἰωαννου ως εικος
ευξαμενον, λογος ου τως εχων· «μη φοβου, Ζαχαρια, διοτι εισηκουσθη η δεησις σου,
και η γυνη σου Ἐλισαβετ γεννησει υιον σοι, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰωαννην,»
και τα εν τηι Ἐξοδωι επι τηι μοσχοποιΐαι αναγεγραμμενα τον τροπον τουτον· «και
εδεηθη Μωυσης κατεναντι κυριου του θεου και ειπεν· ινα τι θυμοι οργηι, κυριε, εις
τον λαον σου, ους εξη γαγες εκ γης Αιγυπτου εν ισχυι μεγαληι;» και εν
∆ευτερονομιωι· «και εδεηθην εναντι κυριου δευτερον καθαπερ και το προτερον
τεσσα ρακοντα ημερας και τεσσαρακοντα νυκτας (αρτον ουκ εφαγον και υδωρ ουκ
επιον) περι πασων των αμαρτιων υμων ων ημαρτετε,» και εν τηι Ἐσθηρ·
«Μαρδοχαιος εδεηθη του θεου, μνημονευων παντα τα εργα του κυριου, και ειπε·
κυριε κυριε βασιλευ παντοκρατορ,» και αυτη η Ἐσθηρ «εδειτο κυριου του θεου
Ἰσραηλ και ειπε· κυριε, ο βασιλευς ημων.» 14.4 του δε δευτερου εν τωι ∆ανιηλ· «και
συστας Ἀζαριας προσ ηυξατο ουτως και ανοιξας το στομα αυτου εν μεσωι πυρος
ειπε,» και εν τωι Τωβητ· «και προσηυξαμην μετ' οδυνης λεγων· δικαιος ει, κυριε, και
παντα τα εργα σου, πασαι αι οδοι σου ελεημοσυνη και αληθεια, και κρισιν αληθινην
και δικαιαν συ κρινεις εις τον αιωνα.» επει δε το μεν εν τωι ∆ανιηλ ρητον ωβελισαν,
ως μη κειμενον εν τωι Ἑβραικωι, τηι δε του Τωβητ βιβλωι αντιλεγουσιν οι εκ
περιτομης, ως μη ενδιαθηκωι, παραθησομαι εκ της πρωτης των Βασιλειων το της
Ἄννης· «και προσηυξατο προς κυριον και κλαυθμωι εκλαυσε. και ηυξατο ευχην και
ειπε· κυριε των δυναμεων, εαν εφορασει επι δηις επι την ταπεινωσιν της δουλης σου»
και τα εξης, και εν τωι Ἀββακουμ· «προσευχη Ἀββακουμ του προφητου μετα ωιδης.
κυριε, εισακηκοα την φωνην σου και εφοβηθην· κυριε, κατενοησα τα εργα σου και
εξεστην· εν μεσωι δυο ζυων γνωσθησηι, εν τωι εγγιζειν τα ετη επιγνωσθησηι.» σφοδρα
δε αυτη εμφαινει το κατα τον ορον της προσευχης, οτι μετα δοξολογιας τωι
προσευχομενωι αναπεμπεται. αλλα και εν τωι Ἰωναι «προσηυξατο Ἰωνας προς κυριον
τον θεον αυτου εκ της κοιλιας του κητους και ειπεν· εβοησα εν θλιψει μου προς
κυριον τον θεον μου, και εισηκουσε μου· εκ κοιλιας ᾅδου κραυγης μου ηκουσας
φωνης μου· απεῤριψας με εις βαθη καρδιας θαλασσης, και ποταμοι εκυκλωσαν με.»
14.5 του δε τριτου παρα τωι αποστολωι, ευλογως την μεν προσ ευχην εφ' ημων
ταττοντι την δε εντευξιν επι του πνευματος, ως κρειττονος οντος και «παῤρησιαν»
εχοντος «προς τον,» ωι εντυγχανει· «το γαρ τι προσευξωμεθα,» φησι, «καθο δει ουκ
οιδαμεν, αλλα αυτο το πνευμα στεναγμοις αλαλητοις υπερεντυγχανει τωι θεωι. ο δε
ερευνων τας καρδιας οιδε τι το φρονημα του πνευματος, οτι κατα θεον εντυγχανει
υπερ αγιων»· υπερεντυγχανει γαρ και «εντυγχανει» το πνευμα, ημεις δε
προσευχομεθα. εντευξις δε μοι ειναι δοκει και το υπο Ἰησου ειρημενον περι του
στηναι τον ηλιον κατα Γαβαωθ· «τοτε ελαλησεν Ἰησους προς κυριον, ηι ημεραι
παρεδωκεν ο θεος τον Ἀμοῤραιον υποχειριον Ἰσραηλ, ηνικα συνετριβεν αυτους εν
Γαβαωθ, και συνετριβησαν απο προσωπου των υιων Ἰσραηλ. και ειπεν ο Ἰησους·
στητω ο ηλιος κατα Γαβαωθ, και η σεληνη κατα φαραγγα Ἐλωμ»· και εν τοις Κριταις
ο Σαμψων ηγουμαι οτι εντυγχανων ειπε· «συναποθανετω η ψυχη μου μετα των
αλλοφυλων,» οτε «εκλινεν εν ισχυι, και επεσεν ο οικος επι τους σατραπας και επι
παντα τον λαον τον εν αυτωι.» ει και μη κειται δε οτι εντετυχηκασιν αλλ' οτι
ειρηκασιν ο Ἰησους και ο Σαμψων, ο λογος αυτων εοικεν ειναι εν τευξις· ητις ετερα
παρα την προσευχην, ει κυριως ακουοιμεν των ονοματων, ειναι ημιν νομιζεται.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

ευχαριστιας δε παραδειγμα η του κυριου ημων φωνη, λεγοντος· «εξομολογουμαι
σοι, πατερ, κυριε του ουρανου και της γης, οτι απεκρυψας ταυτα απο σοφων και
συνετων και απεκαλυψας αυτα νηπιοις»· το γαρ «εξομολογουμαι» ισον εστι τωι
«ευχαριστωι.» 14.6 δεησιν μεν ουν και εντευξιν και ευχαριστιαν ουκ ατο πον και
ανθρωποις <αγιοις> προσενεγκειν· αλλα τα μεν δυο (λεγω δη εντευξιν και
ευχαριστιαν) ου μονον αγιοις αλλα δη και <αλλοις> ανθρωποις, την δε δεησιν μονον
αγιοις, ει τις ευρεθειη Παυλος η Πετρος, ινα ωφελησωσιν ημας, αξιους ποιουντες του
τυχειν της δεδομενης αυτοις εξουσιας προς το αμαρτηματα αφιεναι· ει μη αρα, καν
μη αγιος τις ηι, αδικησωμεν δε αυτον, δεδοται συν αισθηθεντας της εις αυτον
αμαρτιας το δεηθηναι και του τοιουτου, ιν' ημιν ηδικηκοσι συγγνωμην απονειμηι. ει
δε ανθρωποις αγιοις ταυτα προσενεκτεον, ποσωι πλεον τωι Χριστωι ευχαριστητεον,
τοσ αυτα ημας βουλησει του πατρος ευεργετησαντι; αλλα και εντευκτεον αυτωι ως ο
ειπων Στεφανος· «κυριε, μη στησηις αυτοις την αμαρ τιαν ταυτην»· μιμουμενοι τε
τον πατερα του σεληνιαζομενου ερου μεν· «δεομαι,» «κυριε, ελεησον» η «τον υιον»
η εμε αυτον η ον δη ποτε. 15.1 Ἐαν δε ακουωμεν ο τι ποτε εστι προσευχη, μη ποτε ου
δενι των γεννητων προσευκτεον εστιν ουδε αυτωι τωι Χριστωι αλλα μονωι τωι θεωι
των ολων και πατρι, ωι και αυτος ο σωτηρ ημων προσηυχετο, ως προπαρεθεμεθα, και
διδασκει ημας προσευχεσθαι. ακουσας γαρ· «διδαξον ημας προσευχεσθαι» ου
διδασκει αυτωι «προσ ευχεσθαι» αλλα τωι πατρι, λεγοντας· «πατερ ημων ο εν τοις ου
ρανοις» και τα εξης. ει γαρ ετερος, ως εν αλλοις δεικνυται, κατ' ουσιαν και
υποκειμενον εστιν ο υιος του πατρος, ητοι προσευκτεον τωι υιωι και ου τωι πατρι η
αμφοτεροις η τωι πατρι μονωι. το μεν ουν τωι υιωι και ου τωι πατρι πας οστισουν
ομολογησει ειναι ατο πωτατον και παρα την εναργειαν λεχθησομενον αν· ει δε αμφο
τεροις, δηλον οτι καν αξιωσεις προσενεγκοιμεν πληθυντικως, πα ρασχεσθε και
ευεργετησατε και επιχορηγησατε και σωσατε, και ει τι τουτων ομοιον, δια των
προσευχων λεγοντες· οπερ και αυτοθεν απεμφαινον, ουδε εν ταις γραφαις εχει τις
δειξαι κειμενον υπο τινων λεγομενον. λειπεται τοινυν προσευχεσθαι μονωι τωι θεωι
τωι των ολων πατρι, αλλα μη χωρις του αρχιερεως, οστις «μεθ' ορκωμοσιας»
κατεσταθη υπο του πατρος κατα το «ωμοσε, και ου μεταμεληθησε ται· συ ιερευς εις
τον αιωνα κατα την ταξιν Μελχισεδεκ.» 15.2 ευχαριστουντες ουν οι αγιοι εν ταις
προσευχαις εαυτων τωι θεωι δια Χριστου Ἰησου χαριτας ομολογουσιν αυτωι. ωσπερ δε
τον ακριβουντα το προσευχεσθαι ου χρη τωι ευχομενωι προσευχεσθαι αλλα τωι ον
εδιδαξεν επι των ευχων καλειν πατρι ο κυριος ημων Ἰησους, ουτως ου χωρις αυτου
προσευχην τινα προσενεκτεον τωι πατρι, ως αυτος τουτο παραδεικνυσι σαφως ουτω
λεγων· «αμην αμην λεγω υμιν, αν τι αιτησητε τον πατερα μου, δωσει υμιν εν τωι
ονοματι μου. εως αρτι ουκ ηιτησατε ουδεν εν τωι ονοματι μου· αιτειτε, και ληψεσθε,
ινα η χαρα υμων ηι πεπληρωμενη.» ου γαρ ειπεν· «αι τειτε» με ουδε «αιτειτε» «τον
πατερα» απλως αλλα· «εαν τι αι τησητε τον πατερα, δωσει υμιν εν τωι ονοματι μου.»
εως γαρ εδι δαξε ταυτα ο Ἰησους, ουδεις ηιτηκει «τον πατερα» «εν τωι ονοματι» του
υιου· και αληθες ην υπο Ἰησου λεγομενον το «εως αρτι ουκ ηιτησατε ουδεν εν τωι
ονοματι μου,» αληθες δε και το «αιτειτε, και ληψεσθε, ινα η χαρα υμων ηι
πεπληρωμενη.» 15.3 εαν δε τις, οιομενος δειν αυτωι τωι Χριστωι προσευχεσθαι,
συγχεομενος απο του εκ του προσκυνειν σημαινομενου προσαγηι ημιν το
«προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι θεου,» ομολογου μενως εν τωι
∆ευτερονομιωι περι Χριστου ειρημενον, λεκτεον προς αυτον οτι και η εκκλησια
Ἱερουσαλημ παρα του προφητου ονομαζο μενη προσκυνεισθαι υπο βασιλεων και
αρχουσων, γινομενων τιθη νων αυτης και τροφων, λεγεται δια τουτων· «ιδου αιρω
εις τα εθνη την χειρα μου, και εις τας νησους αρω συσσημον μου· και αξουσι τους
υιους σου εν κολπωι, τας δε θυγατερας σου επι των ωμων αρουσι· και εσονται
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

βασιλεις τιθηνοι σου, αι δε αρχουσαι αυ των τροφοι σου· επι προσωπον της γης
προσκυνησουσι <σοι>, και τον χουν των ποδων σου λειξουσι· και γνωσηι οτι εγω
κυριος και ουκ αισχυνθησηι.» 15.4 πως δε ουκ εστι κατα τον ειποντα· «τι με λεγεις
αγαθον; ουδεις αγαθος ει μη εις ο θεος, ο πατηρ» ειπειν αν· τι εμοι προσ ευχηι; μονωι
τωι πατρι προσευχεσθαι χρη, ωι καγω προσευχομαι· οπερ δια των αγιων γραφων
μανθανετε. αρχιερει γαρ τωι υπερ υμων κατασταθεντι υπο του πατρος και
παρακλητωι απο του πατρος ειναι λαβοντι ευχεσθαι υμας ου δει αλλα δι' αρχιερεως
και παρα κλητου, δυναμενου συμπαθειν «ταις ασθενειαις υμων,» πεπειρασ μενου
«κατα παντα» ομοιως υμιν, αλλα δια τον δωρησαμενον μοι πατερα πεπειρασμενου
«χωρις αμαρτιας.» μαθετε ουν, οσην δωρεαν απο του πατρος μου ειληφατε, δια της
εν εμοι αναγεννησεως το της «υιοθεσιας πνευμα» απειληφοτες, ινα χρηματισητε
«υιοι θεου» αδελφοι δε εμου. ανεγνωτε γαρ την δια του ∆αυιδ υπ' εμου ειρη μενην
περι υμων προς τον πατερα φωνην· «απαγγελω το ονομα σου τοις αδελφοις μου, εν
μεσωι εκκλησιας υμνησω σε.» αδελφωι δε προσευχεσθαι τους κατηξιωμενους ενος
αυτων πατρος ουκ εστιν ευλογον· μονωι γαρ τωι πατρι μετ' εμου και δι' εμου
αναπεμπτεον εστιν υμιν προσευχην. 16.1 Ταυτ' ουν λεγοντος ακουοντες Ἰησου τωι
θεωι δι' αυτου ευχωμεθα, το αυτο λεγοντες παντες μηδε περι του τροπου της ευχης
σχιζομενοι. η ουχι σχιζομεθα, εαν οι μεν τωι πατρι οι δε τωι υιωι ευχωμεθα, ιδιωτικην
αμαρτιαν κατα πολλην ακεραιοτητα δια το αβασανιστον και ανεξεταστον
αμαρτανοντων των προσευχομενων τωι υιωι, ειτε μετα του πατρος ειτε χωρις του
πατρος; προσευχω μεθα τοινυν ως θεωι εντυγχανωμεν δε ως πατρι δεωμεθα δε ως
κυριου ευχαριστωμεν δε ως θεωι και πατρι και κυριωι, ου παντως δουλου οντι κυριωι·
ο γαρ «πατηρ» ευλογως αν νομισθειη του υιου και κυριος και των δι' αυτον
γενομενων υιων κυριος· ωσπερ δε «ουκ εστι θεος νεκρων αλλα ζωντων,» ουτως ουκ
εστι κυριος αγε νων δουλων αλλα των κατα μεν τας αρχας φοβωι δια την νηπιο τητα
εξευγενιζομενων μετα δε ταυτα κατα την αγαπην μακαριωτεραν της εν φοβωι
δουλειαν δουλευοντων· εισι γαρ και εν τηι ψυχηι μονωι τωι καρδιας βλεποντι
χαρακτηρες φανεροι δουλων θεου και υιων αυτου. 16.2 πας τοιγαρουν ο «τα
επιγεια» και «μικρα» αιτων απο του θεου παρακουει του εντειλαμενου «επουρανια»
και «μεγαλα» αιτειν απο του μηδεν επιγειον μηδε μικρον χαριζεσθαι επισταμενου
θεου. εαν δε τις ανθυποφερηι τα κατα το σωματικον εκ προσευχης τοις αγιοις
δωρηθεντα αλλα και την του ευαγγελιου φωνην, διδασκοντος «τα επιγεια» ημιν
προστιθεσθαι και «τα μικρα,» απαντητεον προς αυτον οτι, ωσπερ ου λεκτεον,
δωρουμενου τινος ημιν ο τι δη ποτε σωμα, οτι ο δεινα την σκιαν ημιν του σωματος
εδωρησατο (ου γαρ προθεμενος δυο τινα χαρισασθαι, σωμα και σκιαν, δεδωκε το
σωμα, αλλ' η προθεσις του διδοντος εστι διδοναι σωμα, επακολουθει δε τηι δοσει του
σωματος και το την σκιαν αυτου ημας λαβειν), ουτως, ει μεγαλοφυεστερωι γενομενωι
ημων τωι νωι κατανοησαιμεν τας προ ηγουμενως υπο του θεου ημιν διδομενας
δωρεας, οικειοτατα ερου μεν παρακολουθηματα των μεγαλων και επουρανιων
πνευματικων χαρισματων ειναι τα σωματικα, «εκαστωι» διδομενα των αγιων «προς
το συμφερον» η «κατ' αναλογιαν της πιστεως» η «καθως βουλεται» ο διδους·
βουλεται δε σοφως, ει και ημεις μη δυναμεθα εκαστωι των διδομενων αιτιαν και
λογον αξιον του διδοντος ειπειν. 16.3 μαλλον ουν κεκαρποφορηκει απο τινος
στειρωσεως μετα βαλουσα η της Ἄννης ψυχη ηπερ το σωμα, κυησαν τον Σαμουηλ·
και μαλλον ο Ἐζεκιας θεια γεγεννηκει τεκνα νου ηπερ σωματος, εκ του σωματικου
σπερματος αυτων γεγεννημενων· επι πλειον τε απο νοητων επιβουλων ρυσθεντες
ετυγχανον Ἐσθηρ και Μαρδοχαιος και ο λαος ηπερ απο του Ἀμαν και των
συμπνεοντων ....... του δια φθειραι την ψυχην αυτης θελοντος αρχοντος την δυναμιν
διακεκο φει η εκεινου του Ὀλοφερνου. τις δ' ουκ αν ομολογησαι τωι Ἀνανιαι και τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

συν αυτωι την νοητην ευλογιαν φθανουσαν επι παντας τους αγιους, ειρημενην υπο
του Ἰσαακ τωι Ἰακωβ, την· «δυη σοι ο θεος απο της δροσου του ουρανου,» επι πλειον
εγγεγονεναι ηπερ την σωματικην δροσον, την φλογα νικωσαν του Ναβουχοδονοσορ;
μαλλον δε πεφιμωντο τωι προφητηι ∆ανιηλ οι αορατοι λεοντες, ου δεν ενεργησαι
δυναμενοι κατα της ψυχης αυτου, ηπερ οι αισθητοι, περι ων παντες οι
εντυγχανοντες αυτηι τηι γραφηι εξειληφαμεν. τις δ' ουτως εκπεφευγει του
κεχειρωμενου υπο τωι Ἰησου τωι σωτηρι ημων κητους την γαστερα, παντα τον
φυγαδα του θεου καταπινον τος, ως Ἰωνας χωρητικος γινομενος ως αγιος αγιου
πνευματος; 17.1 Ου θαυμαστον δε ει μεν πασιν ομοιως τοις λαμβα νουσιν, ιν' ουτως
ειπω, τα ποιητικα των τοιουτων σκιων σωματα η ομοια ου διδοται σκια, τισι δ'
ομοιως διδοται σκια. τουτο γαρ τοις θεωρουσι τα γνωμονικα προβληματα και τον
των σκιων προς το φωτιζον σωμα λογον σαφως παρισταται συμβαινον και κατα τα
σωματα· τισι γουν ασκιοι εισιν οι γνωμονες καιρωι τινι, ετεροις δε, ιν' ουτως ειπω,
βραχυσκιοι και ετεροις παρ' ετερους μακροσκιωτεροι. ου μεγα τοινυν ει, της
προθεσεως του δωρουμενου τα προηγουμενα χαριζομενης κατα τινας αναλογιας
αποῤρητους και μυστικας αρμο ζοντως τοις λαμβανουσι και τοις χρονοις, οτε διδοται
τα προηγου μενα, οτε μεν ουδ' ολως αι σκιαι τοις λαμβανουσιν επονται οτε δε ου
παντων αλλα ολιγων οτε δε ελαττους συγκρισει ετερων, μειζο νων αλλοις
επακολουθουσων. ωσπερ ουν τον ζητουντα τας ηλιακας ακτινας ουτε παρουσα ουτε
απουσα η των σωματων σκια ευφραινει η λυπει, εχοντα το αναγκαιοτατον, επαν
πεφωτισμενος ητοι εστερη μενος ηι της σκιας η πλειον η ελαττον εχηι της σκιας·
ουτως αν παρηι ημιν τα πνευματικα και φωτιζωμεθα υπο του θεου προς την παντελη
κτησιν των αληθινων αγαθων, ου μικρολογησομεν περι ευ τελους πραγματος του
κατα την σκιαν. παντα γαρ τα υλικα και τα σωματικα, οποια ποτε αν τυγχανηι, σκιας
αμενηνου και αδρανους εχει λογον, ουδαμως δυναμενα παραβαλλεσθαι προς τας
σωτηριους του θεου των ολων και αγιας δωρεας. ποια γαρ συγκρισις σωματικου
πλουτου προς τον «εν παντι λογωι» πλουτον «και πασηι» σοφιαι; τις δ' αν μη
μαινομενος παραβαλοι υγειαν σαρκων και οστεων προς υγιαινοντα νουν και
εῤρωμενην ψυχην και συμμετρους λογισμους; ατινα παντα λογωι ρυθμιζομενα θεου
ευτελη τινα αμυχην, και ει τι αμυχης βραχυτερον νομιζομεν, ποιει τα σωματικα
παθηματα. 17.2 ο δε κατανοησας τι ποτ' ηι το καλλος της νυμφης, ης ο «νυμφιος»
λογος ων θεου εραι, ψυχης τυγχανουσης ανθουσης υπερ ουρανιωι και υπερκοσμιωι
καλλει, αιδεσθησεται καν τωι αυτωι ονο ματι του καλλους τιμησαι σωματικον καλλος
γυναικος η παιδος η ανδρος· το γαρ κυριως καλλος σαρξ ου χωρει, πασα τυγχανουσα
αισχος. «πασα» γαρ «σαρξ ως χορτος,» και η «δοξα» αυτης, ητις εστιν εμφαινομενη
τωι λεγομενωι καλλει γυναικων και παιδιων, ανθει κατα τον προφητικον
παραβεβληται λογον, λεγοντα· «πασα σαρξ ως χορ τος, και πασα δοξα αυτης ως
ανθος χορτου. εξηρανθη ο χορτος, και το ανθος εξεπεσε· το δε ρημα του κυριου μενει
εις τον αιωνα.» αλλα και ευγενειαν τις ετι κυριως ονομασει την τετριμμενην λε
γεσθαι παρα ανθρωποις, νοησας ευγενειαν υιων θεου; «βασιλειαν» δε Χριστου
«ασαλευτον» θεωρησας ο νους πως ου καταφρονησει ως ου δενος λογου αξιας πασης
της επι γης βασιλειας; στρατιαν τε αγγε λων και αρχιστρατηγους εν αυτοις
δυναμεων κυριου αρχαγγελους τε και θρονους και κυριοτητας και αρχας και
εξουσιας υπερουρανιους, ως χωρει ο ετι δεδεμενος σωματι ανθρωπινος νους, κατα
το δυνατον τρανως ιδων και κατειληφως δυνασθαι ισοτιμου παρα του πατρος
εκεινοις τυχειν, πως ουχι, καν σκιας αδρανεστερος ηι, και τουτων των παρα τοις
ανοητοις θαυμαζομενων ως αμαυροτατων και ου δενος λογου αξιων συγκρισει
καταφρονων, καν διδωται ταυτα παντα, υπεροψεται υπερ του των αληθινων αρχων
και θειοτερων εξουσιων μη αποτυχειν; ευκτεον τοινυν, ευκτεον περι των προηγου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

μενως και αληθως μεγαλων και επουρανιων, και τα περι των επακολουθουσων
σκιων τοις προηγουμενοις θεωι επιτρεπτεον, τωι επισταμενωι «ων χρειαν» δια το
επικηρον σωμα εχομεν «προ του» ημας «αιτησαι αυτον.» 18.1 Αυταρκως δη εν
τουτοις, κατα την δεδομενην χαριν, ως κεχωρηκαμεν, υπο θεου δια του Χριστου
αυτου (αλλ' ειθε και εν αγιωι πνευματι, οπερ ει ουτως εχει, κρινειτε εντυγχανοντες
τηι γραφηι) ημιν ειρημενοις, εξετασαντες το περι ευχης προβλημα, ηδη και επι τον
εξης αθλον ελευσομεθα, την υπογραφεισαν υπο του κυριου προσευχην, οσης
δυναμεως πεπληρωται, θεωρησαι βου λομενοι. 18.2 και προ παντων γε
παρατηρητεον οτι ο Ματθαιος και ο Λουκας δοξαιεν αν τοις πολλοις την αυτην
αναγεγραφεναι υποτε τυπωμενην προς το δειν ουτως προσευχεσθαι προσευχην.
εχουσι δε αι λεξεις του μεν Ματθαιου τον τροπον τουτον· «0πατερ ημων ο εν τοις
ουρανοις, αγιασθητω το ονομα σου· ελθετω η βασι λεια σου· γενηθητω το θελημα
σου ως εν ουρανωι και επι της γης· τον αρτον ημων τον επιουσιον δος ημιν σημερον·
και αφες ημιν τα οφειληματα ημων, ως και ημεις αφηκα μεν τοις οφειλεταις ημων·
και μη εισενεγκηις ημας εις πει ρασμον, αλλα ρυσαι ημας απο του πονηρου20,» του δε
Λουκα ουτως· «0πατερ, αγιασθητω το ονομα σου· ελθετω η βασι λεια σου· τον αρτον
ημων τον επιουσιον διδου ημιν το καθ' ημεραν· και αφες ημιν τας αμαρτιας ημων,
και γαρ αυτοι αφιεμεν παντι τωι οφειλοντι ημιν· και μη εισενεγκηις ημας εις
πειρασμον20.» 18.3 λεκτεον δε προς τους ουτως υπολαμβανοντας οτι πρωτον μεν τα
ρηματα, ει και γειτνιωντα τινα εχει αλληλοις, αλλα και εν αλλοις διαφερειν
φαινεται, ως ερευνωντες αυτα παραστησομεν· δευ τερον δε οτι ουχ οιον τε εστι την
αυτην προσευχην και εν τωι ορει λεγεσθαι, ενθα «ιδων τους οχλους ανεβη,» οτε
«καθισαντος αυτου προσηλθον αυτωι οι μαθηται αυτου, και ανοιξας το στομα αυτου
εδιδασκεν» (εν γαρ τωι ειρμωι της περι των μακαρισμων απαγγελιας και των εξης
εντολων παρα τωι Ματθαιωι αυτη αναγεγραμμενη ευ ρισκεται), και «εν τωι ειναι
αυτον εν τοπωι τινι προσευχομενον, ως επαυσατο,» ειρησθαι προς τινα «των
μαθητων» αξιωσαντα διδαχθη ναι «προσευχεσθαι, ως και Ἰωαννης εδιδασκε τους
μαθητας αυτου.» πως γαρ ενδεχεται τους αυτους λογους χωρις πασης προγενομενης
πευσεως αποτακτικως ειρησθαι και προς αξιωσιν μαθητου απαγ γελλεσθαι; αλλ'
ισως τις ειποι αν προς τουτο οτι ισοδυναμουσαι εισιν αι ευχαι ειρημεναι ως μια, οτε
μεν εν αποτατικωι λογωι οτε δε προς ετερον των μαθητων τον αξιωσαντα, κατα το
εικος τοτε μη παροντα, οτε ελεγε το κατα τον Ματθαιον, η μη κεκρατηκοτα των
ειρημενων παλαι· μη ποτε δε βελτιον ηι διαφορους νομιζεσθαι τας προσευχας, κοινα
τινα εχουσας μερη. ζητησαντες δε και παρα τωι Μαρκωι, μη ποτε λανθανηι ημας η
τοιαυτη ισοδυναμουσα αναγεγραμ μενη, ουδ' ιχνος εγκειμενον προσευχης ευρομεν.
19.1 Ἐπει δε, ως εν τοις ανωτεροις ειρηκαμεν, πρωτον δει καταστηναι πως και
διατεθηναι τον προσευχομενον ειθ' ουτως ευξασθαι, ιδωμεν προ της εγκειμενης
προσευχης παρα τωι Ματθαιωι τους περι αυτης υπο του σωτηρος ημων
απηγγελμενους <λογους>, οι τινες ουτως εχουσιν· «οταν προσευχησθε, ουκ εσεσθε
ωσπερ οι υποκριται· οτι φιλουσιν εν ταις συναγωγαις και εν ταις γωνιαις των
πλατειων εστωτες προσευχεσθαι, οπως φανωσι τοις ανθρω ποις. αμην λεγω υμιν οτι
απεχουσι τον μισθον αυτων. συ δε οταν προσευχηι, εισελθε εις το ταμειον σου και
κλεισας την θυραν σου προσευξαι τωι πατρι σου τωι εν τωι κρυπτωι, και ο πατηρ σου ο
βλεπων σε εν τωι κρυπτωι αποδωσει σοι. προσευχομενοι δε μη βατ τολογησητε ωσπερ
οι εθνικοι· δοκουσι γαρ οτι εν τηι πολυλογιαι αυτων εισακουσθησονται. μη ουν
ομοιωθητε αυτοις· οιδε γαρ ο πατηρ υμων ων χρειαν εχετε προ του υμας αιτησαι
αυτον. ουτως ουν προσευχεσθε υμεις.» 19.2 πολλαχου τοινυν φαινεται ο σωτηρ
ημων ενισταμενος ως προς ολεθριον παθος την φιλοδοξιαν· οπερ και ενθαδε
πεποιηκεν, αποτρεπων κατα τον καιρον της ευχης υποκριτων εργον επιτελειν·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

υποκριτων γαρ εργον εστι το τοις ανθρωποις εναβρυνεσθαι επ' ευσεβειαι θελειν η τωι
κοινωνικωι. δεον δε μεμνημενους του «πως δυνασθε πιστευσαι υμεις, δοξαν παρα
ανθρωπων λαβοντες, και την δοξαν την παρα του μονου θεου ου ζητειτε;» πασης της
παρα ανθρωποις δοξης, καν επι τωι καλωι γινεσθαι νομιζηται, καταφρονειν και
ζητειν την κυριαν δοξαν και αληθη την απο του μονου τον της δοξης αξιον
πρεποντως εαυτωι υπερ την αξιαν του δοξαζομενου δοξαζοντος. και αυτο ουν το
νομισθεν αν καλον ειναι και επαινε τον μολυνεται νομιζομενον γινεσθαι, οτε,
«οπως» δοξασθωμεν «υπο των ανθρωπων» η «οπως» φανωμεν «τοις ανθρωποις,»
ποιουμεν αυτο· διοπερ ουδεμια επι τουτωι απο θεου αμοιβη ημιν επεται. αψευδης γαρ
πας ο του Ἰησου λογος και, ει δει βιαζομενον ειπειν, αψευδεστερος γινεται, επαν
μετα του συνηθους αυτου ορκου λεγη ται. φησι δε περι των δι' ανθρωπινην δοξαν ευ
τον πελας δο κουντων ποιειν η «εν ταις συναγωγαις και ταις γωνιαις των πλα
τειων» προσευχομενων, «οπως φανωσι τοις ανθρωποις,» το αυτο· «αμην λεγω υμιν,
απεχουσι τον μισθον αυτων.» ωσπερ γαρ απεσχεν ο κατα Λουκαν πλουσιος «τα
αγαθα» «εν τηι» εαυτου ανθρωπινηι «ζωηι,» δια το απεσχηκεναι ταυτα ουκετι χωρων
τυχειν αυτων μετα τον ενεστηκοτα βιον· ουτως ο απεχων εαυτου «τον μισθον,» ει τι
δωσει τινι η εν ευχαις, ατε μη σπειρας «εις το πνευμα» αλλα «εις την σαρκα,»
«θερισει» μεν την «φθοραν,» ου «θερισει» δε την «αιωνιον ζωην.» «εις την σαρκα»
δε σπειρει ο «εν ταις συναγωγαις και ταις ρυμαις, οπως» δοξασθηι «υπο των
ανθρωπων,» ποιων «ελεημοσυνην» μετα σαλπισμου του «εμπροσθεν» εαυτου, η ο
φιλων «εν ταις συνα γωγαις και ταις γωνιαις των πλατειων» εστως «προσευχεσθαι,
οπως» φανεις «τοις ανθρωποις» ευσεβης τις και οσιος ειναι παρα τοις εωρακοσι
νομισθηι. 19.3 αλλα και πας ο την πλατειαν και ευρυχωρον οδευων οδον, την
απαγουσαν επι «την απωλειαν,» ουδεν ορθον και ευθες εχουσαν αλλα πασαν
σκολιαν τυγχανουσαν και γεγωνιωμενην (κεκλασται γαρ επι πλειστον η ευθεια), εν
αυτηι εστηκεν ου καλως, «εν ταις γω νιαις των πλατειων» προσευχομενος, δια της
φιληδονιας ουχι εν μιαι αλλ' εν πλειοσι γινομενος πλατειαις· εν αις οι «ως
ανθρωποι» αποθνηισκοντες δια το της θεοτητος αποπεπτωκεναι τυγχανουσι
δοξαζοντες και μακαριζοντες τους εν ταις πλατειαις ασεβειν αυτοις νενομισμενους.
πολλοι δε αει οι φαινομενοι εν τωι προσευχεσθαι «φιληδονοι μαλλον η φιλοθεοι,» εν
μεσοις τοις συμποσιοις και παρα ταις μεθαις εμπαροινουντες τηι προσευχηι, αληθως
«εν ταις γωνιαις των πλατειων εστωτες» και προσευχομενοι· πας γαρ ο κατα την
ηδονην βιους, το ευρυχωρον αγαπησας εκπεπτωκε της στενης και τεθλιμμενης οδου
Ἰησου Χριστου, ουδε την τυχουσαν εχουσης καμπην και ουδε ολως γεγωνιωμενης.
20.1 Ει δε εστι τις διαφορα εκκλησιας και συναγωγης (της μεν κυριως εκκλησιας ουκ
εχουσης «σπιλον η ρυτιδα η τι των τοιου των αλλα» αγιας και αμωμου τυγχανουσης,
εις ην ουτε ο «εκ πορνης» εισερχεται ουτε ο «θλαδιας» η «αποκεκομμενος» αλλ'
ουδε Αιγυπ τιος η Ἰδουμαιος, εαν μη υιων γεννηθεντων αυτοις δια την τρι την
γενεαν μολις δυνηθωσιν εφαρμοσαι τηι εκκλησιαι, ουδε ο «Μωα βιτης» και
«Ἀμμανιτης,» εαν μη δεκατη γενεα πληρωθηι και ο αιων τελεσθηι· της δε συναγωγης
υπο εκατονταρχου οικοδομουμενης, εν τοις προ της Ἰησου επιδημιας χρονοις τουτο
ποιουντος, οτε ουδεπω μεμαρτυρηται «πιστιν» εχειν, οποσην «ουδε εν τωι Ἰσραηλ»
ευρεν ο υιος του θεου), ο φιλων δη «προσευχεσθαι» «εν ταις συναγωγαις» ου
μακραν εστι των γωνιων «των πλατειων.» αλλ' ουχ ο αγιος τοιουτος· ου φιλει γαρ
«προσευχεσθαι» αλλα αγαπαι, και ουκ «εν συναγωγαις» αλλ' εν εκκλησιαις, και ουκ
«εν γωνιαις πλατειων» αλλ' εν τηι ευθυτητι της στενης και τεθλιμμενης οδου, αλλα
και ουχ ινα φανηι «τοις ανθρωποις» αλλ' ιν' οφθηι «ενωπιον κυριου του θεου.»
αῤρην γαρ εστι τον «δεκτον ενιαυτον κυριου» νοων και την εντολην τηρων την
λεγουσαν· «τρις του ενιαυτου οφθησεται παν αρσενικον ενωπιον κυριου του θεου.»
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

20.2 επιμελως δε ακουστεον του «φανωσιν,» επει ουδεν φαινο μενον καλον εστιν,
οιονει δοκησει ον και ουκ αληθως και την φαν τασιαν πλανων αλλ' ουκ ακριβως και
αληθως εκτυπουν. ωσπερ δε οι εν τοις θεατροις δραματων τινων υποκριται ουχ οπερ
λεγουσιν εισιν, ουδ' οπερ βλεπονται καθ' ο περικεινται προσωπον τουτο
τυγχανουσιν· ουτως και παντες οι επιμορφαζοντες τωι δοκειν την του καλου
φαντασιαν ου δικαιοι αλλ' υποκριται εισι δικαιοσυνης, και αυτοι εν ιδιωι θεατρωι
υποκρινομενοι, «ταις συναγωγαις και ταις γωνιαις των πλατειων.» ο δε μη
υποκριτης αλλα παν το αλλο τριον αποθεμενος, εν τωι παντος του προειρημενου
θεατρου καθ' υπερβολην μειζονι εαυτον αρεσκειν ευτρεπιζων, εισερχεται εις το
εαυτου «ταμειον,» επι του εναποτεθησαυρισμενου πλουτου τον «της σοφιας και
γνωσεως» θησαυρον εαυτωι αποκλεισας· και μηδαμως εξω νευων μηδε περι τα εξω
κεχηνως πασαν τε «την θυραν» των αισθητηριων αποκλεισας, ινα μη ελκηται υπο
των αισθησεων μηδε εκεινων η φαντασια τωι νωι αυτου επεισκρινηται, προσευχεται
τωι το τοιουτον κρυπτον μη φευγοντι μηδε εγκαταλειποντι πατρι αλλ' εν αυτωι
κατοικουντι, συμπαροντος αυτωι και του μονογενους. εγω γαρ, φησι, «και ο πατηρ»
«προς αυτον ελευσομεθα και μονην παρ' αυτωι ποιησομεθα.» δηλον δε οτι τωι δικαιωι,
εαν δη ουτως ευχω μεθα, ου μονον θεωι αλλα και πατρι εντευξομεθα, ως υιων μη
απο λειπομενωι αλλα παροντι ημων «τωι κρυπτωι» και εφορωντι αυτο και πλειονα τα
εν τωι ταμειωι ποιουντι, εαν αυτου «την θυραν» αποκλεισωμεν. 21.1 Ἀλλα
προσευχομενοι μη βαττολογησωμεν αλλα θεο λογησωμεν. βαττολογουμεν δε, οτε
μη μωμοσκοπουντες εαυτους η τους αναπεμπομενους της ευχης λογους λεγομεν τα
διεφθαρμενα εργα η λογους η νοηματα, ταπεινα τυγχανοντα και επιληπτα, της
αφθαρσιας αλλοτρια του κυριου. ο μεντοι βαττολογων εν τωι ευ χεσθαι ηδη και εν τηι
χειρονι των προειρημενων ημιν συναγωγικηι εστι καταστασει τε <και> χαλεπωτεραι
των εν ταις πλατειαις γωνιων οδωι ουδε ιχνος συζων καν υποκρισεως αγαθου.
βαττολογουσι γαρ κατα την λεξιν του ευαγγελιου μονοι «οι εθνικοι,» ουδε
φαντασιαν μεγαλων εχοντες η επουρανιων αιτηματων, πασαν ευχην <περι> των
σωματικων και των εκτος αναπεμποντες. εθνικωι ουν βαττολο γουντι ομοιουται ο τα
κατω απο του εν ουρανοις και υπερ τα υψη των ουρανων κατοικουντος κυριου
αιτων. 21.2 και εοικε γε ο πολυλογων βαττολογειν, και ο βαττολογων πολυλογειν.
ουδεν γαρ εν της υλης και των σωματων, αλλ' εκαστον των νομιζομενων εν
εσχισται και διακεκοπται και διηιρηται εις πλει ονα την ενωσιν απολωλεκος· εν γαρ
το αγαθον πολλα δε τα αισχρα, και εν η αληθεια πολλα δε τα ψευδη, και εν η αληθης
δικαιοσυνη, πολλαι δε εξεις ταυτην υποκρινονται, και εν η του θεου σοφια, πολλαι
δε αι καταργουμεναι «του αιωνος τουτου» και «των αρχον των του αιωνος τουτου,»
και εις μεν ο του θεου λογος, πολλοι δε οι αλλοτριοι του θεου. δια τουτο ουδεις
εκφευξεται «αμαρτιαν» «εκ πολυλογιας,» και ουδεις δοκων «εκ πολυλογιας»
εισακουσθησεσθαι εισακουεσθαι δυναται. διοπερ ουχ ομοιωτεον εστι τας ευχας ημων
τοις εθνικοις βαττολογουσιν η πολυλογουσιν η ο τι δη ποτε πραττουσι «κατα την
ομοιωσιν του οφεως»· «οιδε γαρ» ο των αγιων θεος, «πατηρ» ων, «ων χρειαν»
εχουσιν οι υιοι αυτου, επει αξια τυγχανει της πατρικης γνωσεως. ει δε τις αγνοει τον
θεον, και τα του θεου αγνοει, αγνοει δε τα «ων χρειαν» εχει· διημαρτη μενα γαρ εστι
τα «ων χρειαν» εχειν νομιζει· ο δε τεθεωρηκως ων εστιν ενδεης κρειττονων και
θειοτερων, γινωσκομενων υπο θεου τευξεται ων τεθεωρηκε και εγνωσμενων τωι
πατρι και προ της αι τησεως. τουτων δη εις τα προ της εν τωι κατα Ματθαιον ευχης
ειρημενων, ηδη θεασωμεθα και τα δηλουμενα απο της ευχης. 22.1 «0Πατερ ημων ο
εν τοις ουρανοις20.» αξιον επιμε λεστερον επιτηρησαι την λεγομενην παλαιαν
διαθηκην, ει εστι που ευρειν εν αυτηι ευχην τινος λεγοντος τον θεον 20πατερα20· επι
γαρ του παροντος κατα δυναμιν εξετασαντες ουχ ευρομεν. ου τουτο δε φαμεν, οτι ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

θεος 20πατηρ20 ουκ ειρηται, η οι πεπιστευκεναι νομιζο μενοι θεωι υιοι ουκ
ωνομασθησαν θεου, αλλ' οτι εν προσευχηι την απο του σωτηρος κατηγγελμενην
παῤρησιαν περι του ονομασαι τον θεον 20πατερα20 ουχ ευρομεν πω. οτι δε ειρηται
20πατηρ20 ο θεος και υιοι οι τωι λογωι του θεου προσεληλυθοτες, πολλαχου εστιν
ιδειν ωσπερ και εν ∆ευτερονομιωι· «θεον τον γεννησαντα σε εγκατελιπες, και
επελαθου θεου του τρεφοντος σε,» και παλιν· «ουκ αυτος ουτος σου 20πατηρ20
εκτησατο σε και εποιησε σε και εκτισε σε;» και παλιν· «υιοι, οις ουκ εστι πιστις εν
αυτοις»· και εν τωι Ἡσαΐαι· «υιους εγεννησα και υψωσα, αυτοι δε με ηθετησαν»· και
εν τωι Μαλαχιαι· «υιος δοξασει πατερα, και δουλος τον κυριον αυτου. και ει
20πατηρ20 ειμι εγω, που εστιν η δοξα μου; και ει κυριος ειμι εγω, που εστιν ο φοβος
μου;» 22.2 και ει λεγεται τοινυν 20πατηρ20 ο θεος, και υιοι οι τωι λογωι της εις αυτον
πιστεως γεγεννημενοι, το βεβαιον γε και το αμεταπτω τον της υιοτητος ουκ εστιν
ιδειν παρα τοις αρχαιοις. αυτα γουν α παρεθεμεθα υπαιτιους εμφαινει ειναι τους
λεγομενους υιους· επει κατα τον αποστολον, εως «ο κληρονομος νηπιος εστιν, ουδεν
δια φερει δουλου, κυριος παντων ων, αλλ' υπο επιτροπους εστι και οι κονομους αχρι
της προθεσμιας του 20πατρος20»· «το» δε «πληρωμα του χρονου» εν τηι του κυριου
ημων Ἰησου Χριστου επιδημιαι ενεστιν, οτε την υιοθεσιαν απολαμβανουσιν οι
βουλομενοι, ως ο Παυλος δι δασκει δια τουτων· «ου γαρ ελαβετε πνευμα δουλειας
εις φοβον αλλα ελαβετε πνευμα υιοθεσιας, εν ωι κραζομεν· Ἀββα ο 20πατηρ20»· και
εν τωι κατα Ἰωαννην· «οσοι δε ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα θεου
γενεσθαι, τοις πιστευουσιν εις το ονομα αυ του.» και δια τουτο το της «υιοθεσιας
πνευμα» εν τηι καθολικηι του Ἰωαννου επιστοληι περι των εκ θεου γεγεννημενων
μεμαθη καμεν οτι «πας ο γεγεννημενος εκ του θεου αμαρτιαν ου ποιει, οτι σπερμα
αυτοι εν αυτωι μενει· και ου δυναται αμαρτανειν, οτι εκ του θεου γεγεννηται.» 22.3
ει μεντοι νοησαιμεν, τι εστι το «οταν προσευχησθε, λεγετε· 20πατερ20,» οπερ παρα
τωι Λουκαι· γεγραπται, οκνησομεν μη γενομενοι υιοι γνησιοι προενεγκασθαι ταυτην
την φωνην αυτωι, μη ποτε προς τοις αλλοις ημων αμαρτημασι και ασεβειας
εγκληματι ενοχοι γενωμεθα. ο δε λεγω, τοιουτον εστι. φησιν εν τηι προτεραι προς
Κορινθιους ο Παυλος· «ουδεις δυναται ειπειν· κυριος Ἰησους, ει μη εν πνευματι
αγιωι, και ουδεις εν πνευματι θεου λαλων λεγει· αναθεμα Ἰησους,» το αυτο
ονομαζων αγιον πνευμα και πνευμα «θεου.» τι δε το ειπειν «εν πνευματι αγιωι»
κυριον Ἰησουν, ου πανυ εστι σαφες, προφερομε νων την φωνην υποκριτων μυριων
και ετεροδοξων πλειονων, ενιοτε και δαιμονων, νικωμενων υπο της εν τωι ονοματι
δυναμεως. ουδεις ουν τολμησει τινα τουτων αποφηνασθαι «εν πνευματι αγιωι»
λεγειν κυριον Ἰησουν· διοπερ ουδ' αν δειχθειεν λεγειν κυριον Ἰησουν, μονων των
απο διαθεσεως λεγοντων εν τωι δουλευειν τωι λογωι του θεου και μηδενα παρα
τουτον εν τωι ο τι ποτ' ουν πραττειν αναγορευον των κυριον το· «κυριος Ἰησους.» ει
δε τοιουτοι οι λεγοντες· «κυριος Ἰησους,» ταχα πας ο αμαρτανων, δια του
παρανομειν αναθεματιζων τον θειον λογον, δια των εργων κεκραγεν· «αναθεμα
Ἰησους.» ωσπερ ουν ο τοιοσδε λεγει· «κυριος Ἰησους» και ο τουτωι εναντιως διακει
μενος το «αναθεμα Ἰησους,» ουτως «πας ο εκ του θεου γεγεννημενος» και μη ποιων
«αμαρτιαν» τωι σπερματος μετεχειν θεου, πασης αμαρ τιας αποτρεποντος, δι' ων
πραττει λεγει· «0πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις20,» αυτου του πνευματος
συμμαρτυρουντος «τωι πνευματι» αυτων «οτι» εισι «τεκνα θεου» «και κληρονομοι»
αυτου «συγκληρονομοι» τε του «Χριστου,» επει συμπασχοντες και συνδοξαζεσθαι
ελπιζουσιν ευλογως. ινα δε μη εξ ημισους λεγωσι το «0πατερ ημων20» οι τοιουτοι,
μετα των εργων και η καρδια, η των καλων εργων πηγη και αρχη, πιστευει «εις
δικαιοσυνην,» οις συμφωνως το στομα ομολογει «εις σωτηριαν.» 22.4 παν ουν εργον
αυτοις και λογος και νοημα, υπο του μονο γενους λογου μεμορφωμενα κατ' αυτον,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

μεμιμηται την εικονα «του θεου του αορατου» και γεγονε «κατ' εικονα του
κτισαντος,» ανατελλον τος «τον ηλιον» «επι πονηρους και αγαθους και» βρεχοντος
«επι δικαιους και αδικους,» ως ειναι εν αυτοις «την εικονα του επουρανιου,» και
αυτου οντος εικονος θεου. «εικων» ουν εικονος οι αγιοι τυγχανον τες, της εικονος
ουσης υιου, αποματτονται υιοτητα, ου μονωι «τωι σωματι της δοξης» του Χριστου
γινομενοι συμμορφοι αλλα και οντι εν «τωι σωματι.» γινονται δε συμμορφοι τωι εν
«σωματι της δοξης,» μεταμορφουμενοι «τηι ανακαινισει του νοος.» ει δ' οι τοιουτοι
δι' ολων φασι το· «0πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις20,» δηλονοτι «ο ποιων την
αμαρτιαν,» ως φησιν εν τηι καθολικηι ο Ἰωαννης, «εκ του διαβολου εστιν, οτι απ'
αρχης ο διαβολος αμαρτανει.» και ωσ περ «σπερμα» του θεου, εν τωι γεγεννημενωι
«εκ του θεου» μενον, αιτιον του μη δυνασθαι «αμαρτανειν» γινεται τωι κατα τον
μονογενη λογον μεμορφωμενωι· ουτως εν παντι τωι ποιουντι «την αμαρτιαν»
«σπερμα» του διαβολου ενεστιν, οσον ενυπαρχει τηι ψυχηι, μη εων δυνασθαι
κατορθουν τον εχοντα αυτο. αλλ' επει «εις τουτο εφανερωθη ο υιος του θεου, ινα
λυσηι τα εργα του διαβολου,» δυνατον τηι εις την ψυχην ημων επιδημιαι του λογου
του θεου, λυθεντων των εργων «του διαβολου,» εξαφανισθηναι το εντεθεν ημιν
«σπερμα» πονηρον, και γενεσθαι ημας «τεκνα του θεου.» 22.5 μη λεξεις τοινυν
νομισωμεν διδασκεσθαι λεγειν ημας εν τινι αποτεταγμενωι του ευχεσθαι καιρωι· αλλ'
ει συνιεμεν των ημιν προεξετασθεντων εις το «αδιαλειπτως» προσευχεσθαι, πας
ημων ο βιος «αδιαλειπτως» προσευχομενων λεγετω το· «0πατερ ημων ο εν τοις
ουρανοις20,» «το πολιτευμα» εχων ουδαμως επι γης αλλα παντι τροπωι «0εν
ουρανοις20,» θρονοις τυγχανουσι του θεου δια το ιδρυσθαι την του θεου βασιλειαν
εν πασι τοις φορουσι «την εικονα του επουρανιου» και δια τουτο γενομενοις
επουρανιοις. 23.1 Ἐπαν <δε> λεγηται ο 20πατηρ20 των αγιων ειναι «εν 20τοις
ουρανοις20,» ου περιγεγραφθαι αυτον σχηματι σωματικωι υποληπτεον και «0εν
ουρανοις20» κατοικειν, επει τοι περιεχομενος ελαττων 20των ουρανων20 ο θεος
ευρεθησεται, περιεχοντων αυτον 20των ουρανων20· δεον τηι αφατωι δυναμει της
θεοτητος αυτου πεπεισθαι περιεχεσθαι και συνεχεσθαι τα παντα υπ' αυτου. και
καθολικως τας οσον επι τωι ρητωι λεξεις, τας νομιζομενας τοις απλουστεροις εν τοπωι
φασκειν ειναι τον θεον, μεταληπτεον πρεποντως ταις μεγαλαις και πνευματι καις
εννοιαις περι θεου, οιαι εισιν εν τωι κατα Ἰωαννην αυται· «προ δε της εορτης του
πασχα ειδως ο Ἰησους οτι ηλθεν αυτου η ωρα, ινα μεταβηι εκ του κοσμου τουτου
προς τον 20πατερα20, αγαπησας τους ιδιους τους εν τωι κοσμωι, εις τελος ηγαπησεν
αυτους»· και μετ' ολιγα· «ειδως οτι παντα εδωκεν αυτωι ο 20πατηρ20 εις τας χειρας,
και οτι απο θεου εξηλθε και προς θεον υπαγει,» και μεθ' ετερα· «ηκουσατε οτι εγω
ειπον υμιν· υπαγω και ερχομαι προς υμας. ει ηγαπατε με, εχαρητε αν οτι πορευομαι
προς τον 20πατερα20»· και πα λιν μεθ' ετερα· «νυν δε υπαγω προς τον πεμψαντα με,
και ουδεις εξ υμων ερωται με· που υπαγεις;» ει γαρ ταυτα τοπικως εκδεκτεον, δηλον
οτι και το «απεκριθη ο Ἰησους και ειπεν αυτοις· εαν τις αγαπαι με, τον λογον μου
τηρησει, και ο 20πατηρ20 μου αγαπησει αυτον, και προς αυτον ελευσομεθα και
μονην παρ' αυτωι ποιησομεθα.» 23.2 ουχι δε γε ταυτα τοπικης μεταβασεως
νοουμενης περι τον 20πατερα20 και τον υιον προς τον αγαπωντα τον λογον του
Ἰησου γινεται, ουδ' αρα τοπικως ταυτα εκδεκτεον· αλλ' ο λογος του θεου, ημιν
συγκαταβαινων και ως προς την ιδιαν αξιαν, οτε παρα ανθρω ποις εστι,
ταπεινουμενος, μεταβαινειν λεγεται «εκ του κοσμου του του προς τον 20πατερα20,»
οπως και ημεις εκειθι τελειον αυτον θε ασωμεθα, απο της παρ' ημιν κενοτητος, ην
«εκενωσεν εαυτον,» επι το ιδιον «πληρωμα» παλινδρομουντα· ενθα και ημεις, αυτωι
οδηγωι χρωμενοι, πληρωθεντες πασης κενοτητος απαλλαγησομεθα. απιετω τοινυν
«προς τον πεμψαντα» αυτον αφεις τον κοσμον ο του θεου λογος, και «προς τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

20πατερα20» πορευεσθω. και το επι τελει δε του κατα Ἰωαννην ευαγγελιου· «μη μου
απτου· ουπω γαρ αναβε βηκα προς τον 20πατερα20 μου» μυστικωτερον νοησαι
ζητησωμεν· της αναβασεως «προς τον 20πατερα20» του υιου θεοπρεπεστερον μετα
αγιας τρανοτητος ημιν νοουμενης, ηντινα αναβασιν νους μαλλον αναβαινει
σωματος. 23.3 ταυτα ηγουμαι συνεξητακεναι τωι «0πατερ ημων ο εν τοις
ουρανοις20» υπερ του ταπεινην περι θεου υποληψιν των νομιζον των αυτον ειναι
τοπικως «εν 20ουρανοις20» περιελειν και μη εαν τινα εν σωματικωι τοπωι ειναι τον
θεον (επει τουτωι ακολουθον εστι και σωμα αυτον ειναι) λεγειν, ωι επεται δογματα
ασεβεστατα, το διαιρετον και υλικον και φθαρτον αυτον ειναι υπολαμβανειν· παν
γαρ σωμα διαιρετον εστι και υλικον και φθαρτον· η λεγετω σαν ημιν μη
κενοπαθουντες αλλα τρανως καταλαμβανειν φασκοντες, πως οιον τε εστιν ετερας
<ειναι> φυσεως παρα την υλικην. επει δε και προ της σωματικης Χριστου επιδημιας
γραμματων πολλα το εν σωματικωι τοπωι ειναι τον θεον λεγειν δοκει, ουκ ατοπον
μοι φαινε ται ολιγα κακεινων παραθεσθαι υπερ του παντα περισπασμον αφε λειν
απο των δια τον ιδιωτισμον το οσον επ' αυτοις μικρωι και βραχει τοπωι
εμπεριλαμβανοντων τον επι παντων θεον. και πρω τον γε εν τηι Γενεσει «Ἀδαμ» και
Ευα, φησιν, «ηκουσαν της φωνης κυριου του θεου περιπατουντος το δειλινον εν τωι
παραδεισωι· και εκρυβησαν ο τε Ἀδαμ και η γυνη αυτου απο προσωπου κυριου του
θεου εν μεσωι του ξυλου του παραδεισου.» ερουμεν προς τους εις τους θησαυρους της
λεξεως ελθειν μη βουλομενους αλλα μηδε την αρχην κρουοντας «την θυραν» αυτης,
ει δυνανται παραστησαι κυριον τον θεον, τον πληρουντα «τον ουρανον και την
γην,» τον, ως αυτοι υπολαμβανουσι, σωματικωτερον «ουρανωι» θρονωι χρωμενον
και «τηι γηι» υποποδιωι «των ποδων αυτου,» υπο ουτω βραχεος συγκρισει του παντος
ουρανου και της γης περιεχεσθαι τοπου, ωστε ον υπολαμ βανουσι σωματικον
παραδεισον μη εκπληρουσθαι υπο του θεου αλλα τοσουτωι αυτου ειναι τωι μεγεθει
μειζονα, ως και περιπατουντα χω ρειν αυτον, ακουομενης «φωνης» απο της βασεως
των ποδων αυ του. ετι δε κατ' εκεινους ατοπωτερον το αιδουμενους τον θεον δια
την παραβασιν τον Ἀδαμ και την Ευαν κρυπτεσθαι «απο προσω που του θεου εν
μεσωι του ξυλου του παραδεισου.» ουδε γαρ λεγεται οτι ουτως ηθελησαν κρυπτεσθαι,
αλλ' οντως «εκρυβη σαν.» πως δε κατ' αυτους πυνθανεται του Ἀδαμ ο θεος λεγων·
«που ει;» 23.4 περι τουτων δε επι πλειον διειληφαμεν, εξεταζοντες τα εις την
Γενεσιν· πλην και νυν ινα μη τελεον παρασιωπησωμεν το τηλι κουτον προβλημα,
αυταρκως αναμνησθησομεθα του «ενοικησω εν αυτοις και εμπεριπατησω εν
αυτοις,» λεγομενου εν ∆ευτερονομιωι υπο του θεου. οποιος γαρ αυτου ο περιπατος εν
τοις αγιοις, τοιουτος τις και ο εν τωι παραδεισωι, κρυπτομενου θεον και φευγοντος
την επισκοπην αυτου και αφισταμενου της παῤρησιας παντος του αμαρ τανοντος·
ουτω γαρ και «Καιν εξηλθεν απο προσωπου του θεου και ᾤκησεν εν γηι Ναιδ
κατεναντι Ἐδεμ.» ως ουν εν τοις αγιοις ενοικει, ουτως και εν ουρανωι, ητοι παντι
αγιωι και φορουντι «την εικονα του επουρανιου» η τωι Χριστωι, εν ωι εισι παντες οι
σωιζομενοι «φωστηρες» και αστερες του ουρανου, η και δια τους εν ουρανωι αγιους
κατοικει <εκει κατα> το ειρημενον· «προς σε ηρα τους οφθαλμους μου, τον
κατοικουντα εν τωι ουρανωι.» και το εν τωι Ἐκκλησιαστηι δε· «μη σπευσηις εξενεγκειν
λογον προ προσωπου του θεου· οτι ο θεος εν τωι ουρανωι ανω, και συ επι γης κατω»
διαστημα βουλεται δηλωσαι απο των οντων εν τωι σωματι «της ταπεινωσεως» εως
του παρα τοις υψουμενοις υπο της ωφελειας και του λογου αγγελοις και δυναμεσιν
αγιαις η αυτωι τωι Χριστωι. ου γαρ ατοπον αυτον μεν ειναι κυριως θρονον του πατρος,
αλληγορικωτερον ουρανον καλουμενον, την δε εκκλησιαν αυτου γην
ονομαζομενην «υποποδιον» τυγχανειν «των ποδων αυτου.» 23.5 προστεθεικαμεν δη
ολιγα και της παλαιας διαθηκης ρητα, νομιζομενα εν τοπωι παριστανειν τον θεον,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

υπερ του παντοθεν κατα την διδομενην ημιν δυναμιν πεισαι τον εντυγχανοντα
υψηλοτερον και πνευματικωτερον ακουειν της θειας γραφης, οταν δοκηι εν τοπωι
διδασκειν ειναι τον θεον. επρεπε δε ταυτα συνεξετασθηναι τωι «0πατερ ημων ο εν
τοις ουρανοις20,» οιονει αφισταντι την ουσιαν του θεου απο παντων των γεννητων·
οις γαρ ου κοινωνει, αυτοις δοξα τις θεου και δυναμις αυτου, και, ιν' ουτως ειπω,
αποῤροη της θεοτητος εγγινεται αυτοις. 24.1 «0Ἁγιασθητω το ονομα σου20.» οτε μεν
παριστησι το μη γεγονεναι πω, περι ου ευχεται, οτε δε τουτου τυχων το μη παρα
μενειν αυτο και τηρεισθαι αξιοι, φανερον οσον επι τηι λεξει ενταυθα, ως μηδεπω
20αγιασθεντος του ονοματος20 του 20πατρος20, κελευεσθαι λεγειν ημας κατα γε τον
Ματθαιον και τον Λουκαν το· «0αγιασθητω το ονομα σου20.» και πως, ειποι τις αν,
ανθρωπος αξιοι 20αγιαζεσθαι «το ονομα20» του θεου ως μη 20ηγιασμενον20; τι «0το
ονομα20» του 20πατρος20 και τι το 20αγιαζεσθαι20 αυτο, κατανοησωμεν. 24.2
«0ονομα20» τοινυν εστι κεφαλαιωδης προσηγορια της ιδιας ποιο τητος του
ονομαζομενου παραστατικη· οιον εστι τις ιδια ποιοτης Παυλου του αποστολου, η μεν
τις της ψυχης, καθ' ην τοιαδε εστιν, η δε τις του νου, καθ' ην τοιωνδε εστι
θεωρητικος, η δε τις του σωματος αυτου, καθ' ην τοιονδε εστι. το τοινυν τουτων των
ποιοτητων ιδιον και ασυντροχαστον προς ετερον (αλλος γαρ τις απαραλλακτος
Παυλου εν τοις ουσιν ουκ εστι) δηλουται δια της «Παυλος» ονομασιας. αλλ' επι
ανθρωπων, οιονει αλλασσομενων των ιδιων ποιοτητων, υγιως κατα την γραφην
αλλασσεται και τα ονοματα· μεταβαλουσης γαρ της του «Ἀβραμ» ποιοτητος, εκληθη
«Ἀβρααμ,» και της του Σιμωνος, ο «Πετρος» ωνομασθη, και της του διωκοντος τον
Ἰησουν «Σαουλ,» προσηγορευθη ο «Παυλος.» επι δε θεου, οστις αυτος εστιν ατρεπτος
και αναλλοιωτος αει τυγχανων, εν εστιν αει το οιονει και επ' αυτου ονομα, το «<ο>
ων» εν τηι Ἐξοδωι ειρημενον η τι ουτως αν λεχθησο μενον. επει ουν περι θεου παντες
μεν υπολαμβανομεν τι, εννοουντες ατινα δη ποτε περι αυτου, ου παντες δε ο εστι
(σπανιοι γαρ και, ει χρη λεγειν, των σπανιων σπανιωτεροι οι την εν πασιν αγιοτητα
καταλαμβανοντες αυτου), ευλογως διδασκομεθα την εν ημιν εννοιαν περι θεου
αγιαν γενεσθαι, ιν' ιδωμεν αυτου την αγιοτητα κτιζοντος και προνοουντος και
κρινοντος και εκλεγομενου και εγκαταλειποντος αποδεχομενου τε και
αποστρεφομενου και γερως αξιουντος και κολαζον τος εκαστον κατα την αξιαν. 24.3
εν τουτοις γαρ και τοις παραπλησιοις, ιν' ουτως ειπω, χαρακτη ριζεται ιδια ποιοτης
του θεου, ηντινα νομιζω «0ονομα20 θεου» λεγεσθαι κατα τας γραφας, εν μεν τηι
Ἐξοδωι· «ου ληψηι 20το ονομα20 κυριου του θεου σου επι ματαιωι» εν δε τωι
∆ευτερονομιωι· «προσδοκασθω ωσει υετος το αποφθεγμα μου, καταβητω ωσει
δροσος τα ρηματα μου, ωσει ομβρος επ' αγρωστιν και ωσει νιφετος επι χορτον· οτι
20ονομα20 κυριου εκαλεσα,» εν δε ψαλμοις· «μνησθησονται του 20ονοματος σου20
εν πασηι γενεαι και γενεαι.» ο τε γαρ οις μη δει εφαρμοζων την εννοιαν του θεου
λαμβανει «0το ονομα20 κυριου του θεου» «επι ματαιωι,» ο τε δυναμενος
αποφθεγξασθαι υετον, τοις ακουουσι συνεργουντα τηι καρποφοριαι των ψυχων
αυτων, και ρηματα δροσωι εοικοτα παρακλη τικα προσαγομενος τηι τε ρυμηι της
οικοδομης των λογων ομβρον ωφελιμωτατον επαγων τοις ακροαταις η νιφετον
ανυσιμωτατον, δια τουτο ταυτα δυναται. ταυτα επινοησας εαυτον δεομενον θεου
του τελειουντος καλει παρ' εαυτον τον των προειρημενων κυριως χορηγον· πας τε
τρανων και τα περι του θεου υπομιμνησκεται μαλλον η μανθανει, καν απο τινος
ακουειν δοκηι η ευρισκειν νομιζηι τα της θεοσεβειας μυστηρια. 24.4 ωσπερ δε τα
ενθαδε δει νοειν τον ευχομενον, αιτειν αυτον 20αγιασθηναι «το ονομα20» του θεου·
ουτως εν ψαλμοις το «υψωσωμεν 20το ονομα20 αυτου επι το αυτο» λεγεται,
προστασσοντος του προφητου μετα πασης συμφωνιας εν τωι αυτωι νοι και εν τηι αυτηι
γνωμηι φθασαι επι την αληθη και υψηλην γνωσιν της ιδιοτητος του θεου. τουτο γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

εστι το υψουν «0το ονομα20» του θεου «επι το αυτο,» <οτε> μετα λαβων τις
αποῤροης θεοτητος τωι υπειληφθαι απο του θεου και κεκρατηκεναι των εχθρων,
εφησθηναι πτωσει αυτου μη δυναμενων, υψοι αυτην την δυναμιν, ης μετειληχε,
θεου· οπερ δηλουται εν εικοστωι ενατωι ψαλμωι δια του «υψωσω σε, κυριε, οτι
υπελαβες με και <ουκ> ευφρανας τους εχθρους μου επ' εμοι.» υψοι δε τις τον θεον,
εγκαι νισας αυτωι οικον εν εαυτωι, επει και η <επι>γραφη του ψαλμου ουτως εχει·
«ψαλμος ωιδης του εγκαινισμου του οικου του ∆αυΐδ.» 24.5 ετι περι του «0αγιασθητω
το ονομα σου20» και των εξης προστακτικωι χαρακτηρι ειρημενων λεκτεον οτι
συνεχως προστακτι κοις αντι ευκτικων εχρησαντο και οι ερμηνευσαντες, ως εν τοις
ψαλ μοις· «αλαλα γενηθητω τα χειλη τα δολια, τα λαλουντα κατα του δικαιου
ανομιαν,» αντι του γενηθειη και «εξερευνησατω δανειστης παντα τα υπαρχοντα
αυτωι·» «μη υπαρξατω αυται αντιληπτωρ» εν τωι εκατοστωι ογδοωι περι Ἰουδα· ολος
γαρ ο ψαλμος αιτησις εστι περι Ἰουδα, ινα ταδε τινα αυτωι συμβηι. μη συνιδων δε ο
Τατιανος το «γενηθητω» ου παντοτε σημαινειν το ευκτικον αλλ' εσθ' οπου και
προστακτικον, ασεβεστατα υπειληφε περι του ειποντος «γενηθητω φως» θεου, ως
ευξαμενου μαλλον ηπερ προσταξαντος γενηθηναι το φως· «επει,» ως φησιν εκεινος
αθεως νοων, «εν σκοτωι ην ο θεος.» προς ον λεκτεον, πως εκληψεται και το
«βλαστησατω η γη βοτανην χορτου» και «συναχθητω το υδωρ <το> υποκατω του
ουρανου» και «εξαγαγετω τα υδατα ερπετα ψυχων ζωσων» και «εξαγαγετω η γη
ψυχην ζωσαν.» αρα γαρ υπερ του επι εδραιου στηναι ευχε ται συναχθηναι «το υδωρ
το υποκατω του ουρανου εις συναγω γην μιαν,» η υπερ του μεταλαβειν των
βλαστανοντων απο γης ευχεται το «βλαστησατω η γη»; ποιαν δε χρειαν ομοιαν εχει
τωι χρηιζειν φωτος των ενυδρων και πτηνων η χερσαιων, ινα και περι τουτων
ευχηται; ει δε και κατ' αυτον ατοπον το περι τουτων ευχεσθαι, προστακτικαις
ονομασιαις ειρημενων, πως ου το ομοιον λεκτεον και περι του «γενηθητω φως,» ως
μη ευκτικως αλλα προσ τακτικως ειρημενου; αναγκαιως δε μοι εδοξεν, εν ταις
προστακτικαις φωναις ειρημενης ευχης, υπομνησθηναι των παρεκδοχων αυτου δια
τους ηπατημενους και παραδεξαμενους την ασεβη διδασκαλιαν αυτου, ων και ημεις
ποτε πεπειραμεθα. 25.1 «0Ἐλθετω η βασιλεια σου20.» ει «η 20βασιλεια του θεου20»
κατα τον λογον του κυριου και σωτηρος ημων «μετα παρα τηρησεως» «ουκ
ερχεται,» «ουδε ερουσιν· ιδου ωδε η ιδου εκει,» αλλα «η 20βασιλεια20 του θεου
εντος» ημων «εστιν» («εγγυς» γαρ «το ρημα εστι σφοδρα εν τωι στοματι» ημων «και
εν τηι καρδιαι» ημων), δηλον οτι ο ευχομενος 20ελθειν την βασιλειαν20 του θεου
περι του 20την20 εν αυτωι 20βασιλειαν20 του θεου ανατειλαι και καρποφορησαι και
τελειωθηναι ευλογως ευχεται· παντος μεν αγιου υπο θεου βασι λευομενου και τοις
πνευματικοις νομοις του θεου πειθομενου, οι ονει ευνομουμενην πολιν οικουντος
εαυτον· παροντος αυτωι του πατρος και συμβασιλευοντος τωι πατρι του Χριστου εν τηι
τετελειω μενηι ψυχηι κατα το ειρημενον, ου προ βραχεος εμνημονευον· «προς αυτον
ελευσομεθα και μονην παρ' αυτωι ποιησομεθα» (και οιμαι νοεισθαι θεου μεν
20βασιλειαν20 την μακαριαν του ηγεμονικου κατα στασιν και το τεταγμενον των
σοφων διαλογισμων, Χριστου δε 20βασι λειαν20 τους προιοντας σωτηριους τοις
ακουουσι λογους και τα μεν επι τελουμενα εργα δικαιοσυνης και των λοιπων
αρετων· λογος γαρ και δικαιοσυνη ο υιος του θεου)· παντος <δε> αμαρτωλου
κατατυραννου μενου υπο του αρχοντος «του αιωνος τουτου,» επει πας αμαρτωλος
τωι ενεστωτι αιωνι πονηρωι. ωικειωται, μη εμπαρεχων εαυτον τωι δοντι «εαυτον περι
των αμαρτωλων ημων, οπως εξεληται ημας εκ του αιωνος του ενεστωτος πονηρου»
και «εξεληται» «κατα το θελημα του θεου και πατρος ημων» κατα τα εν τηι προς
Γαλατας ειρημενα επιστοληι. ο δε κατατυραννουμενος υπο του αρχοντος τουτου του
αιωνος τωι εκουσιωι της αμαρτιας και βασιλευεται υπο της αμαρτιας· διοπερ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

κελευομεθα υπο του Παυλου μηκετι υποτασσεσθαι θελουσηι τηι αμαρτιαι βασιλευειν
ημων, και προστασσομεθα γε δια τουτων· «μη ουν βασιλευετω η αμαρτια εν τωι
θνητωι ημων σωματι εις το υπα κουειν ταις επιθυμιαις αυτης.» 25.2 αλλ' ερει τις προς
αμφοτερα, το τε «0αγιασθητω το ονομα σου20» και το «0ελθετω η βασιλεια σου20,»
οτι, ει ο ευχομενος επι τωι επακουεσθαι ευχεται και επακουεται ποτε, δηλονοτι
20αγιασ θησεται20 ποτε τινι κατα τα προειρημενα «το 20ονομα20» του θεου, ωι και
«η 20βασιλεια20» του θεου ενστησεται. ει δε ταυτ' αυτωι εσται, πως ετι καθηκοντως
ευξεται περι των παροντων ηδη ως μη παρον των λεγων· «0αγιασθητω το ονομα
σου· ελθετω η βασιλεια σου20»; ει δε τουτο, εσται ποτε καθηκον μη λεγειν·
«0αγιασθητω το ονομα σου· ελθετω η βασιλεια σου20.» λεκτεον προς ταυτα οτι,
ωσπερ ο ευχομενος λογου «γνωσεως» τυχειν και λογου «σοφιας» καθηκοντως αει
περι τουτων ευξεται, αει μεν πλειονα θεωρηματα «σοφιας» και «γνωσεως» εν τωι
επακουεσθαι ληψομενος, πλην «εκ με ρους» γινωσκων μεν οσα ποτ' αν χωρησαι επι
του παροντος δυνηθηι, του <δε> τελειου και καταργουντος «το εκ μερους» «τοτε»
φανερω θησομενου, οτε «προσωπον προς προσωπον» ο νους προσβαλλει χωρις
αισθησεως τοις νοητοις· ουτως «το τελειον» του 20αγιασθηναι20 εκαστωι ημων «0το
ονομα20» του θεου και του ενστηναι αυτου 20την βασιλειαν20 ουχ οιον τε εστιν, εαν
μη «0ελθηι20» και· «το» περι της «γνωσεως» και «σοφιας» «τελειον» ταχα δε και των
λοιπων αρετων. οδευομεν δε επι την τελειοτητα, εαν «τοις» «εμπροσθεν»
επεκτεινομε νοι των οπισθεν επιλανθανωμεθα. τηι ουν εν ημιν 20βασιλειαι20 του
θεου η ακροτης αδιαλειπτως προκοπτουσιν ενστησεται, οταν πλη ρωθηι το παρα τωι
αποστολωι ειρημενον, οτι ο Χριστος, παντων αυτωι των εχθρων υποταγεντων,
παραδωσει «0την βασιλειαν20 τωι θεωι και πατρι,» «ινα ηι ο θεος τα παντα εν πασι.»
δια τουτο «αδιαλειπτως» προσευχομενοι μετα διαθεσεως τωι λογωι θεοποιου μενης
λεγωμεν τωι εν ουρανοις πατρι ημων· «0αγιασθητω το ονομα σου· ελθετω η βασιλεια
σου20.» 25.3 ετι δε περι 20της20 του θεου 20βασιλειας20 και τουτο διαληπ τεον, οτι,
ωσπερ ουκ εστι «μετοχη δικαιοσυνηι και ανομιαι» ουδε «κοινωνια φωτι προς σκοτος»
ουδε «συμφωνησις Χριστωι προς Βελιαρ,» ουτως ασυνυπαρκτον εστι 20τηι βασιλειαι20
του θεου 20βασιλεια20 της αμαρτιας. ει τοινυν θελομεν υπο θεου βασιλευεσθαι,
μηδαμως «βασιλευετω η αμαρτια εν τωι θνητωι ημων σωματι,» μηδε υπακουω μεν
τοις προσταγμασιν αυτης, επι «τα εργα της σαρκος» και τα αλλο τρια του θεου
προκαλουμενης ημων την ψυχην· αλλα νεκρωσαντες «τα μελη τα επι της γης»
καρποφορωμεν τους καρπους «του πνευματος,» ινα ως «εν» «παραδεισωι»
πνευματικωι κυριος ημιν εμπεριπατηι, βασιλευων ημων μονος συν τωι Χριστωι αυτου,
εν ημιν «εκ δεξιων» καθημενωι ης ευχομεθα λαβειν «δυναμεως» πνευματικης και
καθεζομενωι, «εως» παντες οι εν ημιν εχθροι αυτου γενωνται «υποποδιον των
ποδων» αυτου και καταργηθηι αφ' ημων πασα αρχη και εξουσια και δυναμις.
δυνατον γαρ ταυτα καθ' εκαστον ημων γενεσθαι και τον εσχατον εχθρον
καταργηθηναι, τον θανατον, ινα και εν ημιν λεγηται υπο του Χριστου· «που σου,
θανατε, το κεντρον; που σου, ᾅδη, το νικος;» ηδη τοινυν «το φθαρτον» ημων
ενδυσασθω την εν αγνειαι και πασηι καθαροτητι αγιωσυνην και «αφθαρσιαν,» «και το
θνητον» αμφιεσασ θω, του θανατου κατηργημενου, την πατρικην «αθανασιαν»·
ωστε ημας βασιλευομενους υπο του θεου ηδη ειναι εν τοις παλιγγενεσιας και
αναστασεως αγαθοις. 26.1 «0Γενηθητω το θελημα σου ως εν ουρανωι και επι γης20.»
ο Λουκας μετα το «0ελθετω η βασιλεια σου20» ταυτα παρασιωπησας εταξε· «0τον
αρτον ημων τον επιουσιον διδου ημιν καθ' ημεραν20»· διοπερ ας προεταξαμεν
λεξεις ως παρα μονωι τωι Ματθαιωι κειμενας εξετασωμεν ακολουθως τοις προ
τουτων. ετι οντες «0επι γης20» οι ευχομενοι, νοουντες «0εν ουρανωι20» γεγονεναι
«0το θελημα20» του θεου παρα πασι τοις οικειοις των 20ουρανων20, ευξω μεθα και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

ημιν τοις «0επι γης20» ομοιως εκεινοις κατα παντα γενεσθαι «το 20θελημα20» του
θεου· οπερ συμβησεται, μηδεν ημων παρα «0το θελημα20» πραττοντων αυτου. επαν
δε, «0ως εν ουρανωι» το θελημα20» εστι του θεου, και ημιν τοις «0επι γης20»
κατορθωθηι, ομοιωθεντες τοις 20εν ουρανοις20, ατε φορεσαντες παραπλησιως
εκεινοις «την εικονα του επουρανιου,» «βασιλειαν» 20ουρανων20 κληρονομησομεν,
20των20 μεθ' ημας «0επι γης20» και ημιν, γενομενοις «0εν ουρανωι20,» ομοιωθηναι
ευχομενων. 26.2 δυναται μεντοι γε κατα μονον τον Ματθαιον απο κοινου το «0ως εν
ουρανωι και επι γης20» λαμβανεσθαι, ιν' ηι τοιουτον το προσ τασσομενον ημιν εν τηι
ευχηι λεγειν· «0αγιασθητω το ονομα σου» «ως εν ουρανωι και επι γης»· «ελθετω η
βασιλεια σου» «ως εν ουρανωι και επι γης»· «γενηθητω το θελημα σου ως εν ουρανωι
και επι γης»· «το» τε γαρ «ονομα20» του θεου 20ηγιασθη20 παρα τοις «0εν
ουρανωι20,» και ενεστη αυτοις «η» του θεου «0βασι λεια,» γεγενηται τε20 εν αυτοις
«0το θελημα20» του θεου· απερ παντα ημιν λειπει τοις «0επι γης20,» δυναμενα ημιν
υπαρχθηναι εν τωι αξιους εαυτους κατασκευαζειν επηκοου περι τουτων παντων του
θεου τυχειν. 26.3 ζητησαι δ' αν τις δια το «0γενηθητω το θελημα σου ως εν ουρανωι
και επι γης20» λεγων· πως 20γεγενηται «το θελημα20» του θεου «0εν ουρανωι20,»
οπου εστι «τα πνευματικα της πονηριας,» δι' α μεθυσθησεται «η μαχαιρα» του θεου
και «εν τωι 20ουρανωι20»; ει δε ουτως ευχομεθα 20γενηθηναι «επι20» της «0γης» «το
θελημα20» του θεου, ωσπερ 20γινεται «εν ουρανωι20,» μη ποτε λεληθοτως ευξωμεθα
μενειν «0επι γης20» και τα εναντια, οπου απ' 20ουρανου20 και ταυτα ερχεται,
πολλων φαυλων γινομενων «επι γης» δια τα ηττωντα «πνευματικα της πονηριας,»
οντα «εν τοις επουρανιοις.» ο μεν ουν τις αλληγορων 20τον ουρανον20 και φασκων
αυτον ειναι τον Χριστον, 20γην20 δε την εκκλησιαν (τις γαρ ουτως <αξι>ος «θρονος»
του πατρος ως ο Χριστος; ποιον δε «υποποδιον των ποδων» του θεου ως η εκ
κλησια;) ευχερως λυσει τα ζητουμενα, λεγων ευχεσθαι δειν εκαστον των απο της
εκκλησιας ουτω χωρησαι «το» πατρικον «θελημα,» ον τροπον Χριστος κεχωρηκεν, ο
ελθων ποιησαι «0το θελημα20» αυτου του πατρος και παν αυτο τελειωσας· δυνατον
γαρ κολληθεντα αυτωι «εν» γενεσθαι «πνευμα» συν αυτωι, δια τουτο χωρουντα «0το
θελημα20,» ιν' «0ως20» τετελεσται «0εν ουρανωι20,» ουτω τελεσθηι «0και επι
γης20»· ο κολλω μενος» γαρ «τωι κυριωι» κατα τον Παυλον «εν πνευμα εστι.» και
οιμαι οτι ουκ ευκαταφρονητος εσται αυτη η ερμηνεια τωι επιμε λεστερον
κατανοουντι αυτην. 26.4 αντιλεγων δε τις αυτηι παραθησεται το επι τελει τουτου του
ευαγγελιου μετα την αναστασιν υπο του κυριου ειρημενον προς τους ενδεκα
μαθητας· «εδοθη μοι πασα εξουσια 20ως εν ουρανωι και επι γης20.» εχων γαρ
εξουσιαν των «0εν ουρανωι20» φησι προσειλη φεναι την «0επι γης20,» των μεν «0εν
ουρανωι20» και προτερον υπο του λογου πεφωτισμενων, επι δε «τηι συντελειαι του
αιωνος» και των «0επι γης20» δια την δεδομενην εξουσιαν τωι υιωι του θεου μιμου
μενων τα, ων εξουσιαν ο σωτηρ ελαβεν, «0εν ουρανωι20» κατορθου μενων. οιονει
ουν δια των ευχων συνεργους προς τον πατερα βουλεται λαβειν τους
μαθητευομενους αυτωι, ιν' ομοιως τοις «0εν ουρανωι20» υποτεταγμενοις αληθειαι και
λογωι τα «0επι γης20» διορθω θεντα <δια> την εξουσιαν, ην ελαβεν «0ως εν ουρανωι
και επι γης20,» εις τελος αγαγηι των εξουσιαζομενων μακαριον. ο δε θελων
20ουρανον20 ειναι τον σωτηρα την δε 20γην20 εκκλησιαν, τον πρωτοτοκον «πασης
κτισεως,» ωι ο πατηρ ως θρονωι επαναπαυεται, φασκων ει ναι τον 20ουρανον20,
ευροι αν «τον» «ανθρωπον,» ον ενεδυσατο οικειω θεντα εκεινηι τηι δυναμει δια το
τεταπεινωκεναι «εαυτον» και γενο μενον υπηκοον «μεχρι θανατου,» λεγειν μετα
την αναστασιν το· «εδοθη μοι πασα εξουσια 20ως εν ουρανωι και επι γης20»·
λαβοντος του κατα τον σωτηρα ανθρωπου την εξουσιαν των «0εν ουρανωι20» οιον
των ενυπαρχοντων τωι μονογενει, ινα αυτωι κοινωνηι, ανακιρνα μενος εκεινου τηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

θεοτητι και ενουμενος αυτωι. 26.5 μη λυοντος δε πω του δευτερου τα ηπορημενα
περι του πως «0το θελημα20» του θεου εστιν «0εν ουρανωι20,» των «εν τοις επου
ρανιοις» πνευματικων «της πονηριας» αντιπαλαιοντων τοις «0επι γης20,» εκειθεν
ενεσται λυειν ουτως το ζητουμενον· οτι, ωσπερ ου δια τον τοπον αλλα δια την
προαιρεσιν ο ετι ων «0επι γης20,» «πολι τευμα» εχων «0εν ουρανοις20» και
θησαυριζων «0εν ουρανωι20,» την καρδιαν εχων «0εν ουρανωι20,» «την εικονα του
επουρανιου» φορων, ουκετι εστιν «εκ της γης» ουδε «του» «κατω» «κοσμου» αλλ'
εκ του 20ουρανου20 και «του» κρειττονος «τουτου» ουρανιου «κοσμου»· ουτως και
«τα» ετι «εν τοις <επ>ουρανιοις» διατριβοντα «πνευματικα της πονηριας,» «το
πολιτευμα» εχοντα «0επι γης20» και δι' ων αντιπα λαιει επιβουλευοντα ανθρωποις,
θησαυριζοντα «0επι γης20,» «εικονα του χοικου» φορουντα, οστις «εστιν αρχη
πλασματος κυριου, πε ποιημενος εγκαταπαιζεσθαι υπο των αγγελων,» ουκ εστιν
επουρανια ουδε εν τοις ουρανοις δια την μοχθηραν διαθεσιν οικει. επαν ουν
λεγηται· «0γενηθητω το θελημα σου ως εν ουρανωι και επι γης20,» εκεινους ουδε
«0εν ουρανωι20» ειναι λογιστεον, τωι φρονηματι μετα του πεσοντος εξ «0ουρανου20»
δικην αστραπης πεπτωκοτας. 26.6 και ταχα λεγων δειν ευχεσθαι ο σωτηρ ημων, ινα
20γενηται «το θελημα20» του πατρος «0ως εν ουρανωι20» ουτως «0και επι γης20,»
ου παντως περι των εν τοπωι της «γης» κελευει γινεσθαι τας ευχας, οπως ομοιωθωσι
τοις εν τοπωι ουσιν ουρανιωι· αλλ' εστιν αυτωι η προσταξις της ευχης, βουλομενωι
ομοιωθηναι παντα τα «0επι γης20,» τουτεστι τα χειρονα και τοις γηΐνοις ωικειωμενα,
τοις κρειττοσι και εχουσι «το πολιτευμα 20εν ουρανοις20,» πασι γενομενοις
20ουρανωι20. ο μεν γαρ αμαρτανων, οπου ποτ' αν ηι, εστι «γη,» εις την συγγενη, εαν
μη μετανοηι, εσομενος πηι· ο δε ποιων «0το θελημα20» του θεου και μη παρακουων
των σωτηριων πνευματικων νομων 20ουρανος20 εστιν. ειτε ουν «γη» ετι εσμεν δια
την αμαρτιαν, ευχωμεθα και εφ' ημας ουτω «0το θελημα20» του θεου διατειναι
διορθωτικως, ωσπερ εφθακεν επι τους προ ημων γενομενους 20ουρανον20 η οντας
20ουρανον20· ειτε μη γη αλλ' 20ουρανος20 ηδη λελογισμεθα τωι θεωι, αξιωσωμεν,
ινα και «0επι της γης20» ομοιως «0τωι ουρανωι20,» λεγω δε επι των χειρονων,
πληρωθηι «0το θελημα20» του θεου εις την, ιν' ουτως ειπω, ουρανο ποιησιν αυτης,
ωστε μηκετι ποτε ειναι 20γην20 αλλα παντα γενεσθαι 20ουρανον20. εαν γαρ ως «0εν
ουρανωι20» κατα τα ηρμηνευμενα «0το θελημα20» του θεου ουτω 20γενηται20 «και
επι γης,» η γη ου μενει γη· ως (ει λεγοιμι επι αλλου παραδειγματος σαφεστερον) εαν,
ωσπερ 20γεγενηται «το θελημα20» του θεου επι τους σωφρονας, ουτω 20γενη ται20
και επι τους ακολαστους, οι ακολαστοι σωφρονες εσονται, η ως 20γεγενηται «το
θελημα20» του θεου επι τους δικαιους, <εαν ουτω 20γενηται20> και επι τους
αδικους, οι αδικοι δικαιοι εσονται· δια τουτο εαν, ως «0εν ουρανωι» γεγενηται «το
θελημα20» του θεου, 20γενηται «και επι γης20,» εσομεθα παντες 20ουρανος20, της
μη ωφελουσης σαρκος και συγγενους αυτηι αιματος μη δυναμενων κληρονομειν
«βασιλειαν θεου,» κληρονομειν δ' αν λεχθησομενων, εαν μεταβαλωσιν απο σαρκος
και 20γης20 και χου και αιματος επι την ουρανιον ουσιαν. 27.1 «0Τον αρτον ημων
τον επιουσιον δος ημιν σημερον20,» η ως ο Λουκας· «0τον αρτον ημων τον
επιουσιον διδου ημιν καθ' ημεραν20.» επει τινες υπολαμβανουσι περι του
σωματικου 20αρτου20 λεγεσθαι ευχεσθαι ημας, αξιον αυτων την ψευδο δοξιαν δια
τουτων περιελοντας παραστησαι το αληθες περι 20του επιουσιου αρτου20. λεκτεον
ουν προς αυτους οτι πως ο λεγων δειν αιτειν επουρανια και μεγαλα, ουτε
επουρανιου οντος 20του20 εις την σαρκα ημων αναδιδομενου 20αρτου20 ουτε
μεγαλου αιτηματος του περι τουτου αξιουν, ωσπερει κατ' αυτους επιλαθομενος ων
εδιδαξε προσ ταττει περι επιγειου και μικρου εντευξιν αναφερειν τωι πατρι; 27.2
ημεις δε επομενοι αυτωι διδασκαλωι, διδασκοντι τα περι του 20αρ του20, δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

πλειονων ταυτα παραθησομεθα. φησιν εν τωι κατα Ἰωαννην προς εληλυθοτας εις
Καφαρναουμ ζητειν αυτον· «αμην αμην λεγω υμιν, ζητειτε <με> ουχ οτι ειδετε
σημεια, αλλ' οτι εφαγετε εκ των 20αρτων20 και εχορτασθητε.» ο γαρ φαγων «εκ
των» υπο Ἰησου ευλογηθεντων «0αρτων20» και πληρωθεις αυτων μαλλον ζητει
καταλαβειν ακριβεστερον τον υιον του θεου και σπευδει προς αυτον. διοπερ καλως
προστατ τει λεγων· «εργαζεσθε μη την βρωσιν την απολλυμενην αλλα την βρωσιν
την μενουσαν εις ζωην αιωνιον, ην ο υιος του ανθρωπου υμιν 20δωσει20.» προς
ταυτα δε πυθομενων των ακουσαντων και λεγον των· «τι ποιωμεν, ινα εργαζωμεθα
τα εργα του θεου; απεκριθη ο Ἰησους και ειπεν αυτοις· τουτο εστι το εργον του θεου,
ινα πισ τευητε εις ον απεστειλεν εκεινος.» «απεστειλε» δε ο θεος «τον λογον αυτου
και ιασατο αυτους,» ως εν ψαλμοις γεγραπται, δηλονοτι τους νενοσηκοτας· ωι λογωι
οι πιστευοντες εργαζονται «τα εργα του θεου,» οντα «βρωσιν μενουσαν εις ζωην
αιωνιον.» και «ο πατηρ» δε μου, φησι, «0διδωσιν20 υμιν 20τον αρτον20 εκ του
ουρανου τον αληθινον· ο γαρ 20αρτος20 του θεου εστιν ο καταβαινων εκ του
ουρανου και ζωην 20διδους20 τωι κοσμωι.» «0αρτος20» δε αληθινος εστιν ο «τον»
«αληθινον» τρεφων «ανθρωπον,» τον «κατ' εικονα του θεου» πεποιημενον, ωι ο
τραφεις και «καθ' ομοιωσιν» «του κτισαντος» γινεται. τι δε λογου τηι ψυχηι
τροφιμωτερον, η τι της σοφιας του θεου τωι νωι του χωρουντος αυτην τιμιωτερον; τι
δε αληθειας τηι λογικηι φυσει καταλληλοτερον; 27.3 εαν δε τις προς ταυτα
ανθυποφερηι λεγων μη αν αυτον διδα σκειν ως περι ετερου οντος 20αρτου του
επιουσιου20 αιτειν, ακουετω οτι και εν τωι κατα Ἰωαννην οπου μεν ως περι ετερου
τινος παρ' αυτον διαλεγεται, οπου δε ως αυτος ο 20αρτος20 ων· ως μεν περι ετερου
δια τουτων· «Μωυσης 20δεδωκεν20 υμιν 20τον αρτον20 εκ του ουρανου,» «ου» «τον
αληθινον,» «αλλ' ο πατηρ μου 20διδωσιν20 υμιν 20τον αρτον20 εκ του ουρανου τον
αληθινον»· ως δε περι αυτου φησι προς ειποντας αυτωι· «παντοτε 20δος ημιν τον
αρτον20 τουτον,» «εγω ειμι ο 20αρτος20 της ζωης· ο ερχομενος προς με ου μη
πεινασηι, και ο πιστευων εις εμε ου μη διψησηι πωποτε.» και μετ' ολιγα· «εγω ειμι ο
20αρτος20 <ο ζων> ο εκ του ουρανου καταβας· εαν τις φαγηι εκ τουτου 20του
αρτου20, ζησει εις τον αιωνα· και ο 20αρτος20 δε, ον εγω 20δωσω20, η σαρξ μου
εστιν, ην εγω 20δωσω20 υπερ της του κοσμου ζωης.» 27.4 επει δε πασα τροφη
«0αρτος20» λεγεται κατα την γραφην, ως δηλον εκ του περι Μωυσεως
αναγεγραφθαι· «0αρτον20 ουκ» εφαγε «τεσσαρακοντα ημερας και υδωρ ουκ» επιε,
ποικιλος δε εστι και δια φορος ο τροφιμος λογος, ου παντων δυναμενων τηι
στεῤροτητι και ευτονιαι τρεφεσθαι των θειων μαθηματων· δια τουτο βουλομενος
παραστησαι αθλητικην τελειοτεροις αρμοζουσαν τροφην φησιν· «ο 20αρτος20 δε, ον
εγω 20δωσω20, η σαρξ μου εστιν, ην εγω 20δωσω20 υπερ της του κοσμου ζωης,» και
μετ' ολιγα· «εαν μη φαγητε την σαρκα του υιου του ανθρωπου και πιητε αυτου το
αιμα, ουκ εχετε ζωην εν εαυτοις. ο τρωγων μου την σαρκα και πινων μου το αιμα
εχει ζωην αιωνιον, και εγω αναστησω αυτον εν τηι εσχατηι ημεραι. η γαρ σαρξ μου
αλη θης εστι βρωσις, και το αιμα μου αληθης εστι ποσις. ο τρωγων μου την σαρκα
και πινων μου το αιμα εν εμοι μενει, καγω εν αυτωι. καθως απεστειλε με ο ζων
πατηρ, καγω ζω δια τον πατερα· και ο τρωγων με κακεινος ζησει δι' εμε.» αυτη δε
εστιν η «αληθης» «βρωσις,» «σαρξ» Χριστου, ητις «λογος» ουσα γεγονε «σαρξ» κατα
το ειρημενον· «και ο λογος σαρξ εγενετο.» οτε δε <φαγοιμεν και> πιοιμεν αυτον,
«και εσκηνωσεν εν ημιν»· επαν δε αναδιδωται, πληρου ται το «εθεασαμεθα την
δοξαν αυτου.» «ουτος εστιν ο 20αρτος20 ο εκ του ουρανου καταβας, ου καθως
εφαγον οι πατερες και απεθανον· ο τρωγων τουτον 20τον αρτον20 ζησει εις τον
αιωνα.» 27.5 ο δε Παυλος «νηπιοις» διαλεγομενος και «κατα ανθρωπον» πε
ριπατουσι Κορινθιοις φησι· «γαλα υμας εποτισα, ου βρωμα· ουπω γαρ εδυνασθε. αλλ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

ουδε ετι νυν δυνασθε· ετι γαρ εστε σαρκινοι» και εν τηι προς Ἑβραιους· «και γεγονατε
χρειαν εχοντες γαλακτος, ου στερεας τροφης. πας γαρ ο μετεχων γαλακτος απειρος
λογου δικαιοσυνης, νηπιος γαρ εστι· τελειων δε εστιν η στερεα τροφη, των δια την
εξιν τα αισθητηρια γεγυμνασμενα εχοντων προς διακρισιν καλου τε και κακου.» εγω
δε ηγουμαι και το «ος μεν πιστευει φαγειν παντα, ο δε ασθενων λαχανα εσθιει» μη
περι σωματικων τροφων αυτωι προη γουμενως λεγεσθαι αλλα περι των τρεφοντων
την ψυχην λογων θεου· του μεν πιστοτατου και τελειοτατου δυναμενου παντων
μετα λαμβανειν, ονπερ δηλοι δια του «ος μεν πιστευει φαγειν παντα,» του δε
ασθενεστερου και ατελεστερου απλουστεροις και μη πανυ ευτονιαν εμποιουσι
μαθημασιν αρκουμενου, οντινα αυτος σημηναι θελων λεγει· «ο δε ασθενων λαχανα
εσθιει.» 27.6 και το παρα τωι Σολομωντι δε εν ταις Παροιμιαις λεγομε νον ηγουμαι
διδασκειν οτι βελτιων ο μη χωρων τα ευτονωτερα και μειζονα των δογματων δια
την απλοτητα (ουκ εσφαλμενα μεντοι γε φρονων) του εντρεχεστερου μεν και
οξυτερου και μειζονως επιβαλλον τος τοις πραγμασι τον δε της ειρηνης και
συμφωνιας των ολων λογον μη τρανουντος. εχει δε ουτως αυτωι η λεξις· «κρεισσων
ξενισμος λαχανων προς φιλιαν και χαριν η μοσχος απο φατνης μετα εχθρας.»
πολλακις γουν απεδεξαμεθα ιδιωτικην και απλουστεραν μετα ευσυνειδησιας
εστιασιν, ξενιζομενοι παρα τοις πλεον ημιν παρα σχειν μη δυναμενοις, ηπερ λογων
υψος επαιρομενων «κατα της γνωσεως του θεου,» μετα πολλης πιθανοτητος
αλλοτριον καταγγελλον του «τον νομον και τους προφητας» δεδωκοτος πατρος του
κυριου ημων Ἰησου δογμα. ινα τοινυν μητε δι' ενδειαν τροφων την ψυχην
νοσησωμεν μητε δια «λιμον λογου κυριου» τωι θεωι αποθανωμεν, 20τον ζωντα
αρτον20, οστις ο αυτος εστι 20τωι επιουσιωι20, πειθομενοι τωι διδασκαλωι σωτηρι
ημων, πιστευοντες και βιουντες δεξιωτερον, αιτωμεν παρα του πατρος. 27.7 τι δε και
το «0επιουσιον20,» ηδη κατανοητεον. πρωτον δε τουτο ιστεον, οτι η λεξις η
«0επιουσιον20» παρ' ουδενι των Ἑλλη νων ουτε των σοφων ωνομασται ουτε εν τηι
των ιδιωτων συνηθειαι τετριπται, αλλ' εοικε πεπλασθαι υπο των ευαγγελιστων.
συνηνε χθησαν γουν ο Ματθαιος και ο Λουκας περι αυτης μηδαμως διαφε ρουσης,
αυτην εξενηνοχοτες. το ομοιον δε και επ' αλλων οι ερμη νευοντες τα Ἑβραικα
πεποιηκασιν. τις γαρ ποτε Ἑλληνων εχρησατο τηι «ενωτιζου» προσηγοριαι η τηι
«ακουτισθητι» αντι του «εις τα ωτα δεξαι» και «ακουσαι ποιει σ<ε>«; ισομοια τηι
«0επιουσιον20» προσηγοριαι εστι παρα Μωυσει γεγραμμενη, υπο θεου ειρημενη·
«υμεις δε εσεσθε μοι» «λαος περιουσιος.» και δοκει μοι εκατερα λεξις παρα την
ουσιαν πεποιησθαι, η μεν 20τον20 εις την ουσιαν συμβαλλομε νον 20αρτον20
δηλουσα, η δε τον περι την ουσιαν καταγινομενον λαον και κοινωνουντα αυτηι
σημαινουσα. 27.8 η μεντοι κυριως ουσια τοις μεν προηγουμενην την των ασω ματων
υποστασιν ειναι φασκουσι νενομισται κατα τα ασωματα, το ειναι βεβαιως εχοντα και
ουτε προσθηκην χωρουντα ουτε αφαιρεσιν πασχοντα (τουτο γαρ ιδιον σωματων,
περι α γινεται η αυξη και η φθισις παρα το ειναι αυτα ρευστα, δεομενα του
υποστηριζοντος επεισιοντος και τρεφοντος· οπερ εαν πλειον εν καιρωι επεισιηι του
αποῤρεοντος, αυξησις γινεται, εαν δε ελαττον, μειωσις· ταχα δε τινα ουδ' ολως το
επεισιον λαμβανοντα εν ακρατωι, ιν' ουτως ειπω, μειωσει γινεται), τοις δε
επακολουθητικην αυτην ειναι νομιζουσι προηγουμενην δε την των σωματων οροι
αυτης ουτοι εισιν· ουσια εστιν η πρωτη των οντων υλη, και εξ ης τα οντα, η των
σωματων υλη, και εξ ης τα σωματα, η των ονομαζομενων, και εξ ης τα ονο
μαζομενα, η το πρωτον υποστατον αποιον η το προυφισταμενον τοις ουσιν η το
πασας δεχομενον τας μεταβολας τε και αλλοιωσεις, αυτο δε αναλλοιωτον κατα τον
ιδιον λογον, η το υπομενον πασαν αλλοι ωσιν και μεταβολην. κατα τουτους δε η
ουσια εστιν αποιος τε και ασχηματιστος κατα τον ιδιον λογον αλλ' ουδε μεγεθος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

αποτεταγμενον εχουσα, πασηι δε εγκειται ποιοτητι καθαπερ ετοιμον τι χωριον.
ποιοτητας δε διατακτικως λεγουσι τας ενεργειας και τας ποιησεις κοινως, εν αις
ειναι τας κινησεις και σχεσεις συμβεβηκεν· ουδε τινος γαρ τουτων κατα τον ιδιον
λογον μετεχειν φασι την ουσιαν, αει δε τινος αυτων αχωριστον ειναι παθει τηνδε,
ουδεν ηττον και επι δεκτην πασων των του ποιουντος ενεργειων, ως αν εκεινο ποιηι
και μεταβαλληι· ο γαρ συνων αυτηι τονος και δι' ολων κεχωρηκως πασης τε
ποιοτητος και των περι αυτην αιτιος αν οικονομιων· δι' ολων τε μεταβλητην και δι'
ολων διαιρετην λεγουσιν ειναι, και πασαν ουσιαν πασηι συγχεισθαι δυνασθαι,
ηνωμενην μεντοι. 27.9 επει δε περι της ουσιας ζητουντες δια «0τον επιουσιον»
«αρτον20» και τον περιουσιον λαον εις το τα σημαινοντα διακριθηναι της ουσιας
ταυτ' ειρηκαμεν, 20αρτος20 δε εν τοις προ τουτων νοητος ην, ον αιτειν ημας εχρην,
αναγκαιον συγγενη 20τωι αρτωι20 την ουσιαν ειναι νοειν· ιν' ωσπερ ο σωματικος
20αρτος20 αναδιδομενος εις το του τρεφομενου σωμα χωρει αυτου εις την ουσιαν,
ουτως «ο ζων» και «εξ ουρανου» καταβεβηκως «0αρτος20» αναδιδομενος εις τον
νουν και την ψυχην μεταδωι της ιδιας δυναμεως τωι εμπαρεσχηκοτι εαυτον τηι απ'
αυτου τροφηι· και ουτως εσται ον αιτουμεν «0αρτον» «επιουσιον20.» και παλιν ον
τροπον κατα την ποιοτητα της «τρο φης,» «στερεας» ουσης και αθληταις
αρμοζουσης η γαλακτωδους τινος και λαχανωδους, εν διαφορωι δυναμει ο
τρεφομενος γινεται, ουτως ακολουθον εστι, του λογου του θεου ητοι ως γαλακτος
παιδιοις αρμοζοντως διδομενου η ως λαχανου ασθενουσιν επιτηδειως η ως σαρκος
αγωνιζομενοις προσ<καιρως>, εκαστον των τρεφομενων κατα την αναλογιαν, ωι
εμπαρεσχεν εαυτον λογωι, τοδε τι η τοδε δυνασθαι και τοιονδε η τοιονδε γινεσθαι.
εστι μεντοι γε τις νομιζομενη τροφη, ουσα δηλητηριος, και ετερα νοσοποιος και
αλλη μηδε αναδοθηναι δυναμενη· απερ παντα κατ' αναλογιαν μετενεκτεον εστι και
επι τας διαφορας των νομιζομενων τροφιμων μαθηματων. 20επιουσιος20 τοινυν
20αρτος20 ο τηι φυσει τηι λογικηι καταλληλοτατος και τηι ουσιαι αυτηι συγγενης,
υγειαν αμα και ευεξιαν και ισχυν περιποιων τηι ψυχηι και της ιδιας αθανασιας
(αθανατος γαρ ο λογος του θεου) μεταδιδους τωι εσθιοντι αυτου. 27.10 ουτος δη ο
20επιουσιος αρτος20 αλλωι ονοματι δοκει μοι εν τηι γραφηι «ξυλον ζωης» ωνομασθαι,
εφ' οπερ ο εκτεινας «την χειρα» και λαβων απ' αυτου «ζησεται εις τον αιωνα.» και
τριτωι ονοματι τουτο το «ξυλον» «σοφια» του θεου ονομαζεται παρα τωι Σολομωντι
δια τουτων· «ξυλον ζωης εστι πασι τοις αντεχομενοις αυτης, και τοις επερειδομενοις
ως επι κυριον ασφαλης.» επει δε και οι αγγελοι σοφιαι τρεφονται θεου, απο της κατα
την αληθειαν μετα σοφιας θεωριας δυναμουμενοι προς το τα ιδια εργα επιτελειν,
λεγεται εν ψαλμοις και τους αγγελους τρεφεσθαι, κοινωνουντων των ανθρωπων
του θεου, οιτινες Ἑβραιοι προσαγορευονται, τοις αγγελοις και οιονει και συνεστιων
αυτοις γινομενων. τοιουτον δε εστι το «0αρτον20 αγγε λων εφαγεν ανθρωπος.» μη
γαρ επι τοσουτον πτωχευσαι ο νους ημων, ως οιηθηναι σωματικου τινος 20αρτου20,
του ιστορουμενου ουρα νοθεν επι τους εξεληλυθοτας την Αιγυπτον καταβεβηκεναι,
τους αγγελους αει μεταλαμβανοντας τρεφεσθαι, τουτου αυτου κεκοινω νηκοτων
των Ἑβραιων τοις αγγελοις, τοις λειτουργικοις του θεου πνευμασιν. 27.11 ουκ
ακαιρον δε ζητουσιν ημιν «0τον επιουσιον» «αρτον20» και το «ξυλον της ζωης» και
την σοφιαν του θεου την τε κοινην αγιων ανθρωπων και αγγελων τροφην επιστησαι
και περι των εν Γενεσει γεγραμμενων τριων ανδρων, καταχθεντων παρα τωι Ἀβρααμ
και μεταλαβοντων πεφυραμενων τριων μετρων «σεμιδαλεως» εις εγκρυφιων
ποιησιν, μη ποτε γυμνως τροπικως ταυτα ειρηται, δυ ναμενων των αγιων
μεταδουναι ποτε τροφης νοητης και λογικης ου μονον ανθρωποις αλλα και
θειοτεραις δυναμεσιν ητοι εις ωφε λειαν αυτων η εις επιδειξιν ων δεδυνηνται
περιποιησαι εαυτοις τρο φιμωτατων, ευφραινομενων και τρεφομενων εν τηι τοιαυτηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

επιδειξει των αγγελων και ετοιμοτερων γινομενων προς το παντι τροπωι συν
εργησαι και προς το εξης συμπνευσαι τηι πλειονων και μειζονων καταληψει του επι
προτεροις παρεσκευασμενου τροφιμοις μαθημασιν, ευφραναντος και, ιν' ουτως
ειπω, αναθρεψαντος αυτους. ου θαυ μαστον δε ει αγγελους τρεφει ανθρωπος, οπου
γε και Χριστος ομο λογει εστως παρα «την θυραν» κρουειν, ιν' εισελθων παρα τον
ανοιξαντα αυτωι δειπνησηι «μετ' αυτου» εκ των εκεινου, μετα ταυτα και αυτος
μεταδωσων των ιδιων τωι προτερον εστιασαντι κατα την ιδιαν δυναμιν τον υιον του
θεου. 27.12 20του20 μεν ουν 20επιουσιου20 ο μεταλαμβανων 20αρτου20 στηριζο
μενος την «καρδιαν» υιος θεου γινεται· «του» δε «δρακοντος» ο μετεχων ουκ αλλος
εστι του νοητου Αιθιοπος, δια τας του «δρακοντος» αρκυς μεταβαλλων και αυτος εις
οφιν, ωστε υπο του λογου ονειδιζομενον αυτον, καν λεγηι βαπτιζεσθαι θελειν,
ακουειν· «οφεις, γεννηματα εχιδνων, τις υπεδειξεν υμιν φυγειν απο της μελλουσης
οργης;» λεγει δε περι του δρακοντειου σωματος υπο των Αιθιοπων εστιωμενου ο
∆αυιδ ταυτα· «συνετριψας τας κεφαλας των δρακοντων επι του υδατος, <συ
συνεθλασας την κεφαλην του δρακοντος,> εδωκας αυτον βρωμα λαοις τοις
Αιθιοψιν.» ει δε μη απεμφαινει, ουσιωδως υφεσ τωτος του υιου του θεου υφεστωτος
δε και του αντικειμενου, εκα τερον αυτων τροφην γινεσθαι τουδε η τουδε, τι
οκνουμεν παρα δεξασθαι επι γε πασων των δυναμεων κρειττονων και χειρονων· και
επι των ανθρωπων το δυνασθαι τρεφεσθαι απο παντων του των ενα εκαστον ημων;
κοινωνειν γουν τωι εκατονταρχωι Κορνηλιωι και τοις αμα συναχθεισιν εν τηι
Καισαρειαι ο Πετρος μελλων μετα δε ταυτα και τοις εθνεσι μεταδωσειν των λογων
του θεου, οραι το «τετταρσιν αρχαις καθιεμενον» ουρανοθεν «σκευος,» «εν ωι»
«παντα τα τετραποδα και ερπετα και θηρια της γης»· οτε και κελευεται «αναστας»
θυσαι και φαγειν, προστασσομενος μετα το παραιτου μενον αυτον ειρηκεναι· συ
οιδας «οτι ουδε ποτε κοινον η ακαθαρτον εισηλθεν εις το στομα μου» «μηδενα
κοινον η ακαθαρτον λεγειν ανθρωπον» τωι τα καθαρθεντα υπο θεου μη δειν υπο
Πετρου κοι νουσθαι· φησι γαρ η λεξις· «α ο θεος εκαθαρισε συ μη κοινου.» ουκουν το
καθαρον βρωμα και το ακαθαρτον κατα τον Μωυσεως νομον εν ονομασιαις
διακρινομενον πλειονων ζυων, την αναφοραν εχον επι τα διαφορα ηθη των
λογικων, διδασκει τουσδε μεν τροφι μους ημιν τυγχανειν τουσδε δε εναντιως εχειν,
εως καθαρισας παν τας ποιησηι τροφιμους ο θεος η τους απο «παντος γενους.» 27.13
τουτων δη ουτως εχοντων και τοσαυτης διαφορας βρωμα των ουσης, εις παρα
παντας τους ειρημενους εστιν ο 20επιουσιος αρτος20, περι ου ευχεσθαι δει, ινα
εκεινου αξιωθωμεν και τρεφομενοι τωι «εν αρχηι» «προς θεον» θεωι λογωι
θεοποιηθωμεν. ερει δε τις το «0επιουσιον20» παρα το επιεναι κατεσχηματισθαι, ωστε
αιτειν ημας κελευεσθαι 20τον αρτον20 τον οικειον του μελλοντος αιωνος, ινα προ
λαβων αυτον ο θεος ηδη ημιν δωρησηται, ωστε το οιονει αυριον δοθησομενον
«0σημερον20» ημιν δοθηναι, «0σημερον20» μεν του ενεσ τωτος αιωνος
λαμβανομενου αυριον δε του μελλοντος. αλλα βελ τιονος ουσης της προτερας
εκδοχης οσον επ' εμοι κριτηι, το περι της «0σημερον20» παρα τωι Ματθαιωι τουτοις
προσκειμενον η 20το «καθ' ημεραν20» παρα τωι Λουκαι γεγραμμενον εξετασωμεν.
εθος δη πολλαχου των γραφων τον παντα αιωνα «0σημερον20» καλεισθαι, ωσπερ εν
τωι «ουτος πατηρ Μωαβιτων εως της 20σημερον20 ημερας» και «ουτος πατηρ
Ἀμμανιτων εως της 20σημερον20 ημερας» και «εφη μισθη ο λογος ουτος παρα
Ἰουδαιοις εως της 20σημερον20,» και εν τοις ψαλμοις· «0σημερον20 εαν της φωνης
αυτου ακουσητε, μη σκληρυνητε τας καρδιας υμων.» εν δε τωι Ἰησου σαφεστατα
ουτω τουτο ειρη ται· «μη αποστητε απο κυριου εν ταις 20σημερον20 ημεραις.» ει δε
«0σημερον20» ο πας ουτος αιων, μη ποτε «εχθες» ο παρεληλυθως εστιν αιων. τουτο
δε εν ψαλμοις και παρα τωι Παυλωι εν τηι προς Ἑβραιους λεγειν υπειληφαμεν, εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ψαλμοις ουτως· «χιλια ετη εν οφθαλμοις σου ωσει ημερα η εχθες, ητις διηλθεν»
(ητις ποτε εστιν η διαβοητος χιλιονταετηρις, <η> ομοιουται τηι «εχθες» ημεραι, δια
φερουσηι της «0σημερον20»), παρα δε τωι αποστολωι γεγραπται· «Ἰησους Χριστος χθες
και 20σημερον20 ο αυτος και εις τους αιωνας.» και ου δεν θαυμαστον τωι θεωι τον
ολον αιωνα της παρ' ημιν μιας ημερας διαστηματος λογον εχειν, εγω δ' οιμαι οτι και
ελαττονος. 27.14 και εξεταστεον ει επι αιωνας αναφερονται οι λογοι των κατα τας
«ημερας» η «μηνας» η «καιρους» η «ενιαυτους» αναγεγραμμενων εορτων η
πανηγυρεων. ει γαρ «σκιαν» εχει «ο νομος των μελλον των,» αναγκη τα πολλα
σαββατα πολλων τινων ημερων ειναι «σκιαν» και τας νουμηνιας δια χρονικων
διαστηματων ενιστασθαι, ουκ οιδα υπο ποιας σεληνης συνοδευουσης τινι ηλιωι
επιτελουμενας. ει δε και «πρωτος» «μην» και δεκατη ημερα «εως τεσσαρεσκαιδεκα
της» και των αζυμων εορτη απο τεσσαρεσκαιδεκατης «εως μιας και εικαδος»
«σκιαν» περιεχει «μελλοντων,» «τις σοφος και» επι τοσου τον θεωι «φιλος,» ως
πλειονων μηνων τον πρωτον ιδειν και την δε κατην αυτου ημεραν και τα εξης; τι δε
με δει λεγειν περι της εορ της των επτα εβδομαδων ημερων και περι του εβδομου
μηνος (ου η νεομηνια ημερα «σαλπιγγων» εστι, «τηι» δε «δεκατηι» «ημερα ιλασ
μου»), τωι μονωι νομοθετησαντι αυτα θεωι εγνωσμενων; τις δε επι τοσουτον τον
Χριστου κεχωρηκε νουν, ως τους εβδομους ενιαυτους της ελευθεριας των Ἑβραιων
οικετων και «της αφεσεως» των χρεων ανεσεως τε απο γεωργιας της αγιας γης
εκλαβειν; εστι δε τις και ανωτερω της δια επτα ετων εορτης ο καλουμενος
Ἰωβηλαιος, ον τινα καν επι ποσον φαντασθηναι ειναι τι τρανως η τους εν αυτωι
νομους πληρωθησομενους αληθινους ουδενος εστι <πλην> του την πατρικην
βουλην περι της εν απασι τοις αιωσι διαταξεως κατα «τα» «ανεξερευνητα» «αυτου»
«κριματα» και τας ανεξιχνιαστους αυτου οδους τεθεωρηκοτος. 27.15 πολλακις δε μοι
επηλθεν απορειν, συγκρουοντι δυο λεξεις αποστολικας, πως συντελεια «αιωνων»
εστιν, εφ' ηι «απαξ» «εις αθε τησιν των αμαρτιων» Ἰησους «πεφανερωται,» ει
μελλουσιν ειναι αιωνες μετα τουτον επερχομενοι. εχουσι δε αι λεξεις αυτου ουτως,
εν μεν τηι προς Ἑβραιους· «νυνι δε απαξ επι συντελειαι των αιωνων εις αθετησιν των
αμαρτιων δια της θυσιας αυτου πεφανερωται,» εν δε τηι προς Ἐφεσιους· «ινα
ενδειξηται εν τοις αιωσι τοις επερχο μενοις το υπερβαλλον πλουτος της χαριτος
αυτου εν χρηστοτητι εφ' ημας.» και περι τηλικουτων στοχαζομενος νομιζω οτι,
ωσπερ συντελεια του ενιαυτου ο τελευταιος εστι μην, μεθ' ον αρχη μηνος ετερου
ενισταται· ουτω μη ποτε, πλειονων αιωνων οιονει ενιαυτον αιωνων
συμπληρουντων, συντελεια εστιν ο ενεστως αιων, μεθ' ον μελλοντες τινες αιωνες
ενστησονται, ων αρχη εστιν ο μελλων, και εν εκεινοις τοις μελλουσιν ενδειξεται ο
θεος τον πλουτον «της χαρι τος αυτου εν χρηστοτητι»· του αμαρτωλοτατου και εις
το αγιον πνευμα δυσφημησαντος κρατουμενου παρα της αμαρτιας εν ολωι τωι
ενεστωτι αιωνι και αρχηθεν μεχρι τελους τωι μελλοντι μετα ταυτα ουκ οιδ' οπως
οικονομησομενου. 27.16 ταυτα τοινυν ο ιδων και τηι διανοιαι αιωνων εβδομαδα, ινα
σαββατισμον τινα αγιον θεωρησηι, εννοησας και αιωνων μηνα, ινα την αγιαν του
θεου ιδηι νουμηνιαν, και αιωνων ενιαυτον, ινα συνι δηι τας του ενιαυτου γε εορτας,
οτε δει «παν αρσενικον» ενωπιον φαινεσθαι «κυριου θεου,» και τηλικουτων αιωνων
τους αναλογον ενιαυτους, ινα το εβδομον αγιον ετος καταλαμβανηι, και αιωνων
εβδοματικους επτα, οπως υμνησηι τον τηλικαυτα νομοθετησαντα, εξε τασας· πως
δυναται μικρολογησαι περι του ελαχιστου μοριου ωρας της του τηλικουτου αιωνος
ημερας και ουχι παντα ποιησει, ινα απο της ενταυθα παρασκευης αξιος γενομενος
του τυχειν 20του επιουσιου αρτου20 εν τηι «0σημερον20» ημεραι λαβηι αυτον και
«0καθ' ημεραν20,» ηδη σαφους εκ των προειρημενων γινομενου του «0καθ'
ημεραν20»; τωι γαρ εξ απειρων επ' απειρον οντι θεωι ου μονον περι της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

«0σημερον20» αλλα και πως του «0καθ' ημεραν20» ο «0σημερον20» ευχομενος, απο
του δυνατου δωρησασθαι «υπερ εκ περισσου ων αιτουμεθα η νοουμεν» λαβειν οιος
τε εσται, ιν' ουτως υπερβολικως ειπω, και τα υπερ «α οφθαλμος ουκ ειδε και» τα
υπερ α «ους ουκ ηκουσε και» τα υπερ α «επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη.» 27.17
και ταυτα δε μοι δοκει αναγκαιοτατα εξητασθαι, ινα το τε «0σημερον20» νοηθηι και
το «0καθ' ημεραν20,» οτε «0τον επιουσιον» «αρτον20» δοθηναι «ημιν» απο του
πατρος αυτου ευχομεθα. ει κατα τελευταιον δε βιβλιον προτερον εξεταζομεν το
«0ημων20,» επει λεγεται ουχι· «0τον αρτον ημων τον επιουσιον δος ημιν
σημερον20» αλλα «0τον αρτον ημων τον επιουσιον διδου ημιν καθ' ημεραν20,»
ομως γε εξεταστεον, πως «0ημων20» εστιν ο 20αρτος20 ουτος. διδασκει δη ο
αποστολος οτι «ειτε ζωη ειτε θανατος ειτε ενεστωτα ειτε μελ λοντα, παντα» των
αγιων εστι· <περι ου> ουκ αναγκαιον επι του παροντος λεγειν. 28.1 «0Και αφες ημιν
τα οφειληματα ημων, ως και ημεις αφηκαμεν τοις οφειλεταις ημων20,» η ως ο
Λουκας· «0και αφες ημιν τας αμαρτιας ημων, και γαρ αυτοι αφηκαμεν παντι
οφειλοντι ημιν20.» περι των 20οφειληματων20 και ο αποστολος λεγει· «αποδοτε
πασι τας οφειλας, τωι τον φορον τον φορον, τωι τον φοβον τον φοβον, τωι το τελος το
τελος, τωι την τιμην την τιμην· μηδενι μηδεν 20οφειλετε20 ει μη το αλληλους
αγαπαν.» 20οφειλο μεν20 τοιγαρουν εχοντες τινα καθηκοντα ου μονον εν τηι δοσει
αλλα και λογωι προσηνει και τοισδε τισι τοις εργοις, αλλα και διαθεσιν τινα τοιανδε
20οφειλομεν20 εχειν προς αυτους. ταυτα δη 20οφειλοντες20 ητοι αποδιδομεν δια
του επιτελειν τα προστασσομενα υπο του θειου νο μου, η τωι καταφρονειν του υγιους
λογου μη αποδιδοντες μενομεν εν τωι 20οφειλειν20. 28.2 το παραπλησιον δε νοητεον
εν τοις προς τους αδελφους 20οφει 28.2 λημασι20, τους τε κατα τον της θεοσεβειας
λογον εν Χριστωι ημιν συναναγεγεννημενους και τους ομομητριους η ομοπατριους
ημιν. εστι τις και προς πολιτας οφειλη και αλλη κοινη προς παντας αν θρωπους, ιδιαι
μεν ξενους ιδιαι δε και ηλικιαν πατερων εχοντας, και αλλη προς τινας, ους ευλογον
ως υιους η ως αδελφους τιμαν. ο ουν τα 20οφειλομενα20 αδελφοις επιτελεισθαι μη
ποιων μενει 20οφειλε της20 ων μη πεποιηκεν. ουτως δε, ει και ανθρωποις απο του
φιλανθρω που της σοφιας πνευματος επιβαλλοντων τινων αφ' ημων ελλειποιμεν,
πλειων γινεται η οφειλη. αλλα και εν τοις εις ημας αυτους 20οφει λομεν20 τωι μεν
σωματι ουτωσι χρησθαι, ουχι εις το κατατριβειν σαρ κας σωματος δια της
φιληδονιας· 20οφειλομεν20 δε και τηι ψυχηι τηνδε την επιμελειαν προσαγειν και του
νου της οξυτητος προνοιαν ποι εισθαι του τε λογου, ιν' ακεντρος και ωφελιμος ηι και
μηδαμως αρ γος. επαν δη και τα εις ημας υφ' ημων αυτων 20οφειλομενα20 μη
πραττωμεν, βαρυτερον ημιν το οφλημα γινεται. 28.3 και επι τουτοις πασι το υπερ
παντα «ποιημα» και πλασμα οντες του θεου 20οφειλομεν20 τινα διαθεσιν συζειν
προς αυτον και αγαπην την «εξ ολης καρδιας» «και εξ ολης ισχυος» «και εξ ολης
διανοιας»· ατινα εαν μη κατορθωσωμεν, 20οφειλεται20 μενομεν θεου,
αμαρτανοντες εις κυριον. και τις επι τουτοις ευξεται περι ημων; «εαν» γαρ «αμαρ
τανων αμαρτηι ανηρ εις ανδρα, και προσευξονται περι αυτου· εαν <δε> εις κυριον
αμαρτηι, τις προσευξεται περι αυτου;» ως φησιν εν τηι πρωτηι των Βασιλειων ο Ἠλει.
αλλα και Χριστου ωνησαμενου ημας τωι ιδιωι αιματι 20οφειλεται20 εσμεν, ωσπερ και
πας οικετης του ωνησαμενου εστιν 20οφειλετης20 του τοσουδε δοθεντος υπερ αυτου
χρη ματος. εστι τις ημιν και προς «το αγιον πνευμα» οφειλη, αποδι δομενη, οτε ου
λυπουμεν αυτο, «εν ωι» εσφραγισθημεν «εις ημεραν απολυτρωσεως,» και μη
λυπουντες αυτο φερομεν τους καρπους, ους απαιτουμεθα, συνοντος αυτου ημιν και
ζωιοποιουντος ημων την ψυχην. ει και μη ισμεν δε επιμελως, τις ο εκαστου ημων
αγγελος βλεπων «του εν ουρανοις» «πατρος» «το προσωπον,» αλλα φανερον γε
επισκοπησαντι εκαστωι ημων γινεται οτι κακεινωι 20οφειλεται20 τινων εσμεν. ει δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

και εν θεατρωι εσμεν κοσμου και αγγελων και ανθρωπων, ιστεον οτι, ωσπερ ο εν
θεατρωι 20οφειλετης20 εστι του ταδε τινα ειπειν η ποιησαι εν οψει των θεατων, απερ
μη πραξας τις ως το παν υβρισας θεατρον κολαζεται· ουτως και ημεις «τωι» ολωι
«κοσμωι» «και» τοις πασιν «αγγελοις» τωι τε των ανθρωπων γενει 20οφειλομεν20
ταυτα, α βουληθεντες απο της σοφιας μαθησομεθα. 28.4 χωρις δε τουτων
καθολικωτερων οντων εστι τις χηρας προ νοουμενης υπο της εκκλησιας οφειλη και
ετερα διακονου και αλλη πρεσβυτερου, και επισκοπου δε οφειλη βαρυτατη εστιν,
απαιτουμενη υπο του της ολης εκκλησιας σωτηρος και εκδικουμενη, ει μη απο
διδοιτο. ηδη δε ο αποστολος οφειλην τινα κοινην ωνομασεν αν δρος και γυναικος
λεγων· «τηι γυναικι ο ανηρ την οφειλην αποδι δοτω, ομοιως και η γυνη τωι ανδρι»·
και επιφερει· «μη αποστερειτε αλληλους.» και τι με δει λεγειν, παρον τα εαυτων
αναλεγεσθαι εκ των ειρημενων τους εντυγχανοντας τηιδε τηι γραφηι, οσα
20οφειλοντες20 ητοι μη αποδιδοντες κατασχεθησομεθα η αποδιδοντες
ελευθερωθησο μεθα; πλην ουκ εστιν εν τωι βιωι οντα πασης ωρας νυκτος και ημε ρας
μη 20οφειλειν20. 28.5 αλλ' εν τωι 20οφειλειν20 ητοι αποδιδωσι τις η αποστερει την
οφειλην· και δυνατον γε εν τωι βιωι αποδιδοναι, δυνατον δε και αποστερειν. και τινες
μεν ουδενι 20οφειλουσιν20 ουδεν· τινες δε τα πλειστα αποτιννυντες <ολιγα
20οφειλουσι20, τινες δε> ολιγα αποδιδοντες τα πλειονα 20οφειλουσι20· και ταχα
εστιν ο μηδεν αποδιδους αλλα παντα 20οφειλων20. και ο αποδιδους μεντοι γε
παντα, ωστε μηδεν 20οφειλειν20, χρονωι ποτε τουτο κατορθοι, δεομενος αφεσεως
περι των προτερων οφειλων· ηστινος αφεσεως ευλογως δυναται τυχειν ο
φιλοτιμησα μενος απο τινος χρονου τοιουτος γενεσθαι, ωστε μηδεν 20οφειλειν20
των επιβαλλοντων ως ουκ αποδιδομενων. αυται δε αι παρανομοι ενεργειαι, εν τωι
ηγεμονικωι τυπουμεναι, «το καθ' ημων» γινονται «χειρογραφον,» αφ' ου
δικασθησομεθα, δικην βιβλων των υπο παν των, ιν' ουτως ειπω,
κεχειρογραφημενων προαχθησομενων, οτε «παν τες παραστησομεθα τωι βηματι»
«του Χριστου, ινα κομισηται εκαστος τα δια του σωματος προς α επραξεν, ειτε
αγαθον ειτε φαυλον.» κατα ταυτας τας οφειλας και το εν ταις Παροιμιαις λεγεται·
«μη διδου σεαυτον εις εγγυην ο αισχυνομενος προσωπον· ει γαρ ουχ εξει ποθεν
αποδωσει, ληψονται το σον στρωμα το υπο τας πλευ ρας σου.» 28.6 ει δε τοσουτοις
20οφειλομεν20, παντως και ημιν τινες 20οφειλου σιν20· οι μεν γαρ 20οφειλουσιν20
ημιν ως ανθρωποις οι δε ως πολιταις, αλλοι δε ως πατρασι και τινες ως υιοις, και
μετα τουτους ως ανδρασι γυναικες η ως φιλοις φιλοι. επαν ουν απο των πλειστων
ημιν 20οφει λετων20 ασθενεστερον τινες περι την αποδοσιν των προς ημας καθη
κοντων αναστραφωσι, φιλανθρωποτερον ποιησομεν αμνησικακως ενεχθεντες προς
αυτους και ιδιων μεμνημενοι οφειλων, οσας πολ λακις παραλελοιπαμεν ου μονον
προς ανθρωπους αλλα και προς αυτον τον θεον. μεμνημενοι γαρ ων 20οφειλεται20
οντες ουκ αποδεδω καμεν αλλα απεστερησαμεν παραδραμοντος του χρονου, εν ωι
εχρην ημας ταδε τινα προς τον πλησιον πεποιηκεναι, πραιοτεροι εσομεθα προς τους
και ημιν οφλησαντας και μη αποδεδωκοτας την οφειλην· και μαλιστα εαν μη
επιλανθανωμεθα των εις το θειον ημιν παρα νενομημενων και της «εις το υψος»
αδικιας ημιν λελαλημενης ητοι κατα αγνοιαν της αληθειας η κατα δυσαρεστησιν
την προς τα συμ βαντα ημιν περιστατικα. 28.7 ει δε μη βουλομεθα πραιοτεροι
γινεσθαι προς τους ημιν οφλησαντας, πεισομεθα τα του τα «εκατον δηναρια» τωι
ομοδουλωι μη συγχωρησαντος, οντινα προσυγχωρηθεντα κατα την κειμενην εν τωι
ευαγγελιωι παραβολην ενειλησας εκπρασσει ο δεσποτης τα προ συγκεχωρημενα,
λεγων αυτωι· «πονηρε δουλε και οκνηρε,» «ουκ εδει ελεησαι σε τον συνδουλον σου,
ως καγω σε ηλεησα;» βαλετε αυτον «εις» την «φυλακην,» «εως αποδωι παν το
20οφειλομενον20.» επιφερει δε τουτοις ο κυριος· «ουτως και υμιν ο πατηρ ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ουρανιος ποιησει, εαν μη 20αφητε20 εκαστος τωι αδελφωι αυτου απο των καρδιων
υμων.» λεγουσι μεντοι γε μετανοειν τοις εις ημας ημαρτηκοσιν 20αφετεον20, καν
πολλακις τουτο ο 20οφειλετης20 ημων ποιηι «εαν» γαρ «επτακις της ημερας
αμαρτηι,» φησιν, «εις σε» «ο αδελφος σου» «και επτακις επι στρεψηι λεγων· μετανοω,
20αφησεις20 αυτωι.» ουχ ημεις δε χαλεποι προς τους μη μετανοουντας, αλλ' εαυτοις
οι τοιουτοι εισι πονηροι· «ο» γαρ «απωθουμενος παιδειαν μισει εαυτον»· πλην και
επι των τοι ουτων την θεραπειαν παντι τροπωι ζητητεον εγγενεσθαι τωι τα παντα
διαστραφεντι, ως μηδε συναισθεσθαι των ιδιων κακων με θυειν δε μεθην
ολεθριωτεραν της «απο οινου,» την απο του σκο τισμου της κακιας. 28.8 ο δε Λουκας
ειπων· «0αφες ημιν τας αμαρτιας ημων20» 28.8 (επει τα αμαρτηματα 20οφειλοντων
ημων20 και μη αποδιδοντων συν ισταται) το αυτο λεγει τωι Ματθαιωι, οστις ουκ
εοικε χωραν δι δοναι τωι βουλομενωι μετανοουσιν 20αφιεναι20 τοις 20οφειλουσι20
μονον, λεγων υπο του σωτηρος νενομοθετησθαι το ημας δειν εν τηι ευχηι
προστιθεναι· «0και γαρ αυτοι αφιεμεν παντι οφειλοντι ημιν20.» παντες μεντοι γε
εξουσιαν <εχομεν> 20αφιεναι20 τα εις ημας ημαρτημενα· οπερ δηλον εστιν εκ τε του
«0ως και ημεις αφιεμεν τοις οφει λεταις ημων20» και εκ του «0και γαρ αυτοι
αφιεμεν παντι οφει λοντι ημιν20.» ο δε εμπνευσθεις υπο του Ἰησου ως οι αποστολοι
και «απο των καρπων» γινωσκεσθαι δυναμενος, ως χωρησας το πνευμα το αγιον και
γενομενος πνευματικος τωι υπο του πνευματος αγεσθαι τροπον υιου θεου εφ'
εκαστον των κατα λογον πρακτεων, 20αφιησιν20 α εαν 20αφηι ο θεος20 και κρατει
τα ανιατα των αμαρτηματων, υπηρετων ωσπερ οι προφηται εν τωι λεγειν ου τα ιδια
αλλα τα του θειου βουληματος τωι θεωι ουτω και αυτος τωι μονωι εξουσιαν εχοντι
20αφιεναι20 θεωι. 28.9 εχουσι δε εν τωι κατα Ἰωαννην ευαγγελιωι αι περι της των
αποστολων γινομενης αφεσεως φωναι ουτως· «λαβετε πνευμα αγιον· αν τινων
20αφητε τας αμαρτιας, αφιενται20 αυτοις· αν τινων κρα τητε, κεκρατηνται.» ει δε τις
αβασανιστως εκλαμβανει ταυτα, εγκα λεσαι τις αν τοις αποστολοις μη πασιν
20αφιεισιν20, ινα πασιν 20αφεθηι20, αλλα «τινων» «0τας αμαρτιας20» κρατουσιν, ως
δι' αυτους και παρα θεωι κρατεισθαι αυτας. χρησιμον δε παραδειγμα απο του νομου
λαβειν προς το νοηθηναι την δι' ανθρωπων αφεσιν υπο θεου γινο μενην ανθρωποις
αμαρτηματων. οι κατα νομον ιερεις κωλυονται περι τινων προσφερειν
αμαρτηματων θυσιαν, ινα 20αφεθηι20 τοις, περι ων αι θυσιαι, τα πλημμεληματα. και
ου δη που την περι τινων εξουσιαν ο ιερευς ακουσιων η πλημμεληματων αναφοραν
εχων ηδη και περι μοιχειας η εκουσιου φονου η τινος αλλου χαλεπωτερου
πταισματος προσφερει «ολοκαυτωμα και περι αμαρτιας.» ουτω τοι γαρουν και οι
αποστολοι και οι τοις αποστολοις ωμοιωμενοι, ιερεις οντες κατα τον «μεγαν»
«αρχιερεα,» επιστημην λαβοντες της του θεου θεραπειας, ισασιν, υπο του πνευματος
διδασκομενοι, περι ων χρη αναφερειν θυσιας αμαρτηματων και ποτε και τινα
τροπον, και γι νωσκουσι, περι ων ου χρη τουτο ποιειν. ο γουν ιερευς Ἠλει αμαρ
τανοντας επισταμενος τους υιους Ὀφνει και Φινεες, ως μηδεν δυνα μενος εις αφεσιν
αμαρτηματων αυτοις συνεργησαι, και το απογινω σκειν τουτ' εσεσθαι ομολογει δι'
ων φησιν· «εαν αμαρτανων αμαρτηι ανηρ εις ανδρα, και προσευξονται περι αυτου·
εαν δε εις κυριον αμαρτηι, τις προσευξεται περι αυτου;» 28.10 ουκ οιδ' οπως εαυτοις
τινες επιτρεψαντες τα υπερ την ιερατι κην αξιαν, ταχα μηδε ακριβουντες την
ιερατικην επιστημην, αυχουσιν ως δυναμενοι και ειδωλολατρειας συγχωρειν
μοιχειας τε και πορνειας 20αφιεναι20, ως δια της ευχης αυτων περι των ταυτα
τετολμηκοτων λυομενης και 20της20 «προς θανατον» 20αμαρτιας20· ου γαρ
αναγινωσκουσι το «εστιν 20αμαρτια20 προς θανατον· ου περι εκεινης λεγω ινα τις
ερω τησηι.» ουκ αποσιωπητεον και τον ανδρειοτατον Ἰωβ περι των υιων
αναφεροντα θυσιαν, λεγοντα· «μη ποτε οι υιοι μου εν τηι διανοιαι αυτων κακα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

ενενοησαν προς θεον»· περι γαρ δισταζομενων ει ημαρ τηται, και ταυτα ουδε μεχρι
των χειλεων εφθακοτων, αναφερει την θυσιαν. 29.1 «0Και μη εισενεγκηις ημας εις
πειρασμον, αλλα ρυσαι ημας απο του πονηρου»· το δε «αλλα ρυσαι ημας απο του
πονηρου20» παρα τωι Λουκαι σεσιωπηται. ει μη αδυνατα προσ ταττει ο σωτηρ ημας
ευχεσθαι, ζητησεως μοι αξιον φαινεται, πως κελευομεθα, παντος του επι γης
ανθρωπων βιου πειρατηριου οντος, προσευχεσθαι μη εισελθειν «0εις πειρασμον20.»
ηι γαρ εσμεν επι γης περικειμενοι την στρατευομενην σαρκα «κατα του πνευματος,»
ης «το φρονημα» «εχθρα» εστιν «εις θεον,» μηδαμως δυναμενης υποτασσεσ θαι «τωι
νομωι του θεου,» εν 20πειρασμωι20 εσμεν. 29.2 οτι δε «πειρατηριον» πας «ο» «επι
γης» ανθρωπινος «βιος,» απο του Ἰωβ μεμαθηκαμεν δια τουτων· «ποτερον ουχι
πειρατηριον εστιν ο βιος των ανθρωπων επι γης;» και απο του επτακαιδεκατου
ψαλμου το αυτο δηλουται εν τωι· «εν σοι ρυσθησομαι απο πειρατηριου.» αλλα και ο
Παυλος Κορινθιοις γραφων ουχι το μη πειραζεσθαι αλλα το μη παρα δυναμιν
πειραζεσθαι φησι χαριζεσθαι τον θεον, λεγων· «0πειρασμος20 υμας ουκ ειληφεν ει
μη ανθρωπινος· πιστος δε ο θεος, <ος> ουκ εασει υμας πειρασθηναι υπερ ο δυνασθε,
αλλα ποιησει συν τωι 20πειρασμωι20 και την εκβασιν του δυνασθαι υπενεγκειν.» ειτε
γαρ «η παλη» «εστι» «προς» την επιθυμουσαν η στρατευομενην «κατα του πνευ
ματος» «σαρκα» η προς την ψυχην «πασης σαρκος» (ητις εστιν ομωνυ μως ωι
εγκατοικει σωματι το ηγεμονικον, ο καλειται καρδια), οποια εστιν «η παλη» τοις
τους ανθρωπινους πειραζομενοις 20πειρασμους20, ειτε ως διαβεβηκοσι και
τελεωτεροις αθληταις, ουκετι «προς αιμα και σαρκα» παλαιουσιν ουδε εν τοις
ανθρωπινοις 20πειρασμοις20 εξεταζομε νοις, ους καταπεπατηκασιν ηδη, «προς τας
αρχας και τας εξουσιας και τους κοσμοκρατορας του σκοτους τουτου και τα
πνευματικα της πονη ριας» εστιν ημιν τα αγωνισματα, του πειραζεσθαι ουκ
απηλλαγμεθα. 29.3 πως ουν κελευει ημας ο σωτηρ ευχεσθαι μη εισελθειν «0εις
πειρασμον20,» πειραζοντος πως παντας του θεου; «μνησθητε» γαρ, φησιν η Ἰουδαια
[ει] ου προς τους τοτε πρεσβυτερους μονον αλλα και προς παντας τους
εντυγχανοντας αυτης τηι γραφηι, «οσα εποιησε μετα Ἀβρααμ, και οσα επειρασε τον
Ἰσαακ, και οσα εγενετο τωι Ἰακωβεν Μεσοποταμιαι της Συριας, ποιμαινοντι Λαβαν τα
προβατα του αδελφου της μητρος αυτου· ου γαρ καθως εκεινους επυρωσεν εις
ετασμον καρδιας αυτων, και ημας εκδικει ο εις νουθετησιν μαστιγων κυριος τους
εγγιζοντας αυτωι.» και ως καθολικον δε αποφαινεται περι παντων δικαιων ο μεν
∆αυιδ λεγων· «πολλαι αι θλιψεις των δικαιων,» ο δε αποστολος εν ταις Πραξεσιν·
«οτι δια πολλων θλιψεων δει ημας εισελθειν εις την βασιλειαν του θεου.» 29.4 και
εαν μη συνωμεν το τους πολλους λανθανον περι του μη εισελθειν «0εις
πειρασμον20» προσευχεσθαι, ωρα λεγειν οτι οι αποσ τολοι ευχομενοι ουκ
επηκουοντο, μυρια οσα εν παντι τωι χρονωι εαυτων πεπονθοτες, «εν κοποις
περισσοτερως εν πληγαις περισσοτε ρως εν φυλακαις υπερβαλλοντως εν θανατοις
πολλακις,» ο δε Παυ λος ιδιαι «υπο Ἰουδαιων πεντακις τεσσαρακοντα παρα μιαν»
ειληφε, «τρις» εῤραβδισθη, «απαξ» ελιθασθη, «τρις» εναυαγησε, «νυχθημερον εν τωι
βυθωι» πεποιηκεν, ανθρωπος «εν παντι» θλιβομενος και απο ρουμενος και
διωκομενος και καταβαλλομενος ομολογων τε το· «αχρι της αρτι ωρας πεινωμεν και
διψωμεν και γυμνητευομεν και κολαφιζομεθα και αστατουμεν και κοπιωμεν
εργαζομενοι ταις ιδιαις χερσι· λοιδορουμενοι ευλογουμεν, διωκομενοι ανεχομεθα,
βλασφημου μενοι παρακαλουμεν.» των δε αποστολων εν τωι ευχεσθαι μη επιτε
τευχοτων, τις ελπις των υποδεεστερων τινι παρ' εκεινους ευχομενωι επηκοου θεου
τυχειν; 29.5 το δε εν τωι εικοστωι πεμπτωι ψαλμωι· «δοκιμασον με, κυριε, και πειρασον
με, πυρωσον τους νεφρους μου και την καρδιαν μου» ευλογως τις υποληψεται των
μη ακριβουντων, τι το βουλημα της προσταξεως του σωτηρος, εναντιως γεγονεναι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

οις ο κυριος ημων περι ευχης εδιδαξε. ποτε δε τις νενομικεν ειναι εξω
20πειρασμων20 ανθρω πους, ων ᾔδει τον λογον συμπεπληρωκως; και ποιος καιρος
εστιν, εν ωι ως μη αγωνιζομενος περι του μη αμαρτησεσθαι καταπεφρο νηκε; πενεται
τις; ευλαβεισθω, μη ποτε κλεψας ομοσηι «το ονομα του θεου»· αλλα πλουτει; μη
καταφρονειτω· δυναται γαρ «πλησθεις ψευδης» γενεσθαι και επαρθεις ειπειν· «τις
με οραι;» ουδε Παυλος γουν πλουτων «εν παντι λογωι και πασηι γνωσει» κινδυνου
απηλλα κται του ως επι τουτοις εν τωι υπεραιρεσθαι αμαρτανειν, αλλα δειται
σκολοπος του σατανα κολαφιζοντος αυτον, «ινα μη» υπεραιρηται. καν συνειδηι τις
εαυτωι τα κρειττονα και αναπτερωθηι απο των κακων, αναγινωσκετω το ειρημενον
εν τηι δευτεραι των Παραλειπομενων περι Ἐζεκιου, οστις πεπτωκεναι λεγεται «απο
του υψους της καρδιας αυτου.»
29.6 ει δε, επει μη πλειονα περι του πενητος ειρηκαμεν, καταφρο νει τις, ως μη
20πειρασμου20 του περι της πενιας, ιστω οτι ο επιβου λευων επιβουλευει υπερ «του
καταβαλειν πτωχον και πενητα,» και μαλιστα επει κατα τον Σολομωντα. «ο πτωχος
ουχ υφισταται απει λην.» τι δε δει λεγειν, οσοι δια τον σωματικον πλουτον, μη
καλως αυτον οικονομησαντες, την μετα του εν τωι ευαγγελιωι πλουσιου χωραν εν τηι
κολασει ειληφασι, και οσοι αγεννως την πενιαν φεροντες, δου λοπρεπεστερον και
ταπεινοτερον η κατα τα εν τοις «αγιοις» πρεποντα αναστρεφομενοι, της επουρανιου
ελπιδος αποπεπτωκασιν; ουδε οι μεταξυ δε τουτων καθ' εκατερον, πλουτον και
πενιαν, του κατα την συμμετρον κτησιν αμαρτανειν παντως εισιν απηλλαγμενοι.
29.7 αλλα υγιαινων τωι σωματι και ευεκτων εξω παντος 20πειρασ μου20 κατ' αυτο το
υγιαινειν και ευεκτειν υπολαμβανει τυγχανειν· και τινων αλλων η των
ευεκτουντων και υγιαινοντων εστιν αμαρτημα το φθειρειν «τον ναον του θεου,» ου
τολμησει τις δια το εκκεισθαι πασι σαφως τα κατα τον τοπον ειπειν. νοσων δε τις
τους εις το φθειρειν «τον ναον του θεου» [τις] ερεθισμους εκπεφευγε, σχολαζων
κατ' εκεινο καιρου και πανυ τι δεχομενος τους περι των ακαθαρτων πραγματων
λογισμους; αλλ' οσα παρα τουτους ταραττει αυτον, εαν μη «πασηι φυλακηι» τηρηι την
«καρδιαν,» τι δει και λεγειν; πολλοι γαρ υπο των πονων νικωμενοι και ανδρειως
νοσους φερειν ουκ επισ ταμενοι μαλλον την ψυχην ηλεγχθησαν τοτε νενοσηκοτες η
τα σω ματα· πολλοι δε και δια το φευγειν την αδοξιαν, επαισχυνομενοι το Χριστου
ευγενως ονομα φερειν, εις αισχυνην αιωνιον καταπεπ τωκασιν. 29.8 αλλ' οιεται τις
αναπαυεσθαι ως μη πειραζομενος, οτε δεδο ξασται παρα τοις ανθρωποις· και πως ου
χαλεπον το «απεχουσι τον μισθον» απο «των ανθρωπων,» απαγγελλομενον τοις
επαιρομενοις ως επ' αγαθωι τηι παρα τοις πολλοις δοξηι; πως δ' ουκ επιπληκτικον το
«πως δυνασθε υμεις πιστευσαι, δοξαν παρ' αλληλων λαμβανοντες, και την δοξαν
την παρα του μονου θεου ου ζητειτε;» και τι με δει καταλεγειν τα των νομιζομενων
ευγενων εν υπερηφανιαι πταισματα και των λεγομενων δυσγενων δια το
ανεπιστημον την προς τους υπερεχειν νομιζομενους υποπτωσιν θωπευτικην,
αφιστασαν θεου τους γνησιαν μεν φιλιαν ουκ εχοντας το δε καλλιστον των εν
ανθρωποις, την αγαπην, υποκρινομενους; 29.9 πας τοινυν «ο βιος,» καθως
προειρηται, του «ανθρωπου επι της γης» «εστι» «πειρατηριον»· διοπερ ευχωμεθα
20ρυσθηναι20 πειρα τηριου, ουκ εν τωι μη πειραζεσθαι (τουτο γαρ αμηχανον,
μαλιστα τοις «επι γης») αλλα εν τωι μη ηττασθαι πειραζομενους. τον δε ηττωμενον
εν τωι πειραζεσθαι εισερχεσθαι «εις» τον «0πειρασμον20,» ενεχομενον τοις δικτυοις
αυτου, υπολαμβανω· εις απερ δικτυα δια τους προκατειλημμενους εν αυτοις
εισελθων ο σωτηρ, «εκκυπτων δια των δικτυων» κατα το εν τωι Ἄισματι των
ᾀσματων ειρημενον, «αποκρινεται» τοις προκατειλημμενοις υπ' αυτων και
εισελθουσιν «0εις» τον «πειρασμον20,» «και λεγει» ουσι νυμφηι αυτου· «αναστα,
ελθε η πλησιον μου, καλη μου, περιστερα μου.» προσθησω δε εις το πει ρασθηναι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

παντα καιρον 20πειρασμου20 ειναι τοις ανθρωποις και ταυτα· ουδε ο τον νομον του
θεου μελετων «ημερας και νυκτος» και α σκων κατορθωσαι το ειρημενον· «στομα
δικαιου μελετησει σοφιαν» του πειραζεσθαι απηλλακται. 29.10 οσοι γουν
παρεκδεξαμενοι εν τωι ανατεθεικεναι αυτους τηι εξετασει των θειων γραφων τα εν
νομωι και προφηταις απηγγελμενα αθεοις και ασεβεσι δογμασιν εαυτους
ανατεθεικασιν <η> ηλιθιοις και γελοιοις, τι δει και λεγειν, των δοκουντων τωι της
αμελειας των ανα γνωσματων εγκληματι μη ειναι ενοχων μυριων οσων τα τοιαυτα
πταιοντων; το δ' αυτο και επι των αποστολικων και ευαγγελικων αναγνωσματων
πολλοι πεπονθασι, δια τας ιδιας ανοιας αναπλαττον τες ετερον παρα τον
θεολογουμενον και κατα την αληθειαν νενοη μενον τοις αγιοις υιον η πατερα. ο γαρ
μη τα αληθη φρονων περι θεου η Χριστου αυτου του μεν αληθινου αποπεπτωκε
θεου και του μονογενους αυτου· ον δε ανεπλασεν η ανοια αυτου, νομιζουσα ειναι
πατερα και υιον, ουκ οντως προσκυνει, τουτο παθων δια το τον εν τωι αναγινωσκειν
τα αγια 20πειρασμον20 μη νενοηκεναι μηδε ως προς αγωνα και τοτε αυτωι
ενεστηκοτα οπλισαμενος και στας. 29.11 χρη τοινυν ευχεσθαι ουχ ινα μη
πειρασθωμεν (τουτο γαρ αδυνατον) αλλ' ινα μη υπο του 20πειρασμου20
περιβληθωμεν, οπερ πα σχουσιν οι ενεχομενοι αυτωι και νενικημενοι. επει ουν εξω
μεν της ευχης γεγραπται «μη εισελθειν 20εις πειρασμον20,» οπερ εκ των ειρημενων
δυναται πως ειναι σαφες, εν δε τηι ευχηι λεγειν ημας δει· «0μη εισενεγκηις ημας εις
πειρασμον20» τωι πατρι θεωι· αξιον ιδειν, πως χρη νοειν τον θεον εισαγειν τον μη
ευξαμενον η τον μη επα κουομενον «0εις20» τον «0πειρασμον20.» απεμφαινει γαρ,
του νικωμενου εισερχομενου «0εις20» τον «0πειρασμον20», τον θεον νομιζειν
εισαγειν τινα «0εις πειρασμον20,» οιονει τωι νικασθαι αυτον παραδοντα. η δ' αυτη
απεμφασις περιμενει και τον οπως ποτε εξηγουμενον το «ευχεσθε 20μη20 εισελθειν
20εις πειρασμον20.» ει γαρ κακον το εμπεσειν «0εις πειρασ μον20,» οπερ ινα μη
παθωμεν ευχομεθα, πως ουκ ατοπον νοειν τον αγαθον θεον, μη δυναμενον
«καρπους» φερειν «πονηρους,» περιβαλ λειν τινα τοις κακοις; 29.12 χρησιμον ουν
εις ταυτα παραθεσθαι τα εν τηι προς Ῥωμαι ους υπο του Παυλου ειρημενα τουτον τον
τροπον· «φασκοντες ειναι σοφοι εμωρανθησαν, και ηλλαξαν την δοξαν του
αφθαρτου θεου εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου και πετεινων και
τετραποδων και ερπετων. διο παρεδωκεν αυτους ο θεος εν ταις επιθυμιαις των
καρδιων αυτων εις ακαθαρσιαν, του ατιμαζεσθαι τα σωματα αυτων εν εαυτοις,» και
μετ' ολιγα· «δια τουτο παρεδωκεν αυτους ο θεος εις παθη ατιμιας· αι τε γαρ θηλειαι
αυτων μετηλλαξαν την φυσικην χρησιν εις την παρα φυσιν· ομοιως και οι αρσενες
αφεντες την φυσι κην χρησιν της θηλειας εξεκαυθησαν» και τα εξης· και παλιν μετ'
ολιγα· «και καθως ουκ εδοκιμασαν τον θεον εχειν εν επιγνωσει, παρε δωκεν αυτους
ο θεος εις αδοκιμον νουν, ποιειν τα μη καθηκοντα.» πλην ταυτα παντα προσεκτεον
τοις διακοπτουσι την θεοτητα, και λεκτεον προς αυτους, ετερον νομιζοντας ειναι
τον αγαθον πατερα του κυριου ημων παρα τον του νομου θεον, ει ο αγαθος θεος τον
μη τυγχανοντα της ευχης εισαγει «0εις πειρασμον20,» και ει ο πατηρ του κυριου
παραδιδωσιν «εν ταις επιθυμιαις των καρδιων» τους προημαρτηκοτας τι «εις
ακαθαρσιαν, του ατιμαζεσθαι τα σωματα αυτων εν αυτοις,» και ει, ως αυτοι φασι,
του κρινειν και κολαζειν απηλλαγμενος παραδιδωσιν «εις παθη ατιμιας» και «εις
αδοκιμον νουν, ποιειν τα μη καθηκοντα,» ουκ αν «εν ταις επιθυμιαις των καρ διων
εαυτων» γεγενημενων των μη παραδοθεντων αυταις υπο του θεου, ουδ' αν παθεσιν
«ατιμιας» υποπεπτωκοτων των μη υπο του θεου παραδοθεντων αυτοις, ουδ' αν «εις
αδοκιμον νουν» καταπιπτοντων χωρις του παραδιδοσθαι αυτωι υπο θεου τους ουτω
καταδικασθεντας; 29.13 εκεινους μεν ουν ευ οιδα οτι σφοδρα ταραξει ταυτα, δια
τουτο αλλον αναπλασαντας παρα τον ποιητην ουρανου και γης θεον, επει πολλα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

τοιαυτα ευρισκοντες εν τωι νομωι και τοις προφηταις προσεκοψαν ως ουκ αγαθωι τωι
τοιαυτας προφερομενωι φωνας· ημιν δε ηδη δια τα επαπορηθεντα περι του «0μη
εισενεγκηις εις πει ρασμον ημας20,» δι' απερ και τας αποστολικας λεξεις παρεθεμεθα,
θεωρητεον ει και ημεις ευρισκομεν αξιολογους των απεμφασεων λυσεις. ηγουμαι δη
τον θεον εκαστην λογικην οικονομειν ψυχην, αφο ρωντα εις την αΐδιον αυτης ζωην,
αει εχουσαν το αυτεξουσιον και παρα την ιδιαν αιτιαν ητοι εν τοις κρειττοσι κατ'
επαναβασιν εως της ακροτητος των αγαθων γινομενην <η> καταβαινουσαν
διαφορως εξ απροσεξιας επι την τοσηνδε η τοσηνδε της κακιας χυσιν. επει ουν η
ταχεια θεραπεια και συντομωτερα καταφρονησιν τισιν εμποιει των, εις α
εμπεπτωκασι, νοσηματων ως ευθεραπευτων, ωστε και δευτερον αν μετα το υγιασθαι
τοις αυτοις περιπεσειν, ευλογως επι των τοιουτων περιοψεται την επι τι κακιαν
αυξουσαν, και επι πλεισ τον χεομενην εν αυτοις ανιατον υπερορων, ινα τωι
προσδιατριψαι τωι κακωι και εμφορηθηναι ης επιθυμουσιν αμαρτιας κορεσθεντες αισ
θηθωσι της βλαβης, και μισησαντες οπερ προτερον απεδεξαντο δυνηθωσι
θεραπευθεντες βεβαιοτερον ονασθαι της εν τωι θεραπευ θηναι υπαρχουσης υγειας
των ψυχων αυτοις· οιον «ο επιμικτος» ποτε εν τοις υιοις Ἰσραηλ «επεθυμησαν
επιθυμιαν, και καθισαντες εκλαιον και οι υιοι Ἰσραηλ και ειπαν· τις ημας ψωμιει
κρεα; εμνησ θημεν τους ιχθυας, ους ησθιομεν δωρεαν εν Αιγυπτωι, και τους σικυους
και τους πεπονας και τα πρασα και τα κρομμυα και τα σκοροδα· νυνι δε η ψυχη ημων
καταξηρος, ουδεν πλην εις το μαννα οι οφθαλμοι ημων.» ειτα μετ' ολιγα λεγεται·
«και ηκουσε Μωυσης κλαιοντων αυτων κατα δημους αυτων· εκαστος επι της θυρας
αυτου.» και παλιν μετ' ολιγα κυριος φησι τωι Μωυσει· «και τωι λαωι ερεις· αγνισασθε
αυριον, και φαγεσθε κρεα, οτι εκλαυσατε εναντιον κυριου λε γοντες· τις ημας
ψωμιει κρεα; οτι καλον ημιν εστιν εν Αιγυπτωι· και δωσει υμιν κυριος κρεα φαγειν,
και φαγεσθε κρεα. ουχ ημεραν μιαν φαγεσθε ουδε δυο ουδε πεντε ημερας ου<δε>
δεκα ημερας ουδε εικοσιν ημερας· εως μηνος ημερων φαγεσθε, εως αν εξελθηι εκ
των μυκτηρων υμων· και εσται υμιν εις χολεραν, οτι ηπειθησατε κυριωι, ος εστιν εν
υμιν, και εκλαυσατε εναντιον αυτου λεγοντες· ινα τι ημιν εξελθειν εξ Αιγυπτου;»
29.14 ιδωμεν ουν την ιστοριαν, ει χρησιμως υμιν παρεβαλομεν αυτην προς λυσιν του
απεμφαινοντος εν τωι «0μη εισενεγκηις ημας εις πειρασμον20» και εν ταις
αποστολικαις λεξεσιν. επιθυμησαντες «επιθυμιαν» «ο επιμικτος ο» εν υιοις Ἰσραηλ
«εκλαιον και οι υιοι Ἰσραηλ» συν αυτοις. και φανερον οτι οσον ουκ ειχον τα
επιθυμου μενα, κορον ουκ ηδυναντο αυτων λαβειν ουδε παυσασθαι του παθους·
αλλα και ο φιλανθρωπος και αγαθος θεος, διδους αυτοις το επιθυ μουμενον, ουχ
ουτως εβουλετο διδοναι, ωστε καταλιπεσθαι εν αυτοις επιθυμιαν. διοπερ φησι μη
«μιαν ημεραν» φαγεσθαι αυτους τα «κρεα» (εμενε γαρ αν το παθος αυτων εν τηι
ψυχηι πεπυρωμενηι και φλεγομενηι υπ' αυτου, ει επ' ολιγον των κρεων
μετειληφεσαν), αλλ' ουδε επι «δυο» διδωσιν αυτοις το επιθυμουμενον «ημερας»·
βουλο μενος δε αυτο προσκορες αυτοις ποιησαι, οιονει ουκ επαγγελλεται αλλα τωι
συνιεναι δυναμενωι απειλει δι' ων χαριζεσθαι αυτοις εδοκει, λεγων· «ουδε πεντε»
μονας ποιησετε «ημερας» εσθιοντες τα «κρεα» ουδε τας τουτων διπλασιους ουδε ετι
τας εκεινων διπλασιους, αλλ' επι τοσουτον «φαγεσθε,» εφ' ολον κρεωφαγουντες
μηνα, «εως εξελθηι εκ των μυκτηρων» μετα χολερικου παθους το νενομισμενον υμιν
καλον και η περι αυτο ψεκτη και αισχρα επιθυμια· ιν' υμας απαλ λαξω του βιου
μηκετι επιθυμουντας, και τοιουτοι εξελθοντες δυνη θητε ως καθαροι απο επιθυμιας
μεμνημενοι τε, δι' οσων πονων αυτης απηλλαγητε, ητοι μηδαμως αυτηι περιπεσειν
ετι η, ει αρα τουτο ποτε γινεται, μακραις χρονων περιοδοις, επιλανθανομενοι ων
πεπονθατε δια την επιθυμιαν, εαν μη εαυτοις προσεχητε και τον τελειως
απαλλαττοντα παθους παντος λογον αναλαβητε, τοις κακοις περιπεσητε υστερον τε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

της γενεσεως επιθυμησαντες παλιν δεηθητε του δις τυχειν ων επιθυμειτε,
μισησαντες το επιθυμουμενον, και τοτε ουτω παλινδρομειν επι τα καλα και την
ουρανιον τροφην, ης καταφρονησαντες των χειρονων ωρεχθησαν. 29.15 το ομοιον
ουν τουτοις πεισονται οι αλλαξαντες «την δοξαν του θεου του αφθαρτου εν
ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου και πετεινων και τετραποδων και ερπετων,»
δια του εγκαταλει πεσθαι παραδιδομενοι «εν ταις επιθυμιαις των καρδιων αυτων εις
ακαθαρσιαν, του ατιμαζεσθαι τα σωματα» των εις αψυχον σωμα και αναισθητον
καταβιβασαντων το ονομα του πασι τοις αισθομενοις λογικοις ου μονον το
αισθεσθαι αλλα και το λογικως αισθεσθαι τισι δε και τελειως και εναρετως
αισθεσθαι και νοειν χαρισαμενου. και ευλογως οι τοιουτοι παραδιδονται υπο του
καταλειφθεντος υπ' αυ των θεου, αντικαταλειπομενοι υπ' αυτου, εις τα της
«ατιμιας» «παθη,» «την αντιμισθιαν» «της πλανης» δι' ης ηγαπησαν ψωρω δους
ηδονης «απολαμβανοντες.» μαλλον γαρ η αντιμισθια «της πλα νης» αυτοις
εγγινεται, παραδιδομενοις «εις παθη ατιμιας,» ηπερ τωι φρονιμωι πυρι καθαιρομενοις
και εν τηι φυλακηι εκπρασσομενοις μεχρι του εσχατου κοδραντου εκαστον των
οφληματων. εν γαρ τωι παθεσιν «ατιμιας» ου μονον τοις κατα φυσιν αλλα και
πολλοις των παρα φυσιν παραδιδοσθαι μολυνονται και υπο της σαρκος παχυνον ται,
οιονει ουκετι εχοντες τοτε ψυχην ουδε νουν αλλ' ολοι γινο μενοι σαρκες· εν δε τωι
πυρι και τηι φυλακηι ουκ «αντιμισθιαν» «της πλανης» αλλ' ευεργεσιαν επι καθαρσει
των εν τηι πλανηι κακων μετα σωτηριων λαμβανοντες πονων, επομενων τοις
φιληδονοις, απαλ λαττονται παντος ρυπου και αιματος, εν οις εῤρυπωμενοι και πε
φυρμενοι ουδε το εννοησαι περι του συζεσθαι εδυναντο τηι σφων απωλειαι.
«εκπλυνει» τοιγαρουν ο θεος «τον ρυπον των υιων και των θυγατερων Σιων, και το
αιμα εκκαθαριει εκ μεσου αυτων πνευ ματι κρισεως και πνευματι καυσεως»·
«εισπορευεται» γαρ «ως πυρ χωνευτηριου και ως ποα πλυνοντων,» αποπλυνων και
καθαιρων τους τοιουτων φαρμακων δεδεημενους δια το μη δεδοκιμασμενως θελειν
«εχειν εν επιγνωσει» «τον θεον»· οις παραδοθεντες εκοντες μισησουσι τον
«αδοκιμον νουν»· ου γαρ βουλεται ο θεος τινι το αγαθον ως κατα αναγκην γενεσθαι
αλλα εκουσιως, ταχα τινων εκ του επι πλειον ωμιληκεναι τηι κακιαι μογις το αισχος
αυτης κατα νενοηκοτων και αποστρεφομενων αυτην ως ψευδως υποληφθεισαν
ειναι καλην. 29.16 επιστησον δε ει δια τουτο και σκληρυνει την του Φαραω καρδιαν
ο θεος, ιν' οπερ ειπε μη σκληρυνθεις δυνηθηι ειπειν· «ο κυριος δικαιος, εγω δε και ο
λαος μου ασεβης.» αλλ' επι πλειον δεεται του σκληρυνεσθαι και επι πλειον πασχειν
τινα, ινα μη εκ του ταχιον του σκληρυνεσθαι παυεσθαι καταφρονων ως κακου του
σκληρυνεσθαι ετι πλεονακις αξιος του σκληρυνεσθαι γινηται. ει τοινυν «ουκ αδικως
εκτεινεται δικτυα πτερωτοις» κατα τα εν ταις Παροιμιαις ειρημενα, αλλα ευλογως
εισαγει ο θεος «εις την παγιδα» κατα τον ειποντα· «εισηγαγες ημας εις την παγιδα,»
και «ανευ» της βουλης «του πατρος» ουδε το ευτελεστερον των επτερωμενων στρου
θιον εμπιπτει «εις την παγιδα» (του εμπιπτοντος «εις την παγιδα» δια τουτο
εμπιπτοντος, επει μη καλως τηι των πτερων εχρησατο δεδομενων επι το υψουσθαι
εξουσιαι), ευχωμεθα μηδεν αξιον ποιησαι του υπο της δικαιας κρισεως του θεου
20εισενεχθηναι «εις20» τον «0πειρασμον20,» εισφερομενου παντος τε του
παραδιδομενου υπο του θεου «εν ταις επιθυμιαις» της καρδιας εαυτου «εις
ακαθαρσιαν» και παντος του παραδιδομενου «εις παθη ατιμιας» και παντος του,
«καθως ουκ εδοκιμασε τον θεον εχειν εν» εαυτωι, παραδιδομενου «εις αδοκιμον
νουν, ποιειν τα μη καθηκοντα.» 29.17 η δε χρεια του πειραζεσθαι τοιαυτη τις εστιν.
απερ εδεξατο ημων η ψυχη, λανθανοντα παντας πλην του θεου αλλα και ημας
αυτους, φανερα δια των 20πειρασμων20 γινεται· ινα μηκετι λανθανωμεν, οποιοι
ποτε εσμεν, αλλα και αυτους επιγινωσκοντες συναισθωμεθα, εαν βου λωμεθα, των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

ιδιων κακων και ευχαριστωμεν επι τοις φανερουμενοις ημιν δια των
20πειρασμων20 αγαθοις. οτι δε οι γενομενοι 20πειρασμοι20 υπερ του αναφανηναι
ημας, οιτινες ποτε εσμεν, η διαγνωσθηναι τα εγκεκρυμμενα τηι καρδιαι ημων
γινονται, παριστησι το υπο του κυριου εν τωι Ἰωβ λεγομενον και το εν τωι
∆ευτερονομιωι γεγραμμενον, ου τως εχοντα· «οιει δε με αλλως σοι κεχρηματικεναι η
ινα αναφανηις δικαιος;» και εν τωι ∆ευτερονομιωι ουτως· «εκακωσε σε και ελιμαγ
χονησε σε και εψωμισε σε το μαννα» «και διηγαγε σε» «εν τηι ερημωι,» «ου οφις
δακνων και σκορπιος και διψα,» «οπως» «διαγνωσθηι τα εν τηι καρδιαι σου.» 29.18 ει
δε και απο της ιστοριας αναμνησθηναι βουλομεθα, ιστεον οτι το <της Ευας>
ευεξαπατητον και το σαθρον του λογισμου αυτης ουχ, οτε παρακουσασα του θεου
του οφεως ηκουσεν, υπεστη αλλα και προ τερον ον ηλεγχθη, του οφεως δια τουτο
αυτηι προσεληλυθοτος, επει τηι ιδιαι φρονιμοτητι αντελαβετο της ασθενειας αυτης.
αλλ' ουδε εν τωι Καιν πονηρια ηρξατο γινεσθαι, οτε «απεκτεινε» «τον αδελφον
αυτου» (και προτερον γαρ «επι τωι Καιν και ταις θυσιαις αυτου ου προσεσχεν» «ο
καρδιογνωστης θεος»), εις φανερον δε ηλθεν η κακια αυτου, οτε ανειλε τον Ἄβελ.
αλλα και ει μη πιων ου εγεωργησεν «οινου» «εμεθυσθη» ο Νωε και ε<γε>γυμνωτο,
ουκ αν ανεφανη ουτε η του Χαμ προπετεια και εις τον πατερα ασεβεια ουτε η των
αδελφων αυτου σεμνοτης και αιδως προς τον γεγεννηκοτα. και η κατα του Ἰακωβ
του Ἠσαυ επιβουλη προφασιν εδοξεν εσχηκεναι την «της ευλογιας» αφαιρεσιν, και
προ τερον δε τουτου ριζας του «πορνος» και «βεβηλος» ειναι ειχεν αυτου η ψυχη·
την τε λαμπροτητα της του Ἰωσηφ σωφροσυνης, παρε σκευασμενου προς το μη
αλωναι υπο τινος επιθυμιας, ουκ αν εγνω κειμεν, μη ερασθεισης αυτου της
δεσποινης. 29.19 δια τουτο εν τοις μεταξυ καιροις της των 20πειρασμων20 δια δοχης
ισταμενοι προς τα ενεστηκοτα, παρασκευαζωμεθα προς τα δυνατα παντα συμβηναι,
ιν' ο τι ποτ' αν γενηται, μη ελεγχθωμεν ως ανετοιμοι αλλα φανερωθωμεν ως
επιμελεστατα εαυτους συγκροτη σαντες· το γαρ ελλειπον δια την ανθρωπινην
ασθενειαν, επαν παντα τα καθ' εαυτους επιτελεσωμεν, πληρωσει ο θεος, ο «τοις
αγαπωσιν» αυτον «παντα» συνεργων «εις αγαθον, τοις κατα» την αψευδη προ
γνωσιν αυτου, ο τι ποτε εσονται παρ' αυτους, προεωραμενοις. 30.1 ∆οκει δε μοι ο
Λουκας δια του «0μη εισενεγκηις ημας εις πειρασμον20» δυναμει δεδιδαχεναι και το
«0ρυσαι ημας απο του πονηρου20.» και εικος γε προς μεν τον μαθητην, ατε δη ωφε
λημενον, ειρηκεναι τον κυριον το επιτομωτερον, προς δε τους πλειο νας, δεομενους
τρανοτερας διδασκαλιας, το σαφεστερον. 20ρυεται δ' «ημας20» ο θεος «0απο του
πονηρου20» ουχι, οτε ουδαμως 20ημιν20 προσ εισιν αντιπαλαιων ο εχθρος δι' οιων
δη ποτε μεθοδειων εαυτου και υπηρετων του θεληματος αυτου, αλλ' οτε νικωμεν
ανδρειως ιστα μενοι προς τα συμβαινοντα. ουτως δε εξειληφαμεν και το «πολλαι αι
θλιψεις των δικαιων, και εκ πασων αυτων 20ρυεται20 αυτους.» «0ρυε ται20» γαρ
απο των θλιψεων ο θεος, ουχι μη γινομενων ετι θλιψεων (ει γε και ο Παυλος φησι
το· «εν παντι θλιβομενοι» ως μηδε πω ποτε ου «θλιβομενοι»), αλλ' οτε «θλιβομενοι»
βοηθειαι θεου <ου> μη στενοχωρουμεθα, του μεν θλιβεσθαι κατα τι πατριον παρ'
Ἑβραιοις ουτω σημαινομενου επι του απροαιρετως συμβαινοντος περιστατι κου, του
δε στενοχωρεισθαι επι του προαιρετικου, υπο της θλιψεως νενικημενου και
ενδεδωκοτος αυτηι. οθεν καλως ο Παυλος φησιν· «εν παντι θλιβομενοι αλλ' ου
στενοχωρουμενοι.» ομοιον δε τουτωι ειναι νομιζω και το εν ψαλμοις· «εν θλιψει
επλατυνας με.» συνεργιαι γαρ και παρουσιαι του παραμυθουμενου και συζοντος
20ημας20 λογου θεου το της διανοιας ημων ιλαρον και ευθυμον εν τωι καιρωι των
περιστατικων απο θεου γινομενον πλατυσμος ωνομασται. 30.2 ομοιως ουν νοητεον
και το 20ρυσθηναι20 τινα «0απο του πονη ρου.» εῤρυσατο20 ο θεος <τον Ἰωβ> ουχι
τωι μη ειληφεναι <τον διαβο λον> εξουσιαν τοισδε τισι τοις 20πειρασμοις20 αυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

περιβαλειν (ειληφε γαρ), αλλα <τωι> «εν πασι τοις συμβεβηκοσι» μηδεν αμαρτειν
αυτον ενωπιον «του κυριου» αλλα αναφανηναι δικαιον· του ειποντος· «μη δωρεαν
σεβεται Ἰωβ τον κυριον; ου συ περιεφραξας τα εξω αυτου και τα εσω της οικιας
αυτου και τα εξω παντων των οντων αυτωι κυκλωι, <τα δε> εργα αυτου ευλογησας
και τα κτηνη αυτου πολλα εποιησας επι της γης; αλλα αποστειλον την χειρα σου και
αψαι παντων ων εχει, η μην εις προσωπον σε ευλογησει» καταισχυνθεντος, ως και
τοτε καταψευσαμενου κατα του Ἰωβ· οστις τοσαυτα παθων ουχ, ως ελεγεν ο
αντικειμενος, «εις προσωπον» ευλογει τον θεον αλλα και παραδοθεις τωι πειραζοντι
επιμενει ευλογων τον κυριον, επιτιμων τηι γυναικι λεγουσηι· «ειπον τι ρημα προς
κυριον, και τελευ τα» και επιπλησσων εν τωι φασκειν· «ωσπερ μια των αφρονων
γυναικων ελαλησας· ει τα αγαθα εδεξαμεθα εκ χειρος κυριου, τα κακα ουχ
υποισομεν;» και δευτερον δε περι του Ἰωβ «ο διαβολος ειπε τωι κυριωι· δερμα υπερ
δερματος, οσα υπαρχει τωι ανθρωπωι υπερ της ψυχης αυτου εκτισει. ου μην δε αλλα
αποστειλον την χειρα σου και αψαι των οστων αυτου και των σαρκων αυτου, η μην
εις προσωπον σε ευλογησει.» νενικημενος δε υπο του της αρετης αθλητου ψευδης
αποδεικνυται· καιτοι γαρ τα χαλεπω τατα πεπονθως επεμεινε, μηδεν αμαρτων «τοις
χειλεσιν» ενω πιον «του θεου.» δυο δε παλαισματα παλαισας ο Ἰωβ και νικησας
τριτον ουκ αγωνιζεται τηλικουτον αγωνα· εδει γαρ την περι των τριων παλην
τηρηθηναι τωι σωτηρι, ητις εν τοις τρισιν ευαγγελιοις αναγεγραπται, τα τρια
νικησαντος του κατα τον ανθρωπον σωτηρος ημων νοουμενου τον εχθρον. 30.3 ιν'
ουν νοουντες αιτωμεν τον θεον το μη εισελθειν «0εις πειρασμον20» και το
20ρυσθηναι «απο του πονηρου20,» επιμελεστερον ταυτα εξετασαντες και παρ'
εαυτοις ερευνησαντες, αξιοι δια του ακουειν θεου του ακουσεσθαι υπ' αυτου
γινομενοι, παρακαλωμεν πει ραζομενοι μη θανατουσθαι και βαλλομενοι υπο των
«0του πονηρου20» πεπυρωμενων βελων μη αναπτεσθαι υπ' αυτων. αναπτονται δε
υπ' αυτων παντες, ων κατα τινα των δωδεκα «αι καρδιαι» «ως κλιβανος»
εγενηθησαν· ουκ αναπτονται δε οι τωι θυρεωι «της πιστεως» παντα σβεννυντες τα
επιπεμπομενα αυτοις «πεπυρωμενα» υπο «0του πονη ρου20» «βελη»· επαν εχωσιν
εν εαυτοις ποταμους «υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον,» τους μη εωντας ισχυσαι
το «0του πονηρου20» αλλα ευχερως αυτο λυοντας τωι κατακλυσμωι των ενθεων και
σωτηριων λογισμων, εντυπουμενων απο των της αληθειας θεωρηματων τηι του
ασκουντος ειναι πνευματικου ψυχηι. 31.1 ∆οκει δε μοι μετα ταυτα ουκ ατοπον ειναι
υπερ του πληρωθηναι το περι της ευχης προβλημα διαλαβειν εισαγωγικωτερον περι
της καταστασεως και του σχηματος, ο δει εχειν τον ευχομενον, και τοπου, ου
ευχεσθαι χρη, και κλιματος, εις ο αφοραν δει χωρις πασης περιστασεως, και χρονου
εις ευχην επιτηδειου και εξαιρετου, και ει τι τουτοις εστιν ομοιον. και το μεν της
καταστασεως εις την ψυχην εγκαταθετεον, το δε του σχηματος εις το σωμα. φησι
τοινυν ο Παυλος, ως εν τοις ανωτερω ελεγομεν, την καταστασιν υπογραφων εν τωι
δειν «προσευχεσθαι» «χωρις οργης και διαλογισμου,» το δε σχημα εν τωι
«επαιροντας οσιους χειρας»· οπερ ειληφεναι μοι δοκει απο των ψαλμων, ουτως
εχον· «επαρσις των χειρων μου θυσια εσπε ρινη»· περι δε τοπου· «βουλομαι ουν
προσευχεσθαι τους ανδρας εν παντι τοπωι»· περι δε κλιματος εν τηι Σοφιαι
Σολομωντος· «οπως γνωστον ηι οτι δει φθανειν τον ηλιον επ' ευχαριστιαν σου και
προ ανατολης φωτος εντυγχανειν σοι.» 31.2 δοκει τοινυν μοι τον μελλοντα ηκειν
επι την ευχην, ολιγον υποσταντα και εαυτον ευτρεπισαντα, επιστρεφεστερον και
ευτονω τερον προς το ολον γενεσθαι της ευχης· παντα πειρασμον και λο γισμων
ταραχην αποβεβληκοτα εαυτον τε υπομνησαντα κατα το δυ νατον του μεγεθους, ωι
προσερχεται, και οτι ασεβες εστι τουτωι χαυνον και ανειμενον προσελθειν και
ωσπερει καταφρονουντα, απο θεμενον παντα τα αλλοτρια, ουτως ηκειν επι το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

ευξασθαι, προ των χειρων ωσπερει την ψυχην εκτειναντα και προ των οφθαλμων
τον νουν προς τον θεον εντειναντα και προ του στηναι διεγειραντα χα μοθεν το
ηγεμονικον και στησαντα αυτο προς τον των ολων κυ ριον, πασαν μνησικακιαν την
προς τινα των ηδικηκεναι δοκουντων επι τοσουτον αποθεμενον, οσον τις και αυτωι
<α>μνησικακειν τον θεον βουλεται, ηδικηκοτι και εις πολλους των πλησιον
ημαρτηκοτι η οποια δη ποτε παρα τον ορθον λογον πεπραγμενα εαυτωι συν ειδοτι.
ουδε διστασαι γαρ χρη οτι, μυριων καταστασεων ουσων του σωματος, την
καταστασιν την μετ' εκτασεως των χειρων και ανατασεως των οφθαλμων παντων
προκριτεον, οιονει την εικονα των πρεποντων ιδιωματων τηι ψυχηι κατα την ευχην
φεροντα και επι του σωματος. ταυτα δε λεγομεν χωρις πασης περιστασεως δειν
γενεσθαι προηγουμενως· μετα γαρ περιστασεως δεδοται καθηκοντως ποτε
καθεζομενον ευξασθαι δια τινα νοσον των ποδων ουκ ευκατα φρονητον η και
κατακειμενον δια πυρετους η τοιαυτας ασθενειας, και δια περιεστωτα δε, φερε
ειπειν, εαν πλεωμεν, η τα πραγματα μη επιτρεπηι αναχωρουντας ημας αποδουναι
την οφειλομενην ευχην, εστιν ευξασθαι μηδε προσποιουμενον τουτο ποιειν. 31.3 και
η γονυκλισια δε οτι αναγκαια εστιν, οτε τις μελλει των ιδιων επι θεου αμαρτηματων
κατηγορειν, ικετευων περι της επι τουτοις ιασεως και της αφεσεως αυτων, ειδεναι
χρη οτι συμβολον τυγχανει του υποπεπτωκοτος και υποτεταγμενου, Παυλου
λεγοντος· «τουτου χαριν καμπτω τα γονατα μου προς τον πατερα, εξ ου πασα πατρια
εν ουρανοις και επι γης ονομαζεται.» την δε νοητην γονυ κλισιαν, ουτως
ονομαζομενην παρα το υποπεπτωκεναι τωι θεωι «εν τωι ονοματι Ἰησου» [και]
εκαστον των οντων <και> αυτωι εαυτον τε ταπεινωκεναι, δηλουν μοι ο αποστολος
φαινεται εν τωι «ινα εν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμψηι επουρανιων και επιγειων
και κα ταχθονιων.» εσχηματισθαι γαρ των επουρανιων τα σωματα, ως και γονατα
σωματικα εχειν αυτα, υπολαμβανειν ου πανυ τι χρη, σφαιρο ειδων παρα τοις
ακριβως περι τουτων διειληφοσιν αποδεδειγμενων αυτων των σωματων. ο δε μη
βουλομενος τουτο παραδεξασθαι, και τας χρειας εκαστου των μελων, ινα μη ματην ηι
τι δεδημιουργημενον αυτοις υπο του θεου, εαν μη αναιδευηται προς τον λογον, παρα
δεξεται, εκατερωθεν πταιων, ειτε φησει μελη σωματος ματην και μη επι τωι ιδιωι
εργωι γεγονεναι αυτοις υπο του θεου, ειτε ερει τα εγκατα και το απευθυσμενον
εντερον τας ιδιας χρειας επιτελειν και εν τοις επουρανιοις. σφοδρα δε μωρως
αναστραφησεται, εαν τρο πον ανδριαντων τις νομιζηι την μεν επιφανειαν μονην
ειναι ανθρω ποειδη ουκετι δε και τα εν βαθει. ταυτα δε μοι λεγεται εξεταζοντι την
γονυκλισιαν και ορωντι οτι «εν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμψει επουρανιων και
επιγειων και καταχθονιων.» αλλα και το εν τωι προφητηι γεγραμμενον· «εμοι καμψει
παν γονυ» ταυτον εστι. 31.4 και περι τοπου δε ιστεον οτι πας τοπος επιτηδειος εις το
ευξασθαι υπο του καλως ευχομενου γινεται· «εν παντι» γαρ «τοπωι θυμιαμα μοι
προσαγετε,» «λεγει κυριος,» και «βουλομαι ουν προσ ευχεσθαι τους ανδρας εν παντι
τοπωι.» εχει δε και τεταγμενον υπερ του εφ' ησυχιας μη περισπωμενον τας ευχας
επιτελειν εκαστον, επιλεξαμενον του ιδιου οικου, εαν εγχωρηι, το σεμνοτερον, ιν'
ουτως ειπω, χωριον, ουτως ευχεσθαι, προς τωι καθολικωι της περι αυτου εξετασεως
επισκοπουντα ει εν τωιδε τωι τοπωι, ωι ευχεται, ου παρα νενομηται ποτε και παρα τον
ορθον λογον πεποιηται· οιονει γαρ ου μονον εαυτον αλλα και τον τοπον της ιδιας
ευχης τοιουτον πε ποιηκεν, ως φυγειν εκειθεν την επισκοπην του θεου.
επισκοπουντι δε μοι επι πλειον και περι τουτου του τοπου λεκτεον δοξαν μεν αν τι
ειναι βαρυ ταχα δε τωι επιμελως αυτο βασανιζοντι ουκ ευ καταφρονητον. εν γαρ τωι
τοπωι της <ου> παρανομου μιξεως αλλα υπο του αποστολικου λογου «κατα
συγγνωμην ου κατ' επιταγην» συγκεχωρημενης εξεταστεον ει οσιον εστι και
καθαρον εντυγχανειν τωι θεωι· ει γαρ σχολασαι «τηι προσευχηι» ον τροπον χρη ουχ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

οιον τε εστιν, εαν μη «εκ συμφωνου προς καιρον» τουτωι τις εαυτον επιδωι, ταχα και
περι του τοπου, εαν εγχωρηι, θεωρητεον. 31.5 εχει δε τι επιχαρι εις ωφελειαν τοπος
ευχης, το χωριον της επι το αυτο των πιστευοντων συνελευσεως, ως εικος, και
αγγελι κων δυναμεων εφισταμενων τοις αθροισμασι των πιστευοντων και αυτου
του κυριου και σωτηρος ημων δυναμεως ηδη δε και πνευμα των αγιων, οιμαι δε οτι
και προκεκοιμημενων, σαφες δε οτι και εν τωι βιωι περιοντων, ει και το πως ουκ
ευχερες ειπειν. και περι μεν αγγελων ουτως επιλογιστεον· ει «παρεμβαλει αγγελος
κυριου κυκλωι των φοβουμενων αυτον και ρυσεται αυτους,» και αληθευει ο Ἰακωβ
ου περι εαυτου μονον αλλα και περι παντων των ανακειμενων τωι θεωι τωι συνιεντι
λεγων· «ο αγγελος ο ρυομενος με εκ παντων των κακων,» εικος εστι, πλειονων
συνεληλυθοτων γνησιως εις δοξαν Χριστου, παρεμβαλειν τον εκαστου αγγελον τον
«κυκλωι» εκαστου «των φοβουμενων» μετα τουτου του ανδρος, ον φρουρειν και
οικο νομειν πεπιστευται· ωστ' ειναι επι των αγιων συναθροιζομενων διπλην
εκκλησιαν, την μεν ανθρωπων την δε αγγελων. και ει μο νου του Τωβητ ο Ῥαφαηλ
φησιν εις «μνημοσυνον» ανενηνοχεναι την προσευχην και μετ' αυτον Σαῤρας, της
υστερως νυμφης γενομενης αυτου δια το γεγαμησθαι αυτην τωι Τοβιαι, τι λεκτεον,
πλειονων εν τωι αυτωι νοι και τηι αυτηι γνωμηι συνοδευοντων και σωματοποιου
μενων εν Χριστωι; περι δε της δυναμεως του κυριου συμπαρουσης τηι εκκλησιαι ο
Παυλος φησι· «συναχθεντων υμων και του εμου πνευ ματος συν τηι δυναμει του
κυριου Ἰησου,» ως δυναμεως «του κυριου Ἰησου» συναπτομενης ου μονον μετα
Ἐφεσιων αλλα και Κορινθιων. και ει ο ετι το σωμα περικειμενος Παυλος συναρασθαι
νενομικε τωι εαυτου πνευματι εν τηι Κορινθωι, ουκ απογνωστεον ουτω και τους
εξεληλυθοτας μακαριους φθανειν τωι πνευματι ταχα μαλλον του οντος εν τωι
σωματι επι τας εκκλησιας· διοπερ ου καταφρονητεον των εν αυταις ευχων, ως
εξαιρετον τι εχουσων τωι γνησιως συν ερχομενωι αυτων. 31.6 ωσπερ δε δυναμις
Ἰησου και το πνευμα Παυλου και των ομοιων και οι παρεμβαλλοντες εκαστου των
αγιων «κυκλωι» αγγελοι «κυριου» συνοδευουσι και συνερχονται τοις γνησιως
συναθροιζομενοις, ουτω στοχαστεον μη ποτε, εαν αγιου αγγελου αναξιος τις ηι και
επιδωι εαυτον αγγελωι διαβολωι δι' ων αμαρτανει και θεου καταφρο νων παρανομει·
οτι ο τοιουτος, σπανιων μεν των ομοιων αυτωι τυγχανοντων, ουκ επι πολυ λησεται
της των αγγελων προνοιας, υπηρεσιαι του θειου βουληματος, επισκοπουντος την
εκκλησιαν, φε ρουσης εις γνωσιν των πολλων του τοιουτου τα πταισματα· εαν δε
πληθος γενομενοι οι τοιουτοι καθ' εταιρειας ανθρωπικας και σωμα τικωτερον τι
πραγματευομενοι συνερχωνται, ουκ επισκοπηθησονται. οπερ δηλουται εν τωι Ἡσαΐαι
του κυριου λεγοντος· «ουδε εαν ερ χησθε οφθηναι μοι,» «αποστρεψω» γαρ, φησι,
«τους οφθαλμους μου αφ' υμων· και εαν πληθυνητε την δεησιν, ουκ εισακουσομαι
υμων.» ταχα γαρ αντι της προειρημενης διπλης συνταξεως ανθρωπων αγιων και
μακαριων αγγελων παλιν διπλη γινεται επι το αυτο συνοδος ανθρωπων ασεβων και
πονηρων αγγελων, και λεγοιτο αν επι της των τοιουτων συναγωγης υπο τε των
αγιων αγγελων και των ιερων ανθρωπων· «ουκ εκαθισα μετα συνεδριου
ματαιοτητος, και μετα παρανομουντων ου μη εισελθω· εμισησα εκκλησιαν
πονηρευομενων, και μετα ασεβων ου μη καθισω.» 31.7 δια τουτο οιμαι και τους εν
Ἱερουσαλημ και πασηι τηι Ἰουδαιαι εν πλειοσιν αμαρτημασι γεγενημενους
υποχειριους γεγονεναι τοις εχθροις τωι καταλελειφθαι τους καταλιποντας τον νομον
λαους υπο του θεου και των υπερασπιζοντων αγγελων και της σωτηριας των αγιων
ανθρωπων. ουτω γαρ και ολα αθροισματα ποτε κατα λειπεται εμπεσειν εις
πειρασμους, ινα «και ο» δοκουσιν «εχειν» αρθηι απ' αυτων, ομοιως τηι κατηραμενηι
συκηι και «εκ ριζων» αρθεισηι δια το μη δεδωκεναι τωι Ἰησου πεινωντι καρπον,
ξηραινομενοι και ει τι ειχον ολιγον ζωτικης κατα την πιστιν δυναμεως απολλυντες.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

ταυτα δε μοι αναγκαιως ειρησθαι φαινεται, τοπον ευχης εξεταζοντι και το εξαιρετον
ως εν τοπωι παρισταντι επι της των αγιων και ευλα βεστερον επι το αυτο τηι
εκκλησιαι γινομενων συνελευσεως. 32.1 Ἤδη δε και περι του κλιματος, εις ο
αφορωντα ευ χεσθαι δει, ολιγα λεκτεον. τεσσαρων δε οντων κλιματων, του τε προς
αρκτον και μεσημβριαν και του προς δυσιν και ανατολην, τις ουκ αν αυτοθεν
ομολογησαι το προς ανατολην εναργως εμφαινειν το δειν εκει νευοντας
συμβολικως, ως της ψυχης ενορωσης τηι του αληθινου φωτος ανατοληι, ποιεισθαι
τας ευχας; εαν δε τις οπου δη ποτε των θυρων του οικου νευουσων βουληται μαλλον
κατα το ανεωιγος της οικιας προσφερειν τας εντευξεις, λεγων την εις τον ουρανον
οψιν εχειν τι μαλλον προκαλουμενον εφ' εαυτην της επι τον τοιχον επιβλεψεως, ει
τυχοιεν μη διανεωιγοτα του οικου τα προς ανατολας, λεκτεον προς αυτον οτι θεσει
των οικοδομηματων αν θρωπων κατα ταδε τα κλιματα η ταδε διανοιγομενων, φυσει
δε της ανατολης των λοιπων προκεκριμενης κλιματων, το φυσει του θεσει
προτακτεον. αλλα και ο εν πεδιωι ευξασθαι βουλομενος, τι μαλλον κατα τουτον τον
λογον επ' ανατολας η επι δυσιν προσευξεται; ει δε εκει προκριτεον τας ανατολας
κατα το ευλογον, δια τι τουτο ου πανταχου ποιητεον; και ταυτα μεν επι τοσουτον.
∆οκει δε μοι ετι περι των τοπων της ευχης διαλα βοντα ουτω καταπαυσαι τον λογον.
τεσσαρες δη μοι τοποι υπο γραπτεοι φαινονται, ους ευρον διεσκεδασμενους εν ταις
γραφαις, και σωματοποιητεον εκαστωι κατα τουτους ευχην. εισι δε οι τοποι ου τοι·
κατα δυναμιν δοξολογιας εν τηι αρχηι και τωι προοιμιωι της ευχης λεκτεον του θεου
δια Χριστου συνδοξολογουμενου εν τωι αγιωι πνευματι συνυμνουμενωι· και μετα
τουτο τακτεον εκαστωι ευ χαριστιας τε κοινας, <τας> προς πολλους ευεργεσιας
προσαγοντα επι της ευχαριστιας, και ων ιδιαι τετευχεν απο θεου· μετα δε την ευχα
ριστιαν φαινεται μοι πικρον τινα δειν γινομενον των ιδιων αμαρτη ματων
κατηγορον επι θεου αιτειν πρωτον μεν ιασιν προς το απαλ λαγηναι της το
αμαρτανειν επιφερουσης εξεως δευτερον <δε> αφεσιν των παρεληλυθοτων· μετα δε
την εξομολογησιν τεταρτον μοι συν απτειν φαινεται δειν την περι των μεγαλων και
επουρανιων αι τησιν, ιδιων τε και καθολικων, και περι τε οικειων και φιλτατων· και
επι πασι την ευχην εις δοξολογιαν θεου δια Χριστου εν αγιωι πνευματι
καταπαυστεον. 33.2 τουτους δε τους τοπους, ως προειπομεν, διεσπαρμενους ευρο μεν
εν ταις γραφαις, τον μεν της δοξολογιας δια τουτων εν εκα τοστωι τριτωι ψαλμωι·
«κυριε, ο θεος μου, ως εμεγαλυνθης σφοδρα· εξομολογησιν και μεγαλοπρεπειαν
ενεδυσω, ο αναβαλλομενος φως ως ιματιον, ο εκτεινων τον ουρανον ωσει δεριν, ο
στεγαζων εν υδασι τα υπερωια αυτου, ο τιθεις νεφη την επιβασιν αυτου, ο περιπατων
επι πτερυγων ανεμων, ο ποιων τους αγγελους αυτου πνευματα και τους λειτουργους
αυτου πυρος φλογα, ο θεμελιων την γην επι την ασφαλειαν αυτης, ου κλιθησεται εις
τον αιωνα του αιωνος· αβυσσος ως ιματιον το περιβολαιον αυτου, επι των ορεων
στησονται υδατα· απο επιτιμησεως σου φευξονται, απο φωνης βροντης σου δειλιασουσι»· και τα πλειστα δε τουτου του ψαλμου δοξολογιαν περιεχει του πατρος.
ενεστι δε τινα εαυτωι πλειονα αναλεγομενον οραν, ως ο τοπος της δοξολογιας
πολλαχου διεσπαρται. 33.3 της δε ευχαριστιας εκκεισθω τουτο παραδειγμα εν τηι δευτεραι των Βασιλειων κειμενον, μετα τας δια του Ναθαν προς τον ∆αυιδ επαγγελιας
υπο του ∆αυιδ απαγγελλομενον, εκπλαγεντος τας του θεου δωρεας και
ευχαριστουντος επ' αυταις δια τουτων· «τις ειμι εγω, κυριε μου κυριε, και τις ο οικος
μου, οτι ηγαπησας με εως τουτων; και κατεσμικρυνθην μικρον ενωπιον σου, κυριε
μου, και ελαλησας υπερ του οικου του δουλου σου εις μακραν· ουτος δε ο νομος του
ανθρωπου, κυριε μου κυριε. και τι προσθησει ∆αυιδ ετι του λαλησαι προς σε; και νυν
συ οιδας τον δουλον σου, κυριε· δια τον δουλον σου πεποιηκας, και κατα την
καρδιαν σου εποιησας πασαν την μεγαλωσυνην σου ταυτην γνωρισαι τωι δουλωι σου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

ενεκα του μεγαλυναι σε, κυριε μου κυριε.» 33.4 των δε εξομολογησεων παραδειγμα·
«απο πασων των ανομιων μου ρυσαι με,» και εν αλλοις· «προσωζεσαν και εσαπησαν
οι μωλωπες μου απο προσωπου της αφροσυνης μου· εταλαιπωρησα και
κατεκαμφθην εως τελους, ολην την ημεραν σκυθρωπαζων επορευομην.» 33.5 των δε
αιτησεων εν εικοστωι εβδομωι ψαλμωι· «μη συνελκυσηις με μετα αμαρτωλων, και
μετα εργαζομενων αδικιαν μη συναπολεσηις με,» και ει τι τουτοις ομοιον. 33.6
ευλογον δε αρξαμενον απο δοξολογιας εις δοξολογιαν καταληγοντα καταπαυειν την
ευχην, υμνουντα και δοξαζοντα τον των ολων πατερα «δια Ἰησου Χριστου» εν αγιωι
πνευματι, «ωι η δοξα εις τους αιωνας.» 34.1 Ταυτα κατα δυναμιν εμην εις το της
ευχης προβλημα και εις την εν τοις ευαγγελιοις ευχην τα τε προ αυτης παρα τωι
Ματθαιωι ειρημενα ημιν διηθληται, φιλομαθεστατοι και γνησιωτατοι εν θεοσεβειαι
αδελφοι, Ἀμβροσιε και Τατιανη. ουκ απογινωσκω δε, «τοις εμπροσθεν» υμων
επεκτεινομενων και των οπισθεν επιλανθανομενων ευχομενων τε εν τουτοις οντων
περι ημων, πλειονα και θειοτερα εις παντα ταυτα δυνηθηναι χωρησαι απο του
διδοντος θεου και λαβων παλιν περι των αυτων διαλαβειν μεγαλοφυεστερον και
υψηλοτερον και τρανοτερον· πλην επι του παροντος μετα συγγνωμης τουτοις
εντευξεσθε.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49


