Philocalia sive Ecloga de operibus Origenis a Basilio et Gregorio
Nazianzeno facta (cap. 23, 25-27)
23.1n Περι ειμαρμενης, και πως προγνωστου οντος του θεου των υφ' εκαστου
πραττομενων το εφ' ημιν συζεται· και τινα τροπον οι αστερες ουκ εισι ποιητικοι των
εν ανθρωποις, σημαντικοι δε μονον· και οτι ανθρωποι την περι τουτων γνωσιν
ακριβως εχειν ου δυνανται, αλλα δυναμεσι θειαις τα σημεια εκκειται· και τις η
τουτων αιτια. Τομου τριτου των εις την Γενεσιν. «Και εστωσαν εις σημεια και εις
καιρους και εις ημερας και εις ενιαυτους.» Περι του εις σημεια γεγονεναι τους
φωστηρας, ουκ αλλους ηλιου και σεληνης και των αστερων τυγχανοντας, των
σφοδρα αναγκαιοτατων εστι διαλαβειν· ου μονον πολλων εθνων των της Χριστου
πιστεως αλλοτριων σφαλλο μενων εις τον περι της ειμαρμενης τοπον, τηι των
καλουμενων πλανωμενων αστερων επιπλοκηι προς τους εν τωι ζωδιακωι παντων
αυτοις νομιζομενων συμβαινειν των επι της γης, και των περι εκαστον ανθρωπον,
ταχα δε και αλογων ζυων· αλλα γαρ και πολλων των πεπιστευκεναι υπολαμ
βανομενων περισπωμενων μη αρα ηναγκασται τα ανθρωπων πραγματα, και
αμηχανον αλλως γενεσθαι η ως οι αστερες κατα τους διαφορους σχηματισμους
επιτελουσιν. Ἕπεται δε τοις ταυτα δογματιζουσιν εξ ολων το εφ' ημιν αναιρειν·
διοπερ και επαινον και ψογον και πραξεις αποδεκτας παλιν τε αυ ψεκτας. Ἅπερ ει
ουτως εχει, τα της κεκηρυγμενης του θεου κρισεως οιχεται, και απειλαι προς τους
ημαρτηκοτας ως κολασθησομενους, τιμαι τε αυ προς τους τοις κρειττοσιν εαυτους
επιδεδωκοτας και μακαριοτητες· ουδεν γαρ ετι τουτων ευλογως εσται γινομενον.
Και ει τα ακολουθα τις εαυτωι εφ' οις δογματιζει βλεποι, και η πιστις εσται ματαιος, η
τε Χριστου επιδημια ουδεν ανυουσα, και πασα η δια νομου και προφητων οικονομια,
καματοι τε αποστολων υπερ του συστησαι τας του θεου δια Χριστου εκκλησιας· ει μη
αρα κατα τους ουτω τολμωντας και Χριστος, υπο την αναγκην της των αστρων
κινησεως τωι γενεσιν ανειλη φεναι γενομενος, παντα πεποιηκοι τε και παθοι, ου του
θεου και πατρος των ολων αυτωι τας παραδοξους δυναμεις δωρησαμενου, αλλα των
αστερων. Οις αθεοις και ασεβεσι τυγχανουσι λογοις ακολουθει και το τους
πιστευοντας υπο των αστερων αγομενους πιστευειν εις θεον λεγεσθαι. Πυθοιμεθα δ'
αν αυτων, τι ο θεος βουλομενος τοιουτον εποιει κοσμον, ιν' οι μεν εν αυτωι ανδρες
οντες τα γυναικων πασχωσιν, ουδαμως εαυτοις αιτιοι της ασελγειας γεγενημενοι,
ετεροι δε αγριων ζυων καταστασιν ανειληφοτες, τωι την φοραν του παντος
τοιουτους αυτους πεποιηκεναι, δια το τον θεον ουτω κεκοσμηκεναι το παν,
επιδιδοασιν εαυτους ωμοτατοις και σφοδρα απανθρωποις πραγμασιν και ανδρο
φονιαις και πειρατειαις; και τι δει λεγειν ημας περι των συμβαινοντων εν
ανθρωποις και αμαρτανομενων υπ' αυτων, μυριων οσων τυγχανοντων, ουστινας οι
των γενναιων προισταμενοι τουτων λογων απολυοντες παντος εγκληματος, τωι θεωι
προσγραφουσι παντων των κακως και ψεκτως πραττομενων την αιτιαν; 23.2 Ἐαν δε
τινες αυτων, ως απολογουμενοι περι θεου, ετερον μεν ειναι λεγωσι τον αγαθον,
ουδενος τουτων εχοντα την αρχην, τωι δε δημιουργωι παντα τα τοιαυτα προσαπτωσι·
πρωτον μεν ουδ' ὣς ο βουλονται δυνησονται αποδεικνυναι, οτι εστι δικαιος· πως
γαρ ο τοσουτων κακων κατ' αυτους πατηρ ευλογως δογματιζοιτο δικαιος; ∆ευτερον
δε, περι εαυτων τι φησουσιν, εξεταστεον· ποτερον υποκεινται τηι φοραι των αστερων,
η ηλευθερωνται και εν τωι βιωι τυγ χανοντες ουδεν ενεργουμενον εις εαυτους
εχουσιν εκειθεν; Ει μεν γαρ φησουσιν υποκεισθαι τοις αστροις, δηλον οτι τα αστρα
το νοηθηναι αυτοις τουτο εχαρισατο, και ο δημι ουργος υποβεβληκως εσται δια της
του παντος κινησεως τον λογον τον περι του ανωτερω αναπεπλασμενου θεου, οπερ
ου βουλονται. Ει δε αποκρινουνται οτι εξω τυγ χανουσι των νομων του δημιουργου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

1

των κατα τους αστερας, ινα μη αποφασις ηι το λεγομενον υπ' αυτων αναποδεικτος,
πειραθητωσαν ημας προσαγειν αναγκαστικωτερον, διαφοραν παρισταντες νου τινος
υποκειμενου γενεσει και ειμαρμενηι, και ετερου απο τουτων ελευθερου· δηλον γαρ
εστι τοις ειδοσι τους τοιουτους, οτι λογον απαιτηθεντες διδοναι αυτον ουδαμως
δυνησονται. Προς δε τοις ειρημενοις και ευχαι παρελκουσι ματην
παραλαμβανομεναι· ει γαρ κατηναγκασται ταδε τινα γενεσθαι, και οι αστερες
ποιουσιν, ουδεν δε παρα την τουτων προς αλληλους επιπλοκην δυναται γενεσθαι,
θεον αλογιστως αξιουμεν ταδε τινα ημιν δωρεισθαι. Και τι επι πλειον μηκυνειν τον
λογον δει, παρισταντα το ασεβες του κατημαξευμενου αβασανιστως παρα τοις
πολλοις περι ειμαρμενης τοπου; αυταρκη γαρ εις υπογραφην και τα ειρημενα. 23.3
Ποθεν δε εξεταζοντες το· «Ἔστωσαν εις σημεια οι φωστηρες»· επι ταυτα
εληλυθαμεν, εαυτους υπομνησωμεν. Οι μανθανοντες περι τινων αληθη, ητοι
αυτοπται των πραγματων γενομενοι αποφαινονται ταδε τινα υγιως, το παθος και
την ενεργειαν των πεπονθοτων η ενεργηκοτων θεασαμενοι, η απαγγελλοντων των
ουδαμως αιτιων τοις γεγενημενοις ακουσαντες ταδε τινα γινωσκουσιν. Ὑπεξηι
ρησθω δε νυν του λογου το δυνασθαι τους δεδρακοτας η πεπονθοτας, διηγουμενους
α δεδρακασιν η πεπονθασιν, εναγειν εις γνωσιν των πεπραγμενων τον μη
παρατετευχοτα. Ἐαν ουν ο διδασκομενος υπο του μηδαμως αιτιου των γινομενων το
ταδε τινα τοισδε γεγονεναι η συμβησεσθαι μη διακρινηι, οτι ου παντως ο διδασκων
περι τινος ως γενομενου η εσομενου αιτιος εστι του το πραγμα τοιονδε τι τυγχανειν,
οιησεται τον παραστησαντα περι του ταδε τινα γεγονεναι η ταδε τινα εσεσθαι
πεποιηκεναι η ποιησειν τα περι ων διδασκει· οιησεται δε δηλονοτι εσφαλμενως. Ὡς
ει τις εντυχων προφητικηι βιβλωι προδηλουσηι τα περι Ἰουδαν τον προδοτην νομισαι
μαθων το εσομενον, ορων αυτο αποτελουμενον, την βιβλον αιτιαν ειναι του τοδε τι
γεγονεναι υστερον, επει απο της βιβλου μεμαθηκε το υπο του Ἰουδα
πραχθησομενον· η παλιν μη την βιβλον υπολαβοι ειναι αιτιαν, αλλα τον πρωτον
γραψαντα αυτην, η τον ενεργησαντα φερε ειπειν τον θεον. Ὥσπερ δε επι των περι
του Ἰουδα προφητευομενων αυται αι λεξεις εξεταζομεναι εμφαινουσι τον θεον
ποιητην μη γεγονεναι της του Ἰουδα προδοσιας, αλλα μονον δεδηλω κεναι
προεγνωκοτα τα απο της τουτου κακιας πραχθησομενα παρα την αυτου αιτιαν·
ουτως ει τις εμβαθυναι τωι λογωι του προειδεναι τα παντα τον θεον και τοις εν οις
οιον ενετυπωσε της εαυτου προγνωσεως τους λογους, κατανοησαι αν οτι ουτε ο
προγνους παντως αιτιος των προεγνωσμενων, ουτε τα τους τυπους των λογων της
προγνωσεως του προεγνωκοτος δεξαμενα. 23.4 Ὅτι μεν ουν εκαστον των εσομενων
προ πολλου οιδεν ο θεος γενησομενον, και χωρις μεν γραφης αυτοθεν εκ της
εννοιας της περι θεου δηλον τωι συνιεντι αξιωμα δυνα μεως νου θεου. Ει δε δει και
απο των γραφων τουτο παραστησαι, πληρεις μεν εισιν αι προφητειαι τοιουτων
παραδειγματων· και κατα την Σωσανναν δε του θεου γινωσκοντος τα παντα πριν
γενεσεως αυτων, ουτω λεγουσαν· «Ὁ θεος ο αιωνιος ο των κρυπτων γνωστης, ο
ειδως τα παντα πριν γενεσεως αυτων, συ επιστασαι οτι ψευδη μου κατεμαρτυρησαν
ουτοι.» Σαφεστατα δε εν τηι τριτηι των βασιλειων και ονομα βασιλευσοντος και
πραξεις ανεγραφησαν προ πλειονων ετων του γενεσθαι προφητευομενα ουτως· «Και
εποιησεν Ἱεροβοαμ εορτην εν τωι μηνι τωι ογδοωι εν τηι πεντεκαιδεκατηι ημεραι του
μηνος κατα την εορτην την εν γηι Ἰουδα, και ανεβη επι το θυσιαστηριον το εν Βαιθηλ
ο εποιησεν ταις δαμαλεσιν αις εποιησεν.» Ειτα μετ' ολιγα· «Και ιδου ανθρωπος του
θεου εξ Ἰουδα παρεγενετο εν λογωι κυριου εις Βαιθηλ, και Ἱεροβοαμ ειστηκει επι το
θυσιαστηριον αυτου επιθυσαι. Και επεκαλεσεν επι το θυσιαστηριον εν λογωι κυριου,
και ειπεν· Θυσιαστηριον, θυσιαστηριον, ταδε λεγει κυριος· Ἰδου υιος τικτεται τωι
οικωι ∆αυιδ, Ἰωσιας ονομα αυτωι, και θυσει επι σε τους ιερεις των υψηλων των
επιθυοντων επι σε, και οστα ανθρωπων καυσει επι σε. Και εδωκεν εν τηι ημεραι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

2

εκεινηι τερας, λεγων· Τουτο το τερας ο ελαλησε κυριος λεγων· Ἰδου το θυσιαστηριον ρηγνυται, και εκχυθησεται η πιοτης η επ' αυτωι.» Και μετ' ολιγα δηλουται,
οτι «και το θυσιαστηριον ερραγη, και εξεχυθη η πιοτης απο του θυσιαστηριου κατα
το τερας, ο εδωκεν ο ανθρωπος του θεου εν λογωι κυριου». 23.5 Και εν τωι Ἠσαΐαι
γενομενωι προ πολλου της αιχ μαλωσιας της εις Βαβυλωνα, μεθ' ην αιχμαλωσιαν
υστερον ποτε γινεται Κυρος ο Περσων βασιλευς συνεργησας τηι οικοδομηι του ναου
γενομενηι κατα τους χρονους Ἔσδρα, ταυτα περι Κυρου ονομαστι προφητευεται·
«Ουτω λεγει κυριος ο θεος τωι χριστωι μου Κυρωι, ου εκρατησα της δεξιας αυτου
επακουσαι εμπροσθεν αυτου εθνη, και ισχυν βασιλεων διαρρηξω, ανοιξω εμπροσθεν
αυτου θυρας, και πολεις ου συγκλεισθησονται· Ἐγω εμπροσθεν σου προ πορευσομαι
και ορη ομαλιω, θυρας χαλκας συντριψω και μοχλους σιδηρους συνθλασω· και
δωσω σοι θησαυρους σκοτεινους, αποκρυφους, αορατους ανοιξω σοι, ινα γνωις οτι
εγω κυριος ο θεος ο καλων το ονομα σου θεος Ἰσραηλ. Ἕνεκεν του παιδος μου
Ἰακωβ και Ἰσραηλ του εκλεκτουμου, εγω καλεσω σε τωι ονοματι σου και
προσδεξομαι σε.» Σαφως γαρ και εκ τουτων δεδηλωται, οτι δια τον λαον, ον
ευεργετησεν ο Κυρος, ο θεος μη γινωσκοντι αυτωι την καθ' Ἑβραιους θεοσεβειαν
εδωρησατο εθνων πλειονων αρξαι· και εστι ταυτα μαθειν και απο Ἑλληνων των
αναγραψαντων τα περι τον προφητευθεντα Κυρον. Ἔτι δε και εν τωι ∆ανιηλ,
Βαβυλωνιων βασιλευοντων τοτε, τωι Ναβουχοδονοσορ δεικνυνται αι εσομεναι
βασιλειαι μετ' αυτον. ∆εικνυνται δε δια της εικονος· χρυσιου μεν της Βαβυλωνιων
αρχης ονομαζομενης, αργυριου δε της Περσων, χαλκου δε της Μακεδονων, σιδηρου
δε της Ῥωμαιων. Και παλιν εν τωι αυτωι προφητηι τα περι ∆αρειον και Ἀλεξανδρον,
και τους τεσσαρας διαδοχους Ἀλεξανδρου του Μακεδονων βασιλεως, και
Πτολεμαιον τον της Αιγυπτου αρξαντα τον επικαλουμενον Λαγων, ουτω
προφητευεται· «Και ιδου τραγος αιγων ηρχετο απο λιβος επι προσωπον πασης της
γης· και τωι τραγωι κερας ανα μεσον των οφθαλμων. Και ηλθεν εως του κριου του τα
κερατα εχοντος, ου ειδον εστωτος ενωπιον του Ουβαλ, και εδραμε προς αυτον
ενωπιον της ισχυος αυτου. Και ειδον αυτον φθανοντα εως του κριου, και εξηγριωθη
προς αυτον, και επαισε τον κριον και συνετριψεν αμφοτερα τα κερατα αυτου· και
ουκ ην ισχυς τωι κριωι στηναι ενωπιον αυτου· και ερριψεν αυτον επι την γην και
συνεπατησεν αυτον, και ουκ ην ο εξαιρουμενος τον κριον εκ χειρος αυτου. Και ο
τραγος των αιγων εμεγαλυνθη εως σφοδρα· και εν τωι ισχυσαι αυτον συνετριβη το
κερας αυτου το μεγα, και ανεβη ετερα κερατα τεσσαρα υποκατω αυτου εις τους
τεσσαρας ανεμους του ουρανου. Και εκ του ενος εξηλθε κερας εν ισχυρον, και
εμεγαλυνθη περισσως προς τον νοτον και την δυσιν.» Τι δε δει λεγειν τας περι
Χριστου προφητειας, οιον τοπον γενεσεως αυτου Βηθλεεμ, και τοπον ανατροφης
αυτου Ναζαρα, και την εις Αιγυπτον αναχωρησιν, και τεραστια α εποιησε, και τινα
τροπον υπο Ἰουδα του εις αποστολην κεκλημενου προεδοθη; παντα γαρ ταυτα
σημεια εστι της του θεου προγνωσεως. Ἀλλα και αυτος ο σωτηρ, «Ὅταν, φησιν,
ιδητε κυκλουμενην υπο στρατοπεδων την Ἱερουσαλημ, τοτε γνωσεσθε οτι ηγγικεν η
ερημωσις αυτης.» Προειπε γαρ το υστερον συμβεβηκος τελος της κατασκαφης
Ἱερουσαλημ. 23.6 Ἀποδεδειγμενου τοινυν ημιν περι του προγνωστην ειναι τον θεον
ουκ ακαιρως, ινα διηγησωμεθα πως οι αστερες γινονται εις σημεια, νοητεον τους
αστερας ουτω τεταχθαι κινεισθαι, εναντιοφορουντων των καλουμενων
πλανωμενων τοις απλανεσιν, ινα σημεια απο του σχημα τισμου των αστερων
παντων των περι εκαστον γινομενων και των καθολου λαμβανοντες γινωσκωσιν,
ουχι οι ανθρωποι (πολλωι γαρ μειζον η κατα ανθρωπον το δυνασθαι κατα αληθειαν
εκλαμβανειν απο της κινησεως των αστερων τα περι εκαστου των ο τι ποτε
ενεργουντων η πασχοντων), αλλ' αι δυναμεις, ας αναγκαιον δια πολλα ταυτα
γινωσκειν, ως κατα δυναμιν εν τοις εξης δειξομεν. Σανθεντες δε οι ανθρωποι εκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

3

τινων τηρησεων, η και εκ διδασκαλιας αγγελων την ιδιαν ταξιν παραβεβηκοτων και
επι τηι του γενους ημων επιτριβηι διδαξαντων περι τουτων τινα, ωιηθησαν τους αφ'
ων τα σημεια οιονται λαμβανειν αιτιους υπαρχειν τουτων, α σημαινειν ο λογος
φησι· περι ων και αυτων ως εν επιτομηι κατα δυναμιν επιμελεστερον ευθεως
διαληψομεθα. Προκεισεται τοινυν ταυτα τα προβληματα· (αʹ) Πως, προγνωστου
οντος εξ αιωνος του θεου περι των υφ' εκαστου πραττεσθαι νομιζομενων, το εφ'
ημιν συζεται· (βʹ) Και τινα τροπον οι αστερες ουκ εισι ποιητικοι των εν ανθρωποις,
σημαντικοι δε μονον· (γʹ) Και οτι ανθρωποι την περι τουτων γνωσιν ακριβως εχειν
ου δυνανται, αλλα δυναμεσιν ανθρωπων κρειττοσι τα σημεια εκκειται· (δʹ) Τις γαρ η
αιτια του τα σημεια τον θεον πεποιηκεναι εις γνωσιν των δυναμεων, τεταρτον
εξετασθησεται. 23.7 (αʹ) Και τοινυν ιδωμεν το πρωτον, οπερ ευλαβηθεντες τινες των
Ἑλληνων, οιομενοι κατηναγκασθαι τα πραγματα και το εφ' ημιν μηδαμως συζεσθαι
ει ο θεος προγινωσκει τα μελλοντα, ασεβες δογμα ετολμησαν αναδεξασθαι μαλλον η
προσεσθαι το, ως φασιν εκεινοι, ενδοξον μεν περι θεου, αναιρουν δε το εφ' ημιν και
δια τουτο επαινον και ψογον και το των αρετων αποδεκτον των τε κακιων το
μεμπτον. Και φασιν, ει εξ αιωνος εγνω ο θεος τονδε τινα αδικησειν και ταδε
ποιησειν τα αδικηματα, αψευδης δε η γνωσις του θεου και παντως εσται αδικος
ποιησων ταδε τα αδικηματα ο τοιουτος ειναι προεωραμενος και αμηχανον μη
αδικησειν αυτον, κατηναγκασται το αδικησειν αυτον και αδυνατον εσται αλλο τι
πραξαι αυτον η οπερ εγνω ο θεος· ει δε αδυνατον αλλο τι πραξαι αυτον, ουδεις δε
αδυνατα μη ποιησας ψεκτος εστι, ματην αιτιωμεθα τους αδικους. Ἀπο δε του αδικου
και των αδικηματων επερχονται και επι τα αλλα αμαρτηματα, ειτα εκ του εναντιου
και τα νομιζομενα κατορθωματα· και φασιν ακολουθειν τωι τον θεον τα μελλοντα
προεγνωκεναι το μη δυνασθαι το εφ' ημιν συζεσθαι. 23.8 Προς ους λεκτεον οτι
επιβαλλων ο θεος τηι αρχηι της κοσμοποιΐας, ουδενος αναιτιως γινομενου,
επιπορευεται τωι νωι εκαστον των εσομενων, ορων οτι επει τοδε γεγονε τοδε επεται,
εαν δε γενηται τοδε το επομενον τοδε ακολουθει, ου υποσταντος τοδε εσται· και
ουτω μεχρι τελους των πραγματων επιπορευθεις οιδεν α εσται, ου παντως εκαστωι
των γινωσκομενων αιτιος του αυτο συμβηναι τυγχανων. Ὥσπερ γαρ ει τις ορων τινα
δια μεν αμαθιαν προπετη, δια δε την προπετειαν αλογιστως επιβαινοντα οδου
ολισθη ρας, ει καταλαβοι πεσεισθαι ολισθησαντα, ουχι αιτιος του ολισθου εκεινωι
γινεται· ουτω νοητεον τον θεον προεωρακοτα οποιος εσται εκαστος και τας αιτιας
του τοιουτον αυτον εσεσθαι καθοραιν και οτι αμαρτησεται ταδε η κατορθωσει ταδε.
Και ει χρη λεγειν ου την προγνωσιν αιτιαν των γινομενων (ου γαρ εφαπτεται του
προεγνωσμενου αμαρτησομενου ο θεος, οταν αμαρτανηι), αλλα παραδοξοτερον μεν
αληθες δε ερουμεν, το εσομενον αιτιον του τοιανδε ειναι την περι αυτου προγνωσιν.
Ου γαρ επει εγνωσται γινεται, αλλ' επει εμελλεν γινεσθαι εγνωσται. ∆ιαστολης δε
δειται. Ει μεν γαρ το «παντως εσται» ουτω τις ερμηνευει, ως αναγκην ειναι γενεσθαι
το προεγνωσ μενον, ου διδοαμεν αυτωι· ου γαρ ερουμεν, επει προεγνωσται Ἰουδαν
προδοτην γενεσθαι, οτι πασα αναγκη ην Ἰουδαν προδοτην γενεσθαι. Ἐν γουν ταις
περι του Ἰουδα προφητειαις μεμψεις και κατηγοριαι του Ἰουδα αναγεγραμμεναι εισι
παντι τωι παριστασαι το ψεκτον αυτου. Ουκ αν δε ψογος αυτωι προσηπτετο, ει
επαναγκες προδοτης ην, και μη ενεδεχετο αυτον ομοιον τοις λοιποις αποστολοις
γενεσθαι. Ὅρα δε ει μη ταυτα δηλουται δι' ων παραθησομεθα ρητων ουτως εχοντων·
«Μηδε γενηθητω οικτιρμων τοις ορφανοις αυτου· ανθ' ων ουκ εμνησθη ποιησαι
ελεος, και κατε διωξεν ανθρωπον πενητα και πτωχον και κατανενυγμενον τηι
καρδιαι του θανατωσαι. Και ηγαπησεν καταραν, και ηξει αυτωι· και ουκ ηθελησεν
ευλογιαν, και μακρυνθησεται απ' αυτου.» Ει δε τις διηγησεται το «παντως εσται»,
και τουτο σημαινειν αυτο λεγων, οτι εσται μεν ταδε τινα ενεδεχετο δε και ετερως
γενεσθαι, τουτο ως αληθες συγχωρουμεν· τον μεν γαρ θεον ουκ ενδεχεται
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

4

ψευσασθαι, ενδεχεται δε περι των ενδεχομενων γενεσθαι και μη γενεσθαι φρονησαι
το γενεσθαι αυτα και το μη γενεσθαι. 23.9 Σαφεστερον δε τουτο ουτως ερουμεν. Ει
ενδεχεται Ἰουδαν ειναι αποστολον ομοιως Πετρωι, ενδεχεται τον θεον νοησαι περι
του Ἰουδα οτι μενει αποστολος ομοιως Πετρωι. Ει ενδεχεται Ἰουδαν προδοτην
γενεσθαι, ενδεχεται τον θεον φρονησαι περι αυτου οτι προδοτης εσται. Ει δε
προδοτης εσται Ἰουδας, ο θεος τηι προγνωσει αυτου των προειρημενων ενδεχομενων
δυο, ενδεχομενου του ειναι ενι αυτων, το αληθες προγινωσκων, προγνωσεται τον
Ἰουδαν προδοτην γενεσθαι· το δε περι ου η γνωσις ενδε χεται και ετερως γενεσθαι·
και λεγοι αν η γνωσις του θεου οτι ενδεχεται μεν τονδε τοδε ποιησαι, αλλα και το
εναντιον· ενδεχομενων δε αμφοτερων, οιδα οτι τοδε ποιησει· ου γαρ ωσπερ ο θεος
ειποι αν, ουκ ενδεχεται τονδε τινα τον ανθρωπον πτηναι, ουτω χρησμον φερε ειπειν
περι τινος διδους ερει οτι ουκ ενδεχεται τονδε σωφρονησαι. ∆υναμις μεν γαρ παντη
ουκ εστι του πτηναι ουδαμως εν τωι ανθρωπωι, δυναμις δε εστι του σωφρονησαι και
του ακολαστησαι. Ὧν αμφοτερων δυναμεων υπαρχουσων, ο μη προσεχων λογοις
επιστρεπτικοις και παιδευτικοις εαυτον επιδιδωσι τηι χειρονι· τηι κρειττονι δε ο
ζητησας το αληθες και βιωσαι βεβουλημενος κατ' αυτο. Ου ζητει δε οδε μεν ταληθη,
επει επιρρεπει επι την ηδονην· οδε δε εξεταζει περι αυτων, αιρεθεις υπο των κοινων
εννοιων και λογου προτρεπτικου. Παλιν τε αυ οδε μεν αιρειται την ηδονην, ουχι ου
δυναμενος αντιβλεπειν αυτηι, αλλ' ουκ αγωνιζομενος· οδε δε καταφρονει αυτης, το
ασχημον ορων το εν αυτηι πολλακις τυγχανον. 23.10 Ὅτι μεντοι γε η προγνωσις του
θεου ουκ αναγκην επιτιθησι τοις περι ων κατειληφε, προς τοις προειρημενοις και
τουτο λελεξεται, οτι πολλαχου των γραφων ο θεος κελευει τους προφητας
κηρυσσειν μετανοιαν, ου προσποιη σαμενος το προεγνωκεναι ποτερον οι
ακουσαντες επιστρε ψουσιν η τοις αμαρτημασιν εαυτων εμμενουσιν· ωσπερ εν τωι
Ἱερεμιαι λεγεται· «Ἴσως ακουσονται και μετανοησουσιν·» Ου γαρ αγνοων ο θεος
ποτερον ακουσουσιν η ου φησιν· «Ἴσως ακουσονται και μετανοησουσιν·» αλλ'
οιονει το ισοστασιον των δυναμεων γενεσθαι δεικνυς εκ των λεγομενων, ινα μη
προκατηγγελμενη η προγνωσις αυτου προκαταπεσειν ποιησηι τους ακουοντας, δοξαν
αναγκης παριστασα, ως ουκ οντος επ' αυτοις του επιστρεψαι, και οιονει και αυτη
αιτια γενηται των αμαρτηματων· η παλιν τοις εκ του αγνοειν το προεγνωσμενον
καλον δυναμενοις εν τωι αγωνισασθαι και αντιτεινειν προς την κακιαν εν αρετηι
βιωσαι, αιτια γενηται η προγνωσις εκλυσεως, ουκ ετι ευτονως ισταμενοις κατα της
αμαρτιας, ως παντως εσομενου του προειρημενου· και ουτω γαρ οιον εμποδιον
γενοιτ' αν η προγνωσις του εσομενου καλου. Παντα γουν χρησιμως ο θεος τα κατα
τον κοσμον οικονομων ευλογως ημας και προς τα μελλοντα ετυφλωσεν. Ἡ γαρ
γνωσις αυτων ανηκε μεν ημας απο του αθλειν κατα της κακιας, επετριψε δ' αν
δοξασα κατειληφθαι, προς το μη αντιπαλαισαντας ημας τηι αμαρτιαι ταχιον αυτηι
υποχειριους γενεσθαι. Ἅμα δε και μαχομενον εγινετο τωι καλον και αγαθον γενεσθαι
τινα, το την προγνωσιν εληλυθεναι εις τονδε τινα οτι παντως εσται αγαθος. Προς οις
γαρ εχομεν και σφοδροτητος και τασεως πλειονος χρεια προς το καλον και αγαθον
γενεσθαι· προκαταληφθεισα δε η γνωσις του παντως καλον και αγαθον εσεσθαι
υπεκλυει την ασκησιν. ∆ιοπερ συμφεροντως ουκ ισμεν ουτε ει αγαθοι ουτε ει
πονηροι εσομεθα. 23.11 Ἐπει δε ειρηκαμεν οτι απετυφλωσεν ημας προς τα μελλοντα
ο θεος, ζητουμενον τι ρητον απο της Ἐξοδου ορα ει δυναμεθα ουτω σαφηνισαι· «Τις
εποιησεν δυσκωφον και κωφον, βλεποντα και τυφλον; ουκ εγω κυριος ο θεος;» Ἵνα
τον αυτον τυφλον και βλεποντα πεποιηκως ηι, βλεποντα μεν τα ενεστηκοτα τυφλον
δε προς τα μελλοντα· το γαρ περι του δυσκωφου και κωφου ου του παροντος καιρου
διηγησασθαι. Ὅτι μεντοι γε πολλων των εφ' ημιν αιτια πλειστα των ουκ εφ' ημιν
εστι, και ημεις ομολογησομεν· ων μη γενομενων, λεγω δε των ουκ εφ' ημιν, ουκ αν
ταδε τινα των εφ' ημιν επραττετο· πραττεται δε ταδε τινα των εφ' ημιν ακολουθα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

5

τοισδε τοις προγενομενοις ουκ εφ' ημιν, ενδεχομενου του επι τοις αυτοις
προγενομενοις και ετερα πραξαι παρ' α πραττομεν. Ει δε τις ζητει το εφ' ημιν
απολελυμενον ειναι του παντος, ωστε μη δια ταδε τινα συμβεβηκοτα ημιν ημας
αιρεισθαι ταδε, επιλελησται κοσμου μερος ων και εμπεριε χομενος ανθρωπων
κοινωνιαι και του περιεχοντος. Μετριως μεν ουν ως εν επιτομηι οιμαι αποδεδειχθαι
το την προγνωσιν του θεου μη ειναι καταναγκαστικην των προεγνωσμενων παντως.
23.12ν Ἔτι περι του αυτου εν τωι βʹ τομωι των κατα Κελσου εν τουτοις. Ὁ μεν
Κελσος οιεται δια τουτο γινεσθαι το υπο τινος προγνωσεως θεσπισθεν, επει
εθεσπισθη· ημεις δε τουτο ου διδοντες φαμεν ουχι τον θεσπισαντα αιτιον ειναι του
εσομενου, επει προειπεν αυτο γενησομενον, αλλα το εσομενον, εσομενον αν και μη
θεσπισθεν, την αιτιαν τωι προγινωσκοντι παρεσχηκεναι του αυτο προειπειν. Και
ολον γε τουτο εν τηι προγνωσει του θεσπιζοντος αυτο τυγχανει· δυνατου δε οντος
τουδε τινος γενεσθαι, δυνατου δε και μη γενεσθαι, εσται το ετερον αυτων τοδε τι.
Και ου φαμεν οτι ο προγινωσκων, υφελων το δυνατον ειναι γενεσθαι και μη
γενεσθαι, οιονει τοιουτον τι λεγει· τοδε παντως εσται, και αδυνατον ετερως
γενεσθαι. Και το τοιουτο φθανει επι πασαν την περι του εφ' ημιν τινος προγνωσιν,
ειτε κατα τας θειας γραφας ειτε κατα τας των Ἑλληνων ιστοριας. Και ο καλουμενος
γε παρα τοις διαλεκτικοις αργος λογος, σοφισμα τυγχανων, ουκ εσται μεν σοφισμα
οσον επι τωι Κελσωι, κατα δε τον υγιη λογον σοφισμα εστιν. Ἵνα δε το τοιουτο νοηθηι,
απο μεν της γραφης χρησομαι ταις περι του Ἰουδα προφητειαις η τηι του σωτηρος
ημων περι αυτου ως προδωσοντος προγνωσει· απο δε των Ἑλληνικων ιστοριων τωι
προς τον Λαιον χρησμωι, συγχωρων επι του παροντος ειναι αυτον αληθη, επει μη
λυπει τον λογον. Περι του Ἰουδα τοινυν εν εκατοστωι και ογδοωι λεγεται εκ
προσωπου του σωτηρος ψαλμωι, ου η αρχη· «Ὁ θεος, την αινεσιν μου μη
παρασιωπησηις· οτι στομα αμαρτωλου και στομα δολιου επ' εμε ηνοιχθη.» Και
τηρησας γε τα εν τωι ψαλμωι ειρημενα ευρησεις οτι, ως προεγνωσται προδωσων τον
σωτηρα, ουτω και αιτιος ων της προδοσιας και αξιος των εν τηι προφητειαι
λεγομενων δια την κακιαν αυτου αρων. Ταδε γαρ παθετω, «Ἀνθ' ων, φησιν, ουκ
εμνησθη του ποιησαι ελεος, και κατεδιωξεν ανθρωπον πενητα και πτωχον.» Ουκουν
εδυνατο μνησθηναι του ποιησαι ελεος και μη καταδιωξαι ον κατεδιωξε· δυναμενος
δε ου πεποιηκεν, αλλα προεδωκεν· ωστε αξιος ειναι των εν τηι προφητειαι κατ' αυτου
αρων. Και προς Ἕλληνας δε χρησομεθα τωι ειρημενωι τουτον τον τροπον προς τον
Λαιον, ειτε αυταις λεξεσιν ειτε το ισοδυναμουν αυταις αναγραψαντος του τραγικου.
Λεγεται τοινυν προς αυτον απο του προεγνωκοτος δη τα εσομενα· Μη σπειρε παιδων
αλοκα δαιμονων βιαι· Ει γαρ τεκνωσεις παιδ', αποκτενει σ' ο φυς, Και πας σος οικος
βησεται δι' αιματος. Και εν τουτωι τοινυν σαφως δηλουται οτι δυνατον μεν ην τωι
Λαΐωι μη σπειρειν παιδων αλοκα· ουκ αν γαρ το μη δυνατον προσεταξεν αυτωι ο
χρησμος· δυνατον δε ην και το σπειρειν, και ουδετερον αυτων κατηναγκαστο.
Ἠκολουθησε δε τωι μη φυλαξαμενωι σπειραι παιδων αλοκα παθειν εκ του εσπαρ
κεναι τα της κατα Οιδιποδα και Ἰοκαστην και τους υιους τραγωιδιας. 23.13 Ἀλλα και
ο αργος καλουμενος λογος, σοφισμα ων, τοιουτος εστι λεγομενος επι υποθεσεως
προς τον νοσουντα και ως σοφισμα αποτρεπων αυτον χρησθαι τωι ιατρωι προς
υγιειαν, και εχει γε ουτως ο λογος· Ει ειμαρται σοι αναστηναι εκ της νοσου, εαν τε
εισαγαγηις τον ιατρον εαν τε μη εισαγαγηις, αναστησηι· αλλα και ει ειμαρται σοι μη
αναστηναι εκ της νοσου, εαν τε εισαγαγηις τον ιατρον εαν τε μη εισαγαγηις, ουκ
αναστησηι· ητοι δε ειμαρται σοι αναστηναι εκ της νοσου, η ειμαρται σοι μη
αναστηναι· ματην αρα εισαγεις τον ιατρον. Ἀλλα χαριεντως τουτωι τωι λογωι
τοιουτον τι αντιπαρα βαλλεται· Ει ειμαρται σοι τεκνοποιησαι, εαν τε συνελθηις
γυναικι εαν τε μη συνελθηις, τεκνοποιησεις· αλλα και ει ειμαρται σοι μη
τεκνοποιησαι, εαν τε συνελθηις γυναικι η μη συνελθηις, ου τεκνοποιησεις· ητοι δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

6

ειμαρται σοι τεκνοποιησαι η μη τεκνοποιησαι· ματην αρα συνερχηι γυναικι. Ὡς γαρ
επι τουτου, επει αμηχανον και αδυνατον τεκνο ποιησαι τον μη συνελθοντα γυναικι,
ου ματην παραλαμβανεται το συνελθειν γυναικι· ουτως, ει το αναστηναι εκ της
νοσου οδωι τηι απο ιατρικης γινεται, αναγκαιως παρα λαμβανεται ο ιατρος· και
ψευδος το· Ματην εισαγεις τον ιατρον. Ὅλα δε ταυτα παρειληφαμεν, δι' α παρεθετο
ο σοφωτατος Κελσος ειπων· «Θεος ων προειπε, και παντως εχρην γενεσθαι το
προειρημενον.» Ει γαρ του παντως ακουει αντι του κατηναγκασμενως, ου δωσομεν
αυτωι· δυνατον γαρ ην και μη γενεσθαι. Ει δε το παντως λεγει αντι του εσται, οπερ ου
κωλυεται ειναι αληθες, καν δυνατον ηι το μη γενεσθαι, ουδεν λυπει τον λογον· ουδε
γαρ ηκολουθει τωι προειρηκεναι τον Ἰησουν αληθως τα περι του προδοτου η τα περι
του αρνησαμενου Πετρου, το αυτον αυτοις αιτιον γενεσθαι ασεβειας και ανοσιου
πραξεως. Ὁρων γαρ αυτου το μοχθηρον ηθος ο καθ' ημας γιγνωσκων «τι ην εν τωι
ανθρωπωι», και ορων α τολμησει εκ τε του φιλαργυρος ειναι και εκ του μη βεβαιως
περι του διδασκαλου φρονειν α εχρην, ειπε μετα πολλων και το· «Ὁ εμβαψας μετ'
εμου την χειρα εις το τρυβλιον, εκεινος με παραδωσει.» 23.14ν <Τομου τριτου των
εις την Γενεσιν> (βʹ) Φερε δε αγωνισωμεθα και περι του τους αστερας μηδαμως ειναι
ποιητικους των εν ανθρωποις, σημαντικους δε μονον. Σαφες δη οτι ει οδε, τις ο
σχηματισμος των αστερων ποιητικος νομιζοιτο τωνδε τινων των γινομενων περι
τον ανθρωπον· εστω γαρ περι τουτου νυν ζητεισθαι τον λογον· ουκ αν ο σημερον
φερε ειπειν γενομενος σχηματισμος περι τονδε δυναιτο νοεισθαι πεποιηκεναι τα
παρεληλυθοτα περι ετερον η και περι ετερους· παν γαρ το ποιουν πρεσβυτερον του
πεποιημενου. Ὅσον δε επι τοις μαθημασι των τα τοιαυτα επαγγελλομενων,
πρεσβυτερα του σχηματισμου προλεγεσθαι νομιζεται περι τους ανθρω πους.
Ἐπαγγελλονται γαρ τονδε τινα τροπον την ωραν λαβοντες τουδε του ανθρωπου
καταλαμβανειν πως εκαστος των πλανωμενων κατα καθετον η τησδε της μοιρας του
ζωιδιου η των εν αυτωι λεπτων, και ποιος αστηρ του ζωιδιακου κατα του ανατολικου
ετυγχανεν οριζοντος, ποιος τε κατα του δυτικου, και τις κατα του μεσουρανηματος,
και τις κατα του αντιμεσουρανηματος. Και επαν θωσι τους αστερας, ους νομιζουσιν
εαυτοις εσχηματικεναι, κατα τον καιρον της του δεινος γενεσεως εσχηματισμενους
ουτωσι, τωι χρονωι της αποτεξεως του περι ου σκοπουσιν, ου μονον τα μελλοντα
εξεταζουσιν, αλλα και τα παρεληλυθοτα, και τα προ της γενεσεως και της σπορας
του περι ου ο λογος γεγενημενα· περι πατρος, ποταπος ων τυγχανει, πλουσιος η
πενης, ολοκληρος το σωμα η σεσινωμενος, το ηθος βελτιων η χειρων, ακτημων η
πολυκτημων, τηνδε την πραξιν η τηνδε εχων· τα δ' αυτα και περι της μητρος, και
περι πρεσβυτερων αδελφων, εαν τυχωσιν οντες. 23.15 Ἔστω δε ημας επι του
παροντος προσιεσθαι αυτους καταλαμβανειν τα εν τωι τοπωι αληθη, περι ου και
αυτου υστερον δειξομεν οτι ουχ ουτως εχει· πευσωμεθα τοινυν των
υπολαμβανοντων κατηναγκασθαι υπο των αστρων τα των ανθρωπων πραγματα,
τινα τροπον ο σημερον σχημα τισμος ο τοιοσδε δυναται πεποιηκεναι τα πρεσβυτερα.
Ει γαρ τουτο αμηχανον, καθ' ο δη οτι ευρισκεται το περι των πρεσβυτερων του
χρονου αληθες, σαφες το μη πεποιη κεναι τους αστερας ουτωσι κινουμενους εν
ουρανωι τα παρεληλυθοτα και γενομενα προ του ουτως εχειν αυτους. Ει δε τουτο,
ταχα ο προσιεμενος αληθευειν αυτους, επι στησας τοις περι των μελλοντων
λεγομενοις, ερει αληθευειν αυτους ου τωι ποιειν τους αστερας αλλα τωι σημαινειν
μονον. Ἐαν δε τις φασκηι τα μεν παρεληλυθοτα μη ποιειν τους αστερας, αλλα αλλους
μεν σχηματισμους τους της εκεινων γενεσεως αιτιους γεγονεναι, τον δε νυν
σχηματισμον σεσημαγκεναι μονον, τα μεντοι μελλοντα δηλουσθαι απο του
ενεστηκοτος σχηματισμου της του δεινος γενεσεως· παραστησατω την διαφοραν του
απο των αστερων δυνασθαι δειξαι οτι ταδε μεν νενοηται αληθη ως απο ποιουντων,
ταδε δε ως απο σημαινοντων μονον. Μη εχοντες δε δουναι την διαφοραν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

7

ευγνωμονως συγκαταθησονται τωι μηδεν των κατα τους ανθρωπους απο των
αστερων γινεσθαι, αλλ' ως προειρηκαμεν, ει αρα, σημαινεσθαι· Ὡς ει και μη απο των
αστερων τις ελαμβανε τα παρελη λυθοτα και τα μελλοντα, αλλ' απο του νου του
θεου δια τινος λογου προφητικου. Ὥσπερ γαρ προαπεδειξαμεν οτι ουδεν λυπει τον
περι του εφ' ημιν λογον το τον θεον ειδεναι τα πραχθησομενα εκαστωι, ουτως ουδε
τα σημεια, α εταξεν ο θεος εις το σημαινειν, εμποδιζει το εφ' ημιν· Ἀλλα
παραπλησιως βιβλιωι περιεχοντι τα μελλοντα προφητικως ο πας ουρανος δυναται,
οιονει βιβλος ων θεου, περιεχειν τα μελλοντα. ∆ιοπερ εν τηι προσευχηι του Ἰωσηφ
δυναται ουτω νοεισθαι το λεγομενον υπο του Ἰακωβ· «Ἀνεγνων γαρ εν ταις πλαξι
του ουρανου οσα συμβησεται υμιν και τοις υιοις υμων.» Ταχα δε και το· «Ειλιγησεται
ο ουρανος ως βιβλιον»· τους λογους τους περιεχομενους σημαντικους των
εσομενων δηλοι απαρτισθησομενους και, ιν' ουτως ειπω, πληρωθησομενους, ωσπερ
λεγονται και αι προφητειαι πεπληρωσθαι τωι εκβεβηκεναι. Και ουτως εσται εις
σημεια τα αστρα γεγονοτα, κατα την λεγουσαν φωνην· «Ἔστωσαν εις σημεια.» Ὁ δε
Ἱερεμιας επιστρεφων ημας προς εαυτους και περιαιρων φοβον τον επι τοις
νομιζομενοις σημαινεσθαι, ταχα δε και υπολαμβανο μενοις εκειθεν ερχεσθαι, φησιν·
«Ἀπο των σημειων του ουρανου μη φοβεισθε.» 23.16 Ἴδωμεν και δευτερον
επιχειρημα, πως ου δυνανται οι αστερες ειναι ποιητικοι, αλλ' ει αρα σημαντικοι. Ἀπο
πλειστων γαρ οσων γενεσεων εστι λαβειν τα περι ενος ανθρωπου· τουτο δε καθ'
υποθεσιν λεγομεν, συγχωρουντες το επιστημην αυτων αναλαμβανεσθαι υπ'
ανθρωπων δυνα σθαι. Φερε γαρ ειπειν, περι του τονδε πεισεσθαι τοδε και
τεθνηξεσθαι περιπεσοντα ληισταις και αναιρεθεντα φασι δυνασθαι λαμβανειν απο τε
της ιδιας αυτου γενεσεως, καν τυχηι εχων αδελφους πλειονας, και απο της εκαστου
αυτων. Περιεχειν γαρ οιονται την εκαστου γενεσιν αδελφον υπο ληιστων
τεθνηξομενον, ομοιως και την του πατρος και την της μητρος και την της γαμετης
και των υιων αυτου και των οικετων και των φιλτατων, ταχα δε και αυτων των
αναιρουντων. Πως ουν δυνατον τον τοσαυταις γενεσεσιν, ινα αυτοις τουτο
συγχωρηθηι, εμπεριεχομενον γινεσθαι υπο του σχημα τισμου των αστερων τησδε
μαλλον της γενεσεως η τωνδε; Ἀπιθανον γαρ και το φασκειν τον σχηματισμον τον
εν τηι ιδιαι τουδε τινος γενεσει ταυτα πεποιηκεναι, τον δε εν τηι τωνδε γενεσει μη
πεποιηκεναι αλλα σεσημαγκεναι μονον· ηλιθιον γαρ το ειπειν οτι η παντων γενεσις
περιειχε καθ' εκαστον ποιητικον του τονδε αναιρεθηναι, ωστε εν γενεσεσιν, καθ'
υποθεσιν λεγω, πεντηκοντα περιεχεσθαι το τονδε τινα αναιρεθηναι. Ουκ οιδ' οπως
δυνησονται σωσαι το των μεν εν Ἰουδαιαι σχεδον παντων τοιονδε ειναι τον
σχηματισμον επι της γενεσεως, ως οκταημερον αυτους λαμβανειν περιτομην,
ακρωτηριαζομενους τα μορια και ελκουμενους και φλεγμονηι περιπεσουμενους και
τραυμασι, και αμα τηι εις τον βιον εισοδωι ιατρων δεομενους· των δε εν Ἰσμαηλιταις
τοις κατα την Ἀραβιαν τοιονδε, ως παντας περιτεμνεσθαι τρισκαιδεκαετεις· τουτο
γαρ ιστορηται περι αυτων· και παλιν τωνδε τινων των εν Αιθιοψι τοισδε τας κογχας
των γονατων περιαιρεισθαι, και των Ἀμαζονων τους ετερους των μαστων. Πως γαρ
ταυτα ποιουσιν οι αστερες τοισδε τοις εθνεσιν; Οιμαι οτι ει επιστησαιμεν ουδε μεχρι
του στησαι δυνησομεθα τι αληθες ειπειν περι αυτων. Τοσουτων δε φερομενων οδων
προγνωστικων, ουκ οιδ' οπως εξωκειλαν οι ανθρωποι επι το την μεν οιωνιστικην
και την θυτικην μη λεγειν περιεχειν το ποιουν αιτιον, αλλα σημαινειν μονον, και
την αστεροσκοπικην, ουκ ετι δε την γενεθλιαλογικην. Ει γαρ επει γινωσκεται, ινα
και χαρισωμεθα το γινωσκεσθαι, γινεται εκειθεν οθεν η γνωσις λαμβανεται, τι
μαλλον απο των αστερων η απο των οιωνων εσται τα γινομενα, και μαλλον απο
των οιωνων η απο των σπλαγχνων των θυομενων η απο των διαττοντων αστερων;
Ταυτα μεν ουν επι του παροντος αρκεσει εις αναιρεσιν του ποιητικους ειναι τους
αστερας των ανθρωπινων. 23.17 (γʹ) Ὅπερ δε συγκεχωρηκαμεν, ου γαρ ελυπει τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

8

λογον, ως των ανθρωπων δυναμενων καταλαμβανειν τους ουρανιους σχηματισμους
και τα σημεια και ων εστι σημεια, τουτο φερε νυν εξετασωμεν ει αληθες εστι. Φασι
τοινυν οι περι ταυτα δεινοι τον μελλοντα τα κατα την γενεθλιαλογιαν ακριβως
καταλαμβανειν <δειν> ειδεναι ου μονον το κατα ποστου δωδεκατημοριου εστιν ο
καλου μενος αστηρ, αλλα και κατα ποιας μοιρας του δωδεκατημοριου και κατα
ποιου εξηκοστου· οι δε ακριβεστεροι και κατα ποιου εξηκοστου του εξηκοστου. Και
τουτο φασι δειν ποιειν εφ' εκαστου των πλανωμενων, εξεταζοντα την σχεσιν την
προς τους απλανεις. Παλιν αυ επι του ανατολικου οριζοντος δεησει, φασιν, ιδειν ου
μονον το δωδεκατημοριον ποιον ην επ' αυτου, αλλα και την μοιραν και το
εξηκοστον της μοιρας, το πρωτον η το δευτερον εξηκοστον. Πως τοινυν της ωρας
πλατει λογωι ημισυ δωδεκατημοριου περιεχουσης δυναται τις λαβειν το εξηκοστον,
μη εχων την αναλογιαν της διαιρεσεως των ωρων, ωστε φερε ειπειν ειδεναι οτι
γεγεννηται ο δεινα ωραι τεταρτηι, και ημισει ωρας, και τεταρτωι, ογδοωι, και
εκκαιδεκατωι, και δυοτρια κοστωι; Παραπολυ γαρ φασι παραλλαττειν τα
σημαινομενα παρα την αγνωσιαν ου της ολης ωρας, αλλα και ποστημοριου αυτης.
Ἐν γουν τοις διδυμοις γεννωμενοις πολλακις το μεταξυ ακαριαιον ωρας εστι, και
πολλαι παραλλαγαι των συμβαινοντων και των πραττομενων επ' αυτων απαντωσιν,
ως φασιν εκεινοι, παρα την αιτιαν της σχεσεως των αστερων, και το μοριον του
δωδεκατημοριου το παρα τον οριζοντα, ου καταλαμβανομενον υπο των
νομιζομενων την ωραν τετηρηκεναι. Ουδεις γαρ δυναται λεγειν οτι μεταξυ της
τουδε γενεσεως προς την τουδε εστιν ωρας τριακοστον. Ἀλλ' εστω συγκεχωρημενα
αυτοις τα κατα το εκλαμβανειν την ωραν. 23.18 Φερεται δη θεωρημα αποδεικνυον
τον ζωδιακον κυκλον ομοιως τοις πλανωμενοις φερεσθαι απο δυσμων επι ανατολας
δι' εκατον ετων μοιραν μιαν, και τουτο τωι πολλωι χρονωι εναλλαττειν την θεσιν των
δωδεκατημοριων· ετερου μεν τυγχανοντος του νοητου δωδεκατημοριου, ετερου δε
του ωσανει μορφωματος· τα δε αποτελεσματα φασιν ευρισκεσθαι ουκ εκ του
μορφωματος, αλλ' εκ του νοητου ζωιδιου· οπερ ου πανυ τι δυνατον
καταλαμβανεσθαι. Ἔστω δη και τουτο συγκεχωρημενον, το καταλαμβανεσθαι το
νοητον δωδεκατημοριον, η δυνασθαι εκ του αισθητου δωδεκατημοριου λαμβανεσθαι
το αληθες, αλλα την γε συγκρασιν παρ' αυτοις καλουμενην των εν τοισδε τοις
σχηματισμοις τυγχανοντων και αυτοι ομολογησουσιν ουχ οιοι τε σωσαι κατ' αξιαν,
αμαυρουμενου του δηλουμενου φερε ειπειν χειρονος απο τουδε, δια το επιβλεπεσθαι
αυτον υπο τουδε του κρειττονος, και επι τοσονδε η τοσονδε αμαυρουμενου·
πολλακις παλιν της αμαυρωσεως της του χειρονος υπο της επιβλεψεως της του
κρειττονος εμποδι ζομενης, εκ του ετερον ουτωσι εσχηματισθαι, χειρονων οντα
σημαντικον. Και οιμαι επιστησαντα τινα τοις τοποις απογνωναι την περι τουτων
καταληψιν, ουδαμως ανθρωποις εκκειμενην, αλλ' ει αρα μεχρι του σημανθηναι
μονον φθανουσαν. Ει δε τις εν πειραι γεγενηται των πραγματων, μαλλον εισεται το
εν τωι στοχαζεσθαι αποπτωτικον των λεγοντων και αυτων των συγγραψαμενων,
ηπερ νομιζομενον επιτευκτικον. Και Ἠσαΐας γουν, ως ου δυναμενων τουτων
ευρισκεσθαι υπο ανθρωπων, φησι προς την θυγατερα των Χαλδαιων των ταυτα
μαλιστα παρα παντας επαγγελλομενων· «Στητω σαν και σωσατωσαν σε οι
αστρολογοι του ουρανου, αναγ γειλατωσαν σοι τι μελλει επι σε ερχεσθαι.» ∆ια γαρ
τουτων διδασκομεθα μη δυνασθαι τους πανυ περι ταυτα φιλομαθεις προδηλουν, α
βεβουληται κυριος εκαστωι εθνει επαγαγειν. 23.19 Νυν γαρ, ως προς την λεξιν, το
προφητικον εξει ληφαμεν. Ει δε φησιν ο Ἰακωβ ανεγνωκεναι εν ταις πλαξι του
ουρανου τα συμβησομενα τοις υιοις αυτου, και οσον επι τουτωι αντιλεγοι τις αν ημιν
οτι εναντια οις ειρηκαμεν δηλουται δια της γραφης· ελεγομεν γαρ ανθρωπον ακατα
ληπτως εχειν των σημειων, ο δε Ἰακωβ φησιν ανεγνωκεναι εν ταις πλαξι του
ουρανου· απολογησομεθα οτι οι καθ' ημας σοφοι, πνευματι περισσοτερωι χρησαμενοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

9

της ανθρωπινης φυσεως, ουκ ανθρωπινως θειως δε διδασκονται τα απορρητα·
ωσπερ ο Παυλος, λεγων· «Ἤκουσα αρρητα ρηματα α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι.»
Ἴσασι γαρ «τροπων αλλαγας και μεταβολας καιρων, ενιαυτων κυκλους και αστερων
θεσεις», ουκ απ' ανθρωπων ουδε δι' ανθρωπων, αλλα του πνευματος
αποκαλυπτοντος αυτοις και καθαρως, ως θελει ο θεος, τα θεια απαγγελλοντος. Και
αλλως δε ο Ἰακωβ μειζων η κατα ανθρωπον ην, πτερνιζων τον αδελφον αυτου, και
ομολογων εν αυτηι ταυτηι τηι βιβλωι αφ' ης παρεθεμεθα το· «Ἀνεγνων εν ταις πλαξι
του ουρανου»· ειναι αρχιχιλιαρχος δυναμεως κυριου, και ονομα παλαι κεκτημενος
Ἰσραηλ· οπερ εν σωματι λειτουργων αναγνω ριζει, υπομιμνησκοντος αυτον του
αρχαγγελου Ουριηλ. 23.20 (δʹ) Μετα ταυτα λειπεται εξετασαι και παραστησαι τοις
πιστευουσιν οτι εις σημεια κεινται οι φωστηρες του ουρανου, σανθεισι δε και εκ των
υπο των περιεργοτερων φερομενων εις τους τοπους, τις η αιτια του ταυτα τα σημεια
τον θεον πεποιηκεναι εν ουρανωι. Και εστιν ειπειν πρωτον μεν οτι πιστευομενα τα
της μεγαλειοτητος του νου του θεου πασαν γνωσιν την περι εκαστου των οντων
εμπεριειληφοτος, ωστε μηδε το τυχον και νομιζομενον ελαχιστον λανθανειν την
θειοτητα αυτου, δοξαν μεν περιεχει του οιονει απειρα αριθμωι ουτως αυτον
εμπεριειληφεναι εν εαυτωι, ου μην εναργη την αποδειξιν, αλλα πεπιστευμενην ως
αρμοζουσαν τωι αγενητωι νωι και υπερ πασαν φυσιν τυγχανοντι. Ἵν' ουν τηι πειραι
τουτο καταλαμβανηται υπο των μειζονων η κατα ανθρωπον και των αγιων ψυχων
του ενεστηκοτος δεσμου απηλλαγμενων, ωσπερει γραμματα και χαρακτηρας και δια
της των ουρανιων περιφορας εποιησεν εν ουρανωι ο θεος τους δεδιδαγμενους και
διδαχθησομενους αναγινωσκειν τα σημεια του θεου. Ου θαυμαστον δε και υπερ
ενδειξεως της προς τους μακαριους ποιειν τινα τον θεον, της γραφης λεγουσης τωι
Φαραω· «Εις αυτο τουτο εξηγειρα σε, οπως ενδειξωμαι εν σοι την δυναμιν μου, και
οπως διαγγεληι το ονομα μου εν πασηι τηι γηι.» Ει γαρ διετηρηθη Φαραω υπερ
ενδειξεως δυναμεως θεου και διαγγελιας του ονοματος αυτου εν πασηι τηι γηι, εννοει
ποσην ενδειξιν δυναμεως θεου περιεχει τα ουρανια σημεια, παντων των απ' αιωνος
εως συντελειας εντετυπωμενων τηι αξιαι βιβλωι του θεου τωι ουρανωι. ∆ευτερον δε
στοχαζομαι ταις τα ανθρωπινα οικονο μουσαις δυναμεσιν εκκεισθαι τα σημεια, ινα
τινα μεν γινωσκωσι μονον, τινα δε και ενεργωσι· καθαπερ εν ταις παρ' ημιν βιβλοις
α μεν γεγραπται ινα γινωσκωμεν, οιον τα περι κοσμοποιΐας και ει τινα αλλα
μυστηρια· α δε ινα γινωσκοντες ποιωμεν, ωσπερ τα περι τας εντολας και τα
προσταγματα του θεου. Ἐνδεχεται δη τα ουρανια γραμματα, α αγγελοι και δυναμεις
θειαι αναγινωσκειν καλως δυνανται, περιεχειν τινα μεν αναγνωσθησομενα υπο των
αγγελων και λειτουργων του θεου, ινα ευφραινωνται γινωσκοντες· τινα δε ωσπερει
εντολας λαμβανοντες ποιωσι. 23.21 Και ουχ αμαρτησομεθα το αναλογον τοις εν τωι
νομωι λεγοντες εχειν τον ουρανον και τους αστερας· εαν δε χειρονες και ετεραι του
ανθρωπου ενεργειαι ποιωσι τινα των προεγνωσμενων και σημαινομενων εν
ουρανωι, ουκ αναγκη και αυτας απο των του θεου γραμματων υπομιμνη σκομενας
ποιειν α ενεργουσιν· αλλ' ωσπερ ανθρωποι αδικουντες, ου μανθανοντες
προεγνωκεναι τον θεον το τονδε τινα αδικηθησεσθαι υπ' αυτων, ενεργουσι το
αδικειν εκ της εαυτων πονηριας· ουτως αι αντικειμεναι δυναμεις, του θεου την
κακιαν των τα μοχθηρα βουλομενων ανθρωπων και δυναμεων προεγνωκοτος, τηι
ιδιαι αισχιστηι επιτελουσι προαιρεσει. Οι μεντοι ιεροι αγγελοι, τα λειτουργικα
πνευματα τα εις διακονιαν αποστελλομενα, εικος οτι, ως απο νομου θεου
γεγραμμενων τα προσταγματα λαμβανοντες, τεταγμε νως και οτε δει και ως δει και
οσον δει ποιουσι τα κρειττονα· ατοπον γαρ αυτους θειους οντας αποκληρωτικως και
<ουχ> ωρισμενως ερχεσθαι επι το φερ' ειπειν χρηματισαι τι τωι Ἀβρααμ, και ποιησαι
τι τωι Ἰσαακ, και ρυσασθαι εκ κινδυνου τον Ἰακωβ, η επιστηναι τωι πνευματι τουδε
του προφητου. Ἵνα ουν μη αποκληρωτικως μηδε κατα συντυχιαν τουτο πραττωσιν,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

10

αναγινωσκουσι την βιβλον του θεου· και ουτως ποιουσι τα αυτοις επιβαλλοντα. Ὡς
προειπομεν δε, ημεις α ποιουμεν, η αι αντικειμεναι ενεργειαι α επιτελουσιν εις ημας,
ιδιαι προαιρεσει ποιουμεν· ατακτωι μεν, οτε αμαρτανομεν· πεπαιδευμενηι δε, ουκ ατερ
αγγελων ουδε θειων γραμματων ουδε υπηρετων αγιων, οτε θεωι ευαρεστα
πραττομεν. 23.22ν Και Κλημης δε ο Ῥωμαιος, Πετρου του αποστολου μαθητης,
συνωιδα τουτοις εν τωι παροντι προβληματι προς τον πατερα εν Λαοδικειαι ειπων εν
ταις Περιοδοις, αναγκαιοτατον τι επι τελει των περι τουτου λογων φησιν περι των
της γενεσεως δοκουντων εκβεβηκεναι, λογωι ιδʹ. Και ο πατηρ· Συγγνωθι μοι, τεκνον·
οι μεν γαρ χθες σου λογοι αληθεις οντες συνελογισαντο με συνθεσθαι σοι· η δε εμη
συνειδησις μικρα με ωσπερ πυρετου ελλειμμα προς απιστιαν βραχεα βασανιζει·
συνοιδα γαρ εμαυτωι τα της γενεσεως παντα μοι αποτελεσθεντα. Καγω απεκριναμην·
Συννοησον μοι, πατερ, οιαν φυσιν εχει το μαθημα, εξ ων εγω σοι συμβουλευω.
Μαθηματικωι συμβαλων, ειπε πρωτον αυτωι οτι Ταδε μοι φαυλα εν τωιδε τωι χρονωι
γεγονεν· εκ τινος αρα μοι των αστερων γεγονε μαθειν ηθελον. Και ερει σοι οτι τους
χρονους κακοποιος διεδεξατο Ἄρης η Κρονος, η τουτων τις αποκαταστατικος
εγενετο, η τον ενιαυτον τουτον τις επεθεωρησεν εκ τετρα γωνου η διαμετρου η
συνων η κεκεντρωμενος η παρα αιρεσιν. Ὅμως και αλλα μυρια ειπειν εχει. Προς
τουτοις δε η αγαθοποιος κακωι συνδετος ην η ανεπιθεωρητος η εν σχηματι η παρα
αιρεσιν η εν εκλειψει η ανεπισυναφος η εν αμαυροις αστροις. Και ομως πολλων
προφασεων ουσων προς α ηκουσε τας αποδειξεις παρασχειν εχει. Μετα τουτον ουν
τον μαθηματικον ετερωι προσελθων τα εναντια ειπε· οτι Τοδε μοι αγαθον εν τωιδε τωι
χρονωι γεγονε· συ δε τον χρονον τον αυτον λεγε· απαιτει δε εκ τινος αρα της
γενεσεως τουτο γεγονε. Και ομως ως προειπον εχει, σου καταψευσα μενου, αυτος εκ
πολλων σχηματων εν τι ευρειν σχημα και δευτερον και τριτον και πλειονα, ως αυτο
το ενεργησαν οθεν τα αγαθα ερει γεγενησθαι. Ἀδυνατον γαρ εν πασηι γενεσει
ανθρωπων μη εν πασηι ωραι των αστερων τους μεν καλως κεισθαι τους δε κακως·
κυκλος γαρ εστιν ισομερης, ποικιλος, απειρους εχων τας προφασεις προς ας εκαστος
ειπειν εχει ο θελει. Ὅνπερ γαρ τροπον επι των λοξων ονειρων ενιοτε ουδεν
νοουμεν, αποβαντων δε οικειοτατην προσφερομεν επιλυσιν· ουτως και το μαθημα
προ του τι αποτελεσθηναι ουδεν σαφες ημιν μηνυσαι δυναται, μετα δε την του
γενομενου ιστοριαν τοτε προδηλος η της εκβασεως αιτια φαινεται. Πολλακις μεν
ουν οι προλεγοντες πταιουσι, και μετα την εκβασιν εαυτους μεμφονται λεγοντες οτι
Τοδε ην το ποιησαν, και ουκ ειδομεν. Το μεν ουν και τους πανυ επιστημονας πταιειν
γινεται δια το μη ειδεναι, ως χθες εφην, ποια παντως της γενεσεως αιτια γινεται,
ποια δε ου παντως, και ποια παντως ποιησαι επιθυμουμεν, ου παντως δε ποιουμεν.
Ὅτι ηδε η αιτια ημιν τοις το μυστηριον μεμα θηκοσι σαφες εστιν· οτι, ελευθερον
εχοντες λογισμον <ενιοτε συγχωρησαντες τηι επιθυμιαι ηττημεθα,> ενιοτε επεχειν
ταυτην βουλευσαμενοι νενικηκαμεν. Οι δε αστρο λογοι, τουτο αυτο το μυστηριον
ουκ ειδοτες, περι πασης προαιρεσεως αποφηναμενοι εξ αρχης, πταισαντες τους
κλιμακτηρας επενοησαν, εις αδηλοτητα ποιουμενοι την προαιρεσιν, ως χθες
επεδειξαμεν. Συ δε του λοιπου προς ταυτα ει τι εχεις ειπειν, λεγε. Και ο πατηρ
ομοσας απεκρινατο μηδεν τουτων αλη θεστερον ειναι, ων ειπες. 25.1ν Ὅτι ο εκ
προγνωσεως αφορισμος ουκ αναιρει το αυτεξουσιον. Ἐκ του αʹ τομου των εις την
προς Ῥωμαιους εξηγητικων, εις το· «Ἀφωρισμενος εις ευαγγελιον θεου.» Τριτον
εστιν ιδειν το· «Ἀφωρισμενος εις ευαγγελιον θεου»· και εν τηι προς Γαλατας ο
αποστολος περι εαυτου τοιαυτα φησιν· «Ὅτε δε ευδοκησεν ο θεος, ο αφορισας με εκ
κοιλιας μητρος μου, αποκαλυψαι τον υιον αυτου εν εμοι.» Ἐπιλαμβανονται δε των
τοιουτων λεξεων οι μη συνιεντες τον εκ προγνωσεως θεου προωρισμενον αιτιον
τυγχανοντα του γινεσθαι τα προγινωσκομενα· και οιονται δια τουτων εισαγειν τους
εκ κατασκευης και φυσεως σωιζομενους. Τινες δε και το εφ' ημιν εκ των τοιουτων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

11

αναιρουσι ρητων, συγχρωμενοι και τωι· «Ἀπηλλοτριωθησαν οι αμαρτωλοι απο
μητρας» εν ψαλμοις ειρημενωι. Προς μεν ουν τουτο ευχερως εστιν απαντησαι,
ερωτωντας περι της εξης λεξεως· γεγραπται γαρ· «Ἀπηλλοτριωθησαν οι αμαρτωλοι
απο μητρας, επλανηθησαν απο γαστρος, ελαλησαν ψευδη· θυμος αυτοις κατα την
ομοιωσιν του οφεως.» Και πευσομεθα γε των ως σαφει τηι λεξει επι βαινοντων, ει οι
απαλλοτριωθεντες αμαρτωλοι απο μητρας αμα τωι εξελθειν απο γαστρος της μητρος
αυτων επλανη θησαν και της σωιζουσης οδου εσφαλησαν, αυτοι εις τουτο
ενεργησαντες. Πως δε οι απαλλοτριωθεντες αμαρτωλοι απο μητρας απο γαστρος
επλανηθησαν τε και ελαλησαν ψευδη; Ου γαρ δη δειξουσιν οτι αμα τωι γεννηθηναι
εναρθρον φωνην προηκαντο, ψευδη τινα προφερομενοι. Ἀλλ' ει προσεχομεν τοις
προτεταγμενοις του προορισμου εν τηι εξεταζομενηι επιστοληι λεγομενοις,
δυνησομεθα, τα περισπωντα τους απλουστερους προς παραδοχην του αδικιαν
κατηγορουντος κατα του θειου δογματος καθελοντες, απολογησασθαι περι του εκ
κοιλιας μητρος αφοριζοντος και εις ευαγγελιον θεου αφοριζοντος τον δουλον Ἰησου
Χριστου κλητον αποστολον Παυλον. Ουτω δε εχει τα ρητα· «Οιδαμεν δε οτι τοις
αγαπωσι τον θεον παντα συνεργει εις αγαθον, τοις κατα προθεσιν κλητοις ουσιν, οτι
ους προεγνω, και προωρισεν συμμορφους της εικονος του υιου αυτου, εις το ειναι
αυτον πρωτοτοκον εν πολλοις αδελφοις· ους δε προωρισεν, τουτους και εκαλεσεν·
και ους εκαλεσεν, τουτους και εδικαιωσεν· ους δε εδικαιωσεν, τουτους και
εδοξασεν.» 25.2 Προσχωμεν ουν τηι ταξει των λεγομενων. ∆ικαιοι γαρ ο θεος
καλεσας προτερον, ουκ αν δικαιωσας ους μη εκαλεσεν· καλει δε προ της κλησεως
προορισας, ουκ αν καλεσας ους μη προωρισεν· και εστιν αυτωι αρχη της κλησεως και
της δικαιωσεως ουχ ο προορισμος· ουτος γαρ ει ην αρχη των εξης, καν πιθανωτατα
εκρατουν οι παρεισαγοντες τον περι φυσεων ατοπον λογον· ανωτερω δε εστι του
προορισμου η προγνωσις· «Ους γαρ προεγνω, φησι, και προωρισεν συμμορφους της
εικονος του υιου αυτου.» Προενατενισας ουν ο θεος τωι ειρμωι των εσομενων, και
κατανοησας ροπην του εφ' ημιν τωνδε τινων επι ευσεβειαν και ορμην επι ταυτην
μετα την ροπην, και ως ολοι εαυτους επιδωσουσι τωι κατ' αρετην ζηιν, προεγνω
αυτους, γινωσκων μεν τα ενισταμενα προγινωσκων δε τα μελλοντα· και ους ουτω
προεγνω, προωρισεν συμμορφους εσομενους της εικονος του υιου αυτου. Ἔστιν ουν
τις ο υιος του θεου, εικων τυγχανων του θεου του αορατου, και τουτου εικων η
λεγομενη εικων του υιου του θεου· ηντινα νομιζω ειναι ην ανελαβεν ψυχην ο υιος
του θεου ανθρωπινην, γενομενην δια την αρετην της εικονος του θεου εικονα.
Ταυτης δε, ην οιομεθα εικονος εικονα ειναι [του υιου] του θεου, συμμορφους
προωρισεν γενεσθαι ο θεος, ους δια την περι αυτων προγνωσιν προωρισεν. Ου
νομιστεον τοινυν ειναι των εσομενων αιτιαν την προγνωσιν του θεου· αλλ' επει
εμελλεν γινεσθαι κατ' ιδιας ορμας του ποιουντος, δια τουτο προεγνω, «ειδως τα
παντα προ γενεσεως αυτων»· και ως ειδως τα παντα προ γενεσεως αυτων τουσδε μεν
τινας προεγνω και προωρισεν συμμορφους εσομενους της εικονος του υιου αυτου,
αλλους δε ειδεν απηλλοτριωμενους. Ἐαν δε τις ανθυποφερηι προς ταυτα, ει δυνατον
εστι μη γενεσθαι α τοιαδε εσεσθαι προεγινωσκεν ο θεος, φησομεν οτι δυνατον μεν
μη γενεσθαι· ουχι δε, ει δυνατον μη γενεσθαι, αναγκη μη γενεσθαι η γενεσθαι· και
γινεται ου παντως εξ αναγκης, αλλα δυνατου οντος και του αυτα μη γενεσθαι. Της
δε λογικης εχεται εντρεχειας και θεωριας ο περι δυνατων τοπος, ινα ο σμηξας
εαυτου το ομμα της ψυχης δυνηθηι τηι λεπτοτητι των αποδειξεων παρακολουθησας
κατανοησαι, πως μεχρι και των τυχοντων ουκ εμποδιζεται το ειναι τι εις πολλα
δυνατον, ενος εκ των πολλων οντος του εσομενου, και ου κατα αναγκην εσομενου·
προεγνωσμενου τε ουτωσι, οτι εσται μεν ουκ εξ αναγκης δε εσται, αλλ' ενδεχομενου
τυγχανοντος του μη γενεσθαι, εσται το ου στοχαστικως ειρημενον αλλ' αληθως
προεγνωσμενον. 25.3 Μη νομιζετω δε τις ημας το Κατα προθεσιν σεσιωπη κεναι ως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

12

θλιβον ημων τον λογον· επει φησιν ο Παυλος· «Οιδαμεν δε οτι τοις αγαπωσι τον
θεον παντα συνεργει εις αγαθον, τοις κατα προθεσιν κλητοις ουσιν.» Ἀλλα
προσεχετω οτι του κατα προθεσιν ειναι κλητους την αιτιαν και ο αποστολος
αποδεδωκεν ευθεως, ειπων· «Ὅτι ους προεγνω, και προωρισεν συμμορφους της
εικονος του υιου αυτου.» Και τινα γε μαλλον εχρην εγκαταχωρισθηναι εις την
δικαιουσαν κλησιν τηι προθεσει του θεου η τους αγαπωντας αυτον; πανυ δε την εκ
του εφ' ημιν αιτιαν παριστησι της προθεσεως και της προγνωσεως το· «Οιδαμεν δε
οτι τοις αγαπωσι τον θεον παντα συνεργει εις αγαθον.» Σχεδον γαρ ειπεν οτι παντα
συνεργουντα εις αγαθον δια τουτο συνεργει, επει αξιοι εισι συνεργιας οι αγαπωντες
τον θεον. Ἅμα δε και ερωτησωμεν τους τα εναντια λεγον τας, και αποκρινασθωσαν
ημιν προς ταυτα. Ἔστω καθ' υπο θεσιν ειναι τινα εφ' ημιν· και τουτο ερουμεν αυτοις
αναιρουσι το εφ' ημιν, εως εκ της διδομενης υποθεσεως ελεγχθηι αυτων ο λογος ουχ
υγιης ων. Ὄντος δη του εφ' ημιν, αρα ο θεος επιβαλων τωι ειρμωι των εσομενων
προγνωσεται τα πραχθησομενα εκ του εφ' ημιν εκαστωι των εχοντων το εφ' ημιν, η
ου προγνωσεται; Το μεν ουν λεγειν· Ου προγνωσεται, αγνοουντος εστι τον επι πασι
νουν και την μεγαλωσυνην του θεου. Ει δε δωσουσιν οτι προγνωσεται, παλιν
ερωτησωμεν αυτους, αρα το εγνωκεναι αυτον αιτιον εστι του εσεσθαι τα εσομενα,
διδομενου του ειναι το εφ' ημιν; η επει εσται προεγνω, και ουδαμως εστιν αιτια
αυτου η προγνωσις των εσομενων εκ του εφ' ημιν εκαστωι; ∆υνατον ουν ην τωνδε
τινων απαντησαντων μη τοδε αλλα τοδε ενεργησαι τον δημιουργηθεντα
αυτεξουσιον. 25.4 Τουτων ουν και τοιουτων αν λεχθησομενων, συζεται και το·
«Ευγε, αγαθε δουλε και πιστε· επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω·
εισελθε εις την χαραν του κυριου σου»· και πας επαινος. Σωζεται δε και το ευλογον
του· «Πονηρε δουλε και οκνηρε, εδει σε βαλειν το αργυριον μου εις τραπεζαν.» Ουτω
δε σωθησεται μονως τα δικαιως λεγομενα προς μεν τους εκ δεξιων· «∆ευτε προς με
οι ευλογημενοι του πατρος μου, κληρονο μησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν
απο καταβολης κοσμου· οτι επεινασα, και εδωκατε μοι φαγειν», και τα εξης· προς δε
τους εξ ευωνυμων· «Πορευεσθε απ' εμου οι κατηραμενοι εις το πυρ το αιωνιον, το
ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου· οτι επεινων, και ουκ εδωκατε
μοι φαγειν», και τα εξης. Ἀλλα και ειπερ το· «Ἀφωρισμενος εις ευαγγελιον θεου»·
και το· «Ὁ αφορισας με εκ κοιλιας μητρος μου»· αναγκην τινα περιειχε, πως αν
ευλογως εφασκε το· «Ὑποπιαζω μου το σωμα και δουλαγωγω, μηπως αλλοις
κηρυξας αυτος αδοκιμος γενωμαι»· και το· «Ουαι γαρ μοι εστιν εαν μη
ευαγγελιζωμαι;» Σαφως γαρ εκ τουτων παριστησιν οτι ει μη υπεπιαζεν αυτου το
σωμα και εδουλαγωγει οιον τε ην αυτον αλλοις κηρυξαντα αδοκιμον γενεσθαι, και
οτι δυνατον ην ουαι αυτωι γενεσθαι ει μη ευηγγελιζετο. Μηποτε ουν συν τουτοις
αφωρισεν αυτον ο θεος εκ κοιλιας μητρος, και αφωρισεν αυτον εις ευαγγελιον θεου,
συν τωι εωρακεναι την αιτιαν του δικαιου αφορισμου, οτι υποπιασει το σωμα και
δουλαγωγησει ευλαβουμενος μηπως αλλοις κηρυξας αυτος αδοκιμος γενηται, και
οτι, ειδως ουαι αυτωι εσεσθαι εαν μη ευαγγελισηται, φοβωι τωι προς τον θεον προς το
μη γενεσθαι εν τωι ουαι ουκ εσιωπα αλλ' ευηγγελιζετο. Και ταυτα δε εωρα ο
αφοριζων αυτον εκ κοιλιας μητρος αυτου και ο αφοριζων αυτον εις το εαυτου
ευαγγελιον, οτι «εν κοποις εσται περισσοτερως, εν φυλακαις περισσευοντως, εν
πληγαις υπερβαλλοντως, εν θανατοις πολλακις· υπο Ἰουδαιων πεντακις
τεσσαρακοντα παρα μιαν ληψεται, τρις ραβδι σθησεται, απαξ λιθασθησεται»· και
ταδε τινα πεισεται καυχωμενος εν ταις θλιψεσι και ειδως οτι η θλιψις υπομονην
κατεργαζεται και υπομενων. ∆ια ταυτα δε αξιον ην αυτον αφορισθηναι εις
ευαγγελιον θεου προγινωσκομενον εσεσθαι, και αφορισθηναι αυτον εκ κοιλιας
μητρος αυτου. Και αφωριζετο εις ευαγγελιον θεου ου δια την φυσιν εχουσαν τι
εξαιρετον και οσον επι τηι κατασκευηι υπερ τας των μη τοιουτων φυσεις, αλλα δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

13

τας προεγνωσμενας μεν προτερον πραξεις υστερον δε γενομενας εκαστην εκ της
παρασκευης και της προαιρεσεως της αποστολικης. Νυν δε αποδιδοναι εις το απο του
ψαλμου ρητον ουκ ην ευκαιρον, παρεκβατικον γαρ ην· διο εις την οικειαν ταξιν
θεου διδοντος αποδοθησεται, οταν τον ψαλμον διηγωμεθα. Ἀρκεσει δε και ταυτα
πεπλεο νασμενα εις το Ἀφωρισμενος. 26.1ν Περι του τινα τα αγαθα και τινα τα
κακα, και οτι εν προαιρετικοις ταυτα και εν απροαιρετωι, και κατα την του Χριστου
διδασκαλιαν, αλλ' ουχ ως Ἀριστοτελης οιεται. Ἐκ του τομου του εις τον δʹ ψαλμον,
εις το· «Πολλοι λεγουσι· Τις δειξει ημιν τα αγαθα;» Πολλης παρα τοις ανθρωποις
ζητησεως τυγχανουσης περι του τινα τα αγαθα και τινα τα κακα· και τινων μεν
απροαιρετα λεγοντων ειναι τα αγαθα και τα κακα, ωσπερει την ηδονην αγαθον
αποφαινομενων, κακον δε τον πονον· ετερων δε εν μονοις προαιρετικοις
κατακλειοντων τα αγαθα και τα κακα, και τας μεν αρετας και τας κατ' αυτας πραξεις
μονας αγαθα λεγοντων, τας δε κακιας και τας κατα κακιαν ενεργειας κακα· τριτων
δε οντων των μιγνυν των, και αμα εν προαιρετικοις και απροαιρετοις λεγοντων
ειναι τα αγαθα και τα κακα· εικοτως υπο των πιθανοτητων περιελκομενοι οι πολλοι
των πιστευοντων φιλομαθουντες εις τον περι αγαθων τοπον λεγοιεν αν το· «Τις
δειξει ημιν τα αγαθα;» Ὅτι μεν ουν εν προαιρετικοις εστιν η των αγαθων φυσις, πας
οστισουν αποδεχομενος τον περι κρισεως τοπον αδι στακτως ομολογησαι αν· αγαθον
γαρ φησιν ειναι εφ' ωι ακουσεται τις το· «Ευγε, αγαθε δουλε και πιστε· επι ολιγα ης
πιστος, επι πολλων σε καταστησω· εισελθε εις την χαραν του κυριου σου»· αγαθον δε
και το απο του αγαθου ανθρωπου εκ της καρδιας αυτου προφερομενον, ως ο σωτηρ
φησιν· «Ὁ αγαθος ανθρωπος εκ του αγαθου θησαυρου της καρδιας αυτου προφερει
τα αγαθα.» Και απαξαπλως πας καρπος δενδρου αγαθου προαιρετικος ων αγαθον
εστιν· ως «αγαπη και ειρηνη και χαρα και μακρο θυμια, χρηστοτης τε και αγαθωσυνη
και πιστις και πραΰτης και εγκρατεια»· τα δε εναντια τουτοις κακα. Ει δε και κατα
την του Χριστου διδασκαλιαν εστι τι αγαθον και κακον, και εν απροαιρετοις
ζητητεον· καν ηι δε τι αγαθον η κακον εν απροαιρετοις, ως υστερον εξετα σαντες
ταχα δειξομεν, αλλ' ουτι γε τα απο των μιγνυντων τοις προαιρετικοις τα απροαιρετα
λεγομενα αγαθα αν ειη και κακα· εκεινοι γαρ οιονται των αγαθων τα μεν ειναι περι
ψυχην, τα δε περι σωμα, τα δε εκτος· ομοιως δε και των κακων· και περι ψυχην μεν,
αρετην και τας κατ' αρετην πραξεις, η κακιαν και τας κατα κακιαν πραξεις· περι
σωμα δε, υγειαν και ευεξιαν και καλλος, η νοσον και καχεξιαν και αισχος· περι τα
εκτος δε, πλουτον και ευγενειαν και δοξαν, η πενιαν και δυσγενειαν και αδοξιαν.
26.2 Οιησονται δε τινες και κατα τας γραφας ομοιως τρια γενη ειναι των αγαθων,
και τρια γενη των κακων· τας γαρ αρετας και τας κακιας προσιεμενοι ειναι αγαθα
και κακα, μετα τα ομολογουμενα και υφ' ημων εν αρετηι και κακιαι και ταις κατ'
αυτας πραξεσι, χρησονται ρητοις και τα σωματικα και τα εκτος δηθεν
αποφαινομενοις αγαθα η κακα τυγχανειν. Και περι μεν αρετων και κακιων τι δει και
λεγειν; των ηθικων δογματων διδασκοντων δειν ημας μεν αιρεισθαι δικαιοσυνην
και σωφροσυνην και φρονησιν και ανδρειαν και τας κατ' αυτας πραξεις, εκκλινειν
δε τα τουτοις εναντια. ∆ιοπερ ου χρεια παραδειγματων εις τα παρα των
προαιρετικων αγαθα. Σωματικα δε και εκτος αγαθα εκ της κατα το ρητον εκδοχης
πολλαχοθεν δειξουσι. Πλην επι του παροντος αρκει παραθεσθαι τινα εκ των εν
Ἐξοδωι και Λευιτικωι και ∆ευτερονομιωι κειμενων, ως εν επαγγελιαι προς τους
τηρουντας τας εντολας, και ως εν απειληι και καταραις προς τους παραβαινοντας
αυτας· οιον οτι η υγεια αγαθον εστι και η νοσος κακον, απο της Ἐξοδου δειξει ταυτα
προσα γεσθαι· «Ἐαν τηρησηις τας εντολας μου και τα προ σταγματα μου, πασαν
νοσον ην επηγαγον τοις Αιγυπτιοις ουκ επαξω επι σε· εγω γαρ ειμι κυριος ο ιωμενος
σε.» Και το απο του ∆ευτερονομιου δε προς τους αμαρτανοντας λεγομενον
υπονοηθειη αν κακον μεν παριστανειν τας σωματικας πληγας και τας νοσους,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

14

αγαθον δε δηλονοτι την υγειαν και την του σωματος ρωσιν. Ἔχει δε ουτως η λεξις·
«Ἐαν μη ακουσητε ποιειν παντα τα ρηματα του νομου τουτου τα γεγραμμενα εν τωι
βιβλιωι τουτωι, φοβεισθαι το ονομα το εντιμον και το θαυμαστον τουτο, Κυριον τον
θεον· και παραδοξασει κυριος τας πληγας σου και τας πληγας του σπερματος σου,
πληγας μεγαλας και θαυμαστας, και νοσους πονηρας και πλειστας. Και επιστρεψει
επι σε πασαν την πληγην Αιγυπτου την πονηραν, ην διευλαβου απο προσωπου
αυτων, και κολληθησεται σοι· και πασαν μαλακιαν και πασαν πληγην την μη
γεγραμμενην εν τωι βιβλιωι του νομου τουτου επαξει κυριος επι σε, εως αν
εξολοθρευσηι σε.» Και παλιν τοις παρα βαινουσι τας εντολας λεγεται το· «Ἐπιπεμψω
υμιν πυρετον και ικτερον και σφακελιζοντας τους οφθαλμους υμων και την ψυχην
υμων εκτηκουσαν.» Προς τουτοις και εν τωι ∆ευτερονομιωι τοις αφισταμενοις της
θεοσεβειας απειλει ο λογος οπισθοτονον ανιατον. 26.3 Τα δε εκτος οι βουλομενοι
αγαθα κατα τον θειον επαγγελλεσθαι λογον τοις μεν απο του Λευιτικου, τουτοις
χρησονται· «Ἐαν εν τοις προσταγμασι μου πορευησθε, και τας εντολας μου
φυλασσησθε και ποιησητε αυτας, δωσω τον υετον υμιν εν καιρωι αυτου, και η γη
δωσει τα γενηματα αυτης, και τα ξυλα των πεδιων δωσει τον καρπον αυτων· και
καταληψεται υμιν ο αλοητος τον τρυγητον, και ο τρυγητος καταληψεται τον
σπορον, και φαγεσθε τον αρτον υμων εις πλησμονην, και κατοικησετε μετα
ασφαλειας επι της γης υμων»· και τα εξης. Ἐκ δε του ∆ευτερονομιου τουτοις
χρησονται· «Και εσται ως αν διαβητε τον Ἰορδανην εις την γην ην κυριος ο θεος
διδωσιν υμιν, και φυλασσεσθε ποιειν πασας τας εντολας αυτου ας εγω εντελλομαι
σοι σημερον, και δωσει σε κυριος ο θεος σου υπερανω παντων, και ηξουσιν επι σε
πασαι αι ευλογιαι αυται και ευρησουσι σε, εαν ακουσηις της φωνης κυριου του θεου
σου. Ευλογη μενος συ εν πολει, και ευλογημενος συ εν αγρωι· ευλογημενα τα εγγονα
της κοιλιας σου και τα γενηματα της γης σου και τα βουκολια των βοων σου και τα
ποιμνια των προβατων σου· ευλογημεναι αι αποθηκαι σου και τα εγκαταλιμματα
σου»· και τα εξης. Ὡς παλιν εκ των εναντιων τοις ασεβουσι λεγεται το·
«Ἐπικαταρατος συ εν πολει, και επικαταρατος συ εν αγρωι· επικαταρατοι αι αποθηκαι
σου και τα εγκαταλιμματα σου· επικαταρατα τα τεκνα της κοιλιας σου και τα
γενηματα της γης σου· επικαταρατα τα βουκολια των βοων σου και τα ποιμνια των
προβατων σου.» Και αλλα δε δυσεξαριθμητα ενεγκουσιν οι βουλομενοι εν
σωματικοις και τοις εκτος ειναι αγαθα και κακα· εφαψονται τε και των ευαγγελιων,
λεγοντες τον σωτηρα εληλυθοτα ως κακα αφηιρηκεναι απο των ανθρωπων την
τυφλοτητα την σωματικην και την κωφοτητα και την παρεσιν των μελων, και
πασαν νοσον και πασαν μαλακιαν τεθεραπευκεναι, αγαθα αντι των
προκατειληφοτων κακων δωρουμενον το τε διορατικον το σωματικον και το
ακουστικον και την αλλην υγειαν και ρωσιν· και δυσωπησουσι σε φασκοντες, ει μη
και ημεις ομολογησομεν κακον ειναι το δαιμονιαιν και το σεληνιαζεσθαι, ως παλιν
εκ του εναντιου αγαθον το τουτων απηλλαχθαι. Ἀλλα και οι αποστολοι χαρισματα
ιαματων και ενεργηματα δυναμεων επιτελουντες κατ' αυτο το ενεργειν αγαθα
εποιουν τοις ανθρωποις και κακων αυτους απηλλαττον. ∆ιαβησονται δε οι τα
τοιαυτα λεγοντες και επι τον μελλοντα αιωνα, φασκοντες τωι κακον ειναι τον πονον
τους αμαρτωλους πυρι αιωνιωι παραδιδοσθαι· ει δε κακον ο πονος, αναγκη την
ηδονην αγαθον ειναι. 26.4 Σαφη μεν ουν εκ των ειρημενων τα δυναμενα επι πλειον
δυσωπησαι τους ουχ οιους τε λυσαι τα προσαγομενα περι του τρια γενη των αγαθων
ειναι και τρια των κακων κατα τον λογον των γραφων. Ταυτην τοινυν την απατην
ου μονον οι ομολογουμενως ακεραιοι των πεπιστευκοτων ηπατηνται, αλλα και
τινες των επαγγελλομενων σοφιαν την κατα Χριστον, οιομενοι του δημιουργου
τοιασδε τινας ειναι επαγγελιας, και περα των απο της λεξεως δηλουμενων μηδεν
σημαινεσθαι κατα τας απειλας. Προς παντας τοινυν τους τα τοιαυτα εκ των γραφων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

15

υπολαμβανοντας επαπορητεον, ει τετηρηκασι τον νομον οι προφηται, ων
αμαρτηματα ου κατηγορειται· οιον Ἠλιας ο ακτημονεστατος, ως μηδε αρτον εχειν
παρ' εαυτωι φαγειν και δια τουτο πεμπεσθαι προς γυναικα εις Σαρεπτα της Σιδωνιας·
και Ἐλισσαιος, ος παρα τηι Σουμανιτιδι βραχυτατην ελαβε καταλυσιν και σκιμποδιον
και λυχνιαν ευτελη, ος και αρρωστησας ετελευτησε· και Ἠσαΐας ο πορευθεις γυμνος
και ανυποδετος τρισιν ετεσι· και Ἱερεμιας ο εμβληθεις εις λακκον βορβορου και αει
μυκτηρισθεις, ωστε και ερημιαν οικησαι ευξασθαι· και ο Ἰωαννης ο εν ταις ερημιαις
διατριβων και πλην ακριδων και μελιτος αγριου μηδενος μεταλαμβανων, δερματι
περιεζωσμενος την οσφυν και απο τριχων καμηλου ημφιεσμενος. Ὁμολο γησουσι
γαρ αυτους τετηρηκεναι τον νομον. Και απαιτησομεν ει α νοουσιν αγαθα τοις
τετηρηκοσι τουτοις υπηρκται. Ουκ εχοντες δε δειξαι, περικλεισθησονται εις το ητοι
ψευδεις ειναι τας επαγγελιας τας λεγομενας διδοσθαι τοις θεοσεβεσιν η αληθεις
τυγχανουσας αναγωγης δεισθαι· ει δ' επ' αλληγοριαν αναγκασθεντες ελθωσιν,
αθετηθησεται αυτων η υποληψις η περι του τον νομον απειλειν νοσον σωματικην
και τα εκτος νομιζομενα κακα τοις ησεβηκοσιν, η επαγγελλεσθαι υγιαινοντα ειναι
τα σωματα και περιουσιαν εσεσθαι τοις τωι θεωι κατηκολουθηκοσι. 26.5 Πως δε ουκ
ηλιθιον επι τοις κακοις μεγα φρονειν και αυχειν τους οντας εν αυτοις; Ει γαρ κακαι
αι θλιψεις, φησι δε ο αποστολος καυχασθαι εν ταις θλιψεσι, δηλον οτι καυχαται εν
κακοις· τουτο δε ηλιθιον, και ο αποστολος ουκ ηλιθιος· ουκ αρα κακα τα τοιαδε
γυμνασματα του αγιου, οστις εν παντι θλιβομενος ου στενοχωρειται, απορου μενος
ουκ εγκαταλειπεται, πειραζομενος ου θανατουται, νομιζομενος ειναι πτωχος
πολλους πλουτιζει, και υπολαμ βανομενος μηδεν κεκτησθαι παντα κατεχει· του γαρ
πιστου ολος ο κοσμος των χρηματων, του δε απιστου ουδε οβολος. Ἔτι δε επεται
τοις υπολαμβανουσι κατα την γραφην τρια γενη των αγαθων ειναι, δηλον δε οτι και
των κακων, τους δικαιους αει εν πολλοις κακοις ειναι· αληθευουσης της λεγουσης
προφητειας· «Πολλαι αι θλιψεις των δικαιων.» Ουκ ακαιρον δε και των τωι Ἰωβ
συμβεβηκοτων υπομνησαι τους οιομενους ταδε τινα κακα ειναι· ωι ο χρηματισμος
μετα το ενεγκειν γενναιοτατα τους περισταντας αγωνας φησιν· «Οιει δε με αλλως
σοι κεχρηματικεναι η ινα αναφανηις δικαιος;» Ει γαρ ουκ αλλως αναφαινεται ο Ἰωβ
δικαιος η εκ του ταδε τινα και ταδε αυτωι συμπτωματα γεγονεναι, πως αν αυτωι κακα
λεγοιμεν υπαρχειν τα αιτια του αναφηναι αυτου την δικαιοσυνην; Ἑπομενα δ' αν
τουτοις ειη, μηδε τον διαβολον τωι αγιωι κακον τυγχανειν. Τωι γουν Ἰωβ ο διαβολος
κακον ουκ ην· επει «τοις αγαπωσι τον θεον παντα συνεργει εις αγαθον ο θεος, τοις
κατα προθεσιν κλητοις ουσιν». Ἔτι δε προς τουτοις παρα το εναργες ειναι φαμεν το
τον δικαιον εν ταις κατα το ρητον ευλογιαις εσεσθαι των εν ταις γραφαις
εγκειμενων νομιζομενων αγαθων· πολλη γαρ ιστορια η περι του αγιου εξεταζομενη
εναντιουται ταις τοιαυταις εκδοχαις. Και ανοητον εστι το υπολαμβανειν δανειστην
τον αγιον εσεσθαι, πολλων εθνων τραπεζας κατα πολιν ανοιγοντα, και
περισπωμενον περι τας δοσεις και ληψεις, και ποιουντα πραγματα απηγορευμενα·
«Το αργυριον γαρ αυτου ουκ εδωκεν επι τοκωι ο δικαιος και δωρα επ' αθωοις ουκ
ελαβε»· και· «Ὁ ποιων ταυτα ου σαλευθησεται εις τον αιωνα.» Και κατα τον
Ἰεζεκιηλ ο αγιος επι τοκωι και πλεονασμωι ουκ εδωκε το αργυριον. Το δε και πυρετον
νομιζειν δια τας αμαρτιας γινεσθαι απαιδευτων εις υπερβολην εστι δογμα, πολλακις
των αιτιων της τοιασδε νοσου προδηλων οντων· η γαρ δια το περιεχον η δια τοιαδε
υδατα η τοιασδε τροφας. Και ει αθλα τοις δικαιοις υγεια και πλουτος, εχρην μηδενα
των ασεβων υγιαινειν μηδε πλουτειν. Ὑγειαν δε την τοιανδε καταστασιν της ψυχης
ζητητεον, και πλουτον τον κατα Σολομωντα λυτρον τυγχανοντα της ψυχης,
λεγοντα· «Λυτρον ανδρος ψυχης ο ιδιος πλουτος»· φευκτεον δε πενιαν, καθ' ην
αναγεγραπται· «Πτωχος δε ουχ υφισταται απειλην.» Ἔτι δε τραυματα και μωλωπας
και νοσους εκληπτεον τα γινομενα δια την κακιαν ταις απροσεκτουσαις ψυχαις· περι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

16

ων και ο προφητης μεμφεται τους εν τοις τοιουτοις τυγχανοντας, λεγων· «Ἀπο
ποδων εως κεφαλης ουτε τραυμα ουτε μωλωψ ουτε πληγη φλεγμαινουσα· ουκ εστι
μαλαγμα επιθειναι ουτε ελαιον ουτε καταδεσμους.» 26.6 Ταυτα μεν ουν αυταρκη
τοις μη πανυ αμβλεσι, προς το απο τουτων εαυτοις αναλεξαμενοις τα περισπωντα
ρητα των γραφων επιβαλλειν τηι αξιαι νοησει της ενεργειας του αγιου πνευματος.
Ἔτι δε υπερ του δυσωπησαι τους οιομε νους ταδε ειναι τα αγαθα τα τοις αγιοις
δοθησομενα και ταδε τα κακα τοις αμαρτωλοις, και ταυτα προσθετεον· οτι παν το δια
τι ελαττον εστι του δι' ο εστιν· οιον τομαι και καυτηρες και εμπλαστροι δι' υγειαν
παραλαμβανομενα ελαττονα τυγχανει της υγειας. Καν ως εν ιατρικοις δε βοηθημασι
αγαθα ταυτα λεγηται, χρη εκλαμβανειν οτι ουκ εστι τελικα ιατρικης αγαθα αλλα
ποιητικα· τελικον δε κατα την ιατρικην αγαθον η του σωματος υγεια. Ουτω τοινυν
και ει τασδε τας εντολας τηρητεον υπερ του τωνδε των αγαθων τυχειν, τα δε αθλα
τα σωματικα εστι και τα εκτος· αι αγαθαι πραξεις εσονται ουκ αγαθαι ως τελικαι,
αλλ' ει αρα ως ποιητικαι αγαθων· και εσται διαφερων ο πλουτος, ον οιονται
επαγγελλεσθαι την γραφην, και η του σωματος υγεια, της δικαιοσυνης και αυτης δε
της οσιοτητος και της ευσεβειας και της θεοσεβειας των τηλικουτων
ανδραγαθηματων. Ἅπερ παραδεξασθαι ανθρωπων εστι το αξιωμα της αρετης μη
γινωσκοντων, αλλα τα υλικα αυτης προτιμωντων· παντων γαρ εστιν ατοπωτατον το
των ανδραγαθηματων λεγειν διαφερειν το πλουτειν και το υγιαινειν σωματικως.
∆ια τα μοχθηρα δη ταυτα δογματα ακολουθως τινες προσηκαντο και μετα την
αναστασιν εν ταις πρωταις επαγγελιαις εσθιειν ημας μελλειν τα τοιαδε βρωματα και
πινειν, τινες δε και τεκνοποιειν. Ταυτα δε φθασαντα και εις τους απο των εθνων
μεγαλης ευηθειας δοξαν απενεγκασθαι ποιησει τον χριστιανισμον, πολλωι βελτιονα
δογματα εχοντων τινων αλλοτριων της πιστεως. 26.7 Ἡμεις δε ηδη το φαινομενον
ημιν απο της εξε τασεως των ιερων λογιων παραθησομεθα· εφασκομεν γαρ
αρεσκεσθαι μεν τωι λεγειν εν προαιρετικοις και εν απροαιρετοις ειναι τα αγαθα και
τα κακα· ου μην ηριθμουμεν εις τα απροαιρετα των αγαθων την υγειαν και το
καλλος και την ευγενειαν και την ευδοξιαν και τον πλουτον· και κατα το δυνατον
επειραθημεν τα περισπωντα ως εν επιτομηι διαλυσασθαι. Τινα τοινυν εστι τα
απροαιρετα αγαθα ηδη λεκτεον· Ἐπει αληθες το· «Ἐαν μη κυριος οικοδομησηι οικον,
εις ματην εκοπιασαν οι οικοδομουντες αυτον»· και· «Ἐαν μη κυριος φυλαξηι πολιν,
εις ματην ηγρυπνησεν ο φυλασ σων»· οικοδομει δε οικον πας ο προκοπτων, και
φυλασσει πολιν πας ο τελειος· ματαιον δε το εργον του οικοδομουντος και ματαια η
φυλακη του τηρουντος, εαν μη κυριος οικο δομησηι και κυριος φυλαξηι· εκτος αν ειη
της προαιρεσεως ημων αγαθον η αντιλαμβανομενη του κυριου δυναμις της
οικοδομης του οικοδομουντος και συνοικοδομουσα τωι ου δυναμενωι καθ' αυτον
απαρτισαι το οικοδομουμενον· τα δε αυτα και επι της φυλασσομενης πολεως
νοητεον. Και ωσπερ εαν ειποιμι το γεωργικον αγαθον το ποιητικον του καρπου
μικτον ειναι εκ προαιρετικου του κατα την τεχνην του γεωργου και απροαιρετου του
παρα της προνοιας, κατα την των αερων ευκρασιαν και φοραν αυταρκους υετου·
ουτω το του λογικου αγαθον μικτον εστιν εκ τε της προ αιρεσεως αυτου και της
συμπνεουσης θειας δυναμεως τωι τα καλλιστα προελομενωι. Ου μονον τοινυν εις το
καλον και αγαθον γενεσθαι χρεια και της προαιρεσεως της ημετερας και της θειας
συμπνοιας, ητις εστιν ως προς ημας απροαιρετον, αλλα και εις το γενομενον καλον
και αγαθον διαμειναι εν τηι αρετηι· μεταπεσουμενου και του τελειωθεντος, ει
υπερεπαρθειη επι τωι καλωι και εαυτον επιγραφοι τουτου αιτιον, ουχι δε την δεουσαν
δοξαν αναφερων τωι των πολλων πλειον δωρησαμενωι εις την κτησιν και την
συνοχην της αρετης. Τοιουτον δε τι αιτιον και του κατα τον Ἰεζεκιηλ ειρημενου
αμωμου περιπεπατη κεναι εν πασαις ταις οδοις αυτου, εως ευρεθηι ανομια εν αυτωι,
ηγουμεθα τυγχανειν του αυτον κατα τον Ἠσαΐαν εκπεπτωκεναι εκ του ουρανου,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

17

εωσφορον ποτε γενομενον πρωι ανατελλοντα, υστερον συντετριμμενον επι την γην.
Ου μονον γαρ επι τοις υιοις των ανθρωπων, εαν τις τελειος ηι, της απο θεου σοφιας
απουσης, αληθες το εις ουδεν αυτον λογισθηναι· αλλα και επι της αγγελικης ταξεως
και αρχικης και πασης της οσον θεος παρεστιν αυταις θειας τυγχανουσης. Ταχα γουν
ορων ο ιερος αποστολος πολυ ελαττον το ημετερον προαιρετικον της του θεου
δυναμεως προς την κτησιν των αγαθων, φησι το τελος «ου του θελοντος ειναι ουδε
του τρεχοντος, αλλα του ελεουντος θεου»· ουχ ως χωρις του θελειν και τρεχειν
ελεουντος θεου, αλλ' ως ουδενος οντος του θελειν και τρεχειν συγκρισει του ελεου
του θεου· και δια τουτο την επιγραφην του καλου δεοντως μαλλον ανατιθεναι τωι
ελεωι του θεου ηπερ τωι ανθρωπινωι θελειν και τρεχειν. 26.8 Ταυτα δε επι πολυ
παρεκβεβηκεναι δοκουντες εξητα σαμεν, πειθομενοι αναγκαια αυτα ειναι προς το·
«Πολλοι λεγουσι· τις δειξει ημιν τα αγαθα;» Κατα το δυνατον γαρ ο λογος τοις
λεγουσι πολλοις· Τις δειξει ημιν τα αγαθα; παρεστησε και εδειξε τινα τα αγαθα,
δηλον δε οτι και τινα τα κακα· ινα δια τε ασκησεων και ευχων κτησωμεθα τα αγαθα
και ανατρεψωμεν τα κακα απο των ψυχων ημων. Ἀλλ' επειπερ εστιν εν τωι φραζειν
οτε μεν κυριολεκτειν, οτε δε που και καταχρησθαι, ου θαυμαστον ει ποτε ευρησομεν
την των αγαθων και κακων προσηγοριαν κειμενην επι των σωματικων και των
εκτος λεγομενων παρα τοις ουχ υγιη δογματα εχουσιν· οιον εν τωι Ἰωβ· «Ει τα αγαθα
εδεξαμεθα εκ χειρος κυριου, τα κακα ουχ υποι σομεν;» και εν τωι Ἱερεμιαι· «Κατεβη
κακα παρα κυριου επι πυλας Ἱερουσαλημ.» Ἀντι γαρ του ειπειν· ει τα τοιαδε τινα
χρηστα και ηδεα τυγχανοντα εδεξαμεθα παρα της προνοιας εις ημας εφθακοτα, τα
πικρα και επιπονα ουχι προθυμως ενεγκουμεν; λεγεται το· Ει τα αγαθα εδεξαμεθα εκ
χειρος κυριου, τα κακα ουχ υποισομεν; Και αντι του φαναι· κατα προνοιαν ταδε τινα
τηι Ἱερουσαλημ υπερ του παιδευθηναι τους ενοικουντας εν αυτηι γεγενηται,
γεγραπται το· Κατεβη κακα παρα κυριου επι πυλας Ἱερουσαλημ. ∆εησει τοινυν τα
πραγματα συνιεντας μη γλισχρους ειναι περι τα ονοματα, αλλα καταλαμβανειν ποτε
κυριως κατα των πραγματων ταυτα τετακται, και ποτε δια την στενοχωριαν των
ονοματων εν καταχρησει. Ει δε και ο σωτηρ ταδε τινα ιασατο, και εδωρησατο υγειαν
και οψεις και ακοας ανθρωποις· προηγουμενως μεν την αναγωγην αυτων ζητητεον,
του λογου τα της ψυχης παθη θεραπευειν δια τουτων των ιστοριων δηλουμενου.
Ουκ ατοπον δε επι τοις τοιουτοις και τα κατα την ιστοριαν απαγγελλομενα νοειν
γεγονεναι υπερ καταπληξεως των τοτε ανθρωπων· ινα οι μη πειθομενοι λογοις
αποδεικτικοις και διδασκαλικοις δυσωπηθεντες τας τεραστιους δυναμεις
συγκαταθωνται τωι διδασκοντι. 27.1n Εις το· «Ἐσκληρυνε κυριος την καρδιαν
Φαραω.» «Ἐσκληρυνε δε κυριος την καρδιαν Φαραω, και ουκ ηβουληθη
εξαποστειλαι αυτους.» Πολλακις εν τηι Ἐξοδωι κειμενον το· «Ἐσκληρυνε κυριος την
καρδιαν Φαραω»· και· «Ἐγω σκληρυνω την καρδιαν Φαραω»· σχεδον παντας τους
εντυγχανοντας ταρασσει, τους τε απιστουντας αυτηι και τους πιστευειν λεγοντας.
Τοις μεν γαρ απιστουσι μετ' αλλων πολλων και τουτο αιτιον απιστιας ειναι δοκει,
οτι λεγεται περι θεου τα αναξια θεου· αναξιον δε θεου το ενεργειν σκληρυνσιν περι
καρδιαν ουτινοσουν, και ενεργειν σκληρυνσιν επι τωι απειθησαι τωι βουληματι του
σκληρυνοντος τον σκληρυνομενον· και πως, φασιν, ουκ ατοπον τον θεον ενεργειν
τινα επι τωι απειθειν αυτου τωι βουληματι; δηλον γαρ οτι μη βουλο μενου
πειθομενον εχειν οις προστασσει τον Φαραω. Τοις δε πιστευειν νομιζομενοις
διαφωνια ουχ η τυχουσα γεγενηται δια το· «Ἐσκληρυνε κυριος την καρδιαν
Φαραω.» Οι μεν γαρ πειθομενοι μη αλλον ειναι θεον παρα τον δημιουργον
φρονουσιν ως αρα κατα αποκληρωσιν ο θεος «ον θελει ελεει, ον δε θελει
σκληρυνει», αιτιαν ουκ εχοντος του τονδε μεν ελεεισθαι τονδε δε σκληρυνεσθαι υπ'
αυτου. Ἕτεροι δε βελτιον παρα τουτους φερομενοι φασι πολλα και αλλα κεκρυφθαι
της γραφης αυτοις νοηματα, και ου παρα τουτο της υγιους πιστεως τρεπεσθαι· εν δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

18

των αποκεκρυμμενων ειναι και τον περι ταυτης της γραφης υγιη λογον. Οι δε ετερον
θεον φασκοντες παρα τον δημιουργον δικαιον μεν αυτον ειναι θελουσι και ουκ
αγαθον, σφοδρα ιδιωτικως αμα και ασεβως ενεχθεντες εν τωι χωριζειν δικαιοσυνην
αγαθοτητος, και οιεσθαι οτι οιον τε εστι δικαιοσυνην ειναι εν τινι χωρις αγαθοτητος
και αγαθοτητα διχα δικαιοσυνης· ομως δε και τουτο λεγοντες εναντια τηι ιδιαι
υποληψει περι δικαιου προσιενται θεου σκληρυνειν την καρδιαν Φαραω και απειθη
αυτην κατασκευαζειν εαυτωι. Ει γαρ ο το κατ' αξιαν εκαστωι απονεμων δικαιος και
απο της εαυτων αιτιας κρειττοσιν η χειροσι γεγενημενοις αποδιδους ων επιτηδειον
εκαστον τυγχανειν επισταται, πως δικαιος ο αμαρτιας χειρονος αιτιος γενομενος τωι
Φαραω; Και ουχ απλως αιτιος, αλλ' οσον εφ' οις εκεινοι εξεδεξαντο συνεργησας εις
το γενεσθαι αυτον αδικωτατον. Ἐπ' ουδεν γαρ ανα φεροντες αξιον προαιρεσεως
δικαιου θεου την σκληρυνσιν της καρδιας Φαραω, ουκ οιδ' οπως δικαιον θεον, καν
καθ' α διηγεισθαι βουλωνται, παραστησαι δυνανται τον σκληρυ νοντα την καρδιαν
Φαραω. Ὅθεν θλιπτεον αυτους εν τοις κατα τον προκειμενον τοπον, οπως ητοι
παραστησωσι πως δικαιος σκληρυνει, η τολμησωσιν ειπειν οτι επει σκληρυνει
πονηρος ο δημιουργος· η μητε ευπορουντες αποδειξεων προς το τον δικαιον
σκληρυντικον ειναι τινος, μητε τολμωντες το επι τοσουτον ασεβες προεσθαι περι
του κτισαντος ως περι πονηρου, καταφυγωσιν επι ετεραν οδον εξηγητικην του·
«Ἐσκληρυνε κυριος την καρδιαν Φαραω»· απο σταντες του, εκ του νομιζειν τα κατα
τας λεξεις νοειν, τας ιδιας αναιρειν περι δικαιου θεου νοησεις. Το δε τελευταιον καν
απορειν ο τι ποτε ο λογος υποβαλλει ομολογησουσιν. 27.2 Ταυτα μεν ουν εσπαραχθω
εξεταζομενα περι θεου εν τωι προκειμενωι προβληματι. Ἐπει δε εις τον περι φυσεων
τοπον οι υπολαμβανοντες τινας εκ της κατασκευης επ' απωλειαι γεγονεναι και ταυτα
φερουσι, λεγοντες δηλου σθαι ο διδασκουσι δια του εσκληρυνθαι υπο κυριου την
καρδιαν Φαραω, φερε ταυτα αυτων πυνθανωμεθα· ο επ' απωλειαι κτισθεις ουκ αν
ποτε ποιησαι τι των κρειττονων δυναιτο, αυτης της ενυπαρχουσης φυσεως
αντιπραττουσης αυτωι προς τα καλα· τις ουν χρεια τον Φαραω απωλειας, ως φατε,
υιον τυγχανοντα σκληρυνεσθαι υπο του θεου, ινα μη αποστειληι τον λαον; Ει γαρ μη
εσκληρυνετο, απεστειλεν αν. Ἀποκρινεσθωσαν δη περι τουτου λεγοντες, τι αν
εποιησεν ο Φαραω, ει μη εσκληρυνθη; Ει μεν γαρ απελυε μη σκληρυνθεις, ουχι
φυσεως απολλυμενης ην. Ει δε μη απελυε, περισσον το σκληρυνεσθαι αυτου την
καρδιαν· ομοιως γαρ ουκ απελυε και μη σκληρυνθεις. Τι δε ενεργων ο θεος περι το
ηγεμονικον αυτου εσκληρυνεν αυτον; Και πως αυτον αιτιαται λεγων· Ἀνθ' ων
απειθεις μοι, ιδου εγω αποκτενω τα πρωτοτοκα σου; Ἆρα γαρ ο σκληρυνων σκληρον
σκληρυνει; Σαφες δ' οτι το σκληρον ου σκληρυ νεται, αλλ' απο απαλοτητος εις
σκληροτητα μεταβαλλει· απαλοτης δε καρδιας κατα την γραφην επαινετη, ως
πολλαχου τετηρηκαμεν. Λεγετωσαν τοιγαρουν ει χρηστος ο Φαραω τυγχανων
γεγενηται πονηρος· αλλα και ητοι αιτιωμενος ο θεος τον Φαραω ματην αιτιαται η ου
ματην· ει μεν ουν ματην, πως ετι σοφος και δικαιος; ει δε μη ματην, αιτιος ετυγχανε
των αμαρτηματων των κατα την απειθειαν ο Φαραω· και ει αιτιος, ου φυσεως ην
απολλυμενης. Πευστεον μεντοι γε και τουτο, δια το καταχρωμενον τον αποστολον
τοις εντευθεν ρητοις λεγειν· «Ἄρ' ουν ον θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει. Ἐρεις
ουν μοι, τι ετι μεμφεται; τωι γαρ βουληματι αυτου τις ανθεστηκεν;» Τις ο σκληρυνων
και ελεων; Ου γαρ δη ετερου το σκληρυνειν και ετερου το ελεειν κατα την
αποστολικην φωνην, αλλα του αυτου. Ἤτοι ουν οι εν Χριστωι ελεουμενοι του
σκληρυ νοντος εισι την καρδιαν Φαραω, και ματην αναπλασσεται αυτοις ετερος θεος
η ο αγαθος κατ' αυτους θεος, ουκ ελεημων μονον αλλα και σκληρυνων· η και ουκετ'
αν ειη, ως υπολαμβανουσιν, αγαθος. 27.3 Παντα δε ταυτα επιτηδες επι πλειον
εξητασαμεν προς τους αβασανιστως εαυτοις χαριζομενους το νενοηκεναι και
επιβαινοντας τηι απλοτητι των ημετερων ενισταμενοι, και δεικνυντες οτι ουτε εις α
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

19

υπολαμβανουσι περι θεου, ουτε εις α δογματιζουσι περι φυσεων, συμβαλλεται αυτοις
ως οιονται ο λογος ο κατα το ενεστηκος εξεταζομενος αναγνωσμα. Ἡμεις δε
πολλαχοθεν πειθομενοι απο τε των ιερων γραφων και απο της ενεργειας της κατα
το μεγεθος και ταξεως των δημιουργηματων, παρα θεου του κτισαντος τα
βλεπομενα και τα μη βλεπομενα, τα προσκαιρα και τα αιωνια, ως ενος οντος και του
αυτου κατα παντα τωι πατρι του κυριου και σωτηρος ημων, αγαθωι θεωι και δικαιωι
και σοφωι· επι τον σκοπον εκεινον τας γραφας αγειν αγωνιζο μεθα, του μεν
δεικνυναι παντα αγαθου θεου και δικαιου και σοφου, ουδε κατα το τυχον
υπονοηθεντες αν τοις γε νουν εχουσιν αποπιπτειν, κατα δε το εφαρμοζειν η μη τηι
αγαθοτητι αυτου και δικαιοσυνηι και σοφιαι τα λεγομενα, θεου σωτηρος δεομενοι.
27.4 Τοιαυτα τοινυν και περι του· «Ἐσκληρυνε κυριος την καρδιαν Φαραω»
υπονοουμεν. Ἰατρος εστι ψυχης ο λογος του θεου, οδοις θεραπειας χρωμενος
ποικιλωταταις και αρμοδιαις προς τους κακως εχοντας και επικαιροταταις· των δε
της θεραπειας οδων αι μεν εισιν επι πλειον αι δε επ' ελαττον πονους και βασανους
εμποιουσαι τοις εις ιασιν αγομενοις· παλιν τε αυ βοηθηματα οτε μεν απεμφαινοντως
γινεται, οτε δε ουχ ουτως εχει· και παλιν ταχιον η βραδιον· και μετα το εμφορηθηναι
της αμαρτιας, η μετα το ωσπερ ειπειν μονον αψασθαι αυτης. Μαρτυριων δε των εις
εκαστον πληρης πασα η θεοπνευστος γραφη· σκυθρωποτερων βοηθηματων επι
πλειον η επ' ελαττον αναγεγραμμενων γεγονεναι τωι λαωι, κατα τα συμβεβηκοτα
αυτωι υπερ επιστροφης και διορθωσεως εν πολεμοις μειζοσιν η ελαττοσι και λιμοις
πολυχρονιωτεροις η ολιγοχρονιωτεροις· απεμ φαινοντων δε εν τωι· «Ουκ
επισκεψομαι επι τας θυγατερας υμων οταν πορνευσωσιν, και επι τας νυμφας υμων
οταν μοιχευσωσιν.» Ταχα γαρ τας επι πλειον εφιεμενας ψυχας των σωματικων και
ηδεων ειναι νομιζομενων παρ' εαυταις εγκαταλειπει, εως κορεσθεισαι αποστραφωσι
τα ων ορεγονται, οιονει και εμεσαι αυτα βουλομεναι και ουκ αν ετι ταχεως τοις
αυτοις, δια το ως επι πλειον εμπεφορησθαι αυτας και επι τοσουτον βεβασανισθαι,
περι πεσουμεναι. Βραδιον δε επι την θεραπειαν αγονται αι καταφρονησουσαι αν του
δευτερον τοις αυτοις περιπεσειν, δια το ταχιον απηλλαχθαι των κακων. Οιδε δε ο
τεχνιτης θεος τας διαθεσεις εκαστων και, ως επιβαλλει αυτωι μονωι, επιστημονως
δυναμενος τας θεραπειας προσαγειν, τι χρη και ποτε εκαστωι ποιειν. 27.5 Ὥσπερ δε
επι τινων σωματικων παθηματων, εις βαθος ιν' ουτως ειπω του κακου κεχωρηκοτος,
ο ιατρος δια τινων φαρμακων εις την επιφανειαν ελκει και επισπαται την υλην,
φλεγμονας χαλεπας εμποιων και διοιδησεις και πονους πλειονας η ους ειχε τις πριν
επι το θεραπευθηναι οδευσαι· ωσπερ εθος αυτοις ποιειν επι λυσσοδηκτων και ετερων
τινων τα παραπλησια τουτοις πεπονθοτων· ουτως οιμαι και τον θεον οικονομειν
την κρυφιον κακιαν εις το βαθος κεχωρηκυιαν της ψυχης. Και ωσπερ λεγοι αν ο
ιατρος επι τουδε τινος· εγω φλεγμονας ποιησω περι τον τοπον της ανεσεως, και
διοιδησαι αναγκασω ταδε τινα τα μερη, ωστε αποστημα χαλεπον ενεργασασθαι·
λεγοντος δε ταυτα του ιατρου, ο μεν ακουων αυτου επιστημονικωτερον ουκ
αιτιασεται αλλα και επαι νεσεται τον ταυτα οιονει απειλουντα ενεργασασθαι, ο δε
τις ψεξει φασκων αλλοτριον της των ιατρων επαγγελιας ποιειν τον δεον υγιαζειν
επι φλεγμονας και αποστηματα αγοντα. Ουτως οιμαι και τον θεον ειρηκεναι το·
«Ἐγω δε σκληρυνω την καρδιαν Φαραω.» Και τουτων γεγραμμενων, ο μεν ακουων
ως θεου λογιων το μεν αξιωμα του λεγοντος τηρων αποδεχεται, και ζητων πας
ευρισκει και εν τουτοις αγαθοτητα του θεου παραστησαι γινομενην. Φανερωτερον
μεν επι σωτηριαι του λαου, δια πλειονων παραδοξων πιστοποιουμενου· και δευτερον
περι των Αιγυπτιων, οσοι εμελλον καταπληττομενοι τα γινομενα ακολουθειν τοις
Ἑβραιοις· «Ἐπιμικτος γαρ, φησι, λαος πολυς των Αιγυπτιων συνεξηλθεν αυτοις»·
απορρητοτερον δε και βαθυτερον ταχα και επι τωι οφελος γενεσθαι αυτωι τωι Φαραω,
ουκ ετι αποκρυπτοντι τον ιον ουδε την εξιν συνεχοντι, αλλ' ελκοντι και εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

20

τουμφανες αυτον αγοντι και ταχα δια του πραττειν εκλυοντι, ινα παντα τα της
ενυπαρχουσης κακιας εκβρασματα επιτελεσας ατονον υστερον εχηι το των κακων
οιστικον δενδρον, ταχα και ξηραινομενον επι τελει, οτε καταποντουται, ουχ ως
οιηθειη αν τις επι τωι παντελως απολεσθαι, αλλ' επι τωι αποβαλλοντα τα
αμαρτηματα κουφισθηναι, και ταχα εν ειρηνηι η μη εν τοσουτωι πολεμωι της ψυχης
εις ᾅδου καταβηναι. 27.6 Ἀλλ' εικος δυσπειθως εξειν τους εντευξομενους, βιαιον
υπολαμβανοντας ειναι το λεγομενον, ως αρα συμφερον γεγονοι τωι Φαραω το
εσκληρυνθαι αυτου την καρδιαν, και υπερ αυτου παντα τα αναγεγραμμενα
γεγονεναι μεχρι και της καταποντωσεως. Ὅρα δε ει δυναμεθα εντευθεν το δυσπειθες
περιελοντες πειθω ενεργασασθαι περι των ειρημενων. «Πολλαι αι μαστιγες, φησιν ο
∆αυειδ, των αμαρτωλων»· ο δε υιος αυτου διδασκει οτι «Μαστιγοι ο θεος παντα υιον
ον παραδεχεται.» Ἔτι δε αυτος ο ∆αυειδ επαγγελιαν προφητευων την περι Χριστου
και των εις αυτον πιστευοντων φησιν· «Ἐαν εγκαταλειπωσιν οι υιοι αυτου τον
νομον μου, και τοις κριμασι μου μη πορευ θωσιν· εαν τα δικαιωματα μου
βεβηλωσωσι, και τας εντολας μου μη φυλαξωσιν· επισκεψομαι εν ραβδωι τας
ανομιας αυτων, και εν μαστιξιν τας αδικιας αυτων· το δε ελεος μου ου μη
διασκεδασω απ' αυτων.» Ουκουν χαρις κυριου εστι τον ανομον επισκεφθηναι εν
ραβδωι και τον αμαρτωλον μαστιξι. Και οσον γε ου μαστιγουται ο αμαρ τανων,
παιδευσει και διορθωσει ουδεπω υπαγεται. ∆ιο και απειλει ο θεος, εαν μεγαλα
γενηται τα αμαρτηματα των την Ἰουδαιαν οικουντων, μηκετι επισκεψασθαι επι τας
θυγατερας αυτων οταν πορνευσωσιν, και επι τας νυμφας αυτων οταν μοιχευσωσιν.
Και αλλαχου φησιν· Ἀνθ' ων εκαθαρισα σε, και ουκ εκαθαρισθης, ου θυμωθησομαι
επι σοι ετι, ουδε ζηλωσω επι σοι ετι. Ουκουν οις ου θυμουται αμαρτανουσιν, ιν'
ουτως ειπω, χολουμενος ου θυμουται. 27.7 Παρατηρητεον δε και εν ταις
προφητικαις απειλαις επι τοις πολλοις, οτι επιλεγεται το· «Γνωσονται οτι εγω ειμι
κυριος»· και απειλαις ου μονον Ἰσραηλιτικαις, αλλα και Αιγυπτιοις και Ἀσσυριοις
και ετερων εχθρων του λαου. Τουτο δε το επι τελει πολλων νομιζομενων απειλων
και εν τηι Ἐξοδωι αναγεγραπται· «Και γνωσονται γαρ, φησι, παντες οι Αιγυπτιοι οτι
εγω ειμι κυριος»· ως δια τουτο των νομιζομενων χαλεπων επαγομενων αυτοις, ινα
γνωσι τον κυριον. Ἐν δε τοις Μακκαβαικοις τοιουτον τι λεγεται· «Παρακαλω δε τους
εντυγχανοντας τηιδε τηι βιβλωι μη συστελλεσθαι δια τας συμφορας, νομιζειν δε τα
γινομενα μη προς ολεθρον αλλα προς παιδειαν του γενους ημων ειναι· και γαρ το μη
πολυν χρονον εασθαι δυσσεβουντας, αλλ' ευθεως περιπιπτειν επιτιμιοις, μεγαλης
ευεργεσιας σημειον εστι· ου γαρ καθαπερ επι των αλλων εθνων αναμενει
μακροθυμων ο δεσποτης, εως εις τελος αφιεμενων αυτων των αμαρτηματων
υστερον αυτους εκδικηι, ουτως και εφ' ημων εκρινεν· παιδευων δε μετα συμφορας
ουκ εγκατα λειπει τον εαυτου λαον.» Ει γαρ το υποπιπτειν επιτιμιοις δια τα
αμαρτηματα μεγαλης ευεργεσιας εστι σημειον, επιτιμωμενος και ο Φαραω μετα το
εσκληρυνθαι αυτου την καρδιαν, και κολαζομενος αμα τωι λαωι αυτου, ορα ει μη ου
ματην επιτετιμηται μηδε επι τωι ιδιωι κακωι. Οιονει δε μιμητης θεου γινομενος κατα
το επιβαλλον τοις καιροις ο ∆αυειδ εντελλεται περι του Ἰωαβ τωι Σολομωντι
κολασαι αυτον δια τα ημαρτημενα εις Ἀβεννηρ, υιον Νηρ, και αποκτειναι δια τα
επταισμενα· ειτα επιφερει· «Και καταξεις αυτου την πολιαν εν ειρηνηι εις ᾅδου.»
∆ηλον δε οτι, ως και ο Ἑβραιος ημιν απηγγειλε, το δια του κολασθηναι αυτον εν
ειρηνηι κοιμηθησεσθαι, ουκ ετι οφειλομενης αυτωι βασανου και κολασεως, δια το
εντευθεν ηδη απειληφεναι αυτον, μετα την εντευθεν απαλλαγην. Ουτω δ' ημεις και
πασαν απειλην και πονον και κολασιν τα προσαγομενα απο του θεου νοουμεν
γινεσθαι ουδεποτε κατα των πασχοντων, αλλ' αει υπερ αυτων. Και τα χαλεπω τατα
γουν νομιζομενα θεωι προσαπτεσθαι των ονοματων, θυμος και οργη, ελεγχειν και
παιδευειν λεγεται εν τωι· «Κυριε, μη τωι θυμωι σου ελεγξηις με, μηδε τηι οργηι σου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

21

παιδευσηις με»· του ταυτα ευχομενου δεομενου μη δεηθηναι ελεγχου του δια θυμου
θεου και παιδευσεως της δια της οργης αυτου, ως τινων ελεγχθησομενων τωι θυμωι
του θεου και παιδευθησομενων τηι οργηι αυτου. 27.8 Ἵνα δε μαλλον προσιωμεθα τα
λεγομενα, και απο της καινης διαθηκης παραπλησιοις ρητοις χρηστεον, του μεν
σωτηρος λεγοντος· «Πυρ ηλθον βαλειν επι την γην, και ειθε ηδη εκαη»· ουκ αν γαρ,
μη σωτηριου οντος του πυρος ο ηλθε βαλειν επι την γην, και ανθρωποις γε
σωτηριου, ελεγε ταυτα ο του αγαθου θεου υιος. Ἀλλα και ο Πετρος ανελων τωι λογωι
τον Ἀνανιαν και την Σαπφειραν, αμαρτησαντας εν τωι ψευδεσθαι ουκ ανθρωποις
αλλα τωι κυριωι, ου μονον πεφροντικως της οικοδομης της των εκ του οραιν το
γεγενημενον ευλαβεστερων εσομενων εις την Χριστου πιστιν, αλλα και των
αποθνηισκοντων· βουλομενος αυτους κεκαθαρμενους τωι αιφνιδιωι θανατωι και παρα
προσδοκιαν απαλλαξαι του σωματος, εχοντας τι και δικαιωσεως, επει καν το ημισυ
των υπαρχοντων δεδωκασιν εις την χρειαν των δεομενων. Και Παυλος δε «τον συν
τωι ανθυπατωι Σεργιωι Παυλωι» τωι λογωι τυφλων δια των πονων επιστρεφει εις την
θεοσεβειαν, λεγων αυτωι· «Ὦ πληρης παντος δολου και πασης ραιδιουργιας, υιε
διαβολου, εχθρε πασης δικαιοσυνης, ου παυσηι διαστρεφων τας οδους κυριου τας
ευθειας; Και νυν εσηι τυφλος, μη βλεπων τον ηλιον αχρι καιρου.» Ποιου γαρ καιρου,
η του οτε επιπληχθεις και βασανισθεις δια τα αμαρτηματα εμελλε μετανοων αξιος
γενεσθαι αμφοτερως τον ηλιον ιδειν· και κατα σωμα, ινα εξαγγεληται η θεια
δυναμις επι τηι αποκα ταστασει της οψεως αυτου· και κατα ψυχην, οτε εμελλεν ως
πιστευων ονασθαι της θεοσεβειας; Ἀλλα και ∆ημας και Ἑρμογενης, ους παρεδωκε τωι
Σαταναι «ινα παιδευθωσι μη βλασφημειν», παραπλησιον τι πεπονθασι τοις προειρη
μενοις. Και ο εν Κορινθωι την γυναικα του πατρος εσχηκως και αυτος «παραδιδοται
τωι Σαταναι εις ολεθρον της σαρκος, ινα το πνευμα σωθηι εν τηι ημεραι του κυριου.» Ου
θαυμαστον ουν ει και τα περι τον Φαραω τον σκληρυ νομενον και επι τελει
τοιαυταις κολασεσι περιβαλλομενον απο αγαθοτητος οικονομειται θεου. Ταυτα δε
ημιν επι του παροντος, ως υπεπεσεν, ειρησθω περι του· «Ἐσκληρυνε δε κυριος την
καρδιαν Φαραω.» Ἐαν δε τις το προς θεον ευσεβες τηρων κρειττονα και μηδαμως
ασεβειας εφαπτομενα ευρισκηι μετα μαρτυριων των απο των θειων γραφων, εκεινοις
μαλλον χρηστεον. 27.9n Και εν αλλοις περι του αυτου· Ἔτι δε εφιστημι εν τοις κατα
τον τοπον μηποτε, ωσπερ οι ιατροι των λυσσοδηκτων τον ιον επισπωμενοι εις την
επιφανειαν, ινα μη ενδον νεμομενος διαφθειρηι τον ανθρωπον, χαλεπωτερας
εμποιουσι διαθεσεις και φλεγ μονας· ουτως ο θεος την εγκρυπτομενην και
εμφωλευουσαν τοις βαθεσι της ψυχης κακιαν, δια της αυτου ιατρικης επισπαται επι
τα εξω, ωστε φανεραν αυτην και εναργεστεραν γενεσθαι, ινα μετα τουτο την εξης
επαγαγηι θεραπειαν. Τοιαυτα δε ηγουμαι και τα εν ∆ευτερονομιωι ρητα, τουτον
εχοντα τον τροπον· «Και μνησθησηι πασαν την οδον ην διηγαγεν σε κυριος ο θεος
σου τουτο τεσσαρακοστον ετος εν τηι ερημωι, οπως κακωσηι σε και πειρασηι σε, και
διαγνωσθηιτα εν τηι καρδιαι σου, ει φυλαξηι τας εντολας αυτου η ου. Και εκακωσεν σε
και ελιμαγχονησεν σε, και εψωμισεν σε το μαννα ο ουκ ᾔδεις συ και ουκ ᾔδεισαν οι
πατερες σου· ινα αναγγειληι σοι οτι ουκ επ' αρτωι μονωι ζησεται ανθρωπος, αλλ' επι
παντι ρηματι εκπορευομενωι δια στοματος θεου ζησεται ο ανθρωπος.» Τηρει γαρ εν
τουτοις οτι κακοι ο θεος και εκπειραζει, ινα διαγνωσθηι τα εν τηι εκαστου καρδιαι, ως
οντα μεν εναποκειμενα δε τωι βαθει και εις φανερον δια των κακωσεων ερχομενα.
Τοιουτον εστι και το εν τωι Ἰωβ υπο του κυριου δια λαιλαπος και νεφων
απαγγελλομενον προς τον Ἰωβ ουτως· «Οιει δε με αλλως σοι κεχρημα τικεναι η ινα
αναφανηις δικαιος;» ουτε γαρ ειπε· ινα γενηι δικαιος· αλλ' ινα αναφανηις· τοιουτος
ων μεν και προ των πειρασμων, αναφανεις δε εν τοις συμβεβηκοσιν. 27.10n Και
παλιν εν αλλωι τοπωι εν ταις αυταις εις την Ἔξοδον σημειωσεσιν· Ἔλεγε δε τις των
καθ' ημας, απο της συνηθειας το ζητουμενον παραμυθουμενος, οτι πολλακις οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

22

χρηστοι κυριοι μακροθυμουντες επι τους αμαρτανοντας των οικετων λεγειν ειωθασι
το· Ἐγω σε απωλεσα· και· Ἐγω σε πονηρον εποιησα· μετα ηθους εμφαινοντες οτι η
χρηστοτης αυτων και η μακροθυμια προφασις δοκει γεγονεναι της επι πλειον
πονηριας. Ὥσπερ ουν τουτων λεγομενων συκοφαν των τις δυναται λεγειν, οτι
ωμολογησεν ο δεσποτης πονηρον πεποιηκεναι τον οικετην· ουτω τα υπο της
αγαθοτητος του θεου προφασις γενομενα της σκληροτητος του Φαραω
εσκληρυκεναι αναγεγραπται την καρδιαν Φαραω. Παραμυ θησεται δε ουτος εξ
αποστολικων ρητων ο νενοηκεν ειπειν· «Ἢ του πλουτου της χρηστοτητος αυτου και
της ανοχης και της μακροθυμιας καταφρονεις, αγνοων οτι το χρηστον του θεου εις
μετανοιαν σε αγει; κατα δε την σκληροτητα σου και αμετανοητον καρδιαν
θησαυριζεις σεαυτωι οργην εν ημεραι οργης και αποκαλυψεως και δικαιοκρισιας του
θεου, ος αποδωσει εκαστωι κατα τα εργα αυτου.» Ὁ αυτος γουν αποστολος εν τηι αυτηι
επιστοληι τηι προς Ῥωμαιους φησιν· «Ει δε θελων ο θεος ενδειξασθαι την οργην και
γνωρισαι το δυνατον αυτου ηνεγκεν εν πολληι μακροθυμιαι σκευη οργης
κατηρτισμενα εις απωλειαν»· ως της μακροθυμιας του θεου ενηνοχυιας τα σκευη
της οργης και οιονει γεγεννηκυιας. Ει γαρ παρα το μακροθυμειν αυτον ου κολαζοντα
τους αμαρτανοντας αλλ' ελεουντα επλεονασε τηι χυσει της κακιας, αυτος πως ηνεγκε
τηι εαυτου μακρο θυμιαι τα σκευη της οργης, και, ιν' ουτως ειπω, αυτος αυτα
πεποιηκε σκευη οργης, και κατα τουτο αυτος εσκληρυνε την καρδιαν αυτων. Ὅτε
γαρ σημειων τοσουτων και τερατων γινομενων ου πειθεται ο Φαραω, αλλα μετα
τηλικαυτα ανθισταται, πως ου σκληροτερος και απιστοτερος ων ελεγχεται, της
σκληροτητος και της απιστιας δοκουσης εκ των τεραστιων δυναμεων γεγονεναι;
ομοιον δε και το εν τωι ευαγγελιωι· «Εις κριμα εγω εις τον κοσμον τουτον ηλθον»· ου
γαρ προεθετο ο σωτηρ εις κριμα ελθειν, αλλ' ηκολουθησε τωι εληλυθεναι αυτον το
εις κριμα αυτον εληλυθεναι των μετα τα τεραστια ου πεπιστευκοτων αυτωι· αλλα και
εις πτωσιν πολλων παρεγενετο· ου προθεμενος οτε παρεγινετο ποιησαι πεσειν
τουτους, ων εις πτωσιν εληλυθεν. 27.11n Και μεθ' ετερα· Ουτως τα τεραστια
γινομενα τοις μεν δεχομενοις και πιστευουσιν, ωσπερ τοις επιμικτοις Αιγυπτιοις τοις
συνεληλυθοσι τωι λαωι, ελεος ην· τοις δε απειθουσι σκλη ροτητα ταις καρδιαις αυτων
επιφερει. Και εκ του ευαγγε λιου δε ετι παρα τα ειρημενα εστι τα ομοια παραθεσθαι,
περι του και τον σωτηρα κακων αιτιον δοκειν γεγονεναι τισιν· «Ουαι σοι, Χοραζιν·
ουαι σοι, Βηθσαιδα· οτι ει εν Τυρωι και Σιδωνι εγενετο τα σημεια τα γενομενα εν
υμιν, παλαι αν εν σακκωι και σποδωι καθημενοι μετενοησαν. Πλην λεγω υμιν, Τυρωι
και Σιδωνι ανεκτοτερον εσται η υμιν. Και συ, φησιν, Καπερναουμ»· και τα εξης. Προ
γνωστης γαρ ων ο σωτηρ της απιστιας των εν Χοραζιν και των εν Βηθσαιδα και των
εν Καπερναουμ, και οτι ανεκτοτερον γινεται γηι Σοδομων εν ημεραι κρισεως η
εκεινοις, δια τι τα τεραστια επετελει εν Χοραζιν και εν Βηθσαιδα, ορων οτι δια ταυτα
ανεκτοτερον γινεται εν ημεραι κρισεως Τυριοις και Σιδωνιοις η τουτοις; 27.12n Και
μεθ' ετερα· «Συ δε ερεις τωι Φαραω· ταδε λεγει κυριος· υιος πρωτοτοκος μου Ἰσραηλ·
ειπα δε σοι· εξαποστειλον τον λαον μου ινα μοι λατρευσηι· ει δε μη βουλει
εξαποστειλαι αυτον, ορα ουν, εγω αποκτενω τον υιον σου τον πρωτο τοκον.»
Λεκτεον ουν τοις φασκουσι δικαιου ταυτα ειναι θεου, και υπολαμβανουσι κατα το
προχειρον της λεξεως εσκληρυνθαι την καρδιαν Φαραω· πως δικαιος ο σκληρυνας τε
την καρδιαν του βασιλεως ινα μη εξαποστειληι τον λαον αυτου, και απειλων ει μη
απολυσει αποκτειναι τον πρωτο τοκον αυτου υιον; Θλιβομενοι γαρ πονηρον αυτον
ομολο γησουσιν. Ειτα παλιν απο ετερων ανατραπησονται και συναχθησονται εις το
μη τηι προχειρωι λεξει δουλευειν, ου δυναμενηι κατ' αυτους σωσαι το δικαιον του
δημιουργου. Ἅπαξ δε εαν συναναγκασθωσι βεβιασμενως ταυτα εξεταζειν,
αναβησονται επι το μηκετι κατηγορειν του δημιουργου αλλα φασκειν αυτον ειναι
αγαθον. Πευστεον ουν των οιομενων νενοηκεναι το· «Ἐσκληρυνε κυριος την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

23

καρδιαν Φαραω»· ποτερον αληθως ταυτα λεγεσθαι πιστευουσιν υπο του θεου δια
Μωσεως ενθου σιωντος η ψευδως. Ει μεν γαρ ψευδως, ουτε δικαιος ετι κατ' αυτους ο
θεος ουτε αληθης, και οσον επι τουτοις ουδε θεος· ει δ' αληθως, κατανοειτωσαν ει
μη ως αυτε ξουσιον αιτιαται λεγων· «Ει δε μη βουλει εξαποστειλαι αυτον»· και
αλλαχου· «Ἕως τινος ου βουλει εντραπηναι με;» Το γαρ· «Ἕως τινος ου βουλει
εντραπηναι με;» δυσωπητικως λεγεται προς τον Φαραω, ως ουκ εντρεπομενον ου
παρα το μη δυνασθαι αλλα παρα το μη βουλεσθαι. Και το λεγομενον δε ανωτερω
παρα Μωσεως προς Φαραω· «Ἵνα γνωις οτι του κυριου η γη· και συ και οι θεραποντες
σου επισταμαι οτι ουδεπω πεφοβησθε τον κυριον»· δηλοι οτι φοβηθησονται· οπερ
αρμοζει προς τους ετερο δοξους περι τε αγαθοτητος θεου και του μη ειναι
απολλυμενην φυσιν. 27.13n Και παλιν εκ του δευτερου τομου των εις το Ἆισμα.
Προσχες δε και τουτοις εις τον τοπον, οτι ο ηλιος λευκος και λαμπρος ων δοκει την
αιτιαν εχειν του μελανουν, ου παρ' εαυτον, αλλα παρα τον ως αποδεδωκαμεν μελα
νουμενον. Ουτω δε μηποτε και σκληρυνει κυριος την καρδιαν Φαραω, της αιτιας
τουτου ουσης περι αυτον <τον> κατοδυνωντα την των Ἑβραιων ζωην εν τοις εργοις
τοις σκληροις, τωι πηλωι και τηι πλινθειαι, και πασι τοις εργοις, ουχι τοις εν ορεσι και
βουνοις, αλλα τοις εν τοις πεδιοις. Ὑλικος γαρ τις απο της εαυτου κακιας
γεγενημενος, και κατα σαρκα κατα παντα ζων, πηλωι φιλος τυγχανων βουλεται και
τους Ἑβραιους πηλοποιειν, το ηγεμονικον εχων ου καθαρον πηλου· οπερ, ως πηλος
υπο ηλιου σκληρυνεται, ουτως υπο των αυγων του θεου επισκοπουσων τον Ἰσραηλ
εσκληρυνθη. Ὅτι δε τοιαυτα εστιν εν τοις κατα τον τοπον, και ουχ ιστοριαν ψιλην
προκειται αναγραφειν τωι θεραποντι, δηλον εσται τωι συνορωντι οτι, ηνικα κατεστεναξαν οι υιοι Ἰσραηλ, ουτε απο της πλινθειας ουτε απο του πηλου ουτε απο των
αχυρων κατεστεναξαν, αλλ' απο των εργων· «και ανεβη αυτων η βοη προς θεον»
ουκ απο πηλου, αλλα παλιν «απο των εργων». ∆ιο και εισηκουσεν ο θεος των
στεναγμων αυτων· ουκ εισακουων στεναγμου των ουκ απο εργων βοωντων προς
αυτον, αλλ' απο πηλου και των γηΐνων πραξεων.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

24


