Commentarii in evangelium Joannis
ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ
ΤΟΜΟΣ Αʹ
1.1.1 Ὃν τροπον οιμαι ο παλαι «λαος» επικληθεις «θεου» εις φυλας διηιρητο
δυοκαιδεκα και την υπερ τας λοι πας φυλας ταξιν λευιτικην, και αυτην κατα
πλειονα ταγματα ιερατικα και λευιτικα το θειον θεραπευουσαν, ουτως νομιζω κατα
«τον κρυπτον της καρδιας ανθρωπον» παντα τον Χριστου λαον, χρηματιζοντα εν
κρυπτωι Ἰουδαιον και εν πνευματι περιτετμημενον, εχειν τας ιδιοτητας
μυστικωτερον των φυλων· ως εστι γυμνοτερον απο Ἰωαννου εκ της Ἀποκαλυψεως
μαθειν, ουδε των λοιπων προφητων τοις ακουειν επισταμενοις τα τοιαυτα
αποσιωπησαντων. 1.1.2 Φησι δε ουτως ο Ἰωαννης· «Και ειδον αλλον αγγελον
αναβαινοντα απο ανατολης ηλιου, εχοντα σφραγιδα θεου ζωντος, και εκεκραξε
φωνηι μεγαληι τοις τεσσαρσιν αγγελοις, οις εδοθη αυτοις αδικησαι την γην και την
θαλασσαν, λεγων· Μη αδικησητε μητε την γην μητε την θαλασσαν μητε τα δενδρα,
αχρι σφραγισωμεν τους δουλους του θεου ημων επι των μετωπων αυτων. Και
ηκουσα τον αριθμον των εσφραγισμενων, εκατον τεσσαρακοντα τεσσαρες χιλιαδες
εσφραγισμενοι εκ πασης φυλης υιων Ἰσραηλ· εκ φυλης Ἰουδα δωδεκα χιλιαδες
εσφραγισμενοι, εκ φυλης Ῥουβην δωδεκα χιλιαδες.» 1.1.3 Και μετα το διηιρησθαι τας
λοιπας φυλας παρεξ του ∆αν εξης μετα πλειονα επιφερει· «Και ειδον, και ιδου το
αρνιον εστως επι το ορος Σιων, και μετ' αυτου αι εκατον τεσσαρακοντα τεσσαρες
χιλιαδες εχουσαι το ονομα αυτου και το ονομα του πατρος αυτου γεγραμμενον επι
των μετωπων αυτων. Και ηκουσα φωνην εκ του ουρανου ως φωνην υδατων
πολλων, και ως φωνην βροντης μεγαλης, και η φωνη ην ηκουσα ως κιθα ρωιδων
κιθαριζοντων εν ταις κιθαραις αυτων. Και αιδουσιν ωιδην καινην ενωπιον του
θρονου και ενωπιον των τεσσαρων ζυων και των πρεσβυτερων· και ουδεις εδυνατο
μαθειν την ωιδην ει μη αι εκατον τεσσαρακοντα τεσσαρες χιλιαδες, οι ηγορασμενοι
απο της γης· ουτοι εισιν οι μετα γυναικων ουκ εμολυνθησαν· παρθενοι γαρ εισιν·
ουτοι οι ακολουθουντες τωι αρνιωι οπου εαν υπαγηι· ουτοι ηγορασθησαν απο των
ανθρωπων απαρχη τωι θεωι και τωι αρνιωι· και εν τωι στοματι αυτων ουχ ευρεθη
ψευδος· αμωμοι γαρ εισιν.» 1.1.4 Ὅτι δε ταυτα παρα τωι Ἰωαννηι περι των εις Χριστον
πεπιστευκοτων λεγεται, και αυτων υπαρχοντων απο φυλων, καν μη δοκηι το
σωματικον αυτων γενος ανατρεχειν επι το σπερμα των πατριαρχων, εστιν ουτως
επιλογισασθαι· «Μη αδικησητε, φησι, την γην μητε την θαλασσαν μητε τα δενδρα,
αχρι σφραγισωμεν τους δουλους του θεου ημων επι των μετωπων αυτων. Και
ηκουσα τον αριθμον των εσφραγισμενων, εκατον τεσσαρακοντα τεσσαρες χιλιαδες
εσφραγισμενων εκ πασης φυλης υιων Ἰσραηλ.» 1.1.5 Ουκουν οι εκ πασης φυλης
υιων Ἰσραηλ σφραγιζονται επι των μετωπων αυτων, εκατον τεσσαρακοντα τεσσαρες
εισι χιλιαδες τον αριθμον· αιτινες εκατον τεσσαρακοντα τεσσαρες χιλιαδες εν τοις
εξης παρα τωι Ἰωαννηι λεγονται εχειν το ονομα του αρνιου και του πατρος αυτου
γεγραμμενον επι των μετωπων αυτων, ουσαι παρθενοι και μετα γυναικων ου
μολυνθεντες. 1.1.6 Τις <αν> ουν αλλη ειη η σφραγις η επι των μετωπων η το ονομα
του αρνιου και του πατρος αυτου, εν αμφοτεροις τοις τοποις των μετωπων
λεγομενων εχειν πη μεν την σφραγιδα πη δε τα γραμματα περιεχοντα το ονομα του
αρνιου και το ονομα του πατρος αυτου; 1.1.7 Ἀλλα και οι «απο φυλων» ει οι αυτοι
εισι τοις «παρθενοις», ως προαπεδειξαμεν, σπανιος δε ο εκ του κατα σαρκα Ἰσραηλ
πιστευων, ως ταχα τολμησαι αν τινα ειπειν μη συμπληρουσθαι απο των εκ του κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

σαρκα Ἰσραηλ πιστευοντων μηδε τον των εκατον τεσσαρακοντα τεσσαρων χιλιαδων
αριθμον, δηλον οτι εκ των απο των εθνων τωι θειωι προσερχομενων λογωι
συνιστανται αι εκατον τεσσαρακοντα τεσσαρες χιλιαδες μετα γυναικων ου
μολυνομενων· ωστε μη αν αποπεσειν της αληθειας τον φασκοντα απαρχην εκαστης
ειναι φυλης τους παρθενους αυτης. 1.1.8 Και γαρ επιφερεται· «Ουτοι ηγορασθησαν
απο των ανθρωπων απαρχη τωι θεωι και τωι αρνιωι, και εν τωι στοματι αυτων ουχ
ευρεθη ψευδος· αμωμοι γαρ εισιν.» Ουκ αγνοητεον δε, οτι ο περι των εκατον
τεσσαρακοντα τεσσαρων χιλιαδων παρθενων λογος επιδεχεται αναγωγην. Περιττον
δε νυν και ου κατα τον προκειμενον λογον το παρατιθεσθαι λεξεις προφητικας
ταυτον περι των εξ εθνων ημας διδασκουσας. 1.2.9 Τι δη παντα ταυθ' ημιν βουλεται;
ερεις εν τυγχανων τοις γραμμασιν, Ἀμβροσιε, αληθως θεου ανθρωπε, και εν Χριστωι
ανθρωπε και σπευδων ειναι πνευματικος, ουκετι ανθρωπος. Οι μεν απο των φυλων
δεκατας και απαρχας αναφερουσι τωι θεωι δια των λευιτων και ιερεων, ου παντα
εχοντες απαρχας η δεκατας· οι δε λευιται και ιερεις, παντα δεκαταις και απαρχαις
χρωμενοι, δεκατας αναφερουσι τωι θεωι δια του αρχιερεως, οιμαι δ' οτι και απαρχας.
1.2.10 Ἡμων δη των προσιοντων τοις Χριστου μαθημασιν οι μεν πλειστοι, τα πολλα
τωι βιωι σχολαζοντες και ολιγας πραξεις τωι θεωι ανατι θεντες, ταχα ειεν αν οι απο
των φυλων ολιγην προς τους ιερεις εχοντες κοινωνιαν και εν βραχεσι το
θεραπευτικον του θεου τρεφοντες· οι δε ανακειμενοι τωι θειωι λογωι και προς μονηι τηι
θεραπειαι του θεου γινομενοι γνησιως κατα την δια φοραν των εις τουτο κινηματων
λευιται και ιερεις ουκ ατοπως λεχθησονται. 1.2.11 Ταχα δε οι <παντων δια>φεροντες
και οιονει τα πρωτα της καθ' εαυτους γενεας εχοντες αρχιερεις εσονται κατα την
ταξιν Ἀαρων, και ου κατα την ταξιν Μελχισεδεκ. Ἐαν γαρ τις ανθυποφερηι προς
τουτο, νομιζων ημας ασεβειν το του αρχιερεως ονομα τασσοντας επ' ανθρωπων, επει
πολλαχου Ἰησους μεγας ιερευς προφητευεται–εχομεν γαρ «αρχιερεα μεγαν,
διεληλυθοτα τους ουρανους, Ἰησουν τον υιον του θεου»–, λεκτεον προς αυτον οτι ο
αποστολος επεση μηνατο λεγων τον προφητην ειρηκεναι περι Χριστου· «Συ ιερευς
εις τον αιωνα κατα την ταξιν Μελχισεδεκ», και ου κατα την ταξιν Ἀαρων. Ἀφ' ου
και ημεις λαβοντες φαμεν κατα μεν την ταξιν Ἀαρων ανθρωπους δυνασθαι ειναι
αρχιερεις, κατα δε την ταξιν Μελχισεδεκ τον Χριστον του θεου. 1.2.12 Πασης τοινυν
ημιν πραξεως και παντος του βιου, επει σπευδομεν επι τα κρειττονα, ανακειμενης
θεωι και βουλομενων ημων εχειν πασαν αυτην απαρχην των πολλων απαρχων–ει γε
μη σφαλλομεθα τουτο νομιζοντες–, ποιαν εχρην ειναι μετα το κατα το σωμα
κεχωρισθαι ημας αλληλων διαφερουσαν η την περι ευαγγελιου εξετασιν; Και γαρ
τολμητεον ειπειν πασων των γραφων ειναι απαρχην το ευαγγελιον. 1.2.13 Ἀπαρχην
ουν πραξεων, εξ ου τηι Ἀλεξανδρειαι επιδεδημηκαμεν, τινα αλλην η την εις την
απαρχην των γραφων εχρην γεγονεναι; Χρη δ' ημας ειδεναι ου ταυτον ειναι
απαρχην και πρωτογεννημα· μετα γαρ τους παντας καρπους αναφε ρεται η απαρχη,
προ δε παντων το πρωτογεννημα. 1.2.14 Των τοινυν φερομενων γραφων και εν
πασαις εκκλησιαις θεου πεπιστευμενων ειναι θειων, ουκ αν αμαρτοι τις λεγων
πρωτογεννημα μεν τον Μωσεως νομον, απαρχην δε το ευαγγελιον. Μετα γαρ τους
παντας των προφητων καρ πους των μεχρι του κυριου Ἰησου ο τελειος εβλαστησε
λογος. 1.3.15 Ἐαν δε τις ανθυποφερηι δια την εννοιαν της αναπτυξεως των απαρχων
φασκων μετα τα ευαγγελια τας πραξεις και τας επιστολας φερεσθαι των αποστολων
και κατα τουτο μη αν ετι συζεσθαι το προαποδεδομενον περι απαρχης, το απαρχην
πασης γραφης ειναι το ευαγγελιον, λεκτεον ητοι νουν ειναι σοφων εν Χριστωι
ωφελημενων εν ταις φερομεναις επιστολαις, δεομενων, ινα πιστευωνται,
μαρτυριων των εν τοις νομικοις και προφητικοις λογοις κειμενων· ωστε σοφα μεν
και ευπιστα λεγειν και σφοδρα επιτετευγμενα τα αποστο λικα, ου μην παραπλησια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

τωι «Ταδε λεγει κυριος παντοκρα τωρ». 1.3.16 Και κατα τουτο επιστησον ει, επαν
λεγηι ο Παυλος· «Πασα γραφη θεοπνευστος και ωφελιμος», εμπεριλαμβανει και τα
εαυτου γραμματα· η ου το τε «Ἐγω λεγω, και ουχ ο κυριος» και το «Ἐν πασαις
εκκλησιαις διατασσομαι» και το «Οια επαθον εν Ἀντιοχειαι, εν Ἰκονιωι, εν Λυστροις»
και τα τουτοις παραπλησια ενιοτε υπ' αυτου γραφεντα την μεν εξουσιαν * * * *
αποστο λικην * * *, ου μην το ειλικρινες των εκ θειας επιπνοιας λογων. 1.3.17 Ἢ και
τουτωι παραστατεον οτι η παλαια μεν ουκ ευαγγελιον, ου δεικνυουσα «τον
ερχομενον» αλλα προκη ρυσσουσα, πασα δε η καινη το ευαγγελιον εστιν, ου μονον
ομοιως τηι αρχηι του ευαγγελιου φασκουσα· «Ἰδου ο αμνος του θεου, ο αιρων την
αμαρτιαν του κοσμου», αλλα και ποικιλας δοξολογιας περιεχουσα και διδασκαλιας
του δι' ον το ευαγγελιον ευαγγελιον εστιν. 1.3.18 Ἔτι δε ει ο θεος εθετο εν τηι
εκκλησιαι αποστολους και προφητας και ευαγγελιστας ποιμενας τε και διδασκαλους,
επαν εξετασωμεν τι το εργον του ευαγγελιστου, οτι ου παντως διηγησασθαι τινα
τροπον ο σωτηρ τυφλον απο γενετης ιασατο, οδωδοτα νεκρον ανεστησεν η τι των
παρα δοξων πεποιηκεν, ουκ οκνησομεν, χαρακτηριζομενου του ευαγγελιστου και εν
προτρεπτικωι λογωι τωι εις πιστοποιησιν των περι Ἰησου, ευαγγελιον πως ειπειν τα
υπο των αποστο λων γεγραμμενα. 1.3.19 Ἀλλ' οσον επι τηι δευτεραι αποδοσει, τωι
ανθυποφεροντι δια το μη επιγεγραφθαι τας επιστολας ευαγγελιον ως ου καλως
πασαν την καινην διαθηκην ευαγγελιον ημων ονομα σαντων, λεκτεον οτι πολλαχου
των γραφων δυο τινων η πλειονων τωι αυτωι ονοματι ονομαζομενων κυριωτερον
επι του ετερου των λεγομενων κειται το ονομα· οιον λεγοντος του σωτηρος· «Μη
καλεσητε διδασκαλον επι της γης» ο απο στολος φησι τεταχθαι εν τηι εκκλησιαι και
διδασκαλους. 1.3.20 Ουκ εσονται ουν ουτοι διδασκαλοι οσον επι τηι ακριβειαι της του
ευαγγελιου φωνης. Ουτως ουκ εσται ευαγγελιον το κατα τας επιστολας παν γραμμα,
οταν παραβαλληται τηι διηγησει των περι Ἰησου πραξεων και παθηματων και λογων
αυτου. Πλην απαρχη πασης γραφης το ευαγγελιον, και πασων των κατ' ευχην ημων
πραξεων εσομενων απαρχην ποιουμεθα εις την απαρχην των γραφων. 1.4.21 Ἐγω δ'
οιμαι οτι και τεσσαρων οντων των ευαγγελιων οιονει στοιχειων της πιστεως της
εκκλησιας–εξ ων στοιχειων ο πας συνεστηκε κοσμος εν Χριστωι καταλλα γεις τωι
θεωι, καθα φησιν ο Παυλος· «Θεος ην εν Χριστωι κοσμον καταλλασσων εαυτωι»· ου
κοσμου την αμαρτιαν ηρεν Ἰησους· περι γαρ του κοσμου της εκκλησιας ο λογος εστιν
ο γεγραμμενος· «Ἰδου ο αμνος του θεου, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου»–
απαρχην των ευαγγελιων ειναι το προστεταγμενον ημιν υπο σου κατα δυναμιν
ερευνησαι, το κατα Ἰωαννην, τον γενεαλογουμενον ειπον και απο του
αγενεαλογητου αρχομενον. 1.4.22 Ματθαιος μεν γαρ τοις προσδοκωσι τον εξ
Ἀβρααμ και ∆αβιδ Ἑβραιοις γραφων· «Βιβλος, φησι, γενεσεως Ἰησου Χριστου, υιου
∆αβιδ, υιου Ἀβρααμ», και Μαρκος, ειδως ο γραφει, «αρχην» διηγειται «του
ευαγγελιου», ταχα ευρισκοντων ημων το τελος αυτου παρα τωι Ἰωαννηι * * * * τον
«εν αρχηι» λογον, θεον λογον. Ἀλλα και Λου κας * * * * αλλα γε τηρει τωι επι το
στηθος αναπεσοντι του Ἰησου τους μειζονας και τελειοτερους περι Ἰησου λογους·
ουδεις γαρ εκεινων ακρατως εφανερωσεν αυτου την θεοτητα ως Ἰωαννης,
παραστησας αυτον λεγοντα· «Ἐγω ειμι το φως του κοσμου»· «Ἐγω ειμι η οδος και η
αληθεια και η ζωη»· «Ἐγω ειμι η αναστασις»· «Ἐγω ειμι η θυρα»· «Ἐγω ειμι ο
ποιμην ο καλος»· και εν τηι Ἀποκαλυψει «Ἐγω ειμι το Α και το Ω, η αρχη και το
τελος, ο πρωτος και ο εσχατος». 1.4.23 Τολμητεον τοινυν ειπειν απαρχην μεν πασων
γραφων ειναι τα ευαγγελια, των δε ευαγγελιων απαρχην το κατα Ἰωαννην, ου τον
νουν ουδεις δυναται λαβειν μη αναπεσων επι το στηθος Ἰησου μηδε λαβων απο
Ἰησου την Μαριαν γινομενην και αυτου μητερα. Και τηλικουτον δε γενεσθαι δει τον
εσομενον αλλον Ἰωαννην, ωστε οιονει τον Ἰωαννην δειχθηναι οντα Ἰησουν υπο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

Ἰησου. Ει γαρ ουδεις υιος Μαριας κατα τους υγιως περι αυτης δοξαζοντας η Ἰησους,
φησι δε Ἰησους τηι μητρι· «Ἴδε ουιος σου» και ουχι «Ἴδε και ουτος υιος σου», ισον
ειρηκε τωι «Ἴδε ουτος εστιν Ἰησους ον εγεννησας». Και γαρ πας ο τετελειωμενος «ζηι
ουκετι, αλλ' εν αυτωι ζηι Χριστος», και επει «ζηι» εν αυτωι «Χριστος», λεγεται περι
αυτου τηι Μαριαι· «Ἴδε ο υιος σου» ο Χριστος. 1.4.24 Ἡλικου τοινυν νου ημιν δει, ινα
τον εν τοις οστρακι νοις της ευτελους λεξεως θησαυροις εναποκειμενον λογον, του
υπο παντων των εντυγχανοντων αναγινωσκομενου γραμ ματος και υπο παντων
των παρεχοντων τας σωματικας ακοας ακουομενου αισθητου δια φωνης λογου
εκλαβειν κατ' αξιαν δυνηθωμεν, τι δει και λεγειν; Τον γαρ μελλοντα ταυτα ακριβως
καταλαμβανειν μετα αληθειας ειπειν δει· «Ἡμεις δε νουν Χριστου εχομεν, ινα
ειδωμεν τα υπο του θεου χαρι σθεντα ημιν.» 1.4.25 Ἔστι δε προσαχθηναι απο των
υπο Παυλου λεγο μενων περι του πασαν την καινην ειναι τα ευαγγελια, οταν που
γραφηι· «Κατα το ευαγγελιον μου»· εν γραμμασι γαρ Παυλου ουκ εχομεν βιβλιον
ευαγγελιον συνηθως καλουμενον, αλλα παν, ο εκηρυσσε και ελεγε, το ευαγγελιον
ην. α δε εκηρυσσε και ελεγε, ταυτα και εγραφε· και α εγραφεν αρα ευαγγελιον ην.
1.4.26 Ει δε τα Παυλου ευαγγελιον ην, ακολου θον λεγειν οτι και τα Πετρου
ευαγγελιον ην και απαξαπλως τα συνισταντα την Χριστου επιδημιαν και
κατασκευαζοντα την παρουσιαν αυτου εμποιουντα τε αυτην ταις ψυχαις των
βουλομενων παραδεξασθαι τον εστωτα επι την θυραν και κρουοντα και εισελθειν
βουλομενον εις τας ψυχας λογον θεου. 1.5.27 Τι δε βουλεται δηλουν η «ευαγγελιον»
προσηγορια, και δια τι ταυτην εχει την επιγραφην ταυτα τα βιβλια, ηδη καιρος
εξετασαι. Ἔστι τοινυν το ευαγγελιον λογος περιεχων απαγγελιαν πραγματων κατα
το ευλογον δια το ωφελειν ευφραινοντων τον ακουοντα, επαν παραδεξηται το
απαγγελλομενον· ουδεν δ' ηττον ο τοιουτος λογος ευαγγε λιον εστιν, αν και προς
την σχεσιν του ακουοντος εξεταζηται. Ἢ ευαγγελιον εστι λογος περιεχων αγαθου
τωι πιστευοντι παρουσιαν η λογος επαγγελλομενος παρειναι αγαθον το
προσδοκωμενον. 1.5.28 Παντες δε οι προειρημενοι ημιν οροι εφαρμοζουσι τοις
επιγραφομενοις ευαγγελιοις. Ἕκαστον γαρ ευαγγελιον, συστημα απαγγελλομενων
ωφελιμων τωι πιστευοντι και μη παρεκδεξαμενωι τυγχανον ωφελειαν εμποιουν,
κατα το ευλογον ευφραινει, διδασκον την δι' ανθρωπους του πρωτοτοκου πασης
κτισεως Χριστου Ἰησου σωτηριον αυτοις επιδημιαν. Ἀλλα και οτι λογος εστιν
εκαστον ευαγγελιον διδασκων την του αγαθου πατρος εν υιωι τοις βουλομενοις
παραδεξασθαι επιδημιαν, παντι τωι πιστευοντι σαφες. 1.5.29 Ὅτι δε και αγαθον
επαγγελλεται δια των βιβλιων τουτων το προσδοκηθεν, ουκ ασαφες. Σχεδον γαρ ο
βαπτιστης Ἰωαννης την παντος του λαου λαβων φωνην φησι πεμψας τωι Ἰησου· «Συ
ει ο ερχομενος, η ετερον προσδοκωμεν,» προσδοκωμενον γαρ αγαθον τωι λαωι ο
Χριστος ην, περι ου κηρυσσοντων των προφητων μεχρι και των τυχοντων παντες
εις αυτον εσχον οι υπο νομον και προφητας τας ελπιδας, ως μαρτυρει η Σαμαρειτις
λεγουσα· «Οιδα οτι Μεσσιας ερχεται, ο λεγομενος «Χρι στος»· οταν ελθηι εκεινος,
απαγγελει ημιν απαντα». 1.5.30 Ἀλλα και Σιμων και Κλεοπας, ομιλουντες «προς
αλληλους περι παντων των συμβεβηκοτων» τωι Ἰησου, αυτωι τωι Χριστωι ανασταντι
ουδεπω γινωσκοντες εγηγερθαι αυτον εκ νεκρων φασι· «Συ μονος παροικεις εν
Ἱερουσαλημ, και ουκ εγνως τα γενομενα εν αυτηι εν ταις ημεραις ταυταις;» Ειποντος
δε «Ποια;» αποκρινονται· «Τα περι Ἰησου του Ναζαρηνου, ος εγενετο ανηρ προφητης
δυνατος εν εργωι και λογωι εναντιον του θεου και παντος του λαου· οπως τε
παρεδωκαν αυτον οι αρχιερεις και οι αρχοντες ημων εις κριμα θανατου και
εσταυρωσαν αυτον. Ἡμεις δε ηλπιζομεν οτι αυτος εστιν ο μελλων λυτρουσθαι τον
Ἰσραηλ.» 1.5.31 Προς τουτοις Ἀνδρεας ο αδελφος Σιμωνος Πετρου ευρων τον
αδελφον τον ιδιον Σιμωνα λεγει· «Ευρηκαμεν τον Μεσσιαν, ο εστι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

μεθερμηνευομενον Χριστος.» Και μετ' ολιγα ο Φιλιππος ευρων τον Ναθαναηλ λεγει
αυτωι· «Ὃν εγραψεν Μωσης εν τωι νομωι και οι προφηται ευρηκαμεν, τον Ἰησουν τον
υιον του Ἰωσηφ τον απο Ναζαρεθ.» 1.6.32 ∆οξαι δ' αν τις ενιστασθαι τωι πρωτωι ορωι,
επει και τα μη επιγεγραμμενα ευαγγελια υποπιπτει αυτωι· ο γαρ νομος και οι
προφηται «λογοι» πιστευονται ειναι «περιεχοντες απαγγελιαν πραγματων κατα το
ευλογον δια το ωφελειν ευφραινοντων τους ακουοντας, επαν παραδε ξωνται τα
απαγγελλομενα». 1.6.33 Λεχθειη δ' αν προς τουτο οτι προ της Χριστου επιδη μιας ο
νομος και οι προφηται, ατε μηδεπω εληλυθοτος του τα εν αυτοις μυστηρια
σαφηνιζοντος, ουκ ειχον το επαγγελμα του περι του ευαγγελιου ορου· ο δε σωτηρ
επιδημησας και το ευαγγελιον σωματοποιηθηναι ποιησας τωι ευαγγελιωι παντα ωσει
ευαγγελιον πεποιηκεν. 1.6.34 Και ουκ αν απο σκοπου χρησαιμην τωι παραδειγματι
του «Μικρα ζυμη ολον το φυραμα ζυμοι». Ὅτι * * * * * * υιους των ανθρωπων τηι
θειοτητι αυτου, περιελων το εν τωι νομωι και προφηταις καλυμμα, παντων το θειον
απεδειξε, φανερως παραστη σας τοις βουληθεισι της σοφιας αυτου γενεσθαι
μαθηταις, τινα τα αληθινα του Μωσεως νομου, ων υποδειγματι και σκιαι ελατρευον
οι παλαι, και τις η αληθεια των εν ταις ιστοριαις πραγματων, ατινα «τυπικως
συνεβαινεν εκεινοις, εγραφη δε» δι' ημας, εις ους τα τελη των αιωνων κατην τησεν.
1.6.35 Πας γουν ωι Χριστος επιδεδημηκεν ουτε εν Ἱεροσολυ μοις ουτε εν τωι των
Σαμαρειτων ορει προσκυνει τωι θεωι αλλα μαθων οτι «πνευμα ο θεος», πνευματικως
λατρευων αυτωι «πνευματι και αληθειαι» ουκετι δε τυπικως προσκυνει τον των ολων
πατερα και δημιουργον. 1.6.36 Ουκουν προ του ευαγγελιου, ο γεγονε δια την Χριστου
επιδημιαν, ουδεν των παλαι ευαγγελιον ην. Το δε ευαγγελιον, οπερ εστι διαθηκη
καινη, αποστησαν ημας παλαιοτητος του γραμματος την μηδεποτε παλαιουμενην
καινοτητα του πνευματος, οικειαν της καινης διαθηκης τυγχανουσαν, εν πασαις
ανακειμενην γραφαις τωι φωτι της γνωσεως ανελαμ ψεν. Ἐχρην δε το ποιητικον του
και εν τηι παλαιαι διαθηκηι νομιζομενου ευαγγελιου ευαγγελιον εξαιρετως καλεισθαι
«ευαγγελιον». 1.7.37 Πλην ουκ αγνοητεον Χριστου επιδημιαν και προ της κατα σωμα
επιδημιας την νοητην γεγονεναι τοις τελειοτεροις και ου νηπιοις ουδε υπο
παιδαγωγους και επιτροπους ετι τυγχανουσιν, οις το νοητον του χρονου πληρωμα
ενεστη, ωσπερ τοις πατριαρχαις και Μωσει τωι θεραποντι και τοις τεθεαμενοις
Χριστου την δοξαν προφη ταις. 1.7.38 Ὥσπερ δε προ της εμφανους και κατα σωμα
επιδημιας επεδημησε τοις τελειοις, ουτω και μετα την κεκηρυγμενην παρουσιαν τοις
ετι νηπιοις, ατε «υπο επι τροπους» τυγχανουσι «και οικονομους» και μηδεπω επι το
πληρωμα του χρονου εφθακοσιν· <οις> οι μεν προδρομοι Χριστου επιδεδημηκασι,
παισι ψυχαις αρμοζοντες λογοι, ευλογως αν κληθεντες «παιδαγωγοι»· αυτος δε ο
υιος ο δεδοξασμενος «θεος λογος» ουδεπω, περιμενων την δεουσαν γενεσθαι
προπαρασκευην τοις μελλουσι χωρειν αυτου την θεοτητα ανθρωποις θεου. 1.7.39
Και τουτο δε ειδεναι εχρην, οτι ωσπερ εστι «νομος σκιαν» περιεχων «των
μελλοντων αγαθων» υπο του κατα αληθειαν καταγγελλομενου νομου δηλουμενων,
ουτω και ευαγγελιον σκιαν μυστηριων Χριστου διδασκει το νομιζο μενον υπο
παντων των εντυγχανοντων νοεισθαι. 1.7.40 Ὃ δε φησιν Ἰωαννης ευαγγελιον
αιωνιον, οικειως αν λεχθησο μενον πνευματικον, σαφως παριστησι τοις νοουσιν τα
παντα ενωπιον περι αυτου του υιου του θεου και τα παρισταμενα μυστηρια υπο των
λογων αυτου τα τε πραγματα, ων αινιγματα ησαν αι πραξεις αυτου. Τουτοις δε
ακολουθον εστιν εκλαμβανειν οτι ον τροπον εν φανερωι Ἰουδαιος τις εστι και
περ<ιτετμημενος> και εν φανερωι περι<τομη> και αλλη εν κρυπτωι, ουτω χριστιανος
και βαπτισμα. 1.7.41 Και Παυλος μεν και Πετρος, εν φανερωι προτερον οντες
Ἰουδαιοι και περιτετμημενοι, υστερον και εν τωι κρυπτωι τοιουτοι τυγχανειν απο
Ἰησου ειληφασι, το εν φανερωι ειναι Ἰουδαιοι δια την των πολλων σωτηριαν κατ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

οικονομιαν ου μονον λογοις ομολογουντες αλλα και δια των εργων δεικνυντες Το
δ' αυτο και περι του χριστιανισμου αυτων λεκτεον. 1.7.42 Και ωσπερ ουκ εστιν
ωφελησαι δυνατον Παυλον τους κατα σαρκα Ἰουδαιους, εαν μη, οτε ο λογος αιρει,
περιτεμηι τον Τιμοθεον, και, οτε ευλογον εστι, ξυρα μενον και προσφοραν ποιησαντα
και απαξαπλως τοις Ἰου δαιοις Ἰουδαιον γενομενον, ινα τους Ἰουδαιους κερδησηι,
ουτως τον εκκειμενον εις πολλων ωφελειαν ουκ εστι δια του εν κρυπτωι
χριστιανισμου μονον δυνατον τους στοιχειου μενους εν τωι φανερωι χριστιανισμωι
βελτιωσαι και προαγα γειν επι τα κρειττονα και ανωτερω. 1.7.43 ∆ιοπερ αναγκαιον
πνευματικως και σωματικως χρι στιανιζειν· και οπου μεν χρη το σωματικον
κηρυσσειν ευαγ γελιον, φασκοντα «μηδεν ειδεναι» <εν> τοις σαρκινοις «η Ἰησουν
Χριστον και τουτον εσταυρωμενον», τουτο ποιητεον· επαν δε ευρεθωσι
κατηρτισμενοι τωι πνευματι και καρποφο ρουντες εν αυτωι ερωντες τε της ουρανιου
σοφιας, μετα δοτεον αυτοις του λογου επανελθοντος απο του σεσαρκωσθαι εφ' ο «ην
εν αρχηι προς τον θεον». 1.8.44 Ταυτα δε εξεταζοντες περι του ευαγγελιου ου ματην
ειρηκεναι ηγουμεθα, οιονει αισθητον ευαγγελιον νοητου και πνευματικου τηι
επινοιαι διακρινοντες. 1.8.45 Και γαρ νυν προκειται το αισθητον ευαγγελιον
μεταλαβειν εις πνευματικον· τις γαρ η διηγησις του αισθητου, ει μη μετα λαμβανοιτο
εις πνευματικον; Ἤτοι ουδεμια η ολιγη και των τυχοντων απο της λεξεως αυτους
πεπεικοτων λαμβανειν τα δηλουμενα. 1.8.46 Ἀλλα πας αγων ημιν ενεστηκε
πειρωμενοις εις τα βαθη του ευαγγελικου νου φθασαι και ερευνησαι την εν αυτωι
γυμνην τυπων αληθειαν. 1.8.47 Των δη ευαγγελιζομενων εν αγαθων απαγγελιαι
νοουμενων, οι μεν αποστολοι τον Ἰησουν ευαγγελιζονται· λεγονται μεντοι ως
αγαθον και την αναστασιν ευαγγελι ζεσθαι, και αυτην πως ουσαν Ἰησουν· Ἰησους
γαρ φησιν· «Ἐγω ειμι η αναστασις»· Ἰησους δε τα τοις αγιοις αποκειμενα
ευαγγελιζεται τοις πτωχοις, παρακαλων αυτους επι τας θειας επαγγελιας. 1.8.48 Και
μαρτυρουσιν αι θειαι γραφαι τοις υπο των αποστολων ευαγγελισμοις και τωι υπο του
σωτηρος ημων, ο μεν ∆αβιδ περι των αποστολων, ταχα δε και ευαγγελιστων λεγων·
«Κυριος δωσει ρημα τοις ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι· ο βασιλευς των
δυναμεων του αγαπητου», αμα και διδασκων οτι ου συνθεσις λογου και προφορα
φωνων και ησκημενη καλλιλεξια ανυει προς το πειθειν, αλλα δυναμεως θειας
επιχορηγια. – 1.8.49 ∆ιοπερ και ο Παυλος που φησι· «Γνωσομαι ου τον λογον των
πεφυσιωμενων, αλλα την δυνα μιν· ου γαρ εν λογωι η βασιλεια του θεου αλλ' εν
δυναμει» και εν αλλοις· «Και ο λογος μου και το κηρυγμα μου ουκ εν πειθοις σοφιας
λογοις αλλ' εν αποδειξει πνευματος και δυναμεως». 1.8.50 Ταυτηι τηι δυναμει
μαρτυρουντες ο Σιμων και ο Κλεοπας φασιν· «Ουχι η καρδια ημων καιομενη ην εν
τηι οδωι, ως διηνοιγεν ημιν τας γραφας;» Οι δε αποστολοι, επει και ποσοτης εστι
δυναμεως επιχορηγουμενης υπο θεου διαφε ρουσα τοις λεγουσιν, ειχον κατα το
παρα τωι ∆αβιδ λεγο μενον· «Κυριος δωσει ρημα τοις ευαγγελιζομενοις δυναμει
πολληι», πολλην δυναμιν–. 1.8.51 Ἡσαΐας δε φασκων· «Ὡς ωραιοι οι ποδες των
ευαγγελιζομενων αγαθα», το ωραιον και εν καιρωι γινομενον των αποστολων
οδευοντων τον ειποντα· «Ἐγω ειμι η οδος» κηρυγμα νοησας επαινει «ποδας» τους
δια της νοητης οδου Χριστου Ἰησου βαδι ζοντας δια τε της θυρας εισιοντας προς τον
θεον. «Ἀγαθα» δε ευαγγελιζονται ουτοι, ων ωραιοι εισιν οι ποδες, τον Ἰησουν. 1.9.52
Και μη θαυμασηι τις, ει πληθυντικωι ονοματι τωι των αγαθων τον Ἰησουν
εξειληφαμεν ευαγγελιζεσθαι. Ἐκλαβοντες γαρ τα πραγματα καθ' ων τα ονοματα
κειται, α ο υιος του θεου ονομαζεται, συνησομεν πως πολλα αγαθα εστιν ο Ἰησους,
ον ευαγγελιζονται ουτοι, ων ωραιοι εισιν οι ποδες. 1.9.53 Ἓν μεν γαρ αγαθον ζωη,
Ἰησους δε ζωη. Και ετερον αγαθον «φως του κοσμου», «φως» τυγχανον «αληθινον»
και «φως των ανθρωπων»· απερ παντα ο υιος ειναι λεγεται του θεου. Και αλλο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

αγαθον κατ' επινοιαν παρα την ζωην και το φως η αληθεια και τεταρτον παρα ταυτα
η επι ταυτην φερουσα οδος· απερ παντα ο σωτηρ ημων διδασκει εαυτον ειναι λεγων.
«Ἐγω ειμι η οδος και η αληθεια και η ζωη». 1.9.54 Πως δε ουκ αγαθον το
αποτιναξαμενον τον χουν και την νεκροτητα αναστηναι, τουτου τυγχανοντα απο
του κυριου καθο αναστασις εστιν, ος και φησιν· «Ἐγω ειμι η αναστασις»; Ἀλλα και η
θυρα, δι' ης τις εις την ακραν εισερχεται μακαριοτητα, αγαθον· ο δε Χριστος φησιν·
«Ἐγω ειμι η θυρα». 1.9.55 Τι δε δει περι σοφιας λεγειν, ην «εκτισεν ο θεος αρχην
οδων αυτου εις εργα αυτου», ηι προσεχαιρεν ο πατηρ αυτης, ενευφραινομενος τωι
πολυποικιλωι νοητωι καλλει αυτης υπο νοητων οφθαλμων μονων βλεπομενωι και εις
ερωτα τον το θειον καλλος κατανοουντα ουρανιον προκαλουμενωι; Ἀγαθον γαρ η
σοφια του θεου, οπερ μετα των προειρημενων ευαγγε λιζονται ων «ωραιοι οι
ποδες». 1.9.56 Ἀλλα και η δυναμις του θεου ηδη ογδοον ημιν αγαθον καταλεγεται,
ητις εστιν ο Χριστος. 1.9.57 Ου σιωπητεον δε ουδε τον μετα τον πατερα των ολων
θεον λογον· ουδενος γαρ ελαττον αγαθου και τουτο το αγαθον. Μακαριοι μεν ουν οι
χωρησαντες ταυτα τα αγαθα και παραδεξαμενοι απο των ωραιων τους ποδας και
ευαγγε λιζομενων αυτα. 1.9.58 Πλην καν Κορινθιος τις ων, κρινοντος Παυλου μηδεν
ειδεναι παρ' αυτωι η «Ἰησουν Χριστον και τουτον εσταυρω μενον», τον δι' ημας
ανθρωπον μανθανων παραδεξηται, «εν αρχηι» των αγαθων γινεται, υπο του
ανθρωπου Ἰησου «ανθρωπος» γινομενος «θεου» και απο του θανατου αυτου
αποθνηισκων τηι αμαρτιαι· και γαρ εκεινος «ο απεθανε, τηι αμαρτιαι απεθανεν
εφαπαξ». 1.9.59 Ἀπο δε της ζωης αυτου, επει Ἰησους «ο ζηι, ζηι τωι θεωι», πας ο
συμμορφος γενο μενος της αναστασεως αυτου λαμβανει το ζην τωι θεωι. Τις δε
δισταξει, ει αυτοδικαιοσυνη αγαθον εστι και αυτοαγιασμος και αυτοαπολυτρωσις;
απερ και αυτα οι Ἰησουν ευαγγελιζομενοι ευαγγελιζονται, λεγοντες αυτον
γεγονεναι ημιν δικαιοσυνην απο θεου και αγιασμον και απολυτρωσιν. 1.10.60
Παρεσται δε απο τουτων των γεγραμμενων περι αυτου δυσεξαριθμητων παρισταντα
πως πληθος αγαθων εστιν Ἰησους, καταστοχαζεσθαι των υπαρχοντων μεν εν αυτωι,
εις ον «ευδοκησεν» απαν το πληρωμα της θεοτητος κατοικησαι σωματικως, ου μην
υπο γραμματων κεχωρη μενων. 1.10.61 Και τι λεγω «υπο γραμματων», οτε και περι
ολου του κοσμου φησιν ο Ἰωαννης οτι «Ουδε αυτον οιμαι τον κοσμον χωρησαι τα
γραφομενα βιβλια»; 1.10.62 Ταυτον ουν εστιν ειπειν οτι οι αποστολοι τον σωτηρα
ευαγγελιζονται, και τα αγαθα ευαγγελιζονται. Ουτος γαρ εστιν ο απο του αγαθου
πατρος το αγαθα ειναι λαβων, ινα εκαστος ο χωρει η α χωρει δια Ἰησου λαβων εν
αγαθοις τυγχανηι. 1.10.63 Ουχ οιοι τε δε ησαν οι αποστολοι, ων «ωραιοι οι ποδες»,
και οι τουτων ζηλωται ευαγγελιζεσθαι τα αγαθα, μη προτερον Ἰησου αυτοις αυτα
ευαγγελισαμενου, ως ο Ἡσαΐας φησιν· «Αυτος ο λαλων παρειμι· ως ωρα επι των
ορεων, ως ποδες ευαγγελιζομενου ακοην ειρηνης, ως ευαγγελιζομενος αγαθα, οτι
ακουστην ποιησω την σωτηριαν σου λεγων Σιων· Βασιλευσει σου ο θεος». 1.10.64
Τινα γαρ τα ορη, εφ' ων αυτος ο λαλων παρειναι ομολογει η οι μηδενος των επι γης
υψηλο τατων και μεγιστων ηττονες; Ουστινας ζητεισθαι δει υπο των ικανων
διακονων της καινης διαθηκης, ινα τηρησωσι την λεγουσαν εντολην· «Ἐπ' ορος
υψηλον αναβηθι ο ευαγ γελιζομενος Σιων, υψωσον τηι ισχυι την φωνην σου ο
ευαγγε λιζομενος Ἱερουσαλημ». 1.10.65 Ου θαυμαστον δε ει τοις μελλουσιν
ευαγγελιζεσθαι τα αγαθα Ἰησους ευαγγελιζεται τα αγαθα, ουκ αλλα τυγχανοντα
εαυτου· εαυτον γαρ ευαγγελιζεται ο υιος του θεου τοις δυνα μενοις ου δι' αλλων
αυτον μαθειν. Πλην ο επιβαινων των ορων και ευαγγελιζομενος αυτοις τα αγαθα,
μαθητευθεις τωι αγαθωι πατρι ανατελλοντι «τον ηλιον επι πονηρους και αγαθους»
και βρεχοντι «επι δικαιους και αδικους», τους την ψυχην πτωχους ουχ υπερηφανει.
1.10.66 Και τουτοις γαρ ευαγγελιζεται, ως αυτος μαρτυρει λαβων τον Ἡσαΐαν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

αναγνους· «Το πνευμα κυριου επ' εμε, ου ενεκεν εχρισε με ευαγγελισασθαι πτωχοις,
απεσταλκε με κηρυξαι αιχμαλω τοις αφεσιν και τυφλοις αναβλεψιν»· «πτυξας» γαρ
το βιβλιον και «αποδους τωι υπηρετηι εκαθισε» και παντων ενατενιζοντων αυτωι
φησι· «Σημερον πεπληρωται η γραφη αυτη εν τοις ωσιν υμων.» 1.11.67 Ἀναγκαιον
δε ειδεναι οτι εμπεριλαμβανεται τωι τηλικουτωι ευαγγελιωι και πασα η εις Ἰησουν
γινομενη πραξις αγαθη, ωσπερ και της τα πονηρα εργα πεποιηκυιας και
μετανενοηκυιας ευωδιαν δεδυνημενης δια την απο των κακων γνησιαν μεταστασιν
καταχεαι του Ἰησου και παντι τωι οικωι την του μυρου πνοην εις αισθησιν παντων
των εν αυτωι εμπεποιηκυιας. 1.11.68 ∆ιο και γεγραπται· «Ὅπου αν κηρυχθηι το
ευαγγελιον τουτο εν πασι τοις εθνεσι, λαληθη σεται και ο εποιησεν αυτη εις
μνημοσυνον αυτης.» Σαφες δε οτι εις Ἰησουν γινεται τα εις τους μαθητευθεντας
αυτωι επιτελουμενα· δεικνυς γουν τους ευ πεπονθοτας φησι τοις πεποιηκοσι·
«Τουτοις ο εποιησατε εμοι εποιησατε»· ωστε πασα πραξις αγαθη η εις τον πλησιον
υφ' ημων επι τελουμενη εις το ευαγγελιον αναφερεται, το εν ταις πλαξι του
ουρανου γραφομενον και υπο παντων των ηξιωμενων της των ολων γνωσεως
αναγινωσκομενον. 1.11.69 Ἀλλα και εκ του εναντιου μερος εστι του ευαγγελιου εις
κατηγοριαν των πραξαντων τα εις Ἰησουν αμαρτανομενα. 1.11.70 Ἡ γουν Ἰουδα
προδοσια και η του ασεβους λαου καταβοησις φασκοντος «Αιρε απο της γης τον
τοιουτον» και «Σταυρου, σταυρου αυτον» και οι εμπαιγμοι των αυτον τηι ακανθηι
στεφανωσαντων και τα τουτοις παραπλησια εγκατα τετακται τοις ευαγγελιοις.
1.11.71 Ἀκολουθον δε τουτοις εστι νοησαι οτι πας ο των Ἰησου προδοτης Ἰησου
προδοτης ειναι λελογισται. Προς γουν τον ετι διωκοντα Σαυλον <ειπεν>· «Σαουλ,
Σαουλ, τι με διωκεις»; και «Ἐγω ειμι Ἰησους, ον συ διωκεις». 1.11.72 Τινες δε τας
ακανθας εχουσιν, αις τον Ἰησουν ατιμαζοντες στεφανουσιν; Οι «υπο μεριμνων και
πλουτου και ηδονων του βιου» συμπνιγομενοι λαβοντες τον λογον του θεου «ου
τελεσφορουσιν». 1.11.73 ∆ιοπερ φυλακτεον μηποτε και ημεις, ως ταις ιδιαις
ακανθαις στεφανουντες τον Ἰησουν, αναγραφομενοι τοιουτοι αναγινωσκωμεθα
παρα τοις τον εν πασι και παρα πασι λογικοις η αγιοις Ἰησουν μανθανουσι, τινα τε
τροπον μυρωι αλειφεται και δειπνιζεται και δοξαζεται η εκ των εναντιων ατιμαζεται
και εμπαιζεται και τυπτεται. 1.11.74 Ἀναγκαιως δη ταυθ' ημιν ειρηται δεικνυουσιν
ως αι αγαθαι ημων πραξεις και αι αμαρτιαι των πταιοντων τωι ευαγγελιωι
εγκατατασσονται ητοι «εις ζωην αιωνιον η εις ονειδισμον και εις αισχυνην
αιωνιον». 1.12.75 Ει δε εν ανθρωποις εισιν οι τετιμη μενοι διακονιαι τηι των
ευαγγελιστων και αυτος ο Ἰησους ευαγγελιζεται αγαθα και πτωχοις ευαγγελιζεται,
ουκ εδει τους πεποιημενους υπο του θεου «πνευματα αγγελους» και τους οντας
«πυρος φλογα», «λειτουργους» του των ολων πατρος, εστερησθαι του και αυτους
ειναι ευαγγελιστας; 1.12.76 ∆ια τουτο και αγγελος επιστας τοις ποιμεσι φησι, δοξαν
ποιησας περιλαμπειν αυτους· «Μη φοβεισθε, ιδου γαρ ευαγγελιζομαι υμιν χαραν
μεγαλην ητις εσται παντι τωι λαωι, οτι ετεχθη υμιν σημερον σωτηρ, ος εστι Χριστος
κυριος, εν πολει ∆αβιδ»· οτε και μηδεπω ανθρωπων συνιεντων το του ευαγγελιου
μυστηριον οι κρειττονες αυτων, ουρανιος τυγχα νοντες στρατια θεου, αινουντες τον
θεον λεγουσι· «∆οξα εν υψιστοις θεωι και επι γης ειρηνη, εν ανθρωποις ευδοκια.»
1.12.77 Και ταυτα ειποντες απερχονται απο των ποιμενων εις τον ουρανον οι
αγγελοι, καταλιποντες ημιν νοειν, πως η ευαγ γελισθεισα ημιν δια της γενεσεως
Χριστου Ἰησου «χαρα» «δοξα» εστιν «εν υψιστοις θεωι» των ταπεινωθεντων εις χουν
επιστρεφοντων «εις την αναπαυσιν» αυτων και «εν υψιστοις» δια Χριστου
μελλοντων δοξαζειν τον θεον. 1.12.78 Ἀλλα και θαυμαζουσιν οι αγγελοι την επι γης
εσομενην δια Ἰησουν ειρηνην, του πολεμικου χωριου, εις ο εκπεσων «εκ του
ουρανου ο εωσφορος, ο πρωι ανατελλων» υπο Ἰησου συντριβεται. 1.13.79 Προς τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ειρημενοις και τουτο περι ευαγγελιου ιστεον, οτι πρωτως της κεφαλης του ολου των
σωιζομενων σωματος, Χριστου Ἰησου, εστι το ευαγγελιον, ως φησιν ο Μαρκος·
«Ἀρχη του ευαγγελιου Χριστου Ἰησου». Ἤδη δε και των αποστολων τυγχανει· διο
λεγει ο Παυλος· «Κατα το ευαγγελιον μου». 1.13.80 Πλην η αρχη του ευαγγελιου–
εστι γαρ αυτου μεγεθος αρχην και τα εξης και μεσα και τελη εχοντος–ητοι πασα
εστιν η παλαια διαθηκη, τυπου αυτης οντος Ἰωαννου, η δια την συναφην της καινης
προς την παλαιαν τα τελη της παλαιας δια Ἰωαννου παρισταμενα. 1.13.81 Φησι γαρ ο
αυτος Μαρκος· «Ἀρχη του ευαγγελιου Ἰησου Χριστου, καθως γεγραπται εν Ἡσαΐαι τωι
προφητηι· Ἰδου εγω αποστελλω τον αγγελον μου προ προσωπου σου, ος
κατασκευασει την οδον σου. Φωνη βοωντος εν τηι ερημωι· Ἑτοιμασατε την οδον
κυριου, ευθειας ποιειτε τας τριβους αυτου.» 1.13.82 Ὅθεν θαυμαζειν μοι επεισι, πως
δυσι θεοις προσαπτουσιν αμφοτερας τας διαθηκας οι ετεροδοξοι, ουκ ελαττον και εκ
τουτου του ρητου ελεγχομενοι. Πως γαρ δυναται αρχη ειναι του ευαγγελιου, ως
αυτοι οιονται, ετερου τυγχανων θεου ο Ἰωαννης, ο του δημιουργου ανθρωπος και
αγνοων, ως νομιζουσι, την καινην θεοτητα; 1.14.83 Ου μιαν δε και βραχειαν
πιστευονται διακονιαν ευαγγελικην αγγελοι ουδε μονην την προς τους ποιμενας
γεγενημενην· αλλα γαρ επι τελει μετεωρος και ιπταμενος αγγελος ευαγγελιον εχων
ευαγγελιειται παν εθνος, του αγαθου πατρος ου παντη καταλιποντος τους
αποπεπτωκοτας αυτου. 1.14.84 Φησι γουν εν τηι Ἀποκαλυψει ο του Ζεβεδαιου
Ἰωαννης· «Και ειδον αγγελον πετομενον εν μεσουρανηματι, εχοντα ευαγγελιον
αιωνιον ευαγγελισασθαι επι τους καθη μενους επι της γης και επι παν εθνος και
φυλην και γλωσσαν και λαον, λεγων εν φωνηι μεγαληι· Φοβηθητε τον θεον και δοτε
αυτωι δοξαν, οτι ηλθεν η ωρα της κρισεως αυτου, και προσκυνησατε τον ποιησαντα
τον ουρανον και την γην και την θαλασσαν και πηγας υδατων.» 1.15.85 Ἐπει τοινυν
«αρχην του ευαγγελιου» κατα μιαν εκδοχην την πασαν παρεστησαμεν ειναι παλαιαν
διαθηκην δια του ονοματος Ἰωαννου σημαινομενην, υπερ του μη αμαρ τυρον ειναι
την εκδοχην ταυτην παραθησομεθα το εκ Πραξεων περι του της Αιθιοπων βασιλιδος
ευνουχου ειρημενον και Φιλιππου· «Ἀρξαμενος, γαρ φησιν, ο Φιλιππος απο της
Ἡσαΐου γραφης της· Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη, και ως αμνος ενωπιον του
κειροντος αφωνος, ευαγγελισατο αυτωι τον κυριον Ἰησουν.» Πως γαρ αρχομενος απο
του προφητου ευαγγελιζεται Ἰησουν, ει μη της αρχης του ευαγγε λιου μερος τι ο
Ἡσαΐας ην; 1.15.86 Ἅμα δε και τα εν πρωτοις ημιν ειρημενα περι του δυνασθαι
ευαγγελιον ειναι πασαν θειαν γραφην εντευθεν δυναται δηλουσθαι· και γαρ ει ο
ευαγγελιζομενος «αγαθα ευαγγελιζεται», παντες δε οι προ της σωματικης Χριστου
επιδημιας Χριστον ευαγγελιζονται οντα «τα αγαθα», ως απεδειξαμεν, παντων πως
εισιν οι λογοι του ευαγγελιου μερος. 1.15.87 Ὅπερ ευαγγελιον λεγομενον λαλεισθαι
εν ολωι τωι κοσμωι ημεις εκλαμβανομεν απαγγελλεσθαι εν ολωι τωι κο σμωι, ου μονον
τωι περιγειωι τοπωι αλλα και παντι τωι συστηματι τωι εξ ουρανου και γης η εξ
ουρανων και γης. 1.15.88 Και τι δει επι πλειον μηκυνειν τον περι του τι το
ευαγγελιον εστι λογον; Αυταρκως δη τουτων ειρημενων και εκ τουτων των μη
ανεντρεχων δυναμενων τα παραπλησια συναγαγειν απο των γραφων και βλεπειν
τις η δοξα των εν Ἰησου Χριστωι αγαθων απο του ευαγγελιου, διακονουμενου υπο
ανθρωπων και αγγελων, εγω δ' οιμαι οτι και αρχων και εξουσιων και θρονων και
κυριοτητων «και παντος ονοματος ονομαζομενου ου μονον εν τουτωι τωι αιωνι αλλα
και εν τωι μελλοντι», ειγε και υπ' αυτου του Χριστου, αυτου που καταπαυσομεν τα
προ της συναναγνωσεως των γεγραμμενων. 1.15.89 Ἤδη δε θεον αιτωμεθα
συνεργησαι δια Χριστου ημιν εν αγιωι πνευματι προς αναπτυξιν του εν ταις λεξεσιν
ενα ποτεθησαυρισμενου μυστικου νου. 1.16.n Ἐν αρχηι ην ο λογος. 1.16.90 Ου μονον
Ἕλληνες πολλα φασι σημαινο μενα ειναι απο της «αρχης» προσηγοριας· αλλα γαρ ει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

τις τηρησαι συναγων παντοθεν τουτο το ονομα και ακριβως εξεταζων βουλοιτο
κατανοειν εν εκαστωι τοπωι των γραφων επι τινος τετακται, ευρησει και κατα τον
θειον λογον το πολυσημον της φωνης. 1.16.91 Ἡ μεν γαρ τις ως μεταβασεως, αυτη
δε εστιν η ως οδου και μηκους· οπερ δηλουται εκ του «Ἀρχη οδου αγαθης το ποιειν
τα δικαια». Της γαρ «αγαθης οδου» μεγιστης τυγχανουσης, κατα μεν τα πρωτα
νοητεον ειναι το πρακτι κον, οπερ παρισταται δια του «Ποιειν τα δικαια», κατα δε τα
εξης το θεωρητικον, εις ο καταληγειν οιμαι και το τελος αυτης εν τηι λεγομενηι
«αποκαταστασει» δια το μηδενα καταλειπεσθαι τοτε εχθρον, ειγε αληθες το «δει γαρ
αυτον βασιλευειν, αχρι ου θηι παντας τους εχθρους αυτου υπο τους ποδας αυτου·
εσχατος δε εχθρος καταργειται ο θανατος». 1.16.92 Τοτε γαρ μια πραξις εσται των
προς θεον δια 1.16.92 τον προς αυτον λογον φθασαντων η του κατανοειν τον θεον,
ινα γενωνται ουτως εν τηι γνωσει του πατρος μορφωθεντες παντες † ακριβως υιος,
ως νυν μονος ο υιος εγνωκε τον πατερα· 1.16.93 ει γαρ επιμελως τις εξεταζοι, ποτε
γνωσονται, οις αποκαλυπτει ο εγνωκως τον πατερα υιος, τον πατερα, και βλεποι το
νυν «δι' εσοπτρου και εν αινιγματι» τον βλεποντα βλεπειν, ουδεπω εγνωκοτα
«καθως δει γνωναι», ουκ αν αμαρτοι λεγων μηδενα εγνωκεναι, καν αποστολος καν
προφητης τις ηι, τον πατερα, αλλ' οταν γενωνται εν ως <ο> υιος και ο πατηρ εν εισιν.
1.16.94 Ει δε δοξειε τις ημας παρεκβεβηκεναι, εν σημαινο μενον της αρχης
σαφηνιζοντας και ταυτα ειρηκοτας, δεικτεον οτι η παρεκβασις προς το προκειμενον
αναγκαια και χρη σιμος ην. Ει γαρ «αρχη» ως μεταβασεως εστι και οδου και μηκους,
«αρχη δε οδου αγαθης το ποιειν τα δικαια», εστιν ειδεναι, ει πασα οδος αγαθη πως
«αρχην» μεν εχει «το ποιειν τα δικαια», μετα δε την αρχην την θεωριαν, και τινα
τροπον την θεωριαν. 1.17.95 Ἔστι δε «αρχη» και η ως γενεσεως, η δοξαι αν επι του
«Ἐν αρχηι εποιησεν ο θεος τον ουρανον και την γην»· οιμαι δε σαφεστερον εν τωι
Ἰωβ τουτο καταγ γελλεσθαι το σημαινομενον κατα το «Τουτ' εστιν αρχη πλασματος
κυριου, πεποιημενον εγκαταπαιζεσθαι υπο των αγγελων αυτου». 1.17.96 Ὑπολαβοι
γαρ αν τις των εν γενεσει τηι του κοσμου τυγχανοντων «εν αρχηι» πεποιησθαι «τον
ουρανον και την γην»· βελτιον δε ως προς το δευτερον ρητον, πολλων οντων των εν
σωμασι γεγενημενων πρωτον των εν σωματι τον καλουμενον ειναι δρακοντα,
ονομαζομενον δε που και «μεγα κητος», οπερ εχειρωσατο ο κυριος. 1.17.97 Και
αναγκαιον επιστησαι ει αυλον παντη και ασωμα τον ζωην ζωντων εν μακαριοτητι
των αγιων, ο καλουμενος δρακων αξιος γεγενηται, αποπεσων της καθαρας ζωης,
προ παντων ενδεθηναι υληι και σωματι, ινα δια τουτο χρηματιζων ο κυριος δια
λαιλαπος και νεφων λεγηι «Τουτ' εστιν αρχη πλασματος κυριου, πεποιημενον
εγκαταπαιζεσθαι υπο των αγγελων αυτου». 1.17.98 ∆υνατον μεντοι γε τον δρακοντα
μη απαξαπλως ειναι αρχην πλασματος κυριου, αλλα πολλων εν σωματι «εγκατα
παιζεσθαι» πεποιημενων «υπο των αγγελων», τουτον αρχην των τοιουτων ειναι,
δυναμενων τινων υπαρχειν εν σωματι ουχ ουτως· και γαρ η ψυχη του ηλιου εν
σωματι και πασα η κτισις, περι ης ο αποστολος φησι· «Πασα η κτισις στεναζει και
συνωδινει αχρι του νυν.» 1.17.99 Και ταχα περι εκεινης εστι το «Τηι ματαιοτητι η
κτισις υπεταγη ουχ εκουσα, αλλα δια τον υποταξαντα † τηι ελπιδι», ινα ματαιο της τα
σωματα ηι και το ποιειν τα σωματικα, οπερ αναγ καιον * * * τωι εν σωματι * * * * * * *
* υπαρχηι. Ὁ εν σωματι ουχ εκων ποιει τα σωματος· δια τουτο τηι ματαιοτητι η κτισις
υπεταγη ουχ εκουσα. 1.17.100 Και <ο> ουχ εκων ποιων τα σωματος, ο ποιει, ποιει δια
την ελπιδα, ως ει λεγοιμεν Παυλον θελειν «επιμενειν τηι σαρκι» ουχ εκοντα αλλα
δια την ελπιδα· προτιμωντα γαρ καθ' αυτο «το αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι» ουκ
αλογον ην βουλεσθαι «επιμενειν τηι σαρκι» δια την ετερων ωφελειαν και προκοπην
την εν τοις ελπιζομενοις ου μονον αυτου αλλα και των ωφελου μενων υπ' αυτου.
1.17.101 Κατα τουτο δε το ως γενεσεως σημαινομενον την αρχην και το υπο της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

σοφιας εν παροιμιαις λεγομενον εκδεξασθαι δυνησομεθα· «Ὁ θεος, γαρ φησιν,
εκτισεν με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου». ∆υναται μεντοι γε και επι το πρωτον
αναγεσθαι, τουτεστι το ως οδου, δια το λε γεσθαι «Ὁ θεος εκτισεν με αρχην οδων
αυτου». 1.17.102 Ουκ ατοπως δε και τον των ολων θεον ερει τις αρχην σαφως
προπιπτων, οτι αρχη υιου ο πατηρ και αρχη δημιουργηματων ο δημιουργος και
απαξαπλως αρχη των οντων ο θεος. Παραμυθησεται δε δια του «Ἐν αρχηι ην ο
λογος», λογον νοων τον υιον, παρα το ειναι εν τωι πατρι λεγομενον ειναι εν αρχηι.
1.17.103 Τριτον δε το εξ ου οιον το εξ υποκειμενης υλης, αρχη παρα τοις αγενητον
αυτην επισταμενοις, αλλ' ου παρ' ημιν τοις πειθομενοις, οτι εξ ουκ οντων τα οντα
εποιησεν ο θεος, ως η μητηρ των επτα μαρτυρων εν Μακκαβαικοις και ο της
μετανοιας αγγελος εν τωι Ποιμενι εδιδαξε. 1.17.104 Προς τουτοις αρχη και το «καθ'
οιον» κατα το ειδος, ουτως· ειπερ εικων του θεου του αορατου ο πρωτοτοκος πασης
κτισεως, αρχη αυτου ο πατηρ εστιν. Ὁμοιως δε και Χριστος αρχη των κατ' εικονα
γενομενων θεου. 1.17.105 Ει γαρ οι ανθρωποι «κατ' εικονα», η εικων δε κατα τον
πατερα, το μεν «καθ' ο» του Χριστου ο πατηρ αρχη, το δε «καθ' ο» των ανθρωπων ο
Χριστος, γενομενων ου κατα το ου εστιν εικων, αλλα κατα την εικονα· αρμοσει δε το
«Ἐν αρχηι ην ο λογος» εις το αυτο παραδειγμα. 1.18.106 Ἔστιν αρχη και ως
μαθησεως καθ' ο τα στοιχεια φαμεν αρχην ειναι γραμματικης. Κατα τουτο φησιν ο
αποστολος οτι «Ὀφειλοντες ειναι διδασκαλοι δια τον χρονον, παλιν χρειαν εχετε
του διδασκειν υμας τινα τα στοιχεια της αρχης των λογιων του θεου». 1.18.107 ∆ιττη
δε η ως μαθησεως αρχη, η μεν τηι φυσει, η δε ως προς ημας· ως ει λεγοιμεν επι
Χριστου, φυσει μεν αυτου αρχη η θεοτης, προς ημας δε, μη απο του μεγεθους αυτου
δυναμενους αρξασθαι της περι αυτου αληθειας η ανθρωποτης αυτου, καθ' ο τοις
νηπιοις καταγγελλεται Ἰησους Χριστος, και ουτος εσταυρωμενος· ως κατα τουτο
ειπειν αρχην ειναι μαθησεως τηι μεν φυσει Χριστον καθ' ο σοφια και δυναμις θεου,
προς ημας δε <το> «ο λογος σαρξ εγενετο», ινα σκηνωσηι εν ημιν, ουτω μονον
πρωτον αυτον χωρησαι δυνα μενοις. 1.18.108 Και ταχα δια τουτο ου μονον
πρωτοτοκος εστιν πασης κτισεως, αλλα και «Ἀδαμ», <ο> ερμηνευεται «ανθρωπος».
Ὅτι δε Ἀδαμ εστι, φησιν ο Παυλος «Ὁ εσχατος Ἀδαμ εις πνευμα ζωοποιουν». Ἔστι δε
αρχη και ως πραξεως, εν ηι πραξει εστι τι τελος μετα την αρχην. Και επιστησον ει η
σοφια αρχη των πραξεων ουσα του θεου ουτω δυναται νοεισθαι αρχη. 1.19.109
Τοσουτων σημαινομενων επι του παρον τος ημιν υποπεσοντων περι «αρχης»,
ζητουμεν επι τινος δει λαμβανειν το «Ἐν αρχηι ην ο λογος». Και σαφες οτι ουκ επι
του ως μεταβασεως η ως οδου και μηκους· ουκ αδηλον δε οτι ουδε επι του ως
γενεσεως. 1.19.110 Πλην δυνατον ως το «υφ' ου», οπερ εστι ποιουν, ειγε «ενετειλατο
ο θεος και εκτισθησαν». ∆ημιουργος γαρ πως ο Χριστος εστιν, ωι λεγει ο πατηρ·
«Γενηθητω φως» και «Γενηθητω στερεωμα». 1.19.111 ∆ημιουργος δε ο Χριστος ως
αρχη, καθ' ο σοφια εστι, τωι σοφια ειναι καλουμενος αρχη. Ἡ γαρ σοφια παρα τωι
Σαλομωντι φησιν· «Ὁ θεος εκτισεν με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου», ινα «εν
αρχηι ηι ο λογος», εν τηι σοφιαι· κατα μεν την συστασιν της περι των ολων θεωριας και
νοηματων της σοφιας νοουμενης, κατα δε την προς τα λογικα κοινωνιαν των
τεθεωρημενων του λογου λαμβανομενου. 1.19.112 Και ου θαυμαστον ει, ως
προειρηκαμεν, πολλα ων αγαθα ο σωτηρ ενεπινοουμενα εχει εν αυτωι πρωτα και
δευτερα και τριτα. Ὁ γουν Ἰωαννης επηνεγκε φασκων περι του λογου· «Ὃ γεγονεν
εν αυτωι ζωη ην». Γεγονεν ουν η ζωη εν τωι λογωι· και ουτε ο λογος ετερος εστι του
Χριστου, ο θεος λογος, ο προς τον πατερα, δι' ου τα παντα εγενετο, ουτε η ζωη ετερα
του υιου του θεου, ος φησιν· «Ἐγω ειμι η οδος και η αληθεια και η ζωη». Ὥσπερ ουν
η ζωη γεγο νεν εν τωι λογωι, ουτως ο λογος ην εν αρχηι. 1.19.113 Ἐπιστησον δε, ει
οιον τε εστι και κατα το σημαινο μενον τουτο εκδεχεσθαι ημας το «Ἐν αρχηι ην ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

λογος», ινα κατα την σοφιαν και τους τυπους του συστηματος των εν αυτωι
νοηματων τα παντα γινηται. 1.19.114 Οιμαι γαρ, ωσπερ κατα τους αρχιτεκτονικους
τυπους οικοδομειται η τεκταινεται οικια και ναυς, αρχην της οικιας και της νεως
εχοντων τους εν τωι τεχνιτηι τυπους και λογους, ουτω τα συμπαντα γεγονεναι κατα
τους εν τηι σοφιαι προ τρανωθεντας υπο θεου των εσομενων λογους· «Παντα γαρ εν
σοφιαι εποιησε». 1.19.115 Και λεκτεον οτι κτισας, ιν' ουτως ειπω, εμψυχον σοφιαν ο
θεος, αυτηι επετρεψεν απο των εν αυτηι τυπων τοις ουσι και τηι υληι <παρασχειν και>
την πλασιν και τα ειδη, εγω δε εφιστημι ει και τας ουσιας. 1.19.116 Ου χαλεπον μεν
ουν παχυτερον ειπειν αρχην των οντων ειναι τον υιον του θεου, λεγοντα· «Ἐγω ειμι
η αρχη και το τελος, το Α και το Ω, ο πρωτος και ο εσχατος». Ἀναγκαιον δε ειδεναι
οτι ου κατα παν ο ονομαζεται αρχη εστιν αυτος. 1.19.117 Πως γαρ καθ' ο ζωη εστι
δυναται ειναι αρχη, ητις ζωη γεγονεν εν τωι λογωι, δηλονοτι αρχηι τυγχα νοντι
αυτης; Ἔτι δε σαφεστερον οτι καθ' ο «πρωτοτοκος» εστιν «εκ των νεκρων», ου
δυναται ειναι αρχη. 1.19.118 Και εαν επιμελως εξεταζωμεν αυτου πασας τας
επινοιας, μονον κατα το ειναι σοφια αρχη εστιν, ουδε κατα το ειναι λογος αρχη
τυγχανων, ειγε «ο λογος εν αρχηι» ην· ως ειπειν αν τινα τεθαρρηκοτως <ως>
πρεσβυτερον παντων των επινοουμενων ταις ονομασιαις του πρωτοτοκου πασης
κτισεως εστιν η σοφια. 1.20.119 Ὁ θεος μεν ουν παντη εν εστι και απλουν· ο δε
σωτηρ ημων δια τα πολλα, επει «προεθετο» αυτον «ο θεος ιλαστηριον» και απαρχην
πασης της κτισεως, πολλα γινεται η και ταχα παντα ταυτα, καθα χρηιζει αυτου η
ελευθερουσθαι δυναμενη πασα κτισις. 1.20.120 Και δια τουτο γινεται φως των
ανθρωπων, οτε ανθρωποι υπο της κακιας σκοτισθεντες δεονται φωτος του εν τηι
σκοτιαι φαινοντος και υπο σκοτιας μη καταλαμβανο μενου, ουκ αν, ει μη γεγονεισαν
εν τωι σκοτωι οι ανθρωποι, γενομενος ανθρωπων φως. 1.20.121 Το δ' ομοιον εστι
νοησαι και επι του ειναι αυτον πρωτοτοκον <εκ> των νεκρων. Ει γαρ καθ' υποθεσιν
η γυνη μη ηπατητο και ο Ἀδαμ μη παραπεπτωκει, κτισθεις δε ο ανθρωπος επι
αφθαρσιαι κεκρατηκει της αφθαρσιας, ουτ' αν «εις χουν θανατου» καταβεβηκει ουτ'
αν απεθανεν ουκ ουσης αμαρτιας, ηι δια την φιλανθρωπιαν αυτον εχρην αποθα νειν·
ταυτα δε μη ποιησας ουκ <αν> εγενετο «πρωτοτοκος εκ των νεκρων». 1.20.122
Ἐξεταστεον δε, μηποτε και ποιμην ουκ αν εγενετο του ανθρωπου μη
παρασυμβληθεντος «τοις κτηνεσι τοις ανοητοις μηδ' ομοιωθεντος αυτοις». Ει γαρ
«ανθρωπους και κτηνη συζει ο θεος», συζει α συζει κτηνη ποιμενα αυτοις
χαρισαμενος τοις μη χωρουσι τον βασιλεα. 1.20.123 Βασανιστεον ουν συναγαγοντα
τας ονομασιας του υιου, ποιαι αυτων επιγεγονασιν ουκ αν εν μακαριοτητι
αρξαμενων και μειναντων των αγιων γενομεναι τα τοσαδε. Ταχα γαρ σοφια εμενε
μονον η και λογος η και ζωη, παντως δε και αληθεια· ου μην δε και τα αλλα οσα δι'
ημας προσειληφε. 1.20.124 Και μακαριοι γε οσοι δεομενοι του υιου του θεου τοιουτοι
γεγονασιν, ως μηκετι αυτου χρηιζειν ιατρου τους κακως εχοντας θεραπευοντος μηδε
ποιμενος μηδε απολυτρω σεως, αλλα σοφιας και λογου και δικαιοσυνης, η ει τι αλλο
τοις δια τελειοτητα χωρειν αυτου τα καλλιστα δυναμενοις. Τοσαυτα περι του «Ἐν
αρχηι». 1.21.125 Ἴδωμεν δ' επιμελεστερον τις ο εν αυτηι λογος. Θαυμαζειν μοι
πολλακις επερχεται σκοπουντι τα υπο τινων πιστευειν εις τον Χριστον βουλομενων
λεγομενα περι αυτου, τι δηποτε δυσεξαριθμητων ονοματων τασσομενων επι του
σωτηρος ημων τα μεν πλειστα παρασιωπωσιν, αλλα και ει ποτε μνημη αυτων
γενοιτο, μεταλαμβανουσιν ου κυριως αλλα τροπικως ταυτα αυτον ονομαζεσθαι, επι
δε μονης της λογος προσηγοριας ισταμενοι οιονει «λογον» μονον φασιν ειναι τον
Χριστον του θεου, και ουχι ακολουθως τοις λοιποις των ονομαζομενων ερευνωσι
του σημαινομενου την δυναμιν εκ της «λογος» φωνης. 1.21.126 Ὃ δε φημι
θαυμαζειν των πολλων–σαφεστερον γαρ ερω–τοιουτον εστι. Φησι που ο υιος του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

θεου· «Ἐγω ειμι το φως του κοσμου»· και εν αλλοις· «Ἐγω ειμι η αναστασις»· και
παλιν «Ἐγω ειμι η οδος και η αληθεια και η ζωη»· γεγραπται δε και το «Ἐγω ειμι η
θυρα»· ειρηται και το «Ἐγω ειμι ο ποιμην ο καλος»· και προς την Σαμα ρειτιν
φασκουσαν· «Οιδαμεν οτι Μεσσιας ερχεται, ο λεγο μενος Χριστος· οταν ελθηι εκεινος,
αναγγελει ημιν παντα» αποκρινεται· «Ἐγω ειμι ο λαλων σοι». 1.21.127 Προς τουτοις,
οτε ενιψε τους ποδας των μαθητων, κυριος και διδασκαλος αυτων ειναι δια τουτων
ομολογει· «Ὑμεις φωνειτε με· Ὁ διδασκαλος και ο κυριος, και καλως λεγετε· ειμι
γαρ». 1.21.128 Ἀλλα και υιον ειναι θεου σαφως εαυτον καταγγελλει λεγων· «Ὃν ο
πατηρ ηγιασε και απεστειλεν εις τον κοσμον υμεις λεγετε οτι· Βλασφημεις, οτι ειπον·
Υιος του θεου ειμι;» και· «Πατερ, εληλυθεν η ωρα· δοξασον σου τον υιον, ινα ο υιος
δοξασηι σε». 1.21.129 Ευρισκομεν δε καταγγελλοντα εαυτον και βασιλεα, ως επαν
αποκρινομενος τωι Πιλατωι προς το «Συ ει ο βασιλευς των Ἰουδαιων;» λεγηι· «Ἡ
βασιλεια η εμη ουκ εστιν εκ του κοσμου τουτου· ει εκ του κοσμου τουτου ην η
βασιλεια η εμη, οι υπηρεται οι εμοι ηγωνιζοντο αν, ινα μη παραδοθω τοις Ἰουδαιοις·
νυν δε η βασιλεια η εμη ουκ εστιν εντευθεν». 1.21.130 Ἀνεγνωμεν και το «Ἐγω ειμι
η αμπελος η αληθινη, και ο πατηρ μου ο γεωργος εστι»· και παλιν· «Ἐγω ειμι
αμπελος, υμεις τα κληματα». 1.21.131 Συνα ριθμεισθω τουτοις και το «Ἐγω ειμι ο
αρτος της ζωης»· και παλιν· «Ἐγω ειμι ο αρτος ο ζων, ο εκ του ουρανου κατα βας»
και «ζωην διδους τωι κοσμωι». Και ταυτα μεν επι του παροντος υποπεσοντα απο των
εν τοις ευαγγελιοις κειμενων παρεθεμεθα, τοσαυτα αυτον λεγοντος ειναι του υιου
του θεου. 1.22.132 Ἀλλα και εν τηι Ἰωαννου Ἀποκαλυψει λεγει·»Ἐγω ειμι ο πρωτος
και ο εσχατος και ο ζων, και εγενομην νεκρος, και ιδου ζων ειμι εις τους αιωνας των
αιωνων». Και παλιν· «Γεγονα εγω το Α και το Ω, και ο πρωτος και ο εσχα τος, η αρχη
και το τελος». 1.22.133 Ἔστι δε ουκ ολιγα τον μετα παρατηρησεως εντυγχα νοντα
ταις αγιαις βιβλοις και απο των προφητων παραπλησια λαβειν, οιον οτι «βελος
εκλεκτον» εαυτον καλει και «δου λον του θεου» και «φως των εθνων». 1.22.134
Λεγει δη ουτω Ἡσαΐας· «Ἐκ κοιλιας μητρος μου εκαλεσε με το ονομα μου και εθηκε
το στομα μου ως μαχαιραν οξειαν και υπο την σκεπην της χειρος αυτου εκρυψεν με·
εθηκεν με ως βελος εκλεκτον και εν τηι φαρετραι αυτου εκρυψε με, και ειπε μοι·
∆ουλος μου ει συ, Ἰσραηλ, και εν σοι δοξασθησομαι.» 1.22.135 Και μετ' ολιγα· «Και ο
θεος μου εσται μοι ισχυς. Και ειπε μοι· Μεγα σοι εστι τουτο κληθηναι σε παιδα μου,
του στησαι τας φυλας Ἰακωβ και την διασποραν του Ἰσραηλ επιστρεψαι· ιδου
τεθεικα σε εις φως εθνων, του ειναι σε εις σωτηριαν εως εσχατου της γης.» Ἀλλα και
εν τωι Ἱερεμιαι ουτως αυτον αρνιωι ομοιοι· «Ἐγω ως αρνιον ακακον αγο μενον του
θυεσθαι.» 1.22.136 Ταυτα μεν ουν και τα τουτοις παραπλησια αυτος εαυτον φησιν·
εστι δε και παρα τοις ευαγγελιοις και παρα τοις αποστολοις και δια των προφητων
μυριας οσας προση γοριας συναγαγειν, ας καλειται ο υιος του θεου· ητοι των τα
ευαγγελια γραψαντων την ιδιαν διανοιαν των περι του ο τι ποτε εστιν εκτιθεμενων,
η των αποστολων εξ ων μεμαθηκασι δοξολογουντων αυτον, η των προφητων
προκηρυσσοντων αυτου την εσομενην επιδημιαν και τα περι αυτου απαγγελ λοντων
διαφοροις ονομασιν. 1.22.137 Οιον ο Ἰωαννης αυτον «αμνον θεου» αναγο ρευει
λεγων· «Ἴδε ο αμνος του θεου, ο αιρων την αμαρ τιαν του κοσμου»· και «ανδρα» δια
τουτων· «Ουτος εστιν υπερ ου εγω ειπον οτι οπισω μου ερχεται ανηρ ος εμπροσθεν
μου γεγονεν, οτι πρωτος μου ην· καγω ουκ ᾔδειν αυτον.» 1.22.138 Ἐν δε τηι
καθολικηι επιστοληι ο Ἰωαννης «παρακλητον» περι των ψυχων ημων προς τον
πατερα φησιν αυτον ειναι λεγων· «Και εαν τις αμαρτηι, παρακλητον εχομεν προς τον
πατερα, Ἰησουν Χριστον δικαιον». 1.22.139 Ἐπιφερει δε οτι «και ιλασμος εστι περι
των αμαρτιων ημων»· ωι παρα πλησιως ο Παυλος λεγει αυτον ειναι «ιλαστηριον»,
φασκων· «Ὃν προεθετο ο θεος ιλαστηριον δια πιστεως εν τωι αιματι αυτου, δια την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

παρεσιν των προγεγονοτων αμαρτηματων εν τηι ανοχηι του θεου». 1.22.140
Κεκηρυκται δε κατα τον Παυλον σοφια ειναι και δυναμις θεου, ως εν τηι προς
Κορινθιους, οτι Χριστος δυναμις εστι και θεου σοφια· προς τουτοις, οτι και
«αγιασμος» εστι και «απολυτρωσις»· «Ὃς εγενηθη, γαρ φησι, σοφια ημιν απο θεου,
δικαιοσυνη τε και αγιασμος και απο λυτρωσις». 1.22.141 Ἀλλα και αρχιερεα μεγαν
διδασκει ημας αυτον τυγχανειν, προς Ἑβραιους γραφων· «Ἔχοντες ουν αρχιερεα
μεγαν διεληλυθοτα τους ουρανους, Ἰησουν τον υιον του θεου, κρατωμεν της
ομολογιας». 1.23.142 Οι δε προφηται παρα ταυτα και ετεροις ονομασιν αυτον
καλουσιν· ο μεν Ἰακωβ εν τηι προς τους υιους ευλογιαι Ἰουδαν· το γαρ «Ἰουδα, σε
αινεσαισαν οι αδελφοι σου· αι χειρες σου επι νωτου των εχθρων σου· σκυμνος
λεοντος Ἰουδα· εκ βλαστου, υιε μου, ανεβης· αναπεσων εκοιμηθης ως λεων και ως
σκυμνος· τις εγερει αυτον;» * * * * Ου κατα τον ενεστηκοτα δε καιρον εστι προς λεξιν
παραστησαι πως τα τωι Ἰουδαι λεγομενα περι Χριστου εστιν. 1.23.143 Ἀλλα και
ανθυποφορα ευλογως επενε χθηναι δυναμενη «Ουκ εκλειψει αρχων εξ Ἰουδα, και
ηγουμε νος εκ των μηρων αυτου» εν αλλοις ευκαιροτερον λυθησεται. 1.23.144 Οιδε
δε τον Χριστον Ἰακωβ και Ἰσραηλ ονομαζομενον Ἡσαΐας λεγων· «Ἰακωβ ο παις μου,
αντιληψομαι αυτου· Ἰσραηλ ο εκλεκτος μου, προσεδεξατο αυτον η ψυχη μου· κρισιν
τοις εθνεσιν απαγγελει. Ουκ ερισει ουδε κραξει ουδε ακουσει τις εν ταις πλατειαις
την φωνην αυτου· καλαμον συντετριμμενον ου κατεαξει και λινον τυφομενον ου
σβεσει, εως αν εκβαληι εκ νικους την κρισιν, και τωι ονοματι αυτου εθνη ελπιουσιν».
1.23.145 Ὅτι γαρ ο Χριστος εστι, περι ου ταυτα προφητευεται, σαφως ο Ματθαιος
δηλοι εν τωι ευαγγε λιωι, μνησθεις απο μερους της περικοπης, ειπων· «Ἵνα πληρωθηι
το ειρημενον· Ουκ ερισει ουδε κραξει» και τα εξης. 1.23.146 Καλειται δε και ∆αβιδ ο
Χριστος, ως επαν Ἰεζεκιηλ προφητευσας προς τους ποιμενας επιφερηι εκ προσωπου
θεου· «Ἀναστησω ∆αβιδ τον παιδα μου, ος ποιμανει αυτους»· ου γαρ ∆αβιδ ο
πατριαρχης αναστησεται ποιμαινειν μελλων τους αγιους, αλλα Χριστος. 1.23.147 Ἔτι
δε ο Ἡσαΐας «ραβδον» και «ανθος» ονομαζει τον Χριστον εν τωι· «Ἐξελευσεται
ραβδος εκ της ριζης Ἰεσσαι και ανθος εκ της ριζης αναβησεται, και επαναπαυσεται
επ' αυτον πνευμα του θεου, πνευμα σοφιας και συνεσεως, πνευμα βουλης και ισχυος,
πνευμα γνωσεως και ευσεβειας, και εμπλησει αυτον πνευμα φοβου θεου». 1.23.148
Και «λιθος» δε εν τοις ψαλμοις ο κυριος ημων ειναι λεγεται ουτως· «Λιθον ον
απεδοκιμασαν οι οικοδο μουντες, ουτος εγενηθη εις κεφαλην γωνιας· παρα κυριου
εγενετο αυτη, και εστι θαυμαστη εν οφθαλμοις ημων». 1.23.149 ∆ηλοι δε το
ευαγγελιον και εν ταις Πραξεσιν ο Λουκας, ουκ αλλον η τον Χριστον ειναι τον
λιθον· το μεν ευαγγε λιον ουτως· «Ουδεποτε ανεγνωτε· Λιθος ον απεδοκιμασαν οι
οικοδομουντες, ουτος εγενηθη εις κεφαλην γωνιας; πας ο πεσων επι τον λιθον
τουτον συνθλασθησεται· εφ' ον δ' αν πεσηι, λικμησει αυτον»· 1.23.150 εν δε ταις
Πραξεσιν ο Λουκας γραφει· «Ουτος εστιν ο λιθος ο εξουδενωθεις υφ' υμων των
οικοδομων, ο γενομενος εις κεφαλην γωνιας». Ἓν δη των επι του σωτηρος
τεταγμενων ονοματων, αλλ' ουχ υπ' αυτου λεγομενον υπο δε του Ἰωαννου
αναγεγραμ μενον, εστι και «Ὁ εν αρχηι λογος προς τον θεον θεος λογος». 1.24.151
Και εστιν αξιον επιστησαι τοις τα τοσαυτα των ονομαζομενων παραπεμπομενοις και
τουτωι ως εξαιρετωι χρωμενοις και παλιν επ' εκεινοις μεν διηγησιν ζητουσιν, ει τις
αυτοις προσαγοι αυτα, επι δε τουτωι ως σαφες προσιεμε νοις το τι ποτε εστιν ο υιος
του θεου λογος ονομαζομενος, και μαλιστα επει συνεχως χρωνται τωι· «Ἐξηρευξατο
η καρδια μου λογον αγαθον», οιομενοι προφοραν πατρικην οιονει εν συλλαβαις
κειμενην ειναι τον υιον του θεου, και κατα τουτο υποστασιν αυτωι, ει ακριβως
αυτων πυνθανοιμεθα, ου διδοασιν ουδε ουσιαν αυτου σαφηνιζουσιν, ουδεπω φαμεν
τοιανδε η τοιανδε, αλλ' οπως ποτε ουσιαν. 1.24.152 Λογον γαρ απαγγελ λομενον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

υιον ειναι νοησαι και τωι τυχοντι εστιν αμηχανον. Και λογον τοιουτον καθ' αυτον
ζωντα και ητοι ου κεχωρισμενον του πατρος και κατα τουτο τωι μη υφεσταναι ουδε
υιον τυγχανοντα η και κεχωρισμενον και ουσιωμενον απαγγελ λετωσαν ημιν θεον
λογον. 1.24.153 Λεκτεον ουν οτι ωσπερ καθ' εκαστον των προειρη μενων ονοματων
απο της ονομασιας αναπτυκτεον την εννοιαν του ονομαζομενου και εφαρμοστεον
μετα αποδειξεως πως ο υιος του θεου τουτο το ονομα ειναι λεγεται, ουτως και επι
του «λογον» αυτον ονομαζεσθαι ποιητεον. 1.24.154 Τις γαρ η αποκληρωσις εφ' ενος
μεν εκαστου μη ιστασθαι επι της λεξεως, αλλα φερε ειπειν ζητειν πως αυτον
εκδεκτεον «θυ ραν» και τινα τροπον «αμπελον» τινι τε αιτιαι «οδον», επι δε μονου
του «λογον» αυτον αναγεγραφθαι το παραπλη σιον ου ποιητεον; 1.24.155 Ἵνα
τοινυν μαλλον δυσωπητικωτερον παραδεξωμεθα τα λεχθησομενα εις τα περι του
πως λογος εστιν ο υιος του θεου, αρκτεον απο των εξ αρχης ημιν προτεθεντων
ονοματων αυτου. 1.24.156 Και οτι μεν δοξει τισι σφοδρα παρεκβατικον ειναι το
τοιουτον ουκ αγνοουμεν· πλην επιστησαντι και προς το προκειμενον χρησιμον εσται
το βασανισαι τας εννοιας καθ' ων τα ονοματα κειται, και προ οδου των
επιφερομενων υπαρξει η κατανοησις των πραγματων. 1.24.157 Ἅπαξ δε εις την περι
του σωτηρος θεολογιαν εμπε σοντες, αναγκαιως οση δυναμις τα περι αυτου μετα
ερευνης ευρισκοντες πληρεστερον αυτον ου μονον ηι λογος εστι νοησομεν αλλα και
τα λοιπα. 1.25.158 Ἔλεγεν ουν εαυτον ειναι «φως του 1.25.158 κοσμου»· και τα
παρακειμενα ταυτηι τηι ονομασιαι συνεξε ταστεον, δοξαντα αν τισιν ουχι παρακειμενα
μονον αλλα και τα αυτα τυγχανειν. 1.25.159 Ἔστι δε «το φως των ανθρωπων» και
«το φως το αληθινον» και «φως εθνων»· φως μεν ανθρωπων εν τηι του προκειμενου
ευαγγελιου αρχηι· «Ὃ γε γονε, γαρ φησιν, εν αυτωι ζωη ην, και η ζωη ην το φως των
ανθρωπων· και το φως εν τηι σκοτιαι φαινει, και η σκοτια αυτο ου κατελαβε»· «φως
δε αληθινον» εν τοις εξης της αυτης γραφης επιγεγραπται· «Ἦν το φως το αληθινον,
ο φωτιζει παντα ανθρωπον, ερχομενον εις τον κοσμον». «Φως δε εθνων» εν τωι
Ἡσαΐαι, ως προειπομεν παρατιθεμενοι το «Ἰδου τεθεικα σε εις φως εθνων, του ειναι
σε εις σωτηριαν εως εσχατου της γης». 1.25.160 Φως δη κοσμου αισθητον ο ηλιος
εστιν, και μετα τουτον ουκ απαιδοντως η σεληνη και οι αστερες τωι αυτωι ονοματι
προσαγορευθησονται. 1.25.161 Ἀλλα φως μεν αισθητον τυγχανοντες οι γεγονεναι
παρα Μωσει λεγομενοι τηι τεταρτηι ημεραι, καθο φωτιζουσι τα επι γης, ουκ εισι φως
αληθινον· ο δε σωτηρ ελλαμπων τοις λογικοις και ηγεμονικοις, ινα αυτων ο νους τα
ιδια ορατα βλεπηι, του νοητου κοσμου εστι φως· λεγω δε των λογικων ψυχων των εν
τωι αισθητικωι κοσμωι, και ει τι παρα ταυτα συμπληροι τον κοσμον, αφ' ου ο σωτηρ
ειναι ημας διδασκει, ταχα μερος αυτου το κυριωτατον και διαφερον τυγχανων και,
ως εστιν ειπειν, ηλιος ημερας μεγαλης κυριου ποιητης. 1.25.162 ∆ι' ην ημεραν φησι
τοις του φωτος αυτου μεταλαμβανουσιν· «Ἐργαζεσθε εως ημερα εστιν· ερχεται νυξ
οτε ουκετι ουδεις δυναται εργαζεσθαι. Ὅταν εν τωι κοσμωι ω, φως ειμι του κοσμου.»
Ἔτι δε και τοις μαθηταις φησιν· «Ὑμεις εστε το φως του κοσμου» και «Λαμψατω το
φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων». 1.25.163 Το δ' αναλογον σεληνηι και αστροις
υπολαμβανομεν ειναι περι την νυμφην εκκλησιαν και τους μαθητας, εχοντας
οικειον φως η απο του αληθινου ηλιου επικτητον, ινα φωτισωσι μη δεδυνημενους
πηγην εν αυτοις κατασκευασαι φωτος· οιον Παυλον μεν και Πετρον «φως» ερουμεν
«του κοσμου», τους δε τυχοντας των παρ' αυτοις μαθητευομενων, φωτιζομενους
μεν, ου μην φωτιζειν ετερους δυναμενους, τον κοσμον, ου κοσμου φως οι αποστολοι
ησαν. 1.25.164 Ὁ δε σωτηρ, «φως» ων «του κοσμου», φωτιζει ου σωματα αλλα
ασωματωι δυναμει τον ασωματον νουν, ινα ως υπο ηλιου εκαστος ημων
φωτιζομενος και τα αλλα δυνηθηι βλεπειν νοητα. 1.25.165 Ὥσπερ δε ηλιου
φωτιζοντος αμαυρουται το δυνασθαι φωτιζειν σεληνην και αστερας, ουτως οι ελλαμ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

πομενοι υπο Χριστου και τας αυγας αυτου κεχωρηκοτες ουδεν τινων
διακονουμενων αποστολων και προφητων δεονται –τολμητεον γαρ λεγειν την
αληθειαν–ουδε αγγελων, προσθησω δε οτι ουδε των κρειττονων δυναμεων, αυτωι
τωι πρωτογεννητωι μαθητευομενοι φωτι. 1.25.166 Τοις δε μη χωρουσι τας ηλιακας
Χριστου ακτινας οι αγιοι διακονουντες παρεχουσι φωτισμον πολλωι του
προειρημενου ελαττονα, μογις και τουτον χωρειν δυναμενοις και υπ' αυτου πληρου
μενοις. 1.26.167 Ἔστι δε ο Χριστος, φως τυγχανων κοσμου, φως αληθινον προς
αντιδιαστολην αισθητου, ουδενος αισθητου οντος αληθινου. Ἀλλ' ουχι επει ουκ
αληθινον το αισθητον, ψευδος το αισθητον· δυναται γαρ αναλογιαν εχειν το αισθη
τον προς το νοητον, ου μην το ψευδος υγιως παντος κατη γορεισθαι του ουκ
αληθινου. 1.26.168 Ζητω δε ει ταυτον εστι το «φως του κοσμου» τωι «φωτι των
ανθρωπων», και ηγουμαι πλειονα δυναμιν παρι στασθαι του φωτος οτε «φως του
κοσμου» προσαγορευεται ηπερ «φως των ανθρωπων»· ο γαρ «κοσμος» κατα μιαν
εκδοχην ου μονον «ανθρωποι». 1.26.169 Και παραστησει το πλειον η ετερον ειναι
τον κοσμον παρα τους ανθρωπους ο Παυλος εν τηι προς Κορινθιους προτεραι λεγων·
«Θεατρον εγενηθημεν τωι κοσμωι και αγγελοις και ανθρωποις». 1.26.170 Ἐπιστησον
δε ει κατα μιαν εκδοχην «κοσμος» εστιν η ελευθερουμενη κτισις «απο της δουλειας
της φθορας εις την ελευθεριαν της δοξης των τεκνων του θεου», ης «η
αποκαραδοκια» «την αποκαλυψιν των υιων του θεου απεκδεχεται». 1.26.171
«Ἐπιστησον» δε προσεθηκαμεν δια το παρακεισθαι το δυναμενον τωι «Ἐγω φως ειμι
του κοσμου» συνεξεταζεσθαι επι των μαθητων υπο Ἰησου λεγομενον· «Ὑμεις εστε
το φως του κοσμου». 1.26.172 Εισι γαρ οι υπο λαμβανοντες μειζονας ειναι τους
ανθρωπους τους τωι Ἰησου γνησιως μεμαθητευμενους των αλλων κτισματων, οι μεν
φυσει τοιουτους γεγενημενους, οι δε και εν λογωι τωι κατα τον χαλε πωτερον αγωνα.
1.26.173 Πλειους γαρ οι πονοι και επισφαλης η ζωη των εν σαρκι και αιματι παρα
τους εν αιθεριωι σωματι, ουκ αν των εν ουρανωι φωστηρων εν τωι αναλαβειν τα
γηινα σωματα ακινδυνως και παντως αναμαρτητως διανυσαντων την ενταυθα
ζωην· οι δε τωι λογωι τουτωι παρισταμενοι <ταις> τα μεγιστα περι ανθρωπων
αποφαινομεναις χρησονται λεξεσι των γραφων το ανυπερθετον της επαγγελιας οτι
τον ανθρωπον φθανει φασκουσαις, ου μην ταυτον τουτο και περι της κτισεως η, ως
εδεξαμεθα, κοσμου απαγγελλουσαις. 1.26.174 Το γαρ «Ὡς εγω και συ εν εσμεν, ινα
και αυτοι εν ημιν εν ωσι» και «Ὅπου ειμι εγω, εκει και ο διακονος ο εμος εσται»
σαφως περι ανθρωπων αναγεγραπται· περι δε της κτισεως, οτι ελευθερουται «απο
της δουλειας της φθορας εις την ελευθεριαν της δοξης των τεκνων του θεου»· και
προσθη σουσιν οτι ουχι, ει ελευθερουται, ηδη και κοινωνει «της δοξης των τεκνων
του θεου». 1.26.175 Ουκ αποσιωπησουσι δε ουτοι και το τον πρωτοτοκον πασης
κτισεως δια την προς τον ανθρωπον υπερ παντα τιμην ανθρωπον μεν γεγονεναι, ου
μην ζωιον τι των εν ουρανωι· αλλα και δευτερον και διακονον και δουλον της
γνωσεως Ἰησου τον εν τηι ανατοληι φανεντα αστερα δεδημιουργησθαι, ητοι ομοιον
οντα τοις λοιποις αστροις η ταχα και κρειττονα, ατε του παντων διαφεροντος
γενομενον σημειον. 1.26.176 Και ει τα καυχηματα των αγιων εστιν εν θλιψεσιν,
ειδοτων «οτι η θλιψις υπομονην κατεργαζεται, η δε υπομονη δοκιμην, η δε δοκιμη
ελπιδα, η δε ελπις ου καταισχυνει», ουτε υπομονην ουτε δοκιμην ουτε ελπιδα εξει η
μη τεθλιμμενη κτισις την ισην αλλ' ετεραν, επει «τηι ματαιοτητι η κτισις υπεταγη,
ουχ εκουσα αλλα δια τον υποταξαντα, επ' ελπιδι». 1.26.177 Ὁ δε μη τολμων τα
τηλικαυτα τωι ανθρωπωι καταχα ρισασθαι, ομοσε χωρησας τωι προβληματι φησει τηι
ματαιοτητι την κτισιν υποτασσομενην θλιβεσθαι, μαλλον στεναζουσαν η οι οντες εν
τωι σκηνει στεναζουσιν, ατε και πλειστον οσον χρονον και πολλαπλασιονα του
ανθρωπινου αγωνος τηι ματαιοτητι δουλευουσαν. 1.26.178 ∆ια τι γαρ «ουχ εκουσα»
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

τουτο ποιει, η οτι παρα φυσιν εστιν αυτηι τηι ματαιοτητι υποτεταχθαι και μη την
προηγουμενην εχειν της ζωης καταστασιν, ην αποληψεται ελευθερουμενη εν τηι του
κοσμου φθοραι και της των σωματων ματαιοτητος απολυομενη; 1.26.179 Ἀλλ' επει
πλειονα και ου κατα το προκειμενον προβλημα δοκουμεν ειρηκεναι,
επανελευσομεθα επι το εξ αρχης, υπομιμνησκοντες δια τι «φως του κοσμου» ο
σωτηρ λεγεται και «φως αληθινον» και «φως των ανθρωπων». Ἀποδεδοται μεν γαρ
οτι δια το φως του κοσμου το αισθητον λεγεται «φως αληθινον», και οτι ητοι ταυτον
εστι το «φως του κοσμου» «τωι φωτι των ανθρωπων» η επιδεχεται εξε τασιν ως ου
ταυτον. 1.26.180 Ἀναγκαιως δε δια τους μηδεν εξειληφοτας εκ του λογον ειναι τον
σωτηρα ταυτα ηρευνηται, ινα πειθωμεθα μη κατα αποκληρωσιν ιστασθαι μεν επι της
«λογος» εννοιας και προσηγοριας χωρις μεταληψεως της δυναμενης
μεταλαμβανεσθαι, αναγειν δε και αλληγορειν την «φως του κοσμου» φωνην και τα
λοιπα των πολλων α παρεθεμεθα. 1.27.181 Ὥσπερ δε παρα το φωτιζειν και
καταλαμπειν τα ηγεμονικα των ανθρωπων η απαξαπλως των λογικων, «φως» εστιν
«ανθρωπων» και «φως αληθινον» και «φως του κοσμου», ουτως εκ του ενεργεισθαι
την αποθεσιν πασης νεκροτητος και εμφυεσθαι την κυριως καλου μενην ζωην, εκ
νεκρων ανισταμενων των αυτον γνησιως κεχωρηκοτων, καλειται «η αναστασις».
1.27.182 Τουτο δε ου μονον επι του παροντος ενεργει τοις δυναμενοις λεγειν·
«Συνεταφημεν τωι Χριστωι δια του βαπτισματος» και συνανεστημεν αυτωι· αλλα
πολλωι μαλλον οτε ακρως πασαν τις αποθεμενος νεκροτητα και την αυτου του υιου
<εν> και νοτητι ζωης περιπατει· «την <ουν> νεκρωσιν του Ἰησου εν τωι σωματι
παντοτε ενταυθα περιφερομεν»–οτε αξιο λογως ωφελημεθα–»ινα η ζωη του Ἰησου
εν τοις σωμασιν ημων φανερωθηι». 1.27.183 Ἀλλα και η εν σοφιαι πορεια και
πρακτικη των σωιζομενων εν αυτωι γινομενη κατα τας περι αληθειας εν λογωι θειωι
διεξοδους και πραξεις τας κατα την αληθη δικαιο συνην, παριστησιν ημιν νοειν πως
αυτος εστιν η οδος, εφ' ην οδον ουδεν αιρειν δει, ουτε πηραν ουτε ιματιον, αλλ' ουδε
ραβδον εχοντα οδευειν χρη, ουδε υποδηματα υποδεδεσθαι κατα τους ποδας. 1.27.184
Αυταρκης γαρ αντι παντος εφοδιου αυτη η οδος, και ανενδεης τυγχανει πας ο ταυτης
επιβαινων, κεκοσμημενος ενδυματι ωι πρεπει κεκοσμησθαι τον επι την κλησιν του
γαμου απιοντα, ουδενος τε χαλεπου δυναμενου απαντησαι κατα ταυτην την οδον.
Ἀμηχανον γαρ οδους οφεως επι πετρας ευρειν, κατα τον Σαλομωντα, φημι δ' εγω,
οτι και ου δηποτε θηριου. 1.27.185 ∆ιο ουδε χρεια ραβδου εν οδωι ουδε ιχνη των
εναντιων εχουσηι και ανεπιδεκτωι δια το στερρον, δι' οπερ και πετρα λεγεται, των
χειρονων τυγ χανουση. 1.27.186 Ἀληθεια δε ο μονογενης εστι παντα εμπεριει ληφως
τον περι των ολων κατα το βουλημα του πατρος μετα πασης τρανοτητος λογον και
εκαστωι κατα την αξιαν αυτου, ηι αληθεια εστι, μεταδιδους. 1.27.187 Ἐαν δε τις ζητηι,
ει παν ο τι ποτε εγνωσμενον υπο του πατρος κατα το «βαθος του πλουτου και της
σοφιας και της γνωσεως» αυτου επισταται ο σωτηρ ημων, και φαντασιαι του
δοξαζειν τον πατερα απο φαινηται τινα γινωσκομενα υπο του πατρος αγνοεισθαι
υπο του υιου, διαρκουντος εξισωθηναι ταις καταληψεσι του αγεννητου θεου,
επιστατεον αυτον εκ του αληθειαν ειναι τον σωτηρα και προσακτεον οτι, ει
ολοκληρος εστιν η αληθεια, ουδεν αληθες αγνοει, ινα μη σκαζηι λειπουσα η αληθεια
οις ου γινωσκει, κατ' εκεινους τυγχανουσιν εν μονωι τωι πατρι, η δεικνυτω τις οτι
εστιν α γινωσκομενα της αληθειας προση γοριας ου τυγχανοντα αλλα υπερ αυτην
οντα. 1.27.188 Σαφες δε οτι κυριως της ειλικρινους και αμιγους προς τι ετερον ζωης
η αρχη εν τωι πρωτοτοκωι πασης κτισεως τυγχανει· αφ' ης οι μετοχοι του Χριστου
λαμβα νοντες την αληθως ζωσι ζωην, των παρ' αυτον νομιζομενων ζην ωσπερ ουκ
εχοντων το αληθινον φως, ουτως ουδε το αληθινον ζην. 1.27.189 Και επει εν τωι
πατρι ουκ εστι γενεσθαι η παρα τωι πατρι μη φθασαντα πρωτον κατωθεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

αναβαινοντα επι την του υιου θεοτητα, δι' ης τις χειραγωγηθηναι δυναται και επι
την πατρικην μακαριοτητα, «θυρα» ο σωτηρ αναγεγραπται. 1.27.190 Φιλανθρωπος
δε ων και την οπως ποτε επι το βελτιον αποδεχομενος των ψυχων ροπην των επι
τον λογον μη σπευ δοντων αλλα δικην προβατων ουκ εξητασμενον αλλα αλογον το
ημερον και πραιον εχοντων ποιμην γινεται· «Ἀνθρωπους γαρ και κτηνη συζει ο
κυριος»· και ο Ἰσραηλ δε και ο Ἰουδας σπειρεται σπερμα ου μονον ανθρωπων αλλα
και κτηνων. 1.28.191 Προς τουτοις επισκοπητεον εξ αρχης την Χριστος προσηγοριαν
και προσληπτεον την βασιλευς, ινα τηι παραθεσει η διαφορα νοηθηι. Λεγεται δη εν τωι
τεσσαρα κοστωι τεταρτωι ψαλμωι ο ηγαπηκως δικαιοσυνην και ανομιαν μεμισηκως
παρα τους μετοχους αιτιαν του κεχρισθαι το ουτω δικαιοσυνηι προσεληλυθεναι
εσχηκεναι και την ανομιαν μεμισηκεναι, ως ουχ αμα τωι ειναι την χρισιν
συνυπαρχουσαν και συγκτισθεισαν λαβων, ητις χρισις βασιλειας επι γεννητοις εστι
συμβολον, εσθ' οτε δε και ιερωσυνης· αρ' ουν επιγενητη εστιν η του υιου του θεου
βασιλεια και ου συμφυης αυτωι; 1.28.192 Και πως οιον τε τον πρωτοτοκον πασης
κτισεως, ουκ οντα βασιλεα, υστερον βασιλεα γεγονεναι δια το ηγαπηκεναι
δικαιοσυνην, και ταυτα τυγχανοντα δικαιοσυνην; μηποτε δε λανθανει ημας ο μεν
ανθρωπος αυτου Χριστος ων, κατα την ψυχην δια το ανθρωπινον και τεταραγμενην
και περιλυπον γεγενημενην μαλιστα νοουμενος, ο δε βασιλευς κατα το θειον.
1.28.193 Παραμυθουμαι δε τουτο εξ εβδομηκοστου πρωτου ψαλμου λεγοντος· «Ὁ
θεος, το κριμα σου τωι βασιλει δος, και την δικαιοσυνην σου τωι υιωι του βασιλεως,
κρινειν τον λαον σου εν δικαιοσυνηι και τους πτωχους σου εν κρισει»· σαφως γαρ εις
Σαλομωντα επιγεγραμμενος ο ψαλμος περι Χριστου προφητευεται. 1.28.194 Και
αξιον ιδειν τινι βασιλει το κριμα ευχεται δοθηναι υπο θεου η προφητεια και τινι υιωι
βασιλεως και ποιου βασιλεως την δικαιοσυνην. 1.28.195 Ἡγουμαι ουν «βασιλεα» μεν
λεγεσθαι την προηγουμενην του πρωτο τοκου πασης κτισεως φυσιν, ηι διδοται δια το
υπερεχειν το κρινειν· τον δε ανθρωπον, ον ανειληφεν, υπ' εκεινης μορφου μενον
κατα δικαιοσυνην <και> εκτυπουμενον, «υιον του βασιλεως». 1.28.196 Και
προσαγομαι εις το τουθ' ουτως εχειν παραδεξασθαι απο του εις ενα λογον συνηχθαι
αμφοτερα και τα επιφερομενα ουκετι ως περι δυο τινων απαγγελλεσθαι αλλ' ως περι
ενος. 1.28.197 Πεποιηκε γαρ ο σωτηρ «τα αμφοτερα εν», ταχα την απαρχην των
γινομενων αμφοτερων <εν> εν εαυτωι προ παντων ποιησας· «αμφοτερων» δε λεγω
και επι των ανθρωπων, εφ' ων ανακεκραται τωι αγιωι πνευματι η εκαστου ψυχη και
γεγονεν εκαστος των σωιζομενων πνευ ματικος. 1.28.198 Ὥσπερ ουν εισι τινες
ποιμαινομενοι υπο Χριστου δια το σφων αυτων, ως προειρηκαμεν, πραιον μεν και
ευσταθες αλογωτερον δε, ουτω και βασιλευομενοι κατα <το> λογικω τερον
προσιεναι τηι θεοσεβειαι. 1.28.199 Και βασιλευομενων διαφοραι, ητοι μυστικωτερον
και απορρητοτερον και θεοπρε πεστερον βασιλευομενων η υποδεεστερον. 1.28.200
Και ειποιμ' αν τους μεν τεθεωρηκοτας τα εξω σωματων, καλουμενα παρα τωι Παυλωι
«αορατα» και «μη βλεπομενα», εξω παντος αισθητου λογωι γεγενημενους,
βασιλευομενους υπο της προηγουμενης φυσεως του μονογενους· τους δε μεχρι του
περι των αισθητων λογου εφθακοτας και δια τουτων δοξαζοντας τον πεποιηκοτα
και αυτους υπο λογου βασι λευομενους υπο του Χριστου βασιλευεσθαι. Μηδεις δε
προσκοπτετω διακρινοντων ημων τας εν τωι σωτηρι επινοιας, οιομενος και τηι ουσιαι
ταυτον ημας ποιειν. 1.29.201 Πανυ δε και τοις τυχουσιν σαφες, πως εστι διδασκαλος
και σαφηνιστης των εις ευσεβειαν συντει νοντων ο κυριος ημων και κυριος δουλων
των εχοντων «πνευμα δουλειας εις φοβον». Προκοπτοντων <δε> και επι την σοφιαν
σπευδοντων και ταυτης αξιουμενων–επει «ο δουλος ουκ οιδε τι θελει ο κυριος
αυτου»–ου μενει κυριος, γινομενος αυτων «φιλος». 1.29.202 Και αυτος τουτο
διδασκει, οπου μεν <οτε> ετι δουλοι υπηρχον οι ακροωμενοι φασκων· «Ὑμεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

φωνειτε με ο διδασκαλος και ο κυριος, και καλως λεγετε, ειμι γαρ»· οπου δε· «Ουκετι
υμας λεγω δουλους, οτι ο δουλος ουκ οιδε, τι το θελημα του κυριου αυτου· αλλα
λεγω υμας φιλους», οτι διαμεμενηκατε «μετ' εμου εν πασι τοις πειρασμοις μου».
1.29.203 Οι ουν κατα φοβον βιουντες, ον απαιτει απο των ου καλων δουλων ο θεος–
ως ανεγνωμεν εν τωι Μαλαχιαι· «Ει κυριος ειμι εγω, που εστιν ο φοβος μου;» –δουλοι
τυγχανουσι κυριου του σωτηρος αυτων καλουμενου. 1.29.204 Ἀλλα δια τουτων
παντων ου σαφως η ευγενεια παρισταται του υιου, οτε δε το «Υιος μου ει συ, εγω
σημερον γεγεννηκα σε» λεγεται προς αυτον υπο του θεου, ωι αει εστι το «σημερον», –
ουκ ενι γαρ εσπερα θεου, εγω δε ηγουμαι, οτι ουδε πρωΐα, αλλα ο συμπαρεκτεινων
τηι αγενητωι και αιδιωι αυτου ζωηι, ιν' ουτως ειπω, χρονος ημερα εστιν αυτωι σημερον,
εν ηι γεγεννηται ο υιος–, αρχης γενεσεως αυτου ουτως ουχ ευρισκομενης ως ουδε της
ημερας. 1.30.205 Προσθετεον τοις ειρημενοις πως εστιν ο υιος «αληθινη αμπελος».
Τουτο δε δηλον εσται τοις συνιεισιν αξιως χαριτος προφητικης το «Οινος ευφραινει
καρδιαν ανθρωπου». 1.30.206 Ει γαρ η καρδια το διανοητικον εστι, το δε ευφραινον
αυτο ο ποτιμωτατος εστι λογος, εξιστων απο των ανθρωπικων και ενθουσιαν ποιων
και μεθυειν μεθην ουκ αλογιστον αλλα θειαν, ην οιμαι και Ἰωσηφ τους αδελφους
μεθυειν ποιει, ευλογως ο τον ευφραι νοντα καρδιαν ανθρωπου οινον φερων
«αμπελος» εστιν «αληθινη»· δια τουτο «αληθινη», επει βοτρυς εχει την αληθειαν
και κληματα τους μαθητας, μιμητας αυτου και αυτους καρποφορουντας την
αληθειαν. 1.30.207 Ἔργον δε διαφοραν παραστησαι αρτου και αμπελου, επει ου
μονον αμπελος αλλα και αρτος ζωης ειναι φησιν. 1.30.208 Ὅρα δε μηποτε, ωσπερ ο
αρτος τρεφει και ισχυροποιει και στηριζειν λεγεται καρδιαν ανθρωπου, ο δε οινος
ηδει και ευφραινει και διαχει, ουτως τα μεν ηθικα μαθηματα, ζωην περιποιουντα τωι
μανθανοντι και πραττοντι, αρτος εστι της ζωης–ουκ αν ταυτα γεννηματα λεγοιτο
της αμπελου–, τα δε ευφραινοντα και ενθουσιαν ποιουντα απορρητα και μυστικα
θεωρηματα, τοις κατατρυφωσι του κυριου εγγινομενα και ου μονον τρε φεσθαι αλλα
και τρυφαν ποθουσιν, εστιν απο της αληθινης αμπελου ερχομενα, «οινος»
καλουμενα. 1.31.209 Προς τουτοις δε <επιστατεον> τωι πως «πρωτος και εσχατος»
<ειναι> εν τηι Ἀποκαλυψει ανα γεγραπται, ετερος κατα το πρωτος ειναι τυγχανων
του Α και της αρχης, και κατα το εσχατος ουχ ο αυτος τωι Ω και τωι τελει. 1.31.210
Ἡγουμαι τοινυν των λογικων ζυων εν πολλοις ειδεσι χαρακτηριζομενων, ειναι τι
πρωτον αυτων και δευτερον και τριτον και τα καθεξης εως εσχατου. 1.31.211 Και το
μεν ακριβες ειπειν τι πρωτον και ποιον το δευτερον και επι τινος αληθες το τριτον
και ουτως μεχρι του τελευταιου φθασαι ου πανυ τι ανθρωπινον, αλλα υπερ την
ημετεραν εστι φυσιν. Στηναι δε και περιλαλησαι τα εις τον τοπον ως οιοι τε εσμεν
πειρα σομεθα. 1.31.212 Εισι τινες θεοι ων ο θεος θεος εστιν, ως αι προφητειαι φασιν·
«Ἐξομολογεισθε τωι θεωι των θεων» και «Θεος θεων ελαλησε κυριος, και εκαλεσε
την γην»· θεος δε κατα το ευαγγελιον «ουκ εστιν νεκρων αλλα ζωντων»· ζωντες αρα
εισι και οι θεοι, ων ο θεος θεος εστι. 1.31.213 Και ο αποστολος δε γραφων εν τηι προς
Κορινθιους· «Ὥσπερ εισι θεοι πολλοι και κυριοι πολλοι» κατα τα προφητικα το των
θεων εξειληφεν ονομα ως τυγχανοντων. 1.31.214 Εισι δε παρα τους θεους, ων ο θεος
θεος εστιν, ετεροι τινες οι καλουνται «θρονοι» και αλλοι λεγομενοι «αρχαι,
κυριοτητες τε και εξουσιαι» παρα τουτους αλλοι. 1.31.215 ∆ια δε το «Ὑπερ παν
ονομα ονομαζομενον ου μονον εν τουτωι τωι αιωνι αλλα και εν τωι μελλοντι» και
αλλα παρα ταυτα ου πανυ συνηθως ημιν ονομαζομενα δει πιστευειν ειναι λογικα,
ων εν τι γενος εκαλει Σαβαι <ο> Ἑβραιος, παρ' ο εσχημα τισθαι τον Σαβαωθ, αρχοντα
εκεινων τυγχανοντα, ουχ ετερον του θεου. Και επι πασι θνητον λογικον ο ανθρωπος.
1.31.216 Ὁ τοινυν των ολων θεος πρωτον τι τηι τιμηι γενος λογικον πεποιηκεν, οπερ
οιμαι τους καλουμενους θεους, και δευτερον επι του παροντος καλεισθωσαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

«θρονοι», και τριτον χωρις διστασεως «αρχαι». Ουτω δε τωι λογικωι κατα βατεον επι
εσχατον λογικον, ταχα ουκ αλλο τι του ανθρωπου τυγχανον. 1.31.217 Ὁ τοινυν
σωτηρ θειοτερον πολλωι η Παυλος γεγονε «τοις πασι παντα», ινα «παντα» η
«κερδησηι» η τελειωσηι, και σαφως γεγονεν ανθρωποις ανθρωπος και αγγελοις
αγγελος. 1.31.218 Και περι μεν του ανθρωπον αυτον γεγονεναι ουδεις των
πεπιστευκοτων δισταξει· περι δε του αγγελον πειθωμεθα τηρουντες τας των
αγγελων επιφανειας και λογους, οτε της των αγγελων εξουσιας φαινεται εν τισι
τοποις της γραφης αγγελων λεγοντων, ωσπερ επι του «Ὤφθη αγγελος κυριου εν
πυρι φλογος βατου. Και ειπεν· Ἐγω θεος Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ». Ἀλλα καο
Ἡσαΐας φησι· «Καλειται το ονομα αυτου μεγαλης βουλης αγγελος». 1.31.219 Πρωτος
ουν και εσχατος ο σωτηρ, ουχ οτι ου τα μεταξυ, αλλα των ακρων, ινα δηλωθηι, οτι
«τα παντα» γεγονεν αυτος. Ἐπιστησον δε ποτερον ανθρωπος εστι το «εσχατον» η τα
καλουμενα καταχθονια, ων εισι και οι δαιμονες, ητοι παντες η τινες. 1.31.220
Ζητητεον τα εις α και αυτα γενομενος ο σωτηρ δια του προφητου ∆αβιδ φησι· «Και
εγενομην ωσει ανθρωπος αβοηθητος, εν νεκροις ελευθερος», ωσπερ πλεον εχων
παρα ανθρωπους κατα την εκ παρθενου γενεσιν και κατα τον λοιπον εν παραδοξοις
βιον, ουτως εν νεκροις κατα το μονος εκει ειναι ελευθερος· ουκ εγκαταλε λειπται η
ψυχη αυτου εις τον ᾅδην. Ουτως μεν ουν «πρωτος και εσχατος». 1.31.221 Ει δε εστι
γραμματα θεου, ωσπερ εστιν, απερ αναγι νωσκοντες οι αγιοι φασιν ανεγνωκεναι τα
εν ταις πλαξι του ουρανου, τα στοιχεια εκεινα, ινα δι' αυτων τα ουρανια ανα
γνωσθηι, αι εννοιαι τυγχανουσιν κατακερματιζομεναι εις Α και τα εξης μεχρι του Ω,
του υιου του θεου. 1.31.222 Παλιν δε αρχη και τελος ο αυτος, αλλ' ου κατα τας
επινοιας ο αυτος. Ἀρχη γαρ, ως εν ταις παροιμιαις μεμαθηκαμεν, καθ' ο σοφια
τυγχανει, εστι· γεγραπται γουν· «Ὁ θεος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα
αυτου»· καθ' ο δε λογος εστιν, ουκ εστιν αρχη· «Ἐν αρχηι γαρ ην ο λογος». 1.31.223
Ουκουν αι επινοιαι αυτου εχουσιν αρχην και δευτερον τι παρα την αρχην και τριτον
και ουτως μεχρι τελους· ωσει ελεγεν «αρχη ειμι καθ' ο σοφια ειμι», δευτερον δε, ει
ουτω τυχοι, «καθ' ο αορατος ειμι», και τριτον «καθ' ο ζωη», επει «ο γεγονεν εν αυτωι
ζωη ην». 1.31.224 Και ει τις ικανος βασανιζων τον νουν των γραφων οραν, ταχα
ευρησει πολλα της ταξεως και το τελος· ουκ οιμαι γαρ οτι παντα. Σαφεστερον δ' η
αρχη και <το> τελος δοκει κατα την συνηθειαν ως επι ηνωμενου λεγεσθαι, οιον αρχη
οικιας ο θεμελιος και τελος η στεφανη. 1.31.225 Και εφαρμο στεον γε δια το
«ακρογωνιαιον» ειναι «λιθον» τον Χριστον τωι ηνωμενωι παντι σωματι των
σωιζομενων το παραδειγμα το «παντα» γαρ και «εν πασι» Χριστος ο μονογενης, ως
μεν αρχη εν ωι ανειληφεν ανθρωπωι, ως δε τελος εν τωι τελευταιωι των αγιων
δηλονοτι τυγχανων και εν τοις μεταξυ, η ως μεν αρχη εν Ἀδαμ, ως δε τελος εν τηι
επιδημιαι, κατα το ειρημενον· «Ὁ εσχατος Ἀδαμ εις πνευμα ζωοποιουν». Πλην τουτο
το ρητον εφαρμοσει και τηι αποδο σει του «πρωτος και εσχατος». 1.31.226
Τηρησαντες μεντοι τα ειρημενα περι «πρωτου και εσχατου» και περι «αρχης και
τελους», οπου μεν εις ειδη λογικων ανηνεγκαμεν, οπου δε εις διαφορους επινοιας
του υιου του θεου τον λογον, και εχομεν την διαφοραν «πρωτου» και «αρχης», και
«εσχατου» και «τελους», ετι δε και του «Α» και του «Ω». 1.31.227 Ουκ αδηλον ουδε
το «ζων» και «νεκρος», και μετα το νεκρος ζων εις τους αιωνας των αιωνων. Ἐπει
γαρ ουκ ωφελημεθα απο της προηγουμενης ζωης αυτου γενομενοι εν αμαρτιαι,
κατεβη επι την νεκροτητα ημων, ινα αποθανοντος αυτου τηι αμαρτιαι «την νεκρωσιν
του Ἰησου εν τωι σωματι περιφεροντες», την μετα την νεκροτητα ζωην αυτου εις
τους αιωνας των αιωνων <εν> ταξει χωρησαι δυνηθωμεν· οι γαρ την νεκρωσιν του
Ἰησου παντοτε εν τωι σωματι περιφεροντες και την ζωην του Ἰησου εξουσιν εν τοις
σωμασιν αυτων φανερουμενην. 1.32.228 Και ταυτα μεν απο των της καινης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

διαθηκης βιβλιων ελεγετο υπ' αυτου περι εαυτου. Ἐν δε τωι Ἡσαΐαι εφασκεν υπο του
πατρος τεθεισθαι αυτου «το στομα ως μαχαιραν οξειαν» και κεκρυφθαι «υπο την
σκεπην της χειρος αυτου», βελει εκλεκτωι ωμοιωμενος «και εν τηι φαρετραι» του
πατρος κεκρυμμενος, «δουλος» του θεου των ολων υπ' αυτου καλουμενος και
«Ἰσραηλ» και «φως εθνων». 1.32.229 Μαχαιρα μεν ουν οξεια εστι το στομα του υιου
του θεου, επει «ζων τυγχανει ο λογος του θεου και ενεργης και τομωτερος υπερ
πασαν μαχαιραν διστομον και διικνουμενος αχρι μερισμου ψυχης και πνευματος,
αρμων τε και μυελων, και κριτικος ενθυμησεων και εννοιων καρδιας»· αλλως τε και
ελθων ουκ ειρηνην επι την γην, τουτ' εστιν επι τα σωματικα και αισθητα, βαλειν
αλλα μαχαιραν, και διακοπτων την, ιν' ουτως ειπω, επιβλαβη φιλιαν ψυχης και
σωματος, ιν' η ψυχη επιδιδουσα αυτην τωι στρατευομενωι κατα της σαρκος πνευματι
φιλιωθηι τωι θεωι, μαχαιραν η ως μαχαιραν οξειαν κατα τον προφητικον λογον εσχε
το στομα· αλλα και βλεπων τοσουτους τετρωμενους τηι θειαι αγαπηι ομοιως τηι
ομολογουσηι τουτο πεπονθεναι εν τωι Ἄισματι των ᾀσματων δια του «Ὅτι τετρωμενη
αγαπης εγω» το τρωσαν βελος τας των τοσουτων εις αγαπην θεου ψυχας ουκ αλλο
τι ευρησει η τον ειποντα· «Ἔθηκε με ως βελος εκλεκτον.» 1.32.230 Ἔτι δε πας ο
συνιεις πως τοις μαθητευομενοις ο Ἰησους γεγενηται ουχ ως «ο ανακειμενος αλλ'
ως ο διακο νων», μορφην δουλου ο υιος του θεου υπερ ελευθεριας των
δουλευσαντων τηι αμαρτιαι λαβων, ουκ αγνοησει τινα τροπον ο πατηρ φησι προς
αυτον το «∆ουλος μου ει συ» και μετ' ολιγα· «Μεγα σοι εστι τουτο κληθηναι σε
παιδα μου». 1.32.231 Τολμητεον γαρ ειπειν πλειονα και θειοτεραν και αληθως κατ'
εικονα του πατρος την αγαθοτητα φαινεσθαι του Χριστου, οτε «εαυτον εταπεινωσε
γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου, θανατου δε σταυρου», η ει «αρπαγμον ηγησατο
το ειναι ισα θεωι», και μη βουληθεις επι τηι του κοσμου σωτηριαι γενε σθαι δουλος.
1.32.232 ∆ια τουτο διδαξαι ημας βουλομενος μεγα δωρον ειληφεναι απο του πατρος
το ουτως δεδουλευκεναι φησι· «Και ο θεος μου εσται μοι ισχυς. Και ειπε μοι· Μεγα
σοι εστι τουτο κληθηναι σε παιδα μου.» Μη γενομενος γαρ δουλος ουκ αν εστησε
«τας φυλας του Ἰακωβ» ουδε «την διασποραν του Ἰσραηλ» επεστρεψεν, αλλ' ουδε
γεγονει αν εις «φως εθνων», του «ειναι εις σωτηριαν εως εσχατου της γης». 1.32.233
Και μετριον γε το δουλον αυτον γενεσθαι, ει και μεγα υπο του πατρος ειναι τουτο
λεγεται, συγκρισει αρνιου ακακου και αμνου. Ὡς γαρ αρνιον ακακον γεγενηται
αγομενον του θυεσθαι ο αμνος του θεου, ινα αρηι «την αμαρτιαν του κο σμου», ο
πασι του λογου χορηγος, ομοιωθεις αμνωι «ενω πιον του κειροντος» αφωνωι, οπως
τωι θανατωι αυτου ημεις παντες καθαρθωμεν, αναδιδομενωι τροπον φαρμακου επι
τας αντικειμενας ενεργειας και την των βουλομενων αναδεξασθαι την αληθειαν
αμαρτιαν· ατονησαι γαρ ο θανατος του Χριστου τας πολεμουσας τωι των ανθρωπων
γενει πεποιηκε δυναμεις, και † εξελευσεσθαι την εν εκαστωι των πιστευοντων ζωην
τηι αμαρτιαι αφατωι δυναμει. 1.32.234 Ἐπει δε εως πας εχθρος αυτου καταργηθηι και
τελευταιος γε ο θανατος, αιρει την αμαρτιαν, ινα ο πας γενηται χωρις αμαρτιας
κοσμος, δια τουτο ο Ἰωαννης δεικνυς αυτον φησιν· «Ἴδε ο αμνος του θεου ο αιρων
την αμαρτιαν του κοσμου»· ουχι ο μελλων μεν αιρειν ουχι δε και αιρων ηδη, και
ουχι ο αρας μεν ουχι δε και αιρων ετι· 1.32.235 το γαρ αιρειν ενεργει επι ενος
εκαστου των εν τωι κοσμωι, εως απο παντος του κοσμου αφαιρεθηι η αμαρτια και
παραδωι ετοιμον βασιλειαν τωι πατρι ο σωτηρ, τωι μη ειναι μηδε την τυχουσαν
αμαρτιαν χωρουσαν το υπο πατρος βασιλευεσθαι και παλιν επιδεχομενην τα παντα
του θεου εν οληι εαυτηι και πασηι, οτε πληρουται το «ινα γενηται ο θεος τα παντα εν
πασιν». 1.32.236 Ἀλλα και «ανηρ» προς τουτοις λεγεται «οπισω Ἰωαννου ερχομενος,
εμπροσθεν αυτου γεγενημενος και προ αυτου ων», ινα διδαχθωμεν και τον
ανθρωπον του υιου του θεου τον τηι θεοτητι αυτου ανακεκραμενον πρεσβυτερον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

ειναι της εκ Μαριας γενεσεως, οντινα ανθρωπον φησιν ο βαπτιστης οτι «ουκ ᾔδει».
1.32.237 Πως δε ουκ ᾔδει ο σκιρτησας εν αγαλλιασει ετι βρεφος τυγχανων εν τηι
κοιλιαι της Ἐλισαβετ, οτε «εγενετο η φωνη του ασπασμου» της Μαριας «εις τα ωτα»
της Ζαχαριου γυναικος; 1.32.238 Ἐπιστησον ουν, ει δυναται το «ουκ ᾔδειν» κατα τα
προ σωματος λεγειν· ει δε και ουκ ᾔδει μεν αυτον προ του ηκειν εις σωμα, εγνω δε
ετι οντα εν τηι κοιλιαι της μητρος, ταχα μανθανει τι περι αυτου ετερον παρ' ο
εγινωσκεν, οτι εφ' ον αν το πνευμα καταβαν μεινηι επ' αυτον, «ουτος εστιν ο
βαπτιζων εν πνευματι αγιωι και πυρι». 1.32.239 Και γαρ ει ᾔδει αυτον ετι εκ κοιλιας
μητρος, ουτι γε εγινωσκε παντα τα περι αυτου ταχα δε και ηγνοει, οτι «ουτος εστιν ο
βαπτιζων εν πνευματι αγιωι και πυρι», οτε τεθεαται «το πνευμα καταβαινον και
μενον επ' αυτον». Πλην «ανδρα» αυτον τυγχανοντα και πρωτον ουκ ᾔδει ο
Ἰωαννης. 1.33.240 Ουδεν δε των προειρημενων ονο ματων την περι ημων προς τον
πατερα προστασιαν αυτου δηλοι, παρακαλουντος υπερ της ανθρωπων φυσεως και
ιλασκο μενου, ως «ο παρακλητος» και «<ο> ιλασμος» και «το ιλαστηριον»· ο μεν
«παρακλητος» εν τηι Ἰωαννου λεγομενος επιστοληι· «Ἐαν γαρ τις αμαρτηι,
παρακλητον εχομεν προς τον πατερα Ἰησουν Χριστον δικαιον, και ουτος ιλασμος
εστι περι των αμαρτιων ημων»· και «ο ιλασμος» εν τηι αυτηι επιστοληι λεγομενος
«ιλασμος» ειναι «περι των αμαρτιων ημων», ομοιως δε και εν τηι προς Ῥωμαιους
«ιλαστηριον»· «Ὃν προεθετο ο θεος ιλαστηριον δια πιστεως»· ου ιλαστηριου εις τα
εσωτατα και αγια των αγιων σκια τις ετυγχανεν το χρυσουν ιλαστηριον, επικειμενον
τοις δυσι Χερουβειμ. 1.33.241 Πως δ' αν παρακλητος και ιλασμος και ιλαστηριον
χωρις δυναμεως θεου εξαφανιζουσης ημων την ασθενειαν γενεσθαι οιος τε ην,
επιρρεουσης ταις των πιστευοντων ψυχαις, υπο Ἰησου διακονουμενης, ης πρωτος
εστιν, αυτο δυναμις θεου, δι' ον ειποι τις αν· «Παντα ισχυω εν τωι ενδυναμουντι με
Χριστωι Ἰησου»; 1.33.242 ∆ιοπερ Σιμωνα μεν τον μαγον αυτον αναγορευοντα
«δυναμιν θεου την καλουμενην μεγαλην», ισμεν αμα τωι αργυριωι αυτου εις ολεθρον
και απωλειαν κεχωρηκεναι· Χριστον δε ομολο γουντες αληθως ειναι «δυναμιν
θεου», παντα τα οπου ποτε δυναμουμενα μετεχειν αυτου, καθ' ο «δυναμις» εστι,
πεπιστευκαμεν. 1.34.243 Μη παρασιωπηθητω δ' ημιν μηδε «θεου σοφια» ευλογως
τυγχανων και δια τουτο τουτ' ειναι λεγομενος. Ου γαρ εν ψιλαις φαντασιαις του
θεου και πατρος των ολων την υποστασιν εχει η σοφια αυτου κατα τα ανα λογον
τοις ανθρωπινοις εννοημασι φαντασματα. 1.34.244 Ει δε τις οιος τε εστιν ασωματον
υποστασιν ποικιλων θεωρηματων περιεχοντων τους των ολων λογους ζωσαν και
οιονει εμψυχον επινοειν, εισεται την υπερ πασαν κτισιν σοφιαν του θεου καλως περι
αυτης λεγουσαν· «Ὁ θεος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου». ∆ι' ην κτισιν
δεδυνηται και πασα κτισις υφεσταναι, ουκ ανενδοχος ουσα θειας σοφιας, καθ' ην
γεγενηται· Παντα γαρ κατα τον προφητην ∆αβιδ εν σοφιαι εποιησεν ο θεος. 1.34.245
Ἀλλα πολλα μεν μετοχηι σοφιας γεγενηται, ουκ αντιλαμβανομενα αυτης, ηι εκτισται,
σφοδρα δε ολιγα ου μονον την περι αυτων καταλαμβανει σοφιαν αλλα και περι
πολλων ετερων, Χριστου της πασης τυγχανοντος σοφιας. 1.34.246 Ἕκαστος δε των
σοφων καθ' οσον χωρει σοφιας, τοσουτον μετεχει Χριστου, καθ' ο σοφια εστιν·
ωσπερ εκαστος των δυναμιν εχοντων κρειττονα οσον ειληχε της δυναμεως,
τοσουτον Χριστου, καθ' ο δυναμις εστι, κεκοινωνηκεν. 1.34.247 Το παραπλησιον δε
και περι αγιασμου και απολυτρω σεως νοητεον· αυτος μεν γαρ αγιασμος, οθεν οι
αγιοι αγιαζον ται, ημιν ο Ἰησους γεγενηται και απολυτρωσις· εκαστος δε ημων
εκεινωι τωι αγιασμωι αγιαζεται και κατ' εκεινην την απο λυτρωσιν απολυτρουται.
1.34.248 Ἐπιστησον δε ει μη ματην το «ημιν» παρα τωι αποστολωι προσκαλειται
λεγοντι· «Ὃς εγενηθη σοφια ημιν απο θεου, δικαιοσυνη τε και αγιασμος και
απολυτρωσις»· και ει μη εν αλλοις περι του Χριστου, καθ' ο «σοφια» εστιν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

απολελυμενως ελεγετο και καθ' ο «δυναμις», οτι «Χριστος θεου δυναμις εστι και
θεου σοφια», καν υπενοησαμεν μη καθαπαξ αυτον ειναι «σοφιαν» μηδε «δυναμιν
θεου», αλλα «ημιν»· νυν δε επι μεν της «σοφιας» και «δυναμεως» προς τωι «ημιν»
και το απολυτον αναγεγραπται, επι δε του «αγιασμου» και της «απολυτρωσεως» η
αυτη αποφασις ουκ ειρηται. 1.34.249 ∆ιοπερ ορα, επει «ο αγιαζων και οι αγιαζομενοι
εξ ενος παντες», ει αυτου του ημετερου αγιασμου «αγιασμος» εστιν ο πατηρ, ωσπερ
Χριστου οντος ημετερας κεφαλης ο πατηρ αυτου εστι κεφαλη. 1.34.250 Ἀπολυτρωσις
δε ημων ο Χριστος των δια το ηιχμαλωτευσθαι απολυτρωσεως δεδεημενων· αυτου δε
την απολυτρωσιν ου ζητω του πεπειραμενου κατα παντα καθ' ομοιοτητα «χωρις
αμαρτιας» και μηδεποτε υπο των εχθρων εις αιχμαλωσιαν κεκρατημενου. 1.34.251
Ἅπαξ δε διασταλεντων του «ημιν» και του απλως, ημιν μεν και ουχ απλως του
«αγιασμου» και της «απολυτρωσεως», και ημιν δε και απλως της «σοφιας» και της
«δυναμεως», ουκ ανεξεταστον εατεον τον περι της δικαιο συνης λογον. Και οτι μεν
«ημιν» δικαιοσυνη ο Χριστος δηλον εκ του «Ὃς εγενηθη σοφια ημιν απο θεου,
δικαιοσυνη τε και αγιασμος και απολυτρωσις». 1.34.252 Ἐαν δε μη ευρισκωμεν
απλως αυτον «δικαιοσυνην», ωσπερ απλως «σοφιαν» και «δυναμιν θεου»,
βασανιστεον ει και αυτωι τωι Χριστωι ωσπερ «αγιασμος» ο πατηρ, ουτω και
«δικαιοσυνη» ο πατηρ· και γαρ ουκ αδικια παρα τωι θεωι, και δικαιος και οσιος κυριος
και εν δικαιοσυνηι τα κριματα αυτου· δικαιος δε ων δικαιως τα παντα διεπει. 1.35.253
Το δε σηναν τους απο των αιρεσεων εις το ετερον ειπειν τον δικαιον του αγαθου, μη
τρανωθεν δε παρ' αυτοις, οιηθεισι δικαιον μεν ειναι τον δημιουργον, αγαθον δε τον
του Χριστου πατερα, οιμαι μετ' εξετασεως ακριβως βασανισθεν δυνασθαι λεγεσθαι
επι του πατρος και του υιου· του μεν υιου τυγχανοντος δικαιοσυνης, ος ελαβεν
εξουσιαν κρισιν ποιειν, οτι υιος ανθρωπου εστι και κρινει την οικου μενην εν
δικαιοσυνηι του δε πατρος τους εν τηι δικαιοσυνηι του υιου παιδευθεντας μετα την
Χριστου βασιλειαν ευεργε τουντος, την «αγαθος» προσηγοριαν εργοις δειξοντος,
οταν γενηται ο θεος «τα παντα εν πασιν». 1.35.254 Και ταχα τηι αυτου δικαιοσυνηι ο
σωτηρ ευτρεπιζει τα παντα καιροις επιτηδειοις και λογωι και ταξει και κολασεσι και
τοις, ιν' ουτως ειπω, πνευματικοις αυτου ιατρικοις βοηθημασι προς το χωρησαι επι
τελει την αγαθοτητα του πατρος· ηντινα νοησας προς τον μονογενη λεγοντα «∆ιδα
σκαλε αγαθε» φησι· «Τι με λεγεις αγαθον; Ουδεις αγαθος ει μη εις ο θεος, ο πατηρ».
1.35.255 Το δ' ομοιον εν ετεροις εδειξαμεν και επι του μειζονα τινα ειναι του
δημιουργου, δημιουργον μεν εκλαβοντες τον Χριστον, μειζονα δε τουτου τον
πατερα. <Αυ>τος δη ο τα τοσαυτα τυγχανων, «ο παρακλητος», «ο ιλασμος», «το
ιλαστηριον», συμπαθησας «ταις ασθε νειαις ημων» τωι πεπειρασθαι «κατα παντα» τα
ανθρωπινα «καθ' ομοιοτητα χωρις αμαρτιας», «μεγας» εστιν «αρχιερευς», ουχ υπερ
ανθρωπων μονων αλλα και παντος λογικου την απαξ θυσιαν προσενεχθεισαν
εαυτον ανενεγκων· «χωρις γαρ θεου υπερ παντος εγευσατο θανατου», οπερ εν τισι
κειται της προς Ἑβραιους αντιγραφοις «χαριτι θεου». 1.35.256 Ειτε δε «χωρις θεου
υπερ παντος εγευσατο θανατου», ου μονον υπερ ανθρωπων απεθανεν, αλλα και
υπερ των λοιπων λογικων· ειτε «χαριτι θεου εγευσατο του υπερ παντος θανατου»,
υπερ παντων χωρις θεου απεθανε· «χαριτι γαρ θεου υπερ παντος εγευσατο
θανατου.» 1.35.257 Και γαρ ατοπον υπερ ανθρωπινων μεν αυτον φασκειν
αμαρτηματων γεγευ σθαι θανατου, ουκ ετι δε και υπερ αλλου τινος παρα τον
ανθρωπον εν αμαρτημασι γεγενημενου, οιον υπερ αστρων, ουδε των αστρων
παντως καθαρων οντων ενωπιον του θεου, ως εν τωι Ἰωβ ανεγνωμεν· «Ἄστρα δε ου
καθαρα ενωπιον αυτου», ει μη αρα υπερβολικως τουτο ειρηται. 1.35.258 ∆ια τουτο
«μεγας» εστιν «αρχιερευς», επειδηπερ παντα αποκα θιστησι τηι του πατρος βασιλειαι,
οικονομων τα εν εκαστωι των γενητων ελλιπη αναπληρωθηναι προς το χωρησαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

δοξαν πατρικην. 1.35.259 Ουτος ο αρχιερευς κατα τινα ετεραν παρα τα ειρημενα
επινοιαν «Ἰουδας» ονομαζεται, ινα οι εν κρυπτωι Ἰουδαιοι μη απο του υιου Ἰακωβ
Ἰουδα Ἰουδαιοι χρηματιζωσιν,αλλα απο τουτου, οντες αυτου αδελφοι και αινουντες
αυτον, αντιλαμβανομενοι της ελευθεριας, ην ηλευθερωνται υπ' αυτου ρυσθεντες
απο των εχθρων, αυτου τας χειρας αυτου τωι νωτωι αυτων επιθεντος και
υποταξαντος αυτους. 1.35.260 Ἀλλα και πτερνισας την αντικειμενην ενεργειαν
μονος τε ορων τον πατερα και, οτε ανθρωπος γεγενηται, Ἰακωβ εστι και Ἰσραηλ· αφ'
ου, ωσπερ γινομεθα φως, φωτος οντος του κοσμου, ουτως Ἰακωβ καλουμενου
Ἰακωβ και Ἰσραηλ ονομαζομενου Ἰσραηλ. 1.36.261 Ἔτι δε παραλαμβανει την
βασιλειαν απο βασιλεως, ον εαυτοις εβασιλευσαν οι υιοι Ἰσραηλ και † ου δια του
θεου αρξαντες αυτον και μη γνωρισαντες τωι θεωι, πολεμους τε του κυριου πολεμων
ετοιμαζει ειρηνην τωι υιωι αυτου, λαωι· ταχα δε δια τουτο «∆αβιδ» προσαγορευεται
και μετα ταυτα «ραβδος» τοις δεομενοις επιπονου και σκληροτερας αγωγης και μη
εμπαρεσχηκοσιν εαυτους τηι αγαπηι και τηι πραοτητι του πατρος. 1.36.262 ∆ια τουτο
εαν «ραβδος» καληται, εξελευσεται· ου γαρ μενει εν αυτωι, αλλ' εξω της
προηγουμενης καταστασεως ειναι δοκει. 1.36.263 Ἐξελ θων δε και γενομενος
«ραβδος» ου μενει «ραβδος», αλλα μετα την «ραβδον» «ανθος» γινεται αναβαινον,
και περας του ειναι «ραβδος» το «ανθος» αποδεικνυται τοις δια του αυτον γεγονεναι
«ραβδον» επισκοπης τετευχοσιν· επισκε ψεται γαρ ο θεος «εν ραβδωι», τωι Χριστωι,
«τας ανομιας αυτων», ων επισκεψεται. Το δε ελεος ου διασκεδασει απ' αυτου· αυτον
γαρ ελεει, οτε ους βουλεται ο υιος ελεεισθαι ο πατηρ ελεει. Ἔστι δε και μη επι των
αυτων λαμβανειν «ραβδον» αυτον γινεσθαι και «ανθος», αλλα «ραβδον» μεν τοις
δεομενοις κολασεως, «ανθος» δε τοις σωιζο μενοις· βελτιον δ' οιμαι το προτερον.
1.36.264 Πλην τουτο προσθετεον κατα τον τοπον, οτι ταχα δια το τελος, ει τινι μεν
γινεται «ραβδος», εσται παντως «ανθος», ου μην ει τινι «ανθος», εκεινωι παντως και
«ραβδος»· ει μη αρα, επει εστιν ανθος τελειοτερον του ανθους, και του ανθειν επι
των μηδεπω τελειως καρποφορουντων ονομαζο μενου, οι τελειοι το υπερ το ανθος
χωρουσι του Χριστου, οι δε ραβδου αυτου πεπειραμενοι αμα τηι ραβδωι ου της
τελειοτητος αυτου αλλα του ανθους του προ των καρπων αυτου μεταληψονται.
1.36.265 Τελευταιον προ του «λογου» ην «λιθος» ο Χριστος, αποδοκιμαζομενος υπο
των οικοδομων και «εις κεφαλην γωνιας» κατατασσομενος· επει γαρ λιθοι ζωντες
οικοδο μουνται επι θεμελιωι ετεροις λιθοις «των αποστολων και προφητων, οντος
ακρογωνιαιου αυτου Χριστου Ἰησου» του κυριου ημων, δια το ειναι αυτον μερος της
εκ «λιθων ζωντων» «εν χωραι ζωντων» οικοδομης «λιθος» προ σαγορευεται.
1.36.266 Ταυτα δε ημιν παντα ειρηται το των πολλων αποκλη ρωτικον και
αβασανιστον ελεγξαι βουλομενοις, οτι τοσουτων ονοματων εις αυτον
αναφερομενων ιστανται επι μονης της «λογος» ονομασιας, ουκ εξεταζοντες, τι
δηποτε λογος ειναι θεος εν αρχηι προς τον πατερα, δι' ου τα παντα εγενετο,
αναγεγραπται «<ο> υιος του θεου». 1.37.267 Ὥσπερ τοινυν παρα την ενεργειαν εκ
του φωτιζειν τον κοσμον, ου φως εστι, «φως κοσμου» προσαγορευεται, και παρα το
ποιειν αποτιθεσθαι την νεκρο τητα τους γνησιως αυτωι προσιοντες και
αναλαμβανειν καινοτητα ζωης ανισταμενους «αναστασις» καλειται, και παρ' ετεραν
πραξιν ποιμην και διδασκαλος και βασιλευς, βελος τε εκλεκτον και δουλος, προς
τουτοις παρακλητος και ιλασμος και ιλαστηριον, ουτως και λογος, και παν αλογον
ημων περιαιρων και κατα αληθειαν λογικους κατασκευαζων, παντα εις δοξαν θεου
πραττοντας μεχρι του εσθιειν και του πινειν, εις δοξαν θεου επιτελουντας δια τον
λογον και τα κοινοτερα και <τα> τελειοτερα του βιου εργα. 1.37.268 Ει γαρ
μετεχοντες αυτου ανισταμεθα και φωτιζο μεθα, ταχα δε και ποιμαινομεθα η
βασιλευομεθα, δηλον οτι και ενθεως λογικοι γινομεθα, τα εν ημιν αλογα και την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

νεκροτητα αφανιζοντος αυτου, καθ' ο «λογος» εστι και «αναστασις». 1.37.269
Ἐπιστησον δε ει μετεχουσι πως αυτου παντες ανθρωποι, καθ' ο λογος εστι. ∆ιοπερ
ζητεισθαι ουκ εξω των ζητουντων υπο των ευρειν αυτον προαιρουμενων διδασκει
ημας ο αποστολος, λεγων· «Μη ειπηις εν τηι καρδιαι σου· Τις αναβησεται εις τον
ουρανον; τουτ' εστι Χριστον καταγαγειν· η· Τις καταβησεται εις την αβυσσον; τουτ'
εστι Χριστον εκ νεκρων αναγαγειν. Ἀλλα τι λεγει η γραφη; Ἐγγυς σου το ρημα εστι
σφοδρα εν τωι στοματι σου και εν τηι καρδιαι σου»· ως του αυτου οντος Χριστου και
ρηματος του ζητουμενου. 1.37.270 Ἀλλα και οτε αυτος φησιν ο κυριος· «Ει μη ηλθον
και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχοσαν· νυν δε προφασιν ουκ εχουσιν περι της
αμαρτιας αυτων», ουκ αλλο νοητεον η οτι ο λογος φησιν, οις ουδεπω
συμπεπληρωται μη ειναι αμαρτιαν, τουτους δε ενοχους αυτης τυγχανειν, οι αν
μετεσχη κοτες ηδη αυτου πραττωσι παρα τας εννοιας τας εξ ων ουτος εν ημιν
συμπληρουται, και μονως ουτως αληθες το «Ει μη ηλθον και ελαλησα αυτοις,
αμαρτιαν ουκ ειχοσαν.» 1.37.271 Φερε γαρ επι Ἰησου του ορατου, ως οι πολλοι
οιησονται, τουτ' εξεταζεσθω· πως δε αληθες το μη εχειν αμαρτιαν τουτους, οις ουκ
εληλυθε; Παντες γαρ οι προ της επιδημιας του σωτηρος εσονται αμαρτιας πασης
απολελυ μενοι, επει ουκ εληλυθει ο βλεπομενος κατα σαρκα Ἰησους. 1.37.272 Ἀλλα
και παντες, οις ουδαμως ανηγγελη περι αυτου, ουχ εξουσιν αμαρτιαν, και δηλον οτι
οι μη εχοντες αμαρτιαν κρισει ουχ υποκεινται. 1.37.273 Λογος δε ο εν ανθρωποις, ου
μετεχειν ειρηκαμεν το γενος ημων, διχως λεγεται, ητοι κατα την συμπληρωσιν των
εννοιων, ητις εν παντι τωι υπερβεβηκοτι τον παιδα τυγχανει, υπεξαιρουμενων των
τερατων, η κατα την ακροτητα, ητις εν μονοις τοις τελειοις ευρισκεται. 1.37.274
Κατα μεν ουν το προ τερον το «Ει μη ηλθον και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ
ειχοσαν· νυν δε προφασιν ουκ εχουσιν περι της αμαρτιας αυτων» τα ρητα εκδεκτεον·
κατα δε το δευτερον· «Παντες οσοι προ εμου ηλθον, κλεπται εισι και ληισται, και ουκ
ηκουσεν αυτων τα προβατα». 1.37.275 Προ γαρ της τελειω σεως του λογου παντα
ψεκτα τα εν ανθρωποις, ατε ενδεη και ελλιπη, οις τελειως ουχ υπακουει τα εν ημιν
αλογα, «προ βατα» τροπικωτερον ειρημενα. Και ταχα κατα μεν το προτε ρον «ο
λογος σαρξ εγενετο», κατα δε το δευτερον «θεος ην ο λογος». 1.37.276 Τουτωι δ'
ακολουθον εστι ζητειν <ει τι> εστι μεταξυ του «ο λογος σαρξ εγενετο» και «θεος ην ο
λογος» εν τοις ανθρωπινοις ιδειν, οιον αναστοιχειουμενου του λογου απο του
γεγονεναι αυτον σαρκα και κατα βραχυ λεπτυνο μενου, εως γενηται, οπερ ην εν
αρχηι, θεος λογος ο προς τον πατερα· ου λογου την δοξαν ειδεν ο Ἰωαννης αληθως
μονο γενους ως απο πατρος. 1.38.277 ∆υναται δε και ο λογος υιος ειναι παρα το
απαγγελλειν τα κρυφια του πατρος εκεινου, αναλογον τωι καλουμενωι υιωι λογωι νου
τυγχανοντος. Ὡς γαρ ο παρ' ημιν λογος αγγελος εστι των υπο του νου ορωμενων,
ουτως ο του θεου λογος, εγνωκως τον πατερα, ουδενος των γενητων προσβαλειν
αυτωι χωρις οδηγου δυναμενου, αποκαλυπτει ον εγνω πατερα. 1.38.278 «Ουδεις γαρ
εγνω τον πατερα, ει μη ο υιος και ωι αν ο υιος αποκαλυψηι»· και καθ' ο «λογος» εστι,
«μεγαλης» τυγχανει «βουλης αγγελος» ων, ου εγενηθη «η αρχη επι του ωμου
αυτου»· εβασιλευσε γαρ δια του πεπονθεναι τον σταυρον. Ἐν δε τηι Ἀποκαλυψει επι
λευκου ιππου καθεζεσθαι λεγεται λογος πιστος και αληθινος, ως οιμαι, παριστας το
σαφες της φωνης, ο ηχειται ο ημιν επιδημων αληθειας λογος. 1.38.279 Ου του
παροντος δε καιρου δειξαι, οτι επι της φωνης πολλαχου της γραφης, εν ηι εστι τα
προκειμενα, δι' ων ωφε λουμεθα θειων μαθηματων ακροωμενοι, κειται η «ιππος»
προσηγορια. Μονον δε ενος και δευτερου υπομνηστεον, του «Ψευδης ιππος εις
σωτηριαν» και «Ουτοι εν αρμασι και ουτοι εν ιπποις, ημεις δε εν ονοματι κυριου
θεου ημων μεγαλυνθησομεθα». 1.38.280 Το δε «Ἐξηρευξατο η καρδια μου λογον
αγαθον, λεγω εγω τα εργα μου τωι βασιλει» εν τεσσαρακοστωι τεταρτωι ψαλμωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

αναγεγραμμενον, συνεχεστατα υπο των πολλων φερομενον ως νενοημενον, ημιν
ουκ αβασανιστον εατεον. Ἔστω γαρ τον πατερα ταυτα λεγειν. 1.38.281 Τις ουν η
καρδια αυτου, ινα ακολουθως τηι καρδιαι «ο αγαθος λογος» φανηι; Ει γαρ ο «λογος»
ου δειται διηγησεως, ως εκεινοι υπολαμβανουσι, δηλον οτι ουδ' η «καρδια»· οπερ
εστιν ατοπωτατον, νομιζειν την καρδιαν ομοιως τηι εν <τωι> ημετερωι σωματι ειναι
μερος του θεου. 1.38.282 Ἀλλ' υπομνη στεον αυτους οτι ωσπερ χειρ και βραχιων και
δακτυλος ονο μαζεται θεου, ουκ ερειδοντων ημων την διανοιαν εις ψιλην την λεξιν,
αλλ' εξεταζοντων πως ταυτα υγιως εκλαμβανειν και αξιως θεου δει, ουτως και την
καρδιαν του θεου την νοητικην αυτου και προθετικην περι των ολων δυναμιν
εκληπτεον, τον δε «Λογον» των εν εκεινηι το απαγγελτικον. 1.38.283 Τις δε
απαγγελλει την βουλην του πατρος τοις των γενητων αξιοις και παρ' αυτους
γεγενημενος η ο σωτηρ; Ταχα δε και ου ματην το «εξηρευξατο»· μυρια γαρ ετερα
εδυνατο λεγεσθαι αντι του «εξηρευξατο»· «προ εβαλεν η καρδια μου λογον αγαθον»,
«ελαλησεν η καρδια μου λογον αγαθον»· αλλα μηποτε ωσπερ πνευματος τινος
αποκρυπτου εις φανερον προοδος εστιν η ερυγη του ερευγο μενου, οιονει δια τουτου
αναπνεοντος, ουτω τα της αληθειας θεωρηματα ου συνεχων ο πατηρ ερευγεται και
ποιει τον τυπον αυτων εν τωι λογωι, και δια τουτο «εικονι» καλουμενωι «του αορατου
θεου». Και ταυτα μεν, ινα συμπεριφερομενοι τηι των πολλων εκδοχηι παραδεξωμεθα
απο του πατρος λεγεσθαι το «Ἐξηρευξατο η καρδια μου λογον αγαθον.» 1.39.284 Ου
παντη δε αυτοις παραχωρητεον ως ομολογουμενως ταυτα απαγγελλοντος του θεου.
∆ια τι γαρ ουχι ο προφητης εσται λεγων, πληρωθεις του πνευματος και
προφερομενος λογον αγαθον περι προφητειας της περι Χριστου, συνεχειν αυτον ου
δυναμενος, το «Ἐξηρευξατο η καρδια μου λογον αγαθον, λεγω εγω τα εργα μου τωι
βασι λει· η γλωσσα μου καλαμος γραμματεως οξυγραφου· ωραιος καλλει παρα τους
υιους των ανθρωπων»· ειτα προς αυτον τον Χριστον· «Ἐξεχυθη η χαρις εν χειλεσι
σου»; 1.39.285 Πως γαρ, ει ο πατηρ ταυτ' ελεγεν, επεφερετο τωι «Ἐξεχυθη η χαρις εν
χειλεσι σου» το «∆ια τουτο ευλογησε σε ο θεος εις τον αιωνα» και μετ' ολιγα «∆ια
τουτο εχρισε σε ο θεος, ο θεος σου, ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου»;
1.39.286 Ἀνθυπενεγκοι δε τις βουλομενος εκ του πατρος τα εν τωι ψαλμωι
απαγγελλεσθαι το «Ἄκουσον, θυγατερ, και ιδε και κλινον το ους σου, και επιλαθου
του λαου σου και του οικου του πατρος σου»· ου γαρ ο προφητης προς την εκκλησιαν
ερει το «Ἄκουσον, θυγατερ». 1.39.287 Ου χαλεπον δε δειξαι και απο ετερων ψαλμων,
οτι προσωπων γινονται επι πλειον εναλλαγαι, ωστε και ενθαδε δυνασθαι απο του
«Ἄκουσον, θυγατερ» τον πατερα λεγειν. 1.39.288 Παραθετεον δη εις την περι του
λογου εξετασιν και το «Τωι λογωι του κυριου οι ουρανοι εστερεωθησαν, και τωι
πνευματι αυτου πασα η δυναμις αυτων»· απερ τινες ηγουνται επι του σωτηρος και
του αγιου τασσεσθαι πνευματος, δυνα μενα δηλουν το λογωι θεου τους ουρανους
εστερεωσθαι, ως ει λεγοιμεν λογωι αρχιτεκτονικωι την οικιαν και λογωι ναυ πηγικωι
την ναυν γεγονεναι, ουτως ουν λογωι θεου τους ουρανους, θειοτερου τυγχανοντας
σωματος και δια τουτο καλουμενου «στερεου», ουκ εχοντος το επιπολυ ρευστον και
ευδιαλυτον των λοιπων και κατωτερω, εστερεωσθαι και δια το διαφορον εσχηκεναι
εξαιρετως τωι θειωι λογωι. 1.39.289 Ἐπει ουν προκειται το «Ἐν αρχηι ην ο λογος»
σαφως ιδειν, «αρχη» δε μετα μαρτυριων των εκ των παροιμιων αποδεδοται ειρησθαι
η σοφια, και εστι προεπι νοουμενη η σοφια του αυτην απαγγελλοντος λογου,
νοητεον τον λογον εν τηι αρχηι, τουτ' εστι τηι σοφιαι, αει ειναι· οντα δε εν τηι σοφιαι,
καλουμενηι «αρχηι», μη κωλυεσθαι ειναι «προς τον θεον», και αυτον θεον
τυγχανοντα, και ου γυμνως ειναι αυτον «προς τον θεον», αλλα οντα «εν τηι αρχηι»,
τηι σοφιαι, ειναι «προς τον θεον». 1.39.290 Ἐπιφερει γουν και φησιν· «Ουτος ην εν
αρχηι προς τον θεον»· εδυνατο γαρ ειρηκεναι· «Ουτος ην προς τον θεον»· αλλ' ωσπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

«ην εν αρχηι», ουτως και «προς τον θεον» «εν αρχηι ην». Και «παντα δι' αυτου
εγενετο» οντος «εν τηι αρχηι»· «παντα» γαρ «εν σοφιαι» ο θεος κατα τον ∆αβιδ
εποιησε. 1.39.291 Και ετι εις το παραδεξασθαι τον λογον ιδιαν περιγρα φην εχοντα,
οιον τυγχανοντα ζην καθ' εαυτον, λεκτεον και περι δυναμεων, ου μονον δυναμεως·
«Ταδε γαρ λεγει κυριος των δυναμεων» πολλαχου κειται, λογικων τινων θειων
ζυων δυναμεων ονομαζομενων, ων η ανωτερω και κρειττων Χριστος ην, ου μονον
σοφια θεου αλλα και δυναμις προσαγο ρευομενος. 1.39.292 Ὥσπερ ουν δυναμεις
θεου πλειονες εισιν, ων εκαστη κατα περιγραφην, ων διαφερει ο σωτηρ, ουτως και
λογος–ει και ο παρ' ημιν ουκ εστι κατα περιγραφην εκτος ημων–νοηθησεται ο
Χριστος δια τα προεξητασμενα, εν αρχηι, τηι σοφιαι, την υποστασιν εχων. Ταυτα ημιν
επι του παροντος αρκεσει εις το «Ἐν αρχηι ην ο λογος.» 2.t.1 ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ
ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ Βʹ 2.1.n Και ο λογος ην προς τον θεον,
και θεος ην ο λογος. 2.1.1 Αυταρκως κατα την παρουσαν δυναμιν, ιερε αδελφε
Ἀμβροσιε και κατα το ευαγγελιον μεμορφωμενε, εν τοις προ τουτων διαλαβοντες τι
εστιν ευαγγελιον και τις η αρχη, εν ηι ην ο λογος, τις τε ο λογος ο εν αρχηι,
ακολουθως νυν επισκο πουμεν πως «ο λογος ην προς τον θεον». 2.1.2 Χρησιμον
τοινυν συναγαγειν εις τουτο λογον αναγεγραμ μενον γεγονεναι προς τινας, οιον
«λογος κυριου, ος εγενηθη προς Ὠσηε, τον του Βεηρει» και «ο λογος ο γενομενος
προς Ἡσαΐαν, υιον Ἀμως, περι της Ἰουδαιας και περιἹερουσαλημ» και «ο λογος ο
γενομενος προς Ἱερεμιαν περι της αβροχιας». 2.1.3 Πως ουν λογος κυριου εγενηθη
προς Ὠσηε, και ο λογος εστιν ο γενομενος προς Ἡσαΐαν, υιον Ἀμως, και παλιν «ο
λογος προς Ἱερεμιαν περι της αβροχιας», επισκοπητεον, ιν' ως παρακειμενον
ευρεθηναι δυνηθηι, πως «ο λογος ην προς τον θεον». 2.1.4 Ὁ μεν ουν πολυς
απλουστερον εκληψεται τα περι των προφητων ειρημενα ως λογου κυριου η του
λογου γενομενου προς αυτους. Μηποτε δε, ως φαμεν τονδε τινα προς τονδε
γινεσθαι, ουτως ο νυν θεολογουμενος «υιος λογος» εγενηθη προς Ὠσηε, αποσταλεις
υπο του πατρος προς αυτον· κατα μεν την ιστοριαν προς τον υιον του Βεηρει,
προφητην Ὠσηε, κατα δε μυστικον λογον προς τον σωιζομενον–Ὠσηε γαρ
ερμηνευεται «σωιζομενος»–υιον Βεηρει, ος ερμηνευεται «φρεατα»· πηγης γαρ εκ
βαθους αναβλυστανουσης, σοφιας θεου, εκαστος των σωιζομενων υιος γινεται. 2.1.5
Και ουδεν θαυμαστον ουτως υιον φρεατων ειναι τον αγιον, απο των
ανδραγαθηματων πολλαχου υιον ονομαζομενον, παρα μεν το λαμπειν αυτου «τα
εργα εμπροσθεν των ανθρωπων» φωτος, παρα δε το εχειν την «ειρηνην του θεου
την υπερε χουσαν παντα νουν» ειρηνης· ετι δε δια την απο της σοφιας ωφελειαν,
«τεκνον σοφιας»· «εδικαιωθη, γαρ φησιν, η σοφια απο των τεκνων αυτης». 2.1.6
Ουτως ουν ο παντα ερευνων θειωι πνευματι και τα βαθη του θεου, ωστε απο
φθεγξασθαι αυτον· «Ὦ βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως θεου», δυναται ειναι
«φρεατων υιος», προς ον ο λογος του κυριου γινεται. 2.1.7 Ὁμοιως λογος και προς
Ἡσαΐαν ερχεται, διδασκων τα εν εσχαταις ημεραις απαντη σομενα τηι Ἰουδαιαι και
Ἱερουσαλημ· ωσαυτως δε και προς Ἱερεμιαν θειωι μετεωρισμωι επαρθεντα·
ερμηνευεται γαρ «μετεωρισμος Ἰαω». 2.1.8 Ἀλλα προς μεν τους ανθρωπους
προτερον ου χωρουντας την του υιου του θεου, λογου τυγχανοντος, επιδημιαν ο
λογος γινεται· «προς δε τον θεον» ου γινεται, ως προτερον ουκ ων προς αυτον, παρα
δε το αει συνειναι τωι πατρι λεγεται· «Και ο λογος ην προς τον θεον»· ου γαρ
«Ἐγενετο προς τον θεον». 2.1.9 Και ταυτον ρημα το «ην» του λογου κατηγορειται,
οτε «εν αρχηι ην» και οτε «προς τον θεον ην», ουτε της αρχης χωριζομενος ουτε του
πατρος απολειπομενος, και παλιν ουτε απο του μη ειναι «εν αρχηι» γινομενος «εν
αρχηι» ουτε απο του μη τυγχανειν «προς τον θεον» επι το «προς τον θεον» ειναι
γινομενος· προ γαρ παντος χρονου και αιωνος «εν αρχηι ην ο λογος», και «ο λογος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

ην προς τον θεον». 2.1.10 Ἐπει τοινυν εις ευρεσιν του «Και ο λογος ην προς <τον>
θεον» παρεθεμεθα λεξεις προφητικας, πως εγενετο προς Ὠσηε και Ἡσαΐαν και
Ἱερεμιαν, παρετηρησαμεν τε ου την τυχουσαν διαφοραν του «εγενηθη» και
«εγενετο» προς το «ην», προσθησομεν, οτι εν μεν τωι προς τους προφητας γινεσθαι
φωτιζει τους προφητας τωι φωτι της γνωσεως, ποιων αυτους ατε εμπροσθεν
βλεποντας οραν, α προ αυτου ου κατενοουν· προς δε τον θεον † το «θεος» εστι
τυγχανων απο του ειναι προς αυτον. 2.1.11 Και ταχα τοιαυτην τινα ταξιν ο Ἰωαννης
εν τωι λογωι ιδων ου προεταξε το «Θεος ην ο λογος» του «Ὁ λογος ην προς τον
θεον», οσον επι ταις αποφασεσιν ουδεν αν κωλυ θεντος του ειρμου προς το καθ'
αυτο ιδειν εκαστου των αξιωματων την δυναμιν· εν γαρ αξιωμα το «Ἐν αρχηι ην ο
λογος» και δευτερον το «Ὁ λογος ην προς τον θεον» και εξης «και θεος ην ο λογος».
2.1.12 Ἀλλ' επει ταχα ταξιν τινα δηλοι το πρωτον τεταχθαι το «εν αρχηι ην ο λογος»
κατα το ουτως εξης το «και ο λογος ην προς τον θεον» και τριτον το «και θεος ην ο
λογος», δια τουτο, ινα δυνηθηι απο του «προς τον θεον» ειναι ο λογος νοηθηναι
γινομενος θεος, λεγεται· «Και ο λογος ην προς τον θεον», επειτα· «Και θεος ην ο
λογος.» 2.2.13 Πανυ δε παρατετηρημενως και ουχ ως ελληνι κην ακριβολογιαν ουκ
επισταμενος ο Ἰωαννης οπου μεν τοις αρθροις εχρησατο οπου δε ταυτα
απεσιωπησεν, επι μεν του λογου προστιθεις το «ο», επι δε της θεος προσηγοριας
οπου μεν τιθεις οπου δε αιρων. 2.2.14 Τιθησιν μεν γαρ το αρθρον, οτε η «θεος»
ονομασια επι του αγενητου τασσεται των ολων αιτιου, σιωπαι δε αυτο, οτε ο λογος
«θεος» ονομαζεται. Ὡς δε διαφερει κατα τουτους τους τοπους «ο θεος» και «θεος»,
ουτως μηποτε διαφερηι «ο λογος» και «λογος». 2.2.15 Ὃν τροπον γαρ ο επι πασι θεος
«ο θεος» και ουχ απλως «θεος», ουτως η πηγη του εν εκαστωι των λογικων λογου «ο
λογος», του εν εκαστωι λογου ουκ αν κυριως ομοιως τωι πρωτωι ονομασθεντος και
λεχθεντος «ο λογος». 2.2.16 Και το πολλους φιλοθεους ειναι ευχομενους ταρασσον,
ευλαβουμενους δυο αναγορευσαι θεους και παρα τουτο περι πιπτοντας ψευδεσι και
ασεβεσι δογμασιν, ητοι αρνουμενους ιδιοτητα υιου ετεραν παρα την του πατρος
ομολογουντας θεον ειναι τον μεχρι ονοματος παρ' αυτοις «υιον» προσαγο
ρευομενον, η αρνουμενους την θεοτητα του υιου τιθεντας δε αυτου την ιδιοτητα και
την ουσιαν κατα περιγραφην τυγχα νουσαν ετεραν του πατρος, εντευθεν λυεσθαι
δυναται· 2.2.17 Λε κτεον γαρ αυτοις, οτι τοτε μεν αυτοθεος ο θεος εστι, διοπερ και ο
σωτηρ φησιν εν τηι προς τον πατερα ευχηι· «Ἵνα γινω σκωσι σε τον μονον αληθινον
θεον»· παν δε το παρα το αυτοθεος μετοχηι της εκεινου θεοτητος θεοποιουμενον ουχ
«ο θεος» αλλα «θεος» κυριωτερον αν λεγοιτο, ου παντως «ο πρωτοτοκος πασης
κτισεως», ατε πρωτος τωι προς τον θεον ειναι σπασας της θεοτητος εις εαυτον, εστι
τιμιωτερος, τοις λοιποις παρ' αυτον θεοις–ων ο θεος θεος εστι κατα το λεγομενον·
«Θεος θεων κυριος ελαλησε, και εκαλεσε την γην»–διακονησας το γενεσθαι θεοις,
απο του θεου αρυσα<μενος> εις το θεοποιηθηναι αυτους, αφθονως κακει νοις κατα
την αυτου χρηστοτητα μεταδιδους. 2.2.18 Ἀληθινος ουν θεος ο θεος, οι δε κατ'
εκεινον μορφου μενοι θεοι ως εικονες πρωτοτυπου· αλλα παλιν των πλειονων
εικονων η αρχετυπος εικων ο προς τον θεον εστι λογος, ος «εν αρχηι» ην, τωι ειναι
«προς τον θεον» αει μενων «θεος», ουκ αν δ' αυτο εσχηκως ει μη προς θεον ην, και
ουκ αν μεινας θεος, ει μη παρεμενε τηι αδιαλειπτωι θεαι του πατρικου βαθους. 2.3.19
Ἀλλ' επει εικος προσκοψειν τινας τοις ειρημενοις, ενος μεν αληθινου θεου του
πατρος απαγγελλο μενου παρα δε τον αληθινον θεον θεων πλειονων τηι μετοχηι του
θεου γινομενων, ευλαβουμενους την του πασαν κτισιν υπερεχοντος δοξαν εξισωσαι
τοις λοιποις της «θεος» προσηγοριας τυγχανουσι, προς τηι αποδεδομενηι διαφοραι,
καθ' ην εφασκομεν πασι τοις λοιποις θεοις διακονον ειναι της θεοτητος τον θεον
λογον, και ταυτην παραστατεον. 2.3.20 Ὁ γαρ εν εκαστωι λογος των λογικων τουτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

τον λογον εχει προς τον εν αρχηι λογον προς τον θεον οντα λογον θεον, ον ο θεος
λογος προς τον θεον· ως γαρ αυτοθεος και αληθινος θεος ο πατηρ προς εικονα και
εικονας της εικονος, –διο και «κατ' εικονα» λεγονται ειναι οι ανθρωποι, ουκ
«εικονες»– ουτως ο αυτολογος προς τον εν εκαστωι λογον. Ἀμφοτερα γαρ πηγης εχει
χωραν, ο μεν πατηρ θεοτητος, ο δε υιος λογου. 2.3.21 Ὥσπερ ουν θεοι πολλοι αλλ'
ημιν «εις θεος, ο πατηρ», και πολλοι κυριοι αλλ' ημιν «εις κυριος, Ἰησους Χριστος»,
ουτως πολλοι λογοι αλλ' ημιν ευχομεθα οπως υπαρξηι ο εν αρχηι λογος ο προς τον
θεον ων, ο θεος λογος. 2.3.22 Ὃς γαρ ου χωρει τουτον τον λογον, τον εν αρχηι προς
τον θεον, ητοι αυτωι γενομενωι σαρκι προσεξει, η μεθεξει των μετεσχηκοτων τινος
τουτου του λογου, η αποπεσων του μετεχειν του μετεσχηκοτος εν παντη αλλοτριωι
του λογου <λογωι> εσται καλουμενωι. 2.3.23 Σαφες δε εσται το ειρημενον εκ
παραδειγματων των περι του θεου και του θεου λογου και θεων ητοι μετεχοντων
θεου η λεγομενων μεν ουδαμως δε οντων θεων, και παλιν λογου θεου και λογου
γενομενου σαρκος και λογων ητοι μετεχοντων πως του λογου, λογων δευτερων η
τριτων παρα τον προ παντων, νομιζομενων μεν λογων ουκ οντων δε αληθως λογων
αλλ', ιν' ουτως ειπω, ολον τουτο αλογων λογων, ωσπερ και επι των λεγομενων μεν,
ουκ οντων δε θεων ταξαι τις αν αντι του αλογων λογων το ου θεων θεων. 2.3.24 Ὁ
μεν ουν θεος των ολων της εκλογης εστι θεος, και πολυ μαλλον του της εκλογης
σωτηρος· επειτα των αληθως θεων εστι θεος, και απαξαπλως ζωντων και ου νεκρων
εστι θεος. Ὁ δε θεος λογος ταχα των εν αυτωι ισταντων το παν και των πατερα αυτον
νομιζοντων εστιν θεος. 2.3.25 Ἥλιος δε και σεληνη και αστερες, ως τινες των προ
ημων διηγησαντο, απενεμηθησαν τοις μη αξιοις επιγρα φεσθαι τον θεον των θεων
θεον αυτων ειναι. Ουτω δε εξεδε ξαντο κινηθεντες εκ των εν τωι ∆ευτερονομιωι τον
τροπον τουτον εχοντων· «Μη αναβλεψας εις τον ουρανον και ιδων τον ηλιον και
την σεληνην και παντα τον κοσμον του ουρα νου, πλανηθεις προσκυνησηις αυτοις
και λατρευσηις αυτοις, α απενειμεν αυτα κυριος ο θεος σου πασι τοις εθνεσιν. Ὑμιν
δε ουχ ουτως εδωκε κυριος ο θεος σου.» 2.3.26 Πως γαρ απενειμε πασι τοις εθνεσιν
ηλιον και σεληνην και παντα τον κοσμον του ουρανου ο θεος, ουχ ουτως δεδωκως
αυτα τωι Ἰσραηλ; τωι τους μη δυναμενους επι την νοητην αναδρα μειν φυσιν, δι'
αισθητων θεων κινουμενους περι θεοτητος, αγαπητως καν εν τουτοις ιστασθαι και
μη πιπτειν επι ειδωλα και δαιμονια. 2.3.27 Ουκουν οι μεν θεον εχουσι τον των ολων
θεον, οι δε παρα τουτους δευτεροι ισταμενοι ετι τον υιον του θεου τον Χριστον
αυτου· και τριτοι οι τον ηλιον και την σεληνην και παντα τον κοσμον του ουρανου,
απο θεου μεν πλανηθεντες, πλην πλανην πολλωι διαφερουσαν και κρειττονα των
καλουντων θεους εργα χειρων ανθρωπων, χρυσον και αργυρον, τεχνης εμμελετη
ματα. Τελευταιοι δε εισιν οι λεγομενοις μεν θεοις ανακει μενοι ουδαμως δε ουσιν
θεοις. 2.3.28 Ουτω τοινυν οι μεν τινες μετεχουσιν αυτου του «εν αρχηι» λογου και
«προς τον θεον» λογου και «θεου» λογου, ωσπερ Ὠσηε και Ἡσαΐας και Ἱερεμιας και
ει τιςετερος τοιουτον εαυτον παρεστησεν, ως «τον λογον κυριου» η «τον λογον»
γενεσθαι προς αυτον. 2.3.29 Ἕτεροι δε οι μηδεν ειδοτες «ει μη Ἰησουν Χριστον και
τουτον εσταυρωμενον», τον γενομενον σαρκα λογον το παν νομισαντες ειναι του
λογου, Χριστον κατα σαρκα μονον γινωσκουσι· τοιουτον δε εστι το πληθος των
πεπιστευ κεναι νομιζομενων. 2.3.30 Και τριτοι λογοις μετεχουσι τι του λογου ως
παντα υπερεχουσι λογον προσεσχηκασι, και μηποτε ουτοι εισιν οι μετερχομενοι τας
ευδοκιμουσας και διαφερουσας εν φιλοσοφιαι παρ' Ἕλλησιν αιρεσεις. 2.3.31 Τεταρτοι
δε παρα τουτους οι πεπιστευκοτες λογοις παντη διεφθοροσι και αθεοις, την εναργη
και σχεδον αισθητην προνοιαν αναιρουσι και αλλο τι τελος παρα το καλον απο
δεχομενοις. 2.3.32 Ει και εδοξαμεν δε παρεκβεβηκεναι, οιμαι δ' οτι παρα κειμενως
υπερ του σαφως ιδειν τεσσαρα ταγματα κατα το «θεος» ονομα και τεσσαρα κατα το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

«λογος» τουτο πεποιη καμεν. Ἦν γαρ «ο θεος» και «θεος», ειτα «θεοι» διχως, ων του
κρειττονος ταγματος υπερεχει ο «θεος λογος» υπερεχομενος υπο του των ολων
«θεου». Και παλιν ην «ο λογος», ταχα δε και «λογος», ομοιως τωι «ο θεος» και
«θεος», και «οι λογοι» διχως. Οικειοι τε ανθρωποι οι μεν τωι πατρι, μεριδες οντες
αυτου· και τουτοις παρακειμενοι, ους νυν σαφεστερον ο λογος ημιν παριστησιν, οι
επι τον σωτηρα φθασαντες και το παν εν αυτωι ισταντες. Και τριτοι οι προειρημενοι,
ηλιον και σεληνην και αστερας νομιζοντες θεους και εν αυτοις ισταμενοι. Ἐπι πασι
δε και εν τηι κατω χωραι οι τοις αψυχοις και νεκροις ειδωλοις εκκειμενοι. 2.3.33 Το δε
αναλογον και επι των κατα τον λογον ευρισκομεν. Οι μεν γαρ αυτωι τωι λογωι
κεκοσμηνται· οι δε παρακειμενωι τινι αυτωι και δοκουντι ειναι αυτωι τωι πρωτωι
λογωι, οι μηδεν ειδοτες «ει μη Ἰησουν Χριστον και τουτον εσταυρωμενον», οι τον
λογον σαρκα ορωντες· και τριτοι, ους προ βραχεος ειρηκαμεν. Τι δε δει λεγειν περι
των νομιζομενων μεν εν λογωι τυγχανειν, αποπεπτωκοτων δε ου μονον αυτου του
καλου αλλα και των ιχνεων των μετεχοντων αυτου; 2.4.n Ουτος ην εν αρχηι προς
τον θεον. 2.4.34 ∆ια των προειρημενων τριων προτασεων ταγ ματα τρια διδαξας
ημας ο ευαγγελιστης συγκεφαλαιουται τα τρια εις εν, λεγων το «Ουτος ην εν αρχηι
προς τον θεον». 2.4.35 Πρωτον δε των τριων μεμαθηκαμεν, εν τινι ην ο λογος, οτι
«εν αρχηι», και προς τινα ουτος ην, οτι «προς τον θεον», και τις ο λογος ην, οτι
«θεος». Οιονει ουν δεικνυς τον προειρημενον θεον λογον δια του «ουτος», και
συναγων εις τεταρτην προτασιν το τε «Ἐν αρχηι ην ο λογος» και το «Ὁ λογος ην
προς τον θεον, και θεος ην ο λογος» φησιν· «Ουτος ην εν αρχηι προς τον θεον.» 2.4.36
∆υναται μεντοι γε το της αρχης ονομα λαμβανεσθαι και επι της του κοσμου αρχης,
μανθανοντων ημων δια των λεγομενων οτι πρεσβυτερος ο λογος των απ' αρχης
γενομενων ην. Ει γαρ «εν αρχηι εποιησεν ο θεος τον ουρανον και την γην», το δε «εν
αρχηι ην» σαφως πρεσβυτερον εστι του εν αρχηι πεποιημενου, ου μονον στερεωματος
και ξηρας, αλλα ουρανου και γης πρεσβυτερος εστιν ο λογος. 2.4.37 Ταχα δε ουκ
ατοπως τις ζητησαι αν δια τι ουκ ειρηται· «Ἐν αρχηι ην ο λογος» του θεου «και ο
λογος» του θεου «ην προς τον θεον και θεος ην ο λογος» του θεου. Ἀκολουθον δε
εστιν τον ζητουντα, τι δηποτε ου γεγραπται· «Ἐν αρχηι ο λογος του θεου», και τα
εξης, πλειονας αποφαινεσθαι λογους και ταχα ετερογενεις ων ο μεν τις του θεου
λογος, ετε ρος δε φερε ειπειν αγγελων λογος, και αλλος ανθρωπων, και ουτως επι
των λοιπων λογων. 2.4.38 Ει δε λογος, ταχα και «σοφια» και «δικαιοσυνη». Ἄτοπον
δε πλειονας φασκειν της «λογος» προσηγοριας κυριως τυγχανειν και της «σοφια»
και της «δικαιοσυνη». Και πληχθησομεθα προς το μη δειν ζητειν πλειονας λογους
και σοφιας και δικαιοσυνας, κυριως ουτως ονομαζομενα, απο της αληθειας. 2.4.39
Πας γαρ οστισουν ομολογησαι αν μιαν ειναι την αληθειαν· ου γαρ και επ' αυτης
τολμησαι <αν> τις λεγειν ετεραν ειναι την του θεου αληθειαν και ετεραν την των
αγγελων και αλλην την των ανθρωπων· εν γαρ τηι φυσει των οντων μια η περι
εκαστου αληθεια. 2.4.40 Ει δε αληθεια μια, δηλον οτι και η κατασκευη αυτης και η
αποδειξις σοφια τυγχανουσα μια ευλογως αν νοοιτο, πασης της νομιζομενης σοφιας
ου κρατουσης της αληθειας ουδε σοφιας αν υγιως χρηματιζουσης. Ει δ' αληθεια μια
και σοφια μια, και λογος ο απαγγελλων την αληθειαν και την σοφιαν απλων και
φανερων εις τους χωρητικους εις αν τυγχανοι. 2.4.41 Και ουχι ταυτα φαμεν
αρνουμενοι την αληθειαν και την σοφιαν και τον λογον ειναι του θεου, αλλα
δεικνυντες το χρησιμον του σεσιωπησθαι «του θεου», και μη αναγεγραφθαι· «Ἐν
αρχηι ην ο λογος του θεου.» 2.5.42 Ὁ αυτος δε Ἰωαννης εν τηι Ἀποκαλυψει και
μετατης προσθηκης αυτον ονομαζει της «θεου» λεγων· «Και ειδον ουρανον <τον>
ανεωιγμενον· και ιδου ιππος λευκος και ο καθημενος επ' αυτον καλουμενος πιστος
και αληθινος, και εν δικαιοσυνηι κρινει και πολεμει· οι δε οφθαλμοι αυτου ως φλοξ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

πυρος, και επι την κεφαλην αυτου διαδηματα πολλα· εχων ονομα γεγραμμενον, ο
ουδεις οιδεν ει μη αυτος, και περιβεβλημενος ιματιον ρεραντισμενον αιματι, και
εκεκλητο το ονομα αυτου «λογος του θεου». Και τα στρατευματα αυτου εν τωι
ουρανωι ηκολουθει αυτωι επι ιπποις λευκοις ενδεδυμενοις βυσσινον καθαρον. Και εκ
του στοματος αυτου εκπορευεται ρομφαια οξεια, ινα εν αυτηι παταξηι τα εθνη, και
αυτος ποιμανει αυτους εν ραβδωι σιδηραι· και αυτος πατει την ληνον του οινου της
οργης του θυμου του θεου του παντοκρατορος. Και εχει επι το ιματιον και επι τον
μηρον αυτου ονομα γεγραμμενον· Ὁ βασιλευς βασιλεων και κυριος κυριων». 2.5.43
Ἀναγκαιως δε και απολυτως ειρηται και «λογος» και μετα προσθηκης «λογος του
θεου»· ων ει το ετερον σεσιω πητο, αφορμας αν ειχομεν του παρεκδεξασθαι και
αποπεσειν της περι του λογου αληθειας. Ει γαρ «λογος» μεν αναγε γραπτο «λογος δε
θεου» μη ειρητο, ου σαφως εμανθανομεν, οτι ουτος ο λογος «λογος του θεου» εστι.
2.5.44 Παλιν τ' αυ ει «λογος μεν θεου» προσηγορευτο, «λογος» δε απολυτως ουκ
ειρητο, καν πολλους λογους αναπλασσοντες κατα την προς εκαστον των λογικων
σχεσιν ματην αν πολλους κυριως ουτως ονομαζομενους παρεδεξαμεθα. 2.5.45
Καλως μεντοι γε διαγραφων τα περι του λογου του θεου εν τηι Ἀποκαλυψει ο
αποστολος και ο ευαγγελιστης, ηδη δε και δια της Ἀποκαλυψεως και προφητης, φησι
τον του θεου λογον εωρακεναι εν ανεωιγοτι τωι ουρανωι εφ' ιππωι λευκωι οχουμενον.
2.5.46 Τι δε αινιττεται το ανεωιχθαι τον ουρανον και ο λευκος ιππος και το επ' αυτου
καθεζεσθαι τον καλουμενον του θεου λογον, προς τωι ειναι θεου λογον και πιστον
και αληθινον και εν δικαιοσυνηι κρινοντα και πολε μουντα λεγομενον,
κατανοητεον, ινα ετι μαλλον προβι βασθωμεν τωι εκλαβειν τα περι «του λογου του
θεου». 2.5.47 Κεκλεισθαι δε ηγουμαι τον ουρανον τοις ασεβεσι και την εικονα του
χοικου φερουσιν, ανεωιχθαι δε τοις δικαιοις και κεκοσμημενοις τηι του επουρανιου
εικονι· τοις μεν γαρ, ατε κατω τυγχανουσι και εν σαρκι ετι υπαρχουσιν, αποκε
κλεισται τα κρειττονα ου συνιεναι αυτα ουδε το καλλος αυτων δυναμενοις, επει μη
βουλονται κατανοειν συγκυπτοντες και μη επιδιδοντες αυτους εις το ανακυπτειν·
τοις δε διαφερουσιν, ατε το πολιτευμα εχουσιν εν ουρανοις, τα ουρανια τηι κλειδι
του ∆αβιδ ανεωιγε θεωρουμενα, του θειου λογου ανοιγοντος αυτα και σαφηνιζοντος
δια του οχεισθαι ιππωι, φωναις τα σημαινομενα απαγγελλουσαις, λευκωι δια το
φανερον και το λευκον και φωτεινον της γνωσεως. 2.6.48 Καθεζεται δε επι τον
λευκον ιππον ο καλουμενος «πιστος», ιδρυμενος βεβαιωτερον και, ιν' ουτως ειπω,
βασιλικωτερον εν φωναις ανατραπηναι μη δυναμεναις, παντος ιππου οξυτερον και
ταχιον τρεχουσαις και παρευδοκιμουσαις εν τηι φοραι παντα τον ανταγωνιστην
υποκριτην λογου νομι ζομενον λογον και αληθειας δοκουσαν αληθειαν. 2.6.49
Καλειται δε «πιστος» ο επι του λευκου ιππου ου δια το πιστευειν οσον δια το
πιστευτος ειναι, τουτεστι, του πιστευεσθαι αξιος· κυριος γαρ κατα τον Μωσεα πιστος
και αληθινος· και αληθινος γαρ προς αντιδιαστολην σκιας και τυπου και εικονος,
επει τοιουτος ο εν τωι ανεωιγοτι ουρανωι λογος· ο γαρ επι γης ου τοιουτος οποιος ο εν
ουρανωι, ατε γενομενος σαρξ και δια σκιας και τυπων και εικονων λαλουμενος.
2.6.50 Τα δε πληθη των πεπιστευκεναι νομιζο μενων τηι σκιαι του λογου και ουχι τωι
αληθινωι λογωι θεου εν τωι ανεωιγοτι ουρανωι τυγχανοντι μαθητευεται. ∆ιοπερ ο Ἱερε
μιας φησι· «Πνευμα προσωπου ημων Χριστος κυριος, ου ειπομεν· εν τηι σκιαι αυτου
ζησομεθα εν τοις εθνεσιν». 2.6.51 Ουτος δη ο λογος του θεου ο πιστος καλουμενος
και αληθινος καλειται και εν δικαιοσυνηι κρινει και πολεμει, τηι αυτοδικαιοσυνηι και
αυτοκρισει το κατ' αξιαν εκαστου των οντων απονεμειν απο θεου δυνασθαι λαβων
και κρινειν. 2.6.52 Ουδεις γαρ των μετεχοντων δικαιοσυνης και της του κρινειν λαον
δυναμεως ουτω παντη εναπομαξασθαι εαυτου τηι ψυχηι δυνησεται τους της
δικαιοσυνης τυπους και του κρινειν, ωστε εν μηδενι αποδειν της αυτοδικαιοσυνης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

και της αυτο κρισεως, ως ουδε ο γραφων εικονα οιος τε εσται μεταδουναι παντων
των του γραφομενου ιδιωματων τηι γραφηι. 2.6.53 ∆ια τουτο δη ηγουμαι τον ∆αβιδ
λεγειν το «Ου δικαιωθησεται ενωπιον σου πας ζων»· ου γαρ απαξαπλως ειπε «πας
ανθρωπος» η «πας αγγελος», αλλα «πας ζων», οτι καν της ζωης τις μετεχηι και
παντη την νεκροτητα αποσεισηται, ουδ' ουτως ως προς σε δικαιωθηναι δυνησεται
παραπλησιως τηι ζωηι, ουδε δυνατον τον μετεχοντα της ζωης και δια τουτο ζωντα
χρηματιζοντα αυτον γενεσθαι ζωην, και τον μετεχοντα δικαιοσυνης και δια τουτο
δικαιον καλουμενον εξισωθηναι παντη τηι δικαιοσυνηι. 2.7.54 Ἔργον δε του λογου
ωσπερ κρινειν εν δικαιο συνηι ουτω και πολεμειν εν δικαιοσυνηι, ιν' εκ του τους
εχθρους λογωι και δικαιοσυνηι ουτω πολεμειν αναιρουμενων των αλογων και της
αδικιας λεγεσθαι ενοικησηι και δικαιωσηι, εκβαλλων τα εναντια της ψυχης του, ιν'
ουτως ειπω, επι σωτηριαι αιχμαλωτισθεντος υπο Χριστου. 2.7.55 Ἔτι δε μαλλον εστιν
τον του λογου πολεμον ιδειν ον πολεμει, επαν αυτος μεν πρεσβευηι περι αληθειας, ο
δ' υποκρι νομενος ειναι λογος ου λογος ων, και η εαυτην αναγορευσασα αληθειαν
ουκ αληθεια τυγχανουσα αλλα ψευδος φασκηι ειναι εαυτην την αληθειαν. Τοτε γαρ
καθοπλισαμενος ο λογος κατα του ψευδους «αναλοι αυτο τωι πνευματι του στοματος
αυτου, και καταργει τηι επιφανειαι της παρουσιας αυτου». 2.7.56 Και ορα, ει δυναται
κατα το νοητον ταυτα υπο του αποστολου εν τηι προς Θεσσαλονικεις παριστασθαι
επιστοληι. Τι γαρ εστι το αναλουμενον τωι πνευματι του στοματος Χριστου, Χριστου
τυγχανοντος λογου και αληθειας και σοφιας, η το ψευδος; Και τι το καταργουμενον
τηι επιφανειαι της παρουσιας Χριστου, σοφιας και λογου νοουμενου, η παν το
επαγγελλομενον ειναι σοφια, τυγχανον δε εν τουτων, ων ο θεος δρασσεται «εν τηι
πανουργιαι αυτων»; Ἔτι ο Ἰωαννης θαυμασιωτατα εν τοις περι του οχουμενου τωι
λευκωι ιππωι λογου φησι και το «Οι οφθαλμοι δε αυτου ως φλοξ πυρος». 2.7.57 Ὡς
γαρ η φλοξ το λαμπρον αμα και φωτιστικον, ετι δε και πυρωδες εχει και αναλωτικον
των υλικωτερων, ουτως οι, ιν' ουτως ειπω, οφθαλμοι του λογου, οις βλεπει και πας
ο μετεχων αυτου, προς τωι δια των ενυπαρ χουσων αυτωι <ακτινων>
αντιλαμβανεσθαι των νοητων ανα λουσι και αφανιζουσι τα υλικωτερα και παχυτερα
των νοηματων· παντα δε την ισχνοτητα και λεπτοτητα εκπε φευγε της αληθειας τα
οπωσποτουν ψευδομενα. 2.8.58 Πανυ δε τεταγμενως μετα τον εν δικαιοσυνηι
κρινοντα και κατα το εν δικαιοσυνηι κρινειν πολεμουντα, εξης δε τωι πολεμειν
φωτιζοντα, επιφερεται το επι την κεφαλην ειναι αυτου πολλα διαδηματα. Ει μεν γαρ
εν ην και μονοειδες το ψευδος, καθ' ου τον στεφανον ηττωμενου ελαμβανεν ο νικη
σας «πιστος και αληθινος» λογος, και εν διαδημα περικει σθαι ευλογως <αν>
αναγεγραπτο ο επικρατησας των εναντιων θεου λογος. 2.8.59 Νυνι δε πολλων
οντων των επαγγελλομενων 2.8.59 την αληθειαν ψευδων, καθ' ων στρατευσαμενος
ο λογος στεφανουται, πολλα γινεται τα διαδηματα τηι κεφαληι του παντα νικησαντος
περικειμενα και εκαστης δε αποστατη σασης ενεργειας κρατων πολλα διαδηματα τωι
νικαν περι τιθεται. 2.8.60 Ἑξης μετα τα διαδηματα αναγεγραπται εχειν «ονομα
γεγραμμενον ο ουδεις οιδεν ει μη αυτος»· ουτος γαρ ο εμψυ χος λογος επισταται τινα
μονος, δια το υποδεεστερον εν τοις εξης γενητοις της φυσεως αυτου ουδενος
χωρουντος παντα, α εκεινος καταλαμβανει θεωρειν. Ταχα δε και οι μετεχοντες
εκεινου του λογου μονοι παρα τους μη μετεχοντας ισασι τα μη εις εκεινους
φθανοντα. 2.8.61 Ου γυμνος δε τωι Ἰωαννηι οραται τωι ιππωι οχουμενος ο του θεου
λογος· περιβεβληται γαρ ιματιον ρεραμμενον αιματι, επειπερ ιχνη περικειται ο
γενομενος λογος σαρξ, και δια το γεγονεναι σαρξ αποθανων, ως προχυθηναι αυτου
και αιμα επι την γην νυξαντος του στρατιωτου την πλευραν αυτου, εκεινου του
παθους. Ταχα γαρ καν οπωσποτε εν τηι του λογου υψηλοτατηι και ανωτατηι θεωριαι
γενωμεθα και της αληθειας, ου παντη επιλησομεθα της εν σωματι ημων γενομενης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

δι' αυτου εισαγωγης. 2.8.62 Τουτωι τωι του θεου λογωι τα εν τωι ουρανωι στρατευματα
ακολουθει παντα, λογωι επομενα ηγουμενωι και μιμουμενα αυτον εν πασι, και
μαλιστα τωι επιβεβηκεναι ομοιως αυτωι ιπποις λευκοις· παντα γαρ ενωπιον τοις
νοουσι. Και ωσπερ «απεδρα οδυνη και λυπη και στεναγμος» επι τωι τελει των
πραγματων, ουτως οιμαι οτι απεδρα ασαφεια και απορια, παντων επιμελως και
τρανως προπιπτοντων των της του θεου σοφιας μυστηριων. 2.8.63 Ἐπισκεψαι δε
τους λευκους ιππους των ακολου θουντων τωι λογωι, ενδεδυμενους «βυσσινον
λευκον και καθα ρον», ει μη, επει η βυσσος απο γης γινεται, των επι γης διαλεκτων,
ας ημφιεσμεναι εισιν αι σημαινουσαι φωναι καθα ρως τα πραγματα, τυποι
τυγχανουσι τα βυσσινα ενδυματα. Ταυτα δη επι πλειον εκ της Ἀποκαλυψεως
διδασκουσης περι λογου θεου ειρηται, ινα ακριβεστερον τα περι αυτου νοησωμεν.
2.9.n Ουτος ην εν αρχηι προς τον θεον. 2.9.64 Τοις μη ακριβουσιν τας διαφορους εν
τοις απαγγελλομενοις προτασεις δοξει ταυτολογειν ο ευαγγελι στης, ουδεν πλεον
λεγων εν τωι «Ουτος ην εν αρχηι προς τον θεον» παρα το «Και ο λογος ην προς τον
θεον». 2.9.65 Τηρη τεον δε οτι εν μεν τωι «Ὁ λογος ην προς τον θεον» ου
μανθανομεν το ποτε η εν τινι «ην προς τον θεον», κατα το τεταρτον αξιωμα
προσκειμενον· τεσσαρα γαρ αξιωματα, απερ παρα τισι προτασεις καλουνται, εστιν
ενθαδε, ων το τεταρτον «Ουτος ην εν αρχηι προς τον θεον». 2.9.66 Ου ταυτον δε το
«Ὁ λογος ην προς τον θεον»· και το «Ουτος ην» ουχι απλως προς τον θεον, αλλα
ποτε η εν τινι προς τον θεον· «Ουτος, γαρ φησιν, ην εν αρχηι προς τον θεον». Ἀλλα
και το «ουτος» κατα δειξιν εκφερομενον νομισθη σεται επι του λογου τεταχθαι η επι
του θεου υπο του μη ισχνοτερον ερευνωντος, ινα και ευρηι συλληψιν των προτερων
γινομενην εν τηι «ουτος» προσηγοριαι της τε λογος επινοιας και της θεος, ινα η δειξις
συναγαγηι εις εν τα τηι επινοιαι διαφορα· ου γαρ εν τηι επινοιαι τηι λογος εστιν η θεος,
ουδε εν τηι θεος η λογος. 2.9.67 Ταχα δε συγκεφαλαιωσις εστι των τριων προτασεων
εις μιαν την «Ουτος ην εν αρχηι προς τον θεον»· καθ' ο γαρ «εν αρχηι ην ο λογος», ου
μεμαθηκειμεν οτι «προς τον θεον»· καθ' ο δε «προς τον θεον» ο λογος ην, ουκ
εγινωσκομεν σαφως, οτι εν αρχηι προς τον θεον ην· καθ' ο δε «θεος ο λογος ην», ουτε
το «εν αρχηι» αυτον ειναι εδηλουτο ουτε οτι «προς τον θεον» ετυγχανεν. 2.9.68 Ἐν δε
τηι «Ουτος ην εν αρχηι προς τον θεον» απαγγελιαι, του «ουτος» επι του λογου και
θεου νοουμενου, και του «εν αρχηι» ουτω συναπτομενου του τε «προς τον θεον»
προστιθε μενου, ουδεν παραλειπεται των εν ταις τρισι προτασεσιν, ο ου
συγκεφαλαιουται συναγομενων εις εν. 2.9.69 Ὅρα δε ει κατα το δισσον ονομαζεσθαι
το «εν αρχηι» δυνατον ημας μανθανειν πραγματα δυο· εν μεν οτι «εν αρχηι ην ο
λογος», ως ει καθ' αυτον ην και μη παντως προς τινα· ετερον δε οτι «εν αρχηι» «προς
τον θεον ην». Και οιμαι, οτι ου ψευδος ειπειν περι αυτου, οτι «εν αρχηι ην» και «εν
αρχηι» «προς τον θεον», ουτε «προς τον θεον» μονον τυγχανων, επει και «εν αρχηι
ην», ουτε «εν αρχηι» μονον ων και ουχι «προς τον θεον» ων, επει «Ουτος ην εν αρχηι
προς τον θεον». 2.10.n Παντα δι' αυτου εγενετο. 2.10.70 Ουδεποτε την πρωτην χωραν
εχει το «δι' ου», δευτεραν δε αει· οιον εν τηι προς Ῥωμαιους· «Παυλος δουλος, φησι,
Χριστου Ἰησου, κλητος αποστολος, αφω ρισμενος εις ευαγγελιον θεου, ο
προεπηγγειλατο δια των προφητων αυτου εν γραφαις αγιαις περι του υιου αυτου,
του γενομενου εκ σπερματος ∆αβιδ κατα σαρκα, του ορισθεντος υιου θεου εν
δυναμει κατα πνευμα αγιωσυνης εξ αναστασεως νεκρων, Ἰησου Χριστου του κυριου
ημων, δι' ου ελαβομεν χαριν και αποστολην εις υπακοην πιστεως εν πασι τοις
εθνεσιν υπερ του ονοματος αυτου.» 2.10.71 Ὁ γαρ θεος το ευαγγελιον εαυτου
προεπηγγειλατο δια των προφητων, υπη ρετουντων των προφητων και εχοντων
τον λογον του «δι' ου», και παλιν ο θεος εδωκε «χαριν και αποστολην εις υπακοην
πιστεως εν πασι τοις εθνεσι» Παυλωι και τοις λοιποις, και εδωκε δια Χριστου Ἰησου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

του σωτηρος, εχοντος το «δι' ου». 2.10.72 Και εν τηι προς Ἑβραιους ο αυτος Παυλος
φησιν· «Ἐπ' εσχατου των ημερων ελαλησεν ημιν εν υιωι, ον εθηκε κληρονομον
παντων, δι' ου και εποιησε τους αιωνας», διδα σκων ημας, οτι ο θεος τους αιωνας
πεποιηκε δια του υιου, εν τωι τους αιωνας γινεσθαι του μονογενους εχοντος το «δι'
ου». Ουτω τοινυν και ενθαδε ει παντα δια του λογου εγενετο, ουχ υπο του λογου
εγενετο, αλλ' υπο κρειττονος και μειζονος παρα τον λογον. Τις δ' αν αλλος ουτος
τυγχανηι η ο πατηρ; 2.10.73 Ἐξεταστεον δε, αληθους οντος του «παντα δι' αυτου
εγενετο», ει και το πνευμα το αγιον δι' αυτου εγενετο. Οιμαι γαρ οτι τωι μεν
φασκοντι γενητον αυτο ειναι και προιεμενωι το «παντα δι' αυτου εγενετο»·
αναγκαιον παρα δεξασθαι, οτι και το αγιον πνευμα δια του λογου εγενετο,
πρεσβυτερου παρ' αυτο του λογου τυγχανοντος. Τωι δε μη βουλομενωι το αγιον
πνευμα δια του Χριστου γεγονεναι επεται το «αγεννητον» αυτο λεγειν, αληθη τα εν
τωι ευαγγελιωι τουτωι ειναι κρινοντι. 2.10.74 Ἔσται δε τις και τριτος παρα τους δυο,
τον τε δια του λογου παραδεχομενον το πνευμα το αγιον γεγονεναι και τον
αγεννητον αυτο ειναι υπολαμβανοντα, δογματιζων μηδε ουσιαν τινα ιδιαν
υφεσταναι του αγιου πνευματος ετεραν παρα τον πατερα και τον υιον· αλλα ταχα
προστιθεμενος μαλλον, εαν ετερον νομιζηι ειναι τον υιον παρα τον πατερα, τωι το
αυτο αυτο τυγχανειν τωι πατρι, ομολογουμενως διαιρεσεως δηλου μενης του αγιου
πνευματος παρα τον υιον εν τωι «Ὃς εαν ειπηι λογον κατα του υιου του ανθρωπου,
αφεθησεται αυτωι· ος δ' αν βλασφημησηι εις το αγιον πνευμα, ουχ εξει αφεσιν ουτε εν
τουτωι τωι αιωνι ουτε εν τωι μελλοντι». 2.10.75 Ἡμεις μεντοι γε τρεις υποστασεις
πειθομενοι τυγχα νειν, τον πατερα και τον υιον και το αγιον πνευμα, και αγεννητον
μηδεν ετερον του πατρος ειναι πιστευοντες, ως ευσεβεστερον και αληθες προσιεμεθα
το παντων δια του λογου γενομενων το αγιον πνευμα παντων ειναι τιμιωτερον, και
ταξει <πρωτον> παντων των υπο του πατρος δια Χριστου γεγενημενων. 2.10.76 Και
ταχα αυτη εστιν η αιτια του μη και αυτο υιον χρηματιζειν του θεου, μονου του
μονογενους φυσει υιου αρχηθεν τυγχανοντος, ου χρηιζειν εοικε το αγιον πνευμα
διακονουντος αυτου τηι υποστασει, ου μονον εις το ειναι αλλα και σοφον ειναι και
λογικον και δικαιον και παν οτιποτουν χρη αυτο νοειν τυγχανειν κατα μετοχην των
προειρημενων ημιν Χριστου επινοιων. 2.10.77 Οιμαι δε το αγιον πνευμα την, ιν'
ουτως ειπω, υλην των απο θεου χαρισματων παρεχειν τοις δι' αυτο και την μετοχην
αυτου χρηματιζουσιν αγιοις, της ειρημενης υλης των χαρισματων ενεργουμενης μεν
απο του θεου, διακονουμενης δε υπο του Χριστου, υφεστωσης δε κατα το αγιον
πνευμα. 2.10.78 Και κινει με εις το ταυθ' ουτως εχειν υπολαβειν Παυ λος περι
χαρισματων ουτω που γραφων· «∆ιαιρεσεις δε χαρισματων εισι, το δ' αυτο πνευμα·
και διαιρεσεις διακο νιων εισι, και ο αυτος κυριος· και διαιρεσεις ενεργηματων εισι,
και ο αυτος εστι θεος ο ενεργων τα παντα εν πασιν.» 2.11.79 Ἔχει δε επαπορησιν δια
τε το «Παντα δι' αυτου εγενετο» και το ακολουθειν το πνευμα γενητον ον δια του
λογου γεγονεναι, πως οιονει προτιμαται του Χριστου εν τισι γραφαις, εν μεν τωι
Ἡσαΐαι ομολογουντος Χριστου ουχ υπο του πατρος απεσταλθαι μονου, αλλα και υπο
του αγιου πνευματος–φησι γαρ· «Και νυν κυριος απεστειλε με και το πνευμα
αυτου»–, εν δε τωι ευαγγελιωι αφεσιν μεν επαγ γελλομενου επι της εις αυτον
αμαρτιας, αποφαινομενου δε περι της εις το αγιον πνευμα βλασφημιας, ως ου μονον
«εν τουτωι τωι αιωνι» μη εσομενης αφεσεως τωι εις αυτο δυσφη μησαντι, αλλ' ουδε
«εν τωι μελλοντι». 2.11.80 Και μηποτε ου παντως δια το τιμιωτερον ειναι το πνευμα
το αγιον του Χριστου ου γινεται αφεσις τωι εις αυτο ημαρτηκοτι, αλλα δια το
Χριστου μεν παντα μετεχειν τα λογικα, οις διδοται συγγνωμη μεταβαλλομενοις απο
των αμαρτηματων, του δε αγιου πνευματος τους κατηξιωμενους μηδεμιας ευλογον
ειναι συγγνωμης τυχειν, μετα τηλικαυτης και τοιαυτης συμπνοιας της εις το καλον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ετι αποπιπτοντας και εκτρεπομενους τας του ενυπαρχοντος πνευματος συμβουλιας.
2.11.81 Ει δε κατα τον Ἡσαΐαν φησιν ο κυριος ημων υπο του πατρος απεσταλθαι και
του πνευματος αυτου, εστι και ενταυθα περι του αποστει λαντος τον Χριστον
πνευματος απολογησασθαι, ουχ ως φυσει διαφεροντος αλλα δια την γενομενην
οικονομιαν της ενανθρω πησεως του υιου του θεου, ελαττωθεντος παρ' αυτο του
σωτηρος. 2.11.82 Ει δε εν τουτωι προσκοπτει <τις> τωι λεγειν ηλαττω σθαι παρα το
αγιον πνευμα τον σωτηρα ενανθρωπησαντα, προσακτεον αυτον απο των εν τηι προς
Ἑβραιους λεγομενων επιστοληι, και αγγελων ελαττονα δια το παθημα του θανατου
αποφηναμενου του Παυλου γεγονεναι τον Ἰησουν· φησι γαρ· «Τον δε βραχυ τι παρ'
αγγελους ηλαττωμενον βλεπομεν Ἰησουν δια το παθημα του θανατου δοξηι και τιμηι
εστεφα νωμενον.» 2.11.83 Ἢ ταχα εστι και τουτο ειπειν, οτι εδειτο η κτισις υπερ του
ελευθερωθηναι απο της δουλειας της φθορας, αλλα και το των ανθρωπων γενος
μακαριας και θειας δυναμεως ενανθρωπουσης, ητις διορθωσεται και τα επι της γης,
και ωσπερει επεβαλλε πως τωι αγιωι πνευματι η πραξις αυτη, ηντινα υπομενειν ου
δυναμενον προβαλλεται τον σωτηρα, ως το τηλικουτον αθλον μονον ενεγκειν δυνα
μενον, και του πατρος ως ηγουμενου αποστελλοντος τον υιον συναποστελλει και
συμπροπεμπει το αγιον πνευμα αυτον, εν καιρωι υπισχνουμενον καταβηναι προς τον
υιον του θεου και συνεργησαι τηι των ανθρωπων σωτηριαι. 2.11.84 Τουτο δε
πεποιηκεν, οτε τωι σωματικωι ειδει ωσει περιστερα εφιπταται μετα το λουτρον αυτωι
και επισταν ου παρερχεται, ταχα εν ανθρωποις τουτο πεποιηκος τοις μη δυνηθεισιν
αδιαλειπτως φερειν αυτου την δοξαν. ∆ιοπερ σημαινει ο Ἰωαννης περι του γνωναι,
οστις ποτε εστιν ο Χριστος, ουχι μονην την επι τον Ἰησουν καταβασιν του πνευματος
αλλα προς τηι καταβασει την εν αυτωι μονην. 2.11.85 Γεγραπται γαρ ειρηκεναι τον
Ἰωαννην οτι «Ὁ πεμψας με βαπτιζειν ειπεν· Ἐφ' ον αν ιδηις το πνευμα καταβαινον
και μενον επ' αυτον, ουτος εστιν ο βαπτι ζων εν πνευματι αγιωι και πυρι». Ου γαρ
λεγεται· «Ἐφ' ον αν ιδηις το πνευμα καταβαινον» μονον, ταχα και επ' αλλους
καταβεβηκοτος αυτου, αλλα «καταβαινον και μενον επ' αυτον». 2.11.86 Ταυτα δε επι
πολυ εξητασται σαφεστερον ιδειν βουλο μενοις, πως, ει παντα δι' αυτου εγενετο, και
το πνευμα δια του λογου εγενετο, εν των παντων τυγχανον υποδεεστερον του δι' ου
εγενετο νοουμενον, ει και λεξεις τινες περισπαν ημας εις το εναντιον δοκουσιν.
2.12.87 Ἐαν δε προσιηται τις το καθ' Ἑβραιους ευαγγελιον, ενθα αυτος ο σωτηρ
φησιν· «Ἄρτι ελαβε με η μητηρ μου, το αγιον πνευμα, εν μιαι των τριχων μου και
απηνεγκε με εις το ορος το μεγα Θαβωρ», επαπορησει, πως «μητηρ» Χριστου το δια
του λογου γεγενημενον «πνευμα αγιον» ειναι δυναται. 2.12.88 Ταυτα δε και τουτωι
ου χαλεπον ερμη νευσαι· ει γαρ ο ποιων «το θελημα του πατρος του εν τοις ουρανοις
αδελφος και αδελφη και μητηρ εστιν» αυτου και φθανει το «αδελφος Χριστου»
ονομα ου μονον επι το των ανθρωπων γενος αλλα και επι τα τουτου θειοτερα, ουδεν
ατοπον εσται μαλλον πασης χρηματιζουσης «μητρος Χριστου» δια το ποιειν το
θελημα του εν τοις ουρανοις πατρος το πνευμα το αγιον ειναι «μητερα». 2.12.89 Ἔτι
εις το «Παντα δι' αυτου εγενετο» και ταυτα ζητητεον· τηι επινοιαι ο λογος ετερος εστι
παρα την ζωην, και ο γεγονεν εν τωι λογωι «ζωη ην, και η ζωη ην το φως των
ανθρωπων». Ἆρ' ουν, ως παντα δι' αυτου εγενετο, και η ζωη δι' αυτου εγενετο, ητις
εστιν «το φως των ανθρωπων», και αι αλλαι του σωτηρος επινοιαι, η καθ'
υπεξαιρεσιν των εν αυτωι νοητεον το «Παντα δι' αυτου εγενετο»; Ὅπερ δοκει μοι
ειναι κρειττον. 2.12.90 Ἵνα γαρ συγχωρηθηι δια το γεγο νεναι την ζωην το φως των
ανθρωπων, τι λεκτεον περι της προεπινοουμενης του λογου σοφιας; Ου γαρ δηπου
δια του λογου το περι τον λογον γεγενηται. Ὥστε χωρις των επι νοουμενων τωι
Χριστωι παντα δια του λογου γεγενηται του θεου, ποιησαντος εν σοφιαι αυτα του
πατρος· «Παντα, γαρ φησιν, εν σοφιαι εποιησας», ου «δια της σοφιας εποιησας».
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

2.13.91 Ἴδωμεν δε, δια τι προσκειται το «Και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν». Τισι καν
δοξαι περιττον τυγχανειν το «Χωρις αυτου εγενετο ουδε εν» επιφερομενον τωι
«Παντα δι' αυτου εγενετο». Ει γαρ παν οτιποτουν «δια του λογου» γεγενηται, ουδεν
«χωρις του λογου» γεγενηται. Ουκετι μεντοι γε ακολουθει τωι χωρις του λογου <μη>
γεγε νησθαι τι το παντα δια του λογου γεγενησθαι· εξεστι γαρ ουδενος χωρις του
λογου γεγενημενου, μη μονον δια του λογου γεγονεναι παντα αλλα και υπο του
λογου τινα. 2.13.92 Χρη τοινυν ειδεναι, πως δει ακουειν του «παντα» και πως του
«ουδεν». ∆υνατον γαρ εκ του μη τετρανωκεναι αμφοτερας τας λεξεις εκδεξασθαι
οτι, ει παντα δια του λογου εγενετο, των δε παν των εστι και η κακια και πασα η
χυσις της αμαρτιας και τα πονηρα, οτι και ταυτα δια του λογου εγενετο. Τουτο δε
ψευδος· κτισματα μεν γαρ παντα δια του λογου γεγονεναι ουκ ατοπον –αλλα και δια
του λογου τα ανδραγαθηματα και παντα τα κατορθωματα κατωρθωσθαι τοις
μακαριοις νοειν αναγ καιον–, ουκετι δε και τα αμαρτηματα και τα αποπτωματα.
2.13.93 Ἐξειληφασιν ουν τινες τωι ανυποστατον ειναι την κακιαν –ουτε γαρ ην απ'
αρχης ουτε εις τον αιωνα εσται–ταυτ' ειναι τα «μηδεν»· και ωσπερ Ἑλληνων τινες
φασιν, ειναι των «ου τινων» τα γενη και τα ειδη, οιον το ζωιον και τον ανθρωπον,
ουτως υπελαβον «ουδεν» τυγχανειν παν το ουχ υπο θεου ουδε δια του λογου την
δοκουσαν συστασιν ειληφος. 2.13.94 Και εφιστωμεν, ει δυνατον απο των γραφων
πληκτι κωτατα ταυτα παραστησαι. Ὅσον τοινυν επι τοις σημαινομε νοις του
«ουδεν» και του «ουκ ον», δοξει ειναι συνωνυμια, του «ουκ οντος» «ουδενος» αν
λεγομενου, και του «ουδε νος» «ουκ οντος». Φαινεται δη ο αποστολος τα «ουκ οντα»
ουχι επι των μηδαμη μηδαμως οντων ονομαζων αλλ' επι των μοχθηρων, «μη οντα»
νομιζων τα πονηρα· «Τα μη οντα, γαρ φησιν, ο θεος ως οντα εκαλεσεν». 2.13.95
Ἀλλα και ο Μαρδοχαιος εν τηι κατα τους Ἑβδομηκοντα Ἐσθηρ μη οντας τους
εχθρους του Ἰσραηλ καλει, λεγων· «Μη παραδωις το σκηπτρον σου, κυριε, τοις μη
ουσιν». και εστι προσα γαγειν πως δια την κακιαν «μη οντες» οι πονηροι προσαγο
ρευονται εκ του εν τηι Ἐξοδωι ονοματος αναγραφομενου του θεου· «Ειπε γαρ κυριος
προς Μωσην· Ὁ ων τουτο μοι εστιν το ονομα». 2.13.96 Καθ' ημας δε τους ευχομενους
ειναι απο της εκκλησιας ο αγαθος θεος ταυτα φησιν, ον δοξαζων ο σωτηρ λεγει·
«Ουδεις αγαθος ει μη εις ο θεος, ο πατηρ». Ουκουν «ο αγαθος» τωι «οντι» ο αυτος
εστιν. Ἐναντιον δε τωι αγαθωι το κακον η το πονηρον, και εναντιον τωι «οντι» το
«ουκ ον»· οις ακολουθει οτι το πονηρον και <το> κακον ουκ ον. 2.13.97 Και ταχα
τουτο εσηνε τους ειποντας τον διαβολον μη ειναι θεου δημιουργημα· καθ' ο γαρ
διαβολος εστιν ουκ εστι θεου δημιουργημα· ωι δε συμβεβηκε διαβολωι ειναι, γενητος
ων, ουδενος κτιστου οντος παρεξ του θεου ημων, θεου εστι κτισμα· ως ει εφασκομεν
και τον φονεα μη ειναι θεου δημιουρ γημα, ουκ αναιρουντες το ηι ανθρωπος εστι
πεποιησθαι αυτον υπο θεου. 2.13.98 Τιθεντες γαρ το ηι ανθρωπος τυγχανει απο θεου
αυτον το ειναι ειληφεναι και ημεις ου τιθεμεν το ηι φονευς εστιν απο θεου τουτ'
αυτον ειληφεναι. Παντες μεν ουν οι μετεχοντες του «Ὄντος»–μετεχουσι δε οι αγιοι–
, ευλογως αν «οντες» χρηματιζοιεν· οι δε αποστραφεντες την του «Ὄντος» μετοχην,
τωι εστερησθαι του «Ὄντος» γεγονασιν «ουκ οντες». 2.13.99 Προειπομεν δε οτι
συνωνυμια εστι του «ουκ οντος» και του «ουδενος», και δια τουτο οι «ουκ οντες»
«ουδεν» εισι, και πασα η κακια «ουδεν» εστιν, επει και «ουκ ον» τυγχανει, και
«ουδεν» καλουμενη χωρις γεγενηται του λογου, τοις «πασιν» ου συγκατα
ριθμουμενη. Ἡμεις μεν ουν κατα το δυνατον παρεστησαμεν τινα τα δια του λογου
γεγενημενα παντα και τι το χωρις αυτου γενο μενον μεν, ον δε ουδεποτε και δια
τουτο «ουδεν» καλουμενον. 2.14.100 Βιαιως δε οιμαι και χωρις μαρτυριου τον
Ουαλεντινου λεγομενον ειναι γνωριμον Ἡρακλεωνα διηγουμενον το «παντα δι'
αυτου εγενετο» εξειληφεναι «παντα» τον κοσμον και τα εν αυτωι, εκκλειοντα των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

παντων, το οσον επι τηι υποθεσει αυτου, τα του κοσμου και των εν αυτωι διαφεροντα.
Φησι γαρ· «ου τον αιωνα η τα εν τωι αιωνι γεγονεναι δια του λογου», ατινα οιεται
προ του λογου γεγο νεναι. Ἀναιδεστερον δε ισταμενος προς το «Και χωρις αυτου
εγενετο ουδε εν», μη ευλαβουμενος το «Μη προσθηις τοις λογοις αυτου, ινα μη
ελεγξηι σε και ψευδης γενηι», προσ τιθησι τωι «ουδε εν»· «Των εν τωι κοσμωι και τηι
κτισει». 2.14.101 Και επει προφανη εστι τα υπ' αυτου λεγομενα σφοδρα βεβιασμενα
και παρα την εναργειαν απαγγελλομενα, ει τα νομιζομενα αυτωι θεια εκκλειεται των
«παντων», τα δε, ως εκεινος οιεται, παντελως φθειρομενα κυριως «παντα» καλειται,
ουκ επιδιατριπτεον τηι ανατροπηι των αυτοθεν την ατοπιαν εμφαινοντων· οιον δη
και το της γραφης λεγουσης· «Χωρις αυτου εγενετο ουδε εν»· προστιθεντα αυτον
ανευ παραμυθιας της απο της γραφης το· «των εν τωι κοσμωι και τηι κτισει»· μηδε
μετα πιθανοτητος αποφαινεσθαι, πιστευ εσθαι αξιουντα ομοιως προφηταις η
αποστολοις τοις μετ' εξουσιας και ανυπευθυνως καταλειπουσι τοις καθ' αυτους και
μεθ' αυτους σωτηρια γραμματα. 2.14.102 Ἔτι δε ιδιως και του «Παντα δι' αυτου
εγενετο» εξηκουσε φασκων· Τον την αιτιαν παρασχοντα της γενεσεως του κοσμου
τωι δημιουργωι, τον λογον οντα, ειναι ου τον αφ' ου, η υφ' ου, αλλα τον δι' ου, παρα
την εν τηι συνηθειαι φρασιν εκδεχομενος το γεγραμμενον. Ει γαρ ως νοει η αληθεια
των πραγματων ην, εδει δια του δημιουργου γεγραφθαι παντα γεγονεναι υπο του
λογου, ουχι δε αναπαλιν δια του λογου υπο του δημιουργου. 2.14.103 Και ημεις μεν
τωι «δι' ου» χρησαμενοι ακολουθως τηι συνηθειαι, ουκ αμαρτυρον την εκδοχην
αφηκαμεν· εκεινος δε προς τωι μη παραμεμυθησθαι απο των θειων γραμματων τον
καθ' εαυτον νουν, φαινεται και υποπτευσας το αληθες και αναιδως αυτωι
αντιβλεψας· φησι γαρ· «Ὅτι ουχ ως υπ' αλλου ενεργουντος αυτος εποιει ο λογος, ιν'
ουτω νοηθηι το δι' αυτου, αλλ' αυτου ενεργουντος ετερος εποιει». 2.14.104 Ου του
παροντος δε καιρου ελεγξαι το μη τον δημιουργον υπηρετην του λογου γεγενημενον
τον κοσμον πεποιηκεναι και αποδεικνυναι οτι υπηρετης του δημιουργου γενομενος
ο λογος τον κοσμον κατεσκευασε. Κατα γαρ τον προφητην ∆αβιδ «Ὁ θεος ειπε και
εγενηθησαν, ενετειλατο και εκτισθησαν». «Ἐνετειλατο» γαρ ο αγενητος θεος τωι
πρωτοτοκωι πασης κτισεως «και εκτισθησαν», ου μονον ο κοσμος και τα εν αυτωι,
αλλα και τα λοιπα παντα, «ειτε θρονοι ειτε κυριοτητες ειτε αρχαι ειτε εξουσιαι·
παντα γαρ δι' αυτου και εις αυτον εκτισται, και αυτος εστι προ παντων». 2.15.105
Ἔτι εις το «Χωρις αυτου εγενετο ουδε εν» ουκ αγυμναστον εατεον και τον περι της
κακιας λογον· καν γαρ σφοδρα απεμφαινειν δοκηι, ου πανυ τι δοκει μοι ευκατα
φρονητον ειναι. Ζητητεον γαρ, ει και η κακια δια του λογου γεγενηται, νυν λογου
προσεχως λαμβανομενου του εν εκαστωι, ως και αυτος απο του «εν αρχηι» λογου
εκαστωι εγγεγενηται. 2.15.106 Φησι τοινυν ο αποστολος· «Χωρις νομου αμαρτια
νεκρα», και επιφερει· «Ἐλθουσης δε της εντολης η μεν αμαρτια ανεζησε» καθολικον
διδασκων περι της αμαρτιας ως μηδεμιαν ενεργειαν αυτης εχουσης πριν νομου και
εντο λης· πως δε εχει ο λογος νομος ειναι και εντολη, και ουκ αν ειη αμαρτια μη
οντος νομου–»αμαρτια γαρ ουκ ελλογειται μη οντος νομου»–, και παλιν ουκ αν ειη
αμαρτια μη οντος λογου–»ει γαρ μη ηλθον, φησι, και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ
ειχοσαν»–. 2.15.107 Πασα γαρ προφασις 2.15.107 αφαιρειται του βουλομενου επι τηι
αμαρτιαι απολογησασθαι, επαν ενυπαρχοντος λογου και παραδεικνυοντος, ο
πρακτεον, μη πειθηται τις αυτωι. Ταχα ουν παντα μεχρι και των χειρονων δια του
λογου γεγενηται και «χωρις αυτου», απλουστερον ημων εκλαμβα νοντων το
«ουδεν», «εγενετο ουδεν». 2.15.108 Και ου παντως τωι λογωι εγκλητεον, ει «παντα δι'
αυτου εγενετο» και «χωρις αυτου εγενετο ουδε εν», ως ουδε εγκλητεον τωι
διδασκαλωι παραδειξαντι τα δεοντα τωι μανθανοντι, επαν δια τα τουτου μαθηματα
μηκετι τοπος καταλειπηται τωι αμαρτα νοντι απολογιας ως περι αγνοιας, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

μαλιστα εαν νοησωμεν διδασκαλον του μανθανοντος αχωριστον. 2.15.109 Οιονει
γαρ διδασκαλος του μανθανοντος αχωριστος εστιν ο ενυπαρχων τηι φυσει των
λογικων λογος, αει υποβαλλων τα πρακτεα, καν παρακουωμεν αυτου των εντολων,
επιδιδοντες αυτους ταις ηδοναις και παραπεμπομενοι τας αριστας αυτου συμ βουλας.
Ὥσπερ δε υπηρετηι τωι οφθαλμωι επι τοις κρειττοσιν ημιν γεγενημενωι, και εφ' ων ου
καλως ορωμεν χρωμεθα, ομοιως και τηι ακοηι οταν παρεχωμεν εαυτους ακροασει
αχρηστων ᾀσματων και των απηγορευμενων ακουσματων, ουτως ενυβριζοντες τον
εν ημιν λογον και ουκ εις δεον αυτωι χρωμενοι, δι' αυτου παρανομουμεν εις κριμα
τοις αμαρτα νουσιν ενυπαρχοντος και δια τουτο κρινοντος τον μη παντων αυτον
προτιμησαντα. 2.15.110 Ὅθεν και φησιν· «Ὁ λογος ον ελαλησα αυτος κρινει υμας»,
ισον διδασκων τωι Ἐγω ο λογος, ο εν υμιν αει ενηχων, αυτος υμας καταδικασω
τοπον απολογιας καταλειπομενον εχοντας ουδαμως. ∆οξει μεντοι γε βιαιοτερα ειναι
αυτη η εκδοχη, αλλον μεν λογον τον «εν αρχηι» ημων εξειληφοτων τον «προς τον
θεον», τον θεον λογον, αλλως δε αυτον νοουντων, οτε ου μονον επι των
προηγουμενων δημιουργηματων το «παντα δι' αυτου εγενετο» λεγεσθαι εφασκομεν,
αλλα και επι παντων των υπο των λογικων πραττομενων, ου λογου χωρις ουδεν
αμαρτανομεν. 2.15.111 Και ζητητεον, ει και τον εν ημιν λογον τον αυτον λεκτεον τωι
εν αρχηι και τωι προς τον θεον και τωι θεωι λογωι, μαλιστα επει ουχ ως ετερου τουτου
τυγχανοντος παρα τον εν αρχηι προς τον θεον λογον εοικεν ο αποστολος διδασκειν
το «Μη ειπηις εν τηι καρδιαι σου· Τις αναβησεται εις τον ουρανον; τουτ' εστι Χριστον
καταγαγειν· η Τις καταβη σεται εις την αβυσσον; τουτ' εστι Χριστον εκ νεκρων
αναγα γειν· αλλα τι λεγει η γραφη; Ἐγγυς σου το ρημα εστιν σφοδρα εν τωι στοματι
σου και εν τηι καρδιαι σου.» 2.16.n Ὁ γεγονεν <εν> αυτωι ζωη ην, και η ζωη ην το φως
των ανθρωπων. 2.16.112 Ἔστι τινα δογματα παρ' Ἕλλησι καλουμενα παραδοξα, τωι
κατ' αυτους σοφωι πλειστα οσα προσ απτοντα μετα τινος αποδειξεως η φαινομενης
αποδειξεως, καθ' α φασι μονον και παντα τον σοφον ειναι ιερεα, τωι μονον και
παντα τον σοφον επιστημην εχειν της του θεου θεραπειας, και μονον και παντα τον
σοφον ειναι ελευθερον, εξουσιαν αυτοπραγιας απο του θειου νομου ειληφοτα· και
την εξουσιαν δε οριζονται νομιμον επιτροπην. 2.16.113 Και τι δει νυν ημας λεγειν
περι των καλουμενων παραδοξων, πολλης ουσης της εις αυτα πραγματειας και
δεομενων συγκρισεως της προς το βουλημα της γραφης των υπ' αυτων κατα τα
παραδοξα απαγ γελλομενων, ινα επι τινων ο της θεοσεβειας λογος συμφηι και επι
τινων το εναντιον τοις υπ' εκεινων λεγομενοις βουλεται παραστησαι δυνηθωμεν;
2.16.114 Τουτων δε ημιν μνημη γεγενηται ζητουσι το «Ὃ γεγονεν εν αυτωι ζωη ην»
δια το οιονει τωι χαρακτηρι των παραδοξων και, ει δει ειπειν, παραδοξοτερον παρα
τα υπ' εκεινων λεγομενα, δυνασθαι αν τινα επομενον τηι γραφηι δειξαι τοιαυτα
πλειονα. Ἐαν γαρ νοησωμεν τον εν αρχηι λογον, τον
προς τον θεον, τον θεον λογον, ταχα δυνησομεθα μονον τον τουτου, καθ' α
τοιουτος, μετεχοντα «λογικον» ειπειν· ωστε και αποφηνασθαι αν, οτι μονος ο αγιος
λογικος. 2.16.115 Παλιν εαν συνωμεν την γενομενην εν τωι λογωι ζωην, τον ειποντα
«Ἐγω ειμι η ζωη», ερουμεν μηδενα των εξω της πιστεως Χριστου ζην, παντας <δε>
ειναι νεκρους τους μη ζωντας θεωι, το τε ζην αυτων ζην ειναι της αμαρτιας και δια
τουτο, ιν' ουτως ειπω, ζην θανατου τυγχανειν. 2.16.116 Ἐπιστησον δε ει μη τουτο
πολλαχου παριστασιν αι θειαι γραφαι, οπου μεν του σωτηρος φασκοντος· «Ἢ ουκ
ανεγνωτε το ρηθεν επι της βατου· Ἐγω θεος Ἀβρααμ και θεος Ἰσαακ και θεος
Ἰακωβουκ εστι θεος νεκρων αλλα ζωντων» και «Ου δικαιωθη σεται κατενωπιον σου
πας ζων». Τι δε περι αυτου λεγειν δει του θεου η του σωτηρος; Ἀμφιβαλλεται γαρ
οποτερου ειναι η λεγουσα εν τοις προφηταις φωνη· «Ζω εγω, λεγει κυριος». 2.17.117
Και πρωτον γε ιδωμεν το «Ουκ εστι θεος νεκρων αλλα ζωντων» ισον δυναμενον τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

«ουκ εστιν αμαρτωλων αλλα αγιων θεος». Μεγαλη γαρ δωρεα τοις πατριαρχαις το
τον θεον αντι ονοματος προσαψαι την εκεινων ονομασιαν τηι «θεος» ιδιαι αυτου
προσηγοριαι, καθ' α και ο Παυλος φησι· 2.17.118 «∆ιο ουκ επαισχυνεται ο θεος θεος
καλεισθαι αυτων»· ουκουν θεος εστιν των πατερων και παντων των αγιων· και ουκ
αν που αναγεγραμμενον ευρισ κοιτο το θεον ειναι τον θεον τινος των ασεβων. Ει
τοινυν ο θεος αγιων εστιν και θεος ζωντων ειναι λεγεται, οι αγιοι ζωντες εισι και οι
ζωντες αγιοι, ουτε αγιου οντος εξω των ζωντων ουτε ζωντος χρηματιζοντος μονον
και ουχι μετα του ζην εχοντος και το αγιον αυτον τυγχανειν. 2.17.119 Το
παραπλησιον δε εστι και επι του «Ευαρεστησω τωι κυριωι εν χωραι ζωντων» ιδειν, ως
ει ελεγεν «εν ταξει αγιων» η «εν τωι τοπωι των αγιων», της κυριως ευαρεστησεως
ητοι εν τηι ταξει των αγιων η εν τωι τοπωι των αγιων τυγχανουσης, ουδεπω ακρως
ευαρεστουντος του μη εις την ταξιν των αγιων κεχωρηκοτος η του μη εις τον τοπον
των αγιων γεγενημενου· εις ον χωρησαι δεησει παντα τον οιονει σκιαν και εικονα
της ευαρεστησεως της αληθινης εν τωι βιωι τουτωι προανειληφοτα. 2.17.120 Και το
«Ου δικαιωθησεσθαι δε κατ' ενωπιον του θεου παντα ζωντα» δηλοι, οτι ως προς
θεον και την εν αυτωι δικαιοσυνην ουδεις δικαιωθησεται των πανυ μακαριων, ως ει
και ελεγομεν επι ετερου παραδειγματος τοιουτον· ου φωτιει πας λυχνος ενωπιον
ηλιου· φωτιει μεν γαρ πας λυχνος, αλλ' οταν μη καταυγαζηται υπο ηλιου·
δικαιωθησεται δε και πας ζων, αλλ' ουκ ενωπιον του θεου, οτε δε τοις κατω
συγκρινεται και υπο του σκοτους κεκρατημενοις παρ' οις λαμψει αυτων το φως.
2.17.121 Και ορα ει κατα τουτο και το εν τωι ευαγγελιωι νοη τεον· «Λαμψατω το φως
υμων εμπροσθεν των ανθρωπων». Ου γαρ <φησιν> «Λαμψατω το φως υμων
εμπροσθεν του θεου»· τουτο γαρ ει ενετελλετο, αδυνατον αν εδιδου εντολην, ως ει
και τοις λυχνοις εμψυχοις ουσιν εντολην εδιδου του λαμψαι το φως αυτων
εμπροσθεν του ηλιου. 2.17.122 Ουχ οι τυχοντες ουν μονοι των ζωντων ου
δικαιωθησονται κατενωπιον του θεου, αλλα και οι ως εν ζωσι των ελαττονων
διαφεροντες· η, οπερ μαλλον, αμα η παντων των ζωντων δικαιοσυνη ου
δικαιωθησεται ως προς την του θεου δικαιοσυνην· ως ει και αμα παντα τα επι γης
νυκτερινα συναγαγων φωτα εφασκον μη δυνασθαι ταυτα φωτιζειν ως προς τας
τουτου του ηλιου αυγας. 2.17.123 Κατ' επαναβασιν δε εκ των ειρημενων νοητεον και
το «Ζω εγω, λεγει κυριος», ταχα του κυριως ζην μαλιστα εκ των ειρημενων περι του
ζην παρα μονωι τυγχανοντος τωι θεωι. Και ορα ει δια τουτο δυναται ο αποστολος την
εις υπερ βολην υπεροχην νοησας της ζωης του θεου και αξιως θεου συνιεις το «Ζω
εγω, λεγει κυριος» ειρηκεναι περι θεου· «Ὁ μονος εχων αθανασιαν», ουδενος των
παρα τον θεον ζωντων εχοντος την ατρεπτον παντη και αναλλοιωτον ζωην. Και τι
δισταζομεν περι των λοιπων, οτε ουδε ο Χριστος εσχε την του πατρος αθανασιαν;
Ἐγευσατο γαρ υπερ παντος θανατου. 2.18.124 Ἅμα δε εξεταζοντες τα περι του
ζωντος θεου και ζωης, ητις εστιν ο Χριστος, και ζωντων εν χωραι ιδιαι τυγχανοντων
και ζωντων ου δικαιουμενων ενωπιον του θεου, ακολουθως τουτοις παρατιθεμενοι
το «Ὁ μονος εχων αθανασιαν» τα υπονοουμενα συμπαραληψομεθα περι του παν
οτιποτουν λογικον μη ουσιωδως εχειν ως αχωριστον συμβεβηκος την μακαριοτητα.
2.18.125 Ἐαν γαρ αχωριστον εχηι την μακαριοτητα και την προηγουμενην ζωην, πως
ετι εσται αληθες το περι του θεου λεγομενον· «Ὁ μονος εχων αθανασιαν»; Χρη
μεντοι γε ειδεναι οτι τινα ο σωτηρ ουχ αυτωι εστιν αλλ' ετεροις, τινα δε αυτωι και
ετεροις· ζητητεον δε ει τινα εαυτωι και ουδενι. Σαφως μεν γαρ ετεροις εστιν ποιμην,
ουχ ως οι παρα ανθρωποις ποιμενες ονησιν εκ του ποιμαινειν εις εαυτον λαμβανων,
ει μη αρα την των ποιμαινομενων ωφελειαν δια φιλανθρωπιαν ιδιαν ειναι
λογισαιτο. 2.18.126 Ἀλλα και «οδος» εστιν ετεροις ομοιως και «θυρα»,
ομολογουμενως δε και «ραβδος»· εαυτωι δε και ετεροις «σοφια», ταχα δε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

«λογος». Ζητητεον δε ει συστηματος θεωρηματων οντος εν αυτωι, καθ' ο «σοφια»
εστιν, εστι τινα θεωρηματα αχω ρητα τηι λοιπηι παρ' αυτον γεννητηι φυσει, ατινα
οιδεν εαυτωι. 2.18.127 Και ουκ ανεξεταστον <τον> λογον εατεον δια την περι αγιου
πνευματος ευλαβειαν. Ὅτι μεν γαρ και αυτο αυτωι μαθητευεται, σαφες εκ του
λεγομενου περι παρακλητου και αγιου πνευματος· «Ὅτι εκ του εμου ληψεται, και
αναγγελει υμιν». Ει δε μαθητευομενον παντα χωρει, α ενα τενιζων τωι πατρι
αρχομενος ο υιος γινωσκει, επιμελεστερον ζητητεον. 2.18.128 Ει τοινυν ο σωτηρ α
μεν τινα ετεροις, τινα δε ταχα που αυτωι και η ουδενι η ενι η ολιγοις, καθ' ο «ζωη»
εστιν η γενομενη εν τωι λογωι, βασανιστεον ποτερον αυτωι και ετεροις ζωη εστιν η
ετεροις, και <ει> ετεροις, τισι τουτοις. Ει δη ταυτον εστι «ζωη» και «φως των
ανθρωπων»–φησι γαρ· «Ὃ γεγονεν εν αυτωι ζωη ην και η ζωη ην το φως των
ανθρωπων»–το δε φως των ανθρωπων τινων εστι φως, και τουτο ου παντων <των>
λογικων, οσον επι † τωι κεισθαι το «ανθρωπων», αλλα «των ανθρωπων» εστι φως,
ειη αν και ζωη ανθρωπων, ων και φως εστιν· και καθ' ο ζωη, λεγοιτο αν ο σωτηρ ουχ
αυτωι αλλα ετεροις ειναι ζωη ων εστι και φως. 2.18.129 Αυτη δη η ζωη τωι λογωι
επιγινεται, αχωριστος αυτου μετα το επιγενεσθαι τυγχανουσα. Λογον γαρ
προυπαρξαι τον καθαιροντα την ψυχην εν τηι ψυχηι δει, ινα κατα τουτον και την απ'
αυτου καθαρσιν, πασης περιαιρεθεισης νεκρο τητος και ασθενειας, η ακραιφνης ζωη
εγγενηται παρα παντι τωι του λογου καθ' ο θεος εστιν αυτον ποιησαντι χωρητικον.
2.19.130 Τηρητεον δε τα δυο «εν» και την διαφοραν αυτων εξεταστεον· πρωτον μεν
γαρ εν τωι «λογος εν αρχηι», δευτερον δε εν τωι «ζωη εν λογωι». Ἀλλα λογος μεν «εν
αρχηι» ουκ εγενετο· ουκ ην γαρ, οτε η αρχη αλογος ην, διο λεγεται· «Ἐν αρχηι ην ο
λογος·» ζωη δε εν τωι λογωι ουκ ην· αλλα ζωη εγενετο, ει γε «ζωη εστι το φως των
ανθρωπων». Ὅτε γαρ ουδεπω ανθρωπος ην, ουδε «φως των ανθρωπων» ην, του
φωτος των ανθρωπων κατα την προς ανθρωπους σχεσιν νοουμενου. 2.19.131 Μηδεις
δ' ημας θλιβετω χρονικως οιομενος ταυτα απαγγελλειν, της ταξεως το πρωτον και
το δευτερον και τα εφεξης απαιτουσης, καν χρονος μη ευρισκηται, οτε τα υπο του
λογου υποβαλλομενα τριτα και τεταρτα ουδα μως ην. Ὃν τροπον τοινυν «παντα δι'
αυτου εγενετο», και ουχι παντα δι' αυτου ην, και «χωρις αυτου εγενετο ουδε εν»,
ουχι δε χωρις αυτου ην ουδε εν, ουτως ο γεγονεν εν αυτωι, ουχι ο ην εν αυτωι, ζωη
ην. Και παλιν ουχι ο εγενετο εν αρχηι ο λογος ην, αλλα ο ην εν αρχηι λογος ην.
2.19.132 Τινα μεντοι γε των αντιγραφων εχει, και ταχα ουκ απιθανως· «Ὃ γεγονεν
εν αυτωι ζωη εστιν». Ει δε ζωη ταυτον εστι τωι των ανθρω πων φωτι, ουδεις εν
σκοτωι τυγχανων ζηι και ουδεις των ζωντων εν σκοτωι εστιν, αλλα πας ο ζων και εν
φωτι υπαρχει, και πας ο εν φωτι υπαρχων ζηι· ωστε μονον τον ζωντα και παντα ειναι
φωτος υιον· φωτος δε υιος, ου λαμπει τα εργα εμπροσθεν των ανθρωπων. 2.20.133
Παλιν, επει εστι τα παραλελειμμενα των εναντιων νοεισθαι εκ των ειρημενων περι
των εναντιων, λεγε ται δε περι ζωης και φωτος ανθρωπων, εναντιον δε τηι ζωηι
θανατος και εναντιον φωτι ανθρωπων σκοτος ανθρωπων, εστιν ιδειν οτι ο εν σκοτωι
των ανθρωπων τυγχανων εν θανατωι εστιν και ο τα του θανατου πραττων ουκ
αλλαχοσε του σκοτους εστιν. Ὁ δε μνημονευων του θεου, εαν γε νοωμεν τι το μνημο
νευειν αυτου, ουκ εστιν εν τωι θανατωι κατα το ειρημενον· «Ουκ εστιν εν τωι θανατωι
ο μνημονευων σου». 2.20.134 Ειτε δε σκοτος ανθρωπων ειτε θανατος, ου φυσει
τοιαυτα εστιν † αλλου λογου «Ἡμεις ημεθα ποτε σκοτος, νυν δε φως εν κυριωι», καν
μαλιστα αγιοι και πνευματικοι ηδη χρηματιζωμεν. Ὥσπερ δε δεκτικος ο Παυλος
σκοτος ων γεγονε του γενεσθαι φως εν κυριωι, ουτως οστις ποτ' αν ηι σκοτος. Κατα δε
τους οιομενους ειναι φυσεις πνευματικας, ωσπερ τον Παυλον και τους αγιους
αποστολους, ουκ οιδα ει συζεται το τον πνευματικον ειναι ποτε σκοτος και υστερον
αυτον γεγονεναι φως. 2.20.135 Ει γαρ ο πνευματικος ποτε σκοτος ην, ο χοικος τι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

εστιν; Ει δ' αληθες εστι το σκοτος γεγονεναι φως, τις η αποκληρωσις του μη παν
σκοτος δυνα σθαι γενεσθαι φως; Ει μη γαρ επι Παυλου ελεγετο, οτι «ημεθα ποτε εν
σκοτωι, νυν δε φωτεινοι εν κυριωι», επι δε ων οιονται φυσεων απολλυμενων, οτι
σκοτος ησαν η σκοτος εισι, καν χωραν ειχεν η περι φυσεων υποθεσις. 2.20.136 Νυνι
δε ο Παυλος φησι γεγονεναι «ποτε σκοτος, νυν δε φως εν κυριωι», ως δυνατου οντος
του σκοτος εις φως μετα βαλειν. Ου χαλεπον δε τα περι παντος σκοτους ανθρωπων
και περι του θανατου του <αυ>του τυγχανοντος τωι σκοτωι των ανθρωπων επιμελως
ιδειν εκ των ειρημενων, το ενδε χομενον ορωντα της επι το χειρον και κρειττον
εκαστου μεταβολης. 2.21.137 Πανυ δε βιαιως κατα τον τοπον γενομενος ο
Ἡρακλεων το «Ὃ γεγονεν εν αυτωι ζωη ην» εξειληφεν αντι του «εν αυτωι» «εις τους
ανθρωπους τους πνευμα τικους», οιονει ταυτον νομισας ειναι τον λογον και τους
πνευματικους, ει και μη σαφως ταυτ' ειρηκε· και ωσπερει αιτιολογων φησιν· «Αυτος
γαρ την πρωτην μορφωσιν την κατα την γενεσιν αυτοις παρεσχε, τα υπ' αλλου
σπαρεντα εις μορφην και εις φωτισμον και περιγραφην ιδιαν αγαγων και
αναδειξας». 2.21.138 Ου παρετηρησε δε και το περι των πνευ 2.21.138 ματικων παρα
τωι Παυλωι λεγομενον, οτι ανθρωπους αυτους ειναι απεσιωπησε· «Ψυχικος ανθρωπος
ου δεχεται τα του πνευματος του θεου, μωρια γαρ αυτωι εστιν· ο δε πνευματι κος
ανακρινει παντα.» Ἡμεις γαρ ου ματην αυτον φαμεν επι του πνευματικου μη
προστεθεικεναι το «ανθρωπος»· κρειττον γαρ η «αν θρωπος» ο πνευματικος, του
ανθρωπου ητοι εν ψυχηι η εν σωματι η εν συναμφοτεροις χαρακτηριζομενου, ουχι δε
και εν τωι τουτων θειοτερωι πνευματι, ου κατα μετοχην επικρα τουσαν χρηματιζει ο
πνευματικος. 2.21.139 Ἅμα δε και τα της τοιαυτης υποθεσεως χωρις καν φαινομενης
αποδειξεως απο φαινεται, ουδε μεχρι της τυχουσης πιθανοτητος φθασαι εις τον περι
τουτων δυνηθεις λογον. Και ταυτα μεν περι εκεινου. 2.22.140 Φερε δε και ημεις και
τουτο ζητησωμεν, ει η ζωη ην μονων ανθρωπων φως και μη παντος ουτινοσουν εν
μακαριοτητι τυγχανοντος. Ἐαν γαρ ταυτον ηι «ζωη» και «φως ανθρωπων» και
μονων ανθρωπων ηι το του Χριστου φως, μονων ανθρωπων και η ζωη. Τουτο δ'
υπολαμβανειν εστιν ηλιθιον αμα και ασεβες, αντιμαρτυρουσων των αλλων γραφων
ταυτηι τηι εκδοχηι, ει γε, οταν προκοψωμεν, ισαγγελοι εσομεθα. 2.22.141 Ουτω δε
λυτεον το απορηθεν· ουχι ει τι λεγεται τινων, εκεινων μονων εστι το λεγομενον·
ουτως ουν ουχι ει λεγεται φως ανθρωπων, μονων ανθρωπων εστι φως· εδυνατο γαρ
προσκεισθαι· η ζωη ην το των ανθρωπων μονων φως. Ἔξεστι γαρ το φως των
ανθρωπων και ετερων παρα τους ανθρωπους ειναι φως, ως εξεστι ταδε τα ζωια και
ταδε τα φυτα, ανθρωπων οντα τροφην, και ετερων παρα τους ανθρω πους τα αυτα
ειναι τροφην. Και τουτο μεν απο της συνηθειας το παραδειγμα. 2.22.142 Ἄξιον δε
απο των θεοπνευστων λογων ομοιον αντιπαραβαλειν. Ἐνθαδε τοινυν ζητουμεν ει
μηδεν κωλυει το φως των ανθρωπων και ετερων ειναι φως, λεγοντες οτι ουχι, επει
λεγεται φως ανθρωπων, ηδη αποκεκλεισται και ετερων παρα τους ανθρωπους
κρειττονων η ανθρωποις ομοιων ειναι φως. 2.22.143 Ἀναγεγραπται δη ο θεος θεος
ειναι «Ἀβρααμ και θεος Ἰσαακ και θεος Ἰακωβ»· ο δη βουλομενος–επειδη ειρηται· «η
ζωη ην το φως των ανθρωπων»–το φως μηδενος ετερου ειναι η των ανθρωπων,
κατα το ομοιον οιησεται τον θεον Ἀβρααμ και θεον Ἰσαακ και θεον Ἰακωβμηδενος
ειναι θεον η των τριων μονων τουτων πατερων. Ἔστι δε γε και Ἠλιου θεος, και, ως
φησιν Ἰουδιθ, του πατρος αυτης Συμεων, και θεος των Ἑβραιων. ∆ιοπερ κατα το
ομοιον ει μηδεν κωλυει ειναι αυτον και ετερων θεον, ουδεν κωλυει ειναι το φως
των ανθρωπων και ετερων παρα τους ανθρωπους φως. 2.23.144 Ἄλλος δε τις
προσχρησαμενος τωι «Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και ομοιωσιν ημετε ραν»,
παν το «κατ' εικονα και ομοιωσιν» γενομενον «θεου» ανθρωπον ειναι φησει,
μυριοις χρωμενος εις τουτο παραδειγμασιν, οτι ουδεν διαφερει τηι γραφηι ανθρωπον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

η αγγελον φαναι· επι γαρ του αυτου υποκειμενου κειται η «αγγελος» και
«ανθρωπος» προσηγορια, ωσπερ επι των ξενισθεντων παρα τωι Ἀβρααμ τριων και
γενομενων εν Σοδομοις δυο και εν ολωι τωι ειρμωι της γραφης οτε μεν ανδρες οτε δε
αγγελοι ειναι λεγονται. 2.23.145 Πλην ο τουτο νομιζων ερει, οτι, ωσπερ παρα τοις
ομολογουμενοις ανθρω ποις εισιν αγγελοι, ως ο Ζαχαριας λεγων· «Ἄγγελος θεου,
εγω μεθ' υμων ειμι, λεγει κυριος παντοκρατωρ» και ο Ἰωαννης, περι ου γεγραπται·
«Ἰδου εγω αποστελλω τον αγγελον μου προ προσωπου σου», ουτως και οι του θεου
αγγελοι παρα το εργον τουτο χρηματιζουσι και ου παρα την φυσιν «ανδρες»
κληθεντες. 2.23.146 Και ετι μαλλον παραμυ θησεται, οτι επι των κρειττονων
δυναμεων τα ονοματα ουχι φυσεων ζυων εστιν ονοματα αλλα ταξεων, ων ηδε τις
και ηδε λογικη φυσις τετευχεν απο θεου. Θρονος γαρ ουκ ειδος ζυου ουδε αρχη ουδε
κυριοτης ουδε εξουσια, αλλα ονοματα πραγματων, εφ' ων εταχθησαν οι ουτως
προσαγορευομενοι, ων το υποκειμενον ουκ αλλο τι εστιν η ανθρωπος, και τωι
υποκειμενωι συμβεβηκε το θρονωι ειναι η κυριοτητι η αρχηι η εξουσιαι. 2.23.147 Και εν
τωι Ἰησου δε τωι του Ναυη κειται το «Ὤφθη τωι Ἰησου ανθρωπος εν Ἱεριχω», ος
φησιν·»Ἐγω αρχιστρατηγος δυναμεως κυριου νυνι παραγεγονα». 2.23.148 Κατα
τουτο ουν ως ισον δυναμενον εκληψεται το φως των ανθρωπων και φως παντος
λογικου, παντος λογικου τωι «κατ' εικονα και ομοιωσιν» ειναι θεου ανθρωπου
τυγχανοντος. Το αυτο μεντοι γε εστι τριχως ονομαζομενον· «φως των ανθρωπων»
και απαξαπλως «φως» και «φως αληθινον»· φως μεν ουν ανθρωπων, ητοι, ως
προαποδεδεικται, ουδενος κωλυοντος το εκλαμβανειν και ετερων παρα τον
ανθρωπον ειναι το φως φως, η παντων των λογικων δια το «κατ' εικονα θεου»
γεγονεναι ανθρωπων καλουμενων. 2.23.149 Ἐπει δε «φως» απαξαπλως ενταυθα μεν
ο σωτηρ, εν δε τηι καθολικηι του αυτου Ἰωαννου επιστοληι λεγεται ο θεος ειναι φως,
ο μεν τις οιεται και εντευθεν κατασκευαζεσθαι τηι ουσιαι μη διεστηκεναι του υιου τον
πατερα· ο δε τις ακριβεστερον τηρησας, ο και υγιεστερον λεγων, φησει ου ταυτον
ειναι το φαινον εν τηι σκοτιαι φως και μη καταλαμβανομενον υπ' αυτης, και το φως
εν ωι ουδαμως εστι σκοτια. 2.23.150 Το μεν γαρ φαινον εν τηι σκοτιαι φως οιονει
επερχεται τηι σκοτιαι, και διωκομενον υπ' αυτης και, ιν' ουτως ειπω,
επιβουλευομενον ου καταλαμβανεται· το δε φως, εν ωι ουδεμια εστι σκοτια, ουτε
φαινει εν τηι σκοτιαι ουτε την αρχην διωκεται υπ' αυτης, ινα και ως νικων
αναγραφηται τωι μη καταλαμβανεσθαι υπ' αυτης διωκουσης. 2.23.151 Τριτον ην το
λεγομενον τουτο το φως «φως αλη θινον»· ωι δε λογωι ο πατηρ της αληθειας θεος
πλειων εστι και μειζων η αληθεια και ο πατηρ ων σοφιας κρειττων εστι και
διαφερων η σοφια, τουτωι υπερεχει του ειναι «φως αληθινον». 2.23.152
Παραστατικωτερον δε δυο φωτα τον πατερα και τον υιον απο του ∆αβιδ τυγχανειν
δια τουτων εισομεθα, οσγε φησιν εν τριακοστωι πεμπτωι ψαλμωι· «Ἐν φωτι σου
οψομεθα φως». Τουτο δε αυτο το φως των ανθρωπων, το εν τηι σκοτιαι φαινον, το
αληθινον φως, εν τοις εξης του ευαγγελιου «φως του κοσμου» αναγορευεται,
φασκοντος Ἰησου· «Ἐγω ειμι το φως του κοσμου». 2.23.153 Μηδε τουτο δη
απαρασημαντον εασωμεν, οτι ενδεχο μενου γεγραφθαι· «Ὃ γεγονεν εν αυτωι φως ην
των ανθρω πων, και το φως των ανθρωπων ζωη ην», το αναπαλιν πεποιηκε·
προτασσει γαρ την ζωην του των ανθρωπων φωτος, ει και ταυτον εστι «ζωη» και
«ανθρωπων φως», τωι προαπανταν ημιν επι των μετεχοντων της ζωης, τυγχα
νουσης και φωτος ανθρωπων, το ζην αυτους την προειρη μενην θειαν ζωην παρα το
πεφωτισθαι· υποκεισθαι γαρ δει το ζην, ιν' ο ζων πεφωτισμενος γενηται· ουκ ην δε
ακολουθον πεφωτισθαι τον μηδεπω ζην νενοημενον και επιγινεσθαι τωι πεφωτισθαι
το ζην. 2.23.154 Ει γαρ και ταυτον εστιν η ζωη και το φως των ανθρωπων, αλλ' αι γε
επινοιαι καθ' ετερον και ετερον λαμβανονται. Τουτο δη το «φως των ανθρωπων»
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

και «φως εθνων» παρα τωι προφητηι Ἡσαΐαι λεγεται κατα το «ιδου τεθεικα σε εις
διαθηκην γενους, εις φως εθνων»· και τουτωι τωι φωτι πεποιθως ο ∆αβιδ φησιν εν
εικοστωι εκτωι ψαλμωι· «Κυριος φωτισμος μου και σωτηρ μου, τινα φοβηθησομαι;»
2.24.155 Προς δε τους την περι αιωνων αναπλα σαντας εν συζυγιαις μυθολογιαν και
οιομενους υπο νου και αληθειας προβεβλησθαι λογον και ζωην ουκ απιθανον και
ταυτα απορησαι. Πως γαρ η κατ' αυτους «συζυγος» του λογου ζωη το γεγονεναι εν
τωι «συζυγωι» λαμβανει; «Ὃ γεγονε, γαρ φησιν, εν αυτωι»–δηλονοτι τωι προειρη
μενωι λογωι–»ζωη ην». Λεγετωσαν ουν ημιν, πως η «συζυγος» του λογου ζωη
γεγονεν εν τωι λογωι, και πως μαλλον του λογου η ζωη φως εστι των ανθρωπων.
2.24.156 Εικος δε τους ευγνωμονεστερους εν ταις ζητησεσιν ανατρεπομενους,
πληγεντας υπο του επαπορηματος, αντε ρωτησειν ημας, και αυτους θλιβομενους,
εαν μη ευρωμεν αιτιαν, δι' ην ουχι λογος ειρηται το φως των ανθρωπων, αλλ' η
γενομενη εν τωι λογωι ζωη. Προς ους τοιαυτα αποκρινου μεθα, οτι ζωη ενταυθα ουχ
η κοινη λογικων και αλογων λεγεται, αλλ' η επιγινομενη τωι εν ημιν
συμπληρουμενωι λογωι, της μετοχης απο του πρωτου λαμβανομενης λογου· και κατα
μεν το αποστραφηναι την δοκουσαν ζωην, ουκ ουσαν δε αληθως, και ποθειν
χωρησαι την αληθως ζωην πρωτον κοι νωνουμεν αυτηι, ητις γενομενη εν ημιν και
φωτος γνωσεως υποστασις γινεται. 2.24.157 Και ταχα αυτη η ζωη παρ' οις μεν
δυναμει και ουκ ενεργειαι φως εστι, τοις τα της γνωσεως εξεταζειν μη
φιλοτιμουμενοις, παρ' ετεροις δε και ενεργειαι γινομενη φως· δηλον δε οτι παρ' οις
κατορθουται το υπο του Παυλου προστεταγμενον «ζηλουτε τα χαρισματα τα
κρειττονα»· μειζον δε των χαρισματων το και παντων προτεταγμενον, οπερ εστι
λογος σοφιας, και <ο> τουτωι επεται λογος γνωσεως. Περι δε της διαφορας αυτων,
παρακειμενων αλληλοις των σημαινομενων σοφιας και γνωσεως, ου του παροντος
εστιν ειπειν καιρου. 2.25.n Και το φως εν τηι σκοτιαι φαινει, και η σκοτια αυτο ου
κατελαβεν. 2.25.158 Ἔτι περι του των ανθρωπων, επει προτετακται, ζητουμεν
φωτος, οιμαι δ' οτι και του εναντιου, καλουμενου «σκοτιας», αν δε ουτω
δοκιμασθεισης, –»των ανθρωπων» φημι–οτι ταχα γενικον εστι το «φως των
ανθρωπων» δυο ιδικων πραγματων, ομοιως δε και η σκοτια αυτων. Ἔστι γαρ τον το
φως των ανθρωπων κεκτημενον και κοινωνουντα των αυγων αυτου εργα φωτος
επιτελειν και γινωσκειν φωτιζομενον φως γνωσεως. Το δε αναλογον και εκ των
εναντιων νοητεον, των τε μοχθη ρων πραξεων και της νομιζομενης γνωσεως, ουκ
ουσης κατα αληθειαν, τον λογον της σκοτιας εχοντων. 2.25.159 Και οτι μεν τα
προσταγματα φως ο ιερος οιδε λογος, φησιν <γαρ> ο Ἡσαΐας· «∆ιοτι φως τα
προσταγματα σου επι της γης» και ο ∆αβιδ εν ιηʹ ψαλμωι· «Ἡ εντολη κυριου
τηλαυγης, φωτιζουσα οφθαλμους». Ὅτι δε φως παρα τα προσταγματα και τας
εντολας εστι τι γνωσεως, παρα τινι των δωδεκα ευρομεν· «Σπειρατε εαυτοις εις
δικαιοσυνην, τρυγησατε εις καρπον ζωης, φωτισατε εαυτοις φως γνω σεως».
2.25.160 Ὡς γαρ οντος και ετερου φωτος παρα τας εντολας της γνωσεως λεγεται το
«Φωτισατε εαυτοις φως», ουχ απλως «φως» αλλα ποιον φως, οτι το «της γνωσεως»·
ει γαρ παν φως, ο φωτιζει ανθρωπος εαυτωι, «φως γνωσεως» ην, ματην <αν>
προσεκειτο το «Φωτισατε εαυτοις φως γνωσεως». Παλιν οτι η σκοτια επι των
μοχθηρων εργων παραλαμβα νεται, διδασκει ο αυτος εν τηι επιστοληι Ἰωαννης
φασκων, οτι «εαν ειπωμεν οτι κοινωνιαν εχομεν μετ' αυτου, και εν τωι σκοτει
περιπατωμεν, ψευδομεθα και ου ποιουμεν την αλη θειαν» και παλιν· «Ὁ λεγων εν
τωι φωτι ειναι και τον αδελφον αυτου μισων, εν τηι σκοτιαι εστιν εως αρτι» και ετι·
«Ὁ δε μισων τον αδελφον αυτου εν τηι σκοτιαι εστι και εν τηι σκοτιαι περιπατει και
ουκ οιδε που υπαγει, οτι η σκοτια ετυφλωσε τους οφθαλμους αυτου». 2.25.161 Το
γαρ εν τωι σκοτωι περιπατειν εμφαινει την ψεκτην πραξιν· και το μισειν δε τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

αδελφον αυτου ου της κυριως καλουμενης «γνωσεως» εστιν αποπτωμα; Ὅτι δε και ο
αγνοων τα θεια κατ' αυτο το αγνοειν εν σκοτωι διαπορευεται, φησιν ο ∆αβιδ· «Ουκ
εγνω σαν ουδε συνηκαν, εν σκοτει διαπορευονται». 2.25.162 Ἐπιστησον δε τωι «ο
θεος φως εστι και σκοτια εν αυτωι ουκ εστιν ουδεμια», ει μη δια τουτο λεγεται τωι
ειναι μη μιαν σκοτιαν, αλλ' ητοι δια το γενικον δυο, η και δια το καθ' εκαστον των
ιδικων πολλας ειναι πραξεις μοχθηρας και πολλα δογματα ψευδη πολλαι εισι
σκοτιαι, ων ουδεμια εν τωι θεωι εστιν· ουκ αν λεχθεντος επι του αγιου, ωι φησιν ο
σωτηρ το «υμεις εστε το φως του κοσμου», οτι «φως» εστιν του κοσμου ο αγιος, «και
σκοτια ουκ εστιν εν αυτωι ουδεμια». 2.26.163 Ζητησει δε τις, ει επι του πατρος
τετακται το «Σκοτια ουκ εστιν εν αυτωι ουδεμια», πως το εξαιρετον ερουμεν ειναι εν
αυτωι, παντη αναμαρτητον και τον σωτηρα νοουντες, ωστε και περι αυτου αν ειπειν,
οτι «φως εστι και σκοτια ουκ εστιν εν αυτωι ουδεμια». Ἀπο μερους μεν ουν εν τοις
ανωτερω την διαφοραν παρε στησαμεν· τολμηροτερον δε ετι εκεινοις και νυν
προσθησομεν, οτι ει «τον μη γνοντα αμαρτιαν υπερ ημων αμαρτιαν εποιησε», τον
Χριστον, ουκ αν δυναιτο λεγεσθαι περι αυτου· «Σκοτια εν αυτωι ουκ εστιν ουδεμια».
Καν γαρ «εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας» κατακρινας τυγχανηι ο Ἰησους την
αμαρτιαν τωι το ομοιωμα της σαρκος της αμαρτιας ανει ληφεναι, ουκετι εξει παντη
υγιως <τα> λεγομενα περι αυτου οτι «σκοτια εν αυτωι ουκ εστιν ουδεμια». 2.26.164
Προσθη σομεν δ' οτι «αυτος τας ασθενειας ημων ελαβε και τας νοσους εβαστασε»,
και ασθενειας τας της ψυχης και νοσους τας του κρυπτου της καρδιας ημων
ανθρωπου· δι' ας ασθενειας και νοσους, βαστασας αυτας αφ' ημων, περιλυπον εχειν
την ψυχην ομολογει και τεταραγμενην και ρυπαρα ιματια ενδεδυσθαι παρα τωι
Ζαχαριαι αναγεγραπται· απερ, οτε εκδυεσθαι εμελλε, λεγεται ειναι αμαρτηματα.
Ἐπιφερει γουν εκει· «Ἰδου αφηιρηκα τας αμαρτιας σου». 2.26.165 ∆ια γαρ το
αναλαβειν αυτον τα του λαου των πιστευοντων εις αυτον αμαρτηματα πολλαχου
φησι· «Μακραν απο της σωτη ριας μου οι λογοι των παραπτωματων μου» και «συ
εγνως την αφροσυνην μου, και αι πλημμελειαι μου απο σου ουκ εκρυβησαν».
2.26.166 Μηδεις δ' ημας υπολαμβανετω ταυτα λεγειν ασεβουντας εις τον Χριστον
του θεου· ωι γαρ λογωι ο πατηρ «μονος εχει αθανασιαν», του κυριου ημων δια
φιλανθρωπιαν θανατον τον υπερ ημων ανειληφοτος, τουτωι ο πατηρ εχει μονος το
«σκοτια εν αυτωι ουκ εστιν ουδεμια», του Χριστου δια την προς ανθρωπους
ευεργεσιαν εφ' αυτον τας ημων σκοτιας αναδεδεγμενου, ινα τηι δυναμει αυτου
καταργησηι ημων τον θανατον και εξαφανισηι το εν τηι ψυχηι ημων σκοτος, ινα
πληρωθηι το παρα τωι Ἡσαΐαι· «Ὁ λαος ο καθημενος εν σκοτιαι φως ειδε μεγα».
2.26.167 Τουτο δη το φως, ο γεγονεν εν τωι λογωι, τυγχανον και ζωη, «φαινει εν τηι
σκοτιαι» των ψυχων ημων και επιδεδημηκεν οπου οι κοσμοκρατορες του σκοτους
τουτου, οιτινες δια του παλαιειν τωι των ανθρωπων γενει τωι σκοτωι υπαγειν
αγωνιζονται τους μη παντι τροπωι ισταμενους υπερ του αυτους πεφωτισμενους
«φωτος» χρηματισαι «υιους». Και φαινον εν τηι σκοτιαι τουτο το φως διωκεται μεν
υπ' αυτης, ου καταλαμβανεται δε. 2.27.168 Ἐαν δε τις νομισηι το μη γεγραμμενον
2.27.168 ημας προστιθεναι, το διωκεσθαι το φως υπο της σκοτιας, ακουετω, οτι το «η
σκοτια αυτο ου κατελαβε», μηδαμου της σκοτιας διωξασης το φως, ματην λεγεται.
Ὡς δε εχουσι νουν εκδεξασθαι δυναμενον ακολουθως τοις γεγραμμενοις τα
νομιζομενα παραλελειφθαι εγραψεν ο Ἰωαννης το «η σκοτια αυτο ου κατελαβεν»· ει
γαρ «ου κατελαβε», διωξασα «ου κατελαβε». 2.27.169 Και οτι εδιωξεν η σκοτια το
φως, δηλον εκ τε ων πεπονθεν ο σωτηρ και οι παραδεξαμενοι αυτου τα μαθηματα,
τα ιδια τεκνα, της σκοτιας ενεργουσης κατα των υιων του φωτος και βουληθεισης
αποδιωξαι απο των ανθρω πων το φως. Ἀλλ' επει, εαν «θεος υπερ ημων», ουδεις,
καν βουληται, δυνησεται «καθ' ημων», οσωι «εαυτους ετα πεινουν, τοσουτωι πλειους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

εγινοντο και κατισχυον σφοδρα σφοδρα». 2.27.170 ∆ιχως δε η σκοτια το φως ου
κατειληφεν, η σφοδρα αυτου απολειπομενη και δια την ιδιαν βραδυτητα τηι οξυτητι
του δρομου του φωτος ουδε κατα το ποσον παρακολουθησαι δυναμενη, η ει που
ενεδρευσαι βεβουληται το φως την σκοτιαν και κατ' οικονομιαν παρεμεινεν
επερχομενην αυτην, εγγισασα η σκοτια του φωτος ηφανιζετο. Πλην εκατερως η
σκοτια ου κατελαβε το φως. 2.28.171 Ἀναγκαιον δε εν τουτοις ημας γενομενους
επισημειωσασθαι οτι ου παντως, ει που ονο μαζεται «σκοτος», επι του χειρονος
λαμβανεται, εσθ' οτε δε και επι του κρειττονος αναγεγραπται· οπερ οι ετερο δοξοι μη
διαστειλαμενοι δυσφημοτατα περι του δημιουργου δογματα παραδεξαμενοι
απεστησαν αυτου, αναπλασμασιν μυθων εαυτους επιδεδωκοτες. Πως ουν και ποτε
και επι του κρειττονος το ονομα του σκοτους παραλαμβανεται, παραδεικτεον ηδη.
2.28.172 «Σκοτος, γνοφος, θυελλα» εν τηι Ἐξοδωι «περι τον θεον» ειναι λεγε ται και
εν τωι ιζʹ ψαλμωι· «Ὁ θεος εθετο σκοτος αποκρυφην αυτου, κυκλωι αυτου η σκηνη
αυτου, σκοτεινον υδωρ εν νεφε λαις αερων.» Ἐαν γαρ τις κατανοησηι το πληθος των
περι θεου θεωρηματων και γνωσεως αληπτον τυγχανον ανθρωπινηι φυσει, ταχα δε
και ετεροις παρα Χριστον και το αγιον πνευμα γενητοις, εισεται πως περι τον θεον
εστι σκοτος, κατα το αγνοεισθαι τον κατ' αξιαν περι αυτου πλουσιον λογον· εν ωι
σκοτωι «εθετο αυτου την αποκρυφην» τωι τα περι αυτου αγνοεισθαι αχωρητα οντα
τουτο πεποιηκως. 2.28.173 Ἐαν δε τις ταις τοιαυταις προσκοπτηι εκδοχαις,
προαγεσθω απο τε των σκοτεινων λογων και των διδομενων υπο θεου Χριστωι
θησαυρων σκοτεινων, αποκρυφων, αορατων· ουκ αλλο γαρ τι ηγουμαι ειναι τους
σκοτεινους θησαυρους εν Χριστωι αποκαλυπτομενους–το «σκοτος εθετο ο θεος
αποκρυφην εαυτου»–η «ο αγιος νοησει παραβολην και σκοτεινον λογον».
Ἐπισκεψαι δε ει δια τουτο φησιν ο σωτηρ τοις μαθηταις· «Ἀνθ' ων οσα ηκουσατε εν
τηι σκοτιαι ειπατε εν τωι φωτι». 2.28.174 Τα γαρ εν απορρητωι και μη επηκοωι πολλων
δυσγνωστα και ασαφη αυτοις παραδεδομενα μυστηρια προστασσει αυτους,
φωτιζομενους και δια τουτο λεγομενους ειναι εν φωτι, απαγγελλειν παντι τωι
γινομενωι φωτι. Παραδοξοτερον δ' αν επι του επαινουμενου σκοτους ειποιμι, οτι
τουτο σπευδει επι το φως και καταλαμβανει αυτο και γινεται ποτε, δια το αγνοεισθαι
σκοτος, τωι μη ορωντι την δυναμιν αυτου ουτω μεταβαλλον, ωστε τον μεμαθηκοτα
απο φαινεσθαι γεγονεναι φως το γνωσθεν ποτε υπαρχον αυτωι σκοτος. 2.29.n
Ἐγενετο ανθρωπος απεσταλμενος παρα θεου, ονομα αυτωι Ἰωαννης. 2.29.175
Ἀκριβεστερον τις ακουων του «απε σταλμενος», επειδη ο απεσταλμενος ποθεν που
αποστελλεται, ζητησει ποθεν ο Ἰωαννης απεσταλη και που. Σαφους δ' οντος του
«που», κατα μεν την ιστοριαν οτι προς τον Ἰσραηλ και τους βουλομενους αυτου
ακουειν εν τηι ερημωι της Ἰουδαιας διατριβοντος και παρα τωι Ἰορδανηι ποταμωι
βαπτιζοντος, κατα δε βαθυτερον λογον, οτι εις τον κοσμον–κοσμου λαμβανομενου
του περιγειου τοπου, ενθα εισιν οι ανθρωποι–, εξετασει, πως δει λαμβανειν το
«ποθεν». Ἐπι πλειον δε βασανιζων την λεξιν, ταχα και αποφαινεται, οτι ωσπερ επι
του Ἀδαμ γεγραπται· 2.29.176 «Και εξαπεστει λεν αυτον κυριος ο θεος εκ του
παραδεισου της τρυφης εργαζεσθαι την γην, εξ ης εληφθη», ουτω και ο Ἰωαννης
απεσταλη, ητοι εξ ουρανου η εκ του παραδεισου η οθεν δηποτε ετερωθεν παρα τον
επι γης τουτον τοπον, και απε σταλη, «ινα μαρτυρησηι περι του φωτος». 2.29.177
Ἔχει δε ανθυποφοραν ουκ ευκαταφρονητον ο λογος, επει και παρα Ἡσαΐαι
γεγραπται· «Τινα αποστειλω και τις πορευσεται προς τον λαον τουτον;» οτε
αποκρινομενος ο προφητης φησιν· «Ἰδου ειμι εγω, αποστειλον με». 2.29.178 Ἐρει
γαρ ο ενισταμενος τηι βαθυτεραι εμφαινομενηι υπονοιαι, οτι ωσπερ ο Ἡσαΐας
απεσταλη, ουχι αφ' ετερου τοπου παρα τον κοσμον τουτον, αλλα μετα το εωρακεναι
«τον κυριον καθημενον επι θρονου υψηλου και επηιρμενου» προς τον λαον, ινα ειπηι·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

«Ἀκοηι ακουσετε και ου μη συνητε» και τα εξης, ουτω και ο Ἰωαννης, σιωπωμενης
της αρχης της αποστολης αναλο γιαν εχουσης προς την αποστολην του Ἡσαΐου,
αποστελλεται βαπτιζειν και ετοιμαζειν «κυριωι λαον κατεσκευασμενον» και
μαρτυρειν «περι του φωτος». 2.29.179 Τουτων δ' ουτως λεχθεντων αν προς τον
πρωτον λογον, λυσεις τοιαυται προσαγονται συγκαταθεσιν επισπωμεναι προς το
περι Ἰωαν νου βαθυτερον υπονοουμενον· αυτοθεν μεν επιφερεται· «Ουτος ηλθεν εις
μαρτυριαν, ινα μαρτυρησηι περι του φωτος»· ει γαρ ηλθε, ποθεν ηλθε. Και λεκτεον
προς τον δυσπαρα δεκτουντα το εν τοις εξης υπο Ἰωαννου λεγομενον επι του
εωρακεναι το πνευμα το αγιον ως περιστεραν κατερχο μενον επι τον σωτηρα–φησι
γαρ· «Ὁ πεμψας με βαπτι ζειν εν τωι υδατι εκεινος μοι ειπεν· Ἐφ' ον αν ιδηις το
πνευμα καταβαινον και μενον επ' αυτον, ουτος εστιν ο βαπτιζων εν πνευματι αγιωι
και πυρι»–. Ποτε γαρ πεμψας τουτ' ενετειλατο; Ἀλλ' εικος αποκρινεσθαι προς το
πυσμα τουτο οτι, οτε δηποτε επεμπεν επι το αρξασθαι βαπτιζειν, τοτε τουτον τον
λογον ειπεν ο χρηματιζων προς αυτον. 2.30.180 Ἔτι δε πληκτικωτερον προς το
ετερωθεν ποθεν απεσταλθαι τον Ἰωαννην ενσωματουμενον υποθεσιν ουκ αλλην
της εις τον βιον επιδημιας εχοντα η την περι του φωτος μαρτυριαν, το πνευματος
αγιου πλησθηναι ετι εκ κοιλιας μητρος αυτου, λεγομενον υπο Γαβριηλ ευαγγε
λιζομενου τωι μεν Ζαχαριαι την Ἰωαννου γενεσιν τηι δε Μαριαμ την του σωτηρος
ημων εν ανθρωποις επιδη μιαν, και το «ιδου γαρ ως εγενετο η φωνη του ασπασμου
εις τα ωτα μου, εσκιρτησεν εν αγαλλιασει το βρεφος εν τηι κοιλιαι μου». 2.30.181 Τωι
γαρ τηρουντι το μηδεν αδικως μηδε κατα συντυ χιαν η αποκληρωσιν ποιειν
αναγκαιον παραδεξασθαι πρεσβυ τεραν ουσαν την Ἰωαννου ψυχην του σωματος και
προτερον υφεστωσαν πεπεμφθαι επι διακονιαν της περι του φωτος μαρτυριας. Προς
τουτοις δε ου καταφρονητεον και του «αυτος εστιν Ἠλιας ο μελλων ερχεσθαι».
2.30.182 Ἐαν δε κρατηι ο καθολου περι ψυχης λογος ως ου συνεσπαρμενης τωι σωματι
αλλα προ αυτου τυγχανουσης και δια ποικιλας αιτιας ενδουμενης σαρκι και αιματι,
το «απεσταλμενος υπο θεου» ουκετι δοξει εξαιρετον ειναι περι Ἰωαννου λεγομενον.
Ὁ γουν παντων κακιστος, «ο ανθρωπος της αμαρτιας ο υιος της απωλειας», λεγεται
παρα τωι Παυλωι πεμπεσθαι υπο του θεου· «∆ια τουτο, γαρ φησι, πεμπει αυτοις ο θεος
ενεργειαν πλανης εις το πιστευσαι αυτους τωι ψευδει, ινα κριθωσι παντες οι μη
πιστευσαντες τηι αληθειαι, αλλ' ευδοκησαντες τηι αδικιαι». 2.30.183 Το δε ζητηθεν ορα
ει ουτως λυσαι δυνησομεθα, οτι ωσπερ απλουστερον πας ανθρωπος τωι υπο θεου
εκτισθαι ανθρωπος εστι θεου, αλλ' ου χρηματιζει πας ανθρωπος «θεου», η μονος ο
θεωι ανακειμενος–ον τροπον Ἠλιας και οι εν ταις γραφαις αναγεγραμμενοι
«ανθρωποι θεου»–, ουτως δυναται κατα μεν το κοινοτερον πας ανθρωπος απε
σταλθαι απο θεου, κυριως δε λεγεσθαι απεσταλθαι υπο θεου ουκ αλλος η ο επι
διακονιαι θειαι και λειτουργιαι σωτηριας γενους ανθρωπων επιδημων τωι βιωι.
2.30.184 Ουχ ευρομεν γουν το αποστελλεσθαι απο θεου επ' αλλου του η των αγιων
κει μενον· επι μεν του Ἡσαΐου, ως προπαρεθεμεθα· επι δε του Ἱερεμιου· «Προς
παντας ους εαν εξαποστειλω σε πορευσηι», επι δε του Ἰεζεκιηλ· «Ἰδου εγω
αποστελλω σε προς εθνη τα αφεστηκοτα και αποστησαντα μοι». 2.30.185 ∆οξει δε ου
προς το προκειμενον παρειληφθαι τα παραδειγματα αποστολης της εις τον βιον
ζητουμενης, «αποστολην» λεγοντα ου γυμνως την εξωθεν του βιου επι τον βιον.
Πλην και ουτως ουκ απιθα νον μεταγειν τον λογον επι το ζητηθεν, φασκοντα οτι
ωσπερ μονους τους αγιους, εφ' ων παρεθεμεθα, αποστελλειν λεγεται ο θεος, ουτως
και επι των εις τον βιον αποστελλομενων εκδεκτεον. 2.31.186 Και επει απαξαπλως
εν τωι περι του Ἰωαννου εσμεν λογωι, ζητουντες αυτου την αποστολην, ουκ ακαιρως
υπονοιαν ημετεραν, ην περι αυτου εχομεν, προσθη σομεν. Ἐπει γαρ ανεγνωμεν περι
αυτου προφητειαν· «Ἰδου εγω αποστελλω τον αγγελον μου προ προσωπου σου, ος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

κατασκευασει την οδον σου εμπροσθεν σου», εφισταμεν μηποτε εις των αγιων
αγγελων τυγχανων επι λειτουργιαι καταπεμπεται του σωτηρος ημων προδρομος.
2.31.187 Και ουδεν θαυμαστον του πρωτοτοκου πασης κτισεως ενσωμα τουμενου
κατα φιλανθρωπιαν ζηλωτας τινας και μιμητας γεγονεναι Χριστου, αγαπησαντας το
δια του ομοιου <αυ>του σωματος υπηρετησαι τηι εις ανθρωπους αυτου χρηστοτητι.
Τινα δ' ουκ αν κινησαι σκιρτων εν αγαλλιασει ετι εν τηι κοιλιαι τυγχανων, ως την
κοινην των ανθρωπων υπερπαιων φυσιν; 2.31.188 Ει δε τις προσιεται και των παρ'
Ἑβραιοις φερομενων αποκρυφων την επιγραφομενην «Ἰωσηφ προσευχην», αντι
κρυς τουτο το δογμα και σαφως ειρημενον εκειθεν ληψεται, ως αρα οι αρχηθεν
εξαιρετον τι εσχηκοτες παρα ανθρωπους, πολλωι κρειττους τυγχανοντες των λοιπων
ψυχων, απο του ειναι αγγελοι επι την ανθρωπινην καταβεβηκασι φυσιν. 2.31.189
Φησι γουν ο Ἰακωβ· «Ὁ γαρ λαλων προς υμας εγω Ἰακωβ και Ἰσραηλ αγγελος θεου
ειμι εγω και πνευμα αρχικον, και Ἀβρααμ και Ἰσαακ προεκτισθησαν προ παντος
εργου· εγω δε Ἰακωβ, ο κληθεις υπο ανθρωπων Ἰακωβ, το δε ονομα μου Ἰσραηλ, ο
κληθεις υπο θεου Ἰσραηλ, ανηρ ορων θεον, οτι εγω πρωτογονος παντος ζυου
ζωουμενου υπο θεου». 2.31.190 Και επιφερει· «Ἐγω δε οτε ηρχομην απο
Μεσοποταμιας της Συριας, εξηλθεν Ουριηλ ο αγγελος του θεου, και ειπεν οτι
κατεβην επι την γην και κατεσκηνωσα εν ανθρωποις, και οτι εκληθην ονοματι
Ἰακωβ· εζηλωσε και εμαχεσατο μοι. Και επαλαιε προς με, λεγων προτερησειν επανω
του ονοματος μου το ονομα αυτου και του προ παντος αγγελου. Και ειπα αυτωι το
ονομα αυτου και ποσος εστιν εν υιοις θεου· Ουχι συ Ουριηλ ογδοος εμου, καγω
Ἰσραηλ αρχαγγελος δυναμεως κυριου και αρχιχιλιαρχος ειμι εν υιοις θεου; ουχι εγω
Ἰσραηλ ο εν προσωπωι θεου λειτουργος πρωτος, και επεκαλεσαμην εν ονοματι
ασβεστωι τον θεον μου;» 2.31.191 Εικος γαρ τουτων αληθως υπο του Ἰακωβ
λεγομενων και δια τουτο αναγεγραμμενων, και το «εν κοιλιαι επτερνισε τον
αδελφον αυτου» συνετως γεγονεναι. Ἐπιστησον δε ει το διαβοητον περι Ἰακωβ και
Ἠσαυ ζητημα λυσιν εχει, επει «μηπω γεννηθεντων μηδε πραξαντων τι αγαθον η
φαυλον, ινα η κατ' εκλογην προθεσις του θεου μενηι, ουκ εξ εργων αλλ' εκ του
καλουντος, ερρεθη οτι Ὁ μειζων δουλευσει τωι ελασσονι, καθαπερ γεγραπται· Τον
Ἰακωβ ηγαπησα, τον δε Ἠσαυ εμισησα». Τι ουν ερουμεν; Μη αδικια παρα τωι θεωι;
Μη γενοιτο. 2.31.192 Ου κατατρεχοντων ουν ημων επι τα προ του βιου τουτου εργα,
πως αληθες το μη ειναι αδικον παρα θεωι του μειζονος δουλευοντος τωι ελαττονι και
μισου μενου, πριν ποιησαι τα αξια του δουλευειν και τα αξια του μισεισθαι; Ἐπι
πλειον δε παρεξεβημεν παραλαβοντες τον περι Ἰακωβ λογον, και μαρτυραμενοι
ημιν ουκ ευκαταφρονητον γραφην, ινα πιστικωτερος ο περι Ἰωαννου γενηται λογος,
κατασκευα ζων αυτον, κατα την του Ἡσαΐου φωνην, αγγελον οντα εν σωματι
γεγονεναι υπερ του μαρτυρησαι τωι φωτι. Και ταυτα μεν περι Ἰωαννου του
ανθρωπου. 2.32.193 Ἡγουμαι δε οτι ωσπερ εν ημιν φωνη και λογος διαφερει,
δυναμενης μεντοι γε ποτε φωνης της μηδεν σημαινουσης προφερεσθαι χωρις λογου,
οιου τε δε οντος και λογου χωρις τωι νωι απαγγελλεσθαι φωνης, ως επαν εν εαυτοις
διεξοδευωμεν, ουτω του σωτηρος κατα τινα επινοιαν οντος λογου διαφερει τουτου ο
Ἰωαννης, ως προς την αναλογιαν του Χριστου τυγχανοντος λογου φωνη ων.
2.32.194 Ἐπι τουτο δε με προκαλειται αυτος ο Ἰωαννης, οστις ποτε ειη, προς τους
πυνθανομενους αποκρινομενος· «Ἐγω φωνη βοωντος εν τηι ερημωι· Ἑτοιμασατε την
οδον κυριου, ευθειας ποιειτε τας τριβους αυτου». Και ταχα δια τουτο απιστησας ο
Ζαχαριας τηι γενεσει της δεικνυουσης τον λογον του θεου φωνης απολλυσι την
φωνην, λαμβανων αυτην, οτε γενναται η προδρομος του λογου φωνη. Ἐνωτισασθαι
γαρ δει φωνην, ινα μετα ταυτα ο νους τον δεικνυμενον υπο της φωνης λογον
δεξασθαι δυνηθηι. 2.32.195 ∆ιοπερ και ολιγωι πρεσβυτερος κατα το γεννασθαι ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

Ἰωαννης εστι του Χριστου· φωνης γαρ προ λογου αντιλαμβανομεθα. Ἀλλα και
δεικνυσι τον Χριστον ο Ἰωαννης· φωνηι γαρ παρισταται ο λογος. Ἀλλα και
βαπτιζεται υπο Ἰωαννου ο Χριστος, ομολογουν τος χρειαν εχειν υπ' αυτου
βαπτισθηναι· ανθρωποις γαρ υπο φωνης καθαιρεται λογος, τηι φυσει του λογου
καθαιροντος πασαν την σημαινουσαν φωνην. Και απαξαπλως οτε Ἰωαννης τον
Χριστον δεικνυσιν, ανθρωπος θεον δεικνυσι και σωτηρα τον ασωματον, και φωνη
τον λογον. 2.33.196 Χρησιμον δ' αν ειη, ωσπερ επι πολλων η των ονοματων
εναργεια, ουτω και επι του τοπου τουτου το ιδειν ο τι σημαινει ο Ἰωαννης και ο
Ζαχαριας. Και γαρ ως οντος τινος ουκ ευκαταφρονητου κατα την του ονο ματος
θεσιν, οι μεν συγγενεις Ζαχαριαν αυτον καλεισθαι βου λονται, ξενιζομενοι επι τωι
βουλεσθαι την Ἐλισαβετ Ἰωαννην αυτον ονομαζειν· ο δε Ζαχαριας γραψας το
«Ἰωαννης εσται ονομα αυτωι» απολυεται της επιπονου σιωπης. 2.33.197 Ευρομεν
τοινυν εν τηι ερμηνειαι των ονοματων το «Ἰωα<ν>« χωρις του «ης»
μεταλαμβανομενον, οπερ ταυτον οιομεθα ειναι τωι «Ἰωαννης»· επει και αλλα η
καινη διαθηκη Ἑβραιων ονοματα εξελληνισε, χαρακτηρι αυτα ειπουσα ελληνικωι,
ωσπερ αντι «Ἰακωβ» «Ἰακωβος», και αντι «Συμεων» «Σιμων». «Ζαχαριας» δε
«μνημη» ειναι λεγεται, η δε «Ἐλισαβετ» «θεου μου ορκος» η «θεου μου εβδομας».
2.33.198 Ἀπο θεου δη «χαρις» εκ της περι θεου «μνημης» κατα τον του θεου ημων
«ορκον» τον περι τους πατερας εγεννηθη ο Ἰωαννης, ετοιμαζων «κυριωι λαον
κατεσκευασμενον» επι τελει της παλαιας γενομενος διαθηκης, η εστι σαββατισμου
κορωνις· –διο ου δυναται γεγεννησθαι απο της «εβδομαδος του θεου» ημων, την
μετα το σαββατον αναπαυσιν του σωτηρος ημων–κατα την αναπαυσιν αυτου
εμποιουντος τοις συμμορφοις του θανα του αυτου γεγενημενοις και δια τουτο και
της αναστασεως. 2.34.n Ουτος ηλθεν εις μαρτυριαν, ινα μαρτυρησηι περι του φωτος,
ινα παντες πιστευσωσι δι' αυτου. 2.34.199 Των ετεροδοξων τινες πιστευειν
φασκοντες εις τον Χριστον, και δια το αναπλασσειν ετερον <θεον> παρα τον
δημιουργον ως ακολουθον αυτοις ου προ σιεμενοι την επιδημιαν αυτου υπο των
προφητων προκατηγ γελθαι, ανατρεπειν πειρωνται τας δια των προφητων περι
Χριστου μαρτυριας, φασκοντες μη δεισθαι μαρτυρων τον υιον του θεου, εχοντα το
του πιστευεσθαι αξιον εν τε οις κατηγγειλε σωτηριοις λογοις δυναμεως
πεπληρωμενοις και εν τεραστιοις εργοις αυτοθεν καταπληξασθαι πανθ' οντινουν
δυναμενοις. 2.34.200 Και φασιν· «Ει Μωσης πεπιστευται δια τον λογον και τας
δυναμεις, ου δεηθεις μαρτυρων προ αυτου τινων αυτον καταγγειλαντων, αλλα και
εκαστος των προφη των παρεδεχθη υπο του λαου ως απο θεου αποσταλεις, πως ουχι
μαλλον Μωσεως και των προφητων διαφερων δυναται χωρις προφητων
μαρτυρουντων τα περι αυτου ανυσαι ο βουλε ται και ωφελησαι το των ανθρωπων
γενος;» 2.34.201 Παρελκειν ουν οιονται το υπο προφητων αυτον νομιζεσθαι
προκατηγ γελθαι, τουτο πραγματευσαμενων, ως ειποιεν αν εκεινοι, των την
καινοτητα της θεοτητος παραδεξασθαι τους εις Χριστον πιστευοντας ου
βουλομενων, αλλα επι τον αυτον καταντησαι θεον, ον και προ Ἰησου Μωσης και οι
προφηται εδιδαξαν. 2.34.202 Λεκτεον ουν προς αυτους, οτι πολλων αιτιων δυνα
μενων γενεσθαι προκαλουμενων εις το πιστευειν, ενιοτε τινων απο τησδε μεν της
αποδειξεως ου πληττομενων, απο ετερας δε, εχειν τον θεον πλειονας αφορμας
ανθρωποις παρε χειν, ινα παραδεχθηι, οτι θεος ο υπερ παντα τα γενητα
ενηνθρωπησεν. 2.34.203 Ἐναργως γουν εστιν ιδειν τινας εκ των προφητικων
προρρησεων εις θαυμασμον του Χριστου ερχο μενους, καταπληττομενους την των
τοσουτων προ αυτου προφητων φωνην συνιστασαν τοπον γενεσεως αυτου και
χωραν ανατροφης και ισχυν διδασκαλιας, δυναμεων τε θαυ μασιων ποιησιν και
παθος ανθρωπινον υπο αναστασεως καταλυομενον. 2.34.204 Και τουτο δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

επισκεπτεον, οτι αι μεν τεραστιοι δυναμεις τους κατα τον χρονον του κυριου γενο
μενους προκαλεισθαι επι το πιστευειν εδυναντο, ουκ εσωιζον δε το εμφαντικον μετα
χρονους πλειονας ηδη και μυθοι ειναι υπονοηθεισαι. Πλειον γαρ των τοτε
γενομενων δυναμεων ισχυει προς πειθω η νυν συνεξεταζομενη ταις δυναμεσι προφη
τεια, κακεινας απιστεισθαι υπο των ερευνωντων αυτας κωλυουσα. 2.34.205 Ταχα δε
αι προφητικαι μαρτυριαι ου μονον κηρυσσουσι Χριστον ελευσομενον ουδε τουθ'
ημας διδασκουσι και αλλο ουθεν, αλλα πολλην θεολογιαν σχεσιν τε πατρος προς
υιον και υιου προς πατερα εστι μαθειν ουκ ελαττον απο των προφητων, δι' ων
απαγγελλουσι τα περι αυτου η απο των αποστολων διηγουμενων την μεγαλειοτητα
<του> υιου του θεου. 2.34.206 Ἔστι δε τολμησαντα και χωρις τουτων τοιουτον τι
ειπειν, οτι εισι Χριστου μαρτυρες τωι μαρτυρειν περι αυτου κοσμουμενοι και ου
παντως εκεινωι τι δια του μαρτυρειν περι του υιου του θεου καταχαριζομενοι, ως
ομολογησαιεν αν παντες περι των ιδιως ονομαζομενων «μαρτυρων Χριστου».
2.34.207 Τι ουν θαυμαστον, ει ωσπερ εκοσμηθησαν τωι μαρτυρες ειναι Χριστου
πολλοι των γνησιων Χριστου μαθητων, ουτως οι προφηται το προκαταγγειλαι
Χριστον νοησαντες αυτον δωρον απο θεου ειληφασι, διδασκοντες ου μονον τους
μετα την Χριστου επιδημιαν, α δει φρονειν περι του υιου του θεου, αλλα και τους εν
προτεραις εκεινων γενεαις; 2.34.208 Ὥσπερ <γαρ> ο μη εγνωκως τον υιον νυν ουδε
τον πατερα εχει, ουτω και προτερον νοητεον· διοπερ «Ἀβρααμ ηγαλλιασατο, ινα ιδηι
την ημεραν Χριστου, και ειδε και εχαρη». Ἀποστερειν τοινυν βουλεται τον χορον
των προφητων χαριν την μεγιστην ο βουλομενος αυτους μη δειν μαρτυρειν περι
Χριστου· τι γαρ αν και η προφητεια η εξ επιπνοιας αγιου πνευματος ειχε τηλικουτον,
ει υπεξηιρητο αυτης τα περι της κυριου ημων οικονομιας; 2.34.209 Ὡς γαρ η
θεοσεβεια κεκοσμηται των δια μεσιτου και αρχιερεως και παρακλητου και
επιστημονι κως προσερχομενων τωι των ολων θεωι, σκαζουσα αν ει μη δια της θυρας
τις εισιοι προς τον πατερα, ουτως και η των παλαι θεοσεβεια τηι νοησει και πιστει και
προσδοκιαι Χριστου ιερα ην και παρα θεωι αποδεκτη. Ἐπει τετηρηκαμεν οτι ο θεος
μαρτυς ειναι ομολογει, και περι του Χριστου το αυτο αποφαινεται, παντας επι το
μιμη τας αυτου και του Χριστου γενεσθαι παρακαλων, κατα το μαρτυρειν αυτους, οις
χρη μαρτυρειν· φησι γαρ· «Γενεσθε μοι μαρτυρες, καγω μαρτυς, λεγει κυριος ο θεος,
και ο παις ον εξελεξαμην». 2.34.210 Πας δε ο μαρτυρων τηι αληθειαι, ειτε λογοις ειτε
εργοις ειτε οπωσποτε ταυτηι παρισταμενος, «μαρτυς» ευλογως αν χρηματιζοι. Ἀλλ'
ηδη κυριως <ως> το της αδελφοτητος εθος εκπλαγεντες διαθεσιν των εως θανατου
αγωνισαμενων υπερ αληθειας η αγνειας, κυριως μονους «μαρτυρας» ωνομασαν
τους τηι εκχυσει του εαυτων αιματος μαρτυρησαντας «τωι της θεοσεβειας μυστηριωι»,
του σωτη ρος παντα τον μαρτυρουντα τοις περι αυτου καταγγελλομενοις «μαρτυρα»
ονομαζοντος. 2.34.211 Φησι γουν αναλαμβανομενος τοις αποστολοις· «Ἔσεσθε μου
μαρτυρες εν τε Ἱερουσαλημ και εν πασηι τηι Ἰουδαιαι και Σαμαρειαι και εως εσχατου
της γης». Ἔτι δε ωσπερ ο καθαρθεις λεπρος το προστεταγ μενον υπο Μωσεως
προσαγει δωρον, «εις μαρτυριον» τουτο ποιων τοις μη πιστευσασιν εις τον Χριστον,
ουτως εις μαρτυριον τοις απιστοις οι μαρτυρες μαρτυρουσι και παντες οι αγιοι, ων
λαμπει τα εργα «εμπροσθεν των ανθρωπων». Πολιτευονται γαρ παρρησιαζομενοι εν
τωι σταυρωι του Χριστου και μαρτυρουντες περι του αληθινου φωτος. 2.35.212 Και
Ἰωαννης τοινυν ηλθεν, ινα μαρτυ ρησηι περι του φωτος· ος μαρτυρων «κεκραγε
λεγων»· «Ὁ οπισω μου ερχομενος εμπροσθεν μου γεγονεν, οτι πρωτος μου ην. Ὅτι
εκ του πληρωματος αυτου ημεις παντες ελαβομεν, και χαριν αντι χαριτος· οτι ο
νομος δια Μωσεως εδοθη, η χαρις και η αληθεια δια Ἰησου Χριστου εγενετο. Θεον
ουδεις εωρακε πωποτε· ο μονογενης θεος ο ων εις τον κολπον του πατρος εκεινος
εξηγησατο». 2.35.213 Πας γουν ουτος ο λογος εκ προσωπου του βαπτιστου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

μαρτυρουντος τωι Χριστωι ειρηται, οπερ λανθανει τινας οιομενους απο του «εκ του
πληρωματος αυτου ημεις παντες ελαβομεν» εως του «εκεινος εξηγησατο» εκ του
προσωπου Ἰωαννου του αποστολου λεγεσθαι. 2.35.214 Προς τηι προειρημενηι δε του
βαπτιστου μαρτυριαι, αρχομενηι απο του «ο οπισω μου ερχομενος εμπροσθεν μου
γεγονε» και ληγουσηι εις το «εκεινος εξηγησατο» και αυτη η μαρτυρια εστιν
Ἰωαννου μετ' εκεινην δευτερα, οτε προς τους αποστειλαντας εξ Ἱεροσολυμων ιερεις
και Λευιτας, Ἰουδαιων αυτους αποστειλαντων, ομολογει ουκ αρνουμενος το αληθες,
ως αρα ουκ αυτος ειη ο Χριστος ουδε Ἠλιας ουδε ο προφητης, αλλα «φωνη βοωντος
εν τηι ερημωι· Ευθυνατε την οδον κυριου, καθως ειπεν Ἡσαΐας ο προφητης». 2.35.215
Μετα δε ταυτα αλλη μαρτυρια του αυτου βαπτιστου περι Χριστου εστι, την
προηγουμενην αυτου υποστασιν ετι διδασκουσα διηκουσαν επι παντα τον κοσμον
κατα τας ψυχας τας λογικας, οτε φησι· «Μεσος υμων εστηκεν ον υμεις ουκ οιδατε,
οπισω μου ερχομενος, ου ουκ ειμι αξιος εγω ινα λυσω αυτου τον ιμαντα του
υποδηματος». Και επισκεψαι, ει δια το εν μεσωι του παντος ειναι σωματος την
καρδιαν, εν δε τηι καρδιαι το ηγεμονικον, κατα τον εν εκαστωι λογον δυναται
νοεισθαι το «μεσος υμων εστηκεν ον υμεις ουκ οιδατε». 2.35.216 Τεταρτη δε προς
τουτοις μαρτυρια Ἰωαννου περι Χριστου ηδη και το ανθρωπινον αυτου παθος
υπογραφουσα, οτε λεγει· «Ἴδε ο αμνος του θεου, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου.
Ουτος εστιν υπερ ου εγω ειπον οτι οπισω μου ερχεται ανηρ ος εμπροσθεν μου
γεγονεν, οτι πρωτος μου ην· καγω ουκ ᾔδειν αυτον, αλλ' ινα φανερωθηι τωι Ἰσραηλ,
δια τουτο ηλθον εγω εν υδατι βαπτιζων». 2.35.217 Και πεμπτη μαρτυρια
αναγεγραπται κατα το «τε θεαμαι το πνευμα καταβαινον ως περιστεραν εξ ουρανου,
και εμεινεν επ' αυτον· καγω ουκ ᾔδειν αυτον, αλλ' ο πεμψας με βαπτιζειν εν υδατι,
εκεινος μοι ειπεν· Ἐφ' ον αν ιδηις το πνευμα καταβαινον και μενον επ' αυτον, ουτος
εστιν ο βαπτι ζων εν πνευματι αγιωι * *. Καγω εωρακα, και μεμαρτυ ρηκα οτι ουτος
εστιν ο υιος του θεου». 2.35.218 Ἕκτον δε μαρτυρει τωι Χριστωι επι δυο μαθητων ο
Ἰωαννης, οτε εμβλεψας τωι Ἰησου περιπατουντι λεγει· «Ἴδε ο αμνος του θεου». Μεθ'
ην μαρτυριαν, ακουσαντων των δυο μαθητων του Ἰωαννου και ακολουθησαντων
τωι Ἰησου, στραφεις ο Ἰησους και θεασαμενος τους δυο ακολουθουντας αποκρινεται
λεγων «τι ζητειτε». 2.36.219 Και ταχα ου ματην μετα εξ μαρτυ ριας παυεται μεν ο
Ἰωαννης μαρτυρων, Ἰησους δε κατα το εβδομον προτεινει το «τι ζητειτε;» Πρεπουσα
δε ωφελη μενοις υπο της Ἰωαννου μαρτυριας η φωνη αναγορευουσα τον Χριστον
διδασκαλον και ομολογουσα το οικητηριον ποθειν θεασασθαι του υιου του θεου·
φασι γαρ αυτωι· «Ῥαββι– ο λεγεται μεθερμηνευομενον «διδασκαλε»–, που μενεις;»
Και επει «πας ο ζητων ευρισκει», ζητησασι την Ἰησου μονην τοις Ἰωαννου μαθηταις
υποδεικνυσι, λεγων αυτοις· «Ἔρχεσθε και οψεσθε», ταχα δια του μεν «ερχεσθε» επι
το πρακτικον αυτους παρακαλων, δια δε του «οψεσθε» την ακολουθουσαν τηι
κατορθωσει των πραξεων θεωριαν παντως εσεσθαι τοις βουλομενοις υπογραφων,
γινομενην εν τηι του Ἰησου μονηι. 2.36.220 Προυκειτο δε τοις ζητησασι που μενει
Ἰησους, ακολουθησασι τωι διδασκαλωι και θεασαμενοις, παραμειναι τωι Ἰησου και
την ημεραν εκεινην συνδιατριψαι τωι υιωι του θεου. Ἐπει δε ο δεκατος αριθμος
τετηρηται ως αγιος, ουκ ολιγων μυστηριων εν τηι δεκαδι αναγραφομενων
γεγονεναι, νοητεον ου ματην και εν τωι ευαγγελιωι την δεκατην αναγραφεσθαι ωραν
της των Ἰωαννου μαθητων παρα τωι Ἰησου καταγωγης, ων Ἀνδρεας ο αδελφος
Σιμωνος Πετρου ην, οστις ωφεληθεις εν τωι παραμεμενηκεναι τωι Ἰησου, ευρων τον
αδελφον τον ιδιον Σιμωνα–ταχα γαρ προτερον ουχ ευρητο–φησιν ευρηκεναι τον
Μεσσιαν, ο εστι μεθερμηνευομενον Χριστος. 2.36.221 Ἐπει γαρ «ο ζητων ευρισκει»,
εζητησε δε που μενει ο Ἰησους, και ακολουθησας, θεωρησας αυτου την μονην,
παραμενει τωι κυριωι εν τηι δεκατηι ωραι και ευρισκει τον υιον του θεου, τον λογον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

την σοφιαν, βασιλευεται τε υπ' αυτου, δια τουτο φησιν· «Ευρηκαμεν τον Μεσσιαν».
Αυτη δε η φωνη υπο παντος αν λεγοιτο του τον του θεου λογον ευρηκοτος και υπο
της θειοτητος αυτου βασιλευομενου. 2.36.222 Καρπον δε ευθεως προσαγει τον
αδελφον τωι Χριστωι, ωι Σιμωνι εχαρισατο ο Ἰησους το εμβλεψαι αυτωι, οπερ εστι δια
του εμβλεψαι επισκοπησαι και φωτισαι αυτου το ηγεμονικον· και δεδυνηται δια το
εμβεβλεφεναι αυτωι τον Ἰησουν ο Σιμων βεβαιωθηναι, ωστε του εργου της βεβαιο
τητος και της στερροτητος επωνυμος γενεσθαι και κληθηναι Πετρος. 2.37.223 Ἀλλ'
ερει τις, τι δηποτε προκει μενου διηγησασθαι το «ουτος ηλθεν εις μαρτυριαν, ινα
μαρτυρησηι περι του φωτος» παντα ταυτα διεξεληλυ θαμεν; Λεκτεον δε, οτι εδει
παραστησαι τας μαρτυριας του Ἰωαννου τας περι του φωτος, και την ταξιν αυτων
εκθεσθαι την τε ακολουθησασαν οις εμαρτυρησεν ωφελειαν, γενομενην μετα την
Ἰωαννου μαρτυριαν απο του Ἰησου, ινα το ανυσιμον της Ἰωαννου μαρτυριας
δηλωθηι. 2.37.224 Και προ των ενταυθα δε μαρτυριων η εν τηι αγαλλιασει σκιρτησις
του βαπτιστου εν τηι κοιλιαι της Ἐλισαβετ επι τωι ασπασμωι της Μαριας μαρτυρια περι
Χριστου ην, μαρτυρουντος τηι θειοτητι της συλληψεως και γενεσεως αυτου. Και τι
γαρ η πανταχου μαρτυς και προδρομος του Ἰησου εστιν ο Ἰωαννης, προλαμ βανων
την γενεσιν αυτου και προ ολιγου του θανατου αποθνηι σκων του υιου του θεου, ινα
μη μονον τοις εν γενεσει αλλα και τοις προσδοκωσι την δια Χριστου απο θανατου
ελευθεριαν προ του Χριστου επιδημων, πανταχου ετοιμασηι κυριωι λαον
κατεσκευασμενον; Φθανει δε και επι την δευτεραν Χριστου παρουσιαν και θειοτεραν
η Ἰωαννου μαρτυρια· «Ει γαρ θελετε, φησι, δεξασθαι, αυτος εστιν Ἠλιας ο μελλων
ερχεσθαι. Ὁ εχων ωτα ακουειν, ακουετω». 2.37.225 Ουσης δε αρχης, εν ηι ο λογος–
ηντινα σοφιαν ειναι απο των Παροιμιων απεδειξαμεν–, οντος δε και του λογου,
γενομενης τε εν τουτωι ζωης, της τε ζωης τυγχανουσης φωτος ανθρωπων, ζητω τι
δηποτε ο γενομενος «ανθρωπος απεσταλμενος παρα θεου, ωι ονομα Ἰωαννης, ηλθεν
εις μαρτυριαν, ινα μαρτυρησηι περι του φωτος». 2.37.226 ∆ια τι γουν ουχ «ινα
μαρτυρησηι περι της ζωης», η «ινα μαρτυ ρησηι περι του λογου», η «περι της αρχης»,
η οποιασδηποτε αλλης επινοιας του Χριστου; Ἐπισκεψαι δε ει μη, <επει> «ο λαος ο
καθημενος εν σκοτωι φως ειδε μεγα», και επει «το φως εν τηι σκοτιαι φαινει» μη
καταλαμβανομενον υπ' αυτης, οι εν σκοτωι τυγχανοντες δεονται φωτος, τουτ' εστιν
οι ανθρωποι. 2.37.227 Ει γαρ το φως των ανθρωπων «εν τηι σκοτιαι φαινει», ενθα
ουδαμως ενεργεια σκοτιας τυγχανει, ετερων επινοιων του Χριστου κοινωνησομεν,
νυν κυριως και κατα το ακριβες ου μετεχοντες αυτων. Πως γαρ μετεχομεν ζωης οι
ετι το σωμα του θανατου περικειμενοι, ων η ζωη «κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι
θεωι»; Ὅταν γαρ ο Χριστος φανερωθηι, η ζωη ημων, τοτε και ημεις συν αυτωι
φανερωθησομεθα εν δοξηι. 2.37.228 Ουχ οιον τε ουν ην τον ελθοντα μαρτυρησαι περι
της ζωης της ετι κρυπτομενης συν τωι Χριστωι εν τωι θεωι· αλλ' ουδε ηλθεν εις
μαρτυριαν, ινα μαρτυρησηι περι του λογου, λογον ημων νοουντων τον εν αρχηι προς
τον θεον και θεον λογον· επι γης γαρ «ο λογος σαρξ εγενετο». Και ην αν μαρτυρια, ει
και εδοκει γινεσθαι περι του λογου, κυριως αν λεχθησομενη η περι λογου γενομενου
σαρκος, ουχι δε λογου θεου· διοπερ ουκ ηλθεν, ινα μαρτυρησηι περι του λογου.
2.37.229 Πως δε μαρτυρια εδυνατο γινεσθαι περι της σοφιας τοις, καν δοκωσιν
εγνωκεναι, ου το καθαρως αληθες κατανοουσιν αλλα βλεπουσι «δι' εσοπτρου και εν
αινιγματι»; Εικος μεντοι γε προ της δευτερας και θειοτερας Χριστου επιδημιας
ελευσεσθαι μαρτυρησοντα τον Ἰωαννην η Ἠλιαν περι ζωης προ ολιγου του Χριστον
φανερωθησεσθαι, την ζωην ημων, και τοτε μαρτυρησειν περι του λογου,
παραστησειν τε το περι της σοφιας μαρτυριον. Βασανου δε δειται, ει ενεστιν οιον η
Ἰωαννου μαρτυρια προδρομος εκαστηι των του Χριστου επινοιων. Ταυτα μεν εις το
«ουτος ηλθεν εις μαρτυριαν, ινα μαρτυ ρησηι περι του φωτος». Ἑξης δε επισκεπτεον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

τι δει νοειν εις το «ινα παντες πιστευσωσι δι' αυτου». 4.t.1 Περι σολοικισμων και
ευτελους φρασεως της γραφης. ΕΚ ΤΟΥ ΤΕΤΑΡΤΟΥ ΤΟΜΟΥ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ
ΙΩΑΝΝΗΝ 4.1.n [Μετα τρια φυλλα της αρχης.] 4.1.1 Ὁ διαιρων παρ' εαυτωι φωνην
και σημαινομενα και πραγματα, καθ' ων κειται τα σημαινομενα, ου προσκοψει τωι
των φωνων σολοικισμωι, επαν ερευνων ευρισκηι τα πραγματα, καθ' ων κεινται αι
φωναι, υγιη· και μαλιστα επαν ομολογωσιν οι αγιοι ανδρες τον λογον αυτων και το
κηρυγμα «ουκ εν πειθοις σοφιας ειναι λογων, αλλ' εν αποδειξει πνευματος και
δυναμεως». 4.2.n [Ειτα ειπων τον του ευαγγελιστου σολοικισμον επαγει·] 4.2.1 Ἅτε
δε ουκ ασυναισθητοι τυγχανοντες οι αποστολοι των εν οις προσκοπτουσι, και περι α
ουκ ησχοληνται, φασιν ιδιωται ειναι «τωι λογωι, αλλ' ου τηι γνωσει»· νομιστεον γαρ
αυτο ουχ υπο Παυλου μονον, αλλα και υπο των λοιπων αποστο λων λεγεσθαι αν.
Ἡμεις δε και το «εχομεν δε τον θησαυρον τουτον εν οστρακινοις σκευεσιν, ινα η
υπερβολη της δυναμεως ηι του θεου και μη εξ ημων» εξειληφαμεν, ως «θησαυρου»
μεν λεγομενου του αλλαχοσε θησαυρου της γνωσεως και σοφιας της αποκρυφου,
«οστρακινων» δε «σκευων» της ευτελους και ευκαταφρονητου παρ' Ἕλλησι λεξεως
των γραφων, αληθως υπερβολης δυναμεως του θεου εμφαινο μενης. Ὅτι ισχυσε τα
της αληθειας μυστηρια και η δυναμις των λεγομενων ουκ εμποδιζομενη υπο της
ευτελους φρασεως φθασαι εως περατων γης και υπαγαγειν τωι Χριστου λογωι ου
μονον τα μωρα του κοσμου, αλλ' εστιν οτε και τα σοφα αυτου. Βλεπομεν γαρ την
κλησιν, ουχ οτι ουδεις σοφος κατα σαρκα, αλλ' «οτι ου πολλοι σοφοι κατα σαρκα».
Ἀλλα και «οφει λετης» εστι Παυλος καταγγελλων το ευαγγελιον, ου μονον
«βαρβαροις» παραδιδοναι τον λογον, αλλα και «Ἕλλησιν», και ου μονον «ανοητοις»
τοις ευχερεστερον συγκατατιθεμε νοις, αλλα και «σοφοις»· ικανωτο γαρ υπο θεου
«διακονος» ειναι «της καινης διαθηκης», χρωμενος «αποδειξει πνευ ματος και
δυναμεως», ινα η των πιστευοντων συγκαταθεσις «μη ηι εν σοφιαι ανθρωπων, αλλ'
εν δυναμει θεου». Ἴσως γαρ ει καλλος και περιβολην φρασεως ως τα παρ' Ἕλλησι
θαυμαζομενα ειχεν η γραφη, υπενοησεν αν τις ου την αληθειαν κεκρατηκεναι των
ανθρωπων, αλλα την εμφαι νομενην ακολουθιαν και το της φρασεως καλλος
εψυχαγω γηκεναι τους ακροωμενους, και ηπατηκος αυτους προσειλη φεναι. Τις η
πολυλογια και τινα τα πολλα βιβλια· και οτι πασα η θεοπνευστος γραφη εν βιβλιον
εστιν. ΕΚ ΤΟΥ ΠΕΜΠΤΟΥ ΤΟΜΟΥ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 5.1.n [Εις το
προοιμιον.] 5.1.1 Ἐπει μη αρκουμενος το παρον ανειληφεναι προς ημας εργον των
του θεου εργοδιωκτων, και αποντας τα πολλα σοι σχολαζειν και τωι προς σε
καθηκοντι αξιοις, εγω εκκλινων τον καματον και περιισταμενος τον παρα θεου των
επι το γραφειν εις τα θεια εαυτους επιδεδωκοτων κινδυνον, συνα γορευσαιμι αν
εμαυτωι απο της γραφης παραιτουμενος το πολλα ποιειν βιβλια· φησι γαρ εν τωι
Ἐκκλησιαστηι Σολομων· «Υιε μου, φυλαξαι του ποιησαι βιβλια πολλα· ουκ εστι
περασμος και μελετη πολλη κοπωσις σαρκος». Ἡμεις γαρ, ει μη εχοι νουν τινα
κεκρυμμενον και ετι ημιν ασαφη η προκειμενη λεξις, αντικρυς παραβεβηκαμεν την
εντολην μη φυλαξαμενοι ποιησαι βιβλια πολλα. 5.2.n [Ειτα, ειπων ως εις ολιγα του
ευαγγελιου ρητα τεσσαρες αυτωι διηνυθησαν τομοι, επιφερει·] 5.2.1 Ὅσον γαρ επι τηι
λεξει δυο σημαινεται εκ του «υιε μου, φυλαξαι του ποιησαι βιβλια πολλα»· εν μεν
οτι ου δει κεκτησθαι βιβλια πολλα, ετερον δε οτι ου δει συνταξαι βιβλια πολλα· και
ει μη το πρωτον, παντως το δευτερον, ει δε το δευτερον, ου παντως το προτερον.
Πλην εκατερωθεν δοξομεν μανθανειν, μη δειν ποιειν βιβλια πλειονα. Ἠδυναμην δε
προς το νυν ημιν υποπεπτωκος ισταμενος, επιστειλαι σοι ως απολογιαν το ρητον
και, κατασκευασας το πραγμα εκ του μηδε τους αγιους πολλων βιβλιων συνταξεσιν
εσχολακεναι, παυσασθαι προς το εξης του κατα τας συνθηκας, ας εποιη σαμεθα προς
αλληλους, υπαγορευειν τα διαπεμφθησομενα σοι· και ταχα συ πληγεις υπο της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

λεξεως προς το εξης αν ημιν συνεχωρησας. Ἀλλ' επει την γραφην ευσυνειδοτως
εξεταζειν δει, μη προπετως εαυτωι καταχαριζομενον το νενοηκεναι εκ του ψιλην την
λεξιν εξειληφεναι, ουχ υπο μενω, μη την φαινομενην μοι υπερ εμαυτου απολογιαν,
ηι χρησαιο αν κατ' εμου, ει παρα τας συνθηκας ποιησαιμι, παρατιθεις. Και πρωτον γε,
επει δοκει τηι λεξει συναγορευειν η ιστορια, ουδενος των αγιων εκδεδωκοτος
συνταξεις πλειονας και εν πολλαις βιβλοις τον νουν αυτου εκτιθεμενου, περι τουτου
λεκτεον. Ὁ δε εγκαλων μοι εις συνταξιν πλειονων ερχομενωι, τον τηλικουτον
Μωσεα φησει μονας πεντε βιβλους κατα λελοιπεναι. 5.3.n [και εν τωι πεμπτωι δε των
εις το κατα Ἰωαννην εξηγητικων ο αυτος ταυτα περι των αποστολων φησιν·] 5.3.1 Ὁ
δε ικανωθεις διακονος γενεσθαι της καινης δια θηκης, ου γραμματος, αλλα
πνευματος, Παυλος, ο πεπλη ρωκως το ευαγγελιον απο Ἱερουσαλημ και κυκλωι
μεχρι του Ἰλλυρικου, ουδε πασαις εγραψεν αις εδιδαξεν εκκλησιαις· αλλα και αις
εγραψεν, ολιγους στιχους επεστειλε. Πετρος δε, εφ' ωι οικοδομειται η Χριστου
εκκλησια, ης πυλαι ᾅδου ου κατισχυσουσιν, μιαν επιστολην ομολογουμενην κατα
λελοιπεν, εστω δε και δευτεραν· αμφιβαλλεται γαρ. Τι δει περι του αναπεσοντος επι
το στηθος λεγειν του Ἰησου, Ἰωαννου, ος ευαγγελιον εν καταλελοιπεν, ομολογων
δυνα σθαι τοσαυτα ποιησειν, α ουδε ο κοσμος χωρησαι εδυνατο, εγραψε δε και την
Ἀποκαλυψιν, κελευσθεις σιωπησαι και μη γραψαι τας των επτα βροντων φωνας;
καταλελοιπε και επιστολην πανυ ολιγων στιχων, εστω δε και δευτεραν και τριτην,
επει ου παντες φασι γνησιους ειναι ταυτας· πλην ουκ εισι στιχων αμφοτεραι εκατον.
. . . . 5.4.n [Ειτα απαριθμησαμενος προφητας και αποστολους, ολιγα εκαστου η ουδε
ολιγα γραψαντος, επαγει μετα ταυτα·] 5.4.1 Παλιν δη μετα ταυτα ιλιγγιαν μοι
επερχεται σκοτοδι νιωντι, μη αρα πειθαρχων σοι ουκ επειθαρχησα θεωι ουδε τους
αγιους εμιμησαμην. Ει μη σφαλλομαι τοινυν εμαυτωι συναγο ρευων δια το πανυ σε
φιλειν, και εν μηδενι εθελειν λυπειν, τοιαυτας ευρισκω εις ταυτα απολογιας. Προ
παντων παρεθε μεθα το εκ του Ἐκκλησιαστου λεγοντος· «Υιε μου, φυλαξαι του
ποιησαι βιβλια πολλα». Τουτωι αντιπαραβαλλω εκ των Παροιμιων του αυτου
Σολομωντος ρητον, ος φησιν· «Ἐκ πολυλογιας ουκ εκφευξηι αμαρτιαν, φειδομενος
δε χειλεων νοημων εσηι». Και ζητω, ει το οποια ποτ' ουν λεγειν πολλα «πολυλογειν»
εστιν, καν αγια τις και σωτηρια λεγηι πολλα. Ει γαρ τουθ' ουτως εχει, και πολυλογει
ο πολλα διεξιων ωφελιμα, αυτος ο Σολομων ουκ εκπεφευγε την αμαρτιαν, λαλησας
«τρεις χιλιαδας παραβολων και ωιδας πεντακισχι λιας, και υπερ των ξυλων απο της
κεδρου της εν τωι Λιβανωι και εως της υσσωπου της εκπορευομενης δια του τοιχου·
ετι δε και περι των κτηνων και περι των πετεινων και περι των ερπετων και περι
των ιχθυων». Πως γαρ δυναται διδασκαλια ανυειν τι χωρις της απλουστερον
νοουμενης πολυλογιας και αυτης της σοφιας φασκουσης τοις απολλυ μενοις·
«Ἐξετεινον λογους και ου προσειχετε»; Ὁ δε Παυλος φαινεται διατελων εωθεν μεχρι
μεσονυκτιου εν τωι διδασκειν, οτε και Ευτυχος καταφερομενος υπνωι βαθει κατα
πεσων εταραξε τους ακουοντας ως τεθνηκως. Ει τοινυν αληθες το «Ἐκ πολυλογιας
ουκ εκφευξηι αμαρτιαν», αληθες δε και το μη ημαρτηκεναι πολλα περι των
προειρημενων τον Σολομωντα απαγγειλαντα, μηδε τον Παυλον παρατειναντα μεχρι
μεσονυκτιου, ζητητεον, τις η πολυλογια, κακειθεν μεταβατεον επι το ιδειν, τινα τα
πολλα βιβλια. Ὁ πας δη του θεου λογος ο εν αρχηι προς τον θεον ου πολυλογια εστιν·
ου γαρ λογοι· λογος γαρ εις συνεστως εκ πλειονων θεωρηματων, ων εκαστον
θεωρημα μερος εστι του ολου λογου. Οι δε εξω τουτου απαγγελλομενοι περιεχειν
διεξοδον και απαγγελιαν οποιαν δηποτε, ει και ως περι αληθειας εισι λογοι, και
παραδοξοτερον γε ερω, ουδεις αυτων λογος, αλλ' εκαστοι λογοι. Ουδαμου γαρ η
μονας, και ουδαμου το συμφωνον και εν, αλλα παρα το διεσπασθαι και μαχεσθαι το
εν απ' εκεινων απωλετο και γεγονασιν αριθμοι, και ταχα αριθμοι απειροι· ωστε κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

τουτ' αν ημας ειπειν, οτι ο φθεγγομενος ο δηποτε της θεοσεβειας αλλοτριον
πολυλογει, ο δε λεγων τα της αληθειας, καν ειπηι τα παντα ως μηδεν παραλιπειν,
ενα αει λεγει λογον και ου πολυλογουσιν οι αγιοι του σκοπου του κατα τον ενα
εχομενοι λογον. Ει τοινυν η πολυλογια εκ των δογματων κρινεται και ουκ εκ της
των πολλων λεξεων απαγγελιας, ορα ει ουτω δυναμεθα εν βιβλιον τα παντα αγια
ειπειν, πολλα δε τα εξω τουτων. Ἀλλ' επει μαρτυριου μοι δει του απο της θειας
γραφης, επισκεψαι, ει πληκτικωτατα δυναμαι τουτο παραστησαι, κα τασκευασας οτι
περι Χριστου καθ' ημας ουκ εν ενι γεγραπται βιβλιωι, κοινοτερον ημων τα «βιβλια»
νοουντων. Γεγραπται γαρ και εν τηι πεντατευχωι· ειρηται δε και εν εκαστωι των
προφητων και τοις ψαλμοις και απαξαπλως, ως φησιν αυτος ο σωτηρ, εν πασαις ταις
γραφαις, εφ' ας αναπεμπων ημας φησιν· «Ἐρευνατε τας γραφας, οτι υμεις δοκειτε εν
αυταις ζωην αιωνιον εχειν. Και εκειναι εισιν αι μαρτυρουσαι περι εμου». Ει τοινυν
αναπεμπει ημας επι «τας γραφας» ως μαρτυρουσας περι αυτου, ουκ επι τηνδε μεν
πεμπει, επι τηνδε δε ου, αλλ' επι πασας τας απαγγελλουσας περι αυτου, αστινας εν
τοις ψαλμοις κεφαλιδα ονομαζει βιβλιου λεγων· «Ἐν κεφαλιδι βιβλιου γεγραπται
περι εμου». Ὁ γαρ απλως θελων εκλαβειν το «εν κεφαλιδι βιβλιου» επι οιου δηποτε
ενος των περιεχοντων τα περι αυτου, απαγγελλετω τινι λογωι τηνδε την βιβλον
ετερας προκρινει. Ἵνα γαρ και υπολαμβανηι τις, επ' αυτην την των ψαλμων βιβλον
αναφε ρειν ημας τον λογον, λεκτεον προς αυτον, οτι εχρην ειρησθαι· «Ἐν ταυτηι τηι
βιβλωι γεγραπται περι εμου». Νυν δε φησι παντα μιαν κεφαλιδα, τωι
ανακεφαλαιουσθαι τον περι εαυτου εις ημας εληλυθοτα λογον εις εν. Τι δε και το
βιβλιον εωρασθαι υπο του Ἰωαννου γεγραμ μενον εμπροσθεν και οπισθεν, και
κατεσφραγισμενον, οπερ ουδεις ηδυνατο αναγνωναι και λυσαι τας σφραγιδας αυτου,
ει μη ο λεων ο εκ της φυλης Ἰουδα, η ριζα ∆αβιδ ο εχων την κλειν του ∆αβιδ, και
ανοιγων και ουδεις κλεισει και κλειων και ουδεις ανοιξει; Ἡ γαρ πασα γραφη εστιν
η δηλουμενη δια της βιβλου, εμπροσθεν μεν γεγραμμενη δια την προχειρον αυτης
εκδοχην, οπισθεν δε δια την ανακεχωρη κυιαν και πνευματικην. Παρατηρητεον προς
τουτοις, ει δυναται αποδεικτικον του τα αγια μιαν τυγχανειν βιβλον, τα δε εναντιως
εχοντα πολλας, το επι μεν των ζωντων μιαν ειναι την βιβλον, αφ' ης απαλειφονται
οι αναξιοι αυτης γεγενημενοι, ως γεγραπται· «Ἐξαλειφθητωσαν εκ βιβλου ζωντων»,
επι δε των κρισει υποκειμενων βιβλους φερεσθαι· φησιν γαρ ο ∆ανιηλ· «Κρι τηριον
εκαθισε, και βιβλοι ηνευχθησαν». Τωι δε ενικωι της θειας βιβλου και Μωσης
μαρτυρει λεγων· «Ει μεν αφεις τωι λαωι την αμαρτιαν, αφες· ει δε μη, εξαλειψον με
εκ της βιβλου σου ης εγραψας». Ἐγω και το παρα τωι Ἡσαΐαι ουτως εκλαμβανω· ου
γαρ ιδιον της τουτου προφητειας το ειναι τους λογους του βιβλιου εσφραγισμενους,
μητε υπο του μη επισταμενου γραμματα αναγινωσκομενους δια το μη ειδεναι αυτον
γραμματα, μητε υπο του επισταμενου δια το εσφραγισθαι την βιβλον. Ἀλλα και
τουτο επι πασης γραφης αληθευεται, δεομενης του κλεισαντος λογου και
ανοιξοντος· «Ουτος γαρ κλεισει και ουδεις ανοιξει»· και επαν ανοιξηι, ουκετι ουδεις
αποριαν δυναται τηι απ' αυτου σαφηνειαι προσενεγκειν· δια τουτο λεγεται οτι
«ανοιξει και ουδεις κλεισει». Το παραπλησιον δε και επι της ειρημενης βιβλου παρα
τωι Ἰεζεκιηλ εκλαμβανω, εν ηι «εγεγραπτο θρηνος και μελος και ουαι». Πασα γαρ
βιβλος περιεχει το των απολλυμενων «ουαι» και το περι των σωιζομενων «μελος»
και τον περι των μεταξυ «θρη νον». Ἀλλα και ο εσθιων Ἰωαννης μιαν κεφαλιδα, εν
ηι γεγραπται «τα οπισθεν και τα εμπροσθεν», την πασαν νενοηκε γραφην ως βιβλον
μιαν, ηδιστην κατα τας αρχας νοουμενην, οτε τις αυτην μασαται, πικραν δε τηι
εκαστου των εγνωκοτων συναισθησει τηι περι εαυτου αναφαινομενην. Ἔτι
προσθησω εις την τουτου αποδειξιν ρητον αποστολικον μη νενοημενον υπο των
Μαρκιωνος και δια τουτο αθετουντων τα ευαγγελια· τωι γαρ τον αποστολον λεγειν·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

«Κατα το ευαγγελιον μου εν Χριστωι Ἰησου» και μη φασκειν «ευαγ γελια» εκεινοι
εφισταντες φασιν, ουκ αν πλειονων οντων ευαγγελιων τον αποστολον ενικως «το
ευαγγελιον» ειρηκε ναι, ου συνιεντες οτι ως εις εστιν ον ευαγγελιζονται πλειονες,
ουτως εν εστι τηι δυναμει το υπο των πολλων ευαγγελιον αναγεγραμμενον και το
αληθως δια τεσσαρων εν εστιν ευαγγελιον. Ει τοινυν ταυτα ημας πεισαι δυναται, τι
ποτε εστι το «εν» βιβλιον και τι «τα πολλα», νυν μαλλον φροντιζω ου δια το πληθος
των γραφομενων αλλα δια την δυναμιν των νοουμενων, μηποτε περιπεσω τωι
παραβαινειν την εντο λην, εαν τι παρα την αληθειαν ως αληθειαν εκθωμαι καν εν
ενι των γραφομενων· εκει γαρ εσομαι γραψας βιβλια πολλα. Και νυν δε προφασει
γνωσεως επανισταμενων των ετε ροδοξων τηι αγιαι του Χριστου εκκλησιαι και
πολυβιβλους συνταξεις φεροντων, επαγγελλομενας διηγησιν των τε ευαγγελικων
και αποστολικων λεξεων, εαν σιωπησωμεν μη αντιπαρατιθεντες αυτοις τα αληθη
και υγιη δογματα, επι κρατησουσι των λιχνων ψυχων, αποριαι τροφης σωτηριου επι
τα απηγορευμενα σπευδουσων και αληθως ακαθαρτα και βδελυκτα βρωματα. ∆ιοπερ
αναγκαιον μοι δοκει, τον δυνα μενον πρεσβευειν υπερ του εκκλησιαστικου λογου
απα ραχαρακτως, και ελεγχειν τους την ψευδωνυμον γνωσιν μεταχειριζομενους,
ιστασθαι κατα των αιρετικων αναπλασμα των αντιπαραβαλλοντα το υψος του
ευαγγελικου κηρυγματος, πεπληρωμενον συμφωνιας δογματων κοινων τηι
καλουμενηι παλαιαι προς την ονομαζομενην καινην διαθηκην. Αυτος γουν αποριαι
των πρεσβευοντων τα κρειττονα, μη φερων την αλογον και ιδιωτικην πιστιν δια την
προς Ἰησουν αγαπην επεδεδωκεις ποτε σαυτον λογοις, ων υστερον τηι δεδομενηι σοι
συνεσει καταχρησαμενος εις δεον καταγνους απεστης. Ταυτα δε φημι κατα το
φαινομενον μοι απολογουμενος περι των δυναμενων λεγειν και γραφειν, περι δε
εμαυτου απολογουμενος, μη αρα ου τοιαυτης ων εξεως, οποιαν εχρην τον παρα θεου
ικανουμενον διακονον της καινης διαθηκης, ου γραμματος αλλα πνευματος,
τολμηροτερον εμαυτον τωι υπαγορευειν επιδιδωμι. ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ
ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ ʹ 6.1.1 Πασα μεν οικια, ως ενι μαλιστα
στερροτατα κατα σκευασθησομενη, εν ευδιαι και νηνεμιαι οικοδομειται, ινα μη
εμποδιζηται την δεουσαν πηξιν αναλαβειν, οπως δυνηται και τοιαυτη γενεσθαι ωστε
υπομειναι πλημμυρας ορμην και προσρηξιν ποταμου και οσα φιλει χειμωνος
συμβαινοντος ελεγχειν μεν τα σαθρα των οικοδομηματων, δεικνυναι δε τα την
οικειαν αρετην απειληφοτα των κατασκευασματων. 6.1.2 Ἐξαι ρετως δε η των της
αληθειας θεωρηματων δεκτικη, λογικη ως εν απαγγελιαι και γραμμασιν οικοδομη,
τοτε μαλιστα οικοδομειται, καλως συνοικοδομουντος τωι προθεμενωι το αριστον
τουτο εργον επιτελειν του θεου, επαν γαληνιαζηι τηι υπερεχουσηι παντα νουν ειρηνηι
χρωμενη η ψυχη, πασης ταραχης αλλοτριουμενη και ουδαμως κυματουμενη. 6.1.3
Ταυτα δη μοι δοκουσιν ακριβως κατανενοηκοτες οι του προφητικου πνευματος
υπηρεται και οι του ευαγγελικου κηρυγ ματος διακονοι αξιους εαυτους
παρειληφεναι του λαβειν την εν κρυπτωι ειρηνην απο του αιει τοις αξιοις διδοντος
αυτην, του ειρηκοτος· «Ειρηνην αφιημι υμιν, ειρηνην την εμην διδωμι υμιν· ου
καθως ο κοσμος διδωσιν ειρηνην καγω διδωμι ειρηνην.» 6.1.4 Ἐπισκοπησον δε
μηποτε τοιουτον τι αινιττεται η περι τον ∆αβιδ και Σολομωντα περι του ναου
ιστορια. ∆αβιδ μεν γαρ πολεμους κυριου πολεμων και προς πλειονας ισταμενος
εχθρους εαυτου και του Ἰσραηλ, θελων οικοδομησαι ναον τωι θεωι, υπο του θεου δια
του Ναθαν κωλυεται λεγοντος προς αυτον· «Ουκ οικοδομησεις μοι οικον, οτι ανηρ
αιματων συ.» 6.1.5 Σολομων δε οναρ τον θεον ιδων και οναρ την σοφιαν λαβων–
ετηρειτο γαρ το υπαρ τωι λεγοντι «Ἰδου πλειον Σολομωντος ωδε»–εν βαθυτατηι
γενομενος ειρηνηι, ως αναπαυεσθαι τοτε εκαστον υποκατω της αμπελου αυτου και
υποκατω της συκης αυτου, και της κατα τους χρονους αυτου ειρηνης επωνυμος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

τυγχανων–Σολομων γαρ ερμηνευεται «ειρηνικος»–δια την ειρηνην σχολαζει τον
διαβοητον οικοδομησαι ναον τωι θεωι. Και κατα τους Ἔσδρα δε χρονους, οτε νικαι η
αληθεια τον οινον και τον εχθρον βασιλεα και τας γυναικας, ανοικοδομειται ο ναος
τωι θεωι. 6.2.6 Ταυτα δ' ημιν απολογουμενοις προς σε, ιερε Ἀμβρο σιε, ειρηται, επει
τον ευαγγελικον πυργον κατα την αγιαν σου προτροπην εν γραμμασιν οικοδομησαι
θελησαντες εψηφι σαμεν μεν καθεσθεντες την δαπανην, ει εχομεν τα προς
απαρτισμον, ινα μη εμπαιζωμεθα υπο των θεωρουντων κατα γινωσκομενοι ως
θεμελιον μεν καταβαλλομενοι, εκτελεσαι δε το εργον μη δεδυνημενοι. 6.2.7
Ψηφισαντες δε ετοιμα μεν τα εις απαρτισμον της οικοδομης ημιν παροντα ου
κατειλη φαμεν, τωι θεωι δε πεπιστευκαμεν τωι πλουτιζοντι εν παντι λογωι και πασηι
γνωσει, οτι αγωνιζομενους ημας αυτους τηρειν τους πνευματικους νομους
πλουτισει, και εκ των επιχορηγουμενων υπ' αυτου προκοπτοντες εν τωι οικοδομειν
φθασομεν και επι την στεφανην του οικοδομηματος, κωλυου σαν πιπτειν τον
ανεληλυθοτα επι το δωμα του λογου, απο μονων των εστερημενων της στεφανης
πιπτοντων των πιπτοντων δια το ατελες των οικοδομηματων, φονων αιτιων τοις εν
αυτωι τυγχανουσι και πτωματων γινομενων. 6.2.8 Και μεχρι γε του πεμπτου τομου, ει
και ο κατα την Ἀλεξανδρειαν χειμων αντιπραττειν εδοκει, τα διδομενα
υπηγορευσαμεν, επιτιμωντος τοις ανεμοις και τοις κυμασι της θαλασσης του Ἰησου·
και εκτου δε επι ποσον προελη λυθοτες εξειλκυσθημεν απο γης Αιγυπτου,
ρυσαμενου ημας του θεου του εξαγαγοντος τον λαον αυτου απ' αυτης. 6.2.9 Ἔπειτα
του εχθρου πικροτατα ημων καταστρατευσαμενου δια των καινων αυτου
γραμματων των αληθως εχθρων τωι ευαγγελιωι και παντας τους εν Αιγυπτωι ανεμους
της πονηριας καθ' ημων εγειραντος, στηναι μαλλον με προς τον αγωνα παρεκαλει ο
λογος και τηρησαι το ηγεμονικον, μηποτε μοχθηροι λογισμοι εξισχυσωσι τον
χειμωνα και τηι ψυχηι μου επεισαγαγειν, ηπερ ακαιρως, πριν γαληνην την διανοιαν
λαβειν, συναπτειν τα εξης της γραφης· και οι συνηθεις δε ταχυγραφοι μη παροντες
του εχεσθαι των υπαγορευσεων εκωλυον. 6.2.10 Νυν δ' οτε τα καθ' ημων
πεπυρωμενα πολλα σβεννυντος θεου βελη ημβλυνται και ενεθισθεισα ημων η ψυχη
τοις συμβεβηκοσι δια τον ουρανιον λογον φερειν ραιον βιαζεται τας γεγενημενας
επιβουλας, ωσπερει ποσης ευδιας λαβομενοι ουκετι υπερτιθεμενοι υπαγορευειν τα
ακολουθα βουλομεθα, θεον διδασκαλον υπηχουντα εν τωι αδυτωι της ψυχης ημων
παρειναι ευχομενοι, ινα τελος λαβηι η της διηγησεως του κατα Ἰωαννην ευαγγελιου
οικοδομη. 6.2.11 Γενοιτο δ' ο θεος επηκοος ημων τηι ευχηι, εις το συναψαι δυνηθηναι
το σωμα του ολου λογου, μηκετι μεσολαβουσης περιστασεως διακοπην του ειρμου
της γραφης οποιαν δηποτε ενεργασασθαι δυναμενης. Ἴσθι δε οτι απο πολλης
προθυμιας δευτεραν ταυτην αρχην ποιουμαι εκτου τομου δια το τα
προυπαγορευθεντα ημιν εν τηι Ἀλεξανδρειαι ουκ οιδ' οπως μη κεκομισθαι. 6.2.12
Βελτιον γαρ ηγησαμην, υπερ του μη απρακτως μοι τουδε του εργου παρελθειν και
τουτον τον χρονον, ηδη των λοιπων αρξασθαι και μη επ' αδηλωι τωι ευρεθησεσθαι τα
προυπαγορευθεντα ημιν αναμενων, κερδος ουκ ολιγον απολεσαι το των μεταξυ
ημερων. Και ταυτα μεν αυταρκως πεπροοιμιασθω· ηδη δε και της λεξεως εχωμεθα.
6.3.n Και αυτη εστιν η μαρτυρια του Ἰωαννου. 6.3.13 ∆ευτερα αυτη αναγεγραμμενη
Ἰωαννου του βαπτιστου περι Χριστου μαρτυρια, της προτερας αρξαμενης απο του
«Ουτος ην ο ειπων· Ὁ οπισω μου ερχομενος» και ληγουσης εις το «Μονογενης θεος ο
ων εις τον κολπον του πατρος εκεινος εξηγησατο». Ουχ υγιως δε ο Ἡρακλεων
υπολαμβανει «Ουδεις τον θεον εωρακεν πωποτε» και τα εξης, φασκων ειρησθαι ουκ
απο του βαπτιστου αλλ' απο του μαθητου. 6.3.14 Ει γαρ και κατ' αυτον το «Ἐκ του
πληρωματος αυτου ημεις παντες ελαβομεν, και χαριν αντι χαριτος· οτι ο νομος δια
Μωσεως εδοθη, η χαρις και η αληθεια δια Ἰησου Χριστου εγενετο» υπο του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

βαπτιστου ειρηται, πως ουκ ακολουθον <το> τον εκ του πληρωματος του Χριστου
ειληφοτα και χαριν δευτεραν αντι προτερας χαριτος ομολογουντα τε δια Μωσεως
μεν δεδοσθαι τον νομον, την δε χαριν και την αληθειαν δια Ἰησου Χριστου
γεγονεναι, εκ των απο του πληρωματος εις αυτον εληλυθοτων νενοηκεναι πως
«θεον ουδεις εωρακεν πωποτε», και το τον μονογενη εις τον κολπον οντα του
πατρος την εξηγησιν αυτωι και πασι τοις εκ του πληρωματος ειληφοσι
παραδεδωκεναι; 6.3.15 Ου γαρ νυν πρωτον εξηγησατο «<ο ων> εις τον κολπον του
πατρος» ως ουδενος επιτηδειου προτερον γεγενημενου λαβειν, α τοις αποστολοις
διηγησατο· ειγε πριν Ἀβρααμ γενεσθαι ων διδασκει ημας τον Ἀβρααμ ηγαλλιασθαι,
ινα ιδηι την ημεραν αυτου και εν χαραι γεγονεναι. Και το «Ἐκ του πληρωματος δε
αυτου ημεις παντες ελαβομεν» και το «Χαριν αντι χαριτος», ως εν τοις προ τουτων
ειρηκαμεν, δηλοι και τους προφητας απο του πληρωματος Χριστου την δωρεαν
κεχωρηκεναι, και την δευτεραν χαριν αντι της προτε ρας αυτους ειληφεναι·
εφθακεισαν γαρ κακεινοι υπο του πνευματος χειραγωγουμενοι μετα την εν τοις
τυποις εισαγω γην επι την της αληθειας θεαν. 6.3.16 ∆ιοπερ ου παντες οι προφηται
αλλα πολλοι επεθυμησαν ιδειν, α οι αποστολοι εβλεπον. Ει γαρ ην προφητων
διαφορα, οι τετελειωμενοι και διαφεροντες ουκ επεθυμησαν ιδειν, α ειδον οι
αποστολοι· τεθεωρηκασι γαρ αυτα· οι δε μη φθασαντες ομοιως τουτοις εις το υψος
αναβηναι του λογου εν ορεξει γεγονασι των τοις αποστολοις δια Χριστου
εγνωσμενων. Το γαρ «ιδειν» ημεις ου σωματικως ειρησθαι εξειλη φαμεν, και το
«ακουσαι» πνευματικως απαγγελλομενον νενοηκαμεν, μονου του ωτα κτησαμενου
ακουειν παρεσκευασ μενου των λογων του Ἰησου· οπερ ου πανυ αθροως γινεται.
6.4.17 Ἔτι δε περι του τους προ της σωματικης επιδημιας του Ἰησου αγιους πλεον τι
των πολλων των πιστευοντων εσχηκοτας τα της θειοτητος μυστηρια
κατανενοηκεναι, του λογου του θεου διδασκοντος αυτους και πριν γενηται σαρξ –
αει γαρ ειργαζετο, μιμητης του πατρος ων περι ου λεγει· «Ὁ πατηρ μου εως αρτι
εργαζεται»–, εστιν επιλογισασθαι και απο τουτων των λεξεων· 6.4.18 φησι που προς
τους σαδδου καιους απιστουντας τωι περι αναστασεως λογωι· «Ουκ ανεγνωτε το
ρηθεν επι της βατου υπο του θεου· Ἐγω θεος Ἀβρααμ και θεος Ἰσαακ και θεος
Ἰακωβ; θεος δε ουκ εστινεκρων αλλα ζωντων.» Ει τοινυν ο θεος «ουκ επαισχυνεται
θεος» των ανδρων τουτων «καλεισθαι», και εν ζωσιν υπο Χριστου καταριθμουνται,
υιοι τε του Ἀβρααμ παντες εισιν οι πιστευοντες, επει ενευλογουνται τωι πιστωι
Ἀβρααμ παντα τα εθνη, πατρι των εθνων υπο θεου τεθειμενωι, δισταζομεν
παραδεξασθαι εγνωκεναι τους ζωντας τα των ζωντων μαθη ματα, μαθητευθεντας
Χριστωι τωι προ εωσφορου γεγενημενωι πριν γενηται σαρξ; 6.4.19 ∆ια τουτο δε εζων,
επει μετειχον του ειποντος· «Ἐγω ειμι η ζωη»· και εχωρουν ως τηλικουτων
κληρονομοι επαγγελιων επιφανειαν ου μονον αγγελων αλλα και θεου εν Χριστωι
και ταχα ορωντες την εικονα του θεου του αορατου, επει ο εωρακως τον υιον
εωρακε τον πατερα, αναγεγραμμενοι εισι, θεον νενοηκοτες και θεου λογων θεο
πρεπως ακηκοοτες, εωρακεναι θεον και ακηκοεναι αυτου. 6.4.20 Ἐγω δ' οιμαι οτι οι
τελειως και γνησιως υιοι του Ἀβρααμ των πνευματικων νοουμενων πραξεων αυτου
εισιν υιοι και της φανερωθεισης αυτωι γνωσεως, των εκεινωι γνωσθεντων και
πραχθεντων εγγινομενων τοις χρηματιζουσιν υιοις του πατριαρχου, καθ' α διδασκει
τους εχοντας ωτα λεγων· «Ει τεκνα του Ἀβρααμ ητε, τα εργα του Ἀβρααμ εποιειτε.»
6.4.21 Και ει «Σοφος νοησει τα απο ιδιου στοματος, επι δε χειλεσι φορεσει
επιγνωμοσυνην», αναγκαιον ητοι προπετως αποφηνασθαι τινα περι των προφητων
ως ου σοφων, ει μη νενοηκασι «τα απο του ιδιου στοματος», η το ευφημον και
αληθες παραδεξαμενους, οτι ησαν οι προφηται σοφοι, ομο λογειν νενοηκεναι
αυτους «<τα> απο ιδιου στοματος» και επι τοις χειλεσι πεφορεκεναι την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

επιγνωμοσυνην. 6.4.22 Και δηλον οτι Μωσης εωρα τωι νοι την αληθειαν του νομου
και τας κατα αναγωγην αλληγοριας των αναγεγραμμενων παρ' αυτωι ιστοριων·
Ἰησους δε την αληθη κληροδοσιαν γενομενην μετα την καθαιρεσιν των εικοσι και
εννεα βασιλεων συνιει, μαλλον ημων δυναμενος συνοραν τινων αληθων σκιαι
ετυγχανον τα δι' αυτου επιτελουμενα. 6.4.23 ∆ηλον δ' οτι και Ἡσαΐας το μυστη ριον
εωρα του επι του θρονου καθεζομενου και των δυο σεραφιμ και των πτερυγων
αυτων, του τε θυσιαστηριου και της λαβιδος, και της επικαλυψεως του προσωπου
και των ποδων γινομενης υπο των σεραφιμ· Ἰεζεκιηλ δε τα χερουβιμ και την
πορειαν αυτων και το επ' αυτων στερεωμα και τον επικαθεζομενον τωι θρονωι. Ὧν τι
αν ειη ενδοξοτερον και υψηλοτερον; 6.4.24 Και ινα μη καθ' εν λεγων επι πολυ
μηκυνω τον λογον βουλομενος κατασκευαζειν ουκ ελαττον των τοις αποστολοις
υπο Χριστου αποκαλυφθεντων εγνωκεναι τους τετελειωμενους εν ταις προτεραις
γενεαις, αποκαλυπτοντος αυτοις του και τους αποστολους διδαξαντος τα απορρητα
της θεοσεβειας μυστηρια, ετι ολιγα προσθεις κρινειν τοις εντυγχανουσι κατα λειψω
και ο βουλονται περι τουτων σκοπειν. 6.4.25 Φησι γαρ εν τηι προς τους Ῥωμαιους
επιστοληι ο Παυλος· «Τωι δε δυναμενωι υμας στηριξαι κατα το ευαγγε λιον μου κατα
αποκαλυψιν μυστηριου χρονοις αιωνιοις σεσι γημενου, φανερωθεντος δε νυν δια τε
γραφων προφητικων και της επιφανειας του κυριου ημων Ἰησου Χριστου.» Ει γαρ
δια γραφων προφητικων το παλαι σεσιωπημενον μυστηριον πεφανερωται τοις
αποστολοις και οι προφηται ενοουν «τα απο ιδιου στοματος», ατε οντες «σοφοι», τα
πεφανερωμενα τοις αποστολοις οι προφηται ᾔδεσαν. 6.4.26 Ἐπει δε τοις πολλοις ουκ
απεκαλυπτετο, δια τουτο φησιν ο Παυλος· «Ἑτεραις γενεαις ουκ εγνωρισθη τοις
υιοις των ανθρωπων, ως νυν απεκαλυφθη τοις αγιοις αποστολοις αυτου και προφη
ταις εν πνευματι, ειναι τα εθνη συγκληρονομα και συσσωμα.» Ὅρα δε–ει και ουτως
οιον τε ανθυπενεχθησομενην ανθυποφοραν υπο των μη παραδεχομενων τον λογον
την λεξιν ταυτην ουτως εκλαβειν το «αποκαλυπτομενον»–μηποτε διχως εστιν ιδειν
«αποκαλυπτομενον», καθ' ενα μεν τροπον οτε νοειται, καθ' ετερον δε εαν ηι τοιουτο
το προφητευομενον, ωστε γενεσθαι και πληρωθηναι αυτο· τοτε γαρ αποκαλυπτεται,
οτε επιτελειται πληρουμενον. 6.5.27 Το τοινυν τα εθνη συγκληρονομα και συσσωμα
και συμμετοχα ειναι της επαγγελιας εν Χριστωι, οσον μεν επι τηι γνωσει του εσεσθαι
τα εθνη συγκληρονομα και συσσωμα και συμμετοχα, και ποτε εσεσθαι, και δια τι, και
τινα οντα, και πως ξενα των διαθηκων τυγχανοντα και αλλοτρια της επαγγελιας
συσσωμα και συμμετοχα υστερον εσομενα, ᾔδεσαν οι προφηται, αποκαλυφθεντος
αυτοις τουτου. 6.5.28 Ἀλλ' ουχ ουτως τοις νοουσιν, ουχ ορωσι δε επιτελου μενα τα
προφητευομενα, αποκεκαλυπται τα εσομενα ως τοις υπ' οψιν θεωρουσι την εκβασιν
αυτων· οπερ γεγονεν επι των αποστολων. Ουτω γαρ, ως οιμαι, ενοουν τα πραγματα
ου μαλλον των πατερων και προφητων, αληθευεται δε περι αυτων το «Ὃ ετεραις
γενεαις ουκ απεκαλυφθη, ως νυν τοις αποστολοις και προφηταις, ειναι τα εθνη
συγκληρονομα και συσσωμα και συμμετοχα της επαγγελιας εν Χριστωι» τωι προς τωι
νοειν αυτους τα μυστηρια και την ενεργειαν δια του πραγματος επιτελουμενου
κατανοειν. 6.5.29 ∆υναται δε και το «Πολλοι προφηται και δικαιοι επεθυμησαν ιδειν
α υμεις βλεπετε, και ουκ ειδον, και ακουσαι α ακουετε, και ουκ ηκουσαν» την ομοιαν
εχειν διηγησιν, οιονει επιθυμησαντων κακεινων ιδειν οικονομουμενον το
μυστηριον της του υιου του θεου ενσωματωσεως και καταβασεως επι την
οικονομιαν του σωτηριου τοις πολλοις παθους αυτου. Ὡς επι παραδειγματος και
αλλο τι τοιουτον ελαμβανομεν· εστω τινα των αποστολων, συνιεντα «τα αρρητα
ρηματα α ουκ εξον ανθρωπωι λαλη σαι», μη οψομενον την παρα τοις πεπιστευκοσι
κατηγ γελμενην δευτεραν σωματικην Ἰησου ενδοξον επιδημιαν, επιθυμειν αυτην
οραν· ετερον δε τινα ου μονον τα αυτα τωι αποστολωι <ουκ> ηκριβωκοτα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

νενοηκοτα, αλλα και πολλωι αυτου ελαττον αντεχομενον της θειας ελπιδος κατα
λαμβανειν την δευτεραν του σωτηρος ημων επιδημιαν, ην επιτεθυμηκετω μεν κατα
το παραδειγμα ο αποστολος, μη τεθεωρηκετω δε· 6.5.30 ου ψευδος δη ερουμεν οτι
οιδε δυο, α επεθυμησεν ο αποστολος ιδειν η και αποστολοι, τεθεανται, και ου
παντως παρα τουτο συνετωτερους αυτους η μακαριω τερους αναγκη λεγειν των
αποστολων· ουτως ουδε τους αποστολους σοφωτερους των πατερων η Μωσεως και
των προφητων, και μαλιστα των επιπλειον δι' αρετην αξιωθεντων επιφανειων και
εμφανειων θειων και αποκαλυψεων μυστη ριων μεγαλων. 6.6.31 Ἐπιπλεον δε
διετριψαμεν εξεταζοντες περι τουτων, επει τηι φαντασιαι του δοξαζειν την Χριστου
επιδημιαν πολλωι σοφωτερους τους αποστολους των πατερων και των προφητων
λεγοντες οι μεν και ετερον αναπεπλακασιν θεον μειζονα, οι δε μη τουτο
τολμησαντες οσον επι τωι αυτων λογωι δια το αβασανιστον των δογματων
χρεοκοπουσι την δεδομενην τοις πατρασι και τοις προφηταις απο θεου δια Χριστου
δωρεαν, δι' ου «τα παντα εγενετο»· ει δε τα παντα, δηλον οτι και τα εκεινοις
αποκαλυφθεντα καλα και πεπραγμενα συμβολα μυστηριων θεοσεβειας αγιων. 6.6.32
Ἐπει δε παντη φρασσεσθαι δει τους γενναιους Χριστου στρατιωτας υπερ αληθειας,
ουδαμου κατα το δυνατον παρεισδυσιν εωντας εγγενεσθαι τηι απο του ψευδους
πιθανο τητι, φερε και ταυτα σκοπησωμεν. 6.6.33 Ταχα γαρ φησουσι την προτεραν
Ἰωαννου περι Χριστου μαρτυριαν ειναι· «Ὁ οπισω μου ερχομενος εμπροσθεν μου
γεγονεν, οτι πρωτος μου ην», το δε «Ὅτι εκ του πληρωματος αυτου ημεις παντες
ελαβομεν και χαριν αντι χαριτος» και τα εξης ειρησθαι εκ προσωπου του μαθητου.
6.6.34 Ἀναγκαιον δε και ουτως διελεγξαι ως βεβιασμενην και ανακολουθον την
εκδοχην· πανυ γαρ βιαιον το οιεσθαι αιφνι διον οιονει ακαιρως διακοπτεσθαι τον
του βαπτιστου λογον υπο του λογου του μαθητου, και παντι τωι και επι ποσον
ακουειν συμφρασεως λεγομενων επισταμενωι σαφες το του ειρμου της λεξεως·
«Ουτος ην ο ειπων· Ὁ οπισω μου ερχομενος εμπροσθεν μου γεγονεν, οτι πρωτος μου
ην.» 6.6.35 ∆ιδασκει δε ο βαπτιστης πως εμπροσθεν αυτου γεγονεν Ἰησους τωι
πρωτος αυτου–επει πρωτοτοκος πασης κτι σεως–ειναι δια του «Ὅτι εκ του
πληρωματος αυτου ημεις παντες ελαβομεν». ∆ια τουτο γαρ, φησιν, «εμπρο σθεν μου
γεγονεν, οτι πρωτος μου ην». ∆ια τουτο δε νοω αυτον πρωτον μου οντα και
τιμιωτερον παρα τωι πατρι, επει εκ του πληρωματος αυτου εγω τε και οι προ εμου
προφηται ειληφαμεν χαριν την θειοτεραν και μειζονα και προφητικην αντι χαριτος
της κατα την προαιρεσιν ημων αποδεχθεισης παρ' αυτου. 6.6.36 ∆ια τουτο δε και
«εμπροσθεν γεγονεν οτι πρωτος μου ην», επει και νενοηκαμεν εκ του πληρωματος
αυτου ειληφοτες, τον μεν νομον δια Μωσεως δεδοσθαι, ουχ υπο Μωσεως, την δε
χαριν και την αληθειαν δια Ἰησου Χριστου ου δεδοσθαι μονον αλλα και γεγονεναι,
του θεου και πατρος αυτου τον τε νομον δια Μωσεως δεδωκοτος, χαριν δε και
αληθειαν πεποιηκοτος δια Ἰησου Χριστου την επ' ανθρω πους φθασασαν. 6.6.37
Ευγνωμονεστερον γαρ ακουσαντες της λεξεως της φασκουσης· «Ἡ χαρις και η
αληθεια δια Ἰησου Χριστου εγενετο» ου ταραχθησομεθα ως υπο εναντιωματος
ταυτηι τηι φωνηι οντος του «Ἐγω ειμι η οδος και η αληθεια και η ζωη». Ει γαρ Ἰησους
εστιν ο φασκων· «Ἐγω ειμι η αληθεια», πως η αληθεια δια Ἰησου Χριστου γινεται;
Αυτος γαρ τις δι' εαυτου ου γινεται. 6.6.38 Ἀλλα νοητεον οτι η αυτοαληθεια η
ουσιωδης και, ιν' ουτως ειπω, πρωτοτυπος της εν ταις λογικαις ψυχαις αληθειας,
αφ' ης αληθειας οιονει εικονες εκεινης εντετυπωνται τοις φρονουσι την αληθειαν,
ουχι δια Ἰησου Χριστου εγενετο ουδ' ολως δια τινος, αλλ' υπο θεου εγενετο· ως και ο
λογος ου δια τινος ο εν αρχηι προς τον θεον και η σοφια, ην «εκτισεν αρχην οδων
αυτου ο θεος», ου δια τινος, ουτως ουδε η αληθεια δια τινος. 6.6.39 Ἡ δε παρ'
ανθρωποις αληθεια δια Ἰησου Χριστου εγενετο· οιον η εν Παυλωι αληθεια και τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

αποστολοις δια Ἰησου Χριστου εγενετο. Και ου θαυμαστον μιας ουσης αληθειας
οιονει πολλας απ' εκεινης λεγειν ερρυηκεναι. Οιδε γουν ο προφητης ∆αβιδ πολλας
αληθειας λεγων· «Ἀληθειας εκζητει κυριος»· ου γαρ την μιαν εκζητει αληθειαν ο
πατηρ αυτης, αλλα τας πολλας, δι' ας συζονται οι εχοντες αυτας. 6.6.40 Το δ' ομοιον
τωι περι της αληθειας και των αληθειων λογωι ευρισκομεν ειρημενον περι
δικαιοσυνης και δικαιο συνων. Ἡ γαρ αυτοδικαιοσυνη η ουσιωδης Χριστος εστιν·
«Ὃς εγενηθη σοφια ημιν απο θεου, δικαιοσυνη τε και αγιασμος και απολυτρωσις.»
Ἀπ' εκεινης δε της δικαιο συνης η εν εκαστωι δικαιοσυνη τυπουται, ως γινεσθαι εν
τοις σωιζομενοις πολλας δικαιοσυνας· διο και γεγραπται «Ὅτι δικαιος κυριος, και
δικαιοσυνας ηγαπησεν»· ουτω γαρ εν τοις ακριβεσιν αντιγραφοις ευρομεν και ταις
λοιπαις παρα τους εβδομηκοντα εκδοσεσι και τωι Ἑβραικωι. 6.6.41 Ἐπιστησον δε ει
δυναται ομοιως και τα αλλα, οσα Χριστος ειναι λεγεται ενικως, πληθυομενα
αναλογον ονο μαζεσθαι πληθυντικως, οιον Χριστος εστιν η ζωη ημων, ως αυτος ο
σωτηρ φησιν· «Ἐγω ειμι η οδος και η αληθεια και η ζωη»· και ο αποστολος· «Ὅταν
<ο> Χριστος φανερωθηι, η ζωη υμων, τοτε και υμεις συν αυτωι φανερωθησεσθε εν
δοξηι.» Ἐν ψαλμοις δε παλιν αναγεγραπται· «Κρειττον το ελεος σου υπερ ζωας»· δια
γαρ τον εν εκαστωι Χριστον οντα ζωην πληθυονται αι ζωαι. 6.6.42 Ταχα δε ουτω
ζητητεον και το «Ει δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λαλουντος Χριστου»; Οιονει γαρ
καθ' εκαστον αγιον Χριστος ευρισκεται, και γινονται δια τον ενα Χριστον πολλοι
χριστοι οι εκεινου μιμηται και κατ' αυτον εικονα οντα θεου μεμορφωμενοι· οθεν ο
θεος δια του προφητου φησιν· «Μη αψησθε των χριστων μου.» Ὃ τοινυν εδοξαμεν
παρεληλυθεναι διηγουμενοι το «Ἡ χαρις και η αληθεια δια Ἰησου Χριστου εγενετο»,
τουτο νυν κατα το εμπεσον ανεπτυξαμεν· αμα δε παρεστησαμεν οτι του βαπτιστου
Ἰωαννου εστιν η φωνη ετι και δια τουτων μαρτυρουντος τωι υιωι του θεου. 6.7.43
Ἤδη ουν ιδωμεν την δευτεραν Ἰωαννου μαρτυριαν. Ἀπο Ἱεροσολυμων Ἰουδαιοι, ως
συγγενεις οντεςτου βαπτιστου απο γενους ιερατικου τυγχανοντος, ιερεις πεμπουσι
και λευΐτας πευσομενους, οστις ποτε ειη ο Ἰωαν νης. Ὁ δε λεγων το «Ἐγω ουκ ειμι ο
Χριστος» δι' αυτου τουτου ομολογιαν αληθειας πεποιηται, και ουχ, ως αν τις
υπολαβοι, δια το «Ουκ ειμι ο Χριστος» ηρνησατο· ου γαρ εστιν αρνησις το εις δοξαν
Χριστου λεγειν, μη αυτον ειναι Χριστον. 6.7.44 Ἅπαξ δε οι πεμφθεντες απο
Ἱεροσολυμων ιερεις και λευιται ακουσαντες το μη ειναι αυτον τον προσδοκωμενον
Χριστον, πυνθανονται περι του δευτερου ελπιζομενου παρ' αυτοις τιμιου ονοματος
Ἠλιου, ει αυτος ειη εκεινος. Λεγει δε μη τυγχανειν Ἠλιας παλιν ομολογων δια του
«Ουκ ειμι» το αληθες. 6.7.45 Ἐπει δε πολλων προφητων γινομενων εν Ἰσραηλ εις τις
ο υπο Μωσεως προφητευθεις εξαιρετως προσεδοκατο κατα το φασκον ρητον·
«Προφητην υμιν αναστησει κυριος ο θεος ημων εκ των αδελφων υμων ως εμε,
αυτου ακουσεσθε. Και εσται πασα ψυχη, ητις αν μη ακουσηι του προφητου εκεινου,
εξολεθρευθησεται εκ του λαου αυτου», τριτον ερωτωσιν ουχι ει προφητης ειη, αλλ'
ει «ο» προφητης. 6.7.46 Και τουτο το ονομα εκεινων ουκ επι Χριστου ταττοντων
αλλ' οιομενων ετερον παρα τον Χριστον αυτον ειναι, αυτος γινωσκων τον ου
προδρομος εστιν οτι και ο Χριστος και ο προφητης ουτος εστιν ο προφητευθεις,
φησιν «Ου»· ταχα <αν> το «Ναι» αποκριναμενος, ει χωρις του αρθρου ηρωτηκεισαν·
ου γαρ ηγνοει προφητης ων. 6.7.47 Και εν ταυταις ολαις ταις αποκρισεσιν η δευτερα
ουδεπω τετελεσται μαρτυρια Ἰωαννου, εως τοις αιτουσιν αποκρισιν
απαγγελθησομενην τοις πεμψασιν εαυτον απο προφητικης κατηγγειλε φωνης της
του Ἡσαΐου ουτως εχουσης· «Φωνη βοωντος εν τηι ερημωι, ευθυνατε την οδον
κυριου.» 6.8.48 Ἄξιον δε ζητησαι ποτερον τετελεσται η δευτερα μαρτυρια και τριτη
γινεται προς απεσταλμενους εκ των φαρισαιων και βουλομενους μαθειν τι δηποτε
βαπτιζει, μητε Χριστος μητε Ἠλιας μητε ο προφητης τυγχανων, εν τωι «Ἐγω βαπτιζω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

εν υδατι· μεσος δε υμων εστηκεν ον υμεις ουκ οιδατε, ο οπισω μου ερχομενος, ου
ουκ ειμι εγω αξιος ινα λυσω αυτου τον ιμαντα του υποδηματος», η μερος της
δευτερας εστι και το απαγγελλομενον προς τους φαρισαιους. 6.8.49 Ἐγω δ' οσον εκ
της λεξεως εστι στοχασασθαι ειποιμ' αν τριτην ειναι μαρτυριαν τον προς τους
αποσταλεντας απο των φαρισαιων λογον. Παρατηρητεον μεντοι γε οτι η πρωτη
μαρτυρια το ενθεον του σωτηρος παριστησιν, η δε δευτερα την υπονοιαν των
δισταζοντων μηποτε Ἰωαννης ειη Χριστος καθαιρει, η δε τριτη τον αορατως τοις
ανθρωποις παροντα κηρυττει οσον ουδεπω ελευσομενον. 6.8.50 Πριν δε των εξης
μαρτυριων, καθ' ας δεικνυμενος μαρτυρειται, εκαστην λεξιν ιδωμεν της δευτερας
και τριτης μαρτυριας, τουτο πρωτον επιτηρησαντες οτι δυο αποστολαι γινονται προς
τον βαπτιστην· μια μεν απο Ἱεροσολυμων υπο Ἰουδαιων πεμποντων «ιερεις και
λευΐτας, ινα ερωτη σωσιν αυτον· Συ τις ει;» ετερα δε φαρισαιων αποστελ λοντων και
προς την γεγενημενην αποκρισιν τοις ιερευσιν και λευΐταις επαπορουντων. 6.8.51
Παρατηρει τοινυν πως κατα το ιερατικον και λευιτικον προσωπον εστι μεθ'
ημεροτητος λεγομενα και φιλομαθειας το «Συ τις ει;» και το «Τι ουν; συ Ἠλιας ει;»
και το «Ὁ προφητης αρα ει συ;» και επι τουτοις· «Τις ει, ινα αποκρισιν δωμεν τοις
πεμψασιν ημας; τι λεγεις περι σεαυτου;» ουδεν γαρ αυθαδες ουδε θρασυ εν τηι
τουτων εστι πευσει, αλλα παντα αρμοττοντα ακριβεσιν θεραπευταις θεου. 6.8.52 Οι
δε απο των φαρισαιων απεσταλμενοι ουδεν περιεργα σαμενων προς τα ειρημενα των
λευιτων και ιερεων, οιονει υβριστικας και ανοητοτερας προσαγουσι τωι βαπτιστηι
φωνας δια του «Τι ουν βαπτιζεις, ει συ ουκ ει ο Χριστος ουδε Ἠλιας ουδε ο
προφητης;» και σχεδον ου μαθειν βουλο μενοι ως οι προειρημενοι ιερεις και λευιται
αποστελλουσιν, αλλα κωλυσαι απο του βαπτιζειν ισως οιομενοι ουδενος ετερου
εργον τυγχανειν το βαπτιζειν η Χριστου και Ἠλιου και του προφητου. 6.8.53 Και
πανταχου επιμελειαν τον ακριβως εντευξομενον τηι γραφηι ποιητεον, τηρειν
αναγκαιου οντος τα λεγομενα υπο τινων και ποτε λεγεται, ιν' ευρισκωμεν το τοις
προσωποις αρμοζοντως περιτεθεισθαι λογους δι' ολων των αγιων βιβλιων. 6.9.n
Τοτε απεστειλαν οι Ἰουδαιοι εξ Ἱεροσολυμων ιερεις και λευΐτας, ινα ερωτησωσιν
αυτον· Συ τις ει; και ωμολογησε και ουκ ηρνησατο, και ωμολογησεν οτι Ἐγω ουκ
ειμι ο Χριστος. 6.9.54 Και τινας εχρην πρεσβυτας πεπεμφθαι προς τον Ἰωαννην απο
Ἰουδαιων και ποθεν η τους διαφερειν νενομισμενους κατ' εκλογην θεου απο του
εξειλεγμενου παρα πασαν την λεγομενην γην αγαθην τοπου Ἱεροσολυμων, ενθα ο
ναος ην του θεου; Ἰωαννου μεν ουν μετα τοσαυτης πυνθα νονται τιμης· περι
Χριστου δε ουδεν τοιουτον αναγεγραπται γεγονεναι υπο Ἰουδαιων· αλλ' οπερ
Ἰουδαιοι προς Ἰωαννηνποιουσι, τουτο Ἰωαννης προς Χριστον δια των ιδιων
μαθητων πυνθανομενος· «Συ ει ο ερχομενος η ετερον προσδοκωμεν;» 6.9.55 Και
Ἰωαννης μεν προς τους εληλυθοτας ομολογησας και μη αρνησαμενος υστερον το
«Ἐγω φωνη βοωντος εν τηι ερημωι» αποφαινεται· Χριστος δε την αποκρισιν ποιειται
ως μειζονα την μαρτυριαν Ἰωαννου εχων λογοις και εργοις φασκων· «Πορευθεντες
απαγγειλατε Ἰωαννηι α βλεπετε και ακουετε· τυφλοι αναβλεπουσιν, χωλοι
περιπατουσι, λεπροι καθαριζονται, κωφοι ακουουσι, πτωχοι ευαγγελιζονται.» Περι
ων ευκαιροτερον, θεου διδοντος, εν τοις οικειοις διαλη ψομεθα τοποις. 6.9.56 Ἴσως
δ' αν ουκ αλογως τις επιστησειε τι δηποτε των ιερεων και λευιτων πυνθανομενων
Ἰωαννου ουχι ει αυτος ειη ο Χριστος, αλλα «Συ τις ει;» αποκρινεται ο βαπτιστης ουχ
οπερ εχρην προς το «Συ τις ει;» «Ἐγω φωνη βοωντος εν τηι ερημωι»· αλλ' οπερ
οικειως αν ελεγετο ει ησαν πυθομενοι «Συ ει ο Χριστος;» ηρμοττε γαρ προς το «Συ ει
ο Χρι στος;» το «Ἐγω ουκ ειμι ο Χριστος»· προς δε το «Συ τις ει;» το «Ἐγω φωνη
βοωντος εν τηι ερημωι.» 6.9.57 Λεκτεον δε προς τουτο οτι, ως εικος, εωρα απο της
πευσεως το ευλαβες των ιερεων και λευιτων εμφαινοντων μεν υπονοιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

υποληψεως, μηποτ' ειη ο βαπτιζων Χριστος, γυμνοτερον δε ονομασαι τουτο υπερ
του μη δοκειν ειναι προπετεις φυλαττομενων. Ὅθεν ευλογως υπερ του πασαν
υπονοιαν αυτων πρωτον περιαιρεθηναι ψευδη την περι εαυτου, ειθ' ουτως
παραστησαι το αληθες το ουκ ειναι Χριστος προ παντων αποφαινεται. 6.9.58 ∆ηλοι
δε το τοιουτον τι αυτους υπονενοηκεναι η δευτερα ερωτησις και ετι η τριτη. Ἐπει
γαρ και δευτερον τηι τιμηι ελπιζομενον μεν και μετα Χριστον αυτοις τετιμημενον
Ἠλιαν ειναι υπελαμβανον, αποφαινομενου του Ἰωαννου ως ουκ ειη Χριστος
ηρωτησαν· «Τι ουν; συ Ἠλιας ει; και ειπεν· Ουκ ειμι.» 6.9.59 Το τριτον ει αυτος ειη ο
προφητης βουλονται μαθειν· ου αποκριναμενου το «Ου» ουκετι εχοντες ιδικως
ονομα ελπιζομενου επιδημησειν αυτοις ειπειν, φασιν· «Τις ει; ινα αποκρισιν δωμεν
τοις πεμψασιν ημας· τι λεγεις περι σεαυτου;» τουτο δηλουντες· ταυτα μεν ουκ ει
απερ ελπιζο μενα τωι Ἰσραηλ παρεσεσθαι προσδοκαται, οστις δε ων βαπ τιζεις ουκ
ισμεν· διοπερ τουτο ημας διδαξον, ιν' εχωμεν απαγ γειλαι τοις ημας δια τουτο
πεμψασι προς σε. 6.9.60 Ἔτι δε και τουτο εχομενον των προκειμενων προσθη σομεν,
οτι ο καιρος της Χριστου επιδημιας εσαινε τον λαον ηδη πως ενεστηκως περι τα ετη
τα απο της γενεσεως του Ἰησου και ολιγωι ανωτερω μεχρι της αναδειξεως του κηρυγ
ματος. 6.9.61 ∆ιοπερ, ως εικος, των γραμματεων και νομικων 6.9.61 τον
ελπιζομενον, απο των θειων γραφων καταγαγοντων αυτου τον χρονον, ηδη
προσδοκωντων, επεφυησαν Θευδας, ουκ ολιγον πληθος ως Χριστος, οιμαι,
συναγαγων, και μετ' εκεινον «Ἰουδας ο Γαλιλαιος εν ταις της απογραφης ημεραις».
Εικος ουν θερμοτερον της Χριστου επιδημιας προσδοκωμενης και λαλουμενης οι
Ἰουδαιοι απο Ἱεροσολυμων τους ιερεις και λευΐτας πεμπουσι προς τον Ἰωαννην δια
του «Συ τις ει;» μαθειν βουλομενοι, ει αυτος Χριστος ειναι ομολογησει. 6.10.n Και
ηρωτησαν αυτον· Τι ουν; συ Ἠλιας ει; και λεγει· Ουκ ειμι. 6.10.62 Τις ουκ αν ζητησαι
των ακουοντων Ἰησου λεγοντος περι Ἰωαννου· «Ει θελετε δεξασθαι, αυτος εστιν
Ἠλιας ο μελλων ερχεσθαι», πως προς τους ερωτωντας το «Συ Ἠλιας ει;» λεγει
Ἰωαννης· «Ουκ ειμι»· πως δε και νοησαι δει τον Ἰωαννην αυτον ειναι Ἠλιαν τον
μελλοντα ερχεσθαι κατα το ειρημενον υπο του Μαλαχιου ουτως εχον· «Και ιδου,
εγω αποστελλω υμιν Ἠλιαν τον Θεσβιτην πριν ελθειν ημεραν κυριου την μεγαλην
και επιφανη, ος αποκατα στησει καρδιαν πατρος προς υιον και καρδιαν ανθρωπου
προς τον πλησιον αυτου, μη ελθω και παταξω την γην αρδην»; 6.10.63 Και ο του
οφθεντος δε τωι Ζαχαριαι αγγελου κυριου εστωτος εκ δεξιων του θυσιαστηριου του
θυμιαματος λογος προς τον Ζαχαριαν παραπλησιον τι εμφαινει τοις υπο του
Μαλαχιου ειρημενοις δια τουτων· «Και η γυνη σου Ἐλισαβετ γεννησει υιον σοι και
καλεσεις το ονομα αυτου Ἰωαννην·» και μετ' ολιγα· «Αυτος προελευσεται ενωπιον
αυτου εν πνευματι και δυναμει Ἠλιου, επιστρεψαι καρδιας πατερων επι τεκνα και
απειθεις εν φρονησει δικαιων, ετοιμασαι κυριωι λαον κατεσκευασμενον.» 6.10.64
Προς δη το πρωτον ο μεν τις ερει οτι εαυτον ηγνοει Ἰωαννης Ἠλιαν οντα· και ταχα
τουτωι χρησονται οι εκ τουτων τωι περι μετενσωματωσεως παρισταμενοι λογωι, ως
της ψυχης μεταμφιεννυμενης σωματα και ου παντως μεμνημενης των προτερων
βιων. Οι δ' αυτοι ουτοι ερουσι και τινας των Ἰουδαιων τωι δογματι
συγκατατιθεμενους περι του σωτηρος ειρηκεναι ως αρα εις τις ειη των αρχαιων
προφητων αναστας ουκ απο των μνημειων αλλ' απο της γενεσεως. 6.10.65 Πως γαρ
εδυναντο, σαφως δεικνυμενης της μητρος αυτου Μαριας υπολαμβανομενου τε
πατρος αυτωι τυγχανειν Ἰωσηφ του τεκτονος, νομιζειν ενα τινα των προφητων
αυτον τυγχανοντα εγηγερθαι απο των νεκρων; Και τωι «Ἐξαλειψω δε πασαν την
εξαναστασιν» αναγεγραμμενωι εν τηι Γενεσει οι αυτοι χρωμενοι τον πεφροντικοτα
πιθανοτητας απατηλας προσαγο μενας απο των γραφων λυειν εις αγωνα
παραστησουσιν ισταμενον προς το δογμα. 6.11.66 Ἕτερος δε τις εκκλησιαστικος τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

περι της μετενσωματωσεως αποπτυων ως ψευδη λογον, μη προσιε μενος τε την
ψυχην Ἰωαννου Ἠλιαν ποτε γεγονεναι, τωι προειρημενωι λογωι του αγγελου
χρησεται ψυχην Ἠλιου μη ονομασαντος επι της Ἰωαννου γενεσεως αλλα πνευμα και
δυναμιν δια του «Και αυτος προελευσεται ενωπιον αυτου εν πνευματι και δυναμει
Ἠλιου, επιστρεψαι καρδιας πατερων επι τεκνα» δια μυριων δυναμενος
αποδεικνυναι γραφων ετερον ειναι το πνευμα της ψυχης και την ονομαζομενην
δυναμιν του πνευματος και της ψυχης· περι ων ουκ ευκαιρον νυν παρατιθεσθαι τα
πολλα, ινα μη πανυ τον λογον περισπα σωμεν. 6.11.67 Ἀρκεσθησεται δε επι του
παροντος προς μεν το διαφερειν δυναμιν πνευματος το «Πνευμα αγιον επελευ σεται
επι σε και δυναμις υψιστου επισκιασει σοι»· προς δε <το> τα εν τοις προφηταις
πνευματα, ατε δεδωρημενα αυτοις υπο θεου οιονει εκεινων ονομαζεσθαι κτηματα το
«Πνευματα προφητων προφηταις υποτασσεται»· και το «Ἀναπεπαυται το πνευμα
Ἠλιου επι Ἐλισσαιε». Ουτωγαρ ουδεν ατοπον, φησιν, εσται τον Ἰωαννην εν
πνευματι και δυναμει Ἠλιου επιστρεφοντα καρδιας πατερων επι τεκνα, δια τουτο το
πνευμα Ἠλιαν λεγεσθαι τον μελλοντα ερχεσθαι. 6.11.68 Εις παραμυθιαν δε τουτων
και τουτωι χρησεται τωι λογωι· ει ο των ολων θεος οικειωθεις τοις αγιοις θεος αυτων
γινεται, ουτως ονομαζομενος θεος Ἀβρααμ και θεος Ἰσαακ και θεος Ἰακωβ, ποσωι
πλεον το αγιον πνευμα οικειωθεν τοις προφη ταις πνευμα αυτων χρηματιζειν οιον
τε εσται, ιν' ηι ουτως πνευμα Ἠλιου και πνευμα Ἡσαΐου λεγομενον το πνευμα.
6.11.69 Ὁ αυτος τε ουτος εκκλησιαστικος ερει δυνασθαι μεν τους υπειληφοτας ενα
των προφητων ειναι τον Ἰησουν ανασταντα εκ νεκρων ηπατησθαι κατα τε το
προειρημενον δογμα και κατα το υπολαμβανειν αυτον ενα των προφητων
τυγχανειν, δυνασθαι δε προς τωι κατα το νομιζειν αυτον των προφητων ειναι ενα
πταιειν και ψευδοδοξειν και κατα το αγνοειν αυτου τον λεγομενον πατερα και την
ουσαν μητερα, οιεσθαι τε αυτον απο των μνημειων εγηγερθαι. 6.11.70 Και προς το εν
τηι Γενεσει δε περι της εξαναστασεως απαντησεται ο εκκλησιαστικος χρωμενος τωι
«Ἐξανεστησε γαρ μοι ο θεος σπερμα ετερον αντι Ἄβελ, ον απεκτεινε Καιν» της
εξανα στασεως και επι γενεσεως κειμενης. Ουτος δη προς το πρωτον απορηθεν
ετερως παρα τον υπολαμβανοντα μετενσωματωσιν απολογουμενος ερει δια μεν τα
αρτιως κατασκευασθεντα λογωι τινι ειναι τον Ἰωαννην Ἠλιαν τον μελλοντα
ερχεσθαι, αποκεκρισθαι δε προς τους ιερεις και λευΐτας το «Ουκ ειμι» στοχασαμενον
του βουληματος της ερωτησεως αυτων. 6.11.71 Ου γαρ τουτο ηθελεν η προλεγομενη
εξετασις τωι Ἰωαννηι απο των ιερεων και λευιτων, το μαθειν ει το αυτο πνευμα εν
αμφοτεροις ετυγχα νεν, αλλ' ει ο Ἰωαννης αυτος Ἠλιας ο αναληφθεις νυν επιφαινομενος κατα το Ἰουδαιοις προσδοκωμενον χωρις γενεσεως, ην ταχα και ηγνοουν οι
απο Ἱεροσολυμων αποσταλεντες· προς ην πευσιν εικοτως αποκρινεται το «Ουκ ειμι»·
ου γαρ Ἠλιας ο αναληφθεις αμειψας σωμα εληλυθει ο Ἰωαννης ονομαζομενος.
6.12.72 Ὁ δε πρωτος, ου τον νουν παρεθηκαμεν οιομενου μετενσωματωσιν εντευθεν
κατασκευαζεσθαι, προσδιατριβων τηι βασανωι της λεξεως ερει προς τον δευτερον, οτι
ουκ ακολουθον τον τηλικουτου ιερεως Ζαχαριου υιον επι γηραι γεγεννημενον
αμφοτεροις τοις γονευσιν παρα πασαν ανθρω πινην προσδοκιαν αγνοεισθαι υπο των
τοσουτων εν Ἱεροσο λυμοις Ἰουδαιων και των πεμφθεντων υπ' αυτων λευιτων και
ιερεων, ου γινωσκοντων το γεγενησθαι αυτον· και μαλιστα Λουκα μαρτυρουντος οτι
«Ἐγενετο επι παντας φοβος τους περιοικουντας αυτους»–δηλον δε οτι τον Ζαχαριαν
και την Ἐλισαβετ–»και εν οληι τηι ορεινηι της Ἰουδαιας διελαλειτο παντα τα ρηματα
ταυτα». 6.12.73 Ει δε ουκ ηγνοειτο η εκ Ζαχαριου γενεσις Ἰωαννου, επεμπον δε οι
απο ἹεροσολυμωνἸουδαιοι δια των λευιτων και ιερεων πευσομενοι το «Συ Ἠλιας
ει;» δηλον οτι τουτο ελεγον το περι μετενσωματω σεως δογμα οιομενοι ειναι αληθες
ως πατριον τυγχανον και ουκ αλλοτριον της εν απορρητοις διδασκαλιας αυτων. ∆ια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

τουτο ουν λεγει «Ουκ ειμι Ἠλιας» ο Ἰωαννης, επει αγνοει τον ιδιον προτερον βιον.
6.13.74 Τουτων δη ουκ ευκαταφρονητον πιθανοτητα εχοντων, παλιν ο
εκκλησιαστικος απορησει προς τον προτερον ει κατα τον προφητην εστιν <τον> υπο
του πνευματος φωτιζομενον και υπο Ἡσαΐου προφητευομενον, υπο τε τηλικουτου
αγγελου πριν γεννηθηναι τεχθησεσθαι προειρη μενον, εκ του πληρωματος Χριστου
ειληφοτα, χαριτος τηλικαυτης μετεσχηκοτα, την αληθειαν δια Ἰησου Χριστου
γεγενησθαι νενοηκοτα, περι θεου και του μονογενους του εις τον κολπον του πατρος
διηγησαμενον τα τοσαυτα, το ψευσασθαι και οπερ ην ουκ εγνωκοτα καν επισχειν.
6.13.75 Ἐχρην γαρ περι των αδηλοτερων επεχειν ομολογειν, και μητε τιθεναι μητε
αιρειν την προτασιν. Πως δε ουκ ην ευλογον, ει πολλων τουτο δογμα ετυγχανεν,
επισχειν τον Ἰωαννην περι αυτου, μηποτε η ψυχη αυτου ποτε εν Ἠλιαι ην; 6.13.76
Και επι την ιστοριαν δε ο εκκλησιαστικος προκαλε σεται τον προτερον πευσομενον
παρα των τα απορρητα εγνω κεναι παρ' Ἑβραιοις επαγγελλομενων, ει τοιουτον τι
δογμα εστι παρ' αυτοις· εαν γαρ μηδαμως φαινηται τουθ' ουτως εχον, δηλον οτι
εσκεδασται ο του προτερου λογος. 6.13.77 Ουδεν τοινυν ηττον ο εκκλησιαστικος
χρησεται τηι προαποδεδομενηι λυσει, ετι και αυτος το βουλημα των πυθομενων
παραστησαι απαιτουμενος. Ει γαρ, ως κατεσκευασεν, οι πεμψαντες ισασι
γεγενημενον εκ Ζαχαριου και Ἐλισαβετ τον Ἰωαννην, και πολλωι πλεον οι
πεμφθεντες γενους οντες ιερατικου, ους ουκ αν ελαθεν η του ουτως επιφανους
συγγενους Ζαχαριου παραδοξος ευπαιδια, τι νοησαντες πυνθανονται το «Συ Ἠλιας
ει;» ανδρες ανεγνω κοτες ανειληφθαι αυτον ως εις τον ουρανον και προσδοκωντες
επιδημιαν αυτου; 6.13.78 Ταχα ουν, επει προς τηι συντελειαι προσδοκωσιν Ἠλιαν προ
Χριστου και επι τουτωι Χριστον, οιονει τροπικωτερον φαινονται ερωτωντες «Ει συ ει
ο προ καταγγελλων τον προ Χριστου επι συντελειαι ελευσομενον λογον;» και
επιστημονως προς τουτο αποκρινεται το «Ουκ ειμι». 6.14.79 Ἔτι δε ο εκκλησιαστικος
ισταμενος προς τα εξητασμενα υπο του ετερου αποδεικνυναι πειρωμενου μη αν
λεληθεναι τους ιερεις ουτως επιφανη γεγενημενην την Ἰωαν νου γενεσιν δια το «εν
τηι ορεινηι της Ἰουδαιας» διαλελαλη σθαι «παντα τα ρηματα ταυτα», φησει την
παραπλησιαν απατην πολλοις γεγονεναι και περι του σωτηρος, επει «οι μεν ελεγον
αυτον Ἰωαννην τον βαπτιστην, αλλοι δε Ἠλιαν, αλλοι δε Ἰερεμιαν η ενα των
προφητων», ως και οι μαθηται πυνθανομενωι τωι κυριωι γενομενωι εν τοις μερεσι
Καισαρειας της Φιλιππου ειρηκασι. 6.14.80 Και ο Ἡρωδης δε λεγων· «Ὃν εγω
απεκεφαλισα Ἰωαννην, αυτος ηγερθη απο των νεκρων» περι του Χριστου εοικε μη
ειδεναι τα λεγομενα υπο των φασκοντων· «Ουχ ουτος εστιν ο του τεκτονος υιος; Ουχ
η μητηρ αυτου λεγεται Μαριαμ, και οι αδελφοι αυτου Ἰακωβος και Ἰωσηφ και Σιμων
και Ἰουδας; Και <αι> αδελφαι αυτου ουχι πασαι προς ημας εισιν;» 6.14.81 Ουδεν ουν
θαυμαστον, ωσπερ επι του σωτηρος, πολλων εγνωκοτων την εκ Μαριας γενεσιν
αυτου, αλλους ηπατησθαι, ουτω και επι του Ἰωαννου ους μεν μη λεληθεναι την εκ
Ζαχαριου γενεσιν αυτου, ετερους δε δισταζειν, μηποτε ο προσδοκωμενος Ἠλιας
επεφανη κατα τον Ἰωαννην 6.14.82 –και ου χωραν γε μαλλον εχει η περι του
Ἰωαννου επαπορησις, μηποτε ειη Ἠλιας, ηπερ η περι του σωτηρος, μη αρα αυτος
τυγχανηι Ἰωαννης–ων του Ἠλιου μεν τον χαρακτηρα απο μονης της λεξεως, και
ουχι απο της αισθη σεως απολαβεσθαι δια το «Ἀνηρ δασυς και ζωνην δερμα τινην
περιεζωσμενος περι την οσφυν αυτου»· του δε Ἰωαννου το ειδος προεγνωσμενον
ταχα, ουδε παραπλησιον τυγχανον τωι χαρακτηρι του Ἰησου, ουδεν ηττον υπονοιαν
τισι παρεσχηκεναι, μηποτε ο Ἰωαννης ανεστη εκ νεκρων Ἰησους μετονομαζομενος.
6.14.83 Και περι μετωνυμιας γαρ, ως εν απορρητοις, ουκ οιδα ποθεν κινουμενοι οι
Ἑβραιοι παραδιδοασι Φινεες, τον Ἐλεαζαρου υιον, ομολογουμενως παρατειναντα
την ζωην εως πολλων κριτων, ως εν τοις Κριταις ανεγνωμεν, αυτον ειναι Ἠλιαν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

και το αθανατον εν τοις Ἀριθμοις αυτωι δια της ονομαζομενης «ειρηνης»
επηγγελθαι, ανθ' ων ζηλωσας θειωι ζηλωι κεκινημενος εξεκεντησε την Μαδιανιτιν
και τον Ἰσραη λιτην και κατεπαυσε τον λεγομενον θυμον του θεου κατα το
γεγραμμενον· «Φινεες υιος Ἐλεαζαρ υιου Ἀαρων κατεπαυσε τον θυμον μου, ανθ' ων
εζηλωσε τον ζηλον μου.» 6.14.84 Θαυ μαστον ουν ουδεν ει οι τον αυτον
υπολαμβανοντες Φινεες και Ἠλιαν–ητοι υγιως λεγοντες η μη· ου γαρ περι τουτου
νυν προκειται εξεταζειν–, τον αυτον ενομιζον ειναι Ἰωαννην και Ἰησουν, η
εδισταζον γε περι τουτου μαθειν τε εβουλοντο ει ο αυτος εστιν Ἰωαννης και Ἠλιας.
6.14.85 Προηγουμενως δε εν αλλοις επιμελεστερον εξεταστεον και επι πλειον τον
λογον ερευνητεον τον περι της ουσιας της ψυχης και της αρχης της συστασεως
αυτης και της εις το γηινον σωμα εισκρισεως αυτης, των τε επιμερισμων του
εκαστης βιου και της εντευθεν απαλλαγης, και ει ενδεχεται αυτην εισκριθηναι
δευτερον εν σωματι η μη, και τηι αυτηι περιοδωι και τηι αυτηι διακοσμησει η ου, και τωι
αυτωι σωματι η ετερωι, και ει τωι αυτωι, ποτερον καθ' υποκειμενον μενοντι τωι αυτωι
κατα δε ποιοτητα μεταβαλομενωι, η και καθ' υποκει μενον και ποιοτητα εσομενωι τωι
αυτωι, και ει αει τωι αυτωι σωματι χρησεται η αμειψει αυτο. 6.14.86 Ἐν οις και τι εστι
κυριως μετενσωματωσις εξετασαι δεησει, τι τε αυτη διαφερει ενσωματωσεως, και ει
ακολουθει τωι λεγοντι μετενσωματωσιν αφθαρτον τηρειν τον κοσμον. Ἐν οις
αναγκαιον εσται παρα θειναι και τους λογους των θελοντων κατα τας γραφας
συσπειρεσθαι την ψυχην τωι σωματι και τα ακολουθουντα αυτοις. 6.14.87 Και
απαξαπλως ο περι ψυχης λογος πολυς και δυσερ μηνευτος ων αναλεχθησομενος απο
των εν ταις γραφαις σποραδην κειμενων ιδιας δειται πραγματειας. ∆ιοπερ νυν κατα
το παρηκον εκ των περι Ἠλιου και Ἰωαννου εζητημενων επι βραχυ εξετασαντες το
προβλημα μετιωμεν επι τα εξης. 6.15.n Ὁ προφητης ει συ; και απεκριθη· Ου 6.15.88 Ει
ο νομος και οι προφηται εως Ἰωαννου, και τι αλλο αν λεγοιμεν ειναι Ἰωαννην η
προφητην; ως και ο πατηρ αυτου Ζαχαριας πλησθεις πνευματος αγιου προφη τευων
φησι· «Και συ δε, παιδιον, προφητης υψιστου κληθησηι, προπορευσηι γαρ ενωπιον
κυριου ετοιμασαι οδους αυτου»· ει μη αρα τις επιληψεται του «κληθησηι», μη
ειρημενου του «εσηι», και μαλιστα δια το προς τους οιομενους αυτον προφητην ειναι
ειρηκεναι τον σωτηρα· «Ἀλλα τι εξηλθετε ιδειν; προφητην; ναι, λεγω υμιν, και
περισσοτερον προφητου.» 6.15.89 Παρατηρητεον δε οτι τωι «ναι, λεγω υμιν» τιθησιν
το προφητην ειναι τον Ἰωαννην, και ουκ αναιρει το προφητην αυτον ειναι. Ἐαν δε
προς τωι προφητης τυγχανειν και περισσοτερον προφητου υπο του σωτηρος λεγηται,
πως ουν, ει προφητης εστιν, προς τους ιερεις και λευΐτας ερωτωντας· «Ὁ προφητης
ει συ;» απεκριθη «ου»; Λεκτεον δε προς τουτο οτι ου ταυτον εστιν «Ὁ προφητης ει
συ;» τωι «Προφητης ει συ;» τα δ' ομοια τετηρηκαμεν εξεταζοντες τι διαφερει το «ο
θεος» του «θεος» και «ο λογος» του «λογος». 6.15.90 Ἐπει τοινυν εν τωι
∆ευτερονομιωι γεγραπται· «Προφητην υμιν αναστησει ο θεος υμων εκ των αδελφων
υμων ως εμε, αυτου ακουσεσθε· και εσται πασα ψυχη, ητις αν μη ακουσηι του
προφητου εκεινου, εξολεθρευ θησεται εκ του λαου αυτου», προσεδοκατο εξαιρετως
τις προφητης ομοιον Μωσει τι εχων, το μεσιτευσαι θεου και ανθρωπων και το
λαβων διαθηκην απο θεου δουναι τοις μαθητευομενοις την καινην· και καθ'
εκαστον των προφητων εγινωσκον ο λαος Ἰσραηλ μηδενα εκεινων ειναι τον υπο
του Μωσεως προφητευθεντα. 6.15.91 Ὥσπερ ουν εδισταζον περι Ἰωαννου μηποτε
αρα Χριστος αυτος ην, ουτως και μηποτε ο προφητης. Ου θαυμαστον δε ει μη
ηκριβουν οτι <ο> αυτος εστι Χριστος και ο προφητης οι δισταζοντες περι Ἰωαννου,
μηποτε αυτος Χριστος ην· ακολουθον γαρ τωι περι τουτου δισταγμωι το αγνοειν τον
αυτον ειναι Χριστον και τον προφητην. 6.15.92 Ἔλαθε δε τους πολλους η διαφορα
του «ο προφητης» και «προφητης», ως και τον Ἡρακλεωνα, οστις αυταις λεξεσι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

φησιν, ως αρα Ἰωαννης ωμολογησεν μη ειναι ο Χριστος, αλλα μηδε προφητης μηδε
Ἠλιας. Και δεον αυτον ουτως εκλαβοντα εξετασαι τα κατα τους τοπους, ποτερον
αληθευει λεγων μη ειναι προφητης μηδε Ἠλιας, η ου. Ὁ δε μη επιστησας τοις τοποις,
εν οις καταλελοιπεν υπομνημασιν ανεξεταστως παρεληλυθεν τα τηλικαυτα, σφοδρα
ολιγα και μη βεβασανισμενα εν τοις εξης ειπων, περι ων ευθεως ερουμεν. 6.16.n
Ειπον ουν αυτωι· Τις ει; ινα αποκρισιν δωμεν τοις πεμψασιν ημας· τι λεγεις περι
σεαυτου; 6.16.93 ∆υναμει τουτο λεγουσιν οι αποσταλεντες· Ὅπερ υπονοουντες ειναι
σε εληλυθαμεν μαθησομενοι εγνωμεν ουκ οντα· λειπεται δε μετα ταυτα απο σου
ακουσαι το οστις ει, ινα τοις πεμψασιν την σην αποκρισιν περι σου απαγγει λωμεν. *
****************************************************
* * * * * * * * * * * * * * * 6.17.n Ἐγω φωνη βοωντος εν τηι ερημωι· Ευθυνατε την οδον
κυριου, καθως ειπεν Ἡσαΐας ο προφητης. 6.17.94 Ὥσπερ ο κυριως υιος του θεου ουχ
ετερος λογου τυγχανων χρηται λογωι–αυτος γαρ ο εν αρχηι λογος ην, ο προς τον
θεον, ο λογος θεος–, ουτως Ἰωαννης ο υπηρετης εκεινου του λογου, ει κυριως
ακουοιμεν της γραφης, ουχ ετερος ων φωνης, χρηται φωνηι δεικνυουσηι τον λογον.
6.17.95 Ουτος δη συνιεις την περι εαυτου προφητειαν παρα τωι Ἡσαΐαι ειρημενην
φησιν ειναι φωνη ουχι «βοωσα εν τηι ερημωι», αλλα «βοωντος εν τηι ερημωι», του
εστωτος και κεκραγοτος· «Ἐαν τις διψαι, ερχεσθω προς με και πινετω»· λεγοντος και
το «Ευθυνατε την οδον κυριου, ευθειας ποιειτε τας τριβους αυτου· πασα φαραγξ
πληρωθησεται και παν ορος και βουνος ταπεινωθησεται και εσται παντα τα σκολια
εις ευθειας.» 6.17.96 Ὥσπερ γαρ εν τηι Ἐξοδωι γεγραπται προς Μωσεα λεγεσθαι υπο
θεου· «Ἰδου δεδωκα σε θεον Φαραω, και Ἀαρων ο αδελφος σου εσται σου
προφητης», ουτω νοητεον αναλογον τι τουτοις, ει και μη παντη ομοιον, ειναι τον εν
αρχηι λογον θεον και Ἰωαννην· φωνη γαρ δεικτικη και παραστατικη εκεινου του
λογου ο Ἰωαννης ην. 6.17.97 ∆ιοπερ πανυ αρμοζοντως ουκ αλληι κολασει περιβαλλε
ται Ζαχαριας, ειπων προς τον αγγελον· «Κατα τι γνωσομαι τουτο; εγω γαρ ειμι
πρεσβυτης, και η γυνη μου προβεβηκυια εν ταις ημεραις αυτης» η τηι στερησει της
φωνης δια την απιστιαν της γενεσεως της φωνης, κατα το ειρημενον υπο του
Γαβριηλ προς αυτον· «Ἰδου εσηι σιωπων και μη δυναμενος λαλησαι αχρι ης ημερας
γενηται ταυτα, ανθ' ων ουκ επιστευ σας τοις λογοις μου, οιτινες πλησθησονται εις
τον καιρον αυτων.» Ουτος δη ο Ζαχαριας, οτε «Αιτησας πινακιδιον εγραψεν λεγων·
Ἰωαννης εστιν ονομα αυτου, και εθαυμασαν παντες», απειληφεν την φωνην·
«Ἀνευχθη γαρ το στομα αυτου παραχρημα και η γλωσσα αυτου, και ελαλει ευλογων
τον θεον.» 6.18.98 Ὥσπερ δε διαλαμβανοντες περι του τινα τροπον νοητεον λογον
ειναι τον υιον του θεου τα παρισταμενα εδηλωσαμεν, ουτως κατα την αρμοζουσαν
ακολουθιαν, επει ο Ἰωαννης «ηλθεν εις μαρτυριαν, ανθρωπος απεσταλμενος παρα
θεου, ινα μαρτυρησηι περι του φωτος, ινα παντες πιστευσωσιν δι' αυτου», νοητεον
φωνην ειναι μονην χωρησαι κατ' αξιαν τον απαγγελλομενον λογον δυναμενην τον
Ἰωαννην. 6.18.99 Και μαλιστα τουτο συνησομεν, εαν υπομνησθωμεν ων
προπαρεθεμεθα διηγουμενοι το «ινα παντες πιστευσωσιν δι' αυτου»· περι του «Ουτος
εστιν περι ου γεγραπται· Ἰδου εγω αποστελλω τον αγγελον μου προ προσωπου σου,
ος κατα σκευασει την οδον σου εμπροσθεν σου.» Καλως δε και το μη ειναι αυτον την
φωνην «λεγοντος εν τηι ερημωι», αλλα «βοωντος εν τηι ερημωι»· ο μεν γαρ βοων το
«Ευθυνατε την οδον κυριου», και λεγει· ενδεχεται δε το αυτο τουτο λεγειν μη
βοωντα. 6.18.100 Βοαι δε και κεκραγεν, ινα και οι μακραν του λεγοντος ακουσωσιν
και οι βαρυηκοοι συνωσιν του μεγεθους των λεγομενων μετα μεγεθους απαγγελ
λομενων φωνης, βοηθων τοις τε αφεστωσιν θεου και τοις το οξυ της ακοης
απολωλεκοσιν. ∆ια τουτο γαρ και «ειστηκει ο Ἰησους και εκραξεν λεγων· Ἐαν τις
διψαι ερχεσθω προς με και πινετω». ∆ια τουτο και ο «Ἰωαννης μαρτυρει περι αυτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

και κεκραγε λεγων». ∆ια τουτο και κελευει ο θεος τωι Ἡσαΐαι βοαν εν τηι φωνηι
«λεγον τος· Βοησον· καγω ειπα· Τι βοησω;» 6.18.101 Ἐαν δε μη παντελως ηι η νοητη
των ευχομενων φωνη μεγαλη και ου βραχεια, ουδε αν αυξησωσι την βοην και την
κραυγην ακουει των ουτως ευχομενων ο θεος ο λεγων προς Μωσεα· «Τι βοαις προς
με;» ουκ αισθητως βεβοηκοτα –ου γαρ αναγεγραπται τουτο εν τηι Ἐξοδωι–, μεγαλως
δε την ακουομενην μονωι θεωι φωνην βεβοηκοτα δια της ευχης. ∆ια τουτο και ∆αβιδ
φησι· «Φωνηι μου προς κυριον εκεκραξα και επηκουσεν μου.» 6.18.102 Χρεια δε της
φωνης του βοωντος εν τηι ερημωι, ινα και η εστερημενη θεου ψυχη και ερημος
αληθειας–τις γαρ αλλη χαλεπωτερα ερημια ψυχης θεου και πασης αρετης
ηρημωμενης; –δια το ετι σκολιως πορευεσθαι δεομενη διδασκαλιας, επι το ευθυνειν
την οδον κυριου παρακαληται. Ἥντινα οδον ευθυνει μεν ο μηδαμως την σκολιοτητα
της του οφεως πορειας μιμουμενος, ο δε τουτωι εναντιος διαστρεφει. ∆ιοπερ και
επιπλησσεται αμα τοις ομοιοις ο τοιουτος δια του «Ἵνα τι διαστρεφετε τας οδους
κυριου τας ευθειας;» 6.19.103 ∆ιχως δε η οδος κυριου ευθυνεται, κατα τε το
θεωρητικον τρανουμενον εν αληθειαι απαραμικτως του ψευδους, και κατα το
πρακτικον μετα την υγιη θεωριαν του πρακτεου αρμονιου πραξεως αποδιδομενης
τωι περι των πρακτεων υγιει λογωι. Και ινα ακριβεστερον το «Ευθυνατε την οδον
κυριου» νοησωμεν, ευκαιρον εσται παραθεσθαι το εν ταις Παροιμιαις ειρημενον·
«Μη εκκλινηις μητε δεξια μητε αριστερα»· ο γαρ εκκλινων εις οποτεραν το ευθυνειν
απολωλεκεν, ουκετι επισκοπης αξιος γινομενος οταν παρεκβαινηι την της πορειας
ευθυτητα· «οτι γαρ δικαιος ο κυριος και δικαιοσυνας ηγαπη σεν και ευθυτητα ειδεν
το προσωπον αυτου». 6.19.104 Ὅπερ δε οραι φωτιζει· δια τουτο ο επισκοπουμενος
αντιλαμβανο μενος της απο της επισκοπης ωφελειας φησιν· «Ἐσημειωθη εφ' ημας
το φως του προσωπου σου, Κυριε.» Στωμεν τοινυν κατα τα υπο Ἱερεμιου ειρημενα
επι ταις οδοις, και ιδοντες ερωτησωμεν τριβους κυριου αιωνιους και ιδωμεν ποια
εστιν η οδος η αγαθη, και πορευθωμεν εν αυτηι, ωσπερ εστησαν οι αποστολοι και
ηρωτησαν τας του κυριου αιωνιους τριβους τους πατριαρχας και τους προφητας, ων
τα γραμματα ερωτη σαντες υστερον τωι νενοηκεναι αυτα ειδον την αγαθην οδον,
Ἰησουν Χριστον τον ειποντα· «Ἐγω ειμι η οδος»· και επορευθησαν εν αυτηι. 6.19.105
Ἀγαθη γαρ οδος η απαγουσα προς τον αγαθον πατερα, τον αγαθον ανθρωπον, εκ του
αγαθου θησαυρου προφεροντα τα αγαθα, και τον αγαθον δουλον και πιστον. Αυτη δε
<η> οδος στενη μεν, των πολλων ου χωρουν των οδευειν αυτην και μεγαλοσαρκων,
αλλα και τεθλιμμενη υπο των βιαζομενων πορευεσθαι δι' αυτης εστιν οδος, επει ουκ
ειρηται θλιβουσα αλλα τεθλιμμενη. 6.19.106 Θλιβει γαρ ζωσαν την οδον και
αισθομενην των ιδιωματων του οδευοντος ο μη υπολυσαμενος τα υποδηματα εκ
των ποδων μηδε γνησιως παραδεχομενος οτι ο τοπος, εν ωι εστηκεν η και ον βαδιζει,
γη αγια εστιν. Ἀπαξει δε επι την ζωην οντα τον ειποντα· «Ἐγω ειμι η ζωη.» 6.19.107
Ὁ γαρ σωτηρ, εις ον πασα εστιν αρετη, ταις επινοιαις πολυς· δια τουτ' εστιν τωι μεν
μηδεπω φθασαντι επι το τελος αλλ' ετι προκοπτοντι οδος, τωι δ' ηδη πασαν
νεκροτητα αποθε μενωι ζωη. Ταυτην την οδον <ο> οδευων διδασκεται μηδεν αιρειν
εις αυτην εχουσαν αρτους και τα προς ζωην, δια το μηδεν δυνασθαι τους πολεμιους
εν αυτηι ουδε ραβδου χρηιζων, και επει αγια εστιν ουδ' υποδηματων. 6.20.108 ∆υναται
μεντοι γε το «Ἐγω φωνη βοωντος εν τηι ερημωι», και το εξης ισον ειναι τωι «Ἐγω ειμι
περι ου γεγραπται φωνη βοωντος», ως βοωντα ειναι τον Ἰωαννην, και τουτου την
φωνην εν τηι ερημωι βοαν· «Ευθυνατε την οδον κυριου.» ∆υσφημοτερον δε ο
Ἡρακλεων περι Ἰωαννου και των προφητων διαλαμβανων φησιν οτι «Ὁ λογος μεν
ο σωτηρ εστιν, φωνη δε η εν τηι ερημωι η δια Ἰωαννου διανοου μενη, ηχος δε πασα
προφητικη ταξις.» 6.20.109 Λεκτεον δε προς αυτον οτι ωσπερ εαν αδηλον σαλπιγξ
φωνην δωι ουδεις παρα σκευαζεται εις πολεμον, και ο χωρις αγαπης εχων γνωσιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

μυστηριων η προφητειαν γεγονεν χαλκος ηχων η κυμβαλον αλαλαζον, ουτως ει
μηδεν εστιν ετερον η ηχος η προφητικη φωνη, πως αναπεμπων ημας επ' αυτην ο
σωτηρ «Ἐρευνατε, φησι, τας γραφας, οτι υμεις δοκειτε εν αυταις ζωην αιωνιον
εχειν· και εκειναι εισιν αι μαρτυρουσαι»· και «Ει επι στευετε Μωσει, επιστευετε αν
εμοι· περι γαρ εμου εκεινος εγραψεν»· και «Καλως επροφητευσεν περι υμων Ἡσαΐας
λεγων· Ὁ λαος ουτος τοις χειλεσιν με τιμαι»; 6.20.110 Ουκ οιδα γαρ ει τον ασημον
ηχον παραδεξεται τις ευλογως υπο του σωτηρος επαινεισθαι, η ενεστιν
παρασκευασασθαι απο των γραφων ως απο φωνης σαλπιγγος, εφ' ας αναπεμπομεθα,
εις τον προς τας αντικειμενας ενεργειας πολεμον, αδηλου φωνης ηχου τυγχανουσης.
Τινα δε τροπον, ει μη αγαπην ειχον οι προφηται και δια τουτο χαλκος ησαν ηχων η
κυμβαλον αλαλα ζον, επι τον ηχον αυτων, ως εκεινοι ειληφασιν, αναπεμπει ο
κυριος ωφεληθησομενους; 6.20.111 Ουκ οιδα δ' οπως χωρις πασης κατασκευης
αποφαι νεται την φωνην οικειοτεραν ουσαν τωι λογωι λογον γινεσθαι, ως και την
γυναικα εις ανδρα μετατιθεσθαι. Και ως εξουσιαν εχων του δογματιζειν και
πιστευεσθαι και προκοπτειν, τωι ηχωι φησιν εσεσθαι την εις φωνην μεταβολην,
μαθητου μεν χωραν διδους τηι μεταβαλλουσηι εις λογον φωνηι, δουλου δε τηι απο
ηχου εις φωνην. Και ει μεν οπως ποτε πιθανοτητα εφερεν επι τωι αυτα
κατασκευασαι, καν ηγωνισαμεθα περι της τουτων ανατροπης· αρκει δε εις
ανατροπην η απαραμυθητος αποφασις. 6.20.112 Ὅπερ δε υπερεθεμεθα εν τοις προ
τουτων εξετασαι, πως κεκινηται, νυν φερε διαλαβωμεν. Ὁ μεν γαρ σωτηρ κατα τον
Ἡρακλεωνα φησιν αυτον και προφητην και Ἠλιαν, αυτος δε εκατερον τουτων
αρνειται. Και προφητην μεν και Ἠλιαν ο σωτηρ επαν αυτον λεγηι, ουκ αυτον αλλα
τα περι αυτον, φησι, διδασκει· οταν δε μειζονα προφητων και εν γεννητοις
γυναικων, τοτε αυτον τον Ἰωαννην χαρακτηριζει· αυτος δε, φησι, περι εαυτου
ερωτω μενος αποκρινεται ο Ἰωαννης, ου τα περι αυτον. 6.20.113 Ὅσην δε βασανον
ημεις περι τουτων κατα το δυνατον πεποιημεθα, ουδενα απαραμυθητον εωντες των
λεγομενων ορων, συγκριναι τοις υπο Ἡρακλεωνος, ατε ουκ εξουσιαν εχοντος του
λεγειν ο βουλεται, αποφανθεισιν. Πως γαρ οτι περι των περι αυτον εστιν το Ἠλιαν
αυτον και προφητην ειναι, και περι αυτου το φωνην αυτον ειναι βοωντος εν τηι
ερημωι, ουδε κατα το τυχον πειραται αποδεικνυναι· αλλα χρηται παραδειγματι, οτι
τα περι αυτον οιονει ενδυματα ην ετερα αυτου, και ουκ αν ερωτηθεις περι των
ενδυματων ει αυτος ειη τα ενδυματα, απεκριθη αν το «Ναι». 6.20.114 Πως γαρ
ενδυματα το ειναι τον Ἠλιαν τον μελλοντα ερχεσθαι εστιν Ἰωαννου, ου πανυ τι κατ'
αυτον θεωρω· ταχα καθ' ημας, ως δεδυνημεθα διηγη σαμενους το «εν πνευματι και
δυναμει Ἠλιου» δυναμενου πως λεγεσθαι τουτο το πνευμα Ἠλιου ενδυμα ειναι της
Ἰωαννου ψυχης. 6.21.115 Θελων δ' ετι παραστησαι δια τι ιερεις και λευιται οι
επερωτωντες απο των Ἰουδαιων πεμφθεντες εισιν, ου κακως μεν λεγει το· Ὅτι
τουτοις προσηκον ην περι τουτων πολυπραγμονειν και πυνθανεσθαι, τοις τωι θεωι
προσκαρτε ρουσιν, ου πανυ δε εξητασμενως το «οτι και αυτος εκ της λευιτικης
φυλης ην», ωσπερ προαπορουντες ημεις εξητα σαμεν, οτι ει ᾔδεισαν τον Ἰωαννην οι
πεμφθεντες και την γενε σιν αυτου, πως χωραν ειχον πυνθανεσθαι περι του ει αυτος
Ἠλιας εστιν; Και παλιν εν τωι περι του ει «ο προφητης ει συ;» Μηδεν εξαιρετον
οιομενος σημαινεσθαι κατα την προσθηκην του αρθρου, λεγει οτι· Ἐπηρωτησαν ει
προφητης ειη το κοινο τερον βουλομενοι μαθειν. 6.21.116 Ἔτι δε ου μονος
Ἡρακλεων, αλλα οσον επ' εμηι ιστοριαι και παντες οι ετεροδοξοι, ευτελη αμφιβολιαν
διαστει λασθαι μη δεδυνημενοι, μειζονα Ἠλιου και παντων των προφητων τον
Ἰωαννην υπειληφασιν δια το «Μειζων εν γεννητοις γυναικων Ἰωαννου ουδεις
εστιν», ουχ ορωντες οτι αληθες το «Ουδεις μειζων Ἰωαννου εν γεννητοις γυναι
κων» διχως γινεται, ου μονον τωι αυτον ειναι παντων μειζονα, αλλα και τωι ισους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

αυτωι ειναι τινας· αληθες γαρ ισων οντων αυτωι πολλων προφητων, κατα την
δεδομενην αυτωι χαριν το μηδενα τουτου μειζονα ειναι. 6.21.117 Οιεται δε
κατασκευα ζεσθαι το μειζονα <τωι> προφητευεσθαι υπο Ἡσαΐου, ως μηδενος ταυτης
της τιμης ηξιωμενου υπο θεου των πωποτε προφητευσαντων. Ἀληθως δ' ως
καταφρονων της παλαιας χρηματιζουσης διαθηκης και μη τηρησας και αυτον Ἠλιαν
προφητευομενον τουτ' απετολμησεν ειπειν· και γαρ Ἠλιας προφητευεται υπο
Μαλαχιου λεγοντος· «Ἰδου αποστελλω υμιν Ἠλιαν τον Θεσβιτην, ος αποκαταστησει
καρδιαν πατρος προς υιον.» 6.21.118 Και Ἰωσιας δε, ως εν τηι τριτηι των Βασι λειων
ανεγνωμεν, προφητευεται ονομαστι υπο του εληλυθοτος εξ Ἰουδα προφητου
λεγοντος, παροντος και του Ἱεροβοαμ, «Θυσιαστηριον, ταδε λεγει κυριος· Ἰδου υιος
τικτεται τωι ∆αβιδ, Ἰωσιας ονομα αυτωι.» Φασιν δε τινες και τον Σαμψων υπο του
Ἰακωβ προφητευεσθαι λεγοντος· «∆αν κρινει τον εαυτου λαον, ωσει και μια φυλη εν
Ἰσραηλ», επει απο της φυλης του ∆αν γενομενος ο Σαμψων εκρινε τον Ἰσραηλ. Και
ταυτα δε εις ελεγχον της προπετειας του αποφηνα μενου μηδενα πλην Ἰωαννου
προφητευεσθαι ειρησθω, ταυτα ειρηκοτος εν τωι θελειν αυτον διηγεισθαι τι το «Ἐγω
φωνη βοωντος εν τηι ερημωι». 6.22.n Και απεσταλμενοι ησαν εκ των φαρισαιων. Και
ηρωτησαν αυτον και ειπαν αυτωι· Τι ουν βαπτιζεις ει συ ουκ ει ο Χριστος ουδε Ἠλιας
ουδε ο προφητης; 6.22.119 Οι μεν απο Ἱεροσολυμων πεμψαντες τους ερωτησοντας
τον Ἰωαννην ιερεις και λευΐτας μαθοντες οστις τε ουκ ην ο Ἰωαννης και ος ην,
σεμνοπρεπεστατα ησυχα ζουσιν, οιονει συγκατατιθεμενοι δια της σιωπης και εμφαι
νοντες το παραδεχεσθαι τα ειρημενα, οτι αρμοζει τηι του βοωντος εν τηι ερημωι φωνηι
εις το ευθυνειν την οδον κυριου το βαπτιζειν. 6.22.120 Οι δε φαρισαιοι, ατε κατα το
ονομα οντες διηιρημενοι τινες και στασιωδεις, το μη ομονοειν παριστασιν τοις εν τηι
μητροπολει Ἰουδαιοις και τοις λειτουργοις της του θεου θεραπειας, ιερευσι και
λευΐταις, δια του αποστειλαι οιονει επιπληκτικως και το οσον επ' αυτοις κωλυτικως
του βαπτιζειν τους ερωτησοντας· «Τι ουν βαπτιζεις ει συ ουκ ει ο Χριστος ουδε
Ἠλιας ουδε ο προφητης;» Και ταχα ει συγκλωσαιμεν εις εν σωματοποιουντες τα εν
τοις ευαγγελιοις γεγραμμενα, ειποιμεν αν νυν μεν αυτους ταυτα ειρηκεναι, υστερον
δε ουκ οιδ' οπως αυτους επιδεδω κοτας τωι βαπτισασθαι ακηκοεναι υπο του Ἰωαννου
το «Γεννηματα εχιδνων, τις υπεδειξεν υμιν φυγειν απο της μελλουσης οργης;
ποιησατε ουν καρπον αξιον της μετα νοιας.» 6.22.121 Ταυτα γαρ υπο του βαπτιστου
ειρηται παρα τωι Ματθαιωι ιδοντος πολλους των φαρισαιων και σαδδουκαιων
ερχομενους επι το βαπτισμα, δηλονοτι ουκ εχοντας καρπους μετανοιας και
φαρισαικως αλαζονευομενους εν εαυτοις επι τωι Ἀβρααμ ως πατρι· διοπερ
επιπλησσονται υπο του τον ζηλον Ἠλιου κατα την κοινωνιαν του αγιου πνευματος
εχοντος Ἰωαννου. Ἐπιπληκτικος γαρ λογος ο «Μη δοξητε λεγειν εν εαυτοις· Πατερα
εχομεν τον Ἀβρααμ»· και διδασκαλικος ο περι του και τους δια την λιθινην καρδιαν
απιστους λιθους ονομαζομενους δυναμει θεου μεταβαλειν οιους τε ειναι απο λιθων
εις τεκνα Ἀβρααμ, επει γεγονασιν εν οφθαλμοις του προφητου, μη φευγοντες την
θειαν αυτου οψιν· διοπερ το «Λεγω υμιν, οτι δυναται ο θεος εκ των λιθων τουτων
εγειραι τεκνα τωι Ἀβρααμ» υπ' αυτου λεγεται. 6.22.122 Και επει μη ποιησαντες
καρπον αξιον της μετανοιας ερχονται επι το βαπτισμα, αρμονιωτατα προς αυτους
λεγεται το «Ἤδη δε η αξινη προς την ριζαν των δενδρων κειται· παν δενδρον μη
ποιουν καρπον καλον εκκοπτεται και εις το πυρ βαλλεται»· οιονει γαρ αντικρυς
φησι προς αυτους· Ἐπει εληλυθατε επι το βαπτισμα μη ποιησαντες καρπον
μετανοιας, δενδρον εστε μη ποιουν καρπον καλον, εκκοπησομενον υπο της οξυτατης
και ευτονωτατης αξινης του ζωντος λογου και ενεργους και τομωτερου «υπερ
πασαν μαχαιραν διστομον». 6.23.123 Παρεστησεν δε το των φαρισαιων περιαυτο
λογον και ο Λουκας δια του «Ἄνθρωποι δυο ανεβησαν εις το ιερον προσευξασθαι, ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

εις φαρισαιος και ο ετερος τελωνης. Και ο φαρισαιος σταθεις ταυτα προς εαυτον
προσηυχετο· Ὁ θεος, ευχαριστω σοι οτι ουκ ειμι ως οι λοιποι των ανθρω πων,
αρπαγες, αδικοι, μοιχοι η και ως ουτος ο τελωνης»· οτε δια τουτους τους λογους ο
τελωνης μαλλον αυτου εις τον οικον καταβαινει δεδικαιωμενος, και επιλεγεται
παντα τον υψουντα εαυτον ταπεινουσθαι. Ὡς υποκριται τοινυν–κατα τους του
σωτηρος προς αυτους ελεγκτικους λογους–ερχονται επι το βαπτισμα, ου
λανθανοντες τον βαπτιζοντα ετι εχοντες <τον> των εχιδνων ιον υπο τας γλωσσας
αυτων και τον των ασπιδων· «Ἰος γαρ ασπιδων υπο τα χειλη αυτων». 6.23.124
Ἀληθως τε «θυμος αυτοις κατα την ομοιωσιν του οφεως» ην εμφαινομενος και δια
της πικρας ταυτης ερωτησεως της «Τι ουν βαπτιζεις, ει συ ουκ ει ο Χριστος ουδε
Ἠλιας ουδε ο προφητης;» Προς ους ειποιμ' αν ως Χριστου και Ἠλιου και του
προφητου βαπτιζοντων, της δε εν τηι ερημωι φωνης του βοωντος ταυτην την
εξουσιαν μη ειληφυιας· Ὦ ουτοι, απηνως πυνθανεσθε του απεσταλμενου αγγελου
προ προσωπου Χριστου κατασκευασαι την οδον αυτου εμπροσθεν αυτου, ολα τα
κατα τον τοπον αυτου αγνοουντες μυστηρια· ο γαρ Χριστος, Ἰησους ων, καν μη
βουλησθε, αυτος ουκ εβαπτιζεν, αλλ' οι μαθηται αυτου, αυτος ων «ο προφητης».
6.23.125 Ποθεν δε υμιν πεπιστευται Ἠλιαν βαπτισειν τον ελευσομενον, ουδε τα επι
του θυσιαστηριου ξυλα κατα τους του Ἀχααβ χρονους δεομενα λουτρου ινα
εκκαυθηι, επιφανεντος εν πυρι του κυριου, βαπτισαντα; Ἐπικελευεται γαρ τοις
ιερευσιν τουτο ποιησαι ου μονον απαξ, λεγει γαρ· «∆ευτερωσατε· οτε και
εδευτερωσαν», και «Τρισσωσατε· οτε και ετρισσωσαν». Ὁ τοινυν μη αυτος βαπτισας
τοτε, αλλ' ετεροις του εργου παραχωρησας, πως κατα τα υπο του Μαλαχιου
λεγομενα επιδημησας βαπτιζειν εμελλεν; Χριστος ουν εν υδατι ου βαπτιζει, αλλ' οι
μαθηται αυτου· εαυτωι δε τηρει το αγιωι πνευματι βαπτιζειν και πυρι. 6.23.126
Παραδεξαμενος δε ο Ἡρακλεων τον των φαρισαιων λογον ως υγιως ειρημενον περι
του οφειλεσθαι το βαπτιζειν Χριστωι και Ἠλιαι και παντι προφητηι, αυταις λεξεσιν
φησιν, οις μονοις οφειλεται το βαπτιζειν, και εκ των ειρημενων μεν ημιν εναγχος
ελεγχομενος, μαλιστα δε οτι κοινοτερον τον προφητην νενοηκεν· ου γαρ εχει δειξαι
τινα των προφητων βαπτισαντα. Ουκ απιθανως δε φησιν πυνθανεσθαι τους φαρι
σαιους κατα την αυτων πανουργιαν, ουχι ως μαθειν θελοντας. 6.24.127 Ἐπει δε
αναγκαιον ημιν φαινεται παρα τιθεναι τας ομοιας των ευαγγελιων λεξεις τοις εν
χερσι ρητοις, και τουτο καθ' εκαστον μεχρι τελους ποιειν υπερ του τα μεν
συγκρουειν δοκουντα αποδεικνυσθαι συμφωνα, τα δ' ομοιως εχοντα εκαστον κατ'
ιδιαν σαφηνιζεσθαι, φερε τουτο και ενταυθα ποιησωμεν. 6.24.128 Το γαρ «Φωνη
βοωντος εν τηι ερημωι· Ευθυνατε την οδον κυριου» παρα μεν τωι μαθητηι Ἰωαννηι εκ
προσωπου του βαπτιστου λεγεται· παρα δε τωι Μαρκωι ως αρχη του ευαγγελιου
Ἰησου Χριστου κατα την Ἡσαΐου γραφην αναγεγραπται ουτως· «Ἀρχη του
ευαγγελιου Ἰησου Χριστου. Καθως γεγραπται εν τωι Ἡσαΐαι τωι προφητηι· Ἰδου
εγωαποστελλω τον αγγελον μου προ προσωπου σου, ος κατα σκευασει την οδον σου·
Φωνη βοωντος εν τηι ερημωι· Ἑτοι μασατε την οδον κυριου, ευθειας ποιειτε τας
τριβους αυτου.» 6.24.129 Ου κειται μεντοι γε εν τωι προφητηι «Ευθυνατε την οδον
κυριου», οπερ παρεθετο † ο Μαρκος. Μηποτ' ουν ο Ἰωαν νης επιτεμνομενος το
«Ἑτοιμασατε την οδον κυριου, ευθειας ποιειτε τας τριβους του θεου ημων»
ανεγραψεν· «Ευθυνατε την οδον κυριου.» Ὅ τι ο Μαρκος δυο προφητειας εν
διαφοροις ειρημενας τοποις υπο δυο προφητων εις εν συναγων πεποιηκεν· «Καθως
γεγραπται εν τωι Ἡσαΐαι τωι προφητηι· Ἰδου εγω αποστελλω τον αγγελον μου προ
προσωπου σου, ος κατασκευασει την οδον σου. Φωνη βοωντος εν τηι ερημωι·
Ἑτοιμασατε την οδον κυριου, ευθειας ποιειτε τας τριβους αυτου.» 6.24.130 Το μεν
γαρ «Φωνη βοωντος εν τηι ερημωι» μετα την περι του Ἐζεκιου ιστοριαν ανασταντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

εκ της νοσου ευθεως γεγραπται, το δε «Ἰδου εγω αποστελλω τον αγγελον μου προ
προσωπου σου» υπο Μαλαχιου. 6.24.131 Ὅπερ δε εποιησεν Ἰωαννης επιτεμνομενος
ο παρεθετο 6.24.131 ρητον, τουτο επ' αλλης λεξεως ο Μαρκος και αυτος ενεφηνεν· ο
μεν γαρ προφητης φησιν· «Ἑτοιμασατε την οδον κυριου, ευθειας ποιειτε τας τριβους
του θεου ημων»· ο δε Μαρκος· «Ἑτοιμασατε την οδον κυριου, ευθειας ποιειτε τας
τριβους αυτου.» Την δ' ομοιαν επιτομην πεποιηται και επι του «Ἰδου εγω
αποστελλω τον αγγελον μου προ προσωπου σου, ος κατασκευασει την οδον σου». Ου
παρεθετο γαρ το προκειμενον το «Ἔμπροσθεν μου». 6.25.132 Ἔτι επι το
«Ἀπεσταλμενοι ησαν εκ των φαρισαιων, και ηρωτησαν αυτον» εξεταζοντες ημεις
προεταξαμεν την ερωτησιν των φαρισαιων, ως σεσιωπημενην παρα τωι Ματθαιωι, * *
του αναγεγραμμενου γεγονεναι παρα τωι Ματθαιωι, οτι «Ἰδων ο Ἰωαννης πολλους
των φαρισαιων και σαδδουκαιων ερχομενους επι το βαπτισμα ειπεν αυτοις·
Γεννηματα εχιδνων» και τα εξης. Ἀκολουθον γαρ εστιν πρωτον πυθεσθαι, ειτ'
εληλυθεναι. 6.25.133 Και τουτο παρατηρητεον, οτι ο μεν Ματθαιος εκπο ρευομενους
προς τον Ἰωαννην τα Ἱεροσολυμα και πασαν την Ἰουδαιαν και πασαν την
περιχωρον του Ἰορδανου επι τωι βαπτισασθαι εν τωι Ἰορδανηι ποταμωι,
εξομολογουμενους εαυτων τας αμαρτιας, ουδενα λογον επιπληκτικον και
ελεγκτικον φησιν ακηκοεναι απο του βαπτιστου, μονους δε τους εωραμενους
πολλους των φαρισαιων και σαδδουκαιων εληλυθοτας ακηκοεναι το «Γεννηματα
εχιδνων» και τα εξης· ο δε Μαρκος ουδεν φησιν επιπληκτικον ειρησθαι υπο του
Ἰωαννου τοις εληλυθοσιν, ουσιν πασηι τηι Ἰουδαιαι και Ἱεροσολυμιταις πασι, και
βαπτιζομενοις υπ' αυτου εν τωι Ἰορδανηι και εξομολογουμενοις τας αμαρτιας αυτων,
ακολουθως τωι μηδε ωνομακεναι τους φαρισαιους και σαδδουκαιους. 6.25.134 Ἔτι δε
και τουτο αναγκαιον ημας παραθεσθαι, οτι αμφοτεροι μεν, ο τε Ματθαιος και ο
Μαρκος, εξομολογου μενους τας αμαρτιας αυτων φασιν βαπτιζεσθαι πασαν Ἱεροσο
λυμα και πασαν την Ἰουδαιαν και πασαν την περιχωρον του Ἰορδανου, η πασαν την
Ἰουδαιαν χωραν και τους Ἱεροσολυμιτας παντας· ο δε Ματθαιος εισαγει μεν
ερχομενους επι το βαπτισμα τους φαρισαιους και σαδδουκαιους ου μην εξομο
λογουμενους τας αμαρτιας αυτων· διοπερ εικος και τουτο ευλογον ειναι αιτιον του
ακηκοεναι αυτους «Γεννηματα εχιδνων». 6.26.135 Μη υπολαβηις δ' ημας και
ακαιρως τα απο των ετερων ευαγγελιων παρατεθεισθαι, τα των απεσταλ μενων εκ
των φαρισαιων και ερωτησαντων τον Ἰωαννην εξεταζοντας. Ει γαρ καλως
εφηρμοσαμεν την των φαρισαιων πευσιν, αναγεγραμμενην παρα τωι μαθητηι
Ἰωαννηι, τωι βαπτισμωι αυτων παρα τωι Ματθαιωι κειμενωι, ακολουθον ην εξετασαι τα
κατα τους τοπους και παραθεσθαι τα ευρεθεντα παρατηρηματα. 6.26.136 Ὁμοιως δε
τωι Μαρκωι και ο Λουκας του «Φωνη βοωντος εν τηι ερημωι» μεμνηται απο ιδιου
προσωπου ουτως· «Ἐγενετο ρημα θεου επι Ἰωαννην τον Ζαχαριου υιον εν τηι ερημωι,
και ηλθεν εις πασαν περιχωρον του Ἰορδανου κηρυσσων βαπτισμα μετανοιας εις
αφεσιν αμαρτιων, ως γεγραπται εν βιβλωι λογων Ἡσαΐου του προφητου· Φωνη
βοωντος εν τηι ερημωι· Ἑτοιμασατε την οδον κυριου, ευθειας ποιειτε τας τριβους
αυτου.» 6.26.137 Προσεθηκεν δε ο Λουκας και τα εξης της προφητειας· «Πασα
φαραγξ πληρωθησεται και παν ορος και βουνος ταπεινωθησεται και εσται τα σκολια
εις ευθειας και αι τραχειαι εις οδους λειας· και οψεται πασα σαρξ το σωτηριον του
θεου.» Ὁμοιως τωι Μαρκωι αναγραψας το «Ευθειας ποιειτε τας τριβους αυτου»,
επιτεμνομενος, ως προειρηκαμεν, το «Ευθειας ποιειτε τας τριβους του θεου ημων.»
6.26.138 Ἀντι δε του «Και εσται παντα τα σκολια εις ευθειαν» χωρις του «παντα» την
λεξιν εθηκεν, μετα του αντι ενικου του «εις ευθειαν» πεποιηκεναι πληθυντικον
«ευθειας». Ἔτι δε και αντι του «η τραχεια εις πεδια» εποιησεν· «Και αι τραχειαι εις
οδους λειας», παραλιπων τε «Και οφθησεται η δοξα κυριου» παρεθετο το εξης το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

«Και οψεται πασα σαρξ το σωτηριον του θεου». Χρησιμοι δε αι παρατηρησεις προς
αποδειξιν περι του επιτεμνεσθαι τους ευαγγελιστας τα προφητικα. 6.27.139 Ἔτι δε
και τουτο παρατηρητεον, οτι το «Γεννηματα εχιδνων» και τα εξης ο μεν Ματθαιος
τοις φαρισαιοις και σαδδουκαιοις ερχομενοις επι το βαπτισμα ειρησθαι φησιν,
ετεροις ουσιν παρα τους εξομολογουμενους τας αμαρτιας αυτων και μηδεν τοιουτον
ακουοντας· ο δε Λουκας τοις εκπορευομενοις οχλοις βαπτισθηναι υπ' αυτου ταυτ'
ειρησθαι αναγραφει, ου ποιησας δυο ταγματα βαπτιζομενων, οπερ παρα τωι Ματθαιωι
ευρομεν. 6.27.140 Εικοτως δε και ουτος, επει οι οχλοι ουκ εν επαινωι τασσονται, ως
τοις τηρουσιν σαφες εσται, τοις οχλοις εισαγει λεγοντα τον βαπτιστην το
«Γεννηματα εχιδνων» και τα εξης. Ἔτι δε προς μεν τους φαρισαιους και
σαδδουκαιους «Ποιη σατε» ειρηται ενικως «καρπον αξιον της μετανοιας»· προς δε
τους οχλους πληθυντικως «αξιους καρπους της μετα νοιας». 6.27.141 Ταχα γαρ οι
μεν φαρισαιοι τον εξαιρετον απαι τουνται καρπον μετανοιας, ουκ αλλον οντα του
υιου και της εις αυτον πιστεως, οι δε οχλοι, ουδε αρχην εχοντες αγαθων, παντας
απαιτουνται τους καρπους της μετανοιας· διοπερ προς αυτους το πληθυντικον
ειρηται. 6.27.142 Λεγεται προς τουτοις τοις φαρισαιοις· «Μη δοξητε λεγειν εν
εαυτοις· Πατερα εχομεν τον Ἀβρααμ.» Οι μεν γαρ οχλοι νυν αρχην εχουσιν,
δοκουντες εισαγεσθαι εις τον θειον λογον, του προσιεναι τηι αληθειαι· διοπερ
αρχονται λεγειν εν εαυτοις· «Πατερα εχομεν τον Ἀβρααμ». Οι δε φαρισαιοι ουκ
αρχονται, αλλα προ πολλου τουτο δοξαζουσιν. Πλην εκατεροι τους προειρημενους
λιθους δεικνυμενους ακουουσιν δυνασθαι εγερθηναι τεκνα τωι Ἀβρααμ, απο της
αναισθησιας και νεκροτητος αναστησομενους. 6.28.143 Παρατηρει δε οτι τοις μεν
φαρισαιοις κατα το ειρημενον εν τωι προφητηι «Ἐφαγετε καρπον ψευδη» εχουσι μεν
καρπον, ψευδη <δε>, λεγεται· «Παν ουν δενδρον μη ποιουν καρπον καλον
εκκοπτεται», τοις δε οχλοις, ουδ' ολως καρποφορουσιν, το «Παν ουν δενδρον μη
ποιουν καρπον εκκοπτεται.» Το μεν γαρ μη εχον καρπον ουδε καλον εχει καρπον·
διοπερ εκκοπης εστιν αξιον. Το δε εχον καρπον ου παντως καλον εχει καρπον·
διοπερ και αυτο ευλογως υπο της αξινης καταβαλλεται. 6.28.144 Ἐαν δε
ακριβεστερον ερευνησωμεν τα περι τους καρπους, ευρησομεν οτι αμηχανον το αρτι
του γεωργεισθαι αρχομενον, καν καρποφορηι, τους πρωτους ενεγκειν καρπους
καλους. Ἀγαπαι δε ο γεωργος πρωτον το ενεγκειν αυτο τους επιβαλλοντας καρπους
τωι αρχομενωι γεωργιας, υστερον οδωι δια των πρεποντων γεωργικηι καθαρσιων μετα
τους οποιους δηποτε καρπους ληψομενος και καρπους καλους· και ο νομος δε ταυτηι
τηι εκδοχηι ημων μαρτυρει, λεγων δειν τον φυτευοντα τρια ετη ποιειν
απερικαθαρτον εωντα το πεφυτευμενον, ουκ εσθιομενων αυτου των καρπων· «Τρια,
γαρ φησιν, ετη υμιν ο καρπος απερικαθαρτος ου βρωθησεται, τωι δε τεταρτωι ετει
εσται πας ο καρπος αγιος, αινετος τωι κυριωι.» 6.28.145 Ευλογως τοινυν προς τους
οχλους χωρις της του «καλου» προσθηκης λεγεται· «Παν ουν δενδρον μη ποιουν
καρπον εκκοπτεται και εις πυρ βαλλεται»· και το επι πλειον δε φερον καρπον ομοιον
τηι αρχηι, δενδρον τυγχανον μη ποιουν καρπον καλον, «εκκοπτεται και εις πυρ
βαλλεται», επαν ενστασης της μετα την τριαδα εισαγωγης εν τηι τετραδι γενομενης
μη ποιηι καρπον αγιον, αινετον τωι κυριωι. 6.28.146 Ταυτα δε παντα ει και μετα
παρεκβασεως ημιν ειρησθαι δοκει παρατιθεμενοις και τα απο των λοιπων
ευαγγελιων, ουκ ακαιρα δε εμοι φαινεται ουδε αλλοτρια της ενεστηκυιας σκεψεως.
Φαρισαιοι γαρ αποστελλουσιν προς τον Ἰωαννην μετα τους απο Ἱεροσολυμων ιερεις
και λευΐτας πεμφθεντας ερωτησαι αυτον οστις ειη, εξεταζοντες· «Τι ουν βαπτιζεις, ει
συ ουκ ει ο Χριστος ουδε Ἠλιας ουδε ο προ φητης;» Και εξετασαντες ενταυθα, εξης
παραγινομενοι βαπτισομενοι, ως ο Ματθαιος αναγραφει, ακουουσιν δη τα
αρμοζοντα αυτων τηι αλαζονειαι και υποκρισει. 6.28.147 Ἐπει δε ομοια ην τα τουτοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

ειρημενα τοις λεγομενοις προς τους οχλους, εχρην την των ρητων συγκρισιν και
σαφηνειαν ποιησασθαι· ων γινομενων πλειονα απηιτησεν ημας η ακο λουθια
θεωρησαι. Ἔτι δε και ταυτα τοις ειρημενοις δεοντως προσθησομεν· δυο ταγματα
πεμποντων παρα τωι Ἰωαννηι αναγεγραπται, εν μεν Ἰουδαιων των απο Ἱεροσολυμων
αποστελλοντων ιερεις και λευΐτας, ετερον δε φαρισαιων επαπορουντων δια τι
βαπτιζει. 6.28.148 Και αποδεδωκαμεν οτι μετα την πευσιν οι φαρισαιοι παραγινονται
βαπτισομενοι. Μηποτ' ουν προ τουτων οι προ τουτων αποστειλαντες απο
Ἱεροσολυμων Ἰουδαιοι παραδεξαμενοι τους Ἰωαννου λογους, ατε προτεροι των
φαρισαιων πεμψαντες, και προτεροι ερχονται. 6.28.149 Ἱεροσολυμα γαρ, πασα
Ἰουδαια και ακολουθως πασα η περιχωρος του Ἰορδανου εβαπτιζοντο εν τωι
Ἰορδανηι ποταμωι υπ' αυτου, εξομο λογουμενοι τας αμαρτιας αυτων, η ως ο † Λουκας
φησιν· «Ἐξεπορευετο προς αυτον πασα η Ἰουδαια χωρα και οι Ἱεροσολυμιται παντες,
και εβαπτιζοντο υπ' αυτου εν τωι Ἰορδανηι ποταμωι, εξομολογουμενοι τας αρμαρτιας
αυτων.» Ουτε μεντοι Ματθαιος τους φαρισαιους και σαδδουκαιους, προς ους λεγεται
«Γεννηματα εχιδνων», ουτε Λουκας τους οχλους την αυτην επιπληξιν ακουοντας
εισαγουσιν εξομο λογουμενους τας αμαρτιας αυτων. 6.29.150 Ἄξιον δε επαπορησαι
πως πασης της Ἱεροσολυμιτων πολεως και πασης της Ἰουδαιας και πασης της
περιχωρου του Ἰορδανου βαπτιζομενων εν τωι Ἰορδανηι υπο Ἰωαννου ο σωτηρ
φησιν· «Ἐληλυθεν Ἰωαννης ο βαπτιστηςμητε εσθιων μητε πινων και λεγετε·
∆αιμονιον εχει»· και προς τους πυθομενους «Ἐν ποιαι εξουσιαι ταυτα ποιεις;» λεγει·
«Καγω ερωτησω υμας ενα λογον, ον εαν ειπητε μοι, καγω υμιν ερω εν ποιαι εξουσιαι
ταυτα ποιω· Το βαπτισμα το Ἰωαννου ποθεν ην; Ἐξ ουρανου η εξ ανθρωπων;» Ὅτε
καιδιαλογιζομενοι φασιν· «Ἐαν ειπωμεν· εξ ουρανου, ερει· ∆ια τι ουκ επιστευσατε
αυτωι;» 6.29.151 Λυεται δε το απορηθεν ουτως· φαρισαιοι, ως προτετηρηκαμεν, οι
ακουσαντες «Γεν νηματα εχιδνων», ου πεπιστευκοτες αυτωι παραγινονται επι το
βαπτισμα, εικος οτι τον οχλον φοβουμενοι και κατα την προς εκεινους υποκρισιν
αξιουντες λουσασθαι, ινα μη δοκοιεν εναντιουσθαι τοις τοιουτοις. 6.29.152
Φρονουντες γουν αυτον απ' ανθρωπων εχειν και ουκ απ' ουρανου το βαπτιζειν, δια
τον οχλον, μηποτε λιθασθωσιν, φοβουνται οπερ υπολαμβανουσιν ειπειν. Ὥστε ουκ
εναντιουται τα υπο του σωτηρος ειρημενα προς τους φαρισαιους τοις
αναγεγραμμενοις εν τοις ευαγγε λιοις περι του πληθους των παρα τωι Ἰωαννηι
βαπτισαμενων. Του θρασους δε των φαρισαιων ην δαιμονιον εχειν λεγειν τον
Ἰωαννην, και εν Βεελζεβουλ τωι αρχοντι των δαιμονιων τας δυναμεις φασκειν τον
Ἰησουν πεποιηκεναι. 6.30.n Ἀπεκρινατο αυτοις ο Ἰωαννης λεγων· Ἐγω βαπτιζω εν
υδατι· μεσος υμων εστηκεν ον υμεις ουκ οιδατε, οπισω μου ερχομενος, ου ουκ ειμι
εγω αξιος ινα λυσω αυτου τον ιμαντα του υποδηματος. 6.30.153 Ὁ μεν Ἡρακλεων
οιεται οτι αποκρινεται ο Ἰωαννης τοις εκ των φαρισαιων πεμφθεισιν, ου προς ο
εκεινοι επηρωτων, αλλ' ο αυτος εβουλετο, εαυτον λανθανων οτι κατηγορει του
προφητου αμαθιας, ειγε αλλο ερωτωμενος περι αλλου αποκρινεται· χρη γαρ και
τουτο φυλαττεσθαι ως εν κοινολογιαι αμαρτημα τυγχανον. 6.30.154 Ἡμεις δε φαμεν
οτι μαλιστα προς επος εστιν η απο κρισις. Προς γαρ το «Τι ουν βαπτιζεις, ει συ ουκ ει
ο Χριστος;» τι αλλο εχρην ειπειν η το ιδιον παραστησαι βαπτισμα σωματικωτερον
τυγχανον; «Ἐγω, γαρ φησιν, βαπτιζω εν υδατι». Και τουτο ειπων προς το «Τι ουν
βαπτιζεις;» προς το δευτερον «Ει συ ουκ ει ο Χριστος» δοξολογιαν περι της
προηγουμενης ουσιας Χριστου διηγειται, οτι δυναμιν τοσαυτην εχει ως και αορατος
ειναι τηι θειοτητι αυτου, παρων παντι ανθρωπωι παντι δε και ολωι τωι κοσμωι
συμπαρεκτεινομενος· οπερ δηλουται δια του «Μεσος υμων εστηκεν». 6.30.155 Και
επει ουδεν οι προσδοκωντες Χριστου επιδημιαν φαρισαιοι τηλικουτον περι αυτου
εωρων, ανθρωπον τελειον αγιον μονον υπολαμβανοντες αυτον ειναι, εμμελως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

ελεγχει την περι της υπεροχης αυτου φαρισαιων αγνοιαν, προστιθεις τωι «Μεσος
υμων εστηκεν» το «Ὃν υμεις ουκ οιδατε». 6.30.156 Και ινα μη τις υπολαβηι ετερον
ειναι τον αορατον και διηκοντα επι παντα ανθρωπον η και επι ολον τον κοσμον,
παρα τον ενανθρωπησαντα και επι της γης οφθεντα και τοις ανθρωποις
συναναστραφεντα, συναπτει τωι «Μεσος υμων εστηκεν, ον υμεις ουκ οιδατε» το
«Ὀπισω μου ερχομενος»· τουτ' εστιν «μετ' εμε φανερωθησομενος». 6.30.157 Ου και
την υπερβαλλουσαν υπεροχην συνιεις παρα την εαυτου φυσιν, αμφιβαλλομενην υπο
τινων μηποτ' αρ' αυτος ειη Χριστος, οσον απολειπεται της του Χριστου
μεγαλειοτητος παραστησαι βουλομενος, ινα μη τις εις αυτον λογισηται υπερ ο
βλεπει η ακουει εξ αυτου, λεγει και το «Ου ουκ ειμι εγω αξιος ινα λυσω αυτου τον
ιμαντα του υποδηματος», αινιττομενος το ουχ ικανος ειναι τον περι της
ενσωματωσεως αυτου λογον, οιονει δεδεμενον και κεκρυμμενον τοις μη νοουσιν,
λυσαι και σαφηνισαι, ωστε αξιον τι της τοσαυτης επιδημιας εις ουτω βραχυτατα
συνεσταλμενης ειπειν. 6.31.158 Ουκ ακαιρον δε εξεταζουσιν ημιν το «Ἐγω βαπτιζω
εν υδατι» τας ομοιας των ευαγγελιστων παραθεσθαι περι τουτου λεξεις και
συγκριναι τηι προκειμενηι. 6.31.159 Φησι τοινυν ο Ματθαιος· «Ἰδων πολλους των
φαρισαιων και σαδδουκαιων ερχομενους επι το βαπτισμα», μετα τα επιπληκτικα
περι ων εξητασαμεν· «Ἐγω μεν υμας εν υδατι βαπτιζω εις μετανοιαν· ο δε οπισω μου
ερχομενος ισχυροτερος μου εστιν, ου ουκ ειμι ικανος τα υποδηματα βαστασαι· αυτος
υμας βαπτισει εν πνευματι αγιωι και πυρι.» Συμφωνον τωι κατα Ἰωαννην λογωι την
ομολογιαν του εν υδατι βαπτισματος προς τους πεμφθεντας εκ των φαρισαιων
λεγοντι. 6.31.160 Ὁ δε Μαρκος· «Ἐκηρυσσεν, φησιν, Ἰωαννης λεγων·Ἔρχεται ο
ισχυροτερος μου οπισω, ου ουκ ειμι ικανος κυψας λυσαι τον ιμαντα των
υποδηματων αυτου. Ἐγω εβαπτισα υμας υδατι, αυτος δε βαπτισει υμας εν πνευματι
αγιωι»· προς πλειονας και παντας τους ακουοντας διδασκων ταυτα κεκηρυχθαι.
6.31.161 Ὁ δε Λουκας φησιν οτι «Προσδοκωντος του λαου και διαλογιζομενων
παντων εν ταις καρδιαις αυτων περι του Ἰωαννου, μηποτε αυτος ειη ο Χριστος,
απεκρινατο λεγων πασιν ο Ἰωαννης· Ἐγω μεν υδατι βαπτιζω υμας· ερχεται δε
ισχυροτερος μου, ου ουκ ειμι ικανος λυσαι τον ιμαντα των υποδηματων αυτου.
Αυτος υμας βαπτισει εν πνευματι αγιωι και πυρι.» 6.32.162 Ἔχοντες τοινυν τας
ομοιας λεξεις των τεσσαρων, φερε κατα το δυνατον ιδωμεν ιδιαι τον νουν εκαστης
και τας διαφορας, αρξαμενοι απο του Ματθαιου, ος και παρα δεδοται πρωτος των
λοιπων τοις Ἑβραιοις εκδεδωκεναι το ευαγγελιον, τοις εκ περιτομης πιστευουσιν.
«Ἐγω μεν, φησιν, υμας εν υδατι βαπτιζω εις μετανοιαν»· οιονει καθαιρων και
αποτρεπομενος απο των χειρονων και επι μετανοιαν παρακαλων· «Ἑτοιμασαι γαρ
κυριωι λαον κατε σκευασμενον» εγω εληλυθα, και χωραν δια του βαπτισματος της
μετανοιας ευτρεπισαι τωι μετ' εμε ηξοντι, και δια τουτο ισχυροτερον πολλωι της εμης
δυναμεως και κρειττον υμας ωφελησοντι. Ου σωματικον γαρ το εκεινου βαπτισμα,
τον μετανοουντα πληρουντος αγιου πνευματος και θειοτερου πυρος παν υλικον
αφανιζοντος και παν γεωδες εξαναλισκοντος, ου μονον απο του χωρησαντος αυτο
αλλα και απο του των εχον των ακουοντος. 6.32.163 Τοσουτον δε εστιν εμου
ισχυροτερος ο μετ' εμε ερχομενος, ως μηδε τα της περιβολης των περι αυτον δυνα
μεων εσχατων, ουχι γυμνων εκκειμενων, ωστε και τους τυχοντας νοειν αυτα
δυνασθαι, ικανον με τυγχανειν βαστασαι, μηδε ταυτα υπομενοντα φερειν. 6.32.164
Ουκ οιδα δε οποτερον ειπω, ποτερον την πολλην μου ασθενειαν, τα ευτελη του
Χριστου συγκρισει των περι εαυτον μειζονων φερειν μη δυνα μενην, η δη την
εκεινου υπερβαλλουσαν και μειζονα παντος του κοσμου θειοτητα. Ειγε εγω, ο
τηλικαυτην χωρησας χαριν ως και προφητειας ηξιωσθαι με, προλεγουσης τα περι
της εις τον βιον των ανθρωπων επιδημιας μου εν τωι «Ἐγω φωνη βοωντος εν τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

ερημωι» και «Ἰδου εγω αποστελλω τον αγγελον μου προ προσωπου σου»· εγω, ου
την γενεσιν «Γαβριηλ ο παρεστηκως ενωπιον του θεου» παραδοξως ευηγγελισατο εν
γηραι γεγενημενωι τωι πατρι μου, εγω, εφ' ου τωι ονοματι Ζαχαριας αμα απελαβεν την
φωνην και το προφητευειν δι' αυτης, εγω, ο υπο του κυριου μου μαρτυρου μενος ως
αρα μειζων εν γεννητοις γυναικων εμου ουδεις τυγχανει, ουδε τα υποδηματα
βαστασαι ικανος· ει δη γαρ μηδε τα υποδηματα, τι λεκτεον περι των ενδυματων
αυτου; Τις ουτος, ος ολοκληρον αυτου το ιματιον τηρησαι δυνησεται; Τις, ος νοησει
τον εκ των ανωθεν χιτωνα αραφον δια το δι' ολου υφαντον τυγχανειν καταλαβειν
ον εχει λογον; 6.33.165 Παρατηρητεον δε οτι των τεσσαρων ειρη κοτων το εν υδατι
ομολογειν Ἰωαννην εληλυθεναι βαπτιζειν, μονος Ματθαιος τουτωι προστεθεικεν το
«εις μετανοιαν» διδασκων την απο του βαπτισματος ωφελειαν εχεσθαι της
προαιρεσεως του βαπτιζομενου, τωι μετανοουντι μεν εγγινο μενην, μη ουτω δε
προσιοντι εις κριμα χαλεπωτερον εσομενην. 6.33.166 Χρη δε ειδεναι οτι ωσπερ αι
κατα τας γεγενημενας υπο του σωτηρος θεραπειας τεραστιοι δυναμεις, συμβολα
τυγχανουσαι των αει λογωι του θεου απαλλαττομενων πασης νοσου και μαλακιας,
ουδεν ηττον και σωματικως γενομεναι ωνησαν εις πιστιν προσκαλεσαμεναι τους
ευεργετηθεντας, ουτως και το δια του υδατος λουτρον, συμβολον τυγχανον
καθαρσιου ψυχης παντα ρυπον <τον> απο κακιας αποπλυνο μενης, ουδεν ηττον και
καθ' αυτο τωι εμπαρεχοντι εαυτον τηι θειοτητι <δια> της δυναμεως των της
προσκυνητης τριαδος επικλησεων εστιν η χαρισματων θειων αρχη και πηγη·
«διαιρεσεις γαρ χαρισματων εισιν». 6.33.167 Μαρτυρει δε μου τωι λογωι η εν ταις των
αποστολων Πραξεσιν αναγεγραμμενη ιστορια περι του ουτως εναργως τοτε το
πνευμα τοις βαπτιζο μενοις επιδεδημηκεναι, προευτρεπισαντος αυτωι του υδατος
τοις γνησιως προσιουσιν οδον, ως και τον μαγον Σιμωνα καταπλαγεντα θελειν μεν
την χαριν ταυτην απο του Πετρου λαβειν, εθελειν δε το δικαιοτατον δια του μαμωνα
της αδικιας. 6.33.168 Και τουτο δε παρασημειωτεον, οτι το Ἰωαννου βαπτισμα
υποδεεστερον ετυγχανεν του βαπτισματος Ἰησου, διδομενου δια των μαθητων
αυτου. Οι γουν εν ταις Πραξεσιν βεβαπτισμενοι εις το Ἰωαννου βαπτισμα, μηδε ει
πνευμα αγιον εστιν ακουσαντες, βαπτιζονται δευτερον υπο του απο στολου. 6.33.169
Το γαρ της αναγεννησεως ου παρα τωι Ἰωαννηι αλλα παρα τωι Ἰησου δια των
μαθητων αυτου εγινετο, και παλιγγενεσιας ονομαζομενον λουτρον μετα
ανακαινωσεως γινομενον πνευματος, του και νυν επιφερο μενου, επειδη παρα θεου
εστιν, επανω του υδατος, αλλ' ου πασιν μετα το υδωρ εγγινομενου. Και ταυτα μεν
εις την εξετασιν των εν τωι κατα Ματθαιον. 6.34.170 Ἤδη δε και τα Μαρκου κατανοη
σωμεν, ος ανεγραψεν κηρυσσοντα τον Ἰωαννην ταυτα μεν ειρηκεναι κατα το
«Ἔρχεται ο ισχυροτερος μου οπισω μου». Ἰσοδυναμει γαρ ταυτα τωι «Ὁ οπισω μου
ερχομενος ισχυροτερος μου εστιν». Ουκετι δε τα αυτα εν τωι «Ουκ ειμι ικανος κυψας
λυσαι τον ιμαντα των υποδηματων αυτου». 6.34.171 Ἕτερον μεν γαρ το βασταζειν
τα υποδηματα, δηλονοτι ηδη λελυμενα απο των του υποδεδεμενου ποδων, ετερον δε
το κυψαντα λυσαι τον ιμαντα των υποδηματων. Και ακολουθον γε μηδενος
σφαλλομενου των ευαγγελιστων μηδε ψευδομενου, ως ειποιεν αν οι πιστευοντες,
αμφοτερα κατα διαφορους καιρους ειρηκεναι τον βαπτιστην καθ' ετερον και ετερον
νουν κινουμενον. 6.34.172 Ου γαρ περι των αυτων, ως οιονται τινες, οι
απομνημονευοντες διαφορως ηνεχθησαν μη ακριβουντες τηι μνημηι εκαστον των
ειρημενων η γεγενημενων. Μεγα μεν ουν το βαστασαι του Ἰησου τα υποδηματα,
μεγα δε και το επι τα σωματικα αυτου κατω που γεγενημενα κυψαντα, υπερ του την
εικονα κατω θεασασθαι, λυσαι εκαστον των περι του μυστηριου της ενσωματωσεως
ασαφων, οιονει τον ιμαντα των υποδηματων τυγχανοντα. 6.34.173 Εις γαρ ο της
ασαφειας δεσμος, ωσπερ και μια η της γνωσεως κλεις, ατινα ουδε ο μειζων εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

γεννητοις γυναικων καθ' αυτον ικανος λυσαι η ανοιξαι, του δησαντος και κλει
σαντος μονου δωρουμενου οις βουλεται το λυσαι και ανοιξαι τον ιμαντα των
υποδηματων και τα κεκλεισμενα. 6.35.174 Ει δε μυστικος ο περι των υποδηματων
τοπος, ουδε τουτον παρελθετεον. Οιμαι τοινυν την μεν εναν θρωπησιν, οτε σαρκα
και οστεα αναλαμβανει ο του θεου υιος, το ετερον ειναι των υποδηματων, την δε εις
Ἅδου καταβασιν, οστις ποτε εστιν ο Ἅδης, και την εις φυλακην μετα πνευματος
πορειαν το λοιπον. 6.35.175 Περι της εις Ἅδου καταβασεως το «Ουκ εγκαταλειψεις
την ψυχην μου εις τον Ἅδην» εν πεντεκαιδεκατωι ψαλμωι ειρηται· και περι της εν
φυλακηι πορειας μετα πνευματος παρα τωι Πετρωι εν τηι καθολικηι επιστοληι·
«Θανατωθεις, γαρ φησι, σαρκι, ζωοποιηθεις δε πνευματι· εν ωι και τοις εν φυλακηι
πνευμασιν πορευθεις εκη ρυξεν, απειθησασιν ποτε οτε απεξεδεχετο η του θεου
μακρο θυμια εν ημεραις Νωε κατασκευαζομενης κιβωτου.» 6.35.176 Ὁ τοινυν κατ'
αξιαν αμφοτερων των επιδημιων τους λογους παραστησαι δυναμενος, τον ιμαντα
λυειν των Ἰησου ικανος εστιν υποδηματων, και αυτος τωι νοι κυπτων και
συγκαταβαινων τωι καταβεβηκοτι εις Ἅδου, και απο ουρανου και των περι της
θεοτητος Χριστου μυστηριων καταβαινων επι την αναγκαιως γεγενημενην παρ'
ημιν αυτου επιδημιαν, οτε τον ανθρωπον υπεδησατο. 6.35.177 Ὁ δε τον ανθρωπον
υπο δησαμενος και τον νεκρον υπεδησατο· «Εις τουτο γαρ Ἰησους απεθανε και
ανεστη, ινα και νεκρων και ζωντων κυριευσηι»· και δια τουτο ζωντα και νεκρον
υπεδησατο, τουτ' εστι τον εν γηι και τον εν Ἅδου, «ινα και νεκρων και ζωντων
κυριευσηι». 6.35.178 Τις ουν αρα ικανος κυψας λυσαι τον ιμαντα των τοιουτων
υποδηματων, και λυσας μη εασαι αλλα κατα δευτεραν ικανο τητα αναλαβειν αυτα
και βαστασαι δια του εν τηι μνημηι περι φερειν τα νενοημενα; 6.35.179 Μη
ανεξεταστον δε εασθω το χωρις του «κυψας» ομοιως παρα τωι Λουκαι και Ἰωαννηι
ειρημενον. Και ταχα ενδεχεται μεν κυψαντα λυσαι κατα το προειρημενον· δυνατον
δε και το αναστημα του απο του λογου επαρματος φυλαττοντα ευρειν την λυσιν των
εν τωι ζητεισθαι δεδεμενων υποδηματων, ινα ταυτα τις λυσας τον χωρις των
υποδηματων ιδηι λογον γυμνον των υποδεεστερων καθ' αυτον, υιον του θεου.
6.36.180 Ου ταυτον δε το μη ειναι «ικανον» τωι μη ειναι «αξιον», <ο> αναγραφει ο
Ἰωαννης. ∆υνατον γαρ μη οντα αξιον γενεσθαι ικανον· δυνατον δε και αξιον οντα
μηδεπω ειναι ικανον. 6.36.181 Ει γαρ και προς το συμφερον διδοται τα χαρισματα,
και ου μονον «κατα την αναλογιαν της πιστεως», φιλανθρωπου αν ειη θεου εργον,
προορωμενου βλαβην απο οιηματος επακολουθησοντος η φυσιωσεως, το και τωι
αξιωι ποτε μη διδοναι την ικανοτητα. Οικειον δε της χρηστοτητος του θεου νικαν εν
τωι ευεργετειν τον ευεργετουμενον, προλαμβανοντα τον εσομενον αξιον, και πριν
γενηται αξιος κοσμουντα αυτον τηι ικανοτητι, ινα μετα την ικανοτητα ελθηι επι το
γενεσθαι αξιος, και μη παντως απο του ειναι αξιος, φθανων τον δωρουμενον και
προλαβων αυτου τας χαριτας, ελθηι επι το γενεσθαι ικανος. 6.36.182 Ὁ τοινυν
Ἰωαννης φησι παρα μεν τοις τρισιν ουκ ειναι «ικανος», παρα δε τωι Ἰωαννηι ουκ
ειναι «αξιος». Ουκ αποκλειεται δε ος γε ελεγεν ουδεπω ων ικανος γεγονεναι ικανος,
ει και μη αξιος πω ην· και παλιν ος γε ελεγεν ουκ ειναι αξιος, ουκ ων αξιος
εφθακεναι επι το γεγονεναι αξιος. 6.36.183 Ει μη αρα τις ερει, επι το κατ' αξιαν της
λυσεως <και> βασταξεως αυτων μη χωρουσαν την θνητην φυσιν † ηκειν ποτε
αληθευομενον εχειν το μηδεποτε γενεσθαι ικανον λυσαι τον ιμαντα των
υποδηματων και αξιον του αυτου. Ὅσα δε εαν χωρησωμεν, ετι υπολειπεται τα
μηδεπω νενοημενα, επει «Ὅταν συντελεσηι ανθρωπος τοτε αρχεται, και οταν
παυσηται τοτε απορηθησεται» κατα την Ἰησου υιου Σειραχ Σοφιαν. 6.37.184 Ἔτι περι
των υποδηματων των παρα τοις τρισιν ουτως ονομασθεντων ευαγγελισταις
διαλαβωμεν, συγκρινοντες εκεινα τωι παρα τωι μαθητηι Ἰωαννηι ενικως ονομασθεντι·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

«Ουκ ειμι, γαρ φησιν, εγω αξιος ινα λυσω αυτου τον ιμαντα του υποδηματος.»
6.37.185 Ταχα ουν νικω μενος υπο της του θεου χαριτος δωρεαν ειληφεν, μηδεπω το
οσον εφ' εαυτωι αξιος ων λυσαι τον ιμαντα του ετερου των υποδηματων, νοησας
αυτου την εν ανθρωποις επιδημιαν, περι ης και μαρτυρει. Ἐπει δε ελειπεν αυτωι η
περι των εξης
καταληψις, ουκ ειδοτι ποτερον Ἰησους εστιν ο κακει ερχο μενος, οπου απο της
φυλακης γινεσθαι εμελλεν αποκεφα λισθεις, η ετερον προσδοκαν εχρην, δια τουτο
την σαφεστερον υστερον επαπορησιν ημιν δηλουμενην και νυν αινιττομενος φησι
το «Ουκ ειμι εγω αξιος, ινα λυσω αυτου τον ιμαντα του υποδηματος.» 6.37.186 Ὁ δε
οιομενος περιεργοτερον τουτο ειρησθαι εις ταυ τον συναξει το των υποδηματων και
του υποδηματος, ινα οιονει λεγηι· Ουδαμως αξιος ειμι λυσαι τον ιμαντα ουδε κατα
την αρχην, καν του ενος υποδηματος· η και ουτως δυνατον εις εν συναγεσθαι τα
παρα τοις τεσσαρσιν ειρημενα· 6.37.187 ει γαρ ο Ἰωαννης συνιει μεν τα περι της
ενταυθα αυτου επιδημιας, ενηπορει δε περι των εξης, αληθευει λεγων και το μη
ειναι ικανον λυειν τον ιμαντα των υποδηματων, ου γαρ λυει αμφο τερων λυσας του
ενος, αληθευει δε λεγων και τον ιμαντα του υποδηματος, επει, ως προειρηται, ετι
διαπορει περι του ποτε ρον αυτος εστιν ερχομενος η ετερος, ο κακει προσδοκητεος.
6.38.188 Και περι δε του «Μεσος υμων εστηκεν, ον υμεις ουκ οιδατε» ταυτα
διαληπτεον περι του υιου του θεου, του λογου, δι' ου τα παντα γεγονεν, υφεστη
κοτος ουσιωδως κατα το υποκειμενον, του αυτου οντος τηι σοφιαι. Ουτος γαρ δι' ολης
πεφοιτηκεν της κτισεως, ινα αει τα γινομενα δι' αυτου γινηται, και περι παντος
ουτινοσουν αει αληθες ην το «Παντα δι' αυτου εγενετο και χωρις αυτου εγενετο
ουδε εν», και το «Παντα εν σοφιαι εποιησας.» 6.38.189 Ει δε δι' ολης της κτισεως
πεφοιτηκεν, δηλον οτι και των πυνθανομενων «Τι ουν βαπτιζεις, ει συ ουκ ει ο
Χριστος ουδε Ἠλιας ουδε ο προφητης;» Μεσος εστηκεν ο αυτος και βεβαιος ων
λογος, υπο του πατρος εστηριγμενος πανταχου. Ἢ το «Μεσος υμων εστηκεν»
ακουεσθω οτι υμων των ανθρωπων δια το ειναι υμας λογικους μεσος υμων εστως,
τωι του παντος σωματος εν μεσωι ειναι το ηγεμονικον αποδει κνυσθαι, κατα τας
γραφας εν τηι καρδιαι τυγχανον. 6.38.190 Οι τοινυν εχοντες τον λογον εν μεσωι
εαυτων, μη διαλαμβανοντες δε περι της φυσεως αυτου, μηδε απο ποιας πηγης και
αρχης εληλυθεν, μηδ' οπως ποτε συνεστη εν αυτοις, ουτοι μεσον αυτον εχοντες ουκ
ισασιν. Ὁ δε Ἰωαννης αυτον οιδεν. Το γαρ «Ὃν υμεις ουκ οιδατε» ονειδιστικως
λεγομενον προς τους φαρισαιους, εμφαινει τον λογον τωι επιμελως εγνωκεναι το υπ'
εκεινων αγνοουμενον. 6.38.191 ∆ι' ο και γινωσκων αυτον ο βαπτιστης οιδεν οπισω
αυτου ερχομενον τον εν μεσωι τυγχανοντα, τουτ' εστιν μετ' αυτον και την υπ' αυτου
εν τωι βαπτισματι διδασκαλιαν επιδημουντα τοις κατα λογον απολουσαμενοις. Ου
ταυτον δε σημαινεται εκ της «οπισω» φωνης ενθαδε, και οταν ο Ἰησους πεμπηι ημας
οπισω εαυτου. 6.38.192 Ἐκει μεν γαρ ινα κατ' ιχνη βαινοντες αυτου φθασωμεν προς
τον πατερα, οπισω αυτου γινεσθαι κελευομεθα· ενθαδε <δε> ινα δηλωθηι το μετα τας
Ἰωαννου διδασκαλιας–επει εληλυθεν ουτος «ινα παντες πιστευσωσιν δι' αυτου»–
τοις προευτρε πισαμενοις επιδημειν προκεκαθαρμενοις δια των ηττονων και τον
τελειον λογον. 6.38.193 Προηγουμενως μεν ουν εστηκεν ο πατηρ ατρεπτος και
αναλλοιωτος ων· εστηκεν δε και ο λογος αυτου αει εν τωι συζειν, καν γενηται σαρξ,
καν μεσος ηι ανθρωπων, ου κατα λαμβανομενος αλλ' ουδε βλεπομενος· εστηκεν δε
και διδα σκων, προκαλουμενος παντας επι το πινειν απο της αφθονου πηγης αυτου·
«Ειστηκει γαρ ο Ἰησους και εκραξε λεγων· Ἐαν τις διψαι, ερχεσθω προς εμε και
πινετω.» 6.39.194 Ὁ δε Ἡρακλεων το «Μεσος υμων στηκει» φησιν αντι του «Ἤδη
παρεστιν και εστιν εν τωι κοσμωι και εν ανθρωποις, και εμφανης εστιν ηδη πασιν
υμιν.» ∆ια τουτων δε περιαιρει το παρασταθεν περι του διαπεφοιτηκεναι αυτον δι'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

ολου του κοσμου. 6.39.195 Λεκτεον γαρ προς αυτον· Ποτε γαρ ου παρεστιν; Ποτε δε
ουκ εστιν εν τωι κοσμωι; Και ταυτα του ευαγγελιου λεγοντος· «Ἐν τωι κοσμωι ην, και ο
κοσμος δι' αυτου εγε νετο.» Και δια τουτο και ουτοι, προς ους ο λογος ο «Ὃν υμεις
ουκ οιδατε», ουκ οιδασιν αυτον, επει ουδεπω του κοσμου εξεληλυθασιν, «ο δε
κοσμος αυτον ουκ εγνω». 6.39.196 Ποιον δε χρονον διελειπεν του εν ανθρωποις
ειναι; Ἢ ουκ εν Ἡσαΐαι ην λεγοντι· «Πνευμα κυριου επ' εμε, ου εινεκεν εχρισεν με»
και «Ἐμφανης εγενομην τοις εμε μη ζητου σιν»; Λεγετωσαν δε ει μη και εν ∆αβιδ ην,
ουκ αφ' αυτου λεγοντι· «Ἐγω δε κατεσταθην βασιλευς υπ' αυτου επι Σιων ορος το
αγιον αυτου», και οσα εκ προσωπου Χριστου εν ψαλμοις αναγεγραπται. 6.39.197 Και
τι με δει καθ' εκαστον αποδεικνυναι, δυσεξαριθμητων οντων <των> παραστησαι
εναργως δυναμενων, οτι αει εν ανθρωποις ην, προς το ελεγξαι ουχ υγιως ειρημενον
το «Ἤδη παρεστιν και εστιν εν κοσμωι και εν ανθρωποις» εις διηγησιν παρα τωι
Ἡρακλεωνι του «Μεσος υμων εστηκεν»; Ουκ απιθανως δε παρ' αυτωι λεγεται οτι το
«Ὀπισω μου ερχομενος» το προδρομον ειναι τον Ἰωαννην του Χριστου δηλοι.
Ἀληθως γαρ ωσπερει οικετης εστιν προτρεχων του κυριου. 6.39.198 Πολυ δε
απλουστερον το «Ουκ ειμι αξιος, ινα λυσω αυτου τον ιμαντα του υποδηματος»
εξειληφεν οτι ουδε της ατιμοτατης υπηρεσιας της προς τον Χριστον αξιος ειναι δια
τουτων ο βαπτιστης ομολογει. Πλην μετα ταυτην την εκδοχην ουκ απιθανως
υποβεβληκεν το· Ουκ ειμι εγω ικανος, ινα δι' εμε κατελθηι απο μεγεθους και σαρκα
λαβηι ως υποδημα, περι ης εγω λογον αποδουναι ου δυναμαι ουδε διηγησασθαι η
επιλυσαι την περι αυτης οικο νομιαν. 6.39.199 Ἁδροτερον δε και μεγαλοφυεστερον ο
αυτος Ἡρακλεων κοσμον το υποδημα εκδεξαμενος μετεστη επι το ασεβεστερον
αποφηνασθαι ταυτα παντα δειν ακουεσθαι και περι του προσωπου του δια του
Ἰωαννου νοουμενου. 6.39.200 Οιε ται γαρ τον δημιουργον του κοσμου ελαττονα
οντα του Χριστου τουτο ομολογειν δια τουτων των λεξεων, οπερ εστιν παντων
ασεβεστατον. Ὁ γαρ πεμψας αυτον πατηρ, ο των ζωντων θεος, ως αυτος Ἰησους
μαρτυρει, του Ἀβρααμ και του Ἰσαακ και του Ἰακωβ, ο δια τουτο κυριος του ουρανου
και της γης, οτι πεποιηκεν αυτα, ουτος και μονος αγαθος και μειζων του
πεμφθεντος. 6.39.201 Ει δε και, ως προειρηκαμεν, αδροτερον νενοηται και πας ο
κοσμος υποδημα ειναι του Ἰησου τωι Ἡρακλεωνι, αλλ' ουκ οιμαι δειν
συγκατατιθεσθαι. Πως γαρ μετα της τοιαυτης εκδοχης σωθησεται το «Ουρανος μοι
θρονος, η δε γη υποπο διον των ποδων μου», μαρτυρουμενον ως περι του πατρος
ειρημενον υπο του Ἰησου; «Μη γαρ ομοσητε, φησι, τον ουρανον, οτι θρονος εστιν
του θεου, μηδε την γην, οτι υποπο διον εστιν των ποδων αυτου.» 6.39.202 Πως δε
μετα του τον ολον κοσμον υποδημα νοεισθαι του Ἰησου παραστησαι δυνη σεται το
«Ουχι τον ουρανον και την γην εγω πληρω; λεγει κυριος»; Πλην αξιον επιστησαι
ποτερον τωι τον λογον και την σοφιαν διαπεφοιτηκεναι δι' ολου του κοσμου, τον δε
πατερα εν τωι υιωι ειναι, ως παρεθεμεθα, τα ρητα δει νοησαι, η ο προηγου μενως
περιζωσαμενος πασαν την κτισιν παρα το τον υιον ειναι εν αυτωι εχαρισατο τωι
σωτηρι, ως μετ' αυτον δευτερωι και θεωι λογωι τυγχανοντι, δι' ολης εφθακεναι της
κτισεως. 6.39.203 Και μαλιστα τοις δυναμενοις κατανοειν την του τηλι κουτου
ουρανου αδιαλειπτον κινησιν, απο ανατολων επι δυσμας συμπεριαγοντος εαυτωι το
τοσουτο των αστερων πληθος, αξιον εσται ζητησεως περι του τις η ενυπαρχουσα
δυναμις τοσαυτη και τηλικαυτη τωι παντι κοσμωι. Ἕτερον γαρ παρα τον πατερα και
τον υιον ταυτην τολμησαι ειπειν μηποτε ουκ εστιν ευσεβες. 6.40.n Ταυτα εν
Βηθαβαραι εγενετο περαν του Ἰορδανου, οπου ην Ἰωαννης βαπτιζων. 6.40.204 Ὅτι
μεν σχεδον εν πασι τοις αντιγραφοις κειται· «Ταυτα εν Βηθανιαι εγενετο» ουκ
αγνοουμεν, και εοικεν τουτο και ετι προτερον γεγονεναι· και παρα Ἡρακλεωνι γουν
«Βηθανιαν» ανεγνωμεν. Ἐπεισθημεν δε μη δειν «Βηθανιαι» αναγινωσκειν, αλλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

«Βηθαβαραι», γενομενοι εν τοις τοποις επι ιστοριαν των ιχνων Ἰησου και των
μαθητων αυτου και των προφητων. 6.40.205 Βηθανια γαρ, ως ο αυτος ευαγγελιστης
φησιν, η πατρις Λαζαρου και Μαρθας και Μαριας, απεχει των Ἱεροσολυμων σταδιους
δεκα πεντε· ης πορρω εστιν ο Ἰορδανης ποταμος ως απο σταδιων πλατει λογωι
εκατον ογδοηκοντα. Ἀλλ' ουδε ομωνυμος τηι Βηθανιαι τοπος εστιν περι τον
Ἰορδανην· δεικνυσθαι δε λεγουσι παρα τηι οχθηι του Ἰορδανου τα Βηθαβαρα, ενθα
ιστορουσιν τον Ἰωαννην βεβαπτικεναι. 6.40.206 Ἔστιν τε η ερμηνεια του ονοματος
ακολουθος τωι βαπτισματι του ετοιμαζοντος κυριωι λαον κατε σκευασμενον·
μεταλαμβανεται γαρ εις «οικον κατασκευης», η δε Βηθανια εις «οικον υπακοης».
Που γαρ αλλαχοσε εχρην βαπτιζειν τον αποσταλεντα αγγελον προ προσωπου του
Χριστου, κατασκευασαι την οδον αυτου εμπροσθεν αυτου, η εις τον «της κατασκευης
οικον»; 6.40.207 Ποια δε οικειοτερα πατρις τηι την αγαθην μεριδα εκλεξαμενηι μη
αφαιρουμενην αυτης Μαριαμ και τηι περισπωμενηι δια την Ἰησου υποδοχην Μαρθαι
και τωι τουτων αδελφωι φιλωι υπο του σωτηρος ειρημενωι Λαζαρωι, η Βηθανια «ο της
υπακοης οικος»; Ου καταφρονητεον ουν της περι τα ονοματα ακριβειας τωι
απαραλειπτως βουλομενωι συνειναι τα αγια γραμματα. 6.41.208 Το μεντοι γε
ημαρτησθαι εν τοις Ἑλληνικοις αντιγραφοις τα περι των ονοματων πολλαχου και
απο τουτων αν τις πεισθειη εν τοις ευαγγελιοις. Ἡ περι τους υπο των δαιμονιων
κατακρημνιζομενους και εν τηι θαλασσηι συμπνιγο μενους χοιρους οικονομια
αναγεγραπται γεγονεναι εν τηι χωραι των Γερασηνων. 6.41.209 Γερασα δε της
Ἀραβιας εστιν πολις, ουτε θαλασσαν ουτε λιμνην πλησιον εχουσα, και ουκ αν ουτως
προφανες ψευδος και ευελεγκτον οι ευαγγελισται ειρηκει σαν, ανδρες επιμελως
γινωσκοντες τα περι την Ἰουδαιαν. 6.41.210 Ἐπει δε εν ολιγοις ευρομεν· «Εις την
χωραν των Γαδα ρηνων» και προς τουτο λεκτεον. Γαδαρα γαρ πολις μεν εστιν της
Ἰουδαιας, περι ην τα διαβοητα θερμα τυγχανει, λιμνη δε κρημνοις παρακειμενη
ουδαμως εστιν εν αυτηι <η> θαλασσα. 6.41.211 Ἀλλα Γεργεσα, αφ' ης οι Γεργεσαιοι,
πολις αρχαια περι την νυν καλουμενην Τιβεριαδα λιμνην, περι ην κρημνος παρα
κειμενος τηι λιμνηι, αφ' ου δεικνυται τους χοιρους υπο των δαιμονων
καταβεβλησθαι. Ἑρμηνευεται δε η Γεργεσα «παροικια εκβεβληκοτων», επωνυμος
ουσα ταχα προφη τικως ου περι τον σωτηρα πεποιηκασιν παρακαλεσαντες αυτον
μεταβηναι εκ των οριων αυτων οι των χοιρων πολιται. 6.41.212 Το δ' ομοιον περι τα
ονοματα σφαλμα πολλαχου του νομου και των προφητων εστιν ιδειν, ως
ηκριβωσαμεν απο Ἑβραιων μαθοντες, και τοις αντιγραφοις αυτων τα ημετερα
συγκριναντες, μαρτυρηθεισιν υπο των μηδεπω διαστραφει σων εκδοσεων Ἀκυλου
και Θεοδοτιωνος και Συμμαχου. 6.41.213 Ὀλιγα τοινυν παραθησομεθα υπερ του τους
φιλομαθεις επιστρεφεστερους γενεσθαι περι ταυτα· εις των υιων Λευι ο πρωτος †
Γεσων εν τοις πλειστοις των αντιγραφων ωνομασται αντι του Γηρσων, ομωνυμος
τυγχανων τωι πρωτοτοκωι Μωσεως, εκατερων δια την παροικιαν εν γηι αλλοτριαι
γεννη θεντων του ονοματος ετοιμως κειμενου. 6.41.214 Παλιν τωι Ἰουδαι παρ' ημιν
μεν ο δευτερος Αυναν ειναι λεγεται, παρα δε Ἑβραιοις Ὠναν, ο εστι «πονος αυτων».
Προς τουτοις εν ταις απαρσεσιν των υιων Ἰσραηλ εν τοις Ἀριθμοις ευρομεν οτι
«Ἀπηιραν εκ Σοχωθ και παρενεβαλον εις Βουθαν»· το δε Ἑβραικον αντι Βουθαν †
«Αιμαν» λεγει. 6.41.215 Και τι με δει διατριβοντα πλειονα παρατιθεσθαι, παροντος
τωι βουλομενωι του εξεταζειν και γινωσκειν τα κατα τα ονοματα αληθη; Μαλιστα δε
υποπτευτεον τους τοπους των γραφων, ενθα καταλογος εστιν αμα ονοματων
πλειονων, ως εν τωι Ἰησου τα περι της κληροδοσιας, και εν τηι πρωτηι των
Παραλειπομενων αρχηθεν εξης μεχρι των εγγυς που περι τον Ἀναν· ομοιως δε και εν
τωι Ἔσδρα. 6.41.216 Και ου καταφρονητεον των ονοματων, πραγματων
σημαινομενων απ' αυτων χρησιμων τηι των τοπων ερμηνειαι. Ουκ ευκαιρον δε νυν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

τον περι της θεωριας των ονοματων εξετασαι λογον, αφεμενον των προκειμενων.
6.42.217 Ἴδωμεν τοινυν τα της ευαγγελικης λεξεως. Ἰορδανης μεν ερμηνευεται
«καταβασις αυτων». Τουτωι δε, ιν' ουτως ειπω, γειτνιαι το ονομα του Ἰαρεδ, ο και
αυτο ερμηνευεται «καταβαινων», επειδηπερ γεγενηται τωι Μαλελεηλ, ως εν τωι
Ἑνωχ γεγραπται, ει τωι φιλον παραδεχεσθαι ως αγιον το βιβλιον, ταις ημεραις της
των υιων του θεου καταβασεως επι τας θυγατερας των ανθρωπων· ηντινα
καταβασιν αινισσεσθαι τινες υπειληφασιν την των ψυχων καθοδον επι τα σωματα,
«θυγατερας ανθρωπων» τροπικω τερον το γηινον σκηνος λεγεσθαι υπειληφοτες.
6.42.218 Ει δε τουθ' ουτως εχει, τις αν ειη ποταμος «καταβασις αυτων», εφ' ον
ερχομενον καθαιρεσθαι δει ουκ ιδιαν καταβασιν κατα βεβηκοτα, αλλα την των
ανθρωπων, η ο σωτηρ ημων διοριζων τους υπο Μωσεως κληροδοτουμενους απο
των δια Ἰησου τας οικειους απολαμβανοντων μεριδας; 6.42.219 Τουτου δη του
καταβεβηκοτος ποταμου τα ορμηματα ευφραινουσιν, ως εν ψαλμοις ευρομεν, την
πολιν του θεου, <ου> την αισθητην Ἱερουσαλημ–ου γαρ εχει παρακειμενον
ποταμον–, αλλα την αμωμον του θεου εκκλησιαν, οικοδο μουμενην «επι τωι θεμελιωι
των αποστολων και των προφη των, οντος ακρογωνιαιου Χριστου Ἰησου» του
κυριου ημων. 6.42.220 Ἰορδανην μεντοι γε νοητεον <τον> του θεου λογον τον
γενομενον σαρκα και σκηνωσαντα εν ημιν, Ἰησουν δε τον κληροδοτησαντα ο
ανειληφεν ανθρωπινον, οπερ εστιν και ακρογωνιαιος λιθος, ος και αυτος εν τηι
θεοτητι του υιου του θεου γενομενος τωι ανειληφθαι υπ' αυτου λουεται, και τοτε
χωρει την ακεραιον και αδολον περιστεραν του πνευματος, συνδεδεμενην αυτωι και
μηκετι αποπτηναι δυναμενην· «Ἐφ' ον, γαρ φησιν, εαν ιδηις το πνευμα καταβαινον
και μενον επ' αυτον, ουτος εστιν ο βαπτιζων εν πνευματι αγιωι», δια τουτο λαβων το
πνευμα μενον επ' αυτον, ιν' εν αυτωι μειναντι βαπτι ζειν τους ερχομενους αυτωι
δυνηθηι. 6.42.221 Περαν δε του Ἰορδανου, κατα τα εξω της Ἰουδαιας νευοντα
κλιματα εν τηι Βηθαβαραι, βαπτιζει ο Ἰωαννης, προδρομος ων του εληλυθοτος
καλεσαι ου «δικαιους αλλα αμαρτωλους», διδασκοντος μη χρειαν εχειν τους
ισχυοντας ιατρων αλλα τους κακως εχοντας· και γαρ «εις αφεσιν αμαρ τιων» το
λουτρον διδοται. 6.43.222 Εικος δε τινα τας διαφορους επινοιας του σωτηρος μη
νενοηκοτα προσκοψειν τηι αποδοθεισηι περι του Ἰορδανου ερμηνειαι, δια το λεγειν
τον Ἰωαννην· «Ἐγωβαπτιζω εν υδατι, ο δε ερχομενος μετ' εμε ισχυροτερος μου
εστιν, αυτος υμας βαπτισει εν πνευματι αγιωι.» 6.43.223 Προς ον λεκτεον οτι ωσπερ
ποτον τυγχανων ο του θεου λογος οις μεν εστιν υδωρ, ετεροις δε οινος ευφραινων
καρδιαν ανθρω που, αλλοις δε αιμα δια το «Ἐαν μη πιητε μου το αιμα, ουκ εχετε
ζωην εν εαυτοις»· αλλα και τροφη λεγομενος ου κατα το αυτο νοειται αρτος ζων και
σαρξ· ουτως ο αυτος εστιν βαπτισμα υδατος και πνευματος και πυρος, τισιν δε και
αιματος. 6.43.224 Περι δε του τελευταιου βαπτισματος, ως τινες <φασιν>, φησιν εν
τωι «Βαπτισμα δε εχω βαπτισθηναι, και πως συνεχομαι εως οτου τελεσθηι.» Τουτωι τε
συμφωνως εν τηι επιστοληι <ο> μαθητης Ἰωαννης το πνευμα και το υδωρ και το αιμα
ανεγραψεν τα τρια εις εν γινομενα. Και οδος δε που και θυρα ειναι ομολογων, σαφης
εστιν μηδεπω τυγχανων θυρα ωι ετι οδος εστιν, και μηκετι οδος ωι ηδη θυρα. 6.43.225
Παντες ουν οι στοιχειουμενοι τηι αρχηι των λογιων του θεου, τηι φωνηι του εν τηι
ερημωι βοωντος· «Ευθυνατε την οδον κυριου» προσιοντες, περαν του Ἰορδανου
τυγχα νουσηι παρα τωι «οικωι της κατασκευης», ευτρεπιζεσθωσαν προς το δυνηθηναι
δια της προετοιμασιας χωρησαι τον πνευματικον λογον εγγινομενον δια του
φωτισμου του πνευματος. 6.43.226 Ἐχομενως δη του προκειμενου τα περι του
Ἰορδανου συναγοντες ακριβεστερον τον ποταμον νοησομεν. Ὁ θεος τοινυν δια
Μωσεως διαβιβαζει τον λαον την ερυθραν θαλασ σαν, αυτο το υδωρ αυτοις ποιησας
τειχος εκ δεξιων και εξ ευωνυμων, δια δε του Ἰησου τον Ἰορδανην. 6.44.227
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

Ἐντυχων δε τηι γραφηι ο Παυλος, ουκετι κατα την σαρκα στρατευομενος αυτης–ᾔδει
γαρ οτι «ο νομος πνευματικος εστιν»–, πνευματικως διδασκει ημας εξει ληφεναι τα
της κατα την ερυθραν θαλασσαν διοδου λεγων εν τηι προς Κορινθιους προτεραι· «Ου
θελω γαρ υμας αγνοειν, αδελφοι, οτι οι πατερες ημων παντες υπο την νεφελην ησαν
και παντες δια της θαλασσης διηλθον, και παντες εις τον Μωσην εβαπτισαντο εν τηι
νεφεληι και εν τηι θαλασσηι, και παντες το αυτο βρωμα πνευματικον εφαγον και
παντες το <αυτο> πνευματικον επιον πομα· επινον γαρ εκ πνευματικης
ακολουθουσης πετρας· η πετρα δε ην ο Χριστος.» 6.44.228 Οις ακολουθως και ημεις
αιτησωμεν λαβειν απο του θεου το νοησαι πνευματικως την δια Ἰησου διοδον του
Ἰορδανου, λεγοντες οτι ειπεν αν και περι ταυτης ο Παυλος· «Ου θελω υμας αγνοειν,
αδελφοι, οτι οι πατερες ημων παντες δια του Ἰορδανου διηλθον, και παντες εις τον
Ἰησουν εβαπτισαντο εν τωι πνευματι και τωι ποταμωι.» 6.44.229 Τυπος δε ο
διαδεξαμενος ην Μωσην Ἰησους του διαδεξαμενου την δια του νομου οικονομιαν τωι
ευαγγελικωι κηρυγματι Ἰησου του Χριστου. ∆ιοπερ ει και παντες εκεινοι εις Μωσην
βαπτιζονται εν τηι νεφεληι και εν τηι θαλασσηι, πικρον μεν τι εχει και αλμυρον το
εκεινων βαπτισμα, ετι φοβουμενων τους εχθρους αυτων, και αναβοωντων προς τον
κυριον και τωι Μωσηι λεγοντων· «Παρα το μη υπαρχειν μνηματα εν Αιγυπτωι
εξηγαγες ημας θανα τωσαι εν τηι ερημωι· τι τουτο εποιησας ημιν, εξαγαγων εξ
Αιγυπτου;» 6.44.230 Το δε εις Ἰησουν βαπτισμα εν τωι αληθως γλυκει και ποτιμωι
ποταμωι πολλα εχει παρ' εκεινο εξαιρετα, ηδη τρανου μενης και πρεπουσαν ταξιν
λαμβανουσης της θεοσεβειας. Κιβωτος γαρ της διαθηκης κυριου του θεου ημων και
ιερεις και λευιται προπορευονται, του λαου επομενου τοις θεραπευ ταις του θεου,
κακεινου δε τοις χωρουσιν την περι αγνειας εντολην. Ἰησους δε λεγει τωι λαωι·
«Ἁγνισασθε εις την αυριον, ποιησει εν ημιν κυριος θαυμασια.» 6.44.231 Και τοις
ιερευσι μετα της κιβωτου της διαθηκης κελευει προπορευε σθαι εμπροσθεν του λαου,
οτε και το μυστηριον της του πατρος προς τον υιον οικονομιας εμφαινεται,
υπερυψουμενον υπ' αυτου διδοντος χαρισμα «ιν' εν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ
καμψηι επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων, και πασα γλωσσα
εξομολογησηται, οτι κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν θεου πατρος». 6.44.232 ∆ια
γαρ τουτων δηλουται εν τωι Ἰησου αναγεγραμμενων ταυτα· «Και ειπεν κυριος προς
Ἰησουν· Ἐν τηι ημεραι ταυτηι αρξομαι υψωσαι σε κατενωπιον των υιων Ἰσραηλ.» Και
ακουστεον του κυριου ημων Ἰησου λεγοντος τοις υιοις Ἰσραηλ· «Προσαγαγετε ωδε
και ακουσετε το ρημα κυριου του θεου ημων· εν τουτωι γνωσεσθε, οτι θεος ζων εν
υμιν εστιν.» Ἐν γαρ τωι βαπτισασθαι εις Ἰησουν γνωσομεθα οτι θεος ζων εν ημιν
εστιν. 6.45.233 Κακει μεν το πασχα ποιησαντες εν Αιγυπτωι αρχην της εξοδου
ποιουνται· παρα δε τωι Ἰησου μετα την διοδον του Ἰορδανου, τηι δεκατηι του πρωτου
μηνος κατεστρα τοπεδευσαν εν Γαλγαλοις, οτε πρωτον εδει † λαβοντα το προβατον
επονομασαι τους ευωχηθησομενους μετα το Ἰησου βαπτισμα. Και τηι ακροτομωι
πετραι υπο Ἰησου οι υιοι Ἰσραηλ, οσοι ποτε απεριτμητοι ησαν των εξεληλυθοτων εξ
Αιγυπτου, περιτεμνονται· τον δε ονειδισμον της Αιγυ π<του> αφελειν κυριος
ομολογει τηι ημεραι του εις Ἰησουν βαπτισματος, οτε Ἰησους περιεκαθαιρεν τους
υιους Ἰσραηλ. 6.45.234 Γεγραπται γαρ· «Και ειπεν κυριος τωι Ἰησου υιωι Ναυη· Ἐν τηι
σημερον ημεραι αφειλον τον ονειδισμον Αιγυπτου αφ' υμων.» Τοτε εποιησαν οι υιοι
Ἰσραηλ το πασχα τηι τεσσαρεσκαιδεκατηι ημεραι του μηνος, πολλωι του εν Αιγυπτωι
ιλαρωτερον, οτε και εφαγον απο του σιτου της αγιας γης αζυμα και νεα, τροφην του
μαννα κρειττονα. 6.45.235 Ου γαρ οτε την κατ' επαγγελιαν γην απειληφασιν τοις
ελαττοσιν αυτους εστιαι θεος, ουδε δια του τηλικουτου Ἰησου υποδεεστε ρου αρτου
τυγχανουσιν. Τουτ' εσται σαφες τωι την αληθη αγιαν νοησαντι γην και την ανω
Ἱερουσαλημ. ∆ια τουτο και εν τωι αυτωι ευαγγελιωι κειται· 6.45.236 «Οι πατερες εν τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

ερημωι εφαγον το μαννα και απεθανον. Ὁ φαγων τουτον τον αρτον ζησει εις τον
αιωνα.» Το μεν γαρ μαννα, ει και απο του θεου διδομενος, αρτος ην προκοπης, αρτος
τοις ετι παιδα γωγουμενοις χορηγουμενος, αρτος τοις υπο επιτροπους και
οικονομους αρμονιωτατος. Ὁ δε εν τηι αγιαι γηι νεος απο του σιτου της γης Ἰησου
προξενουντος θεριζομενος, αλλων μεν κεκμηκοτων, των δε μαθητων αυτου
θεριζοντων, αρτος ην εκεινου ζωτικωτερος, τοις την πατρυαν κληρονομιαν δια την
τελειοτητα ηδη απολαβειν δυναμενοις αποδιδομενος. 6.45.237 ∆ιοπερ ο μεν εκεινωι
ετι παιδευομενος τωι αρτωι † το λογωι θανατον δεξασθαι δυναται, ο δε φθασας επι τον
μετ' εκεινον αρτον φαγων αυτον ζησεται εις τον αιωνα. Ταυτα δε παντα ουκ
ακαιρως οιμαι παρατεθεισθαι, του παρα τωι Ἰορδανηι βαπτισματος, εν Βηθαβαραι υπο
Ἰωαννου γινομενου, εξεταζομενου. 6.46.238 Ἔτι δε και τουτο παρατηρητεον, οτι
μελλων αναλαμβανεσθαι Ἠλιας εν συσσεισμωι ως εις τον ουρανον, λαβων την
μηλωτην αυτου και ειλησας επαταξεν το υδωρ, οπερ διηιρεθη ενθα και ενθα, και
διεβησαν αμφοτεροι, δηλονοτι αυτος και ο Ἐλισαιος. Ἐπιτηδειοτερος γαρ προς το
αναληφθηναι γεγενηται εν τωι Ἰορδανηι βαπτισαμενος, επει την δι' υδατος
παραδοξοτεραν διαβασιν βαπτισμα, ως προπαρε θεμεθα, ωνομασεν ο Παυλος.
6.46.239 ∆ια τον αυτον δη τουτον Ἰορδανην χωρει ο βεβουληται χαρισμα δια Ἠλιου
ο Ἐλισαιοςλαβειν, ειπων· «Γενηθητω δη διπλα εν πνευματι σου επ' εμε.» Και ταχα
δια τουτο διπλουν ελαβεν το χαρισμα εν πνευματι Ἠλιου εφ' εαυτον, επει δις
διηλθεν τον Ἰορδανην, απαξ μεν μετα του Ἠλιου, δευτερον δε οτε λαβων την μηλω
την του Ἠλιου επαταξεν το υδωρ, και ειπεν «Που ο Θεος Ἠλιου αφφω; Και επαταξεν
τα υδατα και διειλεν ενθα και ενθα.» 6.46.240 Ἐαν δε τις προσκοπτηι τωι «Ἐπαταξεν
το υδωρ» δια τα παραδεδομενα ημιν περι του Ἰορδανου, ος τυπος ην του την
καταβασιν ημων καταβαντος λογου, λεκτεον οτι παρα τωι αποστολωι σαφως η πετρα
Χριστος ην, ητις τηι ραβδωι δις πλησσεται, ινα δυνηθωσιν πιειν απο της «πνευ
ματικης ακολουθουσης πετρας». 6.46.241 Ἔστιν ουν τις και αγαπωντων πληγη εν τηι
επαπορησει πριν μαθειν το ζητου μενον τα εναντια προφερομενων τωι του λογου
συμπερασματι, ων απαλλαττων ημας ο θεος οπου μεν διψωσιν διδωσιν ποτον, οπου
δε το αβα<τον> ημιν και αχωρητον δια το βαθος διοδευ τον τηι διαιρεσει του λογου
παρασκευαζει, των πλειστων τωι διαιρετικωι λογωι ημιν σαφηνιζομενων. 6.47.242 Ἔτι
δε εις το παραδεξασθαι την περι του ποτιμωτατου και χαριστικωτατου Ἰορδανου
ερμηνειαν, χρη σιμον παραθεσθαι τον τε απο της λεπρας καθαριζομενον Ναιμαν τον
Συρον, και τα λεγομενα περι των παρα τοις πολεμιοις της θεοσεβειας ποταμων.
6.47.243 Περι μεν ουν Ναιμαν γεγραπται οτι «Ἦλθεν εν ιππωι και αρματι, και εστη
επι θυραις οικου Ἐλισαιε. Και απεστειλεν Ἐλισαιε αγγελον προς αυτον λεγων·
Πορευθεις λουσαι επτακις εν τωι Ἰορδανηι, και επιστρεψει η σαρξ σου σοι και
καθαρισθησηι.» Ὅτε και θυμουται Ναιμαν, ου νοων οτι ο Ἰορδανης ημων εστιν ο
απολυων τους δια την λεπραν ακαθαρτους της ακαθαρσιας και ιωμενος, ουχι δε ο
προφητης· προφητου γαρ εργον πεμψαι επι το θεραπευον. 6.47.244 Μη συνιεις
τοινυν το του Ἰορδανου μεγα μυστηριον ο Ναιμαν φησιν· «Ἰδου δη ελεγον οτι
παντως εξελευσεται προς με και στησεται και επικαλεσεται εν ονοματι κυριου θεου
αυτου και επιθησει την χειρα αυτου επι τον τοπον και αποσυναξει το λεπρον.» Το
γαρ επιθειναι την χειρα λεπραι και καθαρισαι μονου του κυριου μου Ἰησου εργον ην,
ου μονον ειποντος τωι μετα πιστεως αξιωσαντι «Ἐαν θεληις δυνασαι με καθαρισαι»
το «Θελω, καθαρισθητι»· προς γαρ τωι λογωι και ηψατο αυτου, και εκαθαρισθη απο
της λεπρας αυτου. 6.47.245 Ἔτι δη πλανωμενος ο Ναιμαν και ουχ ορων οσον
απολειπονται οι ετεροι του Ἰορδανου ποταμοι προς θεραπειαν των πεπονθοτων,
επαινει τους της ∆αμασκου ποταμους, Ἀβανα και Φαρφα, λεγων· «Ουχι αγαθος
Ἀβανα και Φαρφα, ποταμοι ∆αμασκου, υπερ παντα τα υδατα Ἰσραηλ; Ουχι πορευθεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

λουσομαι εν αυτοις και καθαρισθησομαι;» Ὥσπερ γαρ ουδεις αγαθος ει μη εις ο θεος
ο πατηρ, ουτως εν ποταμοις ουδεις αγαθος ει μη ο Ἰορδανης και λεπρας απαλλαξαι
δυναμενος τον μετα πιστεως την ψυχην λουομενον εις τον Ἰησουν. 6.47.246 Οιμαι δε
δια τουτον κλαιειν αναγεγραφθαι παρα τοις Βαβυλωνος ποταμοις καθεζομενους
τους μνησθεντας της Σιων· αλλων γαρ υδατων γευσαμενοι μετα τον αγιον Ἰορδανην οι δια την κακιαν αιχμαλωτευθεντες εις υπομνησιν και ποθον ερχονται του
οικειου και σωτηριου ποταμου. ∆ιοπερ επι των ποταμων Βαβυλωνος φασιν· «Ἐκει
εκαθισαμεν», δηλονοτι δια το μη δυνασθαι στηναι, «και εκλαυσαμεν». 6.47.247 Και ο
Ἱερεμιας δε επιπλησσει τοις θελουσιν Αιγυπτιον υδωρ πιειν και καταλειπουσιν το εξ
ουρανου καταβαινον και επωνυμον της καταβασεως τυγχανον, τον Ἰορδανην,
λεγων· «Τι σοι και τηι οδωι Αιγυπτου του πιειν υδωρ Γηων, και του πιειν υδωρ
ποταμων;» η ως το Ἑβραικον εχει «του πιειν υδωρ Σιωρ»· περι ου ου νυν προκειται
λεγειν. 6.48.248 Ὅτι δε ου περι αισθητων ποταμων ο προηγουμενος λογος εστιν τωι
εν ταις θεοπνευστοις γραφαις λαλουντι πνευματι και απο των εν τωι Ἐζεκιηλ επι
Φαραω, βασιλεα Αιγυπτου, προφητευομενων εστιν ιδειν ουτως εχοντων· «Ἰδου, εγω
επι σε, Φαραω, βασιλευ Αιγυπτου, τον δρακοντα τον μεγαν τον εγκαθημενον εν
μεσωι ποταμων αυτου, λεγοντα· Ἐμοι εισιν οι ποταμοι, και εγω εποιησα αυτους. Και
εγω δωσω παγιδας εις τας σιαγονας σου, και προσκολλησω τους ιχθυας του ποταμου
προς τας πτερυγας σου, και αναξω σε εκ μεσου <του> ποταμου σου και παντας τους
ιχθυας του ποταμου, και καταβαλω σε εν ταχει και παντας τους ιχθυας του ποταμου.
Ἐπι προσωπον του πεδιου σου πεσηι και ου μη συναχθηις και ου μη περισταληις.»
6.48.249 Ποιος γαρ σωματικος δρακων εν τωι σωματικωι της Αιγυπτου ποταμωι οφθεις
ιστορηται ποτε; Ἀλλα μηποτε χωριον εστιν του εχθρου ημων δρακοντος ο της
Αιγυπτου ποταμος μηδε παιδιον αποκτειναι Μωσεα δυνηθεις. Ὥσπερ δε δρακων εν
τωι Αιγυπτιωι εστιν ποταμωι, ουτως ο θεος εν τωι ευφραινοντι την πολιν του θεου
ποταμωι· ο πατηρ γαρ εν τωι υιωι. 6.48.250 ∆ια τουτο οι γινομενοι εν αυτωι επι τωι λου
σασθαι, τον ονειδισμον αποτιθενται της Αιγυπτου, και επιτη δειοτεροι προς το
αναλαμβανεσθαι γινονται, και απο της μιαρωτατης λεπρας καθαριζονται, και
διπλασιασμον χωρουσιν χαρισματων, και ετοιμοι προς πνευματος αγιου παραδοχην
γινονται, αλλωι ποταμωι ουκ εφιπταμενης της πνευματικης περιστερας. 6.48.251
∆ιοπερ θεοπρεπεστερον νοησαντες τον Ἰορδανην και το εν αυτωι λουτρον και τον
Ἰησουν εν αυτωι λουομενον και τον «της κατασκευης οικον», οσον δεομεθα της
τοιαυτης ωφελειας απο του ποταμου αρυσωμεθα. 6.49.n Τηι επαυριον βλεπει τον
Ἰησουν ερχομενον προς αυτον. 6.49.252 Προτερον η μητηρ του Ἰησου αμα τωι
συλλαβειν αυτον τηι μητρι του Ἰωαννου και αυτηι εγκυμονι τυγχανουσηι επεδημει,
οτε ο μορφουμενος τωι μορφουμενωι ακριβεστερον την μορφωσιν χαριζεται,
συμμορφον ενεργων αυτον γενεσθαι τηι δοξηι αυτου, ωστε δια το κοινον της μορφης
Ἰωαννην τε Χριστον υπονοεισθαι τυγχανειν, και Ἰησουν Ἰωαννην ανασταντα εκ
νεκρων νομιζεσθαι παρα τοις μη διακρινουσι την εικονα απο του «κατα την εικονα».
Νυν δε ο Ἰησους μετα τα προεξετασθεντα μαρτυρια Ἰωαννου περι αυτου αυτος
βλεπεται υπο του βαπτιστου ερχομενος προς αυτον. 6.49.253 Παρατηρητεον δε οτι
εκει μεν δια την του Μαριας ασπασμου φωνην εληλυθυιαν εις τα ωτα της Ἐλισαβετ,
σκιρται το βρεφος Ἰωαννης εν τηι κοιλιαι της μητρος, τοτε, ως απο της <φων>ης,
λαμβανουσης πνευμα αγιον· «Ἐγενετο γαρ, φησιν, ως ηκουσεν τον ασπασμον της
Μαριας η Ἐλισα βετ, εσκιρτησεν το βρεφος εν τηι κοιλιαι αυτης, και επλησθη
πνευματος αγιου η Ἐλισαβετ και ανεφωνησεν κραυγηι μεγαληι και ειπεν.» Ἐνθαδε
<δε>· «Βλεπει ο Ἰωαννης τον Ἰησουν ερχομενον προς αυτον, και λεγει· Ἴδε ο αμνος
του θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου.» Ἀκοηι δε τηι περι των κρειττονων
προτερον τις παιδευεται και μετα ταυτα αυτοπτης αυτων γινεται. 6.49.254 Ὅτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

μεντοι γε εις την μορφωσιν ωφεληται ο Ἰωαννης απο του ετι μορφουμενου, του
κυριου, γενομενου εν τηι μητρι προς την Ἐλισαβετ, τωι κεκρατηκοτι των ειρημενων
περι του φωνην μεν ειναι τον Ἰωαννην, λογον δε τον Ἰησουν δηλον εσται. Μεγαλη
γαρ φωνη γινεται εν τηι Ἐλισαβετ πληρωθεισηι πνευματος αγιου δια τον ασπασμον
της Μαριας, ως αυτη η λεξις παριστησιν ουτως εχουσα· «Και ανεφωνησεν κραυγηι
μεγαληι»–δηλονοτι η Ἐλισαβετ–»και ειπεν». 6.49.255 <Ἡ> γαρ φωνη του ασπασμου
της Μαριας γενομενη εν τοις ωσιν της Ἐλισαβετ επληρωσεν τον Ἰωαννην εαυτης·
διοπερ σκιρται ο Ἰωαννης και οιονει στομα του υιου και προφητις η μητηρ γινεται
αναφωνουσα κραυγηι μεγαληι και λεγουσα· «Ευλο γημενη συ εν γυναιξιν και
ευλογημενος ο καρπος της κοιλιας σου.» 6.49.256 Ἤδη ουν δυναται δηλος ημιν
γινεσθαι και η μετα σπουδης πορεια της Μαριας εις την ορεινην και η εισοδος εις τον
οικον Ζαχαριου και ο ασπασμος, ον ασπαζεται την Ἐλισαβετ· ινα γαρ μεταδωι αφ' ης
εχει εξ ου συνειληφεν δυναμεως τωι Ἰωαννηι ετι εν τηι μητραι τυγχανοντι της μητρος
η Μαριαμ και αυτωι μεταδωσοντι τηι μητρι, αφ' ης ελαβεν χαριτος προφητικης, ταυτα
παντα γινεται. 6.49.257 Και ευλογωτατα γε εν τηι ορεινηι αι τοιαυται οικονομιαι
επιτελουνται, ουδενος μεγαλου χωρουμενου υπο των δια την ταπεινοτητα
«κοιλαδων» κληθησομενων. Και ενθαδε ουν μετα τας Ἰωαννου μαρτυριας, πρωτην
μεν την υπο κεκραγοτος λεγομενην και θεολογουντος, δευτεραν δε προς τους ιερεις
και λευΐτας τους απο Ἱεροσολυμων υπο Ἰουδαιων απεσταλμενους, και τριτην την
προς τους εκ των φαρισαιων πικροτερον ερωτησαντας, Ἰησους ηδη βλεπεται υπο του
μαρτυρησαντος, ερχομενος προς αυτον ετι προ κοπτοντα και βελτιονα γινομενον· ης
προκοπης και βελτιω σεως συμβολον η ωνομασμενη αυριον· οιονει γαρ εν εξης
φωτισμωι και δευτεραι ημεραι παρα τα προτερον ο Ἰησους ερχεται, ου μονον
γινωσκομενος ως μεσος εστηκως και των ουκ ειδοτων, αλλ' ηδη και ορωμενος ηκων
τωι ταυτα προτερον αποφηναμενωι. 6.49.258 Πρωτηι ουν ημεραι αι μαρτυριαι γινονται,
και δευτεραι Ἰησους προς Ἰωαννην ερχεται· τριτηι δε εστως ο Ἰωαννηςμετα δυο
μαθητων, ενιδων Ἰησου περιπατουντι ειπων το «Ἴδε ο αμνος του θεου» προτρεπει
τους παροντας ακολου θησαι τωι υιωι του θεου. Και τεταρτηι θελησας εξελθειν εις την
Γαλιλαιαν ο εξελθων ζητησαι το απολωλος «ευρισκει Φιλιππον και λεγει αυτωι·
Ἀκολουθει μοι». 6.49.259 <Τρι>τηι δε απο της τεταρτης, ητις εστιν εκτη των αρχηθεν
ημιν κατει λεγμενων, ο γαμος γινεται εν Καναι της Γαλιλαιας, περι ου εισομεθα
γενομενοι κατα τον τοπον. Παρατηρητεον δε και τουτο, οτι η διαφερουσα Μαρια
προς την υποδεεστεραν Ἐλισαβετ ερχεται και ο υιος του θεου προς τον βαπτιστην, δι'
ων εις το αοκνον προς το ωφελειν τους ηττονας και μετριοτητα ωφελουμεθα.
6.50.260 Ἐπει δε παρα τωι μαθητηι Ἰωαννηι ποθεν προς τον βαπτιστην ο σωτηρ
ερχεται ου λεγεται, τουτο μανθανομεν απο των Ματθαιου γραψαντος· «Τοτε παρα
γινεται ο Ἰησους απο της Γαλιλαιας επι τον Ἰορδανην προς τον Ἰωαννην, του
βαπτισθηναι υπ' αυτου.» 6.50.261 Ὁ δε Μαρκος και τον τοπον της Γαλιλαιας
προσεθηκεν ειπων· «Και εγενετο εν εκειναις ταις ημεραις, ηλθεν Ἰησους απο
Ναζαρετ της Γαλιλαιας και εβαπτισθη εις τον Ἰορδανην υπο Ἰωαννου.» 6.50.262
Λουκας δε τον μεν τοπον απεσιωπησεν, οθεν Ἰησους ερχεται, παραχωρησας τοις
ειρηκοσιν τον λογον, οπερ δε απ' εκεινων ου μεμαθηκαμεν αυτος ημας διδασκει, ως
αρα μετα το βαπτισμα αυτωι προσευχομενωι ανευχθη ο ουρανος, και κατεβη το αγιον
πνευμα σωματικωι ειδει ως περιστερα. 6.50.263 Παλιν το Ἰωαννην διακεκωλυκεναι
τον κυριον λεγοντα τωι σωτηρι· «Ἐγω χρειαν εχω υπο σου βαπτισθηναι, και συ ερχηι
προς με;» τωι Ματθαιωι ειρηκοτι ουδεις προσεθηκεν, ινα μη ταυτολογωσιν. Και το
υπο του κυριου δε προς αυτον ειρημενον· «Ἄφες αρτι, ουτω γαρ πρεπον εστιν ημιν
πληρωσαι πασαν δικαιοσυνην» μονος ανεγραψεν ο Ματθαιος. 6.51.n Και λεγει· Ἴδε ο
αμνος του θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου. 6.51.264 Πεντε ζυων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

προσφερομενων επι το θυσιαστηριον, τριων μεν χερσαιων πτηνων δε δυο, αξιον μοι
ζητειν φαινεται τι δηποτε υπο του Ἰωαννου ο σωτηρ «αμνος» λεγεται και ουδεν των
λοιπων, αλλα και επι των χερσαιων καθ' εκαστον τριων ηλικιων προσαγομενων,
απο του γενους των προβατων τον αμνον ωνομασεν· πεντε δε ζωια ταυτα εστιν·
μοσχος, προβατον, αιξ, τρυγων, περιστερα. 6.51.265 Και τρεις ηλικιαι εκαστου των
χερσαιων αυται· μοσχος, βους, μοσχαριον· κριος, αμνος, αρνιον· τρα γος, αιξ, εριφος·
πτηνων δε, περιστερων μεν ζευγος νεοσσων μονων, τρυγονων <δε> ζευγος τελειον.
Ζητητεον ουν τωι βουλομενωι ακριβως τον περι των θυσιων πνευματικον
καταλαβειν λογον τινων επουρανιων υπο δειγματι και σκιαι ταυτ' εγινετο, και
εκαστον των ζυων επι τινι νομοθετει ο λογος θυεσθαι· και ιδιαι συνακτεον τα περι
του αμνου. 6.51.266 Ὅτι δε ο περι των θυσιων λογος περι τινων ουρανιων
μυστηριων νοεισθαι οφειλει φησι που ο αποστολος· «Οιτινες υποδειγματι και σκιαι
λατρευουσιν των επουρα νιων»· και παλιν· «Ἀναγκη ουν τα μεν υποδειγματα των εν
τοις ουρανοις τουτοις καθαριζεσθαι, αυτα δε τα επουρανια κρειττοσι θυσιαις παρα
ταυτας.» 6.51.267 Το δε καθ' εν δυνη θηναι τουτων ευροντα εκλαβειν την δια Ἰησου
Χριστου γεγε νημενην του πνευματικου νομου αληθειαν, σφοδρα μειζον τυγχανον
της ανθρωπινης φυσεως, ουδενος αλλου εργον η του τελειου εστιν, του «δια την
εξιν τα αισθητηρια γεγυμνασ μενα εχοντος προς διακρισιν καλου τε και κακου,
δυναμενου απο διαθεσεως αληθευουσης ειπειν· «Σοφιαν δε λαλουμεν εν τοις
τελειοις.» Και αληθως επι τουτων εστιν ειπειν και των τουτοις παραπλησιων· «Ἣν
ουδεις των αρχοντων του του του αιωνος εγνωκεν». 6.52.268 Πλην τον αμνον εν
ταις θυσιαις του ενδε λεχισμου ευρισκομεν προσφερομενον. Ουτω δε γεγραπται·
«Και ταυτα εστιν α ποιησεις επι του θυσιαστηριου· αμνους ενιαυσιους αμωμους δυο
την ημεραν επι το θυσιαστηριον ενδελεχως, καρπωμα ενδελεχισμου. Τον αμνον τον
ενα ποιη σεις το πρωΐ, και τον αμνον τον δευτερον ποιησεις το δειλινον. Και δεκατον
σεμιδαλεως πεφυραμενης εν ελαιωι κεκομμενωι τωι τεταρτωι του ειν· <και σπονδην το
τεταρτον του ειν> οινου τωι αμνωι τωι ενι. 6.52.269 Και τον αμνον τον δευτερον
ποιησεις το δειλινον κατα την θυσιαν την πρωτην και κατα την σπονδην αυτου,
ποιησεις οσμην ευωδιας καρπωμα κυριωι, θυσιαν ενδελεχισμου εις τας γενεας υμων
επι θυραις της σκηνης του μαρτυριου εναντι κυριου, εν οις γνωσθησομαι σοι εκει
ωστε λαλησαι σοι. Και ταξομαι εκει τοις υιοις Ἰσραηλ και αγιασθησομαι εν δοξηι μου
και αγιασω την σκηνην του μαρτυριου.» 6.52.270 Ποια δε ετερα θυσια δυναται
ενδελεχισμου ειναι τωι λογικωι νοητη η λογος ακμαζων, λογος «αμνος» συμβο λικως
καλουμενος αμα τωι φωτιζεσθαι την ψυχην καταπεμπο μενος–αυτη γαρ αν ειη η
εωθινη του ενδελεχισμου θυσια– και παλιν επι τελει της του νου εν τοις θειοτεροις
διατριβης αναφερομενος; Ου γαρ αει δυναται διαρκειν το ειναι εν τοις κρειττοσιν,
οσον κεκληρωται η ψυχη συνεζευχθαι τωι γηινωι και βαρουντι σωματι. 6.52.271 Ἐαν
δε τις ζητηι τι εν τοις μεταξυ της εω και εσπερας ποιησει ο αγιος, μεταφερετω απο
των κατα την λατρειαν τον λογον, επειτα και εν τουτοις ακολουθειτω. Και γαρ εκει
οι ιερεις αρχην μεν των θυσιων προσφερουσιν την του ενδελεχισμου, εξης δε προ
της εσπερινης του ενδελε χισμου τας κατα τον νομον λοιπας, οιον περι πλημμελειας
η ακουσιων η σωτηριου η ευχης η ζηλοτυπιας η σαββα του η νουμηνιας και των
λοιπων, α μακρον αν ειη επι του παροντος λεγειν. 6.52.272 Ουτω τοινυν και ημεις
απο του περι της εικονος λογου πεποιημενοι την αρχην της αναφορας, ος εστιν ο
Χριστος, διαλαμβανειν περι πολλων και ωφελιμωτατων δυνη σομεθα. Και παλιν εν
τοις περι Χριστου καταληξαντες επι την οιονει εσπεραν φθασομεν και νυκτα,
ερχομενοι και επι τα σωματικα. 6.53.273 Ἐαν δε τον λογον εξεταζωμεν τον περι του
δεικνυμενου Ἰησου υπο του Ἰωαννου κατα το «Ουτος εστιν ο αμνος του θεου ο
αιρων την αμαρτιαν του κοσμου», ισταμενοι επ' αυτην την οικονομιαν της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

σωματικης του υιου του θεου εις τον των ανθρωπων βιον επιδημιας, τον αμνον ουκ
αλλον του ανθρωπου υποληψομεθα. Ουτος γαρ «ως προβατον επι σφαγην ηχθη, και
ως αμνος ενωπιον του κει ραντος αυτον αφωνος», λεγων· «Ἐγω ως αρνιον ακακον
αγομενον του θυεσθαι». 6.53.274 ∆ιοπερ και εν τηι Ἀποκα λυψει αρνιον οραται
«εστηκος ως εσφαγμενον». Ουτος δη ο αμνος σφαγεις καθαρσιον γεγενηται κατα
τινας απορρητους λογους του ολου κοσμου, υπερ ου κατα την του πατρος
φιλανθρωπιαν και την σφαγην ανεδεξατο, ωνουμενος τωι εαυτου αιματι απο του
ταις αμαρτιαις ημας πιπρασκο μενους αγορασαντος. 6.53.275 Ὁ δε προσαγαγων
τουτον τον αμνον επι την θυσιαν ο εν τωι ανθρωπωι ην θεος, μεγας αρχιερευς, οστις
τουτο δηλοι δια του «Ουδεις αιρει την ψυχην μου απ' εμου, αλλ' εγω τιθημι αυτην
απ' εμαυτου. Ἐξουσιαν εχω θειναι, και παλιν εξουσιαν εχω λαβειν αυτην.» 6.54.276
Και ταυτηι <τηι> θυσιαι συγγενεις εισιν αι λοιπαι, ων συμβολον εισιν αι νομικαι.
Λοιπαι δε και συγγενεις ταυτηι τηι θυσιαι θυσιαι αι εκχυσεις ειναι μοι φαινονται του
των γενναιων μαρτυρων αιματος, ου ματην ορωμενων εσταναι υπο του μαθητου
Ἰωαννου παρα τωι ουρανιωι θυσια στηριωι· «Τις δε σοφος και συνησει ταυτα; Ἢ
συνετος και επιγνωσεται αυτα;» 6.54.277 Προς δε το θεωρητικωτερον καν επι ποσον
παραδεξασθαι τον περι των τοιουτων θυσιων λογον, καθαιρουσων τους υπερ ων
προσαγονται, κατανοητεον τον λογον της ολοκαυτουμενης θυγατρος Ἰεφθαε, δια
ταυτην <την> ευχην νικησαντος τους υιους Ἀμμων, ηι συνηυδοκησεν και η
ολοκαυτουμενη, λεγουσα προς τον πατερα ειποντα «Ἀνεωιξα το στομα μου κατα σου
προς κυριον»· «Και ει ανεωιξας το στομα σου κατ' εμου προς κυριον, ποιει την ευχην
σου.» 6.54.278 Ἔμφασις μεν ουν πολλης ωμοτητος δια τουτων παρεισ<φερεται θεωι>,
ωι τοιαυται υπερ σωτηριας ανθρωπων επιτελουνται θυσιαι. Μεγαλοφυεστερου δε
νου και βλεποντος <προς το> τα λεγομενα κατα της προνοιας λυειν χρηιζομεν, ιν'
αμα περι παντων ως απορρητοτερων οντων και υπερ ανθρωπινην φυσιν
απολογωμεθα· «Μεγαλαι γαρ αι κρισεις του θεου και δυσδιηγητοι· δια τουτο
απαιδευτοι ψυχαι επλανη θησαν.» 6.54.279 Μεμαρτυρηται δε και παρα τοις εθνεσιν
οτι πολλοι τινες, λοιμικων ενσκηψαντων νοσηματων, εαυτους σφαγια υπερ του
κοινου παραδεδωκασιν. Και παραδεχεται ταυθ' ουτως γεγονεναι ουκ αλογως
πιστευσας ταις ιστοριαις ο πιστος Κλημης, υπο Παυλου μαρτυρουμενος λεγοντος·
«Μετα Κλημεντος και των λοιπων συνεργων μου, ων τα ονοματα εν βιβλωι ζωης.»
6.54.280 Την ομοιαν δε εχει απεμφασιν παρα τωι θελοντι των τους πολλους
λανθανοντων μυστηριων κατηγορειν και τα περι των μαρτυρων προστεταγμενα·
ευδοκουντος του θεου μαλλον ημας αναδεξασθαι πασας χαλεπωτατας αικιας εν τωι
ομολο γειν αυτου την θειοτητα, ηπερ απαλλαγηναι των τοσουτων νομιζομενων
κακων προς βραχυν χρονον, λογωι συμπεριενεχ θεντας τωι θεληματι των εχθρων της
αληθειας. 6.54.281 Κατα λυσιν ουν νομιστεον γινεσθαι δυναμεων κακοποιων δια του
θανατου των αγιων μαρτυρων, οιον της υπομονης αυτων και της ομολογιας της
μεχρι θανατου και της εις το ευσεβες προθυμιας αμβλυνουσης το οξυ της εκεινων
κατα του πασχον τος επιβουλης, ωστε αμβλυνομενης και ατονησασης της δυνα μεως
αυτων και ετερους πλειονας των νενικημενων ανιεσθαι ελευθερουμενους του
βαρους, ου αι πονηραι δυναμεις επικει μεναι εφορτιζον και εβλαπτον. 6.54.282 Ἀλλα
και οι παθοντες αν, μη ατονησαντων των ενεργησαντων εις ετερους τα χειρονα,
ουκετι περιπιπτουσιν τωι παθει, νικησαντος του την τοιαυτην θυσιαν προσαγαγοντος
τηνδε την αντικειμενην δυναμιν, ως ει απο μερους εχρησαμην εικονι χρησιμωι προς
τα προκειμενα τοιαυτηι· οτι <ο> αναιρων το ιοβολον η κατακοιμιζων επωιδηι η
δυναμει τινι κενων αυτο του ιου πολλους ευεργετει των υστερον πεισομενων τι απ'
αυτου, ει μη ανηιρητο η κατακεκοι μιστο η του ιου κεκενωτο. 6.54.283 Ει δε και των
δηχθεντων τινι φανερον γενοιτο περι της επι τωι δηγματι βλαβης απαλ λαγης, ει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

ενατενισαι αποθανοντι τωι βλαψαντι, η επιβαιηι νεκρου, η εφαψαιτο τεθνηκοτος, η
γευσαιτο μερους τουδε, γενοιτ' αν και τωι προπεπονθοτι ιασις και ευεργεσια απο του
το βλαψαν ανηιρηκοτος. Τοιουτον τι δη νοητεον τωι θανατωι των ευσεβεστατων
μαρτυρων γινεσθαι, πολλων αφατωι τινι δυναμει ωφελουμενων απο του θανατου
αυτων. 6.55.284 Προσδιετριψαμεν δε υπερ του το εξαιρετον ιδειν του ως προβατου
επι σφαγην αχθεντος και ως αμνου ενωπιον του κειραντος αφωνου, τωι περι των
μαρτυρων λογωι και τωι υπερ των τεθνηκοτων δια λοιμικα καταστηματα διηγηματι.
Ει γαρ ταδε μεν υπο Ἑλληνων ου ματην ιστο ρηται, ταδε <δε> καλως περι των
μαρτυρων ειρηται περικα θαρματων του κοσμου γινομενων, και «παντων
περιψημα» λεγομενων δια ταυτα των αποστολων, τι υποληπτεον και πηλικον περι
του αμνου του θεου δια τουτο θυομενου, ινα αρηι αμαρτιαν ουκ ολιγων, αλλ' ολου
του κοσμου, υπερ ου και πεπονθεν; 6.55.285 Καν γαρ «τις αμαρτηι, παρακλητον
εχομεν προς τον πατερα Ἰησουν Χριστον δικαιον, και αυτος ιλασμος εστιν περι των
αμαρτιων ημων, ουκ † επι των ημετερων δε μονον αλλα και περι ολου του κοσμου»·
επει «σωτηρ εστιν παντων ανθρωπων, μαλιστα πιστων» ο «εξαλειψας το καθ' ημων
χειρογραφον» τωι εαυτου αιματι και αρας αυτο εκ του μεσου, ινα μηδε ιχνη καν
απαληλιμμενων των αμαρτη ματων ευρισκηται, και «προσηλωσας τωι σταυρωι»· ος
«απεκδυσαμενος τας αρχας και τας εξουσιας εδειγματισεν εν παρρησιαι θριαμβευσας»
εν τωι ξυλωι. 6.55.286 Και θαρρειν γουν θλιβομενοι εν τωι κοσμωι διδασκομεθα, την
αιτιαν του θαρρειν μανθανοντες ταυτην ειναι, το νενικησθαι τον κοσμον και
δηλονοτι υποτεταχθαι τωι νικησαντι αυτον. ∆ια τουτο παντα τα εθνη ανεθεντα απο
των προτερον επικρατουντων δουλευουσιν αυτωι, οτι «ερρυσατο πτωχον εκ
δυναστου» δια του ιδιου παθους «και πενητα, ωι ουχ υπηρχεν βοηθος». 6.55.287
Ουτος δη ο σωτηρ ταπεινωσας συκοφαντην δια του εαυτον τεταπεινωκεναι,
συμπαραμενει τωι νοητωι ηλιωι προ της λαμπροτατης εκκλησιας, τροπικωτερον
σεληνης λεγο μενης, τυγχανων γενεων γενεαις. Ἀνελων δε δια του παθους τους
πολεμιους ο εν πολεμωι δυνατος και κραταιος κυριος καθαρσιου δεομενος του απο
μονου του πατρος αυτωι δοθηναι επι τοις ανδραγαθημασιν δυναμενου, κωλυει αυτου
αψασθαι την Μαριαν λεγων· «Μη μου απτου, ουπω γαρ αναβεβηκα προς τον πατερα·
αλλα πορευου και ειπε τοις αδελφοις μου· Πορευομαι προς τον πατερα μου και
πατερα υμων και θεον μου και θεον υμων.» 6.56.288 Ὅτε δε πορευεται νικηφορος
και τροπαιοφορος μετα του εκ νεκρων ανασταντος σωματος–πως γαρ αλλως δει
νοειν το «Ουπω αναβεβηκα προς τον πατερα μου» και το «Πορευομαι δε προς τον
πατερα μου»; –τοτε αι μεν τινες λεγουσιν δυναμεις· «Τις ουτος ο παραγενομενος εξ
Ἐδωμ, ερυθημα ιματιων εκ Βοσορ, ουτως ωραιος;» Οι δε προπεμποντες αυτον τοις
επι των ουρανιων πυλων τεταγμε νοις φασιν το «Ἄρατε πυλας, οι αρχοντες, υμων,
και επαρ θητε πυλαι αιωνιοι, και εισελευσεται ο βασιλευς της δοξης.» 6.56.289 Ἔτι
δε πυνθανονται οιονει, ει δει ουτως ειπειν, ηιμαγ μενην αυτου βλεποντες την δεξιαν
και ολον πεπληρωμενον των απο της αριστειας εργων· «∆ια τι σου ερυθρα τα ιματια,
και τα ενδυματα σου ως αποπατημα ληνου πληρους καταπεπατημενης;» Ὅτε και
αποκρινεται· «Κατεθλασα αυτους.» 6.56.290 Ἀληθως γαρ επι τουτοις δεδεηται του
πλυναι «εν οινωι την στολην αυτου, και εν αιματι σταφυλης την περιβολην αυτου».
Τας γαρ ασθενειας ημων λαβων και τας νοσους βασταξας, παντος τε του κοσμου
αρας την αμαρτιαν και τους τοσουτους ευεργετησας, ταχα τοτε βαπτισμα ειληφεν το
παντος του υπονοηθεντος αν παρα τοις ανθρωποις μειζον, περι ου οιμαι αυτον
ειρηκεναι· «Βαπτισμα δε εχω βαπτισθη ναι, και πως συνεχομαι εως οτου τελεσθηι.»
6.56.291 Ἵνα γαρ τολμηροτερον βασανιζων τον λογον στω προς τα υπο των
πλειστων υπονοουμενα, λεγετωσαν ημιν οι το βαπτισμα το μεγιστον, υπερ ο αλλο
ουκ εστι νοησαι βαπτισμα, νομισαντες αυτου ειναι το μαρτυριον, τι δηποτε μετα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

τουτο λεγει τηι Μαριαμ· «Μη μου απτου»; Ἐχρην γαρ μαλλον εαυτον εμπαρεχειν τηι
αφηι, ατε το τελειον βαπτισμα δια του μυστη ριου του παθους ειληφοτα. 6.57.292
Ἀλλ' επει, ως προειπομεν, τα κατα των αντικειμενων ανδραγαθηματα πεποιηκως
εδειτο του πλυναι «εν οινωι την στολην αυτου και εν αιματι σταφυλης την
περιβολην αυτου», ανηιει προς τον γεωργον της αληθινης αμπελου πατερα, ιν' εκει
αποπλυναμενος μετα το αναβηναι εις υψος, αιχμαλωτευσας την αιχμαλωσιαν,
καταβηι φερων τα ποικιλα χαρισματα, τας διαμεμερισμενας τοις αποστολοις γλωσσας
ωσει πυρος και τους παρεσομενους εν πασηι πρα ξει αγιους αγγελους και ρυσομενους
αυτους. 6.57.293 Προ γαρ τουτων των οικονομιων ατε μηδεπω κεκα θαρμενοι ουκ
εχωρουν αγγελων παρ' αυτοις επιδημιαν, ταχα ουδ' αυτων βουλομενων πω τοις μη
ευτρεπισμενοις και κεκαθαρμενοις υπο του Ἰησου παρειναι. 6.57.294 Της γαρ Ἰησου
μονου φιλανθρωπιας ην μετα αμαρτωλων και τελωνων εσθιειν και πινειν, και
παρεχειν εαυτου τους ποδας τοις δακρυοις της μετανοουσης αμαρτωλου, και μεχρι
θανατου καταβαινειν υπερ ασεβων, ουχ αρπαγμον ηγουμενου το ειναι ισα θεωι, και
κενουν εαυτον την του δουλου λαμβανοντος μορφην. 6.57.295 Ταυτα δε παντα
επιτελων μαλλον το θελημα του πατρος του παραδοντος αυτον υπερ ασεβων
επετελει ηπερ το εαυτου· ο μεν γαρ πατηρ αγαθος, ο δε σωτηρ εικων της αγαθοτητος
αυτου. Παντα δε τον κοσμον ευεργετων, επει θεος εν Χριστωι κοσμον καταλλασσει
εαυτωι, προτερον δια την κακιαν εχθρον γεγενημενον, οδωι και ταξει τα ευεργετου
μενα ευεργετει, ουκ αθροως λαμβανων υποποδιον των ποδων παντας τους εχθρους.
Λεγει γαρ αυτωι ο πατηρ τωι κυριωι εκαστου ημων· «Καθου εκ δεξιων μου, εως αν θω
τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου.» 6.57.296 Και ταυτα γινεται εως ο
εσχατος εχθρος, ο θανατος, υπ' αυτου καταργηθηι. Ἐαν δε το υποτασσεσθαι τωι
Χριστωι νοησωμεν ο τι ποτ' εστιν μαλιστ' εκ του «Ὅταν δε αυτωι <τα> παντα
υποταγηι, τοτε αυτος ο υιος υποταγησεται τωι υποταξαντι αυτωι <τα> παντα», αξιως
της αγαθοτητος του των ολων θεου νοησω μεν τον αμνον του θεου αιροντα την
αμαρτιαν του κοσμου. 6.58.297 Ου παντων δε η αμαρτια υπο του αμνου αιρεται, μη
αλγουντων μηδε βασανιζομενων εως αρθηι. Ἄκανθαι γαρ ου μονον ενσπαρεισαι
αλλα και επιπολυ ριζω <θει>σαι εν ταις χερσιν παντος του δια την κακιαν μεθυσθεν
τος και το νηφειν απολωλεκοτος κατα το εν Παροιμιαις ειρημενον· «Ἄκανθαι
φυονται εν χειρι του μεθυσου», οσον πονον ενεργασονται τωι τα τοιαυτα φυτα εις το
εαυτου σωμα της ψυχης παραδεξαμενωι τι δει και λεγειν; Κατατμηθηναι γαρ υπο του
τομωτερου πασης μαχαιρας διστομου λογου ζωντος θεου και ενεργους και
καυστικωτερου παντος πυρος αναγκη τον επι τοσουτον εις βαθος της εαυτου ψυχης
την κακιαν χωρησαντα, ως γενεσθαι αυτον γην ακανθοφορον. 6.58.298 Και δεησει
επι την τοιαυτην ψυχην πεμφθηναι το ευρισκον τας ακανθας πυρ, και μεχρι αυτων
στησομενον δια την εαυτου θειοτητα και ου προσεμπρησον αλωνας η σταχυας
πεδιων. <Του> αιροντος δε την αμαρτιαν του κοσ<μου> αμνου δια της ιδιας σφαγης
αρχομενου οδοι τυγχανουσιν πλειονες, ων αι μεν σαφεις ειναι τοις πολλοις
δυνανται, αι δε τους τοσουτους λανθανουσαι τοις της θειας σοφιας αξιουμενοις, οις
μονοις εισιν γνωριμοι. 6.58.299 Τι γαρ δει λεγειν, δι' οσων οδων τις επι το πιστευειν
ερχεται εν ανθρωποις, ετι εν τωι τοιουτωι σωματι παρον εκαστωι καθ' αυτον
επισκοπειν; Πλην μια των οδων εστιν του πιστευειν και αιρεσθαι την αμαρτιαν δια
μαστιγων και πνευματων πονηρων και νοσων χαλεπωτατων και μαλα κιων
επιπονωτατων. 6.58.300 Τις ουν οιδεν και τα μετα ταυτα; Ἀναγκαιον δε ην υπερ του
μη αναιρεθηναι τον δοκουντα τηι εξετασει του λογου παρακολουθειν του λεγοντος·
«Ἴδε ο αμνος του θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου», επιπλειον περι τουτων
διαλαβειν, ιν' ειδοτες οτι και θυμωι θεου εστιν ελεγχθηναι και οργηι θεου
παιδευθηναι, δια το εις υπερβολην φιλανθρωπον ουδενα παντη ανελεγκτον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

απαιδευτον εωντος, παντα ποιησωμεν εις το <μη> δεηθηναι τοιουτων ελεγχων και
της δια των επιπονωτατων παιδειας. 6.59.301 Ἐπισκεπτεον δε τωι εντυγχανοντι τα εν
τοις προτεροις ημιν ειρημενα μετα παραθεσεως πλειονων παραδειγματων περι του
τι σημαινεται κατα την γραφην εκ της «κοσμος» φωνης. Ου γαρ ευλογον ηγησαμην
παλιλλογειν. Ουκ αγνοουμεν δε τινα κοσμον εξειληφεναι την εκκλησιαν μονην,
κοσμον ουσαν του κοσμου, επει και φως λεγεται του κοσμου· «Ὑμεις γαρ εστε, φησι,
το φως του κοσμου»· κοσμος δε του κοσμου η εκκλησια, κοσμου αυτης γινομενου
Χριστου, του πρωτου φωτος του κοσμου. 6.59.302 Κατανοητεον δε ει μη του αυτου
κοσμου φως ειναι λεγεται ο Χριστος και οι μαθηται αυτου· αλλ' οτε μεν Χριστος φως
του κοσμου εστιν, ταχα της εκκλησιας εστι φως· οτε δε οι μαθηται αυτου φως του
κοσμου, μηποτε των παρα καλουμενων εισι φως, ετερων οντων παρα την
εκκλησιαν, ωσπερ τωι Παυλωι περι τουτων ειρηται εν τωι προοιμιωι της προτερας προς
Κορινθιους επιστολης γραφοντι· «Τηι εκκλησιαι του θεου συν πασι τοις
επικαλουμενοις το ονομα του κυριου Ἰησου Χριστου». Ἐαν <ουν> τις υπονοηι του
κοσμου φως λεγεσθαι την εκκλη σιαν, οιονει του λοιπου γενους των ανθρωπων και
των απιστων, ει μεν προφητικως τουτο δια τον περι τελους λογον εκληψεται, ταχα
εχει χωραν το λεγομενον. Ει δε ως ηδη γινομενον, επει το φως τινος φωτιζει εκεινο,
ου εστι φως, δεικνυτωσαν πως το λοιπον γενος φωτιζεται υπο της παρεπι δημουσης
τωι κοσμωι εκκλησιας. 6.59.303 Ει δε τουτο δεικνυναι ου δυνανται, επιστησατωσαν
μηποτε υγιως εξειληφαμεν φως μεν ειναι την εκκλησιαν, κοσμον δε τους
επικαλουμενους. Ἡ δε εξης φωνη, κειμενη εν τωι κατα Ματθαιον, τωι επιμε λεστατα
ερευνωντι τας γραφας παραστησει την διηγησιν· «Ὑμεις, γαρ φησιν, εστε το αλα της
γης». Ταχα της «γης» των λοιπων ανθρωπων νοουμενων, ων αλα εισιν οι
πεπιστευκοτες, αιτιοι του τηρεισθαι τον κοσμον δια του πιστευειν τυγχανοντες. Τοτε
γαρ η συντελεια εσται εαν το αλα μωρανθηι και μηκετι ηι το αλιζον και συντηρουν
την γην, επει σαφες οτι εαν πληθυνθηι η ανομια, και ψυγηι η αγαπη επι της γης–ως
και αυτον τον σωτηρα διστακτικην προενεγ κασθαι περι των εν τηι επιδημιαι εαυτου
φωνην λεγοντα· «Πλην ο υιος του ανθρωπου ελθων αρα ευρησει την πιστιν επι της
γης;» –τοτε συντελεια εσται του προ αιωνος. 6.59.304 Λεγεσθω τοινυν η εκκλησια
κοσμος οτε υπο του σωτηρος φωτιζεται. Ἡμεις δε ζητουμεν ει κατα το «Ἴδε ο αμνος
του θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου» κοσμον νοητεον υγιως την εκκλησιαν,
περικλειομενου του αιρεσθαι την αμαρτιαν εις μονην την εκκλησιαν. 6.59.305 Πως
γαρ το εν τηι επιστοληι υπο του αυτου μαθητου ειρημενον περι του σωτηρος ιλασμου
περι των αμαρτιων τυγχανοντος διηγησομεθα ουτως εχον· «Και εαν τις αμαρτηι,
παρακλητον εχομεν προς τον πατερα Ἰησουν Χριστον δικαιον· και αυτος ιλασμος
εστιν περι των αμαρτιων ημων, ου περι των ημετερων δε μονον, αλλα και περι ολου
του κοσμου»; Και το παρα τωι Παυλωι δε τουτωι νομιζω ειναι παραπλησιον ουτως
εχον· «Ὅς εστιν σωτηρ παντων ανθρωπων, μαλιστα πιστων.» 6.60.306 Παλιν εν τωι
τοπωι ο Ἡρακλεων γενομενος χωρις πασης κατασκευης και παραθεσεως μαρτυριων
απο φαινεται οτι το μεν «Ἀμνος του θεου» ως προφητης φησιν ο Ἰωαννης, το δε «Ὁ
αιρων την αμαρτιαν του κοσμου» ως περισσοτερον προφητου. Και οιεται το μεν
προτερον περι του σωματος αυτου λεγεσθαι, το δε δευτερον περι του εν τωι σωματι,
τωι τον αμνον ατελη ειναι εν τωι των προβατων γενει, ουτω δε και το σωμα
παραθεσει του ενοικουντος αυτωι. 6.60.307 Το δε τελειον ει εβουλετο, φησι, τωι
σωματι μαρτυρησαι, κριον ειπεν αν το μελλον θυεσθαι. Ουχ ηγουμαι δε ειναι
αναγκαιον μετα τηλικαυτας γεγενη μενας εξετασεις τευταζειν περι τον τοπον,
αγωνιζομενους προς τα ευτελως υπο του Ἡρακλεωνος ειρημενα. Μονον δε τουτο
επισημειωτεον, οτι ωσπερ μογις εχωρησεν ο κοσμος τον κενωσαντα εαυτον, ουτως
αμνου και ου κριου εδεηθη, ινα αρθηι αυτου η αμαρτια. * * * * * * * * * * * * * * * * * *
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

***************************************************
10.t.1 ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ Ιʹ «Μετα
τουτο κατεβη εις Καφαρναουμ αυτος και η μητηρ αυτου και οι αδελφοι και οι
μαθηται, και εκει εμειναν ου πολλας ημερας. Και εγγυς ην το πασχα των Ἰουδαιων,
και ανεβη εις Ἱεροσολυμα † ο Ἰησους. Και ευρεν εν τωι ιερωι τους πωλουντας βοας
και προβατα και περιστερας και τους κερμα τιστας καθημενους, και ποιησας † ως
φραγελλιον εκ σχοινιων παντας εξεβαλεν εκ του ιερου τα τε προβατα και τους βοας,
και των κολλυβιστων εξεχεε τα κερματα και τας τραπεζας ανεστρεψε, και τοις τας
περιστερας πωλουσιν ειπεν· Ἄρατε ταυτα εντευθεν, μη ποιειτε τον οικον του πατρος
μου οικον εμποριου. Τοτε εμνησθησαν οι μαθηται αυτου, οτι γεγραμ μενον εστιν οτι
ο ζηλος του οικου σου καταφαγεται με. Ἀπεκριθησαν ουν οι Ἰουδαιοι και ειπαν
αυτωι· Τι σημειον δεικνυεις ημιν, οτι ταυτα ποιεις; Ἀπεκριθη Ἰησους, και ειπε·
Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον. Ἀπεκριθησαν ουν οι
Ἰουδαιοι· Τεσσερακοντα και εξ ετεσιν ωικοδομηθη ο ναος ουτος, και συ εν τρισιν
ημεραις εγερεις αυτον; Ἐκεινος δε ελεγε περι του ναου του σωματος αυτου. Ὅτε ουν
ηγερθη εκ νεκρων, εμνησθησαν οι μαθηται αυτου οτι τουτο ελεγε, και επιστευσαν τηι
γραφηι και τωι λογωι ον ειπεν ο Ἰησους. Ὡς δε ην εν τοις Ἱεροσολυμοις εν τωιπασχα εν
τηι εορτηι, επιστευσαν εις το ονομα αυτου πολλοι, θεωρουντες αυτου τα σημεια α
εποιει· αυτος δε ο Ἰησους ουκ επιστευσεν εαυτον αυτοις, δια το αυτον γινωσκειν
παντας και οτι ου χρειαν ειχεν, ινα τις μαρτυρησηι περι ανθρωπου, αυτος γαρ
εγινωσκε τι ην εν τωι ανθρωπωι.» 10.1.1 * * * * εν αυτηι αναγεγραμμενοι αριθμοι κατα
τινα αναλογιαν αρμοζουσαν εκαστωι πραγματι γραφης ηξιωθησαν. Ἐξεταστεον δε,
μηποτε μια των βιβλων Μωσεως επιγεγραμ μενη Ἀριθμοι εξαιρετως τον περι
αριθμων τοις τα τοιαυτα εξιχνευειν δυναμενοις διδασκει λογον. 10.1.2 Ταυτα δε μοι
εν αρχηι του δεκατου τομου λεγεται προς σε, πολλαχου ορωντι της γραφης
διαφερουσης προνομιας τετευχοτα τον δεκα αριθμον, ως ενεστι και σοι επιμελως
κατανοειν, ελπιζοντι τε ληψεσθαι απο θεου πλεον τι και εις τουτον τον τομον· οπερ
ινα υπαρχθηι κατα δυναμιν εμπα ρεχειν εαυτους τωι δωρεισθαι τα καλλιστα
βουλομενωι θεωι πειρωμεθα. 10.1.3 Ἀρκτεον δε του βιβλιου εντευθεν· «Μετα τουτο
κατεβη εις Καφαρναουμ αυτος και η μητηρ αυτου και οι αδελφοι και οι μαθηται, και
εκει εμεινεν ου πολλας ημερας.» Και οι λοιποι τρεις γραψαντες τα ευαγγελια μετα
τον προς τον διαβολον αγωνα του κυριου εις την Γαλιλαιαν φασιν αυτον
ανακεχωρηκεναι. 10.1.4 Ματθαιος δε και Λουκας προτερον γενομενον εν Ναζαροις
μετα ταυτα καταλελοιποτα αυτα ελθοντα κατωικηκεναι εις Καφαρναουμ. Ὁ δε
Ματθαιος και Μαρκος και αιτιαν τινα λεγουσι του αυτον εκειθεν ανακεχωρη κεναι
το ακηκοεναι, οτι Ἰωαννης παρεδοθη. 10.2.5 Ἔχει δε ουτως τα ρητα του μεν
Ματθαιου· «Τοτε αφιησιν αυτον ο διαβολος, και ιδου αγγελοι προσηλθον και
διηκονουν αυτωι. Ἀκουσας δε οτι Ἰωαννης παρεδοθη, ανεχωρησεν εις την Γαλιλαιαν
και καταλιπων την Ναζαρεθ ελθων κατυκησεν εις Καφαρναουμ την
παραθαλασσιαν, εν οριοις Ζαβουλων και Νεφθαλειμ, ινα πληρωθηι το ρηθεν δια
Ἡσαΐου του προφητου, λεγοντος· Γη Ζαβουλων»· και μετα τα εν τωι Ἡσαΐαι ρητα
λεγει· «Ἀπο τοτε ηρξατο ο Ἰησους κηρυςσειν και λεγειν· Μετανοειτε, ηγγικε γαρ η
βασιλεια των ουρανων.» 10.2.6 Ὁ δε Μαρκος «Και ην», φησιν, «εν τηι ερημωι τεσσε
ρακοντα ημερας πειραζομενος υπο του Σατανα και ην μετα των θηριων και οι
αγγελοι διηκονουν αυτωι.» Μετα δε το παραδοθηναι τον Ἰωαννην ηλθεν ο Ἰησους
εις την Γαλιλαιαν κηρυσσων το ευαγγελιον του θεου, οτι «Πεπληρωται ο καιρος και
ηγγικεν η βασιλεια του θεου· μετανοειτε και πιστευετε τωι ευαγγελιωι.» 10.2.7
Ἔπειτα διηγησαμενος και περι Ἀνδρεου και Πετρου, Ἰακωβου τε και Ἰωαννου,
αναγραφει ταυτα· «Και εισπορευομενος εις Καφαρναουμ και ευθεως τοις σαββασιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

εδιδασκεν εις την συναγωγην.» 10.2.8 Ὁ δε Λουκας· «Και συντελεσας, φησι, τον
πειρασμον ο διαβολος απεστη απ' αυτου αχρι καιρου. Και υπεστρεψεν ο Ἰησους εν τηι
δυναμει του πνευματος εις την Γαλιλαιαν. Και φημη εξηλθεν καθ' ολης της
περιχωρου περι αυτου. Και αυτος εδιδασκεν εν ταις συναγωγαις αυτων δοξαζομενος
υπο παντων. Και ηλθεν εις Ναζαρα, ου ην τεθραμμενος, και εισηλθεν κατα το ειωθος
αυτωι εν τηι ημεραι των σαββατων εις την συναγωγην.» 10.2.9 Παραστησας δε τα εν
Ναζαροις αυτωι ειρημενα, και τον κατ' αυτου θυμον των εν τηι συναγωγηι,
εκβαλλοντων «αυτον εξω της πολεως» και αγαγοντων «εως οφρυος του ορους, εφ'
ου η πολις αυτων ωικοδομητο, ωστε κατακρημνισαι αυτον», και ως «διελθων δια
μεσου αυτων» ο κυριος «επορευετο», επισυναπτει ταυτα· «Και κατηλθεν εις
Καφαρναουμ πολιν της Γαλιλαιας και ην διδασκων αυτους εν τοις σαββασιν.»
10.3.10 * * * <Παραστατεον δε> την περι τουτων αληθειαν αποκεισθαι εν τοις
νοητοις, <δια το πολλους> μη λυομενης της διαφωνιας αφεισθαι της περι των
ευαγγελιων πιστεως, ως ουκ αληθων ουδε θειοτερωι πνευματι γεγραμ μενων η
επιτετευγμενως απομνημονευθεντων· εκατερως γαρ λεγεται συντεταχθαι η τουτων
γραφη. Λεγετωσαν γαρ ημιν οι παραδεχομενοι τα τεσσαρα ευαγ γελια, και την
δοκουσαν διαφωνιαν οιομενοι μη λυεσθαι δια της αναγωγης, προς ταις
προειρημεναις ημιν επαπορησεσιν περι των τεσσερακοντα του πειρασμου ημερων
ουδαμως δυνα μενων χωραν εχειν παρα τωι Ἰωαννηι, ποτε γεγονεν εν τηι
Καφαρναουμ ο κυριος· ει γαρ μετα τας εξ του οτε εβαπτισθη ημερας, τηι εκτηι
γενομενης της κατα τον εν Καναι της Γαλι λαιας γαμον οικονομιας, δηλον οτι ουτε
πεπειρασται ουτε εν Ναζαροις εγενετο ουτε Ἰωαννης πω παρεδεδοτο. 10.3.11 Μετα
ουν την Καφαρναουμ, ενθα εμεινεν ου πολλας ημερας, του πασχα των Ἰουδαιων
εγγυς οντος ανεβη εις Ἱεροσολυμα, οτε εκβαλλει εκ του ιερου τα τε προβατα και
τους βοας, και εκχεει των κερματιστων τα κερματα. 10.3.12 Ἔοικεν δε εν τοις
Ἱεροσολυμοις ο των φαρισαιων αρχων Νικοδημος νυκτος προς αυτον εληλυθεναι,
και ακη κοεναι ταυτα α εξεστιν εκ του ευαγγελιου λαβειν. «Μετα δε ταυτα ηλθεν ο
Ἰησους και οι μαθηται αυτου εις την Ἰουδαιαν γην, και εκει διετριβεν μετ' αυτων και
εβαπτι ζεν· καθ' ον καιρον ην και Ἰωαννης βαπτιζων εν Αινων εγγυς του Σαλιμ, οτι
υδατα πολλα ην εκει, και παρεγινοντο και εβαπτιζοντο· ουπω γαρ ην βεβλημενος εις
την φυλακην ο Ἰωαννης»· οτε και «εγενετο ζητησις εκ των μαθητων Ἰωαννου μετα
Ἰουδαιων περι καθαρισμου, και ηλθον προς τον Ἰωαννην», λεγοντες περι του
σωτηρος το «Ἴδε ουτος βαπτιζει και παντες ερχονται προς αυτον»· ακηκοασιν απο
του βαπτιστου λογους, ους εστιν απ' αυτης της γραφης ακριβεστερον λαβειν. 10.3.13
Ει δε πυνθανομενοις ημιν περι του ποτε γεγονε πρωτον εν τηι Καφαρναουμ ο
Χριστος, τηι λεξει Ματθαιου και των λοιπων δυο ακολουθουντες φησουσιν μετα τον
πειρασμον, οτε καταλιπων την Ναζαρεθ ελθων κατυκησεν εις Καφαρναουμ την
παραθαλασσιαν, πως αμα αληθη ειναι ερουσιν το τε παρα τωι Ματθαιωι και Μαρκωι
ειρημενον, ως δια το ακηκοεναι αυτον περι του Ἰωαννου παραδοθεντος εις την
Γαλιλαιαν αναχωρησαντα, και το παρα τωι Ἰωαννηι μετα και αλλας οικονομιας προς
τηι εν Καφαρναουμ μονηι κειμενον, και την <εις> Ἱεροσολυμα ανοδον, την τε εις την
Ἰουδαιαν εκειθεν καθοδον, οτι ουπω βεβλημενος ην εις φυλακην ο Ἰωαννης, αλλ'
εβαπτιζεν εν Αινων εγγυς του Σαλιμ; 10.3.14 Και επι αλλων δε πλειονων ει τις
επιμελως εξεταζοι τα ευαγγελια περι της κατα την ιστοριαν ασυμφωνιας, ηντινα
καθ' εκαστον πειρασομεθα κατα το δυνατον παραστησαι, σκοτοδινιασας ητοι
αποστησεται του κυρουν ως αληθως τα ευαγγελια, και αποκληρωτικως ενι αυτων
προσθησεται, μη τολμων παντη αθετειν την περι του κυριου ημων πιστιν, η
προσιεμενος τα τεσσαρα ειναι <ερει τ'> αληθες αυτων ουκ εν τοις σωματικοις
χαρακτηρσιν. 10.4.15 Ὑπερ δε του ποσην επινοιαν του βουληματος των ευαγγελιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

περι των τοιουτων λαβειν, και τουτο ημιν λεκτεον. Ἔστω τισι προκειμενον
βλεπουσι τωι πνευματι τον θεον και τους τουτου προς τους αγιους λογους, την τε
παρου σιαν, ην παρεστιν αυτοις εξαιρετοις καιροις της προκοπης αυτων
επιφαινομενος, πλεοσιν ουσιν τον αριθμον και εν διαφο ροις τοποις, ουχ ομοειδεις
τε παντη ευεργεσιας ευεργετου μενοις, εκαστωι ιδιαι απαγγειλαι α βλεπει τωι
πνευματι περι του θεου και των λογων αυτου, των τε προς τους αγιους εμφανειων,
ωστε τονδε μεν περι τωνδε τωιδε τωι δικαιωι κατα τονδε τον τοπον λεγομενων υπο
θεου και πραττομενων απαγ γελλειν, τονδε δε περι των ετερωι χρησμωιδουμενων και
επιτε λουμενων, και αλλον περι τινος τριτου παρα τους προειρη μενους δυο θελειν
ημας διδασκειν· εστω δε τις και τεταρτος το αναλογον τοις τρισιν περι τινος ποιων·
συμφερεσθωσαν δε οι τεσσαρες ουτοι περι τινων υπο του πνευματος αυτοις υποβαλ
λομενων αλληλοις, και περι ετερων εν ολιγωι παραλλαττε τωσαν, ωστε ειναι
τοιαυτας αυτων τας διηγησεις· ωφθη ο θεος τωιδε κατα τονδε τον καιρον εν τωιδε τωι
τοπωι, και ταδε αυτωι πεποιηκεν ουτωσι, αυτωι επιφαινομενος τοιωιδε τωι σχηματι, και
εχειραγωγησεν <εις> τονδε τον τοπον, ενθα πεποιηκεν ταδε. 10.4.16 Ὁ δευτερος κατα
τον αυτον τοις ειρημενοις γεγο νεναι παρα τωι προτερωι χρονον εν τινι πολει
απαγγελλετω τον θεον ωφθαι, ωι και αυτος νοει, τινι δευτερωι οντι εν πολυ
απεσχοινισμενωι τοπωι παρα τον τοπον τον του προτερου, και ετερους λογους
αναγραφετω κατα τον αυτον καιρον ειρησθαι ωι κατα την υποθεσιν ειληφαμεν
δευτερωι. Τα δε παραπλησια περι του τριτου και του τεταρτου νοητεον. 10.4.17
Συμφερεσθωσαν δε, ως προειρηκαμεν, ουτοι τα αληθη απαγγελλοντες περι του θεου
και των προς τινας ευεργεσιων αυτου αλληλοις επι τινων απαγγελλομενων υπ'
αυτων διηγη σεων. ∆οξει τοινυν τωι ιστοριαν ειναι νομιζοντι την τουτων γραφην, η
δια εικονος ιστορικης προσθοιτ' αν παραστησαι τα πραγματα, και τον θεον
υπολαμβανοντι κατα περιγραφην ειναι εν τοπωι, μη δυναμενον τωι αυτωι πλειονας
εαυτου εμποιησαι φαντασιας πλειοσιν εν πλειοσιν τοποις και πλειονα αμα λεγειν,
αδυνατον ειναι αληθευειν ους υπεθεμην τεσσαρας, τωι αδυνατον ειναι εν τωιδε τινι
τωι τεταγμενωι καιρωι τον θεον ειναι, ατε και κατα περιγραφην αυτον νενοημενον εν
τοπωι ειναι, και τωιδε και τωιδε λεγειν ταδε και ταδε, και ποιειν ταδε και τα τουτοις
εναντια, και φερε ειπειν καθεζομενον αμα και εστωτα ειναι, ει ο μεν τωιδε τωι καιρωι
λεγοι αυτον εστωτα ταδε τινα ειρη κεναι η πεποιηκεναι εν τωιδε τωι τοπωι, ο δε
καθεζομενον. 10.5.18 Ὥσπερ ουν επι τουτων, ων υπεθεμην, εκληφθεις ο νους των
ιστορικων, χαρακτηρι βουληθεντων ημας διδαξαι τα υπο του νου αυτων
τεθεωρημενα, ουδεμιαν αν ευρεθειη εχων διαφωνιαν, ει οι τεσσαρες ειεν σοφοι·
ουτω νοητεον και επι των τεσσαρων εχειν ευαγγελιστων καταχρησαμενων μεν
πολλοις των κατα το τεραστιον και παραδοξοτατον της δυνα μεως Ἰησου
πεπραγμενων και ειρημενων, εσθ' οπου και προσυφαναντων τηι γραφηι μετα λεξεως
ως περι αισθητων το καθαρως νοητως αυτοις τετρανωμενον. 10.5.19 Ου
καταγινωσκω δε που και το ως κατα την ιστοριαν ετερως γενομενον προς το
χρησιμον του <του>των μυστικου σκοπου μετατιθεναι πως αυτους, ωστε ειπειν το εν
<τωιδε τωι> τοπωι γενομενον ως εν ετερωι, η το εν τωιδε τωι καιρωι ως εν αλλωι, και το
ουτωσι απαγγελλομενον μετα τινος παραλλαγης αυτους πεποιηκεναι. 10.5.20
Προεκειτο γαρ αυτοις οπου μεν ενεχωρει αληθευειν πνευματικως αμα και
σωματικως, οπου δε μη ενεδεχετο αμφοτερως, προκρινειν το πνευματικον του
σωματικου, σωιζομενου πολλακις του αληθους πνευματικου εν τωι σωμα τικωι, ως αν
ειποι τις, ψευδει· ως ει και απο της ιστοριας λεγοιμεν οτι ο Ἰακωβ φασκων τωι Ἰσαακ·
«Ἐγω Ἠσαυ οπρωτοτοκος σου υιος» κατα μεν το πνευματικον ηληθευεν μεταλαβων
των πρωτοτοκιων ηδη εν τωι αδελφωι παραπολλυ μενων, και δια της στολης των τε
εριφιων δερματων τον εξωθεν χαρακτηρα του Ἠσαυ αναλαβων και γενομενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

χωρις της αινουσης τον θεον φωνης Ἠσαυ, ινα χωραν λαβηι προς το ευλογηθηναι
υστερον ο Ἠσαυ. Ταχα γαρ ει μη ηυλογητο Ἰακωβ ως Ἠσαυ, ουκ αν ουδε Ἠσαυ καθ'
εαυτονδεξασθαι την ευλογιαν οιος τε ην. 10.5.21 Και ο Ἰησους τοινυν πολλα εστιν
ταις επινοιαις, ων επινοιων εικος τους ευαγγελιστας διαφορους εννοιας λαμβα
νοντας, εσθ' οτε και συμφερομενους αλλους περι τινων αναγε γραφεναι τα
ευαγγελια· οιον αληθες ειπειν τα ως προς την λεξιν αντικειμενα περι του κυριου
ημων, οτι «γεγονεν εκ ∆αβιδ», και «ου γεγονεν εκ ∆αβιδ»· 10.5.22 αληθες μεν γαρ το
«Γεγονεν εκ ∆αβιδ», ως και ο αποστολος φησι· «Του γενομενου εκ σπερματος ∆αβιδ
κατα σαρκα», ει το σωμα τικον αυτου εκλαβοιμεν· ψευδες δε αυτο τουτο, ει επι της
θειοτερας δυναμεως ακουοιμεν το γεγονεναι αυτον εκ σπερματος ∆αβιδ· ωρισθη γαρ
υιος θεου εν δυναμει. 10.6.23 Και ταχα δια τουτο αι αγιαι προφητειαι οπου μεν
δουλον, οπου δε υιον αυτον αναγορευουσιν· δουλον μεν δια την «δουλου μορφην»
και τον «εκ σπερματος ∆αβιδ», υιον δε κατα την πρωτοτοκον αυτου δυναμιν. Ουτως
αυτον αληθες ειπειν «ανθρωπον» και «ουκ ανθρωπον»· «ανθρω πον» μεν κατα το
θανατου δεκτικον, «ουκ ανθρωπον» δε κατα το ανθρωπου θειοτερον. 10.6.24 Ἐγω δ'
οιμαι και τον Μαρκιωνα παρεκδεξαμενον υγιεις λογους, αθετουντα αυτου την εκ
Μαριας γενεσιν κατα την θειαν αυτου φυσιν, αποφηνασθαι ως αρα ουκ εγεννηθη εκ
Μαριας, και δια τουτο τετολμηκεναι περιγραψαι τουτους τους τοπους απο του
ευαγγελιου· ωι παραπλησιον πεπονθεναι φαινονται οι αναιρουντες αυτου την
ανθρωποτητα, και μονην αυτου την θεοτητα παραδεξαμενοι, οι τε τουτοις εναντιοι
και την θεοτητα αυτου περιγραψαντες, τον δε ανθρωπον ως αγιον και δικαιοτατον
παντων ανθρωπων ομολογησαντες. 10.6.25 Και οι την δοκησιν δε εισαγοντες, τον
ταπεινωσαντα αυτον μεχρι θανατου και υπηκοον γενομενον μεχρι σταυρου μη νοη
σαντες, μονον δε το απαθες και το κρειττον παντος τοιουτου συμπτωματος
φαντασθεντες, αποστερειν ημας το οσον εφ' εαυτοις θελουσιν του παντων
ανθρωπων δικαιοτατου ανθρω που, ου δυναμενους δι' εκεινου συζεσθαι. 10.6.26 Ὡς
γαρ δι' ενος ανθρωπου ο θανατος, ουτως και δι' ενος ανθρωπου η της ζωης
δικαιωσις· ουκ αν χωρις του ανθρωπου χωρησαντων ημων την απο του λογου
ωφελειαν, μενοντος οποιος ην την αρχην προς τον πατερα θεον, και μη
αναλαβοντος ανθρωπον, τον παντων πρωτον και παντων τιμιωτερον και παντων
μαλλον καθαρωτερον αυτον χωρησαι δυναμενον. Μεθ' ον και ημεις δεξασθαι οιοι τε
αυτον εσομεθα, εκαστος τοσουτον και τοιουτον, οποιαν αυτωι ποιουμεν και πηλικην
χωραν εν τηι ψυχηι ημων. 10.6.27 Ταυτα δε μοι παντα ειρηται τας εμφαινομενας
διαφω νιας των ευαγγελιων <συμφωνους> παραστησαι θελοντι οδωι της
πνευματικης εκδοχης. 10.7.28 Εις δε τον αυτον τοπον και τοιουτωι παρα δειγματι
χρηστεον, οτι Παυλος ο μεν σαρκικος πεπρασθαι λεγει υπο την αμαρτιαν, και ουδεν
ανακρινειν οιος τε ην, «ο δε πνευματικος ανακρινει παντα», και «υπ' ουδενος
ανακρι νεται». Και του μεν σαρκικου εισιν φωναι· «Ου γαρ ο θελω τουτο πρασσω,
αλλ' ο μισω τουτο ποιω»· του δε πνευ ματικου· «ο θελω πρασσω, και ο μισω ου
ποιω». Ἀλλα και ο αρπαγεις «εως τριτου ουρανου» και ακουσας «αρρητα ρηματα»
ετερος ην παρα τον λεγοντα· «Περι του τοιουτου καυχησομαι, υπερ δε εμαυτου ου
καυχησομαι.» 10.7.29 Ει δε και τοις Ἰουδαιοις ως Ἰουδαιος γινεται, ινα
Ἰουδαιουςκερδησηι, και τοις υπο νομον ως υπο νομον, <ινα τους υπο νομον>
κερδησηι, τοις τε ανομοις ως ανομος, «μη ων ανομος θεου αλλ' εννομος Χριστου»,
ινα κερδησηι τους ανομους, και τοις ασθενεσιν ασθενης, ινα τους ασθενεις κερδησηι,
δηλον οτι εξεταστεον αυτου τους λογους, ιδιαι μεν τους Ἰουδαιους, ιδιαι δε οτε εστιν
ως υπο νομον, και αλλοτε οτε εστιν ως ανομος, εσθ' οτε δε οτε γινεται ασθενης.
10.7.30 Οιον α λεγει «κατα συγγνωμην, ου κατ' επιταγην», ασθενης ων λεγει· «Τις,
γαρ φησιν, ασθενει και ουκ ασθενω;» οτε δε ξυρεται και προσφοραν προσφερει η τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

Τιμοθεον περιτεμνει, Ἰουδαιος γινεται· οτε δε Ἀθηναιοις φησιν· «Ευρον βωμον εν ωι
εγεγραπτο· Ἀγνωστωι θεωι· ο ουν αγνοουντες ευσεβειτε, τουτο εγω καταγγελλω
υμιν»· και το «Ὡς και τινες των καθ' υμας ποιητων ειρηκασιν· Του γαρ και γενος
εσμεν», τοις ανομοις ως ανομος γινεται, ευσεβειαν μαρτυρων τοις ασεβεστατοις και
τωι ειποντι· «Ἐκ ∆ιος αρχωμεθα· του γαρ και γενος εσμεν» καταχρησαμενος προς ο
εβουλετο. Ταχα δ' εσθ' οπου τοις μη Ἰουδαιοις <μεν> υπο νομον δε υπο νομον
γινεται. 10.8.31 Ταυτα δε ου μονον εις τα περι του σωτηρος χρησιμα ημιν εστιν τα
παραδειγματα, αλλα και εις τα περι των μαθητων, περι ων και αυτων εστιν τις κατα
το ρητον διαφωνια. Ταχα γαρ τηι επινοιαι ευρισκομενος υπο του ιδιου αδελφου Σιμων
Ἀνδρεου και ακουων «Συ κληθησηι Κηφας», ετερος εστιν, παρα τον ορωμενον αμα
τωι αδελφωι υπο του περιπα τουντος παρα την θαλασσαν της Γαλιλαιας Ἰησου, και
ακουοντα αμα εκεινωι τωι Ἀνδρεαι· «∆ευτε οπισω μου και ποιησω υμας αλιεις
ανθρωπων.» 10.8.32 Ἔπρεπεν γαρ τωι θεο λογικωτερον απαγγελλοντι περι του
γενομενου σαρκος λογου και την γενεσιν δια τουτο μη αναγραψαντι του εν αρχηι
προς τον θεον λογου, μηδε τον παρα τηι θαλασσηι ευρημενον και εκειθεν καλουμενον
ειπειν, αλλα τον ευρισκομενον υπο του αδελφου, μειναντος παρα τωι Ἰησου τηι
δεκατηι ωραι, και δια το ουτως ευρισκεσθαι ευθεως λαμβανοντα το Κηφας. 10.8.33 Ὁ
γαρ ορωμενος υπο του περιπατουντος παρα την θαλασ σαν της Γαλιλαιας μολις ποτε
και υστερον λαμβανει το «Συ ει Πετρος, και επι ταυτηι τηι πετραι οικοδομησω μου την
εκκλησιαν.» 10.8.34 Και ο μεν παρα τωι Ἰωαννηι Ἰησους γινωσκεται παρα τοις
φαρισαιοις βαπτιζων, εν τοις μαθηταις αυτου βαπτι ζων, μετα και των αλλων
εξαιρετων και τουτο ποιων· ο δε παρα τοις τρισιν Ἰησους ουδαμως βαπτιζει. 10.8.35
Ἔτι δε και ο βαπτιστης Ἰωαννης μεχρι πολλου παρα τωι ομωνυμωι ευαγγελιστηι
διαρκει μη βεβλημενος εις φυλακην· ο δε παρα τωι Ματθαιωι σχεδον Ἰησου
πειραζομενου εις την φυλακην παραδιδοται· δι' ον και αναχωρει ο Ἰησους εις την
Γαλιλαιαν, περιισταμενος το γενεσθαι εν τηι φυλακηι· αλλ' ουδε ευρισκεται παρα τωι
Ἰωαννηι ο βαπτιστης παραδιδομενος εις φυλακην. 10.8.36 Τις δ' ουτως σοφος και επι
τοσουτον ικανος ως παντα τον Ἰησουν απο των τεσσαρων ευαγγελιστων μαθειν, και
εκαστον ιδιαι χωρησαι νοησαι, και πασας αυτου τας καθ' εκαστον τοπον ιδειν
επιδημιας και λογους και εργα; 10.8.37 Κατα μεντοι γε τον προκειμενον τοπον
ακολουθως νομιζομεν τηι εκτηι ημεραι τον σωτηρα, οτε γεγενηται η κατα τον γαμον
οικονομια εν Καναι της Γαλιλαιας, καταβεβηκεναι αμα τηι μητρι και τοις αδελφοις
και τοις μαθηταις εις την Καφαρναουμ, οπερ ερμηνευεται «αγρος παρακλησεως».
10.8.38 Ἐχρην γαρ μετα την εν τωι οινωι ευωχιαν και εις τον της «παρακλησεως
αγρον» αμα τηι μητρι και τοις μαθηταις εληλυθεναι τον σωτηρα, παρακαλεσοντα επι
τοις εν τωι πληρει αγρωι εσομενοις καρποις τους μαθητευομενους και την συνει
ληφυιαν αυτον ψυχην εκ του αγιου πνευματος, η τους εκει ωφελησομενους. 10.9.39
Ζητητεον μεντοι γε, δια τι εις μεν τον γαμον ου καλουνται οι αδελφοι αυτου–αλλ'
ουδε ησαν εκει, ου γαρ ειρηται–, εις δε την Καφαρναουμ καταβαινουσιν μετ' αυτου
και της μητρος αυτου και των μαθητων. Ἔτι δε εξεταστεον, δια τι νυν ουκ
εισερχονται εις την Καφαρναουμ μηδε αναβαι νουσιν εις αυτην, αλλα
καταβαινουσιν. 10.9.40 Ὅρα ουν ει ενταυθα τους αδελφους αντι των συγκα
ταβεβηκυιων αυτωι δυναμεων εκληπτεον, ου καλουμενων εις τον γαμον καθ' ας
ειπαμεν διηγησεις, κατωτερω δε εν υποδεεστεροις των χρηματιζοντων μαθητων του
Χριστου και αλλοειδως ωφελημενων· οτι ει καλειται μητηρ αυτου, εισι τινες
καρποφορουντες, προς ους αυτος τε καταβαινει ο κυριος συν τοις υπηρεταις του
λογου και μαθηταις, τους τοιουτους ωφελων, και της μητρος αυτωι συμπαρουσης.
10.9.41 Ἐοικασιν γε οι καλουμενοι Καφαρναουμ μη χωρειν την επιπλειον διατριβην
παρ' αυτοις του Ἰησου και των συγκατα βαινοντων αυτωι· οθεν μενουσι μεν παρ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

αυτοις, ου μην πολλας ημερας· τον γαρ περι των πλειονων δογματων φωτισμον ο
της κατωτερω «παρακλησεως αγρος» ου χωρει, ολιγωτερων τυγχανων δεκτικος.
10.9.42 Παραθετεον δε προς το θεωρησαι διαφορας των επιπλειον η ελαττον
δεχομενων τον Ἰησουν τωι «Ἐκει εμειναν ου πολλας ημερας» το εν τωι κατα
Ματθαιον τωι ανασταντι εκ νεκρων μεμαθητευμενοις λεγομενον και
αποστελλομενοις μαθητευσαι παντα τα εθνη ουτως εχον· «Ἰδου εγω μεθ' υμων ειμι
πασας τας ημερας εως της συντε λειας του αιωνος.» Τοις μεν γαρ παντα οσα
ενδεχεται φυσιν ανθρωπινην γνωναι ετι ενταυθα τυγχανουσαν εισομενοις λεγεται
δεικτικως το «Ἰδου εγω μεθ' υμων ειμι»· και περι πασης της εν τοις θεωρησομενοις
ανατολης ημερας πλειονας ποιουσης τοις μακαριωτατοις το «Πασας τας ημερας εως
της συντελειας του αιωνος»· περι δε των εν Καφαρναουμ, προς ους ως
υποδεεστερους καταβαινουσιν ου μονον ο Ἰησους αλλα και η μητηρ αυτου και οι
αδελφοι αυτου και οι μαθηται· «Ἐκει εμειναν ου πολλας ημερας.» 10.10.43 Εικος δε
ουκ αλογως ζητησειν τινας ει μετα πασας τας ημερας τουτου του αιωνος ουκετι
εσται ο ειπων· «Ἰδου εγω μεθ' υμων» μετα των χωρησαντων αυτον «εως της
συντελειας του αιωνος»· το γαρ «εως» οιονει περιγρα φην τινα δηλοι χρονου.
10.10.44 Λεκτεον δε και προς τουτο, οτι ου ταυτον εστιν το «Μεθ' υμων ειμι» <τωι
«Ἐν υμιν ειμι»>. Ταχα ουν κυριωτερον λεγοιμεν <αν> ουκ «εν» τοις μαθη τευομενοις
ειναι τον σωτηρα, αλλα «μετ'« αυτων οσον τωι νωι ουκ εφθακοσιν επι την του
αιωνος συντελειαν. 10.10.45 Ἐπαν δε του κοσμου σταυρωθεντος αυτοις την
συντελειαν αυτου ενστασαν το οσον επι τηι αυτων παρασκευηι θεωρησωσιν, τοτε
ουκετι μετ' αυτων αλλα εν αυτοις γενομενου του Ἰησου ερουσιν το «Ουκετι ζω εγω,
ζηι δε εν εμοι Χριστος» και το «Ει δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λαλουντος Χριστου».
10.10.46 Ταυτα δε λεγομεν τηρουμενης πως ιδιαι και της παριστασης εκδοχης το
«πασας τας ημερας» λεγεσθαι τας «εως συντελειας του αιωνος» κατα τα εφικτα τηι
ανθρωπινηι φυσει καταλαβειν ετι ενταυθα τυγχανουσηι· εστιν γαρ και εκεινης της
ερμηνειας τηρουμενης επιστησαι τωι «εγω», ινα ο μεν εως της συντελειας μετα των
αποστελλομενων μαθη τευειν παντα τα εθνη ηι ο κενωσας εαυτον και την του
δουλου μορφην λαβων. 10.10.47 Ὡσπερει δε τουτου ετερος εν τηι καταστασει ων τηι
προ του κενωσαι εαυτον μετα την συντε λειαν του αιωνος γενηται μετα τουτων, εως
υπο του πατρος τεθωσι παντες οι εχθροι αυτου υποποδιον των ποδων αυτου, μετα
ταυτα, οτε παραδιδωσιν ο υιος την βασιλειαν τωι θεωι και πατρι, του πατρος ερουντος
αυτοις το «Ἰδου εγω μεθ' υμων ειμι»· ποτερον δε πασας ημερας εως τουδε του
χρονου, η απλως πασας τας ημερας, η ουδε πασας αλλα πασαν, ενεσται σκοπειν τωι
βουλομενωι. Νυν γαρ ημας ουκ απαιτει τα προκειμενα επι τοσουτον παρεκβηναι του
λογου. 10.11.48 Ὁ μεντοι γε Ἡρακλεων το «Μετα τουτο κατεβη εις Καφαρναουμ
αυτος» διηγουμενος αλλης παλιν οικονομιας αρχην φησι δηλουσθαι, ουκ αργως του
«Κατε <βη>« ειρημενου· και φησι την Καφαρναουμ σημαινειν ταυτα τα εσχατα του
κοσμου, ταυτα τα υλικα εις α κατηλθεν· και δια το ανοικειον, φησιν, ειναι τον τοπον
ουδε πεποιηκως τι λεγεται εν αυτηι η λελαληκως. 10.11.49 Ει μεν ουν μηδε εν τοις
λοιποις ευαγγελιοις πεποιηκως τι η λελαληκως εν τηι Καφαρναουμ ο κυριος ημων
ανεγε γραπτο, ταχα αν εδισταξαμεν περι του παραδεξασθαι αυτου την ερμηνειαν.
10.11.50 Νυνι δε ο μεν Ματθαιος καταλιποντα φησι τον κυριον ημων την Ναζαρα
ελθοντα κατωικηκεναι εις Καφαρναουμ την παραθαλασσιαν, και απο τοτε αρχην του
κηρυσσειν πεποιησθαι λεγοντα· «Μετανοειτε, ηγγικεν γαρ η βασιλεια των
ουρανων.» 10.11.51 Ὁ δε Μαρκος απο του προς τον διαβολον πειρασμου μετα το
παραδοθηναι τον Ἰωαννην απαγγελλει ημιν εις την Γαλιλαιαν κηρυσσοντα το
ευαγγελιον του θεου εληλυ θεναι τον κυριον· και μετα την εις αποστολην εκλογην
των τεσσαρων αλιεων «εισπορευονται εις Καφαρναουμ· και ευθυς τοις σαββασιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

εδιδασκεν εις την συναγωγην, και εξεπλησσοντο επι τηι διδαχηι αυτου». 10.11.52
Ἀλλα και πραξιν αυτου αναγραφει γεγενημενην εν Καφαρναουμ· «Ευθυς», γαρ
φησιν, «εν τηι συναγωγηι αυτων ην ανθρωπος εν πνευματι ακαθαρτωι, και ανεκραξε
λεγων· Ἔα, τι ημιν και σοι, Ἰησου Ναζαρηνε; Ἦλθες απολεσαι ημας; Οιδαμεν σε τις
ει, ο υιος του θεου. 10.11.53 Και επετιμησεν αυτωι ο Ἰησους λεγων· Φιμω θητι και
εξελθε εξ αυτου»· οτε εσπαραξεν «αυτον το πνευμα το ακαθαρτον και φωνησαν
φωνηι μεγαληι εξηλθεν εξ αυτου· και εθαμβηθησαν απαντες». Και η πενθερα Σιμωνος
του πυρετου απαλλασσεται εν τηι Καφαρναουμ. 10.11.54 Προς τουτοις ο Μαρκος
φησιν εσπερας γεγενημενης εν τηι Καφαρναουμ τεθεραπευσθαι παντας τους κακως
εχοντας και δαιμονιζομενους. 10.11.55 Και ο Λουκας δε τα παραπλησια τωι Μαρκωι
απαγγελλει περι της Καφαρναουμ λεγων· «Και ηλθεν εις Καφαρναουμ, πολιν της
Γαλιλαιας, και ην διδασκων αυτους εν τοις σαβ βασιν και εξεπλησσοντο επι τηι
διδαχηι αυτου, οτι εν εξουσιαι ην ο λογος αυτου. 10.11.56 Και εν τηι συναγωγηι ην
ανθρωπος εχων πνευμα δαιμονιου ακαθαρτου, και ανεκραξεν φωνηι μεγαληι· Ἔα, τι
ημιν και σοι, Ἰησου Ναζαρηνε; Οιδα σε τις ει, ο αγιος του θεου. Και επετιμησεν αυτωι
ο Ἰησους λεγων· Φιμωθητι και εξελθε απ' αυτου. Τοτε και ριψαν αυτον το δαιμονιον
εις μεσον εξηλθεν απ' αυτου μηδεν βλαψαν αυτον.» 10.11.57 Και μετα ταυτα
απαγγελλει ως αναστας ο κυριος απο της συναγωγης εισηλθεν εις την οικιαν
Σιμωνος, και επιτιμησας τωι εν τηι πενθεραι αυτου πυρετωι απηλλαξεν αυτην της
νοσου· μεθ' ην θεραπευθεισαν «∆υντος, φησι, του ηλιου παντες οσοι ειχον
ασθενουντας νοσοις ποικιλαις ηγον αυτους προς αυτον· ο δε ενι εκαστωι αυτων τας
χειρας επιθεις εθερα πευεν αυτους. Ἐξηρχοντο δε και δαιμονια απο πολλων,
κραυγαζοντα και λεγοντα οτι· Συ ει ο υιος του θεου· και επιτιμων ουκ εια αυτα
λαλειν, οτι ᾔδεισαν Χριστον αυτον ειναι.» 10.11.58 Ταυτα δε παντα περι των εν
Καφαρναουμ τωι σωτηρι ειρημενων και πεπραγμενων παρεστησαμεν υπερ του
ελεγξαι την Ἡρακλεωνος ερμηνειαν λεγοντος· ∆ια τουτο ουδε πεποιηκως τι λεγεται
εν αυτηι η λελαληκως. 10.11.59 Ἢ γαρ δυο επινοιας διδοτω και αυτος της Καφαρ
ναουμ και παριστατω και πεισατω ποιας· η τουτο ποιησαι μη δυναμενος αφιστασθω
του λεγειν τον σωτηρα ματην τινι τοπωι επιδεδημηκεναι. 10.11.60 Και ημεις δε θεου
διδοντος γενο μενοι κατα τα τοιαυτα χωρια της συναναγνωσεως οπου δοξαι αν
μηδεν ηνυκεναι επιδημησας χωριοις τισιν, πειρασομεθα το μη ματαιον της επιδημιας
αυτου τρανωσαι. 10.12.61 Ἔτι δε ο Ματθαιος εισελθοντος του κυριου εις την
Καφαρναουμ φησι τον εκατονταρχον αυτωι προσελη λυθεναι λεγοντα· Ὁ παις μου
βεβληται εν τηι οικιαι παραλυ τικος, δεινως βασανιζομενος», και ακηκοεναι μεθ'
ετερα ειρημενα τωι κυριωι παρ' αυτου το «Ὕπαγε, και ως επιστευσας γενηθητω σοι».
Και τα περι της Πετρου πενθερας συμφωνα τοις αλλοις δυσιν και αυτος παρεστησεν.
10.12.62 Ἡγουμαι δε ειναι φιλοτιμον και πρεπον τωι εν Χριστωι φιλομαθει
συναγαγειν απο των τεσσαρων ευαγγελιων παντα τα περι της Καφαρναουμ
αναγεγραμμενα και τους εν αυτηι λογους και εργα του κυριου, και οσακις εις αυτην
επιδεδημηκε, και ποτε μεν λεγεται καταβεβηκεναι εις αυτην, ποτε δε ειδεληλυθεναι,
και ποθεν. Ταυτα γαρ αλληλοις συντεθεντα ουκ εασει ημας διαπεσειν εις την περι
της Καφαρναουμ εκδοχην. 10.12.63 Πλην ει και νοσουντες εκει θεραπευονται και
αλλαι δυναμεις εκει γινονται, το τε κηρυσσειν «Ἤγγικεν η βασιλεια των ουρανων»
εκειθεν αρχεται, εοικεν ειναι συμβολον, ως κατα τας αρχας υπεδειξαμεθα,
υποδεεστερου τινος «χωριου παρακλησεως», ταχα δια τον Ἰησουν γινομενου
παρακα λεσαντα εφ' οις εδιδαξεν και πεποιηκεν εκει του τοπου «χωριου
παρακλησεως». Ἴσμεν γαρ και τοπων ονοματα επωνυμα τυγχανοντα τοις κατα τον
Ἰησουν πραγμασιν· ωσπερ τα Γεργεσα, ενθα παρεκαλεσαν αυτον μεταβηναι εκ των
οριων αυτων οι των χοιρων πολιται, ερμηνευεται «παροικια εκβεβληκοτων».
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

10.12.64 Ἔτι δε και τουτο περι της Καφαρναουμ τετηρηκαμεν, οτι ου μονον εν αυτηι
κηρυσσειν το «Ἤγγικεν η βασιλεια των ουρανων» ηρξατο, αλλα <και> κατα τους
τρεις ευαγγελιστας τας πρωτας δυναμεις εκει πεποιηκεν. 10.12.65 Ουδεις δε των
τριων εφ' οις πρωτον ανεγραψεν παραδοξοις εν τηι Καφαρ ναουμ γεγενημενοις την
του μαθητου Ἰωαννου επι τωι πρωτωι εργωι σημειωσιν πεποιηται λεγοντος· «Ταυτην
αρχην των σημειων εποιησεν ο Ἰησους εν Καναι της Γαλιλαιας.» 10.12.66 Ου γαρ ην
αρχη των σημειων το εν Καφαρναουμ, τωι προηγουμενον μεν σημειων ειναι του υιου
του θεου την ευφροσυνην· δια δε τα τοις ανθρωποις συμβεβηκοτα περιστα τικα ουχ
ουτως τηι θεραπειαι επιδεικνυμενου του λογου το ιδιον καλλος εν τωι θεραπευειν
τους πεπονθοτας, οσον εν τωι ευφραινειν τωι νηφαλιωι ποματι τους δια το υγιαινειν
και ευωχιαι σχολαζειν δυναμενους. 10.13.n Και εγγυς ην το πασχα των Ἰουδαιων.
10.13.67 Την του σοφωτατου Ἰωαννου εξεταζων ακριβειαν κατ' εμαυτον εζητουν τι
βουλεται αυτωι η προσθηκη «των Ἰουδαιων». Ποιου γαρ αλλου εθνους εστιν εορτη
το πασχα; ∆ιοπερ αυταρκες ην, ει ειπεν «Και ην εγγυς το πασχα.» 10.13.68 Μηποτε δε,
επει το μεν τι εστιν πασχα ανθρω πινον, των μη κατα βουλησιν της γραφης
επιτελουντων αυτο, το δε τι θειον το αληθες, πνευματι και αληθειαι ενεργουμενον
υπο των πνευματι και αληθειαι προσκυνουντων τον θεον, αντιδιεσταλται προς το
θειον το λεγομενον «των Ἰουδαιων». 10.13.69 Ἀκουσωμεν γουν του κυριου
νομοθετουντος το πασχα, τι φησιν οτε και πρωτον ωνομασται εν τηι γραφηι· «Και
ειπε κυριος προς Μωσην και Ἀαρων εν γηι Αιγυπτου λεγων· Ὁ μην ουτος υμιν αρχη
μηνων, πρωτος εστιν υμιν εν τοις μησιν του ενιαυτου. 10.13.70 Λαλησον προς πασαν
συναγωγην υιων Ἰσραηλ λεγων· Τηι δεκατηι του μηνος τουτου λαβετωσαν εκαστος
προβατον κατ' οικους πατριων»· και μετ' ολιγα, εν οις ουδεπω το «πασχα» ονομαστι
ειρητο, επιφερει· «Ουτω δε φαγεσθε αυτο· αι οσφυες υμων περιεζωσμεναι και τα
υποδη ματα υμων εν τοις ποσιν υμων και αι βακτηριαι εν ταις χερσιν υμων, και
εδεσθε αυτο μετα σπουδης· πασχα εστιν του κυριου.» Ου γαρ φησι «Πασχα εστιν
υμων.» 10.13.71 Και μετ' ολιγα δευτερον ουτως ονομαζει την εορτην· «Και εσται εαν
λεγωσιν προς υμας οι υιοι υμων· Τις η λατρεια αυτη; και ερειτε αυτοις· Θυσια το
πασχα του κυριου, ως εσκεπασεν τους οικους των υιων Ἰσραηλ.» Και παλιν δε μετ'
ολιγα· «Ειπεν δε κυριος προς Μωσην και Ἀαρων λεγων· Ουτος ο νομος του πασχα·
πας αλλογενης ουκ εδεται απ' αυτου.» 10.13.72 Και παλιν μετ' ολιγα· «Ἐαν δε τις
προσελθηι προς υμας προσηλυτος και ποιηι το πασχα κυριου, περιτεμειται αυτου παν
αρσενικον.» 10.13.73 Παρατηρητεον γαρ οτι εν τηι νομοθεσιαι ουδαμου λεγεται
«πασχα υμων», αλλ' απαξ μεν εν οις προεθεμεθα χωρις πασης προσθηκης, τρις δε «το
πασχα του κυριου». Προς δε το παραδεξασθαι τουθ' ουτως εχειν περι της διαφορας
του «πασχα κυριου» και «πασχα Ἰουδαιων», ιδωμεν και τα εν τωι Ἡσαΐαι τουτον τον
τροπον ειρημενα· «Τας νουμηνιας υμων και τα σαββατα και ημεραν μεγαλην ουκ
ανεχομαι· νηστειαν και αργειαν και τας νουμηνιας υμων και τας εορτας υμων μισει
η ψυχη μου.» 10.13.74 Ουκ ιδια γαρ εαυτου φησιν ο κυριος τα υπο των
αμαρτανοντων επιτελου μενα, υπο της ψυχης αυτου, ει τις ποτε εστιν, μισουμενα,
ουτε τας νουμηνιας ουτε τα σαββατα ουτε ημεραν μεγαλην ουτε νηστειαν ουτε τας
εορτας. 10.13.75 Ἐν μεντοι γε τηι νομοθεσιαι της Ἐξοδου περι σαββατου ταυτα
λεγεται· «Ειπεν δε Μωσης προς αυτους· Τουτο το ρημα ο ελαλησεν κυριος· Σαββατα
αναπαυσις αγια τωι κυριωι.» Και μετ' ολιγα· «Ειπεν δε Μωσης· Φαγετε, σημε ρον γαρ
εστιν σαββατα τωι κυριωι.» 10.13.76 Και εν Ἀριθμοις προ τουτων εφ' εκαστηι εορτηι
θυσιων, ως εορτης ουσης κατα τον νομον του ενδελεχισμου και εκαστης ημερας,
ταυτα γεγραπται· «Και ελαλησεν κυριος προς Μωσην· Ἀπαγγειλαι τοις υιοις Ἰσραηλ
και ερεις προς αυτους λεγων· Τα δωρα μου, δοματα μου, καρπωματα μου εις οσμην
ευωδιας διατηρησετε προσφερειν μοι εν ταις εορταις μου. Και ερεις προς αυτους·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

Ταυτα τα καρπωματα, οσα προσαξετε τωι κυριωι.» Ἰδιας γαρ εορτας ωνομασεν και ου
των νομοθετουμενων τας εκκει μενας εν τηι γραφηι, και δωρα αυτου και δοματα
αυτου. 10.14.77 Ὅμοιον δε τι τουτοις εστιν και περι του λαου εν τηι Ἐξοδωι
αναγεγραμμενον, οστις υπο του θεου «ιδιος» ειναι λεγεται οτε μη αμαρτανει·
αποκηρυττων δε αυτον εν τηι μοσχοποιΐαι «λαον Μωσεως» ωνομασεν· προς μεν γαρ
τον Φαραω «Ἐρεις, φησι· Ταδε λεγει κυριος· Ἐξαποστειλον τονλαον μου, ινα
λατρευσηι μοι εν τηι ερημωι. 10.14.78 Ἐαν δε μη βουληι εξαποστειλαι τον λαον μου,
ιδου εγω αποστελλω επι σε και επι τους θεραποντας σου και επι τον λαον σου και επι
τους οικους σου κυνομυιαν, και πλησθησονται αι οικιαι των Αιγυπτιων της
κυνομυιας, και εις την γην εφ' ης εισιν επ' αυτης· 10.14.79 και παραδοξασω τηι ημεραι
εκεινηι την γην Γεσεμ, εφ' ης ο λαος μου επεστιν επ' αυτης, εφ' † ωι ουκ εσται
κυνομυια, ινα ειδηις οτι εγω ειμι κυριος ο κυριος πασης της γης. Και δωσω διαστολην
ανα μεσον του εμου λαου.» Προς δε τον Μωσεα ελαλησεν κυριος λεγων «Βαδιζε,
καταβηθι το ταχος. Ἠνομησεν γαρ ο λαος σου ους εξηγαγες εκ γης Αι γυπτου.»
10.14.80 Ὥσπερ ουν ο λαος μη αμαρτανων μεν του θεου εστιν, αμαρτανων δε ουκετι
λεγεται ειναι αυτου· ουτω και αι εορται, οτε μεν μισουνται υπο της του κυριου
ψυχης, των αμαρτα νοντων εισιν εορται, οτε δε υπο του κυριου νομοθετουνται,
κυριου ειναι προσαγορευονται. 10.14.81 Των δε εορτων μια εστιν και το πασχα, οπερ
εν τηι προκειμενηι του ευαγγελιου γραφηι ου του κυριου αλλα των Ἰουδαιων ειναι
λεγεται· και αλλαχου δε· «Αυται, φησιν, αι εορται κυριου ας καλεσετε αυτας κλητας
αγιας.» 10.14.82 Ἀπο μεν ουν της του κυριου φωνης ουκ εστιν αντιλεγειν οις
παρεστησαμεν. Πιθανως δε τις απο του αποστολου ζητησει εν τηι προς Κορινθιους
αναγραφοντος· «Και γαρ το πασχα ημων ετυθη Χριστος»· ου γαρ φησιν «Το πασχα
κυριου ετυθη Χρι στος». 10.14.83 Και προς τουτο δε λεκτεον ητοι οτι απλουστερον
πασχα ημων τυθεν το δι' ημας τυθεν ειρηκεν, η οτι πασα εορτη αληθως κυριου, ων
μια εστιν το πασχα, ουκ εν τουτωι τωι αιωνι ουδε επι γης αλλ' εν τωι μελλοντι και εν
ουρανοις, ενστασης της βασιλειας των ουρανων επιτελεσθησεται. 10.14.84 Και περι
εκεινων γε των εορτων ο μεν εις των δωδεκα προφητων φησι «Τι ποιησετε εν
ημεραις πανηγυρεως και εν ημεραις εορτης του κυριου;» Ὁ δε Παυλος εν τηι προς
Ἑβραιους· «Ἀλλα προσεληλυθατε Σιων ορει και πολει θεου ζωντος, Ἱερουσαλημ
επουρανιωι και μυριασιν αγγελων, πανηγυρει και εκκλησιαι πρωτοτοκων
απογεγραμμενων εν ουρανοις»· και εν τηι προς Κολασσαεις· «Μη ουν τις υμας
κρινετω εν βρωσει και εν ποσει, η εν μερει εορτης η νουμηνιας η σαββατων, α εστι
σκια των μελλοντων.» 10.15.85 Τινα δε τροπον εν τοις επουρανιοις, ων σκια παρα
τοις σωματικοις Ἰουδαιοις ην, εορτασομεν, υπο τον αληθη προτερον
παιδαγωγουμενοι νομον παρα επιτροποις και οικονομοις εως το εκει πληρωμα του
χρονου ενστηι και την τελειοτητα του υιου του θεου χωρησωμεν, εργον σοφιας της
εν μυστηριωι αποκεκρυμμενης εστιν φανερωσαι, και τα περι βρωματων
νομοθετουμενα, συμβολα των εκει μελλοντων τρεφειν και ισχυροποιειν ημων την
ψυχην τυγχανοντα, θεωρειν. 10.15.86 Εικος δε φαντασιωθεντα τινα το πελαγος των
τοσουτων νοηματων και βουλομενον † σωσαι πως η κατα τοπον λατρεια υποδειγμα
και σκια εστιν των επουρανιων, τα τε θυματα και το προβατον νοησαι βουλομενον,
προσκοψαι και τωι αποστολωι επαραι μεν ημων το φρονημα βουληθεντι απο των
γηΐνων περι του νομου δογματων ου πανυ δε παρα στησαντι πως ταυτα μελλει
γινεσθαι. 10.15.87 Ἐαν δε και εορται, ων μια το πασχα εστιν, και επι τον μελλοντα
αναγωνται αιωνα, ετι μαλλον επισκοπητεον πως και νυν «το πασχα ημων ετυθη
Χριστος» και μετα ταυτα τυθησεται. 10.16.88 Ὀλιγα δε εις την επαπορησιν των
δογμα των παραθετεον, ημων ιδιας δεομενων πραγματειας εξαιρετου και
πολυβιβλου, παντος τε του κατα τον νομον μυστικου λογου, και ιδιαι των κατα τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

εορτας και ετι ιδικωτερον περι του πασχα. 10.16.89 Ἰουδαιων μεν ουν το πασχα
προβατον εστιν θυομενον, λαμβανομενον εκαστωι κατ' οικους πατριων και
επιτελουμενον μυριασιν σφαζομεναις αμνων και εριφων, πλειοσιν κατα την
αναλογιαν του αριθμου των οικων του λαου· «το δε ημων πασχα ετυθη Χριστος».
10.16.90 Και παλιν εκεινων μεν εστιν τα αζυμα αφανιζομενης πασης ζυμης εκ των
οικων αυτων· ημεις δε εορταζομεν ου «ζυμηι παλαιαι» ουδε «ζυμηι κακιας και
πονηριας, αλλ' εν αζυμοις ειλικρινειας και αληθειας». 10.16.91 Ει δε εστι τι τριτον
παρα τα ειρημενα 10.16.91 δυο το πασχα του κυριου και αζυμων εορτη, ακριβεστερον
εξεταστεον δια το υποδειγματι και σκιαι λατρευειν εκεινους των επουρανιων
εκεινων, και ου μονον βρωματα και ποματα και νεομηνιας και σαββατα αλλα και τας
εορτας σκιαν ειναι των μελλοντων. 10.16.92 Πρωτον δη του αποστολου λεγοντος·
«Το πασχα ημων ετυθη Χριστος» επαπορησει τις προς αυτον ταυτα· ει τυπος εστιν
της Χριστου θυσεως το παρα Ἰουδαιοις προβατον, ητοι εχρην εν και μη πολλα
θυεσθαι παρ' αυτοις προβατα, ωσπερ εις εστιν ο Χριστος, η πολλων θυομενων
προβατων οιονει πολλους χριστους θυομενους ακολουθως τωι τυπωι ζητητεον.
10.16.93 Ἵνα δε τουτο παραπεμψωμεθα, πως το θυομενον προβατον Χριστου
περιεχει εικονα, του μεν προβατου υπο των τηρουν των τον νομον θυομενου,
Χριστου δε υπο των παραβαινοντων αυτον αναιρουμενου; Ἔτι δε πως επι Χριστου το
«Φαγονται τα κρεα ταυτηι τηι νυκτι οπτα πυρι και αζυμα επι πικριδων εδονται»;
Ἑρμηνευτεον και το «Ουκ εδεσθε απ' αυτων ωμον ουδε ηψημενον εν υδατι, αλλ' η
οπτα πυρι· κεφαλην συν τοις ποσιν και τοις ενδοσθιοις· ουκ απολειψετε απ' αυτων
εως πρωΐ, και οστουν ου συντριψετε απ' αυτων· τα δε καταλει πομενα απ' αυτων εως
πρωι κατακαυσετε.» 10.16.94 Ἔοικεν δε τωι «Ὀστουν ου συντριψετε απ' αυτου» ο
Ἰωαννης εν τωι ευαγγελιωι κεχρησθαι ως αναφερομενωι επι την περι τον σωτηρα
οικονομιαν, και οτε εν τωι νομωι κελευον ται το προβατον εσθιοντες οστουν αυτου
μη συντριβειν. 10.16.95 Λεγει δε ουτως· «Ἦλθον ουν οι στρατιωται, και του μεν
πρωτου κατεαξαν τα σκελη <και του> αλλου του συνσταυ ρωθεντος αυτωι. Ἐπι δε τον
Ἰησουν ελθοντες, ως ειδον ηδη αυτον τεθνηκοτα ου κατεαξαν αυτου τα σκελη, αλλ'
εις των στρατιωτων λογχηι την πλευραν αυτου ενυξεν· και εξηλθεν ευθυς αιμα και
υδωρ. Και ο εωρακως μεμαρτυρηκεν και αλη θινη αυτου εστιν η μαρτυρια· και
εκεινος οιδεν οτι αληθη λεγει, ινα και υμεις πιστευητε. Ἐγενετο γαρ ταυτα ινα <η>
γραφη πληρωθηι· Ὀστουν αυτου ου συντριβησεται.» 10.17.96 Και αλλα δε μυρια παρα
ταυτα εστιν τα προς την του αποστολου λεξιν αναζητηθησομενα και περι του πασχα
και αζυμων εξετασθησομενα, <δεομενα> δε, ως προειρηκαμεν, προηγουμενης
πολυβιβλου συγγραφης. 10.17.97 Νυν δε ως εν επιτομηι δια την προκειμενην λεξιν
ταυτα παραθε μενοι, τα φαινομενα ως εν βραχεσιν ουτω λυειν πειρασομεθα,
υπομνησθεντες και του «Ουτος εστιν ο αμνος του θεου ο αιρων την αμαρτιαν του
κοσμου» επει και εν τωι πασχα «Ἀπο των αμνων, φησι, και των εριφων ληψεσθε.»
10.17.98 ∆οξει γαρ και ο ευαγγελιστης συναιδων τωι Παυλωι τοιαυ ταις ενεχεσθαι των
εξητασμενων αποριαις. 10.17.99 Λεκτεον δε οτι ει ο λογος γεγονε σαρξ και φησιν ο
κυριος· «Ἐαν μη φαγητε την σαρκα του υιου του ανθρωπου και πιητε αυτου το αιμα,
ουκ εχετε ζωην εν εαυτοις. Ὁ τρω γων μου την σαρκα και πινων μου το αιμα εχει
ζωην αιωνιον, καγω αναστησω αυτον εν τηι εσχατηι ημεραι· η γαρ σαρξ μου αληθης
εστιν βρωσις και το αιμα μου αληθης εστιν ποσις. Ὁ τρωγων μου την σαρκα και
πινων μου το αιμα εν εμοι μενει καγω εν αυτωι», μηποτε αυτη εστιν η σαρξ του
αιροντος την αμαρτιαν του κοσμου αμνου, και τουτ' εστιν το αιμα αφ' ου τιθεναι δει
επι των δυο σταθμων, και επι την φλιαν εν τοις οικοις, εν οις εσθιομεν το πασχα, και
απο των του αμνου τουτου δει φαγειν κρεων εν τωι του κοσμου χρονωι, ος εστιν νυξ·
οπτα δε τα κρεα πυρι βρωτεον μετα του απο αζυμων αρτου· ο γαρ του θεου λογος ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

μονον εστι σαρξ· φησι γουν· «Ἐγω ειμι ο αρτος της ζωης» και «Ουτος εστιν ο αρτος ο
εκ του ουρανου καταβαινων, ινα τις εξ αυτου φαγηι και μη αποθανηι. Ἐγω ειμι ο
αρτος ο ζων ο εκ του ουρανου καταβας· εαν τις φαγηι εκ τουτου του αρτου ζησει εις
τον αιωνα.» 10.17.100 Ουκ αγνοητεον μεντοι γε οτι πασα τροφη καταχρηστικωτερον
αρτος λεγεται, ως επι Μωσεως εν τωι ∆ευτερονομιωι γεγραπται· «Τεσσερακοντα
ημερας αρτον ουκ εφαγεν και υδωρ ουκ επιεν», αντι του· ουτε ξηρας ουτε υγρας
μετειληφεν τροφης. 10.17.101 Τουτο δε μοι τετηρηται δια το και εν τωι κατα
Ἰωαννην λεγεσθαι· «Και ο αρτος δε, ον εγω δωσω, η σαρξ μου εστιν υπερ της του
κοσμου ζωης.» 10.17.102 Ἤτοι δε δια τας επι τοις αμαρτημασιν ημων μετα νοιας την
κατα θεον λυπην λυπουμενοι, μετανοιαν εις σωτηριαν αμεταμελητον ημιν
εργαζομενην, επι πικριδων εσθιομεν τα κρεα του αμνου και τα αζυμα, η δια τας
βασανους ζητουντες και τρεφομενοι απο των ευρισκομενων της αληθειας θεωρη
ματων. 10.18.103 Ουκ ωμην ουν βρωτεον την σαρκα του αμνου, ωσπερ ποιουσιν οι
της λεξεως δουλοι τροπον αλογων ζυων και αποτεθηριωμενων, προς τους αληθως
λογικους δια του συνιεναι βουλεσθαι τα πνευματικα λογου, μεταλαμβανοντες
θηριων απηγριωμενων. 10.18.104 Φιλοτιμητεον δε τωι εις εψησιν μεταλαμβανοντι το
ωμον της γραφης μη επι το πλαδαρωτερον και υδαρεστερον και εκλελυμενον
μεταλαμβανειν τα γεγραμ μενα, οπερ ποιουσιν οι «κνηθομενοι την ακοην και απο
μεν της αληθειας» αποστρεφοντες αυτην, επι δε το ανειμενον και υδαρεστερον της
πολιτειας μεταλαμβανοντες τας κατ' αυτους αναγωγας. 10.18.105 Ἡμεις δε τωι ζεοντι
πνευματι και τοις διδομενοις υπο θεου διαπυροις λογοις, οποιους Ἱερεμιας ειληφει
απο του λεγοντος προς αυτον· «Ἰδου δεδωκα τους λογους μου εις το στομα σου πυρ»,
οπτα ποιησωμεν τα κρεα του αμνου, ωστε τους μεταλαμβανοντας αυτων λεγειν,
Χριστου εν ημιν λαλουντος, οτι «Ἡ καρδια ημων καιομενη ην εν τηι οδωι, ως
διηνοιγεν ημιν τας γραφας». † εις δε το τοιουτον ημας ζητησαι πυρι οπτησαι δε ηξει
† τα του αμνου κρεα, παραθε τεον την ομολογιαν ου επεπονθει επι τοις λογοις του
θεου παθους Ἱερεμιας λεγων· «Και εγενετο ως πυρ καιομενον, φλεγον εν τοις
οστεοις μου, και παρειμαι παντοθεν και ου δυναμαι φερειν.» 10.18.106 Ἀρκτεον δε εν
τωι εσθιειν απο της κεφαλης, τουτεστιν των κορυφαιοτατων και αρχικων δογ ματων
περι των επουρανιων, και καταληκτεον επι τους ποδας, τα εσχατα των μαθηματων
τα ζητουντα περι της τελευταιας εν τοις ουσιν φυσεως, ητοι των υλικωτερων η των
καταχθο νιων η των πονηρων πνευματων και ακαθαρτων δαιμονιων. 10.18.107 Ὁ
γαρ περι αυτων λογος, ετερος ων αυτων, εναποκει μενος τοις μυστηριοις της γραφης
δυναται τροπικωτερον «ποδες» ωνομασθαι του αμνου. Και των ενδοσθιων δε και
εσωτερικων και αποκεκρυμμενων ουκ αφεκτεον. Ὡς ενι δε σωματι τηι απασηι
προσελθετεον γραφηι, και τας εν τηι αρμονιαι της πασης συνθεσεως αυτης
ευτονωτατας και στερροτατας συνοχας ου συντριπτεον ουδε διακοπτεον, οπερ
πεποιηκασιν οι την ενοτητα του εν πασαις ταις γραφαις πνευματος το οσον επ'
αυτοις συντριβοντες. 10.18.108 Αυτη μεντοι γε η απο του αμνου προειρημενη προφη
τεια την νυκτα μονην ημας τρεφετω του εν τωι βιωι σκοτους. Ἕως γαρ της ανατολης
της ημερας των μετα τον βιον τουτον ουδεν καταλειπτεον εσται ημιν της επι του
παροντος μονου χρησιμου ημιν ουτω τροφης. 10.18.109 Παρελθουσης γαρ της
νυκτος και επελθουσης της μετα ταυτα ημερας, τον μηδαμως απο των παλαιοτερων
και κατωθεν ζυμουντων αζυμον εχοντες αρτον φαγομεθα, χρησιμον ημιν εσομενον,
εως δοθηι το μετα τον αζυμον μαννα, η αγγελικη και μη ανθρωπινη τροφη. Ἑκαστωι
τοινυν ημων θυεσθω το προβατον εν παντι οικωι πατριας ημων, και δυνατον εστω
τονδε μεν τινα παρανομειν μη θυοντα το προβατον, τονδε <δε> πασαν φυλαττειν
την εντολην θυοντα και περιεψοντα και οστεον αυτου μη συντρι βοντα. 10.18.110
Και ουτως ως εν βραχεσι, συμφωνως τηι αποστολικηι εκδοχηι και τωι εν τωι ευαγγελιωι
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμνωι αποδι δοσθω το τυθεν πασχα Χριστος. Ου γαρ νομιστεον τα ιστορικα ιστορικων
ειναι τυπους και τα σωματικα σωματικων, αλλα τα σωματικα πνευματικων και τα
ιστορικα νοητων. 10.18.111 Ἀναβηναι <δε> τωι λογωι και επι το τριτον πασχα
επιτελεσθησομενον εν μυριασιν αγγελων πανηγυρει επιτε λειοτατηι και
μακαριωτατηι εξοδωι, νυν ουκ εστιν αναγκαιον, και τουτων επιπλειον και
περισσοτερον παρ' ο απηιτει το αναγνωσμα ειρημενων ημιν. 10.19.112 Ουκ αζητητον
δε ουδε εατεον πως «εγγυς ην το πασχα των Ἰουδαιων», οτε ην ο κυριος αμα τηι
μητρι και τοις αδελφοις και τοις μαθηταις εν τηι Καφαρ ναουμ. 10.19.113 Ἐν μεν ουν
τωι κατα Ματθαιον, αφεθεις υπο του διαβολου, των αγγελων προσελθοντων και
διακονουντων αυτωι, ακουσας Ἰωαννην παραδεδοσθαι «ανεχωρησεν εις την
Γαλιλαιαν, και καταλιπων την Ναζαρα ελθων κατυκησεν εις Καφαρναουμ». Ἔπειτα
αρξαμενος κηρυσσειν και εκλεξα μενος τους τεσσαρας αλιεις αποστολους, διδαξας τε
εν ταις συναγωγαις ολης της Γαλιλαιας και θεραπευσας τους προσ ενεχθεντας αυτωι
ανερχεται εις το ορος και λεγει τους μακα ρισμους και τα εχομενα αυτων. Τελεσας δε
εκεινην την διδασκαλιαν, καταβας εκ του ορους εισερχεται εις Καφαρ ναουμ
δευτερον, κακειθεν δε εμβας εις πλοιον περαι εις την χωραν των Γεργεσηνων·
παρακληθεις τε μεταβηναι απο των οριων αυτων, «εμβας εις πλοιον διεπερασεν και
ηλθεν εις την ιδιαν πολιν», ενθα θεραπειας επιτελεσας τινας «περιηγεν τας πολεις
πασας και τας κωμας, διδασκων εν ταις συνα γωγαις αυτων». 10.19.114 Και αλλα δε
πλειστα μετα ταυτα γινεται πριν επιση μειωσασθαι τον Ματθαιον τον του πασχα
καιρον. Και παρα τοις λοιποις δε ευαγγελισταις μετα την εν τηι Καφαρναουμ
διατριβην ουχ ευρισκεται εγγυς το πασχα ειναι λεγομενον. 10.19.115 Σωσαι δε το
βουλημα των ανδρων εστιν εννοησαντα τα περι της <εν> Καφαρναουμ ειρημενα
ημιν εν τοις προ τουτων διατριβης, <η> πλησιον τυγχανει του των Ἰουδαιων πασχα,
ολιγωι βελτιουμενη παρ' αυτο και κρειττων αυτου τυγχανουσα, και μαλιστα επει εν
τωι πασχα των Ἰουδαιων ευρισκονται εν τωι ιερωι οι πωλουντες τους βοας και τα
προβατα και τας περιστερας· δι' ους ετι μαλλον προκειται μη του κυριου αλλα των
Ἰουδαιων ειναι το πασχα· ως γαρ ο οικος του πατρος γεγονεν οικος εμποριου παρα
τοις μη αγιαζουσιν αυτον, ουτω και το πασχα κυριου ανθρωπινον και Ἰουδαικον
πασχα παρα τοις ταπεινοτερον και σωματικωτερον αυτο εκδεξα μενοις. 10.19.116
Ευκαιροτερον δε εν αλλοις εσται ιδειν και τα περι του χρονου του πασχα, περι την
εαρινην ισημεριαν γινομενου, και ει τι ετερον απαιτει το προβλημα επεξεργασασθαι.
10.19.117 Ὁ μεντοι γε Ἡρακλεων· «Αυτη, φησιν, η μεγαλη εορτη· του γαρ παθους
του σωτηρος τυπος ην, οτε ου μονον ανηιρειτο το προβατον, αλλα και αναπαυσιν
παρειχεν εσθιο μενον, και θυομενον <μεν> το παθος του σωτηρος το εν κοσμωι
εσημαινεν, εσθιομενον δε την αναπαυσιν την εν γαμωι.» 10.19.118 Παρεθεμεθα δε
αυτου την λεξιν, ινα το ως εν τηλικουτοις αναστρεφειν τον ανδρα παρερριμμενως
και υδαρως μετα μηδενος κατασκευαστικου θεωρησαντες μαλλον αυτου κατα
φρονησωμεν. 10.20.n Και ανεβη εις Ἱεροσολυμα Ἰησους, και ευρεν εν τωι ιερωι τους
πωλουντας βοας και προβατα και περιστερας και τους κερματιστας καθημενους, και
ποιησας φραγελλιον εκ σχοινιων εξεβαλεν εκ του ιερου τα τε προβατα και τους
βοας, και των κολλυβιστων εξεχεεν τα κερματα και τας τραπεζας ανεστρεψεν, και
τοις τας περιστερας πωλουσιν ειπεν· Ἄρατε ταυτα εντευθεν, μη ποιειτε τον οικον
του πατρος μου οικον εμποριου. Τοτε εμνησθησαν οι μαθηται αυτου οτι
γεγραμμενον εστιν· Ὁ ζηλος του οικου σου καταφαγεται με. 10.20.119 Σημειωτεον
οτι ο μεν Ἰωαννης δευτερον εργον του Ἰησου αναγραφει το περι των εν τωι ιερωι
ευρεθεν των υπ' αυτου πωλουντων βοας και προβατα και περιστερας. Οι δε λοιποι
σχεδον προς τωι τελει επι της κατα το παθος οικονομιας το παραπλησιον ποιουσιν.
10.20.120 Ὁ μεν Ματθαιος ουτως· «Και εισελθοντος αυτου εις Ἱεροσολυμα εσεισθη
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πασα η πολις λεγουσα· Τις εστιν ουτος; Οι δε οχλοι ελεγον· Ουτος εστιν ο προφητης
Ἰησους, ο απο Ναζαρετ της Γαλιλαιας. Και εισηλθεν Ἰησους εις το ιερον και εξεβαλλε
παντας τους πωλουντας και αγοραζοντας εν τωι ιερωι, και τας τραπεζας των
κολλυβιστων κατεστρεψε και τας καθεδρας των πωλουντων τας περιστερας. Και
λεγει αυτοις· Γεγραπται· Ὁ οικος μου οικος προσευχης κληθησεται, υμεις δε αυτον
ποιειτε σπηλαιον ληιστων.» 10.20.121 Ὁ δε Μαρκος· «Και ερχονται εις Ἱεροσολυμα.
Και εισελθων εις το ιερον ηρξατο εκβαλειν τους πωλουντας και αγοραζοντας εν τωι
ιερωι, και τας τραπεζας των κολλυβιστων ανεστρεψεν και τας καθεδρας των
πωλουντων τας περιστερας, και ουκ ηφιεν ινα τις διενεγκηι σκευος δια του ιερου· και
εδι δασκε και ελεγεν αυτοις· Ου γεγραπται οτι ο οικος μου οικος προσευχης
κληθησεται πασιν τοις εθνεσιν; Ὑμεις δε πεποιη κατε αυτον σπηλαιον ληιστων.»
10.20.122 Ὁ δε Λουκας· «Και ως ηγγισεν, ιδων την πολιν εκλαυσεν επ' αυτην, λεγων
οτι· Ει εγνως εν τηι ημεραι ταυτηι και συ τα προς ειρηνην· νυν δε εκρυβη απο
οφθαλμων σου. Ὅτι ηξουσιν ημεραι επι σε και περικυκλωσουσιν και συνεξουσι σε
παντοθεν, και εδαφιουσι σε και τα τεκνα σου, και ουκ αφησουσι λιθον επι λιθον εν
σοι, ανθ' ων ουκ εγνως τον καιρον της επισκοπης σου. Και εισελθων εις το ιερον
ηρξατο εκβαλ λειν τους πωλουντας λεγων αυτοις· Γεγραπται· Και εσται ο οικος μου
οικος προσευχης, υμεις δε εποιησατε αυτον σπη λαιον ληιστων.» 10.21.123 Ἔτι δε και
τουτο παρατηρητεον, οτι τοις ειρημενοις παρα τοις τρισιν επι τηι εις Ἱεροσολυμα
ανοδωι του κυριου, καθ' ην ταυτα πεποιηκεν εν τωι ιερωι, τα παραπλησια ανεγραψεν
ο Ἰωαννης μετα πολλα γεγονεναι κατα ετεραν αυτου παρα <ταυτην> την επιδημιαν
τοις Ἱεροσολυμοις. 10.21.124 Ουτω δε κατανοητεον τα ειρημενα, και πρωτον γε τα
Ματθαιωι λεγομενα· «Και οτε ηγγισαν εις Ἱεροσολυμα και ηλθεν εις Βηθφαγη προς
το ορος των ελαιων, τοτε Ἰησους απεστειλεν δυο μαθητας, λεγων αυτοις· Πορευεσθε
εις την κωμην την κατεναντι υμων, και ευθεως ευρησετε ονον δεδε μενην και
πωλον μετ' αυτης· λυσαντες αγαγετε μοι. Και εαν τις υμιν ειπηι· Τι ποιειτε; ερειτε οτι·
Ὁ κυριος αυτων χρειαν εχει· ευθυς δε αποστελλει αυτους. Τουτο δε γεγονεν ινα πλη
ρωθηι το ρηθεν δια του προφητου λεγοντος· Ειπατε τηι θυγατρι Σιων· Ἰδου ο βασιλευς
σου ερχεται πραυς και επιβεβηκως επι ονον και πωλον υποζυγιου. Πορευθεντες δε οι
μαθηται και ποιησαντες καθως προσεταξεν αυτοις ο Ἰησους, ηγαγον την ονον και
τον πωλον και επεθηκαν επ' αυτων τα ιματια αυτων, και επεκαθισεν επανω αυτων.
Ὁ δε πλειστος οχλος εστρωσαν εαυτων τα ιματια εν τηι οδωι. * * * Οι δε οχλοι οι
προαγοντες αυτον και ακολουθουντες εκραξαν· Ὡσαννα τωι υιωι ∆αβιδ, ευλογημενος
ο ερχομενος εν ονοματι κυριου· Ὡσαννα εν τοις υψιστοις.» 10.21.125 Ἑξης δε
τουτων εστιν· «Και εισελθοντος αυτου εις Ἱεροσολυμα εσεισθη πασα η πολις»· ατινα
παρε θεμεθα εν τοις προ τουτων. 10.21.126 ∆ευτερα δε τα Μαρκου· «Και οτε
εγγιζουσιν εις Ἱεροσολυμα εις Βηθφαγη και Βηθανιαν προς το ορος των ελαιων,
αποστελλει δυο των μαθητων αυτου και λεγει αυτοις· Ὑπαγετε εις την κωμην την
κατεναντι υμων, και ευθυς εισπορευομενοι εις αυτην ευρησετε πωλον δεδεμενον,
εφ' ον ουδεις ουπω ανθρωπων εκαθισεν· λυσατε αυτον και φερετε. Και εαν τις υμιν
ειπηι· Τι ποιειτε τουτο; ειπατε οτι· Ὁ κυριος αυτου χρειαν εχει· και ευθυς αυτον
αποστελλει ωδε. Και απηλθον και ευρον πωλον δεδεμενον προς θυραν εξω επι του
αμφοδου, και λυουσιν αυτον. Και τινες των εκει εστωτων ελεγον αυτοις· Τι ποιειτε
λυοντες τον πωλον; Οι δε ειπαν αυτοις καθως ειπεν Ἰησους· και αφηκαν αυτους. Και
φερουσι τον πωλον προς τον Ἰησουν, και επιβαλλουσιν αυτωι τα ιματια αυτων·
αλλοι δε στιβαδας κοψαντες εκ των αγρων εστρωσαν εις την οδον. Και οι
προαγοντες και οι ακολου θουντες εκραζον· Ὡσαννα· ευλογημενος ο ερχομενος εν
ονο ματι κυριου· ευλογημενη η ερχομενη βασιλεια του πατρος ημων ∆αβιδ· ωσαννα
εν τοις υψιστοις. Και εισηλθεν εις Ἱερο σολυμα εις το ιερον· και περιβλεψαμενος
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντα οψε ηδη ουσης της ωρας εξηλθεν εις Βηθανιαν μετα των δωδεκα. Και τηι
επαυριον εξελθοντων αυτων απο Βηθανιας επεινασεν.» Ειτα μετα την της
ξηραινομενης συκης οικονομιαν «Ἔρχονται εις Ἱεροσολυμα. Και εισελθων εις το
ιερον ηρξατο εκβαλ λειν τους πωλουντας» και τα εξης. 10.21.127 * * τωι Λουκα
τουτον τον τροπον· «Και εγενετο ως ηγγισεν εις Βηθφαγη και Βηθανιαν προς το ορος
το καλου μενον ελαιων, απεστειλεν δυο των μαθητων λεγων· Ὑπαγετε εις την
κατεναντι κωμην, εν ηι εισπορευομενοι ευρησετε πωλον δεδεμενον, εφ' ον ουδεις
πωποτε ανθρωπων εκαθισεν. Λυσαντες αυτον αγαγετε. Και εαν τις υμας ερωται· ∆ια
τι λυετε; ουτως ερειτε οτι· Ὁ κυριος αυτου χρειαν εχει. Ἀπελ θοντες δε οι μαθηται
ευρον ως ειπεν αυτοις. Λυοντων δε αυτων τον πωλον ειπαν οι κυριοι αυτου προς
αυτους· Τι λυετε τον πωλον; Οι δε ειπαν οτι· Ὁ κυριος αυτου χρειαν εχει. Και ηγαγον
αυτον προς τον Ἰησουν, και επιρριψαντες αυτων τα ιματια επι τον πωλον
επεβιβασαν τον Ἰησουν· πορευομενου δε αυτου υπεστρωννυον τα ιματια αυτων εν
τηι οδωι. Ἐγγι ζοντος δε αυτου ηδη προς τηι καταβασει του ορους των ελαιων ηρξατο
απανταν το πληθος των μαθητων χαιροντες και αινουντες τον θεον φωνηι μεγαληι
περι πασων ων ειδον δυνα μεων, λεγοντες· Ευλογημενος ο βασιλευς εν ονοματι
κυριου· εν ουρανωι ειρηνη και δοξα εν υψιστοις. Και τινες των φαρι σαιων απο του
οχλου ειπαν προς αυτον· ∆ιδασκαλε, επιτι μησον τοις μαθηταις σου. Και αποκριθεις
ειπεν· Λεγω υμιν οτι εαν ουτοι σιωπησωσιν, οι λιθοι κεκραξονται. Και ως ηγγισεν,
ιδων την πολιν εκλαυσεν επ' αυτην» και τα εξης, απερ παρεθεμεθα. 10.22.128 Ὁ
μεντοι γε Ἰωαννης μετα πλειστα οσα του «Και ανεβη εις Ἱεροσολυμα ο Ἰησους, και
ευρεν εν τωι ιερωι τους πωλουντας τους βοας και προβατα» ετεραν διηγου μενος
ανοδον του κυριου εις Ἱεροσολυμα, ταυτα φησι μετα το προ εξ ημερων του πασχα εν
Βηθανιαι δειπνον, εν ωι η Μαρθα διηκονει και ο Λαζαρος ανεκειτο· «Τηι επαυριον
οχλος πολυς ο ελθων εις την εορτην, ακουσαντες οτι ερχεται Ἰησους εις
Ἱεροσολυμα, ελαβον τα βαΐα των φοινικων και εξηλθον εις απαντησιν αυτωι, και
εκραζον· Ὡσαννα· ευλογημενος εν ονο ματι κυριου ο βασιλευς του Ἰσραηλ. Ευρων δε
ο Ἰησους οναριον εκαθισεν επ' αυτο, καθως εστι γεγραμμενον· Μη φοβου, θυγατηρ
Σιων· ιδου ο βασιλευς σου ερχεται καθημενος επι πωλον ονου.» 10.22.129 Ταυτα δε
νομιζω, ει και επιπλειον της λεξεως παρε θεμην των ευαγγελιστων, αναγκαιως
πεποιηκεναι υπερ του καταστησαι την κατα το ρητον διαφωνιαν· των μεν τριων εν
μιαι τηι αυτηι εις Ἱεροσολυμα επιδημιαι του κυριου λεγοντων τα νομιζομενα παρα τοις
πολλοις τα αυτα ειναι και τωι Ἰωαννηι γεγραμμενα· του δε Ἰωαννου εν δυσιν υπο
πολλων πραξεων διισταμεναις μεταξυ δηλουμενων και εις διαφορους τοπους
επιδημιων του κυριου εις Ἱεροσολυμα ανοδοις απαγγελλοντος γεγονεναι τα
εκκειμενα. 10.22.130 Ἐγω μεν ουν υπολαμβανω αδυνατον ειναι τοις μηδεν περα της
ιστοριας εν τουτοις εκδεχομενοις παραστησαι την δοκουσαν διαφωνιαν συμφωνον
υπαρχειν. Ει δε τις οιεται μη υγιως ημας εξειληφεναι, συνετως αντιγραψατω τηι
τοιαυτηι ημων αποφασει. 10.23.131 Τα δε κινουντα ημας εις την περι του των
συμφωνιαν, αιτησαντες τον διδοντα παντι τωι αιτουντι και οξεως ζητειν
αγωνιζομενωι, κρουοντες τε υπερ του ανοιχθη ναι ημιν ταις της γνωσεως κλεισιν τα
κεκρυμμενα της γραφης, τον αυτον κατα την διδομενην ημιν δυναμιν εκθη σομεθα
τροπον. Και πρωτον γε ιδωμεν την του Ἰωαννου λεξιν αρχομενην απο του «Και
ανεβη εις Ἱεροσολυμα ο Ἰησους». Ἱεροσολυμα τοινυν εστιν, ως αυτος εν τωι κατα
Ματθαιον διδασκει ο κυριος, «του μεγαλου βασιλεως πολις», ουκ εν κοιλαδι η κατω
που κειμενη, αλλ' εν υψηλωι ορει ωικοδομημενη, και «Ὄρη κυκλωι αυτης», «ης η
μετοχη αυτης επι το αυτο»· και «Ἐκει ανεβησαν αι φυλαι κυριου, μαρτυριον τωι
Ἰσραηλ.» 10.23.132 Καλειται δε και η πολις αυτη Ἱερουσαλημ, εις ην ουδεις των επι
γης αναβαινει ουδε εισερχεται· και πασα γε η φυσικον εχουσα διαρμα ψυχη και
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οξυτητα νοητων διορατικην ταυτης της πολεως πολιτις υπαρχει. Και δυνατον εν
αμαρτιαι ειναι και τον Ἱεροσολυμιτην· δυνατον γαρ και τους ευφυεστατους
αμαρτανειν, ει μη επιστρεψαιεν μετα την αμαρτιαν ταχιον απολουντας την ευφυΐαν,
και μιαν των αλλο τριων της Ἰουδαιας πολεων ου μονον παροικησοντας αλλα και
εγγραφησομενους. 10.23.133 Ἀναβαινει <ουν> εις Ἱεροσολυμα Ἰησους μετα
τοβοηθησαι τοις εν Καναι της Γαλιλαιας και εξης εις την Καφαρναουμ
καταβεβηκεναι, ινα ποιησηι εν τοις Ἱεροσολυμοις τα γεγραμμενα. Ευρεν γουν εν τωι
ιερωι, οπερ και οικος του πατρος ειναι λεγεται του σωτηρος, τουτεστιν εν τηι εκκλη
σιαι η εν τηι επαγγελιαι του εκκλησιαστικου και υγιαινοντος λογου τινας τον οικον
του πατρος εμποριου ποιουντας οικον. 10.23.134 Και αει τινας ευρισκει ο Ἰησους εν
τωι ιερωι. Ποτε γαρ εν τηι ονομαζομενηι εκκλησιαι, ητις εστιν οικος «θεου ζωντος,
στυλος και εδραιωμα της αληθειας», ουκ εισιν τινες κερμα τισται καθημενοι,
δεομενοι πληγων εκ του υπο Ἰησου πεποιη μενου φραγελλιου εκ σχοινιων, και
χρηιζοντες κολλυβισται του εκχεισθαι αυτων τα κερματα ανατρεπεσθαι τε αυτων τας
τραπεζας; 10.23.135 Ποτε δε ουκ εισιν οι αποδιδομενοι εμπο ρικως ους εχρην τηρειν
επ' αροτρον βους, ινα βαλοντες επ' αυτο τας χειρας και μη στρεφομενοι εις τα οπισω
γενωνται τηι του θεου βασιλειαι ευθετοι; Ποτε δε ουκ εισιν οι προτι μωντες τον της
αδικιας μαμωναν των την υλην του κοσμει σθαι αυτοις παρεχοντων προβατων;
10.23.136 Ἀει δε πολλοι εισιν και οι του αδολου και ακεραιου εστερημενου τε πασης
πικρο τητος και χολης καταφρονουντες και ταλαιπωρου κερδους ενεκεν
προδιδοντες την των τροπικωτερον λεγομενων «περι στερων» επιμελειαν. 10.23.137
Ἐπαν ουν ευρηι ο σωτηρ εν τωι ιερωι, οικωι του πατρος, τους πωλουντας βοας και
προβατα και περιστερας, και τους κερματιστας καθημενους, εξελαυνει αυτους
χρησαμενος τωι εκ σχοινιων υπ' αυτου πεποιημενωι φραγελλιωι, αμα τοις εμπο ρικοις
προβατοις και βουσιν αυτων, και εκχει ως μη αξια του συνεχεσθαι τα κερματα,
δεικνυς αυτων το αχρηστον· ανατρεπει τε τας εν ταις ψυχαις των φιλαργυρων
τραπεζας, λεγων και τοις τας περιστερας πωλουσιν· «Ἄρατε ταυτα εντευθεν», ινα
μηκετι εν τωι ιερωι του θεου εμπορευωνται. 10.24.138 Οιμαι δε ετι και σημειον
πεποιηκεναι αυτον δια των ειρημενων βαθυτερον, ωστε συμβολον ημας νοειν
γεγονεναι ταυτα του μηκετι μελλειν την περι το ιερον εκεινο λατρειαν υπο των
ιερεων κατα τας αισθητας θυσιας επιτε λεισθαι, μηδε τον νομον τηρεισθαι καν ως
εβουλοντο οι σωμα τικοι Ἰουδαιοι, δυνασθαι ετι. 10.24.139 Ἅπαξ γαρ Ἰησου εκβαλλοντος τους βοας και τα προβατα και κελευοντος εκειθεν αιρεσθαι τας περιστερας,
ουκετι δη βοες και προβατα και περιστεραι επι πολυ θυεσθαι κατα <τα> Ἰουδαιων
εθη εμελλον. 10.24.140 Και ο<ρα> ει οιον τε εστι τα νομισματα των σωματικων
νομων και μη του θεου εχοντων τους χαρακτηρας τυπους τυγχανοντα εκκεχυσθαι,
επει η σεμνη ειναι δοκουσα κατα το αποκτεινον γραμμα νομοθεσια Ἰησου
εληλυθοτος και ταις κατα του λαου μαστιξιν χρησαμενου διαλυεσθαι και εκχεισθαι
εμελλεν, μεθισταμενης της επισκοπης επι τους απο των εθνων πιστευοντας εις θεον
δια Χριστου πιστευοντας, και αιρομενης απ' εκεινων της βασιλειας του θεου,
διδομενης τε εθνει ποιουντι τους καρπους αυτης. 10.24.141 ∆υναται δε και φυσει
ιερον ειναι η ευφυης εν λογωι ψυχη δια τον συμπεφυκοτα λογον ανωτερω
τυγχανουσα του σωματος, εις ην απο της Καφαρναουμ κατω που κειμενης
ταπεινοτερον αναβαινει ο Ἰησους, εν ηι ευρισκεται τα προ της απο Ἰησου παιδευσεως
γηινα και ανοητα και χαλεπα κινη ματα, και τα νομιζομενα <μεν> ουκ οντα δε καλα,
απερ τωι πεπλεγμενωι εξ αποδεικτικων <και> ελεγκτικων δογματων λογωι
απελαυνεται υπο του Ἰησου, ινα μηκετι ο του πατρος αυτου οικος εμποριου ηι, αλλα
απολαβηι την κατα τους ουρα νιους και πνευματικους νομους επιτελουμενην υπερ
σωτηριας αυτης τε και πλειονων θεραπειαν του θεου. 10.24.142 Συμβολον δε των
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν γηΐνων ο βους, γεωπονος γαρ· των δε ανοητων και κτηνωδων το προβατον,
επειδη το ζωιον ανδραποδωδες παρα πολλα των αλογων εστιν· των δε κουφων και
ευριπιστων λογισμων η περιστερα· των δε νομιζομενων καλων τα κερματα.
10.25.143 Ἐαν δε τις προσκοπτηι τηι τοιαυτηι αποδοσει δια το καθαρα ειναι τα
παραληφθεντα εις την γραφην ζωια, λεκτεον οτι απιθανος αν ην η γραφη κατα την
ενδεχομενην ιστοριαν γεγονεναι απαγγελλομενη· εν τωι ναωι γαρ του θεου ουχ οιον
τε ην απαγγελλεσθαι γεγονεναι ετερων παρα τα καθαρα ζυων αγελης εισοδον, και
εις εμποριαν αλλων παρα τα θυομενα. 10.25.144 ∆ιοπερ τωι υπο των εμπορων κατα
τους των Ἰουδαικων εορτων χρονους γινομενωι, επεισαγοντων τωι εξω τερωι
περιβολωι του ναου ταυτα τα ζωια, εχρησατο ο ευαγγε λιστης, ως οιμαι, και
γεγενημενωι συγχρησαμενος πραγματι. 10.25.145 Καιτοιγε ωι μελει της ακριβεστερας
εξετασεως επισκο πησει ει κατα το εν τωι βιωι τουτωι αξιωμα του Ἰησου ην,
νομιζομενου υιου ειναι τεκτονος, το τηλικουτο ποιησαι θαρρησαι ωστε εξελασαι
πληθος εμπορων, επι την εορτην ανεληλυθοτων τοσουτωι αποδιδοσθαι λαωι προβατα
τυθησομενα κατ' οικους πατριων αυτων, εν πλειονων μυριαδων αριθμωι
τυγχανοντα, και βους τοις πλουσιωτεροις και τηλικαυτα ευξαμενοις
παραθησομενους, περιστερας τε, αστινας πολλοι ως εν πανηγυρει ευωχηθησομενοι
ωνουντο αν· των τε τραπεζι των * * * μη υβρεως κατηγορησαι του Ἰησου εκχεομενα
ιδοντων τα χρηματα και ανατρεπομενας τας τραπεζας. 10.25.146 Τις δε τωι εκ
σχοινιων φραγελλιωι υπο του νομιζομενου παρ' αυτοις ευτελους τυπτομενος και
απελαυνομενος ουκ αν επιλαβομενος κατεβοησεν και εκ χειρος την δικην
εποιησατο, και ταυτα τοσουτο πληθος των συνυβριζεσθαι δοξαντων συνεργουν κατα
του Ἰησου εχων; 10.25.147 Ἐπινοησωμεν δε τον υιον του θεου λαμβανοντα σχοινια
και εαυτωι φραγελλιον επι τωι εξελασαι του ναου πλεκοντα ει μη εμφαινει προς τωι
αυθαδει και θρασυτερωι και το ατακτον. 10.25.148 Μια δε καταφυγη της προς ταυτα
απολογιας καταλειπεται τωι και την ιστοριαν σωσαι θελοντι, η θειοτερα του Ἰησου
δυναμις, οιου τε οντος, οτε εβουλετο, και θυμον εχθρων αναπτομενον σβεσαι και
μυριαδων θειαι χαριτι περιγε νεσθαι και λογισμους θορυβουντας διασκεδασαι·
«Κυριος γαρ διασκεδασει βουλας εθνων, αθετει δε λογισμους λαων· η δε βουλη του
κυριου εις τον αιωνα μενει», ωστε μηδενος των σφοδρα παραδοξως υπ' αυτου
γεγενημενων και προκαλεσα μενων δια της θειοτητος εις πιστιν τους τεθεωρηκοτας
ελατ τονα εμφαινειν ενεργηθεισαν δυναμιν την κατα τον τοπον ιστοριαν, ει γε και
αυτη γεγενηται. 10.25.149 Και μειζονα δ' αυτην εστιν αποφηνασθαι της γεγενημενης
περι του εν Καναι της Γαλιλαιας μεταβεβληκοτος υδατος εις οινον, τωι εκει μεν
αψυχον υλην ειναι την τετραμμενην, ενθαδε δε των τοσουτων μυριαδων
δεδουλωσθαι τα ηγεμονικα. 10.25.150 Παρατηρητεον μεντοι γε οτι εν μεν τωι γαμωι η
μητηρ του Ἰησου ειναι λεγεται, κεκλησθαι δε ο Ἰησους και οι μαθηται αυτου· εις δε
την Καφαρναουμ καταβεβηκεναι * * * * ουδεις πλην Ἰησου κατειλεκται. 10.25.151
Φαινονται δ' υστερον και οι μαθηται παροντες, ει γε εμνησθησαν οτι «Ὁ ζηλος του
οικου σου καταφαγεται με». Και ταχα εν εκαστωι των μαθητων ο Ἰησους αναβαινων
εις Ἱεροσολυμα ην, διοπερ ουκ ειρηται το «Ἀνεβη Ἰησους εις Ἱεροσολυμα και
οιμαθηται αυτου», ωσπερ «Κατεβη εις Καφαρναουμ αυτος και η μητηρ αυτου και οι
αδελφοι και οι μαθηται αυτου.» 10.26.152 Ἤδη δε τα συγγενη τωι τοπωι, εκβεβλη
σθαι απο του ιερου τους ποιουντας αυτον οικον εμποριου, παρα τοις λοιποις κειμενα
κατανοητεον. 10.26.153 Και πρωτον γε τα παρα τωι Ματθαιωι, ος φησιν εισελθοντος
του κυριου εις Ἱεροσολυμα σεσεισθαι πασαν την πολιν, λεγουσαν· «Τις εστιν ουτος;»
10.26.154 Προ δε τουτων διηγειται τα περι την ονον και τον πωλον, ληφθεντα
προσταξει του κυριου, υπο δυο μαθητων αποσταλεντων υπ' αυτου απο Βηθφαγη εις
την κατεναντι αυτης κωμην ευρημενα, οπου και λυεται υπο των δυο μαθητων η
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προτερον δεδεμενη ονος κελευσθεντων, εαν τις αυτοις ειπηι τι, αποκρινασθαι ως αρα
«Ὁ κυριος αυτων χρειαν εχει· και ευθυς αυτους αποστελλει». 10.26.155 Ἀπαγ γελλει
δε πληρουσθαι προφητειαν δια τουτων γεγενημενων την φασκουσαν· «Ἰδου ο
βασιλευς ερχεται πραυς και επιβε βηκως επι ονον και πωλον υιον υποζυγιου»,
ηντινα παρα τωι Ζαχαριαι ευρομεν. 10.26.156 Ὡς δε πορευθεντες οι μαθηται και
ποιησαντες ως προσεταξεν αυτοις ο Ἰησους «ηγαγον την ονον και τον πωλον,
επεθηκαν, φησιν, επ' αυτων τα ιματια εαυτων και επεκαθισεν επανω αυτων» ο
κυριος, δηλον δ' οτι και της ονου και του πωλου, οτε και «ο πλειστος οχλος
εστρωσαν τα ιματια εν τηι οδωι, αλλοι δε εκοπτον κλαδους απο των δενδρων και
εστρωσαν εν τηι οδωι», των προαγοντων και ακολουθουντων οχλων κεκραγοτων·
«Ὡσαννα τωι υιωι ∆αβιδ, ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι κυριου, ωσαννα εν
τοις υψιστοις.» 10.26.157 Πλην ως δια ταυτα «εισελθοντος αυτου εις Ἱεροσολυμα
εσεισθη πασα <η> πολις λεγουσα· Τις εστιν ουτος;» Οι οχλοι, δηλονοτι οι προαγοντες
και ακολου θουντες, απεκριναντο τοις ερωτωσιν, τις ειη, το «Ουτος εστιν ο
προφητης Ἰησους, ο απο Ναζαρετ της Γαλιλαιας. 10.26.158 Και εισηλθεν Ἰησους εις
το ιερον, και εξεβαλεν παντας τους πωλουντας και αγοραζοντας εν τωι ιερωι και τας
τραπεζας των κολλυβιστων κατεστρεψεν και τας καθεδρας των πωλουντων τας
περιστερας. Και λεγει αυτοις· Γεγραπται· Ὁ οικος μου οικος προσευχης κληθησεται·
υμεις δε αυτον ποιειτε σπηλαιον ληιστων.» 10.26.159 Πευσομεθα δη των περα της
ιστοριας μηδεν οιομενων προκεισθαι γραφοντι τωι Ματθαιωι το ευαγγελιον, τι ην το
επειγον πεμφθηναι των μαθητων δυο εις την κατεναντι της Βηθφαγης κωμην υπερ
του ευροντας αυτους δεδεμενην ονον και πωλον μετ' αυτης λυσαι και αγαγειν αυτωι;
10.26.160 Τι δε αξιον αναγραφης ην γενομενον τωι επικαθεσθεντι ονωι και πωλωι και
εισεληλυθοτι εις την πολιν; Τι δε μετα <τα> περι του Χριστου προφητευων ο
Ζαχαριας φησι· «Χαιρε σφοδρα, θυγατερ Σιων· κηρυσσε, θυγατερ Ἱερουσαλημ· ιδου ο
βασιλευς σου ερχεται σοι δικαιος και συζων, αυτος πραυς και επιβε βηκως επι
υποζυγιον και πωλον νεον»; 10.26.161 Ει γαρ η προφητεια αυτη το παρα τοις
ευαγγελισταις δηλουμενον σωματικον μονον προλεγει, την ακολουθιαν της
προφητειας σωιζετωσαν ημιν οι επι του γραμματος ισταμενοι ουτως εχουσαν· «Και
εξολοθρευσει αρματα εξ Ἐφραιμ και ιππον εξ Ἱερουσαλημ, και εξολοθρευθησεται
τοξον πολε μικον, και πληθος και ειρηνη εξ εθνων, και καταρξει υδατων εως
θαλασσης, και ποταμων διεκβολας γης» και τα εξης. 10.26.162 Ἰστεον μεντοι γε οτι
ουχ ως κειται παρα τωι προφητηι η λεξις εξεθετο αυτην ο Ματθαιος. Ἀντι γαρ του
«Χαιρε σφοδρα, θυγατερ Σιων· κηρυσσε, θυγατερ Ἱερουσαλημ» πεποιηκεν· «Ειπατε
τηι θυγατρι Σιων», επιτεμνομενος το προφητικον· παρεσιωπησεν δε και το «δικαιος
και συζων αυτος», και ειπων ως κειται το «πραυς και επιβεβηκως» αντι του «επι
υποζυγιον και πωλον νεον» ανεγραψεν· «επι ονον και πωλον υιον υποζυγιου».
10.27.163 Και Ἰουδαιοι δε συνεξεταζοντες τον της προφητειας ειρμον τοις περι
Ἰησου αναγεγραμμενοις, ουκ ευκαταφρονητως ημας θλιβουσιν απαιτουντες πως ο
Ἰησους εξωλοθρευσεν αρματα εξ Ἐφραιμ και ιππον εξ Ἱερουσαλημ, και
εξωλοθρευσεν τοξον πολεμικον και τα εξης πεποιηκεν. Και ταυτα μεν περι της
προφητειας. 10.27.164 Ἐαν δε το μηκος της οδου αιτιασωνται, μηδεν αξιον της του
υιου του θεου οικονομιας ευρισκοντες εις τον περι της ονου και πωλου λογον,
πρωτον μεν οι πεντεκαιδεκα σταδιοις βραχει διαστηματι ουσιν προσχρωμενοι ου
πανυ τι απολογιαν ευλογον κομιουσιν της οδου· δευτερον δε πως δυο κτηνων εις
την ουτω βραχειαν δειται οδον λεγετωσαν ημιν· «Ἐπεκα θισεν, γαρ φησιν, επανω
αυτων.» 10.27.165 Ἔτι δε και το «Ἐαν τις υμιν ειπηι, ερειτε οτι ο κυριος αυτων χρειαν
εχει· ευθυς δε αποστελλει αυτους» ουκ οιμαι αξιον ειναι του μεγεθους της του υιου
του θεου θειοτητος, ωστε ειπειν την τηλικαυτην φυσιν χρειαν ομολογειν εχειν ονου
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απο δεσμων λυομενης, και πωλου συν αυτηι ερχομενου· δει γαρ μεγα ειναι παν, ου
χρειαν εχει ο υιος του θεου, και αξιον της χρηστοτητος αυτου. 10.27.166 Προς δε
τουτοις ο στρωννυων αυτου τα ιματια πλει στος οχλος εν τηι οδωι, ανεχομενου
τουτων του Ἰησου και μη επιτιμωντος, ως δηλον εκ των παρ' αλλοις κειμενων·
«Ἐαν ουτοι σιωπησωσιν, οι λιθοι κραξουσιν» ουκ οιδα ει μη βλακειαν τινα
εμφαινουσιν του επι τοις τοιουτοις, ει μηδεν αλλο απ' αυτων δηλουται,
ευφραινομενου. <Το> δε και κοπτομενους κλαδους απο των δενδρων στρωννυσθαι
εν τηι οδωι ονων διερχομενων εμποδιον μαλλον δοξαι αν ειναι του οχλουμενου ηπερ
λελογισμενη αποδοχη. 10.27.167 Ὅσα δε επηπορησαμεν <περι> των εκ του ιερου υπ'
αυτου εκβαλλομενων, ταυτα και ετι μειζονα ενθαδε λεκτεον. 10.27.168 Ἐν μεν γαρ
τωι κατα Ἰωαννην εκβαλλει τους αγοραζοντας· ο δε Ματθαιος φησιν οτι «Ἐξεβαλεν
παντας τους πωλουντας και αγοραζοντας εν τωι ιερωι»· πολλωι δε ως εικος αριθμος
των αγοραζοντων πλειων ην παρα τους πωλουν τας. 10.27.169 Και επιστησωμεν ει
μη το παντας εκβαλλεσθαι τους πωλουντας και αγοραζοντας εν τωι ιερωι παρα το
αξιωμα του νομιζομενου υιου τεκτονος ειναι ετυγχανεν, ει μη αρα, ως κακει
ελεγομεν, θειοτεραι δυναμει τους παντας υπετασσεν, χαλεπωτερα οσον επι τοις
λοιποις ευαγγελισταις παρα τον Ἰωαννην ακουσαντας. 10.27.170 Ὁ μεν γαρ Ἰωαννης
φησιν αυτοις ειρησθαι υπο του Ἰησου· «Μη ποιειτε τον οικον του πατρος μου οικον
εμπο ριου»· τοις δε λοιποις «σπηλαιον ληιστων» ελεγχονται πεποιηκοτες τον οικον
της προσευχης, ου χωρουντος του οικου του πατρος ωστε γενεσθαι σπηλαιον
ληιστων, αλλα μεχρι τοσουτου υπο των αμαρτανοντων φυρομενου ως οικον εμπο
ριου αυτον γενεσθαι. 10.27.171 Μονον δε της προσευχης οικος, ου παντως οικος του
πατρος ων, αμεληθεις και ληιστας παρα δεξεται, ου γινομενος αυτων οικος, αλλα
σπηλαιον, πραγμα ουχ υπο αρχιτεκτονικης και λογικης εντρεχειας γεγενημενον.
10.28.172 Το μεν ουν ιδειν ηι εχει ταυτα νου αληθους του δοθεντος τοις λεγουσιν·
«Ἡμεις δε νουν Χριστου εχομεν, ινα ιδωμεν τα υπο του θεου χαρισθεντα ημιν»
μειζον η καθ' ημας ειναι πειθομεθα. 10.28.173 Ουδε γαρ αθολωτον ημων εστιν το
ηγεμονικον, ουδε οφθαλμοι οποιους δει ειναι τους της καλης νυμφης Χριστου
οφθαλμους, περι ων φησιν ο νυμφιος· «Ὀφθαλμοι σου περιστεραι», ταχα
αινισσομενος την των πνευματικων κατανοητικην δυναμιν, δια το και το πνευμα το
αγιον ως περιστεραν εληλυθεναι επι τον κυριον <Ἰησουν> και τον εν εκαστωι κυριον·
αλλ' ομως και ουτως εχοντες ουκ αποκνησομεν, ψηλαφωντες τους ειρημε νους της
ζωης λογους, πειραθηναι λαβεσθαι αυτων της απορ ρεουσης εις τον μετα πιστεως
αψαμενον δυναμεως. 10.28.174 Ἰησους τοινυν εστιν ο του θεου λογος, οστις εισ
ερχεται εις την Ἱεροσολυμα καλουμενην ψυχην, οχουμενος τηι υπο των μαθητων
λελυμενηι απο των δεσμων ονωι, λεγω δε τοις αφελεσι της παλαιας διαθηκης
γραμμασι, σαφηνιζομενοις υπο των λυοντων αυτα μαθητων δυο, του τ' επι την
θεραπειαν της ψυχης αναγοντος τα γεγραμμενα και επ' αυτην αυτα αλληγορουντος,
και του τα μελλοντα αγαθα και αληθινα δια των εν τηι σκιαι κειμενων παρισταντος.
10.28.175 Ὀχειται δε και τωι νεωι πωλωι, τηι καινηι διαθηκηι· εν αμφοτεραις γαρ εστιν
ευρειν τον καθαιροντα ημας της αληθειας λογον και απελαυ νοντα τους πωλουντας
και αγοραζοντας εν ημιν παντας λογισμους. 10.28.176 Μονος δε εις την Ἱεροσολυμα
ψυχην ουκ ερχεται, αλλ' ουδε μετα ολιγων τινων· πολλα γαρ τα προαγοντα τον
τελειουντα ημας λογον θεου δει εν ημιν γενεσθαι, και ετερα πλειστα οσα τα επομενα
αυτωι· παντα μεντοι γε αυτον υμνουντα και δοξαζοντα, και τον ιδιον κοσμον και
περιβολην αυτωι υποτιθεντα, ινα αυτου τα οχηματα μη απτηται γης, εχοντα τον
ουρανοθεν καταβεβηκοτα επαναπαυομενον αυτοις. 10.28.177 Ἵνα δε ετι μαλλον
ανωτερω της γης τυγχανωσιν οι οχουντες αυτον παλαιοι και καινοι λογοι των
γραφων, εκκοπ τεσθαι κλαδους δει απο των δενδρων, ινα βαινωσιν επι των ευλογως
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκκειμενων. ∆υνανται δε οι προαγοντες και ακολου θουντες αυτωι οχλοι δηλουν και
τας αγγελικας συνεργειας, τινας μεν ευτρεπιζουσας αυτωι την οδον εν ταις ψυχαις
ημων, δι' ων αυτοι κεκοσμηνται, τινων δε επακολουθουντων τηι αυτου εν ημιν
παρουσιαι, περι ης πολλακις ειρηκοτες νυν εις τουτο μαρτυριων ου χρηιζομεν.
10.29.178 Και ταχα ουκ αλογως ονωι εικασα τας περιστασας φωνας τον αγοντα αυτας
εις την ψυχην λογον· αχθοφορον γαρ το ζωιον, πολυ δε το αχθος και φορτιον βαρυ
δηλουνται απο της λεξεως, και μαλιστα της παλαιοτερας, ως δηλον τωι εφισταντι
τοις υπο Ἰουδαιων γινομενοις. 10.29.179 Ουχ ουτω δε ο πωλος αχθοφορον ως η
ονος. Ει γαρ και βαρυ παν το του γραμματος φορτιον εστιν το ανωφορον και
κουφοτατον του πνευματος χωρειν μη δυναμενοις, αλλα γε ελαττον εχει βαρος το
καινον γραμμα παρα το πρεσβυτερον. 10.29.180 Οιδα δε τινας την μεν δεδεμενην
ονον εξειληφοτας τους εκ περιτομης πιστευοντας, πολλων δεσμων υπο των γνησιως
τωι λογωι πνευματικως μεμαθητευμενων απολυο μενους, τον δε πωλον τους απο των
εθνων, ανετους πριν παρα δεξωνται τον Ἰησου λογον και εξω παντος επικειμενου
ζυγου κατα το αφηνιαστικον και φιληδονον γεγενημενους. 10.29.181 Ει και μη
ειρηκασιν δε ουτοι τους προαγοντας και ακολουθουντας οχλους, ουκ απιθανον εστιν
εφαρμοσαι τους μεν προαγοντας Μωσει και τοις προφηταις, τους δε επακολου
θουντας τοις ιεροις αποστολοις, οιτινες απαντες εισερχονται εις ποιαν Ἱεροσολυμα,
οσον κατα τουτον τον λογον ζητητεον, εχοντα πωλουντας και αγοραζοντας πολλους
εξελαυνομενους υπο του υιου του θεου. 10.29.182 Και ταχα «η ανω Ἱερουσαλημ», εις
ην αναβησεται ο κυριος, ηνιοχων τους εκ περιτομης και εθνων πιστευοντας,
προαγοντων αυτον και ακολουθουντων ητοι προφητων και αποστολων, η των
διακονουντων αυτωι αγγελων–δυνανται γαρ και ουτοι δηλουσθαι απο των
προαγοντων και ακολου θουντων αυτωι–λεγεται νυν, η ειχεν προ της ανοδου αυτου
τα λεγομενα «πνευματικα της πονηριας εν τοις επουρα νιοις», η τους Χαναναιους
και Χετταιους και Ἀμορραιους και τους λοιπους πολεμιους του λαου, και απαξαπλως
τους αλλοτριους, κακει πως δυναμενης της προφητειας πεπληρωσ θαι, λεγουσης· «Ἡ
γη υμων ερημος, αι πολεις υμων πυρι καυστοι, την χωραν υμων ενωπιον υμων
αλλοτριοι κατεσ θιουσιν αυτην.» 10.29.183 Ουτοι γαρ εισιν οι τον ουρανιον του
πατρος οικον, την αγιαν Ἱερουσαλημ, τον οικον της προσ ευχης μολυνοντες και
σπηλαιον ληιστων ποιησαντες, ουκ αλλων η εαυτων, αργυριον εχοντες αδοκιμον και
διδοντες οβολους και κολλυβα τοις προσιουσιν, ευτελη και ευκαταφρο νητα
νομισματα. 10.29.184 Ουτοι εισιν οι λαμβανοντες απο των ψυχων εν τωι παλαιειν
αυταις τα τιμιωτερα, και συλωσιν τα κρειττονα, ινα δωσιν τα μηδενος αξια.
10.30.185 Πλην πορευθεντες οι μαθηται ευρισκουσιν την δεδεμενην ονον και
λυουσιν, δια το επικειμενον καλυμμα τωι νομωι Ἰησουν ουκ εχουσαν. 10.30.186 Και ο
πωλος δε μετ' αυτης ευρισκεται, επει αμφοτερα προ Ἰησου ην απολωλοτα, λεγω δε
οι εκ περιτομης και οι απο των εθνων υστερον πιστευσαντες. 10.30.187 Πως δε ουτοι
ευθυς παλιν αποστελλονται μετα το επικαθεσθεντα τον Ἰησουν εις τα Ἱεροσολυμα
αναβεβηκεναι ουκ ακινδυνον ειπειν, μυστικον γαρ εχομενον της των αγιων εις
αγγελους μεταβολης, αποσταλησομενους κατα τον μετα τουτον αιωνα,
παραπλησιως τοις εις διακονιαν αποστελλο μενοις λειτουργικοις πνευμασιν δια
τους κατα γε ταυτα μελλοντας κληρονομειν ζωην αιωνιον. 10.30.188 Ει δε η ονος
και ο πωλος τα παλαια και τα καινα ειη γραμματα, οις ο λογος οχειται του θεου, ου
πανυ τι χαλεπον εσται παραστησαι, πως αποστελλονται του λογου εν αυτοις
φανεντος ου μενουσιν <δε> μετα το εισελθειν εις Ἱεροσολυμα τον λογον εν τοις
αποβεβληκοσιν παντας τους πωλουντας και αγοραζοντας λογισμους. 10.30.189 Ἐγω
δε οιμαι μη ματην κωμην τε ειναι τον τοπον τουτον, οπου ην η δεδεμενη ονος και ο
πωλος, και τουτο ανωνυμον· κωμη γαρ ως προς τον εν ουρανωι παντα κοσμον η
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πασα εστιν γη, οπου εστιν η δεδεμενη ονος και ο πωλος, και η κωμη αυταρκως χωρις
προσθηκης ετερου ονοματος καλου μενη. 10.30.190 Ἀπο Βηθφαγη δε ο Ματθαιος
φησιν αποστελλεσ θαι τους παραληψομενους την ονον και τον πωλον, ητις τοπος ην
ιερατικος «οικος σιαγονων» ερμηνευομενος. 10.30.191 Και ταυτα μεν κατα δυναμιν
εις τα παρα τωι Ματθαιωι λεκτεον, του ολοκληρου και παρα ταυτα ακριβεστερου
λογου ευκαιροτερον, οταν εις το κατα Ματθαιον ημιν λεγειν δοθηι, λεχθησομενου.
10.30.192 Ὁ δε Μαρκος και ο Λουκας πωλον δεδεμενον, εφ' ον ουδεις πω ανθρωπων
εκαθισεν, ευρησθαι φασι κατα την προσ ταξιν του κυριου υπο των δυο μαθητων,
οντινα λυσαντες ηγαγον προς τον κυριον. 10.30.193 Προστιθησιν δε ο Μαρκος οτι
«ευρον τον πωλον δεδεμενον προς θυραν εξω επι του αμφο δου»· τις δε εξω; Οι απο
των εθνων, οι ησαν ξενοι των δια θηκων και αλλοτριοι της επαγγελιας του θεου, επι
του αμφο δου και ουχι υπο στεγην η οικιαν αναπαυομενοι, δεδεμενοι ταις ιδιαις
αμαρτιαις και λυομενοι υπο της προειρημενης διπλης επιστημης των Ἰησου
γνωριμων. 10.30.194 Οι δε δεσμοι του δεδεμενου πωλου, και αι αμαρτιαι παρα τον
υγιη γεγενη μεναι λογον ελεγχομεναι υπ' αυτου θυρας τυγχανοντος ζωης προς
εκεινην–λεγω δη την θυραν–ησαν ουκ ενδον, αλλ' εξω· ταχα γαρ ενδον της θυρας
δεσμος γενεσθαι της κακιας ου δυναται. 10.30.195 Ἑστηκασιν δε τινες παρα τωι
δεδεμενωι πωλωι, ως ο Μαρκος φησιν, οιμαι οτι οι δησαντες αυτον· ως <δε> Λουκας
αναγραφει, «Ειπαν οι κυριοι του πωλου προς τους μαθητας· Τι λυετε τον πωλον;»
Κυριοι γαρ οι υποτα ξαντες και δησαντες τον ημαρτηκοτα παρανομοι, οιτινες ου
δυνανται αντιβλεψαι τωι αληθως κυριωι αφελκοντι του δεσμου αυτων τον πωλον.
10.30.196 Ὅτι ουν φασιν οι μαθηται· «Ὁ κυριος αυτου χρειαν εχει» μηδεν
δυνηθεντων των πονηρων κυριων αποκρινασθαι, αγουσι προς τον Ἰησουν τον
πωλον γυμνον, επιρριπτουσι τον ιδιον κοσμον, ινα τοις επιβληθεισι των μαθητων
ιματιοις επικαθεσθεις ο κυριος αναπαυσηται. 10.31.197 Τα δε λοιπα εκ των
ειρημενων παρα τωι Ματθαιωι ου πανυ τι εσται ασαφη, τινα τροπον «ερχονται εις
Ἱεροσολυμα, και εισελθων εις το ιερον ηρξατο εκβαλλειν τους πωλουντας και
αγοραζοντας εν τωι ιερωι» η· «Ὡς ηγγισεν, ιδων την πολιν εκλαυσεν επ' αυτην. Και
εισελθων εις το ιερον ηρξατο εκβαλλειν τους πωλουντας.» 10.31.198 Ἐν οις μεν γαρ
των εχοντων το ιερον εν αυτοις εκβαλλει παντας τους πωλουντας και αγοραζοντας
εν τωι ιερωι· εν ετεροις δε μη σφοδρα πειθομενοις τωι λογωι του θεου μονον την αρχην
ποιειται του εκβαλλειν τους πωλουντας και αγοραζοντας. Τριτοι δε εισιν παρα
τουτους, εν οις ηρξατο εκβαλλειν μονους τους πωλουντας, ουχι δε και τους
αγοραζοντας. 10.31.199 Οι δε παρα τωι Ἰωαννηι παντες αμα τοις προβατοις και τοις
βουσιν τωι πλακεντι εκ σχοινιων φραγελλιωι εκβαλλονται. Ἐπιστησον δε επιμελως ει
δυνατον ως τας γε εναλλαγας των γεγραμμενων και τας διαφωνιας διαλυεσθαι παρα
τον της αναγωγης τροπον, εκαστου των ευαγγελιστων διαγραφοντος διαφορους του
λογου ενεργειας εν διαφοροις ηθεσι ψυχων ου τα αυτα αλλα τινα παραπλησια
επιτελουσας. 10.31.200 Και η δοκουσα δε διακοπη των εις Ἱεροσολυμα ανοδων του
Ἰησου παρα τωι το εν χερσιν ευαγγελιον αναγραψαντι ετερως παρα τους τρεις, ως
εξεθεμεθα τας λεξεις αυτων ουτω μονως σωιζεσθαι δυναται. Τοις παραπλησιοις
πραγμασιν επιπεσοντος του Ἰωαννου αντι των κοπτομενων απο των δενδρων
κλαδων, η στιβαδων εκ των αγρων και στρωννυμενων εν τηι οδωι βαΐα των φοι
νικων ειληφεναι λεγοντος τον πολυν εξεληλυθεναι εις την εορτην οχλον, και
εξεληλυθεναι εις απαντησιν αυτωι κεκρα γοτα· «Ευλογημενος ο ερχομενος εν
ονοματι κυριου, και ο βασιλευς του Ἰσραηλ.» 10.31.201 Πλην ουτος υπ' αυτου φησι
του Ἰησου ευρισκεσθαι το οναριον, εφ' ο καθεζεται ο Χριστος, πλεον τι περι του
τροπικωτερον δηλουμενου ονα ριου παριστας μειζονα ευεργεσιαν χωρησαντος την
«ουκ απο ανθρωπων ουδε δι' ανθρωπων, αλλα δια Ἰησου Χριστου». 10.31.202 Ουδε
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰωαννης δε αυτολεξει το προφητικον εξεθετο, αλλ' αντ' αυτου το «Μη φοβου,
θυγατερ Σιων· ιδου ο βασιλευς σου ερχεται καθημενος»· αντι του· «επιβεβηκως» «επι
πωλον ονου» <αντι του> «επι υποζυγιον και πωλον νεον». Το δε «Μη φοβου, η
θυγατηρ Σιων» ουδ' ολως ειρηται. 10.32.203 Πλην ιδωμεν υπο παντων εκτεθεντος
του προφητικου λογου, ει μη χαιρειν σφοδρα θυγατερα Σιων αναγκαιον, την δε
κρειττονα ταυτης θυγατερα Ἱερουσαλημ ου μονον χαιρειν σφοδρα αλλα και
κηρυσσειν δει, του βασιλεως αυτης ερχομενου του δικαιου και συζοντος και πραου,
δια του επιβεβηκεναι τωι υποζυγιωι και τωι νεωι πωλωι. 10.32.204 Πας γουν ο
δεξαμενος αυτον ουκετι φοβηθησεται τους των ετερο δοξων ωπλισμενους τοις
πιθανοις λογοις, αρματα Ἐφραιμ λεγομενα υπο του κυριου εξολοθρευομενα, ουδε
τον ψευδη ιππον εις σωτηριαν, θηλυμανη επιθυμιαν τοις αισθητοις ωικειωμενην, και
πολλους των εν Ἱερουσαλημ οικειν θελοντων και τωι υγιει λογωι προσεχειν
βλαπτοντα. 10.32.205 Ἔστι δε χαι ρειν αξιον επι τωι εξολοθρευεσθαι υπο του
οχουμενου τωι υπο ζυγιωι και τωι νεωι πωλωι παν «τοξον πολεμικον», ουκετι των
πεπυρωμενων βελων του εχθρου κατισχυοντων του παρα δεξαμενου τον Ἰησουν εις
το εαυτου ιερον. 10.32.206 Ἔσται δε και «πληθος» μετα «ειρηνης» απο των εθνων εν
τηι <εις> Ἱερουσαλημ του σωτηρος επιδημιαι, αρχοντος των υδατων, ινα συντριψηι
τας κεφαλας των δρακοντων επι του υδατος, και πατησωμεν τα κυματα της
θαλασσης, φθανοντες εως των διεκβολων παντων των επι γης ποταμων. 10.32.207
Ὁ μεντοι γε Μαρκος περι της ονου γραφων ειρησθαι υπο του κυριου· «Ἐφ' ον ουδεις
ουπω ανθρωπων εκαθισεν» δοκει μοι αινιττεσθαι το μηδεπω ποτε λογωι
υποτεταχεναι εαυτους προ της Ἰησου εν αυτοις επιδημιας τους υστερον
πεπιστευκοτας. 10.32.208 Ταχα γαρ ανθρωπων μεν ουδεις πω καθισας επι τον πωλον
ην, θηριων δε η των αλλοτριων του λογου δυναμεων τινες επεκαθισαν, επει ο
πλουτος των αντικει μενων δυναμεων και παρα τωι προφητηι Ἡσαΐαι επι ονων
φερεσθαι και καμηλων λεγεται δια τουτων· «Ἐν τηι θλιψει και τηι στενοχωριαι λεων
και σκυμνος, εκειθεν και εκγο<να> ασπιδων πετομενων, οι εφερον επι ονων και
καμηλων τον πλουτον αυτων.» 10.32.209 Πευστεον δε παλιν των ψιληι τηι λεξει
προσεχοντων ει μη κατ' αυτους ματαιως αν δοξαι γεγραφθαι το «Ἐφ' ον ουδεις
ουπω ανθρωπων εκαθισεν». Τις γαρ παρα τον ανθρωπον καθεζεται επι πωλον; Και
ταυτα μεν τα ημετερα. 10.33.210 Ἴδωμεν δε και τα Ἡρακλεωνος, ος φησι την <εις>
Ἱεροσολυμα ανοδον σημαινειν την απο των υλικων εις τον ψυχικον τοπον,
τυγχανοντα εικονα της Ἱερου σαλημ, αναβασιν του κυριου. 10.33.211 Το δε «Ευρεν
εν τωι ιερωι» και ουχι «προναωι», οιεται ειρησθαι υπερ του μη την κλησιν μονην
νοηθηναι την χωρις πνευματος βοηθεισθαι υπο του κυριου· ηγειται γαρ τα μεν αγια
των αγιων ειναι το ιερον, εις α μονος ο αρχιερευς εισηιει, ενθα οιομαι αυτον λεγειν
τους πνευματικους χωρειν· τα δε του προναου, οπου και οι λευιται, συμβολον ειναι
των εξω του πληρωματος ψυχικων ευρισκομενων εν σωτηριαι. 10.33.212 Προς
τουτοις τους ευρισκομενους εν τωι ιερωι πωλουν τας βοας και προβατα και
περιστερας και τους καθημενους κερματιστας εξεδεξατο λεγεσθαι αντι των μηδεν
χαριτι διδοντων, αλλ' εμποριαν και κερδος την των ξενων εις το ιερον εισοδον
νομιζοντων, του ιδιου κερδους και φιλαργυριας ενεκεν τας εις την λατρειαν του
θεου θυσιας χορηγουντων. 10.33.213 Και το φραγελλιον δε πεποιησθαι εκ σχοινιων
υπο του Ἰησου, ουχι παρ' αλλου λαβοντος ιδιοτροπως απαγγελ λει, λεγων το
φραγελλιον εικονα τυγχανειν της δυναμεως και ενεργειας του αγιου πνευματος
εκφυσωντος τους χειρονας, και φησι το φραγελλιον και το λινον και την σινδονα,
και οσα τοιαυτα, εικονα της δυναμεως και της ενεργειας ειναι του αγιου πνευματος.
10.33.214 Ἔπειτα εαυτωι προσειληφεν το μη γεγραμμενον, ως αρα εις ξυλον εδεδετο
το φραγελλιον· οπερ ξυλον τυπον εκλαβων ειναι του σταυρου φησι τουτωι τωι ξυλωι
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανηλωσθαι και ηφανισθαι τους κυβευτας εμπορους και πασαν την κακιαν. 10.33.215
Και ουκ οιδ' οπως φλυαρων φησιν εκ δυο τουτων πραγματων φραγελλιον
κατασκευαζεσθαι, ζητων το υπο του Ἰησου γενομενον· Ου γαρ εκ δερματος, φησι,
νεκρου εποιησεν αυτο, ινα την εκκλησιαν κατασκευασηι ουκετι ληιστων και εμπορων
σπηλαιον, αλλα οικον του πατρος αυτου. 10.33.216 Λεκτεον δε το αναγκαιοτατον
περι της θεοτητος και εκ των ρητων τουτων προς αυτον. Ει γαρ το εν Ἱεροσολυμοις
ιερον οικον του ιδιου πατρος φησιν ειναι ο Ἰησους, τουτο δε το ιερον εις δοξαν του
κτισαντος τον ουρανον και την γην γεγονεν, πως ουκ αντικρυς διδασκομεθα μη
ετερου τινος νομιζειν υιον ειναι παρα τον ποιητην ουρανου και γης τον υιον του
θεου; 10.34.217 Εις τουτον ουν τον οικον του πατρος Ἰησου, ως οικον τυγχανοντα
της προσευχης, και οι του Χριστου αποστολοι–ως εν ταις Πραξεσιν αυτων ευρομεν–
υπο του αγγελου κελευονται πορευθεντες στηναι και λαλειν «τωι λαωι παντα τα
ρηματα της ζωης ταυτης». 10.34.218 Ἀλλα και δια της ωραιας πυλης εκεισε
προσευξασθαι ως εις οικον προσ ευχης προσερχονται, ουκ αν τουτο ποιησαντες, ει μη
τον αυτον ᾔδεσαν θεον τωι υπο των εκθειαζοντων τον ναον εκεινον
προσκυνουμενωι. 10.34.219 ∆ιοπερ και λεγουσιν οι πειθαρχουντες θεωι μαλλον η
ανθρωποις Πετρος και οι αποστολοι· «Ὁ θεος των πατερων ημων ηγειρεν Ἰησουν, ον
υμεις διεχειρισασθε κρεμασαντες επι ξυλου.» Ου γαρ υπ' αλλου ισασιν εκ νεκρων
εγηγερμενον Ἰησουν θεου η του των πατερων, ον και ο Χρισ τος δοξαζων θεον του
Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ φησινειναι, ουκ οντων νεκρων αλλα ζωντων.
10.34.220 Πως δε και οι μαθηται, ει μη του αυτου θεου θεωι του Χριστου ο οικος ην,
εμεμνηντο αν του εν εξηκοστωι ογδοωι ειρημενου ψαλμωι· «Ὁ ζηλος του οικου σου
κατεφαγε με;» –ουτω γαρ κειται εν τωι προφητηι και ουχι «Καταφαγεται με»–.
10.34.221 Ζηλοι δε μαλιστα ο Χριστος τον εν εκαστωι ημων οικον του θεου, μη
βουλομενος αυτον ειναι οικον εμποριου, μηδε τον οικον της προσευχης ληιστων
σπηλαιον, ατε θεου ζηλωτου υιος ων– εαν ευγνωμονεστερον ακουωμεν των
τοιουτων απο των γρα φων φωνων, κατα μεταφοραν ειρημενων απο των
ανθρωπινων εις παραστασιν του μηδεν αλλοτριον βουλεσθαι τον θεον επιμιγνυσθαι
του βουληματος αυτου τηι ψυχηι παντων μεν ανθρωπων, εξαιρετως δε των <τα της>
θειοτατης πιστεως παραδεξασθαι θελοντων–. 10.34.222 Πλην τον εξηκοστον ογδοον
ψαλμον, εχοντα το «Ὁ ζηλος του οικου σου κατεφαγε με» και μετ' ολιγα· «Ἔδωκαν
εις το βρωμα μου χολην, και εις την διψαν μου εποτισαν με οξος», αμφοτερα εν τοις
ευαγ γελιοις αναγεγραμμενα, ιστεον εκ προσωπου λεγεσθαι του Χριστου, ουδεμιαν
εμφαινοντα του λεγοντος προσωπου μετα βολην. 10.34.223 Σφοδρα δε
απαρατηρητως ο Ἡρακλεων οιεται το «Ὁ ζηλος του οικου σου καταφαγεται με» εκ
προσωπου των εκβληθεντων και αναλωθεντων υπο του σωτηρος δυναμεων
λεγεσθαι, μη δυναμενος τον ειρμον της εν τωι ψαλμωι προφη τειας τηρησαι
νοουμενον εκ προσωπου των εκβληθεντων και αναλωθεντων δυναμεων λεγεσθαι.
10.34.224 Ἀκολουθον δε εστιν κατ' αυτον και το «Ἔδωκαν εις το βρωμα μου χολην»
απ' εκεινων λεγεσθαι εν τωι αυτωι αναγεγραμμενον ψαλμωι· αλλ', ως εικος, εταραξεν
αυτον το «Καταφαγεται με» ως μη δυναμενον υπο Χριστου απαγγελλεσθαι, ουχ
ορωντα το εθος των ανθρωποπαθων περι θεου και Χριστου λογων. 10.35.n
Ἀπεκριθησαν ουν οι Ἰουδαιοι και ειπαν αυτωι· Τι σημειον δεικνυεις ημιν, οτι ταυτα
ποιεις; απεκριθη Ἰησους και ειπεν αυτοις· Λυσατε τον ναον τουτον και εν τρισιν ημε
ραις εγερω αυτον. 10.35.225 Οι σωματικοι και τοις αισθητοις φιλοι δοκουσιν μοι νυν
δια των Ἰουδαιων δηλουσθαι, οιτινες επι τοις υπο του Ἰησου απελαυνομενοις,
ποιουσιν οικον εμποριου τον οικον του πατρος, αγανακτουντες υπ' αυτων περιεπο
μενοις απαιτουσιν σημειον, καθ' ο σημειον πρεποντως φανη σεται ο λογος, ον μη
παραδεχονται εκεινοι, ταυτα ποιων. 10.35.226 Συναπτων δε ο σωτηρ ως ενα τωι περι
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του ιερου εκεινου τον περι του ιδιου σωματος λογον, αποκρινεται προς το «Τι
σημειον δεικνυεις, οτι ταυτα ποιεις;» το «Λυσατε τον ναον τουτον και εν τρισιν
ημεραις εγερω αυτον.» 10.35.227 Ει γαρ και μυρια οσα σημεια αλλα δεικνυναι οιος τε
ην, αλλ' ουτι γε προς το «Ὅτι ταυτα ποιεις;» τα κατα τον ναον πρεποντως αντι των
ετερων παρα τον ναον σημειων απεκρινατο. 10.35.228 Ἀμφοτερα μεντοι γε, το τε
ιερον και το σωμα του Ἰησου, κατα μιαν των εκδοχων τυπος μοι ειναι φαινεται της
εκκλησιας, τωι εκ λιθων ζωντων οικοδομεισθαι αυτην, οικον πνευματικον εις
ιερατευμα αγιον γινομενην, εποικοδομου μενην «επι τωι θεμελιωι των αποστολων
και προφητων, οντος ακρογωνιαιου Χριστου Ἰησου», χρηματιζουσαν «ναον».
10.35.229 ∆ια δε του «Ὑμεις δε εστε σωμα Χριστου και μελη εκ μερους», καν λυεσθαι
δε η των λιθων του ναου αρμονια δοκηι <η> διασκορπιζεσθαι, ως εν εικοστωι πρωτωι
ψαλμωι γεγραπ ται, παντα τα οστα του Χριστου υπο των εν διωγμοις και θλι ψεσιν
επιβουλων απο των προσπολεμουντων τηι ενοτητι του ναου εν διωγμοις,
εγερθησεται ο ναος και αναστησεται το σωμα τηι τριτηι ημεραι μετα την ενεστηκυιαν
εν αυτωι κακιας ημεραν και την μετα ταυτην της συντελειας· τριτη γαρ εν τωι καινωι
ουρανωι και καινηι γηι ενστησεται, οτε τα οστα ταυτα, πας οικος Ἰσραηλ, εν τηι μεγαληι
κυριακηι εγερθησεται του θανα του νενικημενου· ωστε και την γενομενην αναστασιν
του Χριστου απο του κατα τον σταυρον παθους περιεχειν μυστη ριον της
αναστασεως του παντος Χριστου σωματος. 10.35.230 Ὥσπερ δε εκεινο το αισθητον
του Ἰησου σωμα εσταυρωται και τεθαπται και μετα τουτο εγηγερται, ουτως το ολον
των αγιων Χριστου σωμα Χριστωι συνεσταυρωται και νυν ουκετι ζηι· εκαστος γαρ
των ως Παυλος εν ουδενι αλλωι καυχαται η εν τωι σταυρωι του κυριου ημων Χριστου
Ἰησου, δι' ου αυτος κοσμωι εσταυρωται και κοσμος αυτωι. 10.35.231 Ου μονον ουν
Χριστωι συνεσταυρωται και κοσμωι εσταυρωται, αλλα και Χριστωι συνθαπτεται·
«Συνεταφημεν, γαρ φησι, τωι Χριστωι», ο Παυλος. 10.35.232 Και ωσπερει εν τινι
αρραβωνι αναστασεως γενομενος λεγει το «Συνανεστημεν αυτωι»· επει εν καινοτητι
ζωης τινι περιπατει, ως κατα την ελπιζομενην μακαριαν και τελειαν αναστασιν
μηδεπω αναστας. Ἤτοι ουν νυν μεν εσταυρωται, μετα δε ταυτα θαπτεται, η νυν
<μεν> θαπτεται αρθεις απο του σταυρου, ποτε δε, καθο νυν τεθαπται, αναστησεται.
10.36.233 Μεγα δε εστιν το της αναστασεως και δυσθεωρητον τοις πολλοις ημων
μυστηριον, οπερ και εν αλλοις πολλοις λεγεται των γραφων τοποις, ουχ ηττον και
εν τωι Ἐζεκιηλ δια τουτων απαγγελλεται· «Και εγενετο επ' εμε χειρ κυριου και
εξηγαγεν με εν πνευματι κυριου και εθηκεν με εν μεσωι του πεδιου, και τουτο ην
μεστον οστων ανθρω πινων. Και περιηγαγεν με επ' αυτα κυκλοθεν κυκλωι, και ιδου
πολλα σφοδρα επι προσωπου του πεδιου, και ιδου, ξηρα σφοδρα. Και ειπεν προς με·
Υιε ανθρωπου, ει ζησεται τα οστα ταυτα; Και ειπα· Κυριε, κυριε συ επιστηι ταυτα. Και
ειπεν προς με· Προφητευσον επι τα οστα ταυτα, και ερεις αυτοις· Τα οστα τα ξηρα,
ακουσατε λογον κυριου.» 10.36.234 Και μετ' ολιγα· «Και ελαλησεν κυριος προς με
λεγων· Υιε ανθρωπου, τα οστα ταυτα πας οικος Ἰσραηλ εστιν. Και αυτοι λεγουσιν·
Ξηρα γεγονεν τα οστα ημων, απολωλεν η ελπις ημων, διαπε φωνηκαμεν.» 10.36.235
Ποιοις γαρ οστοις λεγεται· «Ἀκουσατε λογον κυριου», ως αισθανομενοις λογου
κυριου, ατε ουσιν οικωι Ἰσραηλ η τωι Χριστου σωματι, περι ου ελεγεν ο κυριος·
«∆ιεσκορπισθη παντα τα οστα μου» των σωματικων οστεων αυτου μη
διασκεδασθεντων, αλλα μηδε συντριβεντος τινος εξ αυτων; 10.36.236 Ὅτε δε γινεται
αυτη η αναστασις του αληθινου και τελειοτερου Χριστου σωματος, τοτε τα μελη του
Χριστου τα νυν, ως προς το μελλον, ξηρα οστα συναχθησεται, οστουν προς οστουν
και αρμονια προς αρμονιαν, ουδενος των εστε ρημενων αρμονιας καταντησοντος εις
τον τελειον ανδρα, «εις το μετρον της ηλικιας του πληρωματος» του σωματος «του
Χριστου». 10.36.237 Και τοτε τα πολλα μελη το εν εσται σωμα, παντων των του
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωματος μελων πολλων οντων γινομενων ενος σωματος· την δε κρισιν ποδος και
χειρος και οφθαλμου και ακοης και οσφρησεως των συμπληρουντων ιδιαι μεν την
κεφαλην, ιδιαι δε τους ποδας, και τα λοιπα των μελων τα τε ασθενεστερα και
ταπεινοτερα και ασχημονα και ευσχη μονα μονου θεου εστιν ποιησασθαι, ος
συγκερασει το σωμα. 10.36.238 Και τοτε μαλλον του νυν τωι υστερουντι
περισσοτεραν διδους τιμην, ινα μηδαμως «ηι σχισμα εν τωι σωματι, αλλα το αυτο
υπερ αλληλων μεριμνωσιν τα μελη», και ει τινα ευπα θειαν εχει μελος,
συνευπαθησηι παντα τα μελη, ειτε δοξαζεται, συγχαιρηι τα παντα. 10.37.239 Ταυτα μοι
ουκ αλλοτριως του ιερου και των απ' αυτου εξελαυνομενων, περι ου λεγει ο σωτηρ·
«Ὁ ζηλος του οικου σου καταφαγεται με», ειρηται, των τε αιτουντων σημειον
Ἰουδαιων αυτοις δειχθηναι, και της του κυριου προς αυτους αποκρισεως,
συναπτοντος τον του ναου λογον τωι του ιδιου σωματος, και φασκοντος· «Λυσατε
τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον.» 10.37.240 Ἀπο 10.37.240 γαρ
τουτου του ναου οντος σωματος Χριστου δει απελαυ νεσθαι ταυτα τα αλογα και
εμπορικα, ινα μηκετι οικος εμπο ριου ηι. 10.37.241 Και τουτον τον ναον λυθηναι δει
υπο των επιβουλευοντων τωι λογωι του θεου και μετα το λυθηναι τηι προειρημενηι
ημιν τριτηι ημεραι εγερθηναι. Ὅτε και οι μαθηται ου ελεγεν πριν λυθηναι τον ναον
του θεου ο λογος αυτου μνησθησονται και πιστευσουσιν, τελειου μενης αυτων μετα
της γνωσεως τοτε και της πιστεως, ου τηι γραφηι μονηι αλλα και τωι λογωι, ον ειπεν ο
Ἰησους. 10.37.242 Και εκαστος δε των τοιωνδε Ἰησου αυτον καθαιροντος
αποθεμενος τα αλογα και τα πωλουντα δια τον του εν αυτοις λογου ζηλον
καταλυθησεται, επι τωι υπο Ἰησου εγερθηναι ου τηι τριτηι ημεραι, οσον επι τηι
προκειμενηι λεξει· ου γαρ γεγραπται «Λυσατε τον ναον τουτον, και τηι τριτηι ημεραι
εγερω αυτον», αλλ' «εν τρισιν ημεραις». 10.37.243 Ἐγειρεται γαρ η του ναου * τηι
πρωτηι μετα το λυθηναι ημεραι και τηι δευτεραι, τελειουται δε αυτου η εγερσις εν
ολαις ταις τρισιν ημεραις. ∆ια τουτο και γεγονεν αναστασις και εσται αναστασις, ει
γε συνεταφημεν τωι Χριστωι και συνανεστημεν αυτωι. 10.37.244 Και επει ουκ αρκει εις
την ολην αναστασιν το «Συν ανεστημεν»· «Ἐν τωι Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται,
εκαστος δε εν τωι ιδιωι ταγματι· απαρχη Χριστος, επειτα οι του Χριστου εν τηι
παρουσιαι αυτου, ειτα το τελος.» 10.37.245 Ἀνα στασεως γαρ ην και το εν τηι πρωτηι
ημεραι γενεσθαι εν τωι παραδεισωι του θεου, αναστασεως δε οτε φαινομενος φησι·
«Μη μου απτου, ουπω γαρ αναβεβηκα προς τον πατερα»· το δε τελειον της
αναστασεως ην, οτε γινεται προς τον πατερα. 10.37.246 Ἐπει δε οι συγχεομενοι εν τωι
περι πατρος και υιου τοπωι συναγοντες το «Ευρισκομεθα δε και ψευδομαρτυρες του
θεου, οτι εμαρτυρησαμεν κατα του θεου οτι ηγειρεν τον Χριστον, ον ουκ ηγειρεν»
και τα τουτοις ομοια, δηλουντα ετερον ειναι τον εγειραντα παρα τον εγηγερμενον,
και το «Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον», ᾤοντο εκ
τουτων παριστασθαι μη διαφερειν τωι αριθμωι τον υιον του πατρος, αλλ' εν ου μονον
ουσιαι αλλα και υποκειμενωι τυγχανοντας αμφοτερους, κατα τινας επινοιας
διαφορους, ου κατα υποστασιν λεγεσθαι πατερα και υιον· λεκτεον προς αυτους
πρωτον μεν τα προηγουμενως κατα σκευαστικα ρητα του ετερον ειναι τον υιον παρα
τον πατερα, και οτι αναγκη τον υιον πατρος ειναι υιον, και τον πατερα υιου πατερα.
10.37.247 Μετα δε τουτο ουκ ατοπον εστιν τον ομολογουντα μηδεν δυνασθαι ποιειν,
εαν μη τι βλεπηι τον πατερα ποιουντα, και λεγοντα οτι οσ' αν ο πατηρ ποιηι, ταυτα
ομοιως και ο υιος ποιει, τον νεκρον–οπερ το σωμα ην– εγηγερκεναι του πατρος αυτωι
τουτο χαριζομενου, ον προηγου μενως λεκτεον εγηγερκεναι τον Χριστον εκ νεκρων.
10.37.248 Ὁ μεντοι γε Ἡρακλεων το «εν τρισιν» φησιν αντι του «εν τριτηι», μη
ερευνησας, καιτοι γε επιστησας τωι «εν τρισιν», πως εν τρισιν η αναστασις ενεργειται
ημεραις. 10.37.249 Ἔτι δε και την τριτην φησι την πνευματικην ημεραν, εν ηι οιονται
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δηλουσθαι την της εκκλησιας αναστασιν. 10.37.250 Του τωι δε ακολουθον εστιν
πρωτην λεγειν ειναι την χοικην ημεραν και την δευτεραν την ψυχικην, ου
γεγενημενης της εκκλησιας της αναστασεως εν αυταις. 10.37.251 Ἔοικεν μεν τοινυν
τα περι των εν τωι κατα Ματθαιον και Μαρκον † αναγεγραμμενα ευαγγελιωι
ψευδομαρτυρων προς τωι τελει του ευαγγελιου κατηγορουντων του κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, την αναφοραν εχειν επι το «Λυσατε τον ναον τουτον, καγω εν τρισιν
ημεραις εγερω αυτον». 10.37.252 Ὁ μεν γαρ «ελεγεν περι του ναου του σωματος
αυτου»· οι δ' υπονοουντες περι του εκ λιθων οικοδομη θεντος ναου λεγεσθαι τα
ενταυθα ειρημενα εφασκον κατηγο ρουντες· «Ουτος εφη· ∆υναμαι καταλυσαι τον
ναον του θεου και δια τριων ημερων αυτον οικοδομησαι» η ως ο Μαρκος· «Ἡμεις
ηκουσαμεν αυτου λεγοντος οτι· Ἐγω καταλυσω τον ναον τουτον τον χειροποιητον
και δια τριων ημερων αλλον αχειροποιητον οικοδομησω», οτε και <ο> αρχιερευς
αναστας ειπεν αυτωι· «Ουδεν αποκρινηι; Τι ουτοι σου κατα μαρτυρουσιν; Ὁ δε Ἰησους
εσιωπα.» Ἢ ως ο † Λουκαςφησι· «Και αναστας ο αρχιερευς εις μεσον επηρωτησεν
τον Ἰησουν λεγων· Ουκ αποκρινηι ουδεν; Τι ουτοι σου καταμαρτυ ρουσιν; Ὁ δε
εσιωπα και ουκ απεκρινατο ουδεν.» 10.37.253 Νομιζω δ' αναγκαιως και ταυτα
παρατεθεισθαι την αναφοραν εχοντα επι το εν χερσιν ρητον. 10.38.n Ειπαν ουν οι
Ἰουδαιοι· Τεσσερακοντα και εξ ετεσιν ωικοδομηθη ο ναος ουτος, και συ εν τρισιν
ημεραις εγερεις αυτον; 10.38.254 Πως τεσσερακοντα και εξ ετεσιν ωικοδομησθαι φασι
τον ναον οι Ἰουδαιοι λεγειν ουκ εχομεν, ει τηι ιστοριαι κατακολουθησομεν. 10.38.255
Γεγραπται γαρ εν τηι τριτηι των Βασιλειων ως «Ἡτοιμασαν τους λιθους και τα ξυλα
τρισιν ετεσιν»· «εν δε τωι τεταρτωι ετει, μηνι δευτερωι, βασιλευοντος του βασιλεως
Σαλομωντος επι Ἰσραηλ, ενετειλατο ο βασιλευς και αιρουσιν λιθους μεγαλους
τιμιους εις τον θεμελιον του οικου και λιθους απελεκητους. Και επελεκησαν οι υιοι
Σαλομωντος και οι υιοι Χειραμ και εβαλον αυτους εν τωι τεταρτωι ετει, και εθεμε
λιωσαν τον οικον κυριου εν μηνι Νεισαν και τωι δευτερωι μηνι· ενδεκατωι ενιαυτωι,
μηνι Βααλ, ος ην μην ογδοος, συνετε λεσθη ο οικος εις παντα λογον αυτου και εις
πασαν διαταξιν αυτου.» 10.38.256 Ἵνα ουν και την ετοιμασιαν συγκατατα ξωμεν τωι
χρονωι της οικοδομης, ενδεκα ετη τα παντα ου συμπληρουται εις την οικοδομην του
ναου. 10.38.257 Πως ουν οι Ἰουδαιοι λεγουσιν· «τεσσερακοντα και εξ ετεσιν
ωικοδομηθη ο ναος ουτος»; Ει μη αρα τις βιασαμενος φιλοτιμησεται παραστησαι τον
τεσσερακοντα και εξ ετων πληρουμενων χρονον, αφ' ου ο ∆αβιδ φησι προς Ναθαν
τον προφητην βουλευσαμενος περι της οικοδομης του ναου· «Ἰδου, εγω κατοικω εν
οικωι κεδρινωι, και η κιβωτος του θεου καθηται εν μεσωι της σκηνης.» Ει γαρ <και>
κεκωλυται, ως ανηρ αιματων, οικοδομησαι αυτον, εοικεν γε ησχολησθαι περι την
συναγωγην της υλης του ναου. 10.38.258 Φησι γουν εν τηι πρωτηι των
Παραλειπομενων ∆αβιδ ο βασιλευς πασηι τηι εκκλησιαι· «Σαλομων ο υιος μου, εις ον
ηιρετικεν αυτον κυριος, νεος και απαλος, και το εργον μεγα, οτι ουκ ανθρωπωι
οικοδομη αλλα κυριωι θεωι. Κατα πασαν την δυναμιν ητοιμακα εις οικον θεου μου
χρυσιον, αργυριον, χαλκον και σιδηρον, ξυλα, λιθους Σοομ και πληρωσεως, και
λιθους πολυτελειας και ποικιλους, και παντα λιθον τιμιον, και Παριον πολυ. Ἔτι εν
τωι ευδοκησαι με εν οικωι θεου μου, εστιν μοι ο περιπεποιημαι χρυσιον και αργυριον,
και ιδου δεδωκα εις οικον κυριου μου εις υψος, εκτος ων ητοιμασα εις τον οικον των
αγιων, τρισχιλια ταλαντα χρυσιου του εκ Σουφειρ και επτακισχιλια ταλαντα
αργυριου δοκιμου, επαλει φηναι εν αυτοις τους οικους του θεου δια χειρος
τεχνιτων.» 10.38.259 Ἐβασιλευσεν γαρ ο ∆αβιδ επτα ετη εν Χεβρων και τρια κοντα
τρια εν Ἱερουσαλημ. Ἐαν ουν τις δυνηθηι αποδειξαι την αρχην της περι του ναου
κατασκευης γεγονεναι συναγοντος αυτου την επιτηδειον υλην απο του πεμπτου της
βασιλειας αυτου χρονου, δυνησεται βιασαμενος περι των τεσσερακοντα εξ ετων
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπειν. Ἄλλος δε τις ερει τον δεικνυμενον μη τον υπο Σαλομωντος ωικοδομημενον
ειναι, εκεινον <γαρ> κατεστραφθαι κατα τους της αιχμαλωσιας χρονους, αλλα τον
επι Ἔσδραι οικοδομη θεντα, περι ου ουκ εχομεν τρανως τον των τεσσερακοντα και εξ
ετων αποδειξαι αληθευομενον λογον. 10.38.260 Ἔοικεν δε και κατα τα Μακκαβαικα
πολλη τις ακαταστασια γεγονεναι περι τον λαον και τον ναον, και ουκ οιδα ει τοτε
ανωικοδομηθη τοσουτοις ετεσιν ο ναος. 10.38.261 Ὁ μεντοι γε Ἡρακλεων μηδε
επιστησας τηι ιστοριαι φησι τον Σαλομωντα τεσσερακοντα και εξ ετεσιν κατεσκευα
κεναι τον ναον εικονα τυγχανοντα του σωτηρος, και τον εξ αριθμον εις την υλην,
τουτεστιν το πλασμα, αναφερει, τον δε των τεσσερακοντα, «ο τετρας εστιν», φησιν,
«η απροσ πλοκος», εις το εμφυσημα και το εν τωι εμφυσηματι σπερμα. 10.38.262 Ὅρα
δε ει δυνατον τον μεν τεσσερακοντα δια τα τεσσαρα του κοσμου στοιχεια εν τοις †
αφωρισμενοις εις τον ναον εγκατατασσομενα λαμβανειν, τον δε εξ δια το τηι εκτηι
ημεραι γεγονεναι τον ανθρωπον. 10.39.n Ἐκεινος δε ελεγεν περι του ναου του
σωματος αυτου. Ὅτε ουν ηγερθη εκ νεκρων, εμνησθησαν οι μαθηται αυτου οτι τουτο
ελεγεν, και επιστευσαν τηι γραφηι και τωι λογωι ον ειπεν ο Ἰησους. 10.39.263 Ει το
σωμα του Ἰησου ναος αυτου ειρηται, ζητησαι αξιον ποτερον απλουστερον τουτο
εκδεκτεον, η εκαστον των αναγεγραμμενων περι του ναου φιλοτιμητεον
αναγειν εις τον περι του σωματος Ἰησου λογον, ητοι ου ειληφεν εκ της παρθενου, η
της εκκλησιας σωματος αυτου λεγομενης ειναι, ως και ημας μελη του σωματος
αυτου παρα τωι αποστολωι ονομαζεσθαι. 10.39.264 Ὁ μεν ουν τις πραγματων αυτον
απαλλαττων τωι απογινωσκειν εκαστον δυνασθαι των κατα τον ναον αναφερειν επι
το σωμα, οποτερως αν εχηι, επι το απλουστερον καταφευ ξεται, λεγων δια τουτο
σωμα εκατερως νοουμενον τον ναον ωνομασθαι, επει ωσπερ ο ναος δοξαν ειχεν
θεου κατασκηνου σαν εν αυτωι, ουτως εικονα και δοξαν θεου υπαρχοντα τον
πρωτοτοκον πασης κτισεως, το σωμα η την εκκλησιαν αγαλ ματοφορουντα ναον
ευλογως ειρησθαι θεου. 10.39.265 Ἡμεις δε το μεν περι εκαστου των εν τηι τριτηι των
Βασιλειων περι του ναου ειπειν δυσδιηγητον ορωντες και πολλωι της λεξεως ημων
μειζον, αλλως τε και ου κατα την παρουσαν γραφην, υπερτιθεμεθα. 10.39.266 Πλην
εν τοις τοιουτοις μαλιστα δια το υπερ την ανθρωπινην ειναι φυσιν και κατα την του
θεου σοφιαν το ιδιον της θεοπνευστου γραφης εμφαινεσθαι πειθομενοι, σοφιαν εν
μυστηριωι την αποκεκρυμμενην, ην ουδεις των αρχοντων του αιωνος τουτου
εγνωκεν, παριστα σης, και καταλαμβανοντες εξαιρετου πνευματος σοφιας εαυ τους
δεομενους προς το τα τηλικαυτα ιεροπρεπως νοησαι, ως ενι μαλιστα δι' ολιγων την
περινοιαν των κατα τον τοπον διαγραψαι πειρασομεθα, σωμα την εκκλησιαν και
οικον θεου εκ λιθων ζωντων οικοδομουμενον, οικον πνευματικον εις ιερατευμα
αγιον μανθανοντες απο του Πετρου τυγχανειν, ως τον οικοδομουντα τον ναον υιον
∆αβιδ κατα τουτο Χριστου ειναι τυπον μετα τους πολεμους ειρηνης βαθυτατης
γεγενη μενης οικοδομουντα εις δοξαν του θεου τον ναον εν τηι επιγειωι Ἱερουσαλημ,
ινα μηκετι παρα μετακινητωι πραγματι τηι σκηνηι <η> λατρεια επιτεληται. 10.39.267
Ἕκαστον <δε> των κατα τον ναον επι την εκκλησιαν αναγειν πειρασομεθα. Ταχα γαρ
εαν παντες οι εχθροι υποποδιον γενωνται των Χριστου ποδων, και ο εσχατος εχθρος
θανατος καταργηθηι, η τελειοτατη ειρηνη εσται οτε Χριστος εσται Σαλομων, οπερ
ερμηνευεται «ειρηνικος», πληρουμενης της προφητειας εις αυτον λεγουσης· «Μετα
των μισουντων την ειρηνην ημην ειρηνικος.» 10.39.268 Και τοτε εκαστος των
ζωντων λιθων κατα την αξιαν του ενταυθα βιου εσται του ναου λιθος, ο μεν τις εν
τωι θεμε λιωι αποστολος η προφητης βασταζων τους επικειμενους, ο δε τις μετα τους
εν τωι θεμελιωι υπο μεν των αποστολων βαστα ζομενος και αυτος συν τοις
αποστολοις συμβασταζων τους υποδεεστερους· και ο μεν τις εσται λιθος των
ενδοτατων, ενθα η κιβωτος και τα χερουβειν και το ιλαστηριον· ετερος δε του
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιβολου, και αλλος ετι εξω του περιβολου των λευιτων και ιερεων λιθος του
θυσιαστηριου των ολοκαρπωματων. 10.39.269 Την δε περι τουτων οικονομιαν και
λειτουργιαν εγχει ρισθησονται αγιαι δυναμεις, αγγελοι θεου, αι μεν τινες ουσαι
κυριοτητες, η θρονοι, η αρχαι, η εξουσιαι, αι δε τουτοις υπο τεταγμεναι, ων τυποι οι
τρισχιλιοι και εξακοσιοι αρχοντες επισταται, αρχοντες κατεσταμενοι επι των εργων
των Σαλο μων, και εβδομηκοντα χιλιαδες των αιροντων αρσιν, και αι των λατομων
ογδοηκοντα χιλιαδες εν τωι ορει, οι ποιουντες τα εργα και ετοιμασαντες τους λιθους
και τα ξυλα. 10.39.270 Παρα τηρητεον δε οτι οι μεν αναγεγραμμενοι αιρειν αρσιν
εβδομαδος εισιν συγγενεις· οι δε λατομοι και εκτυπουντες τους λιθους, προς το
αρμονιους αυτους γενεσθαι τωι ναωι, ογδοαδι προσωι κειωνται· οι δε επισταται,
<τρισχιλιοι και> εξακοσιοι τυγχα νοντες, τωι του εξ τελειωι αριθμωι οιονει εφ' εαυτον
πολυπλα σιαζομενωι συναπτονται. Τα μεντοι γε της ετοιμασιας των λιθων
αιρομενων και ευτρεπιζομενων εις την οικοδομην, τρισιν ετεσιν επιτελουμενα,
εμφαινειν μοι δοκει του εν αιωνιωι τηι τριαδι συγγενους διαστη ματος τον ολον
χρονον. 10.39.271 Ταυτα δε εσται οταν η ειρηνη τελειωθηι μετα ετη της οικονομιας
των κατα την απ' Αιγυπτου εξοδον πραγμα των τετρακοσια και τριακοντα, και των
κατα την Αιγυπτον οικονομηθεντων μετα τετρακοσια και τριακοντα ετη της προς
τον Ἀβρααμ απο θεου διαθηκης, ως ειναι απο του Ἀβρααμ επι την αρχην της
οικοδομης του ναου σαββατικους αριθμους δυο, τον επτακοσια και εβδομηκοντα, οτε
και εντελειται ο βασιλευς ημων ο Χριστος ταις των νωτοφορων εβδομηκοντα
χιλιασιν μη τους τυχοντας παραλαμβανειν λιθους εις τον θεμε λιον του οικου, αλλα
λιθους μεγαλους, τιμιους, απελεκητους, ινα πελεκηθωσιν ουχ υπο των τυχοντων
εργατων αλλ' υπο των Σαλομωντος υιων· τουτο γαρ εν τηι τριτηι των Βασιλειων
γεγραμμενον ευρομεν. 10.39.272 Τοτε δε δια την πολλην ειρηνην και ο της Τυρου
βασιλευς Χειραμ συνεργει τηι οικοδομηι του ναου, διδους εαυτου τους υιους τοις υιοις
του Σαλομων, συμ πελεκαν τους μεγαλους και τιμιους λιθους τωι αγιωι και εν τωι
τεταρτωι ετει ιδρυμενους εις την θεμελιωσιν του οικου κυριου. Ὀγδοαδι μεντοι γε
ετων συντελειται ο οικος τωι ογδοωι μηνι του ογδοου ετους απο της θεμελιωσεως.
10.40.273 Ουδεν δε ατοπον εσται δια μεσου τοις μηδεν περα της ιστοριας οιομενοις
δια τουτων δηλουσθαι δυσωπη τικους λογους προσαγαγειν προς το ως πνευματος
γραμματων ζητησαι του πνευματος νουν εν τουτοις αξιον. 10.40.274 Ἆρα γαρ οι των
βασιλεων υιοι εσχολαζον τηι πελεκησει των μεγαλων και τιμιων λιθων,
αναλαμβανοντες τεχνην βασιλικης ευγε νειας αλλοτριαν; Και ο αριθμος των
νωτοφορων και λατομων και επιστατων, του τε χρονου της ετοιμασιας των λιθων
και της επισημειωσεως των ομοιων ως ετυχεν αναγεγραπται; 10.40.275 Ἐχρην δε
τον αγιον εν ειρηνηι κατασκευαζομενον οικον τωι θεωι ωικοδομησθαι χωρις σφυρας
και πελεκεως και παντος σιδηρου σκευους, ινα μηδεν ακολουθηι θορυβωδες εν τωι
ναωι του θεου. 10.40.276 Παλιν δε απορω προς τους τηι λεξει 10.40.276 δουλευοντας
πως δυνατον ογδοηκοντα χιλιαδων λατομων τυγχανουσων λιθοις ακροτομοις
αργοις οικοδομεισθαι τον οικον του θεου, σφυρας και πελεκεως και παντος σκευους
σιδηρου ουκ ακουσθεντος εν τωι οικωι αυτου εν τωι οικοδο μεισθαι αυτον; 10.40.277
Ἀλλα μηποτε οι λατομουμενοι λιθοι ζωντες αψοφητι και αταραχως λατομουνται
εξω του κατα τον ναον, ινα ετοιμοι ελθωσιν επι το αρμοζον αυτοις της οικοδομης
χωριον. 10.40.278 Και αναβασις δε τις περι τον οικον του θεου μη γεγωνιωμενη,
ανακλασεις ευθειων εχουσα. Γεγραπται γαρ· «Και ελικτη αναβασις εις το μεσον, και
εκ της μεσης επι τα τριωροφα.» Ἑλικοειδη γαρ εχρην ειναι την εν τωι ναωι του θεου
ανοδον της ελικος αναβασει τον ισαιτατον κυκλον μιμουμενης. 10.40.279 Ἵνα δε
ουτος ο οικος βεβαιος ηι, ως ενι μαλιστα οικο δομουνται ενδεσμοι αυτωι δι' ολου
οικου πεντε εν πηχει το υψος, ινα η απο των αισθητων επι τας καλουμενας θειας
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αισθησεις ανοδος δηλωθηι εν υψει τυγχανουσα προς κατα νοησιν των νοητων.
10.40.280 Μακαριωτερων δε λιθων χωριον εοικεν ειναι το καλου μενον δαβειρ, ενθα
η κιβωτος της διαθηκης του κυριου ην, <η> ιν' ουτως ειπω, το χειρογραφον
ετυγχανεν του θεου, αι πλακες γεγραμμεναι τωι δακτυλωι αυτου. 10.40.281 Ὁ δε οικος
ολος χρυσουται· «Ὅλον, γαρ φησιν, τον οικον περιεχρισεν χρυσιωι, εως συντελειας
παντος του οικου.» 10.40.282 Τα μεντοι δυο χερουβειμ εν τωι δαβειρ ην, οπερ ου
δεδυνηνται ερμηνευσαι κυριως οι μεταλαμβανοντες εις Ἑλληνισμον τα Ἑβραιων.
10.40.283 Καταχρηστικωτερον δε τινες ναον αυτον ειρηκασιν του ναου τιμιωτερον
τυγχανοντα. Παντα μεντοι γε χρυσος τα κατα τον οικον γεγενηται, εις συμβολον του
τελειουμενου παντως νου προς την των νοητων ακριβη αποδειξιν. 10.40.284 Ἐπει δε
πανταπασιν ουκ εστιν βατα και γνωστα, οικοδομειται καταπετασμα της αυλης, τοις
πολλοις των ιερεων και λευιτων ουκ αποκαλυπτομενων των ενδοτατω. 10.41.285
Ἄξιον δε ζητησαι πως ως μεν βασιλευς Σαλομων και οικοδομειν τον ναον λεγεται,
ως δ' αρχιτεκτων ον ελαβεν αποστειλας ο Σαλομων «Χειραμ εκ Τυρου, υιον
γυναικος χηρας· και ουτος απο της φυλης Νεφθαλειμ, και ο πατηρ αυτου Τυριος,
τεκτων χαλκου και πεπληρωμενος της συνεσεως και επιγνωσεως, του ποιειν παν
εργον εν χαλκωι, ος εισηχθη προς τον βασιλεα Σαλομων, και εποιησεν παντα τα
εργα». 10.41.286 Ἐφιστημι δε μηποτε ο μεν Σαλομων εις τον πρωτο τοκον πασης
κτισεως λαμβανεσθαι δυναται, ο δε Χειραμ εις ον ανειληφεν ουτος ανθρωπον, απο
της των ανθρωπων συνοχης –Τυριοι γαρ ερμηνευονται «συνεχοντες»–τηι φυσει το
γενος εχοντα, οστις πεπληρωμενος πασης τεχνης και συνε σεως και επιγνωσεως
εισηχθη, συνεργων τωι πρωτοτοκωι πασης κτισεως, ινα οικοδομησηι τον ναον, εν ωι
και θυριδες παρακυπτομεναι κρυπται κατασκευαζονται προς <το> τας ελλαμψεις του
φωτος του θεου σωτηριως δυνηθηναι χωρησαι, και–τι με δει λεγειν καθ' εκαστον; –
ινα ευρεθηι το σωμα Χριστου η εκκλησια τον λογον εχουσα του πνευματικου οικου
και ναου του θεου. Ὡς γαρ προειπον, της εν μυστηριωι αποκεκρυμμενης δεο μεθα
σοφιας, χωρητης τυγχανουσης μονωι τωι δυναμενωι ειπειν· «Ἡμεις δε νουν Χριστου
εχομεν», ινα κατα το βου λημα του οικονομησαντος ταυτα γραφηναι πνευματικως
εκλαβωμεν εκαστον των ειρημενων. 10.41.287 Ἄλλως δε και ου κατα το παρον εστιν
αναγνωσμα εκαστον τουτων αναπλωσαι. Και ταυτα ουν αυταρκη προς το ιδειν πως
«εκεινος δε ελεγεν περι του ναου του σωματος αυτου». 10.42.288 Ἄξιον δε μετα
ταυτα ιδειν ει δυνατον τα ιστορουμενα γεγονεναι κατα τον ναον συμβεβηκεναι ποτε
η συμβησεσθαι περι τον πνευματικον οικον. 10.42.289 ∆οξει δε ο λογος θλιβειν
εκατερωθεν· ειτε γαρ ερουμεν οιον τε γενεσθαι η γεγονεναι τι αναλογον τοις κατα
την ιστοριαν περι τον ναον, δυσοκνως μεταπτωσιν των τηλικουτων αγαθων
παραδεξονται οι ακουοντες, πρωτον μεν δια το μη βουλεσθαι, δευτερον δε δια το
απεμφαινειν τροπην των αγαθων εσεσθαι. 10.42.290 Ει δε βουλομενοι ατρεπτα
τηρειν τα απαξ δοθεντα τοις αγιοις αγαθα ουκ εφαρμοσομεν τα της ιστοριας,
δοξομεν ομοιον τι τοις απο των αιρεσεων εν τουτωι ποιειν, την συμφωνιαν της
διηγησεως των γραφων αρχηθεν μεχρι τελους μη φυλαττοντες. 10.42.291 Ει μεντοι
γε μη μελλομεν γραωδως και Ἰουδαικως τας παρα τοις προφηταις, μαλιστα δε τωι
Ἡσαΐαι, αναγεγραμ μενας επαγγελιας νοειν ως εσομενας περι την επι γης Ἱερου
σαλημ, αναγκη ετι, ει μετα την αιχμαλωσιαν και την κατα στροφην του ναου λεγεται
τινα ενδοξα συμβεβησθαι εις οικο δομην του ναου και την αποκαταστασιν του λαου
απο της αιχμαλωσιας, λεγειν ημας γεγονεναι τον ναον και ηιχμαλω τευσθαι τον
λαον, επανελευσεσθαι δε επι την Ἰουδαιαν και την Ἱερουσαλημ και
οικοδομηθησεσθαι τοις εντιμοις λιθοις την Ἱερουσαλημ. 10.42.292 Ουκ οιδα δε, ει
μακραις χρονων περιοδοις ανακυκλου μεναις τα παραπλησια παλιν δυνατον
γενεσθαι ως επι το χειρον. 10.42.293 Ἔχει δε τα των επαγγελιων εν τωι Ἡσαΐαι ουτως·
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«Ἰδου, εγω ετοιμαζω σοι ανθρακα τον λιθον σου, και τα θεμελια σου σαπφειρον, και
θησω τας επαλξεις σου ιασπιν, και τας πυλας σου λιθους κρυσταλλου, και τον
περιβολον σου λιθους εκλεκτους, και παντας τους υιους σου διδακτους θεου, και εν
πολληι ειρηνηι τα τεκνα σου, και εν δικαιοσυνηι οικοδο μηθησηι.» 10.42.294 Και μετ'
ολιγα προς την αυτην Ἱερουσαλημ· «Και η δοξα του Λιβανου προς σε ηξει εν
κυπαρισσωι και πευκηι και κεδρωι αμα δοξασουσι τον τοπον τον αγιον μου. Και
πορευσονται προς σε δεδοικοτες υιοι ταπεινωσαντων και παροξυναντων σε· και
κληθησηι πολις κυριου, Σιων αγιου Ἰσραηλ, δια το γεγενησθαι σε εγκαταλελειμμενην
και μεμιση μενην, και ουκ ην ο βοηθων· και θησω σε αγαλλιαμα αιωνιον,
ευφροσυνην γενεων γενεαις. Και θηλασεις γαλα εθνων, και πλουτον βασιλεων
φαγεσαι, και γνωσηι οτι εγω κυριος συζων σε και εξαιρουμενος σε θεος Ἰσραηλ. Και
αντι χαλκου οισω σοι χρυσιον, αντι δε σιδηρου οισω σοι αργυριον, αντι δε ξυλων
οισω σοι χαλκον, αντι δε λιθων σιδηρον. Και δωσω τους αρχοντας σου εν ειρηνηι, και
τους επισκοπους σου εν δικαιο συνηι. Και ουκ ακουσθησεται ετι αδικια εν τηι γηι σου,
ουδε συντριμμα και ταλαιπωρια εν τοις οριοις σου, αλλα κληθη σεται σωτηριον τα
τειχη σου, και αι πυλαι σου γλυμμα. Και ουκ εσται σοι ετι ο ηλιος εις φως ημερας,
ουδε ανατολη σελη νης φωτιει σοι την νυκτα· αλλ' εσται σοι Χριστος φως αιω νιον,
και ο θεος δοξα σοι. Ου γαρ δυσεται σοι ο ηλιος, και η σεληνη σοι ουκ εκλειψει· εσται
γαρ κυριος σοι φως αιωνιον, και πληρωθησονται αι ημεραι του πενθους σου.»
10.42.295 Ταυτα γαρ σαφως περι του μελλοντος αιωνος προφη τευεται τοις εν
αιχμαλωσιαι ουσιν υιοις Ἰσραηλ, εφ' ους ηλθεν αποσταλεις ο λεγων· «Ουκ
απεσταλην ει μη εις τα προβατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ.» Ει δε αιχμαλωτοι
οντες ταυτα εν τηι πατριδι αυτων αποληψονται, οτε και προση λυτοι προσελευσονται
αυτοις δια του Χριστου και επ' αυτους καταφευξονται, κατα το λεγομενον· «Ἰδου
προσηλυτοι προσ ελευσονται σοι δι' εμου και επι σε καταφευξονται», δηλον οτι περι
τον ναον τυγχανοντες ποτε οι αιχμαλωτευθεντες και παλιν εκεισε επανελευσονται
ανοικοδομηθησομενοι, τιμιω τατοι γεγενημενοι λιθων· νικων γαρ τις και παρα τωι
Ἰωαννηι εν τηι Ἀποκαλυψει επαγγελιαν εχει στυλος εσεσθαι εν τωι ναωι του θεου, μη
εξελευσομενος εξω. 10.42.296 Ταυτα δε μοι παντα ειρηται υπερ του καν εν βραχειαι
περινοιαι γενεσθαι ημας των κατα τον ναον και τον οικον του θεου και την
εκκλησιαν και την Ἱερουσαλημ πραγματων, «περι ων ουκ εστιν νυν λεγειν κατα
μερος». 10.42.297 Την δε ακριβεστατην και μεχρι του τυχοντος περι ταυτα επιμελη
εξετασιν ποιητεον τοις μη απαυδωσιν προς τους εν τωι εντυγχανειν ταις προφητειαις
<και> ζητειν τον εν αυταις πνευματικον νουν καματους. Και ταυτα μεν περι του
ναου του σωματος αυτου. 10.43.298 Ἐπει δε «οτε ηγερθη εκ νεκρων, εμνησθησαν οι
μαθηται αυτου οτι τουτο ελεγεν, και επιστευσαν τηι γραφηι, και τωι λογωι ον ειπεν ο
Ἰησους» εκδεκτεον, ως κατα την λεξιν, οτι οι μαθηται μετα το εγηγερθαι εκ νεκρων
τον κυριον συνηκαν τα περι του ναου ειρημενα αναφερεσθαι εις το παθος αυτου και
την αναστασιν, υπομνησθεντες οτι το «Ἐν τρισιν ημεραις εγερω αυτον» την
αναστασιν εδηλου, οτε «και επιστευσαν τηι γραφηι και τωι λογωι ον ειπεν ο Ἰησους»,
προτερον ου μεμαρτυρημενοι πεπιστευκεναι τηι γραφηι ουδε τωι λογωι τουτωι, ον
ειπεν ο Ἰησους· κυριως γαρ πιστις εστιν κατα το βαπτισμα του οληι ψυχηι
παραδεχομενου το πιστευομενον. 10.43.299 Ὡς δε προς την αναγωγην, επει
προειρηται ημιν η εκ νεκρων αναστασις του παντος του κυριου σωματος, ειδεναι χρη
οτι οι μαθηται υπομνησθεντες δια των αποτελεσματων της, οτε ησαν εν τωι βιωι, μη
ηκριβωμενης αυτοις γραφης, υπο οψιν γινομενης και φανερουμενης τινων
επουρανιων υποδειγμα και σκια ετυγχανε, πιστευουσιν οις προτερον ουκ επιστευον
και τωι λογωι του Ἰησου, ον προ της αναστασεως, ως εβουλετο ο λεγων, ου συνιεσαν.
10.43.300 Πως γαρ δυναται τις πιστευειν κυριως λεγεσθαι τηι γραφηι τον εν αυτηι του
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγιου πνευματος νουν μη θεωρων, ον πιστευεσθαι μαλλον ο θεος βουλεται η το του
γραμματος θελημα; Κατα τουτο λεκτεον μηδενα των κατα σαρκα περι πατουντων
πιστευειν τοις πνευματικοις του νομου, οις μηδε την αρχην φανταζεται. 10.43.301
Πλην φασι μακαριωτερους ειναι τους μη ιδοντας και πιστευσαντας των εωρακοτων
και πεπιστευκοτων, παρεκδε ξαμενοι το εν τωι κατα Ἰωαννην επι τελει ειρημενον
προς τον Θωμαν υπο του κυριου· «Μακαριοι οι μη ιδοντες και πιστευ σαντες.» Ου
γαρ <εστιν> μακαριωτερους ειναι τους μη ιδοντας και πιστευσαντας των εωρακοτων
και πεπιστευ κοτων. 10.43.302 Κατα γουν την εκδοχην αυτων των αποστολων
μακαριωτεροι οι μετα τους αποστολους εισιν, οπερ εστι παν των ηλιθιωτατον. Ἰδειν
δε τωι νωι τα πιστευομενα δει τον εσομενον μακαριον ως οι αποστολοι, δυνηθεντα
ακουειν το «Μακαριοι οι οφθαλμοι υμων οτι βλεπουσιν και τα ωτα υμων οτι
ακουουσιν» και το «Πολλοι προφηται και δικαιοι επεθυ μησαν ιδειν α βλεπετε και
ουκ ειδον, και ακουσαι α ακουετε και ουκ ηκουσαν.» 10.43.303 Ἀγαπητον δε και τον
υποδεεστερον λαβειν μακαρισμον λεγοντα· «Μακαριοι οι μη ιδοντες και
πιστευσαντες.» 10.43.304 Πως δε ου μακαριωτεροι οι οφθαλμοι οι υπο του Ἰησου
μακαριζομενοι επι τοις τεθεωρημενοις των μη φθασαντων επι την των τοιουτων
θεαν; Ὁ δε Συμεων αγαπαι εις τας αγκαλας λαβων το σωτηριον του θεου, και
θεασαμενος αυτο ειπεν· «Νυν απολυεις τον δουλον σου, δεσποτα, κατα το ρημα σου
εν ειρηνηι, οτι ειδον οι οφθαλμοι μου το σωτηριον σου.» ∆ιοπερ φιλοτιμητεον
ανοιγειν τους οφθαλμους κατα τον Σαλομωντα, ινα αρτων εμπλησθωμεν· φησι γαρ·
«∆ι ανοιξον τους οφθαλμους σου και εμπλησθητι αρτων.» Και ταυτα μοι δια το
«Ἐπιστευσαν τηι γραφηι και τωι λογωι ον ειπεν ο Ἰησους» ειρησθω, ινα το τελειον της
πιστεως εκ των περι πιστεως εξητασμενων καταλαβωμεν ημιν δοθησε σθαι εν τηι
μεγαληι εκ νεκρων αναστασει του παντος Ἰησου σωματος, της αγιας εκκλησιας
αυτου. 10.43.305 Ὅπερ γαρ επι γνωσεως ειρηται· «Ἄρτι γινωσκω εκ μερους», τοδε
και επι παντος καλου ακολουθον οιμαι λεγειν· εν δε των αλλων η πιστις. 10.43.306
∆ιοπερ αρτι πιστευω εκ μερους· «οταν δε ελθηι το τελειον» της πιστεως «το εκ
μερους καταργηθη σεται», της δια ειδους πιστεως πολλωι διαφερουσης της, ιν' ουτως
ειπω, «δι' εσοπτρου και εν αινιγματι», ομοιως τηι νυν γνωσει πιστεως. 10.44.n Ὡς δε
ην εν τοις Ἱεροσολυμοις εν τωι πασχα εν τηι εορτηι, πολλοι επιστευσαν εις το ονομα
αυτου, θεωρουντες αυτου τα σημεια α εποιει. Αυτος δε Ἰησους ουκ επιστευσεν αυτον
αυτοις, δια το αυτον γινωσκειν παντας και οτι ου χρειαν ειχεν ινα τις μαρτυρησηι
περι ανθρωπου· αυτος γαρ εγινωσκεν τι ην εν τωι ανθρωπωι. 10.44.307 Ζητησαι τις αν
πως τοις μεμαρτυρη μενοις πιστευειν εαυτον ουκ επιστευεν ο Ἰησους. Λεκτεον δε
προς τουτο, οτι ουχι τοις πιστευουσιν «εις αυτον» ου πιστευει εαυτον ο Ἰησους, αλλα
τοις πιστευουσιν «εις το ονομα αυτου»· διαφερει γαρ το πιστευειν εις αυτον του
πιστευειν εις το ονομα αυτου. 10.44.308 Ὁ γουν δια πιστιν μη κριθησομενος τωι «εις
αυτον» πιστευειν ου κρινεται, ουχι δε «εις το ονομα αυτου»· φησι γαρ ο κυριος· «Ὁ
πιστευων εις εμε ου κρι νεται», ουχι δε «Ὁ πιστευων εις το ονομα μου ου κρι νεται».
10.44.309 Ουκετι δε φησιν· «Ὁ πιστευων εις εμε ηδη κεκριται»· ταχα γαρ ο πιστευων
εις το ονομα αυτου πιστευει μεν, διοπερ ουκ εστιν αξιος ηδη κεκρισθαι, ελαττων δε
εστιν του πιστευοντος εις αυτον. ∆ια τουτο τωι πιστευοντι εις το ονομα αυτου εαυτον
ου πιστευει ο Ἰησους. 10.44.310 Αυτου τοινυν μαλλον η του ονοματος αυτου εχεσθαι
δει, ινα μη τωι ονοματι αυτου δυναμεις ποιουντες ακουσωμεν τα επι τωι ονοματι
μονωι καυχησαμενων αυτου ειρημενα. Ἀλλα θαρρησωμεν μιμηται του Παυλου
γινομενοι ειπειν· «Παντα ισχυω εν τωι ενδυνα μουντι με Χριστωι Ἰησου.»
Παρατηρητεον δε και τουτο, οτι ανωτερω μεν· «Ἐγγυς, φησιν, ην το πασχα των
Ἰουδαιων», ενθαδε δε ουκ εν τωι πασχα των Ἰουδαιων, αλλ' εν τωι πασχα εν
Ἱεροσολυμοις ην ο Ἰησους· κακει μεν οτε Ἰουδαιων λεγεταιτο πασχα, ουκ ειρηται
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εορτη· ενθαδε δε ο Ἰησους αναγε γραπται ειναι εν τηι εορτηι· εν τοις Ἱεροσολυμοις
γαρ τυγχα νων εν πασχα και εορτηι ην, πολλων πιστευοντων καν εις το ονομα αυτου.
10.44.311 Και παρατηρητεον γε οτι πολλοι ουκ «εις αυτον», αλλ' «εις το ονομα
αυτου» πιστευειν λεγονται. Οι δε εις αυτον πιστευοντες οι την στενην και
τεθλιμμενην εισιν οδευοντες, απαγουσαν εις την ζωην, οσον υπο των ολιγων
ευρισκομενην. 10.44.312 ∆υνατον μεντοι γε πολλους των εις το ονομα αυτου
πιστευοντων ανακλιθηναι μετα Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ εν τηι βασιλειαι των
ουρανων, επει «πολλοι απ' ανατολων και δυσμων ηξουσιν και ανακλιθησονται μετα
Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ εν τηι βασιλειαι των ουρανων», τυγχανουσηι οικιαι του
πατρος, εν ηι πολλαι μοναι εισιν. 10.44.313 Και τουτο δε τηρητεον, οτι πολλοι
πιστευοντες εις το ονομα αυτου, ουχ ως Ἀνδρεας και Πετρος και Ναθαναηλ και
Φιλιππος πιστευουσιν, αλλα τηι μαρτυριαι Ἰωαννου πει θονται λεγοντος· «Ἰδου, ο
αμνος του θεου», η τωι υπ' Ἀνδρεου ευρεθεντι Χριστωι, η τωι ειποντι τωι Φιλιππωι
Ἰησου· «Ἀκολουθει μοι», η τωι φασκοντι Φιλιππωι· «Ὃν εγραψεν Μωσης και οι
προφηται ευρηκαμεν, Ἰησουν υιον του Ἰωσηφτον απο Ναζαρετ.» 10.44.314 Ουτοι δε
«επιστευσαν εις το ονομα αυτου, θεωρουντες αυτου τα σημεια α εποιει»· και <κατα>
σημεια πιστευουσιν ουκ εις αυτον αλλ' εις το ονομα αυτου, ο Ἰησους ουκ επιστευεν
εαυτον αυτοις, παντας γινω σκων, και μη χρειαν εχων ινα τις μαρτυρησηι περι
ανθρωπου, τωι γινωσκειν τι εστιν εν εκαστωι των ανθρωπων. 10.45.315 Τωι δε «Ου
χρειαν ειχεν, ινα τις μαρτυ ρησηι περι ανθρωπου» ευκαιρως χρηστεον εις παραστασιν
του υιου του θεου αφ' εαυτου δυναμενου θεωρειν περι εκαστου των ανθρωπων, και
μηδαμως μαρτυριου δεισθαι του απο τινος. 10.45.316 Το δε «Ου χρειαν ειχεν ινα τις
μαρτυρησηι περι ανθρωπου» αντιδιασταλτεον προς το «Ου χρειαν εχει ινα τις
μαρτυρησηι περι τινος». Ει μεν γαρ το «ανθρωπου» λαμβανοιμεν επι παντος του κατ'
εικονα θεου η παντος λογικου, ου χρειαν εξει ινα τις μαρτυρησηι περι αυτου, περι ου
δηποτε των λογικων, αφ' εαυτου γινωσκων τους παντας κατα την δεδομενην αυτωι
δυναμιν απο του πατρος. 10.45.317 Ει δε το «ανθρωπου» τηρησαιμεν επι του θνητου
λογικου ζυου μονου, ο μεν τις ερει χρειαν εχειν αυτον, ινα τις μαρτυρησηι περι των
υπερ τον ανθρωπον, ουδε αρκουντα ομοιως τοις ανθρωπινοις γινωσκειν και τα περι
εκεινων. 10.45.318 Ἄλλος δε τις φησει τον κενωσαντα εαυτον μη χρειαν εχειν ινα
τις μαρτυρησηι περι ανθρωπου, χρειαν δε εχειν περι των κρειττο νων η κατα
ανθρωπον. 10.46.319 Και τουτο δε ζητητεον, ποσα σημεια αυτου θεωρουντες οι
πολλοι επιστευον εις αυτον· ου γαρ αναγε γραπται σημεια πεποιηκεναι εν
Ἱεροσολυμοις, ει μη αρα γεγενηται μεν σημεια, ουκ αναγεγραπται δε· σκοπει δε ει
δυνατον εις σημεια λογισθηναι το πεποιηκεναι φραγελλιον εκ σχοινιων, και παντας
εκβεβληκεναι του ιερου, τα τε προβατα και τους βοας, και των κολλυβιστων τα
κερματα εκκεχυκεναι, και τας τραπεζας ανατετραφεναι. 10.46.320 Προς μεντοι γε
τους υπονοησαντας αν περι μονων ανθρωπων μη χρειαν εχειν αυτον μαρτυρων,
λεκτεον οτι δυο αυτωι ο ευαγγελιστης μεμαρτυρηκε, το τε γινωσκειν παντας, και το
μη χρειαν εχειν, ινα τις μαρτυρησηι περι ανθρωπου. 10.46.321 Ει γαρ παντας
εγινωσκεν, ου μονον ανθρωπους αλλα και τα υπερ τον ανθρωπον εγινωσκεν, και
παντας τους εξω τοιου των σωματων· εγινωσκεν τε τι ην εν τωι ανθρωπωι, ατε
μειζων τυγχανων των εν τωι προφητευειν ελεγχοντων και κρινοντων, και τα
κρυπτα της καρδιας εις φανερον αγοντων παντων ων το πνευμα υποβαλλει αυτοις.
∆υναται δε το «Ἐγινωσκεν τι ην εν τωι ανθρωπωι» λαμβα νεσθαι και επι των
ενεργουσων δυναμεων χειρονων η κρειττο νων εν ανθρωποις. 10.46.322 Ει μεν γαρ
διδωσιν τις «τοπον τωι διαβολωι», εισερχεται εις αυτον ο σατανας, ωσπερ εδωκεν
Ἰουδας, του διαβολου βεβληκοτος εις την καρδιαν αυτου, ινα παραδωι τον Ἰησουν·
διο και «μετα το ψωμιον εισηλθεν εις αυτον ο σατανας». 10.46.323 Ει δε διδωσιν
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοπον τωι θεωι, μακα ριος γινεται· μακαριος γαρ ου εστιν αντιλημψις αυτωι παρα του
θεου και αναβασις εν τηι καρδιαι αυτου απο του θεου. Γινωσκει ουν τι ην εν τωι
ανθρωπωι ο γινωσκων παντα υιος του θεου. Ἤδη δε την αυταρκη περιγραφην
ειληφοτος και του δεκατου τομου, ενταυθα που καταπαυσομεν το βιβλιον. 13.t.1
ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ ΙΓʹ 13.1.1 Ἴσως μεν
αν εδοξεν σοι, φιλοθεωτατε και ευσε βεστατε Ἀμβροσιε, τον περι της Σαμαρειτιδος
λογον μη διακοπηναι, ωστε μερος μεν τι αυτου ειναι εν τωι δωδεκατωι τομωι, τα δε
εξης εν τωι τρισκαιδεκατωι. 13.1.2 Ἀλλ' επει εωρω μεν αυταρκη περιγραφην
ειληφεναι τον δωδεκατον των εξηγη τικων, εδοξεν ημιν καταληξαι εις τον της
Σαμαρειτιδος λογον περι του λεγομενου υπ' αυτης φρεατος, ως ο Ἰακωβ εδωκεν
αυτο και αυτος εξ αυτου επιεν και οι υιοι αυτου και τα θρεμματα αυτου, ινα
αρξωμεθα του τρισκαιδεκατου απο της αποκρισεως του κυριου ημων προς αυτην.
13.1.3ν Ἀπεκριθη ο Ἰησους και ειπεν αυτηι· Πας ο πινων εκ του υδατος τουτου
διψησει παλιν· ος δ' αν πιηι εκ του υδατος ου εγω δωσω αυτωι, γενησεται πηγη εν
αυτωι υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον. ∆ευτερον τουτο αποκρινεται προς την
Σαμαρειτιν ο Ἰησους, προτερον μεν λεγων· «Ει ᾔδεις την δωρεαν του θεου και τις
εστιν ο λεγων σοι· ∆ος μοι πιειν, συ αν ᾔτησας αυτον και εδωκεν αν σοι υδωρ ζων»,
και νυν ως προτρεπων αυτην επι το αιτησαι το ζων υδωρ λεγει τα εκκειμενα. 13.1.4
Και επι μεν τωι προτερωι ουκ ειπεν, αλλα επαπορει περι της συγκρισεως των υδατων
η Σαμαρειτις· μετα δε την δευτεραν αποκρισιν του κυριου παραδεξαμενη τα ειρη
μενα φησι· «∆ος μοι τουτο το υδωρ.» 13.1.5 Ταχα γαρ δογμα τι εστιν μηδενα
λαμβανειν θειαν δωρεαν των μη αιτουντων αυτην. Και αυτον γουν τον σωτηρα δια
του ψαλμου προτρεπει αιτειν ο πατηρ ινα αυτωι δωρησηται, ως αυτος ημας διδασκει
ο υιος λεγων· «Κυριος ειπεν προς με· Υιος μου ει συ· αιτησαι παρ' εμου και δωσω σοι
εθνη την κληρονομιαν σου, και την κατασχεσιν σου τα περατα της γης»· και ο σωτηρ
φησιν· «Αιτειτε, και δοθησεται υμιν»· «πας γαρ ο αιτων λαμβανει.» 13.1.6 Πει θεται
μεντοι γε η Σαμαρειτις αιτησαι τον Ἰησουν υδωρ, εικων, ως προειπομεν, τυγχανουσα
γνωμης ετεροδοξουντων περι τας θειας ασχολουμενων γραφας, οτε ακουει περι της
συγκρισεως αμφοτερων των υδατων. 13.1.7 Και ορα εξ ων επεπονθει πως πινουσα εκ
του νομιζομενου αυτηι βαθεος ειναι φρεατος ουκ ανεπαυετο, ουδε της διψης
απηλλαττετο. 13.2.8 Ἴδωμεν ουν τι σημαινεται εκ του «Πας ο πινων εκ του υδατος
τουτου διψησει παλιν.» Ἔστιν δε εκ της «διψην» φωνης και εκ της «πεινην» κατα το
σωματικον δυο σημαινομενα· εν μεν καθ' ο δεομεθα τροφης, κενωθεντες και
ορεγομενοι αυτης, <η ποτου> υπο του υγρου ημιν επιλειποντος· ετερον δε καθ' ο
πολλακις οι πενητες και εν απο ριαι οντες των επιτηδειων φασιν κεκορεσμενοι το
πεινην η διψην. 13.2.9 Και μαρτυριον γε του μεν πρωτου εν τηι Ἐξοδωι, οτε
απορουντες τροφων «τηι εννεακαιδεκατηι ημεραι, τωι μηνι τωι δευτερωι εξεληλυθοτων
αυτων εκ γης Αιγυπτου, διεγογ γυζεν πασα συναγωγη υιων Ἰσραηλ επι Μωσην και
Ἀαρων. Και ειπαν προς αυτους οι υιοι Ἰσραηλ· Ὄφελον απεθανομενπληγεντες υπο
κυριου εν γηι Αιγυπτωι, οταν εκαθισαμεν επι των λεβητων των κρεων και ησθιομεν
αρτους εις πλη σμονην, οτι εξηγαγετε ημας εις την ερημον ταυτην, αποκτει ναι
πασαν την συναγωγην ταυτην εν λιμωι. Ειπεν δε κυριος προς Μωσην· Ἰδου εγω υω
υμιν αρτους εκ του ουρανου, και εξελευσεται ο λαος και συλλεξουσιν το της ημερας
εις ημεραν, οπως πειρασω αυτους ει πορευσονται τωι νομωι μου η ου». 13.2.10
Πεινωντων γαρ και απορουντων της αναγκαιας τροφης οσον επι † οι λογοι. Ἀλλα
και υδατος απορουντες και διψωντες διεγογγυζον κατα Μωσεως· «Τι πιομεθα;» οτε
«εβοησεν Μωσης προς κυριον, και εδειξεν αυτωι κυριος ξυλον, και ενε βαλεν αυτο
εις το υδωρ και εγλυκανθη το υδωρ». 13.2.11 Και μετ' ολιγα, ηνικα ηλθεν εις
Ῥαφιδειν, γεγραπται οτι «Ἐδιψησεν ο λαος εκει υδατι, και εγογγυζεν ο λαος εκει επι
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μωσην.» 13.2.12 ∆οξει δε του δευτερου των σημαινομενων ειναι παρα τωι Παυλωι
παραδειγμα λεγοντι· «Ἄχρι της αρτι ωρας και πεινωμεν και διψωμεν και
γυμνιτευομεν·» Το μεν ουν πρωτον, πεινην και διψην, αναγκαιως γινεται τοις
υγιαινουσιν σωμασιν· το δε δευτερον τοις πενομενοις συμβαινει. 13.3.13 Ζητητεον
ουν και εκ του «Πας ο πινων εκ τουτου του υδατος διψησει παλιν» ποιον «διψησει»
λεγε ται· πρωτον ως επι σωματικου η και † ταχα το δηλου μενον εστιν οτι καν προς
το παρον κορεσθηι, αλλ' ευθεως υποβιβασθεντος του ποτου το αυτο παθος πεισεται ο
πιων, τουτεστι διψησει παλιν, εις ομοιον τωι αρχηθεν αποκαταστας. 13.3.14 Ἐπιφερει
ουν το «Ὃς δ' αν πιηι εκ του υδατος ου εγω δωσω αυτωι, γενησεται πηγη εν αυτωι
υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον.» Τις δε εν εαυτωι εχων πηγην διψησαι οιος τε
εσται; 13.3.15 Το μεντοι γε προηγουμενως δηλουμενον τοιουτον αν ειη· ο
μεταλαμβανων <του νομιζομεν>ου, φησι, βαθους λογων, καν προς ολιγον
αναπαυσηται, παραδεξαμενος ως βαθυτατα τα ανιμωμενα και ευρισκεσθαι δοκουντα
νοηματα, αλλα γε παλιν δευτερον επιστησας επαπορησει περι του των, οσοις * *
επανεπαυσατο, <επει> τρανην και εκτυπον περι των ζητουμενων καταληψιν ου
δυναται το νομιζομενον υπ' αυτου βαθος παρασχειν. 13.3.16 ∆ιοπερ καν
συναρπασθεις συγκαταθηται τις τηι πιθανοτητι των λεγομενων, αλλα γε υσ τερον
ευρησει την αυτην αποριαν τυγχανουσαν εν αυτωι, ηνπερ ειχεν πριν ταδε τινα
μαθειν· εγω δε τοιουτον εχω λογον, ωστε την πηγην γενεσθαι του ζωτικου ποματος
εν τωι παραδεξαμενωι τα υπ' εμου απαγγελλομενα· και επι τοσουτον γε ο λαβων του
εμου υδατος ευεργετηθησεται, ωστε πηγην ευρετικην παντων των ζητουμενων
αναβλυστανειν εν αυτωι ανω πηδωντων υδατων, της διανοιας αλλομενης και
ταχιστα διιπταμενης ακολουθως τωι ευκινητωι τουτωι υδατι, φεροντι αυτωι τωι
αλλεσθαι και πηδαν επι το ανωτερον, επι την αιωνιον ζωην. 13.3.17 Οιον<ει
τελευ>την του αλλομενου <υδατ>ος φησιν ειναι την αιωνιον ζωην, ωσπερ δη περι
του νυμφιου εν τωι Ἄισματι των ᾀσματων διαλεγομενος Σολομων φησιν· «Ἰδου
ουτος ηκει πηδων επι τα ορη, διαλλομενος επι τους βουνους.» 13.3.18 Ὡς γαρ εκει ο
νυμφιος επι τας μεγαλοφυεστερας και θειοτερας πηδαι ψυχας ορη λεγομενας, επι δε
τας υποδε εστερας διαλλεται βουνους ονομαζομενας, ουτως ενταυθα η γενομενη εν
τωι πιοντι εκ του υδατος, ου διδωσιν ο Ἰησους, πηγη αλλεται εις την αιωνιον ζωην.
13.3.19 Ταχα δε και πηδησει μετα την αιωνιον ζωην εις τον υπερ την αιωνιον ζωην
πατερα· Χριστος γαρ η ζωη· ο δε μειζων του Χριστου, μειζων της ζωης. 13.4.20 Τοτε
δε ο πιων εκ του υδατος, ου δωσει ο Ἰησους, εξει την γενομενην εν αυτωι πηγην
υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον, οτε πληρουται του μακαριζομενου επι τωι
πεινην και διψην την δικαιοσυνην η επαγγελια. 13.4.21 Φησι γαρ ο λογος·
«Μακαριοι οι πεινωντες και διψωντες την δικαιοσυνην, οτι αυτοι χορτασθησονται.»
13.4.22 Και ταχα επει πεινησαι και διψησαι δεησει την δικαιοσυνην προ του χορ
τασθηναι, υπερ του κορεσθηναι εμποιητεον το πεινην και το διψην, ινα ειπωμεν·
«Ὃν τροπον επιποθει η ελαφος επι τας πηγας των υδατων, ουτως επιποθει η ψυχη
μου προς σε ο θεος. Ἐδιψησεν η ψυχη μου προς τον θεον τον ισχυρον τον ζωντα·
ποτε ηξω και οφθησομαι τωι προσωπωι του θεου;» 13.4.23 Ἵν' ουν διψησωμεν, καλον
εστιν πιειν πρωτον εκ της πηγης του Ἰακωβ, ου λεγοντα αυτην ομοιως τηι Σαμα
ρειτιδι φρεαρ. Ὁ γουν σωτηρ ουδε νυν προς τον εκεινης απαντων λογον εκ φρεατος
φησιν ειναι το υδωρ, αλλα απλως φησι· «Πας ο πινων εκ του υδατος τουτου διψησει
παλιν.» 13.4.24 Ειπερ δε μη εγινετο τι χρησιμον εκ του πιειν απο της πηγης, ουτ' αν
εκαθεζετο επι τηι πηγηι ο Ἰησους, ουτ' αν ελεγεν τηι Σαμαρειτιδι «∆ος μοι πιειν.»
13.4.25 Παρατηρητεον ουν οτι και αιτουσηι το υδωρ τηι Σαμαρει τιδι τον Ἰησουν
οιονει επηγγελλετο παρεξειν αυτο ου παρ' αλλωι τοπωι αλλ' η παρα τηι πηγηι, λεγων
αυτηι· «Ὕπαγε φω νησον τον ανδρα σου και ελθε ενθαδε.» 13.5.26 Ἔτι δε
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιστησομεν ει δυναται δηλουσθαι το ετερογενες της των αυτηι τηι αληθειαι
ομιλησοντων και συνε σομενων ωφελειας παρα την νομιζομενην ωφελειαν
γινεσθαι ημιν απο των γραφων, καν νοηθωσιν ακριβως, εκ του τον μεν πιοντα απο
της πηγης του Ἰακωβ διψην παλιν, τον δε πιοντα εκ του υδατος, ου διδωσιν ο
Ἰησους, πηγην υδατος εν εαυτωι ισχειν αλλομενου εις ζωην αιωνιον. 13.5.27 Και γαρ
τα κυριωτερα και θειοτερα των μυστηριων του θεου ενια μεν ου κεχωρηκεν γραφη,
ενια δε ουδε ανθρωπινη φωνη κατα τα συνηθη των σημαινομενων η γλωσσα ανθρω
πικη· «Ἔστιν γαρ και αλλα πολλα, α εποιησεν ο Ἰησους, ατινα εαν γραφηται καθ' εν,
ουδε αυτον οιμαι τον κοσμον χωρησειν τα γραφομενα βιβλια.» 13.5.28 Και οσα δε
ελαλη σαν αι επτα βρονται μελλων γραφειν Ἰωαννης κωλυεται· ο δε Παυλος
ακηκοεναι φησιν αρρητα ρηματα, ουχι α ουκ εξον τινι λαλησαι ην· εξον γαρ ην αυτα
λαλησαι αγγελοις, ανθρωποις δε ουκ εξην· «Παντα μεν γαρ εξεστιν, αλλ' ου παντα
συμφερει.» 13.5.29 α δε ηκουσεν «αρρητα ρηματα, ουκ εξον, φησιν, ανθρωπωι
λαλησαι». 13.5.30 Οιμαι δε της ολης γνωσεως στοιχεια τινα ελαχιστα και βραχυτατας
ειναι εισαγωγας ολας γραφας, καν πανυ νοηθωσιν ακριβως. 13.5.31 Ὅρα τοιγαρουν,
ει δυναται η μεν πηγη του Ἰακωβ, αφ' ης επιεν ποτε ο Ἰακωβ–αλλ' ουκετι πινει νυν–
, επιον δε και οι υιοι αυτου–αλλα νυν εχουσιν το κρειττον εκεινου ποτον–,
πεπωκασιν δε και τα θρεμματα αυτων, η πασα ειναι γραφη, το δε του Ἰησου υδωρ το
«υπερ α γεγρα πται». 13.5.32 Ου πασιν δε εξεστιν ερευναν τα υπερ α γεγρα πται, εαν
μη τις αυτοις εξομοιωθη, ινα μη επιπλησσηται ακουων το «Χαλεπωτερα σου μη
ζητει, και ισχυροτερα σου μη ερευνα.» 13.6.33 Ἐαν δε λεγωμεν το υπερ α γεγραπται
ειναι τινα, ου τουτο φαμεν, οτι γνωστα τοις πολλοις ειναι δυναται, αλλα Ἰωαννηι
ακουοντι και γραφειν αυτα μη επιτρεπομενωι, οποια ην τα των βροντων ρηματα, και
μανθανοντι και δια το φειδεσθαι του κοσμου ου γραφοντι αυτα· ᾤετο γαρ μηδε
αυτον τον κοσμον χωρειν τα γραφομενα βιβλια. 13.6.34 Ἀλλα και απερ ο Παυλος,
μεμαθηκεν «αρρητα ρηματα» «υπερ α γεγρα πται», ει γε τα γεγραμμενα ανθρωποι
λελαληκασιν· και «α οφθαλμος ουκ ειδεν» εστιν υπερ τα γεγραμμενα, και «α ους ουκ
ηκουσεν» γραφηναι ου δυναται. 13.6.35 Και τα επι καρδιαν δε ανθρωπου μη
αναβεβηκοτα μειζονα εστιν της του Ἰακωβ πηγης, απο πηγης υδατος αλλομενου εις
ζωην αιωνιον φανερουμενα τοις ουκετι καρδιαν ανθρωπου εχουσιν, αλλα
δυναμενοις λεγειν· «Ἡμεις δε νουν Χριστου εχομεν», «ινα ειδωμεν τα υπο του θεου
χαρισθεντα ημιν, α και λαλουμεν ουκ εν διδακτοις ανθρωπινης σοφιας λογοις αλλ'
εν διδακτοις πνευματος.» 13.6.36 Και επιστησον, ει οιον τ' εστιν ανθρωπινην σοφιαν
μη τα ψευδη καλειν δογματα, αλλα τα στοιχειωτικα της αληθειας και εις τους ετι
ανθρωπους φθανοντα· τα δε διδακτα του πνευματος ταχα εστιν η πηγη του
αλλομενου υδατος εις ζωην αιωνιον. 13.6.37 Εισαγωγαι ουν εισιν αι γρα 13.6.37 φαι,
αφ' ων ακριβως νενοημενων νυν ονομαζομενων πηγης του Ἰακωβ ανελθετεον προς
τον Ἰησουν, ιν' ημιν χαρισηται πηγην του αλλομενου υδατος εις ζωην αιωνιον.
13.6.38 Ουχ ομοιως δε πας αντλει απο της πηγης του Ἰακωβ· ει γαρ επιεν Ἰακωβ εξ
αυτης και οι υιοι αυτου και τα θρεμματα αυτου, διψωσα δε και η Σαμαρειτις
διερχεται επ' αυτην και αντλει, μηποτε και αλλως επινεν και επιστημονως ο Ἰακωβ
συν τοις υιοις· αλλως δε και απλουστερον και κτηνωδεστερον τα θρεμματα αυτου·
αλλως δε παρα τον Ἰακωβ και τους υιους και τα θρεμματα αυτου η Σαμαρειτις.
13.6.39 Οι μεν γαρ κατα τας γραφας σοφοι πινουσιν ως ο Ἰακωβ και οι υιοι αυ του· οι
δε απλουστεροι και ακεραιοτεροι, οι λεγομενοι «προ βατα Χριστου», πινουσιν ως τα
θρεμματα του Ἰακωβ· οι δε παρεκδεχομενοι τας γραφας και δυσφημα τινα
συνισταντες προφασει του νενοηκεναι αυτας πινουσιν ως η προ του πισ τευσαι εις
Ἰησουν Σαμαρειτις επινεν. 13.7.n Λεγει προς αυτον η γυνη· Κυριε, δος μοι τουτο το
υδωρ, ινα μη διψω, μηδε διερχωμαι ενθαδε αντλειν. 13.7.40 Ἤδη δευτερον «κυριον»
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναγορευει τον σωτηρα η Σαμαρειτις· προτερον μεν οτε φησι· «Κυριε, ουτε αντλημα
εχεις και το φρεαρ εστιν βαθυ», οτε και επιζητει ποθεν εχει το ζων υδωρ, και ει
μειζων ειη του νομιζομενου πατρος αυτηι Ἰακωβ· νυν δε οτε και αιτει απο του υδατος
του γινομενου πηγης εν τωι πινοντι υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον. 13.7.41 Και
ειπερ αληθες το «Συ αν ᾔτησας αυτον και εδωκεν αν σοι υδωρ ζων», δηλον οτι
ειπουσα· «∆ος μοι τουτο το υδωρ» ελαβεν το ζων υδωρ, ινα μηκετι απορηι διψωσα
μηδε διερχηται επι την πηγην του Ἰακωβ δια το αντλειν, αλλα χωρις του υδατος του
Ἰακωβ θεωρησαι την αληθειαν αγγελικως και υπερ ανθρωπον δυνηθηι. Ουδε γαρ οι
αγγελοι δεονται της του Ἰακωβ πηγης, ινα πιωσιν, αλλ' εκαστος εν εαυτωι εχει
πηγην υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον γεγενημενην και αποκαλυφθεισαν απο
αυτου του λογου και αυτης της σοφιας. 13.7.42 Ου δυνατον μεντοι γε το ετερον παρα
το εκ της πηγης του Ἰακωβ υδωρ χωρησαι το υπο του λογου διδο μενον μη
επιμελεστατα ασχοληθεντα εκ του διψαν περι το διερχεσθαι και αντλειν εντευθεν·
ωστε κατα τουτο πολλα ενδειν τοις πολλοις μη επιπλειον εγγεγυμνασμενοις τωι
αντλειν απο της του Ἰακωβ πηγης. 13.8.n Λεγει αυτηι· Ὕπαγε φωνησον σου τον
ανδρα και ελθε ενθαδε. Ἀπεκριθη η γυνη και ειπεν· Ουκ εχω ανδρα. 13.8.43
Ἐλεγομεν και εν τοις ανωτερω τον αρχοντα της ψυχης νομον, ωι εκαστος υπεταξεν
εαυτον, τουτον ειναι τον ανδρα. Νυν δε και του αποστολου εκ της προς Ῥωμαιους
επιστολης εις τουτο μαρτυριον παραθησομεθα λεγοντος· «Ἢ αγνοειτε, αδελφοι–
γινωσκουσιν γαρ νομον λαλω– οτι ο νομος κυριευει του ανθρωπου, εφ' οσον χρονον
ζηι;» τις δη ζηι; απο κοινου λαμβανοντων ημων τον νομον, ο νομος. 13.8.44 Ειτ'
ευθεως φησιν· «Ἡ γαρ υπανδρος γυνη τωι ζωντι ανδρι δεδεται νομωι», ως ει ελεγεν
«ζωντι ανδρι, οστις ανηρ νομος εστιν.» 13.8.45 Ειτα παλιν φησιν· «Ἐαν δε αποθανηι ο
ανηρ, κατηργηται απο του νομου του ανδρος»· οιονει γυνη κατηργηται αποθανοντος
του νομου και ουκετι τα της γυναικος ως προς ανδρα ενεργει. 13.8.46 Ειτα λεγει·
«Ἄρ' ουν ζωντος του ανδρος μοιχαλις χρηματισει εαν γενηται ανδρι ετερωι· εαν δε
αποθανηι ο ανηρ, ελευθερα εστιν απο του νομου, του μη ειναι αυτην μοιχαλιδα
γενομενην ανδρι ετερωι.» 13.8.47 Ἀπεθανεν δε ο νομος κατα το γραμμα, και ουκ
εστιν η ψυχη μοιχαλις γενομενη ανδρι ετερωι, τωι νομωι τωι κατα το πνευμα·
αποθανοντος δε του ανδρος τηι γυναικι αποτεθνη κεναι πως αν λεγοιτο και η γυνη
τωι ανδρι, ωστε ουτως ημας εκλαμβανειν το «Ὥστε, αδελφοι μου, και υμεις
εθανατωθητε τωι νομωι δια του σωματος του Χριστου, εις το γενεσθαι υμας ετερωι, τωι
εκ νεκρων εγερθεντι ινα καρποφο ρησωμεν τωι θεωι.» 13.8.48 Ει τοινυν νομος εστιν ο
ανηρ, και η Σαμαρειτις εχει τινα ανδρα υποταξασα εαυτην κατα την παρεκδοχην των
υγιαινοντων λογων νομωι τινι, καθ' ον βιουν εκαστος των ετεροδοξων θελει,
βουλεται ενταυθα την ετεροδοξον ψυχην ο θειος λογος παρατιθεισαν τον αρχοντα
εαυτης νομον διελεγχθηναι, εις το καταφρονησασαν αυτην ως ου νομιμου ανδρος
ζητησαι ανδρα ετερον, εις το γενεσθαι αυτην ετερωι, τωι εκ νεκρων αναστησομενωι
λογωι, μη ανατρεπομενωι μηδε τεθνηξομενωι, αλλ' αιδιωι μενουντι και βασιλευοντι
παντας τε τους εχθρους υποτασσοντι· «Χριστος γαρ εγερθεις εκ νεκρων ουκετι
αποθνηισκει, θανατος αυτου ουκετι κυριευει· ο γαρ απεθανεν, τηι αμαρτιαι απεθανεν
εφαπαξ· ο δε ζηι, ζηι τωι θεωι, εν δεξιαι ων αυτου, εως παντες οι εχθροι αυτου
υποποδιον τεθωσιν αυτωι.» 13.8.49 Που δε εδει ελεγχθηναι τον νομιζομενον ανδρα
της Σαμαρειτιδος ως ουκ ανδρα η παρα τηι πηγηι του Ἰακωβ υπο του Ἰησου, ει μη αφ'
εαυτης η γυνη ηρνητο τον ανδρα; δια τουτο λεγει αυτηι ο Ἰησους· «Ὕπαγε φωνησον
σου τον ανδρα και ελθε ενθαδε.» 13.8.50 Οιον δε εχουσα τι ηδη του αλλομενου εις
ζωην αιωνιον υδατος δια το ειρηκεναι· «∆ος μοι τουτο το υδωρ» και αψευδειν τον
προεπαγγειλαμενον οτι «Συ αν ᾔτησας αυτον και εδω κεν σοι υδωρ ζων», απεκριθη
η γυνη, καταγνουσα εαυτης επι τηι κοινωνιαι τηι προς τον τοιουτον ανδρα, και ειπεν·
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«Ουκ εχω ανδρα.» 13.9.n Λεγει αυτηι ο Ἰησους· Καλως ειπας οτι Ἄνδρα ουκ εχω·
πεντε γαρ ανδρας εσχες, και νυν ον εχεις ουκ εστιν σου ανηρ· τουτο αληθες ειρηκας.
13.9.51 Οιμαι πασαν την εισαγομενην ψυχην εις την δια των γραφων εν Χριστωι
θεοσεβειαν απο των αισθητων και σωματικων λεγομενων αρχομενην, τους πεντε
ανδρας καθ' εκαστην των αισθησεων ανδρος τινος γινομενου ισχειν· επαν δε μετα το
ωμιληκεναι τοις αισθητοις ανακυψαι τις θελων και προτραπεις επι τα νοητα
περιτυχηι λογωι προφασει αλλη γοριας και πνευματικων ουχ υγιαινοντι, ουτος μετα
τους πεντε ανδρας ετερωι προσερχεται, δους, ιν' ουτως ειπω, το αποστασιον τοις
προτεροις πεντε και κρινων συνοικειν τωι εκτωι. 13.9.52 Και εως αν γε ελθων ο
Ἰησους εις συναισθη σιν ημας αγαγηι του τοιουτου ανδρος, εκεινωι συνεσμεν·
ελθοντος δε του κυριου λογου και διαλεχθεντος ημιν, αρνου μενοι εκεινον τον
ανδρα φαμεν· «Ουκ εχω ανδρα»· οτε και επαινει ημας ο κυριος λεγων· «Καλως ειπας
οτι Ουκ εχω ανδρα.» 13.9.53 Το δε «Τουτο αληθες ειρηκας» οιονει ελεγκτικον εστιν,
ως των προτερων ουκ αληθως υπ' αυτης ειρημενων. Και ταχα ουκ ην αληθες το «Ου
συγχρωνται Ἰουδαιοι Σαμαρειταις.» 13.9.54 Αυτος γουν ο Ἰησους, ως εν τοις προ
τουτων ειρηκαμεν, συγχρηται Σαμαρειταις ινα και αυτους ωφελησηι. 13.9.55 Ουκ
αληθες δε και το «Ουτε αντλημα εχεις και το φρεαρ εστι βαθυ.» 13.9.56 Ταχα δε ουκ
αληθες και το «Ἰακωβ εκ του φρεατος επιεν και οι υιοι αυτου και τα θρεμματα
αυτου»· ει γαρ ουχ ομοιως επιεν τηι Σαμα ρειτιδι ο Ἰακωβ και οι υιοι αυτου και τα
θρεμματα αυτου, οιεται δε η Σαμαρειτις το ομοιον και ταυτον παντη ποτον
πεπωκεναι τωι Ἰακωβ και τοις υιοις αυτου και τοις θρεμμα σιν αυτου, δηλον οτι
ψευδεται. 13.10.57 Ἴδωμεν δε και τα Ἡρακλεωνος εις τους τοπους, οστις φησιν
ατονον και προσκαιρον και επιλειπουσαν εκεινην γεγονεναι την ζωην και την κατ'
αυτην δοξαν· κοσμικη γαρ, φησιν, ην· και οιεται του κοσμικην αυτην ειναι απο
δειξιν φερειν εκ του τα θρεμματα του Ἰακωβ εξ αυτης πεπωκεναι. 13.10.58 Και ει μεν
ατονον και προσκαιρον και επιλειπουσαν ελαμβανεν την εκ μερους γνωσιν, ητοι την
απο των γραφων συγκρισει των αρρητων ρηματων, «α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι»,
<η> πασαν την νυν «δι' εσοπ τρου και αινιγματος» γινομενην γνωσιν
καταργουμενην, οταν ελθηι το τελειον, ουκ αν αυτο ενεκαλεσαμεν· ει δε υπερ του
διαβαλλειν τα παλαια τουτο ποιει, εγκλητεος αν ειη. 13.10.59 Ὃ δε διδωσιν υδωρ ο
σωτηρ φησιν ειναι εκ του πνευματος και της δυναμεως αυτου, ου ψευδομενος.
13.10.60 Και εις το «Ου μη διψησηι δε εις τον αιωνα» αποδεδω κεν αυταις λεξεσιν
ουτως· «αιωνιος γαρ η ζωη αυτου και μηδεποτε φθειρομενη, ως και η πρωτη η εκ
του φρεατος, αλλα μενουσα· αναφαιρετος γαρ η χαρις και η δωρεα του σωτηρος
ημων και μη αναλισκομενη μηδε φθειρομενη εν τωι μετεχοντι αυτης.» 13.10.61
Φθειρομενην δε την πρωτην διδους ειναι ζωην, ει μεν την κατα το γραμμα ελεγεν,
ζητων την περιαιρεσει του καλυμματος γινομενην κατα το πνευμα και ευρισκων,
υγιως αν ελεγεν· ει δε παντη φθοραν κατηγορει των παλαιων, δηλον οτι τουτο ποιει
ως μη ορων τα αγαθα των μελλοντων εχειν εκεινα την σκιαν. 13.10.62 Ουκ
απιθανως δε το «αλλομενου» διηγησατο και τους μεταλαμβανοντας του ανωθεν
επιχορηγουμενου πλου σιως και αυτους εκβλυσαι εις την ετερων αιωνιον ζωην τα
επικεχορηγημενα αυτοις. 13.10.63 Ἀλλα και επαινει την Σαμαρειτιν ωσαν ενδειξαμε
νην την αδιακριτον και καταλληλον τηι φυσει εαυτης πιστιν, μη διακριθεισαν εφ' οις
ελεγεν αυτηι. 13.10.64 Ει μεν ουν την προαιρεσιν απεδεχετο, μηδεν περι φυσεως
αινιττομενος ως διαφερουσης, και ημεις αν συγκατεθεμεθα· ει δε τηι φυσικηι
κατασκευηι αναφερει την της συγκαταθεσεως αιτιαν, ως ου πασιν ταυτης παρουσης,
ανατρεπτεον αυτου τον λογον. 13.10.65 Ουκ οιδα δε πως ο Ἡρακλεων το μη
γεγραμμενον εκλαβων φησι προς το «∆ος μοι τουτο το υδωρ» ως αρα βραχεα
διανυχθεισα υπο του λογου εμισησεν λοιπον και τον τοπον εκεινου του λεγομενου
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζωντος υδατος. 13.10.66 Ἔτι δε και προς το «∆ος μοι τουτο το υδωρ, ινα μη διψω
μηδε διερχωμαι ενθαδε αντλειν», φησιν οτι Ταυτα λεγει η γυνη εμφαινουσα το
επιμοχθον και δυσποριστον και ατροφον εκεινου του υδατος. Ποθεν γαρ δεικνυναι
εχει ατρο φον ειναι το του Ἰακωβ υδωρ; 13.11.67 Ἔτι δε ο Ἡρακλεων προς το «Λεγει
αυτηι» φησι· δηλον οτι τοιουτο τι λεγων, «ει θελεις λαβειν τουτο το υδωρ, υπαγε
φωνησον τον ανδρα σου»· και οιεται της Σαμα ρειτιδος τον λεγομενον υπο του
σωτηρος ανδρα το πληρωμα ειναι αυτης, ινα συν εκεινωι γενομενη προς τον σωτηρα
κομισασθαι παρ' αυτου την δυναμιν και την ενωσιν και την ανακρασιν την προς το
πληρωμα αυτης δυνηθηι· ου γαρ περι ανδρος, φησι, κοσμικου ελεγεν αυτηι, ινα
καλεσηι, επει περ ουκ ηγνοει οτι ουκ ειχεν νομιμον ανδρα. 13.11.68 Προδηλως δε
ενταυθα βιαζεται, λεγων αυτηι τον σωτηρα ειρηκεναι· «Φωνησον σου τον ανδρα και
ελθε ενθαδε», δηλουντα τον απο του πληρωματος συζυγον· ειπερ γαρ τουθ' ουτως
ειχεν, εχρην τον ανδρα και τινα τροπον φωνητεον εσται αυτον <ειπειν>, ινα συν
αυτωι γενηται προς τον σωτηρα. 13.11.69 Ἀλλ' επει, ως Ἡρακλεων φησι, κατα το
νοουμενον ηγνοει τον ιδιον ανδρα, κατα δε το απλουν ηισχυνετο ειπειν οτι μοιχον,
ουχι δε ανδρα ειχεν, πως ουχι ματην εσται προσ τασσων ο λεγων· «Ὕπαγε, φωνησον
τον ανδρα σου, και ελθε ενθαδε»; 13.11.70 Ειτα προς τουτο «Ἀληθες ειρηκας οτι
ανδρα ουκ εχεις» φησιν· επει εν τωι κοσμωι ουκ ειχεν ανδρα η Σαμαρειτις· ην γαρ
αυτης ο ανηρ εν τωι αιωνι. 13.11.71 Ἡμεις μεν ουν ανεγνωμεν· «Πεντε ανδρας
εσχες·» παρα δε τωι Ἡρακλεωνι ευρομεν· «Ἓξ ανδρας εσχες.» 13.11.72 Και ερμηνευει
γε την υλικην πασαν κακιαν δηλου σθαι δια των εξ ανδρων, ηι συνεπεπλεκτο και
επλησιαζεν παρα λογον πορνευουσα και ενυβριζομενη και αθετουμενη και
εγκαταλειπομενη υπ' αυτων. 13.11.73 Λεκτεον δε προς αυτον οτι ειπερ επορνευεν η
πνευματικη, ημαρτανεν η πνευματικη· ει δε ημαρτανεν η πνευματικη, δενδρον
αγαθον ουκ ην η πνευματικη· κατα γαρ το ευαγγελιον· «Ου δυναται δενδρον αγαθον
καρπους πονηρους ενεγκειν.» 13.11.74 Και δηλον οτι οιχεται αυτοις τα της
μυθοποιΐας. Ει δε αδυνατον εστι το αγαθον δενδρον φερειν πονηρους καρπους, και
αγαθον δενδρον η Σαμαρειτις ατε πνευματικη τυγχανουσα, ακολουθον αυτωι λεγειν
εστιν, οτι ητοι ουκ ην αμαρτια η πορνεια αυτης, η ουκ αυτη επορνευσεν. 13.12.n
Λεγει αυτωι η γυνη· Κυριε, θεωρω οτι προφητης ει συ. Οι πατερες ημων εν τωι ορει
τουτωι προσεκυνησαν· και υμεις λεγετε· Ἐν Ἱεροσολυμοις εστιν ο τοπος οπου προ
σκυνειν δει. 13.12.75 Τριτον ηδη η Σαμαρειτις κυριον αναγορευει τον σωτηρα ημων,
οτε και τελευταιον αναγεγραπται τουτο προς αυτον ειρηκεναι· πλην ουδεπω οιεται
αυτον ειναι των προφητων κρειττονα ουδε τον προφητευθεντα, αλλα τινα
προφητην. 13.12.76 Και η ετεροδοξος δε γνωμη των περι τας γραφας
καλινδουμενων, διελεγχθεντων αυτης των τε προτερων πεντε ανδρων και του μετ'
εκεινους καταλειφθεντας υπ' αυτης δοξαντος ειναι ανδρος, τον ελεγξαντα λογον ου
δυναμενη αρχηθεν ο εστιν ιδειν, προφητην ειναι φησιν, οιονει θειον τινα και εχοντα
τι του ανθρωπινου κρειττον, ου μην τοσουτον οσον ην. ∆ιοπερ φησιν οιονει
αναβλεψασα πως και εν θεωριαι νομισασα γεγονεναι· «Θεωρω οτι προφη της ει συ.»
13.12.77 Εις τουτο «Οι πατερες ημων» και τα εξης ιστεον την Σαμαρειτων προς
Ἰουδαιους διαστασιν περι του νομιζο μενου αυτοις αγιου τοπου· οι μεν γαρ Σαμαρεις
το καλου μενον Γαριζειν ορος αγιον νομιζοντες εν αυτωι προσκυνουσιν τωι θεωι, ου
μεμνηται Μωσης εν τωι ∆ευτερονομιωι ουτως λεγων· «Και ενετειλατο Μωσης τωι
λαωι εν τηι ημεραι εκεινηι λεγων· Ουτοι στησονται ευλογειν τον λαον εν ορει Γαριζειν
διαβαντες τον Ἰορδανην· Συμεων, Λευΐ, Ἰουδας,Ἰσσαχαρ, Ἰωσηφ και Βενιαμειν· και
ουτοι στησονται επι της καταρας εν ορει Γαιβαλ· Ῥουβην, Γαδ και Ἀσηρ, Ζαβουλων,
∆αν και Νεφθαλειμ.» 13.12.78 Οι δε Ἰουδαιοι το Σιων θειον τι νενομικοτες και
οικειον του θεου εκεινον οιονται ειναι τον εκλελεγμενον υπο του πατρος των ολων
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοπον, και δια τουτο εν αυτωι ωικοδομησθαι τον ναον υπο του Σολομωνος λεγουσιν
και πασαν την λευιτικην και ιερατικην λατρειαν εκει επιτελεισθαι. 13.12.79
Ἀκολουθως δε ταυταις εκατερον εθνος ταις υποληψεσιν νενομικεν τους πατερας εν
τωιδε η τωιδε ορει προσκεκυνηκεναι τωι θεωι. 13.13.80 Και ει ποτε δε μεχρι του δευρο
συγκαταβαινοιεν αλληλοις εις λογον Σαμαρεις και Ἰουδαιοι, εκατερος προς τον
λοιπον επαπορησει, και ερει γε ο Σαμαρευς τωι Ἰουδαιωι τον της ενθαδε
αναγεγραμμενον γυναικος λογον· «Οι πατερες ημων εν τωι ορει τουτωι
προσεκυνησαν», δεικνυς το Γαριζειν, «υμεις δε λεγετε οτι εν Ἱεροσολυμοις εστιν ο
τοπος οπου προσκυνειν δει.» 13.13.81 Ἀλλ' επει Ἰουδαιοι μεν–απ' 13.13.81 αυτων
γαρ η σωτηρια–εικονες εισιν των τους υγιαι νοντας φρονουντων λογους, Σαμαρεις
δε των ετεροδοξων, ακολουθως το μεν Γαριζειν θεοποιουσιν οι Σαμαρεις, οπερ
ερμηνευεται «διατομη η διαιρεσις»–και της κατα την ιστοριαν διατομης και
διαιρεσεως των δεκα φυλων διατετμη μενων απο των λοιπων δυο γεγενημενης
κατα τους του Ἱεροβοαμ χρονους, ος και αυτος ερμηνευεται «δικασμος λαου»–.
Ἰουδαιοι δε το Σιων, οπερ εστιν «σκοπευτηριον». Εικος δε τινα επαπορησειν δια τι αι
παρα Μωσει ευλογιαι επι του Γαριζειν γινονται. 13.13.82 Λεκτεον δε και προς τουτο
οτι, επειπερ σημαινει η Γαριζειν φωνη την διατομην και την διαιρεσιν, το μεν της
διατομης σημαινομενον ληπτεον, οτε σχιζεται ο λαος υπο του Ἱεροβοαμ και οικει
την Σαμα ρειαν ο βασιλευς· το δε της διαιρεσεως επι της ευλογιας, των σοφων τηι
διαιρεσει τεταγμενως χρωμενων εφ' εκαστου των προβληματων, ητις εστιν
αναγκαια προς την της αλη θειας κατανοησιν. 13.13.83 Ὅσον μεν ουν ουδεπω
εληλυθεν η υπο του κυριου ειρημενη ωρα, οτε ουτε εν τωι ορει τουτωι ουτε εν
Ἱεροσολυ μοις προσκυνησουσιν τωι πατρι, φευκτεον το των Σαμαρει των ορος, και εν
Σιων, οπου εστιν τα Ἱεροσολυμα, προσκυ νητεον τωι θεωι, απερ Ἱεροσολυμα πολις
ειναι λεγεται υπο του Χριστου του μεγαλου βασιλεως. 13.13.84 Τις δ' αν ειη η πολις
του μεγαλου βασιλεως, τα αληθινα Ἱεροσολυμα, η η εκκλησια εκ λιθων
ωικοδομημενη ζωντων, ενθα ιερα τευμα αγιον, πνευματικαι θυσιαι προσφερονται τωι
θεωι υπο των πνευματικων και τον πνευματικον νενοηκοτων νομον; 13.13.85 Ἐπαν
δε ενστηι το πληρωμα του χρονου, τοτε ουχ ηγητεον την αληθινην προσκυνησιν και
τελειαν θεοσεβειαν τελεισθαι εν Ἱεροσολυμοις ετι, οταν τις γενηται μηδαμως εν
σαρκι αλλ' εν πνευματι, και μηδαμως ετι εν τυπωι αλλα πας εν αληθειαι, τοιουτος
κατεσκευασμενος ωστε εξομοιου σθαι αυτον οις ζητει προσκυνηταις ο θεος. 13.14.86
∆ις δε το «Ἔρχεται ωρα» γεγραπται, και κατα μεν το πρωτον ου προσκειται «Και νυν
εστιν», κατα δε το δευτερον φησιν ο ευαγγελιστης· «Ἀλλ' ερχεται ωρα και νυν
εστιν.» 13.14.87 Και οιμαι γε το μεν προτερον δηλουν την εξω σωματων
προσκυνησιν ενστησομενην κατα την τελειοτητα· το δε δευτερον την των εν βιωι
τουτωι ως ενδεχεται κατα ανθρωπινην φυσιν προκοπτειν τελειουμενων. 13.14.88
Ἔξεστιν ουν και εν τωι πνευματι και αληθειαι προσκυ νειν τωι πατρι οτε ου μονον
«ερχεται ωρα» αλλα «και νυν εστιν», καν εν τοις Ἱεροσολυμοις δια τους επι
τοσουτον μονον φθανοντας τυγχανειν νομιζωμεθα. 13.14.89 Ὅτε γουν γεγρα πται·
«Ἔρχεται ωρα και νυν εστιν», ουκετι λεγεται το «Ουτε εν τωι ορει τουτωι ουτε εν
Ἱεροσολυμοις προσκυ νησετε τωι πατρι», ωσπερ ειρηται, οπου το «Ἔρχεται ωρα»
χωρις του «Νυν εστιν» αναγεγραπται. 13.14.90 Ἔτι μεντοι γε ομοιαν ψευδοδοξιαν τηι
επι του νομιζο μενου φρεατος ειρημενηι εχει η Σαμαρειτις ταυτα λεγουσα. Ἐκει τε
γαρ «Μη συ», φησι, «μειζων ει του πατρος ημων Ἰακωβ, ος δεδωκεν ημιν το φρεαρ
και αυτος εξ αυτου επιεν και οι υιοι αυτου και τα θρεμματα αυτου;» ενθαδε δε το «Οι
πατερες ημων εν τωι ορει τουτωι προσεκυνησαν.» 13.15.91 Ὁ δε Ἡρακλεων εις τα
αυτα ρηματα λεγει ευσχημονως ωμολογηκεναι την Σαμαρειτιν τα υπ' αυτου προς
αυτην ειρημενα· προφητου γαρ μονου, φησιν, εστιν ειδεναι τα παντα· ψευδομενος
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκατερως· και γαρ οι αγγε λοι τα τοιαυτα δυνανται ειδεναι, και ο προφητης ου παντα
οιδεν· «Ἐκ μερους γαρ γινωσκομεν και εκ μερους προφη τευομεν», καν
προφητευωμεν η γινωσκωμεν. 13.15.92 Μετα δε ταυτα επαινει ως πρεποντως τηι
αυτης φυσει ποιησασαν την Σαμαρειτιν, και μητε ψευσαμενην μητε αντικρυς
ομολογησασαν την εαυτης ασχημοσυνην· πεπει σμενην τε φησιν αυτην οτι
προφητης ειη, ερωταν αυτον αμα την αιτιαν εμφαινουσαν δι' ην εξεπορνευσεν, ατε
δι' αγνοιαν θεου και της κατα τον θεον λατρειας αμελησασαν και παντων των κατα
τον βιον αυτηι αναγκαιων, και αλλως αει των εν τωι βιωι τυγχανουσαν· ου γαρ αν,
φησιν, αυτη ηρχετο επι το φρεαρ εξω της πολεως τυγχανον. 13.15.93 Ουκ οιδα δε
πως ενομισεν εμφαινεσθαι την αιτιαν του εκπεπορ νευκεναι, η αγνοιαν αιτιαν
γεγονεναι επι των πλημμελη ματων και της κατα θεον λατρειας· αλλ' εοικεν ταυτα
ως ετυχεν εσχεδιακεναι χωρις πασης πιθανοτητος. 13.15.94 Προσ τιθησιν τε τουτοις·
οτι βουλομενη μαθειν πως και τινι ευαρεστησασα και θεωι προσκυνησασα
απαλλαγειη του πορ νευειν λεγει το «Οι πατερες ημων εν τωι ορει τουτωι
προσεκυνησαν» και το εξης. Σφοδρα δε εστιν ευελεγκτα τα ειρημενα· ποθεν γαρ οτι
βουλεται μαθειν τινι ευαρεστη σασα απαλλαγειη του πορνευειν; 13.16.n Λεγει αυτηι ο
Ἰησους· Πιστευε μοι, γυναι, οτι ερχεται ωρα οτε ουτε εν τωι ορει τουτωι ουτε εν
Ἱεροσολυμοις προσκυ νησετε τωι πατρι. 13.16.95 Ὅτε εδοξεν πιθανωτατα
τετηρηκεναι ο Ἡρακλεων εν τουτοις το επι μεν των προτερων μη ειρησθαι αυτηι·
«Πιστευε μοι, γυναι», νυν δε τουτο αυτηι προστετα χθαι, τοτε επεθολωσεν το μη
απιθανον παρατηρημα, ειπων ορος μεν τον διαβολον λεγεσθαι η τον κοσμον αυτου,
επειπερ μερος εν ο διαβολος ολης της υλης, φησιν, ην, ο δε κοσμος το συμπαν της
κακιας ορος, ερημον οικητηριον θηριων, ωι προσεκυνουν παντες οι προ νομου και οι
εθνικοι· Ἱεροσολυμα δε την κτισιν η τον κτιστην, ωι προσεκυνουν οι Ἰουδαιοι.
13.16.96 Ἀλλα και δευτερως ορος μεν ενομισεν ειναι την κτισιν ηι <οι> εθνικοι
προσεκυνουν· Ἱεροσολυμα δε τον κτιστην <ωι> οι Ἰουδαιοι ελατρευον. 13.16.97
Ὑμεις ουν, φησιν, οιονει οι πνευματικοι ουτε τηι κτισει ουτε τωι δημιουργωι προ
σκυνησετε, αλλα τωι πατρι της αληθειας· και συμπαρα λαμβανει γε, φησιν, αυτην ως
ηδη πιστην και συναριθ μουμενην τοις κατα αληθειαν προσκυνηταις. 13.16.98 Ἀλλ'
ημεις την μεν εν φαντασιαι γνωστικων λογων και νομιζομενων υψηλων
ονομαζομενην θεοσεβειαν παρα τοις ετεροδοξοις υπολαμβανομεν δηλουσθαι δια του
«Ουτε εν τωι ορει τουτωι»· τον δε κανονα <τον> κατα τους πολλους της εκκλησιας, ον
και αυτον ο τελειος και αγιος υπερανα βησεται θεωρητικωτερον και σαφεστερον και
θειοτερον προσκυνων τωι πατρι δια του «Ουτε εν Ἱεροσολυμοις προσκυνησετε τωι
πατρι.» 13.16.99 Ὥσπερ γαρ–καθως ομολογησαιεν αν και οι Ἰουδαιοι–οι αγγελοι ουκ
εν Ἱεροσολυμοις προσκυνουσιν τωι πατρι, τωι κρειττονως παρα το εν Ἱεροσολυμοις
προσκυνειν τωι πατρι, ουτως οι ηδη τηι διαθεσει το ισαγγελοι ειναι εσχηκοτες ουδε εν
Ἱεροσολυ μοις προσκυνησουσιν τωι πατρι, αλλα βελτιον η οι εν Ἱερο σολυμοις, καν
δια τους εν Ἱεροσολυμοις συμπεριφερωνται τοις εν Ἱεροσολυμοις, τοις Ἰουδαιοις
γινομενοι Ἰουδαιοι ιναἸουδαιους κερδησωσιν. Ἱεροσολυμα δε μοι νοεισθω καθως
προαποδεδωκαμεν, ομοιως δε και οι Ἰουδαιοι. 13.16.100 Ὅτε μεντοι γε ουτε εν τωι
ορει τουτωι ουτε εν Ἱεροσολυμοις τις προσκυνει, ελθουσης της ωρας προσκυνει μετα
παρ ρησιας υιος γεγενημενος τον πατερα. ∆ιοπερ ουκ ειρηται «Ουτε εν Ἱεροσολυμοις
προσκυνησετε τωι θεωι» αλλα «Ουτε εν Ἱεροσολυμοις προσκυνησετε τωι πατρι».
13.17.n Ὑμεις προσκυνειτε ο ουκ οιδατε, ημεις προσκυνουμεν ο οιδαμεν, οτι η
σωτηρια εκ των Ἰουδαιων εστιν. 13.17.101 Το «υμεις», οσον επι τηι λεξει, οι Σαμα
ρεις· οσον δε επι τηι αναγωγηι, οι περι τας γραφας ετερο δοξοι· το δε «ημεις», οσον επι
τωι ρητωι, οι Ἰουδαιοι· οσον δε επι τηι αλληγοριαι, εγω ο λογος και οι κατ' εμε
μεμορφω μενοι, την σωτηριαν εχοντες απο των Ἰουδαικων λογων· το γαρ
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φανερωθεν νυν μυστηριον πεφανερωται δια τε γραφων προφητικων και της
επιφανειας του κυριου ημων Ἰησου Χριστου. 13.17.102 Ὅρα δε ει μη ιδιως και παρα
την ακολουθιαν των ρητων ο Ἡρακλεων εκδεξαμενος το «υμεις» αντι του «Οι
Ἰουδαιοι <και οι> εθνικοι» διηγησατο. 13.17.103 Οιον δε εστιν προς την Σαμαρειτιν
λεγεσθαι· Ὑμεις οι Ἰουδαιοι, η προς Σαμαρειτιν· Ὑμεις οι εθνικοι; αλλ' ουκ οιδασιν
γε οι ετεροδοξοι ο προσκυνουσιν, οτι πλασμα εστιν και ουκ αληθεια, και μυθος και
<ου> μυστηρια· ο δε προσκυνων τον δημιουργον, μαλιστα κατα τον εν κρυπτωι
Ἰουδαιον και τους λογους τους πνευματικους Ἰουδαικους, ουτος ο οιδεν προσκυνει.
13.17.104 Πολυ δε εστιν νυν παρατιθεσθαι του Ἡρακλεωνος τα ρητα, απο του
επιγεγραμμενου «Πετρου κηρυγματος» παραλαμβανομενα, και ιστασθαι προς αυτα
εξεταζοντας και περι του βιβλιου, ποτερον ποτε γνησιον εστιν η νοθον η μικτον·
διοπερ εκοντες υπερτιθεμεθα, ταυτα μονον επιση μειουμενοι φερειν αυτον, ως
Πετρου διδαξαντος, μη δειν καθ' Ἕλληνας προσκυνειν, τα της υλης πραγματα
αποδεχομενους και λατρευοντας ξυλοις και λιθοις, μητε κατα Ἰουδαιους σεβειν το
θειον, επειπερ και αυτοι μονοι οιομενοι επιστασθαι θεον αγνοουσιν αυτον,
λατρευοντες αγγελοις και μηνι και σεληνηι. 13.17.105 Ζητητεον μεντοι γε, ως προς το
αληθες, τινι η σωματικη λατρεια εγινετο υπο Ἰουδαιων· οτι μεν γαρ προκειμενον ην
αυτοις προσφερειν τας θυσιας τωι κτιστηι του παντος τουτο δηλον. 13.17.106 Ἄξιον δε
ιδειν τι εστιν το εν ταις Πραξεσι των αποστολων γεγραμμενον· «Ἔστρεψεν δε ο θεος
και παρεδωκεν αυτους λατρευειν τηι στρατιαι του ουρανου.» Ουκ οιδα δε πως του
σωτηρος αντικρυς φασκοντος οτι «Ἡ σωτηρια απο των Ἰουδαιων εστιν» οι
ετεροδοξοι αρνουνται τον θεον του Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ, τωνπατερων των
Ἰουδαιων. 13.17.107 Ἔτι δε ει πληροι ο σωτηρ τον νομον και ινα πληρωθηι τα εν τοις
προφηταις γεγραμ μενα ταδε τινα και ταδε γινεται κατα την του κυριου επι δημιαν,
πως ου σαφες τινα τροπον «η σωτηρια εκ των Ἰουδαιων» γινεται; 13.17.108 Ὁ αυτος
γαρ θεος Ἰουδαιων και εθνων, «ειπερ εις θεος, ος δικαιωσει περιτομην εκ πιστεως
και ακροβυστιαν δια της πιστεως». Ου γαρ καταργουμεν νομον δια της πιστεως,
αλλα ιστανομεν νομον δι' αυτης. 13.18.n Ἀλλ' ερχεται ωρα και νυν εστιν, οτε οι
αληθινοι προσκυνηται προσκυνησουσι τωι πατρι εν πνευματι και αληθειαι. 13.18.109
Τους μηδ' ολως επαγγελλομενους προσκυ νειν τωι πατρι ουδε ονομαζεσθαι δει
προσκυνητας του θεου· αλλα παντων <των> επαγγελλομενων προσκυνειν τωι κτι
σαντι, <εαν> οι μεν μηκετι ωσιν εν σαρκι αλλ' εν πνευματι, τωι πνευματι περιπατειν
και επιθυμιαν σαρκος μη επιτελειν, οι δε μη ωσιν εν πνευματι, αλλ' εν σαρκι και
κατα σαρκα στρατευωνται, τοτε λεκτεον αληθινους μεν προσκυνητας τους
προσκυνουντας τωι πατρι εν πνευματι και μη σαρκι, και εν αληθειαι και μη τυποις,
ουκ αληθινους δε τους μη ουτως εχοντας. 13.18.110 Και ο γραμματι δε τωι
αποκτιννυντι δεδουλω μενος, πνευματος δε του ζωοποιουντος μη μετειληφως μηδε
τοις πνευματικοις ακολουθων του νομου, ουτος αν ειη ο μη αληθινος προσκυνητης
και πνευματι μη προσκυνων τωι πατρι· ο δ' αυτος ουτος ολος των τυπων και των
σωματικων ων, οταν επιτυγχανειν πανυ δοκηι, τοτε εν τυπωι και ουκ εν αληθειαι
προσκυνει τωι θεωι, δια τουτο ουδε αληθινος δυναμενος χρηματιζειν προσκυνητης.
13.18.111 Ταχα <δε> δεδο ται ποτε ευλογως και τον αληθινον προσκυνητην εν τωι
πνευματι και αληθειαι προσκυνουντα τυπικα τινα ποιειν, ινα τους τωι τυπωι
δεδουλωμενους οικονομικωτατα ελευθε ρωσας των τυπων προσαγαγηι τηι αληθειαι,
ωσπερ φαινεται Παυλος επι Τιμοθεου πεποιηκως, ταχα δε και εν Κεγ χρεαις και
Ἱεροσολυμοις, ως εν ταις Πραξεσι των απο στολων γεγραπται. 13.18.112 Τηρητεον δε
οτι οι αληθινοι προσκυνηται ου μονον εν μελλουσηι ωραι αλλα και ενεστηκυιαι
προσκυνουσι τωι πατρι εν πνευματι και αληθειαι. Ἀλλ' εν πνευματι οι
προσκυνουντες, ως ειληφασι προσκυνουντες, εν αραβωνι πνευματος επι του
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παροντος προσκυνουσιν, εν <παντι δε τωι> πνευματι, οτε παν χωρησουσι το πνευμα,
προσκυνησουσι τωι πατρι. 13.18.113 Ει δε ο βλεπων δια κατοπτρου το αληθες ου
βλεπει, ως δεικνυ ται τουτο τοις κατοπτρικοις υπο των περι ταυτα δεινων, βλεπει δε
Παυλος και οι παραπλησιοι αυτωι δια κατοπτρου νυν, δηλον οτι ως βλεπει ουτω και
προσκυνει τωι θεωι, και δια κατοπτρου προσκυνει τωι θεωι· οταν δε ελθηι η ωρα η μετα
την ενεστηκυιαν ενστησομενη, τοτε εσται η προσκυνη σις εν αληθειαι τηι «προσωπον
προς προσωπον» και ουκετι δια κατοπτρου θεωρουμενηι. 13.19.114 Το μεντοι γε
«Ἡμεις προσκυνουμεν» ο Ἡρακλεων οιεται ειναι ο εν αιωνι και οι συν αυτωι ελθον
τες· ουτοι γαρ, φησιν, ᾔδεσαν τινι προσκυνουσιν κατα αλη θειαν προσκυνουντες.
13.19.115 Ἀλλα και το «Ὅτι η σωτηρια εκ των Ἰουδαιων εστιν» <ειρησθαι> επει εν τηι
Ἰουδαιαι, φησιν, εγενηθη, αλλ' ουκ εν αυτοις–ου γαρ εις παντας αυτους ευδοκησεν–
και οτι εξ εκεινου του εθνους εξηλθεν η σωτηρια και ο λογος εις την οικουμενην.
Κατα δε το νοουμενον εκ των Ἰουδαιων την σωτηριαν διηγειται γεγο νεναι επειπερ
εικονες ουτοι των εν τωι πληρωματι αυτωι ειναι νομιζονται. 13.19.116 Ἐχρην δε
αυτον και τους απ' αυτου εκαστον των εν τηι λατρειαι δεικνυναι πως εστιν εικων των
εν τωι πληρωματι, ειγε μη μονον φωνηι τουτο λεγουσιν αλλα και αληθειαι φρονουσιν
αυτο. 13.19.117 Προς τουτοις το «Ἐν πνευματι και αληθειαι προσκυ νεισθαι τον θεον»
<δι>ηγουμενος λεγει, οτι οι προτεροι προσκυνηται εν σαρκι και πλανηι προσεκυνουν
τωι μη πατρι, ωστε κατ' αυτον πεπλανησθαι παντας τους προσκεκυνη κοτας τωι
δημιουργωι. 13.19.118 Και επιφερει γε ο Ἡρακλεων οτι ελατρευον τηι κτισει, και ου
τωι κατ' αληθειαν κτιστηι, ος εστιν Χριστος, ει γε «Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις
αυτου εγενετο ουδεν.» 13.20.n Και γαρ ο πατηρ τοιουτους ζητει τους προσκυνουντας
αυτον. 13.20.119 Ει ζητει ο πατηρ, δια του υιου ζητει του εληλυθοτος ζητησαι και
σωσαι το απολωλος, ουστινας καθαιρων και παιδευων τωι λογωι και τοις υγιεσι
δογμασιν κατασκευαζει αληθινους προσκυνητας. 13.20.120 Ἀπολωλεναι δε φησιν ο
Ἡρακλεων εν τηι βαθειαι υληι της πλανης το οικειον τωι πατρι, οπερ ζητειται, ινα ο
πατηρ υπο των οικειων προσκυνηται. 13.20.121 Ει μεν ουν εωρα τον περι της
απωλειας των προβατων λογον και του αποπεσοντος των του πατρος υιου, καν
απεδεξαμεθα αυτου την διηγησιν. 13.20.122 Ἐπει δε μυθοποιουντες οι απο της
γνωμης αυτου ουκ οιδ' ο τι ποτε τρανως παριστασιν περι της απολωλυιας
πνευματικης φυσεως ουδεν σαφες διδασκοντες ημας περι των προ της απωλειας
αυτης χρονων η αιωνων–ουδε γαρ τρανουν δυνανται εαυτων τον λογον–, δια τουτο
αυτους εκοντες παραπεμψομεθα, τοσουτον επαπορησαντες. 13.21.n Πνευμα ο θεος,
και τους προσκυνουντας αυτον εν πνευματι 13.21.n και αληθειαι δει προσκυνειν.
13.21.123 Πολλων πολλα περι του θεου αποφηναμενων και της ουσιας αυτου, ωστε
τινας μεν ειρηκεναι και αυτον σωματικης φυσεως λεπτομερους και αιθερωδους,
τινας δε ασωματου και αλλους υπερεκεινα ουσιας πρεσβειαι και δυνα μει, αξιον ημας
ιδειν ει εχομεν αφορμας απο των θειων γραφων προς το ειπειν τι περι ουσιας θεου.
13.21.124 Ἐνθαδε μεν ουν λεγεται οιονει ουσια ειναι αυτου το πνευμα· «Πνευμα γαρ
ο θεος»· φησιν· εν δε τωι νομωι «πυρ»· γεγραπται γαρ «Ὁ θεος ημων πυρ
καταναλισκον»· παρα δε τωι Ἰωαννηι «φως»· «Ὁ θεος, γαρ φησι, φως εστιν και
σκοτια εν αυτωι ουκ εστιν ουδεμια.» 13.21.125 Ἐαν μεν ουν απλουστερον τουτων
ακουσωμεν, μηδεν περα της λεξεως περιεργαζομενοι, ωρα ημιν λεγειν σωμα ειναι
τον θεον· τινα δε ημας διαδεχεται ατοπα τουτο λεγοντας, ου των πολλων εστιν
ειδεναι· ολιγοι γαρ διειληφασιν περι της των σωματων φυσεως, και μαλιστα των
υπο λογου και προνοιας κατακοσμουμενων· καιτοι το προνοουν της αυτης ουσιας
λεγοντες ειναι τοις προνοουμενοις γενικωι λογωι, τελειον αλλ' οιον το
προνοουμενον. Παρεδεξαντο δε τα απαν τωντα τωι λογωι αυτων ατοπα οι θελοντες
ειναι σωμα τον θεον, ατε μη δυναμενοι αντιβλεπειν τοις εκ λογου εναργως
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρισταμενου. 13.21.126 Ταυτα δε φημι καθ' υπεξαιρεσιν των πεμπτην λεγον των
ειναι φυσιν σωματων παρα τα στοιχεια. 13.21.127 Ει δε παν σωμα υλικον εχει φυσιν
τωι ιδιωι λογωι αποιον τυγχανου σαν, τρεπτην δε και αλλοιωτην και δι' ολων
μεταβλητην και ποιοτητας χωρουσαν, ας εαν βουληται αυτηι περιτιθεναι ο
δημιουργος, αναγκη και τον θεον υλικον οντα τρεπτον ειναι και αλλοιωτον και
μεταβλητον. 13.21.128 Και εκεινοι μεν ουκ αιδουνται λεγειν οτι και φθαρτος εστιν
σωμα ων, σωμα δε πνευματικον και αιθερωδες, μαλιστα κατα το ηγεμονικον αυτου·
φθαρτον δε οντα μη φθειρεσθαι τωι μη ειναι τον φθειροντα αυτον λεγουσιν.
13.21.129 Ἡμεις δε δια το μη οραν τας ακολουθιας, εαν σωμα αυτον λεγωμεν και δια
την γραφην τοιουτον τι σωμα, πνευμα και πυρ καταναλισκον και φως, το αναγκαιως
επομενον τουτοις μη παραδεχομενοι ασχημονησομεν ως ηλιθιοι και παρα τα εναργη
λεγοντες· παν γαρ πυρ τροφης δεομενον φθαρτον εστιν, και παν πνευμα, ει
απλουστερον εκλαμβανο μεν το πνευμα, σωμα τυγχανον επιδεχεται οσον επι τηι
εαυτου φυσει την εις το παχυτερον μεταβολην. 13.21.130 Ὥρα ουν εν τουτοις ητοι
τηρουντας τας λεξεις τα τοσαυτα ατοπα παραδεξασθαι και δυσφημα περι του θεου, η
εφοδευσαι, ωσπερ και επι αλλων πλειονων ποιουμεν, και εξετασαι τι δυναται
δηλουσθαι απο του λεγεσθαι πνευμα η πυρ η φως ειναι τον θεον. 13.22.131 Και
πρωτον λεκτεον, οτι ωσπερ οφθαλ μους και βλεφαρα και ωτα, χειρας τε και
βραχιονας και ποδας ευρισκοντες γεγραμμενα του θεου, ετι δε και πτερυγας,
μεταλαμβανομεν εις αλληγοριαν τα γεγραμμενα, καταφρονουντες των μορφην
ανθρωπων παραπλησιον περιτι θεντων τωι θεωι και ευλογως γε τουτο πραττομεν,
ουτως και επι των ειρημενων ονοματων το ακολουθον ημιν ποιη τεον· και δηλον γε
απο του φαινομενου ημιν πρακτικωτερου· «Φως γαρ εστιν ο θεος», κατα τον
Ἰωαννην, «και σκοτια ουκ εστιν εν αυτωι ουδεμια.» 13.22.132 Πως δη φως αυτον
νοητεον κατα το δυνατον ημιν συνετωτερον επισκεψωμεθα· διχως γαρ το «φως»
ονο μαζεται, σωματικον τε και πνευματικον, οπερ εστι νοητον και ως μεν αι γραφαι
αν λεγοιεν αορατον, ως δ' αν Ἕλληνες ονομασαιεν ασωματον. 13.22.133 Και του γε
σωματικου παρα δειγμα ομολογουμενον τοις την ιστοριαν παραδεχομενοις το
«Πασιν δε τοις υιοις Ἰσραηλ ην φως εν πασιν οις κατε γινοντο»· του δε νοητου και
πνευματικου εν τινι των δω δεκα· «Σπειρατε εαυτοις εις δικαιοσυνην, τρυγησατε εις
καρ πον ζωης, φωτισατε εαυτοις φως γνωσεως.» 13.22.134 Ὁμοιως δε και το
«σκοτος» κατ' αναλογιαν διχως λεχθησεται. Και του μεν κοινοτερον λεγομενου
παραδειγμα· «Και εκαλεσεν ο θεος το φως ημεραν, και το σκοτος εκαλεσεν νυκτα»·
του δε νοητου· «Ὁ λαος ο καθημενος εν σκοτει * * και σκιαι θανατου, φως ανετειλεν
αυτοις.» 13.23.135 Τουτων ουτως εχοντων αξιον ιδειν, τι αρμοζει νοειν ημας περι
θεου λεγομενου φως, εν ωι ουδεμια εστιν σκοτια. Ἆρα γαρ <τους> σωματικους
οφθαλμους ο θεος φωτιζων φως εστιν η τους νοητους, περι ων και ο προφητης φησι·
«Φωτισον τους οφθαλμους μου, μηποτε υπνωσω εις θανατον»; 13.23.136 Νομιζω δε
προφανες παντι τωι ειναι οτι ουκ αν το του ηλιου εργον ποιειν λεγοιμεν τον θεον,
ετερωι παραχωρουντα φωτιζειν τους οφθαλμους των μη υπνωσομενων εις θανατον·
ουκουν φωτιζει ο θεος τον νουν ων κρινει αξιους ειναι του οικειου φωτισμου.
13.23.137 Ει δε νου εστιν φωτιστικος κατα το λεγομενον· «Κυριος φωτι σμος μου»·
αναγκη αυτον νοητον τυγχανοντα και αορατον και ασωματον τουτου ημας αυτον
υπολαμβανειν φως. 13.23.138 * * * μηποτε και πυρ καταναλισκον ομεν * * ομεν * * *
σωματικο * * αναλωτικον ειναι δοκει, οιον ξυλων και χορτου και καλαμης· ει δε
<νοητα εστι> ξυλα και χορτος <και> καλαμη, μηποτε το αναλωτικον της τοιαυτης
υλης πυρ ο θεος εστιν ημων, πυρ λεγομενος ειναι καταναλισκον· και πρεπον γε τωι
κυριωι εστιν το αναλισκειν τα τοιαυτα και εξαφανιζειν τα χειρονα, ου γινο μενου
αλγηδονας οιμαι και πονους γινεσθαι, ουκ απο τινος σωματικης επαφης, περι τα
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηγεμονικα, ενθα συνεστη η του καταναλισκεσθαι αξια οικοδομη. 13.23.139 Φως ουν
ονομαζεται ο θεος απο του σωματικου φωτος μεταληφθεις εις αορατον και
ασωματον φως, δια την εν τωι φωτιζειν νοητους οφθαλμους δυναμιν ουτω
λεγομενος· πυρ τε προσαγορευεται καταναλισκον, απο του σωματικου πυρος και
καταναλωτικου της τοιασδε υλης νοουμενος. 13.23.140 Τοιουτον τι μοι φαινεται και
περι το «Πνευμα ο θεος»· επει γαρ εις την μεσην και κοινοτερον καλουμενην ζωην,
φυσωντος του περι ημας πνευματος την καλουμενην σωματικωτερον πνοην ζωης,
ζωοποιουμεθα απο του πνευ ματος, υπολαμβανω απ' εκεινου ειληφθαι το πνευμα
λεγε σθαι τον θεον προς την αληθινην ζωην ημας αγοντα· το πνευμα γαρ κατα την
γραφην λεγεται ζωοποιειν, φανερον οτι ζωοποιησιν ου την μεσην αλλα την
θειοτεραν· και γαρ το γραμμα αποκτεννει και εμποιει θανατον, ου τον κατα τον
χωρισμον της ψυχης απο του σωματος, αλλα τον κατα τον χωρισμον της ψυχης απο
του θεου, και του κυριου † αυτου, και του αγιου πνευματος. 13.24.141 Μηποτε δε και
το «Ἀντανελεις το πνευμα αυτων, και εκλειψουσιν» και «Ἐξαποστελεις το πνευμα
σου και κτισθησονται, και ανακαινιεις το προσωπον της γης» βελτιον εκληψομεθα
απο <τουτου> του πνευματος, <ει> υπολαμβανοιμεν οτι ο στερισκομενος του θειου
πνευ ματος χοικος γινεται, επιτηδειον τε εαυτον ποιησας προς παραδοχην αυτου και
λαβων αυτο ανακτισθησεται και <ανα κτισθεις> σωθησεται. 13.24.142 Τοιουτον δ' αν
ειη και ει «ενεφυ σησεν εις το προσωπον αυτου πνοην ζωης, και εγενετο ο ανθρωπος
εις ψυχην ζωσαν», ωστε και το εμφυσημα και την πνοην της ζωης και την ζωην της
ψυχης πνευματικως ακουειν ημας. 13.24.143 Ἐπει δε η προειρημενη δυναμις οιονει
οικητηριον επιτηδειον ευρουσα την του αγιου ψυχην επιδι δωσιν εαυτην τηι εν αυτηι,
ιν' ουτως ειπω, μονηι, γεγραφθαι νομιστεον το «Ἐνοικησω εν αυτοις και
εμπεριπατησω εν αυτοις, και εσομαι αυτοις θεος, και αυτοι εσονται μου λαος.»
13.24.144 Πλειονος μεντοι γε συγγυμνασιας δεομεθα εις το τελειωθεντας ημας και τα
λεγομενα παρα τωι αποστολωι αισθη τηρια γεγυμνασμενα <εχοντας> διακριτικους
γενεσθαι αγα θων τε και κακων, αληθων τε και ψευδων, και θεωρητικους νοητων,
ινα δυνηθωμεν επιμελεστερον και θεοπρεπεστερον κατα το ενδεχομενον ανθρωπινηι
φυσει νοησαι πως εστιν ο θεος φως και πυρ και πνευμα. 13.24.145 Και εν τηι τριτηι δε
των Βασιλειων το γενομενον πνευμα κυριου προς Ἠλιαν τοιαδε τινα υποβαλλει περι
θεου· «Ειπεν γαρ· Ἐξελευσηι αυριον και στησηι εναντι κυριου εν τωι ορει· ιδου
παρελευσεται κυριος. Και πνευμα μεγα κραταιον διαλυον ορη και συντριβον πετρας
ενωπιον κυριου, ουκ εν τωι πνευματι κυριος»–εν δε αλλοις ευρομεν· «εν τωι
πνευματι κυριου»· –»μετα το πνευμα συνσεισμος, ουκ εν τωι συνσεισμωι κυριος· και
μετα τον συνσεισμον πυρ, ουκ εν τωι πυρι κυριος· και μετα το πυρ φωνη αυρας
λεπτης»· και ταχα γε εν οσοις δεησει γινεσθαι περι της καταληψεως του κυριου
δηλουται δια τουτων, απερ ου του παροντος αν ειη καιρου διηγησασθαι. 13.24.146
Τινα δε επρεπεν λεγειν ημιν περι του θεου οστις εστιν, η τον υιον; «Ουδεις γαρ εγνω
τον πατερα ει μη ο υιος», ινα και ημεις αποκαλυπτοντος του υιου γνωμεν πως
πνευμα εστιν ο θεος, και φιλοτιμησωμεθα εν πνευματι τωι ζωο ποιουντι και μη
γραμματι τωι αποκτεννοντι προσκυνειν τον θεον, και εν αληθειαι σεβειν αυτον και
μηκετι τυποις μηδε σκιαις και υποδειγμασιν, ωσπερ ουδε οι αγγελοι υποδειγμασι και
σκιαι ωσπερ ανθρωποι λατρευουσιν τωι θεωι, αλλα τοις νοητοις και επουρανιοις, τον
κατα την ταξιν του Μελχισεδεκ αρχιερεα οδηγον εχοντες της υπερ των δεομενων
σωτηριας λατρειας και μυστικης και απορρητου θεωριας. 13.25.147 Εις μεντοι γε το
«Πνευμα ο θεος» ο Ἡρακλεων φησιν· αχραντος γαρ και καθαρα και αορατος η θεια
φυσις αυτου. 13.25.148 Ουκ οιδα δε ει εδιδαξεν ημας ταυτα επειπων πως ο θεος
πνευμα εστιν· το δε «τους προσκυνουντας εν πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν»
σαφηνιζειν νομιζων φησιν· αξιως του προσκυνουμενου πνευματικως, ου σαρ κικως·
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και γαρ αυτοι της αυτης φυσεως οντες τωι πατρι πνευμα εισιν, οιτινες κατα αληθειαν
και ου κατα πλανην προσκυνουσιν, καθα και ο αποστολος διδασκει λεγων λογικην
λατρειαν την τοιαυτην θεοσεβειαν. 13.25.149 Ἐπιστησωμεν δε ει μη σφοδρα εστιν
ασεβες ομοουσιους τηι αγεννητωι φυσει και παμμακαριαι λεγειν ειναι τους
προσκυνουντας εν πνευματι τωι θεωι, ους προ βραχεος ειπεν αυτος ο Ἡρακλεων εκπε
πτωκοτας, την Σαμαρειτιν λεγων πνευματικης φυσεως ουσαν εκπεπορνευκεναι.
13.25.150 Ἀλλ' ουχ ορωσιν <οι ταυτα λεγοντες> οτι παν το ο<μοουσιον εστιν> και
των αυτων δεκτικον· ει δε εδεξατο το πορνευσαι η πνευματικη φυσις, ομοουσιος
ουσα * * * ανοσια και αθεα και ασεβη ακολουθει τωι λογωι τωι κατ' αυτους περι θεου
ουδε φαντασιωθηναι ακινδυνον εστιν. 13.25.151 Ἀλλ' ημεις πειθομενοι τωι σωτηρι
λεγοντι· «Ὁ πατηρ ο πεμψας με μειζων μου εστιν» και δια τουτο μη ενεγκοντι μηδε
την «αγαθος» προσηγοριαν την κυριαν και αληθη και τελειαν παραδεξασθαι αυτωι
προσφερομενην, αλλα αναφε ροντι <αυ>την ευχαριστως τωι πατρι μετ' επιτιμησεως
προς τον βουλομενον υπερδοξαζειν τον υιον, παντων μεν των γενητων υπερεχειν
ου συγκρισει αλλ' υπερβαλλουσηι υπεροχηι φαμεν τον σωτηρα και το πνευμα το
αγιον, υπερεχομενον τοσουτον η και πλεον απο του πατρος, οσωι υπερεχει αυτος και
το αγιον πνευμα των λοιπων, ου των τυχοντων οντων. Ὅση γαρ δοξολογια του
υπερεχοντος θρονων, κυριοτητων, αρχων, εξουσιων, και παντος ονοματος
ονομαζομενου ου μονον εν τωι αιωνι τουτωι αλλα και εν τωι μελλοντι, προς τουτοις
και αγιων αγγελων και πνευματων και ψυχων δικαιων, <τι δει> και λεγειν; 13.25.152
Ἀλλ' ομως των τοσουτων και τηλι κουτων υπερεχων ουσιαι και πρεσβειαι και
δυναμει και θειο τητι–εμψυχος γαρ εστι λογος–και σοφιαι, ου συγκρινεται κατ' ουδεν
τωι πατρι. 13.25.153 Εικων γαρ εστιν της αγαθοτητος αυτου και απαυγασμα ου του
θεου αλλα της δοξης αυτου και του αιδιου φωτος αυτου, και ατμις ου του πατρος
αλλα της δυναμεως αυτου, και απορροια ειλικρινης της παντοκρατο ρικης δοξης
αυτου, και εσοπτρον ακηλιδωτον της ενεργειας αυτου, δι' ου εσοπτρου Παυλος και
Πετρος και οι παρα πλησιοι αυτοις βλεπουσι τον θεον λεγοντος· «Ὁ εωρακως εμε
εωρακε τον πατερα τον πεμψαντα με.» 13.26.n Λεγει αυτωι η γυνη· Οιδα οτι Μεσσιας
ερχεται ο λεγομενος Χριστος· οταν ελθηι εκεινος, αναγγελει ημιν απαντα. 13.26.154
Ἄξιον ιδειν πως η Σαμαρειτις, πλειον της Πεντατευχου Μωσεως μηδεν προσιεμενη,
την παρουσιαν Χριστου ως απο του νομου μονου κηρυσσομενην προσδοκαι. Και εικος
γε εκ της ευλογιας του Ἰακωβ της προς τον Ἰουδαν ελπιζειν αυτους εσεσθαι και την
επιδημιαν λεγοντος· «Ἰουδα, σε αινεσαισαν οι αδελφοι σου· αι χειρες σου επι νωτου
των εχθρων σου· προσκυνησουσιν σοι υιοι του πατρος σου»· και μετ' ολιγα· «Ουκ
εκλειψει αρχων εξ Ἰουδα και ηγουμενος εκ των μηρων αυτου, εως αν ελθηι τα
αποκειμενα αυτωι, και αυτος προσδοκια εθνων.» 13.26.155 Εικος δε και εκ των
προφητειων του Βαλααμ το αυτο αυτους ελπιζειν, της τε «Ἐξελευσεται ανθρωπος εκ
του σπερματος αυτου και κυριευσει εθνων πολλων, και υψωθησεται η Γωγ βασιλεια,
και αυξηθησεται η βασιλεια αυτου. 13.26.156 Θεος ωδηγησεν αυτον εξ Αιγυπτου, ως
δοξα μονοκερωτος αυτωι· εδεται εθνη εχθρων αυτου και τα παχη αυτων εκμυελει,
και ταις βολισιν αυτου κατατοξευσει εχθρον· και κατακλιθεις ανεπαυσατο ως λεων
και ως σκυμνος· τις αναστησει αυτον; οι ευλογουντες σε ευλογηνται, και οι
καταρωμενοι σε κεκατηρανται.» 13.26.157 Και εν τοις εξης δε φησιν αυτος Βαλααμ·
«∆ειξω αυτοις, και ουχι νυν· μακαριζω, και ουκ εγγιζει. Ἀνατελει αστρον εξ Ἰακωβ,
και αναστησεται ανθρωπος εξ Ἰσραηλ, και θραυσει τους αρχηγους Μωαβ, και
προνομευσει παντας τους υιους Σηθ. Και εσται Ἐδωμ κληρονομια, και εσται η
κληρονομια Ἠσαυ ο εχθρος αυτου, και Ἰσραηλ εποιησεν εν ισχυι. Και εξεγερθησεται
εξ Ἰακωβ, και απολει σωιζομενον εκ πολεως.» 13.26.158 Ἐπιστησεις δε ει και η του
Μωσεως προς Ἰουδαν ευλογια εις Χριστον αναφερεσθαι και τοις Σαμα ρευσιν αν
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνδοκοιη ουτως εχουσα· «Εισακουσον, κυριε, φωνην Ἰουδα, και εις τον λαον αυτου
ελθοις αν· αι χειρες αυτου αμα κρινουσιν αυτωι, και βοηθος εκ των εχθρων αυτου
εσηι.» 13.26.159 Ἐπει δε αυχουσιν πατριαρχην Σαμαρεις τον Ἰωσηφ, εφιστημι μηποτε
την τε του Ἰακωβ εις τον Ἰωσηφτινες ευλογιαν αυτων και την του Μωσεως
εκδεξονται λεγεσθαι εις την Χριστου παρουσιαν· τωι δε βουλομενωι εξε σται απ'
αυτης της γραφης λαβειν τα ρητα. 13.26.160 Και αυτος δε ο σωτηρ ειδως Μωσεα
πολλα αναγεγρα φοτα της περι Χριστου προφητειας φησι τοις Ἰουδαιοις· «Ει
επιστευετε Μωσει, επιστευετε αν εμοι· περι γαρ εμου εκεινος εγραψεν.» 13.26.161
Τυπικως μεν ουν και αινιγματωδως ανα φερομενα εις τον Χριστον των
αναγεγραμμενων εν τωι νομωι πλειστα οσα εστιν ευρειν· γυμνοτερα δε και σαφεστερα
εγω ουχ ορω επι του παροντος αλλα τινα παρα ταυτα. Μεσσιας μεντοι γε Ἑβραιστι
καλειται, οπερ οι μεν εβδο μηκοντα «Χριστος» ηρμηνευσαν· ο δε Ἀκυλας
«Ἠλιμμενος». 13.27.162 Θεωρητεον και το «Ὅταν ελθηι εκεινος, αναγγελει ημιν
απαντα»· ποτερον απο παραδοσεως τηι Σαμα ρειτιδι ειρηται η απο του νομου; ουκ
αγνοητεον μεντοι γε οτι ωσπερ απο Ἰουδαιων ανεστη ο Ἰησους, Χριστος ειναι ου
μονον λεγων αλλα και αποδεικνυς· ουτως απο Σαμαρεων ∆οσιθεος τις αναστας
εφασκεν εαυτον ειναι τον προεφητευ μενον χριστον, αφ' ου δευρο μεχρι εισιν οι
∆οσιθεηνοι, φεροντες και βιβλους του ∆οσιθεου και μυθους τινας περι αυτου
διηγουμενοι ως μη γευσαμενου θανατου αλλ' εν τωι βιωι που τυγχανοντος. Και ταυτα
μεν ως προς την λεξιν. 13.27.163 Ἀλλα και η ετεροδοξος παρα τηι πηγηι του Ἰακωβ,
φρεατι υπ' αυτης ειναι νομιζομενωι, γνωμη ον υπολαμ βανει ειναι τελειοτερον
λογον τουτον Χριστον ονομαζουσα φησιν· «Ὅταν ελθηι εκεινος, αναγγελει ημιν
απαντα.» Παρων δε αυτηι ο προσδοκωμενος και ελπιζομενος φησι το «Ἐγω ειμι, ο
λαλων σοι.» 13.27.164 Ὅρα δε και τον Ἡρακλεωνα τι φησι· λεγει γαρ οτι
προσεδεχετο η εκκλησια τον Χριστον και επεπειστο περι αυτου, οτι τα παντα μονος
εκεινος επισταται. 13.28.n Λεγει αυτηι ο Ἰησους· Ἐγω ειμι, ο λαλων σοι. Και επι
τουτωι ηλθον οι μαθηται αυτου, και εθαυμαζον οτι μετα γυναικος ελαλει· ουδεις
μεντοι γε ειπεν· Τι ζητεις; η· Τι λαλεις μετ' αυτης; 13.28.165 Ζητητεον ει που Χριστος
εαυτον ευηγγε λισατο, και συγκριτεον ταυτα αλληλοις ωσπερ· «Ἐγω ειμι ο
μαρτυρων περι εμαυτου, και μαρτυρει περι εμου ο πεμψας με πατηρ», και ετι το «Ει
επιστευετε Μωσει, επιστευετε αν εμοι· περι γαρ εμου εκεινος εγραψεν», και ει τι
τουτοις παραπλησιον εν τινι των ευαγγελιων ειρηται. 13.28.166 Πλην οσον επι τωι
ρητωι μανθανωμεν απ' αυτου και εντευθεν οτι πραος εστιν και ταπεινος τηι καρδιαι,
μη υπερηφανων περι τηλικουτων πραγματων διαλεγεσθαι υδρο φορωι γυναικι δια
πολλην πενιαν εξιουσηι την πολιν και καμ νουσηι εις το υδρευσασθαι. 13.28.167
Θαυμαζουσιν γε και οι μαθη ται επελθοντες, προτεθεωρηκοτες το μεγεθος της εν
αυτωι θεοτητος, και θαυμαζουσιν τινα τροπον ο τηλικουτος μετα γυναικος ελαλει·
ημεις δε υπο αλαζονειας και υπο υπερηφα νιας αγομενοι τους ευτελεστερους
υπερορωμεθα τε επιλαν θανομενοι του καθ' εκαστον ανθρωπον ειναι το
«Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν, και καθ' ομοιωσιν ημετε ραν.»
13.28.168 Και μη μεμνημενοι του πλασαντος εν κοιλιαι και πλασαντος κατα μονας
τας καρδιας παντων ανθρω πων και συνιεντος εις παντα τα εργα αυτων ου
γινωσκομεν οτι ταπεινων εστι θεος και ελαττονων βοηθος αντιληπτωρ
ασθενουντων, αφηλπισμενων σκεπαστης και απεγνωσμενων σωτηρ. 13.28.169
Οιονει δε και αποστολωι προς τους εν τηι πολει χρηται τηι γυναικι ταυτηι, επι
τοσουτον εξαψας αυτην δια των λογων, εως αφεισα την υδριαν αυτης η γυνη
απελθουσα εις την πολιν ειπηι τοις ανθρωποις· «∆ευτε, ιδετε ανθρωπον, ος ειπεν μοι
παντα α εποιησα· μητι ουτος εστιν ο Χριστος;» οτε «εξηλθον εκ της πολεως, και
ηρχοντο προς αυτον»· και τηι τοιαιδε μεν μη υστερον, τοτε <δε> σαφεστατα εμφανιζει
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτον ο λογος, ως ελθοντας τους μαθητας θαυμαζειν ει και αυτη ηξιωται θηλυς τις
<και ευ>εξαπατητος ουσα, τυχειν της ομιλιας προς αυτην του λογου. 13.28.170 Πλην
πειθομενοι καλως υπο του λογου παντα γινεσθαι οι μαθηται ουκ επι πληττουσιν
ουδε επαπορουσιν περι της προς την Σαμαρειτιν ζητησεως και της προς αυτην
κοινολογιας. 13.28.171 Ταχα δε και καταπεπληγασιν την πολλην χρηστοτητα του
λογου συγκα ταβαινοντος ψυχηι εξουθενουσηι Σιων, και πεποιθυιαι επι το ορος
Σαμαρειας· διοπερ γεγραπται· «Ἐθαυμαζον οτι μετα γυναικος ελαλει.» 13.28.172 Και
ο Ἡρακλεων δε φησι προς το «Ἐγω ειμι, ο λαλων σοι», οτι επει επεπειστο η
Σαμαρειτις περι του Χρι στου ως αρα ελθων παντα απαγγελει αυτηι, φησι «Γινωσκε
οτι εκεινος, ον προσδοκαις, εγω ειμι, ο λαλων σοι.» Και οτε ωμολογησεν εαυτον τον
προσδοκωμενον εληλυθεναι, «ηλθον, φησιν, οι μαθηται προς αυτον», δι' ους
εληλυθει εις την Σαμαρειαν. Πως δε δια τους μαθητας εληλυθει εις την Σαμαρειαν,
οιτινες και προτερον αυτωι συνησαν; 13.29.n Ἀφηκεν ουν την υδριαν αυτης η γυνη
και απηλθεν εις την πολιν και λεγει τοις ανθρωποις· ∆ευτε ιδετε ανθρωπον, ος ειπεν
μοι παντα οσα εποιησα· μητι ουτος εστιν ο Χριστος; 13.29.173 Ου ματην οιμαι
αναγεγραφεναι τον ευαγ γελιστην και τα περι της αφεσεως της υδριας, ηντινα
αφεισα η γυνη απηλθεν εις την πολιν· κατα μεν ουν την λεξιν σπου δην εμφαινει
πλειονα της Σαμαρειτιδος καταλειπουσης την υδριαν και ου τοσουτον
πεφροντικυιας του σωματικου και ταπεινοτερου καθηκοντος οσον της των πολλων
ωφελειας· φιλανθρωποτατα γαρ κεκινηται βουληθεισα τοις πολιταις
ευαγγελισασθαι τον Χριστον, μαρτυρουσα αυτωι ειρηκοτι αυτηι «παντα α εποιησεν».
13.29.174 Καλει δε αυτους επι το ιδειν ανθρωπον λογον εχοντα μειζονα ανθρωπου·
το γαρ ορατον οφθαλμοις αυτου ανθρωπος ην. Χρη ουν και ημας επιλανθανομενους
των σωματικωτερων και αφιεντας αυτα σπευδειν επι το μεταδιδοναι ης
μετειληφαμεν ωφελειας ετε ροις· επι τουτο γαρ προκαλειται ο ευαγγελιστης επαινον
τοις ειδοσιν αναγινωσκειν αναγραφων της γυναικος. 13.29.175 Προς μεντοι γε την
αναγωγην σκοπητεον τις η υδρια, ην αφιησιν παραδεξαμενη πως τους Ἰησου λογους
η Σαμα ρειτις· και ταχα το δοχειον του σεμνοποιουμενου επι βαθυτητι υδατος, της
διδασκαλιας, ων εφρονει προτερον εξευτελιζουσα αποτιθεται, εν τωι κρειττονι της
υδριας λαβουσα εκ του υδα τος του γενομενου ηδη εν αυτηι αρχης «υδατος
αλλομενου εις ζωην αιωνιον». 13.29.176 Πως γαρ αν του υδατος τουτου μη
μετειληφυια φιλανθρωπως Χριστον τοις πολιταις εκηρυσσεν, θαυμαζουσα αυτον
απαγγελλοντα «παντα α εποιησεν», ει μη μετειληφει, δι' <ων> ηκουεν, του σωτηριου
υδατος; 13.29.177 Ῥεβεκκα μεντοι και αυτη υδριαν εχουσα επι των ωμων, πριν
συντελεσαι λαλουντα εν τηι διανοιαι τον παιδα του Ἀβρααμ, εξεπορευετο καλη τηι
οψει παρθενος· ητις επει περ ουχ ομοιως ηντλει τηι Σαμαρειτιδι, καταβαινει επι την
πηγην και πληροι την υδριαν, αναβασηι τε αυτηι επιτρεχει εις συναντησιν ο του
Ἀβρααμ παις και ειπεν· «Ποτισον με μικρον υδωρ εκ της υδριας σου.» 13.29.178 Ἐπει
γαρ παις ην του Ἀβρααμ, ηγαπα καν μικρου υδατος απο της υδριας Ῥεβεκκας λαβειν·
«Και εσπευσεν η Ῥεβεκκα, και καθειλεν την υδριαν επι τον βραχιονα αυτης και
εποτισεν αυτον, εως επαυσατο πινων»· επειπερ ουν ην επαινετη η της Ῥεβεκκας
υδρια, ου καταλειπεται υπ' αυτης, η δε της Σαμαρειτιδος <ουκ> ουσα ωραι εκτηι
αφιεται. 13.30.179 Ἐνθαδε μεν δη τοις Σαμαρειταις γυνη ευαγ γελιζεται τον Χριστον,
επι τελει δε των ευαγγελιων και την αναστασιν του σωτηρος τοις αποστολοις η προ
παντων αυτον θεασαμενη γυνη διηγειται. 13.30.180 Ἀλλ' ουτε αυτη ως το τελειον
της πιστεως ευαγγελισαμενη ευχαριστειται υπο των Σαμαρειτων λεγοντων· «Ουκετι
δια την λαλιαν σου πιστευο μεν· αυτοι γαρ ακηκοαμεν, και οιδαμεν οτι ουτος εστιν
αλη θως ο σωτηρ του κοσμου»· εκεινη τε την απαρχην της αφης του Χριστου ου
πιστευεται λεγοντος αυτηι· «Μη μου απτου»· εμελλε γαρ Θωμας ακουειν· «Φερε τον
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δακτυλον σου ωδε και ιδε τας χειρας μου, και φερε την χειρα σου και βαλε εις την
πλευραν μου.» 13.30.181 Παντα δε ην, α εποιησεν η γυνη, η προς τους πεντε ανδρας
κοινωνια και μετ' εκεινους η προς τον εκτον ου γνησιον ανδρα συγκαταβασις,
οντινα αρνησαμενη και την υδριαν καταλειπουσα <εις> εβδο μον σεμνως
αναπαυεται, προξενουσα την ωφελειαν και τοις απο των προτερων αυτης δογματων
οικουσι πολιν την οικο δομην των ουχ υγιων λογων, την αυτην τηι γυναικι· οις και
αιτια γινεται εξελθειν της πολεως και ελθειν προς τον Ἰησουν. 13.30.182 Πανυ δε
παρατετηρημενως εν τοις εξης οι Σαμα ρειται ερωτωσιν τον Ἰησουν, ουχ ινα μεινηι
εν τηι πολει, αλλα «παρ' αυτοις», τουτεστιν ινα γενηται εν τωι ηγεμο νικωι αυτων·
ταχα γαρ ουκ ην δυνατον μειναι αυτον εν τηι πολει αυτων, επειπερ και αυτοι
εξηλθον ευ ποιουντες εκ της πολεως και ηρχοντο προς αυτον. 13.30.183 Ὅτι δε
τοιαυτα τινα δηλουται ακριβεστατα, εις τας αναγωγας αφορμας ημιν διδοντος του
ευαγγελιστου, εκ του των κατακριτεον· 13.30.184 προτερον μεν γεγραπται·
«Ἐξηλθον εκ της πολεως και ηρχοντο προς αυτον», και μετ' ολιγα· «Ἐκ δε της
πολεως εκεινης πολλοι επιστευσαν εις αυτον των Σαμαρειτων δια τον λογον της
γυναικος μαρτυρουσης οτι ειπεν μοι παντα, α εποιησα· ως ουν ηλθον προς αυτον οι
Σαμαρειται, ηρωτων αυτον μειναι παρ' αυτοις.» 13.30.185 Και προτερον ουν εκ της
πολεως ηρχοντο προς αυτον, και δευτερον ηλθον προς αυτον οι Σαμαρειται, ετι οντα
παρα τηι πηγηι του Ἰακωβ–ου γαρ φαινεται κεκινημενος εκειθεν–, «και ηρωτων
αυτον μειναι παρ' αυτοις»· ου γεγραπται δε μετα τουτο, οτι εισηλθεν εις την πολιν,
αλλ' «Ἔμεινεν εκει δυο ημερας.» 13.30.186 Ἀλλα και εν τοις εξης ουκ ειρηται «Μετα
δε τας δυο ημερας εξηλθεν εκ της πολεως» αλλα «Και εξηλθεν εκειθεν»· οσον γαρ
επι τωι νοητωι πασα η οικονομια της ωφελειας τοις Σαμαρευσιν παρα τηι πηγηι
γεγενηται του Ἰακωβ. 13.31.187 Ὁ δε Ἡρακλεων την υδριαν την δεκτικην ζωης
υπολαμβανει ειναι διαθεσιν και εννοιαν της δυνα μεως της παρα του σωτηρος,
ηντινα καταλιπουσα, φησι, παρ' αυτωι, τουτεστιν εχουσα παρα τωι σωτηρι το τοιουτο
σκευος, εν ωι εληλυθει λαβειν το ζων υδωρ, υπεστρεψεν εις τον κοσμον
ευαγγελιζομενη τηι κλησει την Χριστου παρου σιαν· δια γαρ του πνευματος και υπο
του πνευματος προσα γεται η ψυχη τωι σωτηρι. 13.31.188 Κατανοησον δε ει δυναται
επαινουμενη τυγχανειν η υδρια αυτη παντη αφιεμενη· «Ἀφηκεν, γαρ φησι, την
υδριαν αυτης η γυνη.» Ου γαρ προσκειται, οτι αφηκεν αυτην παρα τωι σωτηρι.
13.31.189 Πως δε και ουκ απιθανον καταλιπουσαν αυτην την δεκτικην της ζωης
διαθεσιν και την εννοιαν της δυναμεως της παρα του σωτηρος και το σκευος, εν ωι
ελη λυθει λαβειν το ζων υδωρ, απεληλυθεναι εις τον κοσμον χωρις τουτων
ευαγγελισασθαι τηι κλησει την Χριστου παρουσιαν; 13.31.190 Πως δε και η
πνευματικη μετα τοσουτους λογους ου πεπεισται σαφως περι του Χριστου, αλλα
φησι· «Μητι ουτος εστιν ο Χριστος»; 13.31.191 Και το «Ἐξηλθον δε εκ της πολεως»
διηγησατο αντι του εκ της προτερας αυτων αναστροφης ουσης κοσμικης· και
ηρχοντο δια της πιστεως, φησι, προς τον σωτηρα. 13.31.192 Λεκτεον δε προς αυτον,
πως μενει παρ' αυτοις τας δυο ημερας; ου γαρ τετηρηκεν, ο προπαρεθεμεθα ημεις
περι του <ουκ> εν τηι πολει αυτον αναγεγραφθαι μεμενηκεναι τας δυο ημερας.
13.32.n Ἐν τωι μεταξυ ηρωτων αυτον οι μαθηται λεγοντες· Ῥαββι φαγε. 13.32.193
Μετα την περι το ποτον οικονομιαν και την διδασκαλιαν της διαφορας των υδατων
ακολουθον ην και τα περι τροφης αναγεγραφθαι. 13.32.194 Ἡ μεν ουν Σαμαρειτις
αιτουμενη πιειν δια των επα πορησεων αυτης οιονει * * δε δια τον αιτησαντα· ουτε
γαρ ειχεν δουναι τωι Ἰησου αξιον αυτου πομα, ει κακεινος εν τωι εκεινην αιτηθεισαν
ορεξαι εβουλετο ευεργετησαι δια τουτου την πιειν δεδωκυιαν. 13.32.195 Ἔπρεπεν
ηδη * * * * απο της Σαμαρειτιδος. Οι δε μαθηται * * * απεληλυθοτων εις την πολιν,
ινα τροφας αγορασωσιν, ητοι ευρηκοτες επιτηδειους τροφας παρα τοις ετεροδοξοις,
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογους τινας αρμοζοντας, * * * * * * αυτωι· Φαγε· καιρον νομισαντες επιτηδειον ειναι
αυτωι τροφης τον μεταξυ του απεληλυθεναι εις την πολιν την γυναικα και του
εληλυθεναι προς αυτον τους Σαμαρειτας· επ' ουδενος γαρ ξενου παρετιθεσαν αυτωι
την τροφην ισως επιτριβεισης αν της Σαμαρειτιδος, ει εωρα τους μαθητας τα απο της
πολεως αυτης τροφιμα ητοι οντα η νομιζομενα παρατιθεναι βουλομε νους τωι
διδασκαλωι. 13.32.196 Ἀλλ' ουδε ενωπιον των Σαμαρει των δεοντως αν εκεινοι
ελεγον· «Ῥαββι φαγε»· χρηιζοντων καταλιπειν εαυτων την πολιν. ∆ια τουτο καλως
προσκειται το «Ἐν τωι μεταξυ ηρωτων αυτον οι μαθηται λεγοντες· Ῥαββι φαγε.»
13.32.197 ∆ια τι δε «αυτον ηρωτων», και ουχι <ελεγον αυτωι> αξιον ιδειν·
<απλουσ>τερον γαρ <αν> εγεγραπτο· «Ἐν δε τωι μεταξυ ελεγον αυτωι οι μαθηται·
Ῥαββι φαγε.» 13.32.198 Το δε και ερωταν ινα φαγηι και ικετευει<ν αυτον και> δεισθαι
ταχα τι δηλοι προ της εξετασεως, ενιοτε δε και μετα την εξετασιν. Και ορα μηποτε
ευλαβουμενοι μη * * * ο λογος * * * ταις οικει<αις> * * η ισχυροποιουμενος τροφαις,
ερωτωσιν αυτον ευρισκομενας εδεσθαι· οις γαρ ευρισκουσιν οι μαθηται αει τρεφειν
τον λογον βουλονται, ινα ισχυροποιου μενος και τονουμενος και δυναμουμενος
επιπλειον παραμεινηι τοις αυτον τρεφουσιν, αντιτρεφων τους παρατιθεντας αυτωι τα
βρωματα. 13.32.199 ∆ια τουτο εστηκεναι φησιν επι την θυραν και κρουειν, ιν' εαν τις
ανοιξηι την θυραν εισελθηι προς αυτον και δειπνησηι μετ' εκεινου, ωστε υστερον
δυνηθεντα τον δει πνισαντα αντιδειπνισθηναι απο του δειπνησαντος λογον παρα τωι
ανθρωπωι. 13.32.200 Ὁ δε Ἡρακλεων φησιν, οτι εβουλοντο κοινωνειν αυτωι εξ ων
αγορασαντες απο της Σαμαρειας κεκομικει σαν. Ταυτα δε φησιν ινα τινα * * * * αι
πεντε μωραι παρθενοι * * * * * * * απο του νυμφιου. 13.32.201 Πως δε οιμαι * * * τα
αυτα εχειν * * λεγονται * * * * ταις απο κλεισθεισαις μωραις παρθενοις αξιον ιδειν
κατηγοριαν περιε χοντα των μαθητων τοις αυτοις κοιμωμενων ταις μωραις
παρθενοις. 13.32.202 Ἔτι δε και το ανομοιον του φωτος προς τροφην, και του ελαιου
προς τα βρωματα * * * * * σαντας αιτιασασθαι την εκδοχην· η ειπερ τι εδυνατο σαφη
ποιησαι τον λογον, εχρην αυτον δια πλειονων παραμυθησασθαι κατα σκευαζοντα
την ιδιαν εκδοχην. 13.33.n Ὁ δε ειπεν αυτοις· Ἐγω βρωσιν εχω φαγειν, ην υμεις ουκ
οιδατε. 13.33.203 Το μεν ανενδεες ου χρηιζει βρωσεως, το δε χρηιζον βρωσεως ουκ
εστιν ανενδεες. Και δηλον οτι ο εσθιων ουχι μη χρηιζων βρωσεως εσθιει, αλλα
χρηιζων και δεομενος αυτης. 13.33.204 Και τα μεν σωματα, ατε τηι φυσει οντα ρευστα,
τρεφεται της τροφης αναπληρουσης τον τοπον των απορρεον των· τα δε κρειττονα
σωματος τρεφεται τοις ασωματοις νοημασιν και λογοις και πραξεσιν υγιεσιν, ουχι
εις το μη ειναι διαλυθησομενα, ει μη τρεφοιτο· ουδε γαρ σωματα μη τρεφομενα εις
το μη ειναι διαλυεται· απολλυσιν δε το ειναι τοιαδε, οτε ου τρεφεται τοις τοιοισδε τα
της διαφερουσης των σωματων φυσεως. 13.33.205 Ὥσπερ δε τα δεομενα τροφης
σωματα ουδε τοις απο των ποιοτητων τρεφεται, ουδε ποσο της τροφων η αυτη πασιν
αρκει, ουτω νοητεον και επι των κρειττονων παρα τα σωματα. Και γαρ ταυτα τα μεν
πλειονος, τα δε ελαττονος δειται τροφης, ου των ισων οντα χωρητικα. 13.33.206
Ἀλλ' ουδε η ποιοτης των τρεφοντων λογων και νοηματων των εν θεωριαι πραξεων
<τε> των τουτοις αρμοζουσων η αυτη αρμοζει πασαις ταις ψυχαις. 13.33.207 Ἀλλα
γαρ και λαχανον και στερεα τροφη ουχι κατα τον αυτον καιρον τρεφει τους
δεομενους της απο τουτων βελτιωσεως. 13.33.208 Τα μεν γαρ αρτιγεννητα βρεφη,
ως φησιν ο Πετρος, το λογικον αδολον γαλα επιποθειτω, και ει τις την νηπιο τητα
εχει Κορινθιων, προς ους φησιν ο Παυλος· «Γαλα υμας εποτισα, ου βρωμα.» 13.33.209
Ὁ δε ασθενων δια το μη πιστευειν λαχανα εσθιετω· και τουτο δε ο Παυλος διδασκει
λεγων· «Ὃς μεν πιστευει φαγειν παντα, ο δε ασθενων λαχανα εσθιει.» 13.33.210 Και
εστιν γε ποτε «κρειττων ξενισ μος λαχανων προς φιλιαν και χαριν, ωσπερ και
μοσχοι απο φατνης μετα εχθρας». «Τελειων δε εστιν η στερεα τροφη, των δια την
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξιν τα αισθητηρια γεγυμνασμενα εχοντων προς διακρισιν καλου τε και κακου.»
Ἔστιν δε τις και δηλητηριος τροφη, ηντινα μανθανομεν απο της τεταρτης των
Βασιλειων, λεγοντων προς τον Ἐλισαιον τινων· «Θανατος εν τωι λεβητι, ανθρωπε
του θεου.» 13.33.211 Και η μεν τις εστιν των αλογωτερων ψυχων πνευμα τικη
ποωδης τροφη και αλλη χορτος η αχυρον, απερ σημαι νεται δια του· «Κυριος
ποιμανει με, και ουδεν με υστερησει· εις τοπον χλοης εκει με κατεσκηνωσεν· επι
υδατος αναπαυ σεως εξεθρεψεν με.» 13.33.212 Και ο Ἡσαΐας δε φησι· «Λεων δε ως
βους αχυρον φαγεται.» Ἀλλα και χορτον τοις κτηνε σιν εν τωι οικωι της Ῥεβεκκας
παρατιθεασιν του παιδος Ἀβραμ. 13.33.213 Ἐαν δε τις ηι λογικωτερος και δια τουτο
και νοητος ανθρωπος, τον νοητον αρτον εσθιει, ως εν ψαλμοις γεγραπται· «Ἄρτος
στηριζει καρδιαν ανθρωπου», και τωι νοητωι οινωι ευφραινεται ουκ αλλος η
ανθρωπος· «Οινος γαρ ευφραινει καρδιαν ανθρωπου.» 13.33.214 Ἀναβατεον δε τωι
λογωι απο των αλογων και των ανθρωπων και επι τους αγγελους και αυτους
τρεφομενους· ου γαρ εισιν παντη ανενδεεις. «Ἄρτον γουν αγγελων εφαγεν
ανθρωπος», μακαριος γε ο Ἀβρααμ δυνηθεις τοις επιφα νεισιν αυτωι τρισιν
εγκρυφιας αζυμους παραθειναι. 13.34.215 Ἀλλ' ηδη επι τον προκειμενον λογον τον
περι της Χριστου βρωσεως οδευτεον, ην οι μαθηται τοτε ουκ ᾔδεσαν· αληθευει γαρ
λεγων ο Ἰησους· «Ἐγω βρωσιν εχω φαγειν, ην υμεις ουκ οιδατε.» 13.34.216 Ὅπερ
γαρ και επραττεν ο Ἰησους ποιων το θελημα του πεμψαντος αυτον <και> τελειων
αυτου το εργον, τουτο ουκ ᾔδεσαν οι μαθη ται. 13.34.217 Ἵνα δε νοηθηι τρανοτερον
το «Ἐγω βρωσιν εχω φαγειν, ην υμεις ουκ οιδατε», λεγετω και Παυλος τοις χρειαν
εχουσιν γαλακτος, και ου στερεας τροφης, Κοριν θιοις, και γαλα ποτιζομενοις και ου
βρωμα, τωι μηδεπω αυτους δυνασθαι βρωματος μεταλαμβανειν· «Ἐγω βρωσιν εχω
φαγειν, ην υμεις ουκ οιδατε.» 13.34.218 Και αει γε ο δια φερων τοις υποδεεστεροις
και μη δυναμενοις τα αυτα τοις κρειττοσιν θεωρειν ερει· «Ἐγω βρωσιν εχω φαγειν,
ην υμεις ουκ οιδατε.» 13.34.219 Και ουκ ατοπον γε λεγειν μη μονον ανθρω πους και
αγγελους ενδεεις ειναι των νοητων τροφων, αλλα και τον Χριστον του θεου· και
αυτος γαρ, ιν' ουτως ειπω, επισκευαζεται αει απο του πατρος του μονου ανενδεους
και αυταρκους αυτωι. 13.34.220 Λαμβανει δε τα βρωματα ο μεν πολυς των
μαθητευομενων απο των μαθητων Ἰησου, κελευομενων παρατιθεναι τοις οχλοις· οι
δε του Ἰησου μαθηται απ' αυτου του Ἰησου, πλην εσθ' οτε και απο αγιων αγγελων· ο
δε υιος του θεου απο του πατρος μονου λαμβανει τα βρωματα, ου δια τινος. 13.34.221
Ουκ ατοπον δε και το αγιον πνευμα τρεφε σθαι λεγειν· ζητητεον δε λεξιν γραφης
υποβαλλουσαν ημιν τουτο. 13.34.222 Και αναλεκτεον γε απο των ευαγγελιων τας
περι δει πνων παραβολας. Ὅλον δε το μυστηριον της κλησεως και εκλογης τα εν τωι
μεγαλωι δειπνωι εστιν βρωματα· «Ἄνθρω πος, γαρ φησιν, εποιει δειπνον μεγα, και τηι
ωραι του δειπνου επεμψεν καλεσαι τους κεκλημενους.» Ἀλλα και δια του Ἡσαΐου αι
επαγγελιαι <του> φαγειν εισιν και πιειν, λεγον τος· «Ἰδου οι δουλευοντες μοι
φαγονται, υμεις δε πεινα σετε· ιδου οι δουλευοντες μοι πιονται, υμεις δε διψησετε.»
13.34.223 Ἔτι μην εν τηι Γενεσει εις τον παραδεισον της τρυφης τιθεται τον
ανθρωπον ο θεος νομους περι του εσθιειν ταδε τινα και μη εσθιειν ταδε διδους.
13.34.224 Και αθανατος αν εμεινεν ο ανθρωπος, ει απο παντος ξυλου του εν τωι
παραδεισωι βρωσει ησθιεν, απο δε του ξυλου του γινωσκειν καλον και πονηρον μη
ησθιεν. Ὅρα και τα εν εικοστωι πρωτωι ψαλμωι λεγο μενα περι των προσκυνουντων
δια το βεβρωκεναι· «Ἔφαγον, γαρ φησιν, και προσεκυνησαν παντες οι πιονες της
γης»· διοπερ· «Ουδε λιμοκτονησει κυριος ψυχην δικαιαν», αλλ' οταν αδικοι
γενωμεθα, εξαποστελει «λιμον επι την γην, ου λιμον αρτου ουδε διψαν υδατος,
αλλα λιμον του ακουσαι λογον κυριου». 13.34.225 Ὅσον ουν προκοπτομεν,
κρειττονα και πλειονα φαγομεθα, εως ταχα φθασομεν επι το την αυτην βρωσιν
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φαγειν τωι υιωι του θεου, ην επι του παροντος οι μαθηται ουκ οιδασιν. Ουδεν δε εις
την λεξιν ειπεν ο Ἡρα κλεων. 13.35.n Ἔλεγον ουν οι μαθηται προς αλληλους· Μη
τις ηνεγκεν αυτωι φαγειν; 13.35.226 Ει και σαρκικως υπολαμβανει ταυτα λεγε σθαι ο
Ἡρακλεων υπο των μαθητων, ως ετι ταπεινοτερον διανοουμενων και την
Σαμαρειτιν μιμουμενων λεγουσαν· «Ουτε αντλημα εχεις, και το φρεαρ εστιν βαθυ»,
αξιον ημας ιδειν, μηποτε βλεποντες τι θειοτερον οι μαθηται φασιν προς αλληλους·
«Μη τις ηνεγκεν αυτωι φαγειν;» 13.35.227 Ταχα γαρ υπενοουν αγγελικην τινα
δυναμιν ενηνοχεναι αυτωι φαγειν· και εικος οτι δια τουτο εδιδασκοντο οτι μειζον
εστιν ο ειχεν βρωμα φαγειν, οπερ ην ποιησαι «το θελημα του πεμψαντος» αυτον
«και τελειωσαι το εργον αυτου». 13.36.n Λεγει αυτοις ο Ἰησους· Ἐμον βρωμα εστιν
ινα ποιησω το θελημα του πεμψαντος με και τελειωσω αυτου το εργον. 13.36.228
Πρεπουσα βρωσις τωι υιωι του θεου οτε ποιητης γινεται του πατρικου θεληματος,
τουτο το θελειν εν εαυτωι ποιων οπερ ην και εν τωι πατρι, ωστε ειναι το θελημα του
θεου εν τωι θεληματι του υιου, και γενεσθαι το θελημα του υιου απαραλλακτον του
θεληματος του πατρος, εις το μηκετι ειναι δυο θεληματα αλλα <εν> θελημα· οπερ εν
θελημα αιτιον ην του λεγειν τον υιον· «Ἐγω και ο πατηρ εν εσμεν», και δια τουτο το
θελημα ο ιδων αυτον εωρακε τον υιον, εωρακε δε και τον πεμψαντα αυτον.
13.36.229 Και πρεπον γε μαλλον ουτω νοειν ημας ποιεισθαι υπο του υιου το θελημα
του πατρος, αφ' ου θεληματος και τα εξω του θελοντος καλως εγενετο, ηπερ μη
περιεργασαμε νους ημας τα περι του θεληματος νομιζειν ειναι το ποιειν το θελημα
του πεμψαντος εν τωι ταδε τινα τα εξω ποιειν. 13.36.230 Ἐκεινο γαρ, λεγω δε το εξω
του θελοντος γινομενον χωρις του προειρημενου θεληματος, ουχ ολον μεν το
θελημα του πατρος· παν δε εστιν το θελημα του πατρος υπο του υιου γινομενον οτε
το θελειν του θεου γενομενον εν τωι υιωι ποιει ταυτα απερ βουλεται το θελημα του
θεου. 13.36.231 Μονος δε ο υιος παν το θελημα ποιει χωρησας του πατρος· διοπερ και
εικων αυτου. Ἐπισκεπτεον δε και περι του αγιου πνευματος. Τα δε λοιπα αγια ουδεν
μεν ποιησει παρα το θελημα του θεου, και παντα γε α ποιησει, ποιησει κατα το
θελημα του θεου, ου μεντοι γε διαρκει προς το κατα το παν θελημα τυπωθηναι.
13.36.232 Και τοδε γε το αγιον παρα τοδε το αγιον μειζον η πλειον η εκτυπωτερον
συγκρισει ετερου χωρησει απο του πατρικου θεληματος, και παλιν παρ' εκεινο εσται
τι αλλο διαφεροντως χωρουν· παν δε και ολον το θελημα του θεου ποιησει ο ειπων·
«<Ἐμον> βρωμα εστιν, ινα ποιησω το θελημα του πεμψαντος με.» 13.36.233 Μετα
τουτο γουν φησιν ευχαριστως περι του θεου· «Ου δυναται ο υιος ποιειν αφ' εαυτου
ουδεν, εαν μη τι βλεπηι τον πατερα ποιουντα· α γαρ εαν ποιηι ο πατηρ, ταυτα και ο
υιος ομοιως ποιει. Ὁ πατηρ αγαπαι τον υιον και παντα δεικνυσιν αυτωι α αυτος
ποιει.» 13.36.234 Και ταχα δια ταυτα εικων εστιν του θεου του αορατου· και γαρ το εν
αυτωι θελημα εικων του πρωτου θεληματος, και η εν αυτωι θεοτης εικων της
αληθινης θεοτητος· εικων δε και της αγαθοτητος ων του πατρος φησι· «Τι με λεγεις
αγαθον;» και τουτο γε το θελημα βρωμα εστιν του υιου ιδιον αυτου, δι' ο βρωμα
εστιν ο εστιν. 13.36.235 Ὅτι δε το περι της διαθεσεως εστιν το θελημα, δηλοι η
επιφερομενη λεξις δευτερον λεγουσα μετα την ποιησιν του θεληματος το τελειου
σθαι το εργον του θεου. 13.37.236 Ἐπιπλεον δε και περι τουτου θεωρητεον, ιν'
ειδωμεν τι εστιν και το «Τελειωσω αυτου το εργον.» Ὁ μεν ουν τις απλουστερον ερει
οτι το προστεταγμενον εργον, οπερ αυτου εστιν του προσταξαντος, * * ωσει επι
παραδειγ ματων ελεγομεν τους οικοδομουντας η γεωργουντας φασκειν τελειουν το
εργον του λαβοντος αυτους επι το εργον, εν τωι ποιειν δι' ο παρεληφθησαν· ο δε τις
ερει οτι ειπερ τελειουται το εργον του θεου υπο του Χριστου, δηλον οτι τουτο πριν
τελειωθηναι ατελες ην. 13.37.237 Πως ουν ατελες ην, εργον τυγ χανον του θεου; και
πως το εργον του θεου τελειουται υπο του ειποντος· «Ὁ πατηρ ο πεμψας με μειζων
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μου εστιν»; η δε τελειωσις του εργου η του λογικου τελειωσις ην· τουτο γαρ ηλθεν
ατελες ον τελειον ποιησαι ο γενομενος σαρξ λογος. 13.37.238 Ἆρ' ουν εκτισθη ατελες
το εργον, και πεμπεται ο σωτηρ το ατελες τελειωσαι; και πως ουκ ατοπον τον μεν
πατερα ατελους ποιητην γεγονεναι, τον δε σωτηρα το ατελες τετε λειωκεναι,
κτισθεν ατελες; 13.37.239 Ἡγουμαι δη εν τοις τοποις βαθυτερον τι εναπο κεισθαι
μυστηριον· ταχα γαρ ου παντη ατελες το λογικον ην αμα τωι τεθεισθαι εν τωι
παραδεισωι. 13.37.240 Πως γαρ αν το παντη ατελες ετιθετο ο θεος εν τωι παραδεισωι
εργαζεσθαι αυτον και φυλασσειν; ο γαρ δυναμενος εργαζεσθαι «ξυλον ζωης» και
παντα δε α εφυτευσεν ο θεος και μετα ταυτα εξανετειλεν, ουκ αν ευλογως λεγοιτο
ατελης. 13.37.241 Μηποτε ουν τελειος ων πως ατελης δια την παρακοην γεγονεν και
εδεηθη του τελειωσοντος αυτον απο της ατελειας, και δια τουτο επεμφθη ο σωτηρ,
πρωτον μεν ινα ποιησηι το θελημα του πεμψαντος αυτον, εργατης αυτου και ενταυθα
γενο μενος, δευτερον δε ινα τελειωσηι το εργον του θεου και εκαστος τετελειωμενος
οικειωθηι τηι στερεαι τροφηι και τηι σοφιαι συνηι. «Τελειων δε εστιν η στερεα τροφη,
των δια την εξιν τα αισθητηρια γεγυμνασμενα εχοντων προς διακρισιν καλου τε και
κακου.» Και ο λαλων σοφιαν φησι· «Σοφιαν δε λαλουμεν εν τοις τελειοις.» 13.37.242
Και οταν εκαστος ημων, εργον θεου, υπο Ἰησου τελειωθηι, ερει· «Τον αγωνα τον
καλον ηγωνισμαι, τον δρομον τετελεκα, την πιστιν τετη ρηκα· λοιπον αποκειται μοι
ο της δικαιοσυνης στεφανος.» 13.37.243 Ου μονος δε ο ανθρωπος εξεπεσεν εκ
τελειου επι το ατελες, αλλα και «ιδοντες οι υιοι του θεου τας θυγατερας των
ανθρωπων οτι καλαι εισιν και λαβοντες εαυτοις απο πασων ων εξελεξαντο», και
απαξαπλως παντες οι απολει ποντες «το ιδιον οικητηριον» και μη τηρησαντες την
εαυτων αρχην– 13.37.244 «αρχην» δε λεγω ου την παρα βαλλομενην εξουσιαι αλλα
την αντιδιαστελλομενην τελει και παρακειμενην πρωτωι–ιν' ωσπερ τωι ανθρωπωι η
αρχη μεν του ειναι εν τωι παραδεισωι ην, το τελος <δε> δια την παραβασιν ταχα εν
ᾅδου κατω η τινι τοιουτωι χωριωι, ουτω και εκαστωι των αποπεπτωκοτων οικεια τις
αρχη τυγχανηι δεδομενη. 13.37.245 Τελειων μεντοι γε ο Ἰησους το εργον του θεου,
λεγω δε παν το λογικον και ου τον ανθρωπον μονον, κατα τον αυτον τροπον αυτο
τελειοι· τα μεν γαρ μακαριωτερα πειθομενα λογωι, μη δεηθεντα πονου, μονωι
τελειουται τωι λογωι· ετερα δε, απειθησαντα τωι λογωι, χρηιζει πονων, ινα μετα τους
πονους λογοις προσαχθεντα υστερον ποτε τουτοις τελειωθηι. 13.37.246 Πλην
αμφοτερα ταυτα εν βρωμα εστιν ιδιον Ἰησου, το τε ποιησαι το θελημα του
πεμψαντος αυτον και το τελειωσαι το εργον αυτου. 13.38.247 Ὁ δε Ἡρακλεων δια
του «Ἐμονβρωμα εστιν ινα ποιησω το θελημα του πεμψαντος με» φησι διηγεισθαι
τον σωτηρα τοις μαθηταις, οτι τουτο ην, ο συνεζητει μετα της γυναικος, βρωμα ιδιον
λεγων το θελημα του πατρος· τουτο γαρ αυτου τροφη και αναπαυσις και δυνα μις
ην. 13.38.248 Θελημα δε πατρος ελεγεν ειναι το γνωναι ανθρω πους τον πατερα και
σωθηναι, οπερ ην εργον του σωτηρος του ενεκα τουτου απεσταλμενου εις
Σαμαρειαν, τουτεστιν εις τον κοσμον. Βρωμα ουν αυτο εξειληφεν του Ἰησου και την
μετα της Σαμαρειτιδος συζητησιν, οπερ νομιζω σαφως παντι τωι ορα σθαι και
ταπεινως εξειληφθαι και βεβιασμενως. 13.38.249 Πως δε τροφη του σωτηρος το
θελημα του πατρος σαφως ου παρεστησεν· πως δε και αναπαυσις το θελημα του
πατρος; Λεγει γαρ ο κυριος αλλαχου, ως ου παντως του πατρικου θεληματος
αναπαυσεως αυτου οντος· «Πατερ, ει δυνατον, παρελθατω το ποτηριον απ' εμου·
πλην ου τι εγω θελω, αλλα τι συ.» Ποθεν δε και οτι δυναμις του σωτηρος το θελημα
του θεου; 13.39.n Ουχ υμεις λεγετε, οτι ετι τετραμηνος εστιν και ο θερισμος ερχεται;
ιδου λεγω υμιν· Ἐπαρατε τους οφθαλμους υμων και θεασασθε τας χωρας οτι λευκαι
εισιν προς θερισμον ηδη. 13.39.250 Προς τους υπολαμβανοντας απλουστερον και
σωματικωτερον ειρησθαι το «Ουχ υμεις λεγετε οτι τετραμηνος εστιν και ο θερισμος
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ερχεται;» ταυτα επα πορητεον, ινα πεισθωσιν νοητα πολλακις γυμνα αισθητων και
σωματικων λελαληκεναι τον σωτηρα. 13.39.251 Ειπερ γαρ ο καιρος, οτε ταυτα
ελεγεν Ἰησους, ο προ τετραμηνου του θερισμου ην, δηλον οτι χειμων ην. Θερισμος
ουν εν τηι Ἰουδαιαι αρχεται γινεσθαι περι τον παρ' Ἑβραιοις καλουμενον Νισαν μηνα,
οτε αγεται το πασχα, ως ενιοτε τα αζυμα απο νεου σιτου αυτους ποιειν. 13.39.252
Ἀλλ' εστω μη κατ' εκεινον τον μηνα ειναι τον θερισμον, αλλα κατα τον εξης εκεινωι
τον καλουμενον παρ' αυτοις Ἰαρ. Και ουτως ο προ τετραμηνου καιρος εκεινου του
μηνος ακμαιος εστιν χειμων. Ἐπαν ουν δειξωμεν οτι οτε ελεγεν ταυτα ο περι τον
θερισμον καιρος ην ητοι ακ<μαζ>οντα η εγγυς που του ληγειν οντα, αποδεδειγμενον
ημιν εσται το προκειμενον. 13.39.253 Τηρητεον δε οτι μετα την εν τηι Καναι της
Γαλιλαιας περι το μεταβεβληκος εις οινον υδωρ οικονομιαν κατα βεβηκεναι λεγεται
ο κυριος «εις Καφαρναουμ αυτος και η μητηρ αυτου και οι αδελφοι και οι μαθηται»,
ενθα «εμεινεν ου πολλας ημερας· και εγγυς ην το πασχα των Ἰουδαιων, και ανεβη
εις Ἱεροσολυμα ο Ἰησους»· οτε «ευρεν εν τωι ιερωι τους πωλουντας βοας και προβατα
και περιστερας» και <κατα> τα λοιπα των αναγεγραμμενων, «ποιησας φραγελ λιον
εκ σχοινιων παντας εξεβαλεν εκ του ιερου». 13.39.254 Και ειπων τινα προς τον
Νικοδημον μετα ταυτα ηλθεν αυτος «και οι μαθηται αυτου εις την Ἰουδαιαν γην, και
εκει διετριβεν μετ' αυτων και εβαπτιζεν». Ποσον δη θησομεν αυτον διατετριφεναι εν
τηι Ἰουδαιαι χρονον βαπτιζοντα μετα το πασχα; Ου γαρ σαφως γεγραπται. 13.39.255
Και φαινεται δια το εγνωκεναι τους φαρισαιους «οτι Ἰησους πλειονας μαθητας ποιει
και βαπτιζει <η> Ἰωαννης» αφιεις «την Ἰουδαιαν» και απερχομενος «εις την Γαλι
λαιαν», οτε «εδει αυτον διερχεσθαι δια της Σαμαρειας», και γενομενος παρα τηι πηγηι
του Ἰακωβ φησι το «Ουχ υμεις λεγετε οτι ετι τετραμηνος εστιν και ο θερισμος ερχε
ται;» 13.39.256 Ἐαν δε τις υπονοηι μετα το πασχα πλειονων μηνων <χρονον>
διατετριφεναι εν τηι Ἰουδαιαι τον Ἰησουν βαπτιζοντα μετα των μαθητων αυτου, ωστε
ενεστηκεναι ηδη τον προ τετραμηνου του θερισμου καιρον, παραθετεον αυτωι οτι
δυο ημερας μεινας εκει παρα τοις Σαμαρευσιν μετα ταυτας εξηλθεν εις την
Γαλιλαιαν, και αναγεγραπται– ως νεωστι του πασχα προγεγενημενου και των εν
Ἱερο σολυμοις πεπραγμενων αυτωι–οτι· «Ὅτε ηλθεν εις την Γαλιλαιαν, εδεξαντο
αυτον οι Γαλιλαιοι, παντα εωρακοτες οσα εποιησεν εν Ἱεροσολυμοις εν τηι εορτηι, και
αυτοι γαρ ηλθον εις την εορτην.» 13.39.257 Ἀλλ' εικος οτι ερει τις προς ταυτα ουδεν
λυπειν πλειονα αυτον διατριψαντα εν τηι Ἰουδαιαι χρονον εληλυθεναι επι την πηγην
του Ἰακωβ, απιοντα εις την Γαλιλαιαν οτε «Ἔτι τετραμηνος», ειπεν, «εις τον θερισμον»· και ουδεν ατοπον εστιν τους Γαλιλαιους δια τα προ οκτω μηνων αυτωι
γενομενα εν Ἱεροσολυμοις παραδεχεσθαι αυτον. 13.39.258 Λεκτεον δε προς αυτους
οτι παραγενομενος εις την Γαλιλαιαν «ηλθεν εις την Κανα της Γαλιλαιας, οπου» προ
τερον πεποιηκεν «το υδωρ οινον», ενθα και τον του βασιλι κου υιον νοσουντα εν τηι
Καφαρναουμ, ειπων τωι πατρι αυτου· «Ὁ υιος σου ζηι», εθεραπευσεν· και «Μετα
ταυτα ην εορτη των Ἰουδαιων, και ανεβη ο Ἰησους εις Ἱεροσολυμα»,οτε τον
τριακοντα οκτω ετη εχοντα εν τηι ασθενειαι παραλυ τικον εθεραπευσεν. 13.39.259
Ἐαν δε αυτη η εορτη <η> του πασχα ηι–ου <γαρ> προσκειται το ονομα αυτης–,
στενοχω ρειται το ακολουθον της ιστοριας, και μαλιστα επει μετ' ολιγα επιφερεται
οτι «Ἦν εγγυς η εορτη των Ἰουδαιων, η σκηνοπηγια.» 13.40.260 Τουτων δη
επιπλειον εξεταζομενων ακολου θον εστιν τωι βαθυτερον ενορωντι τωι νωι των
γραφων ζητειν τι νοων τοις μαθηταις ελεγεν ο Ἰησους το «Ουχ υμεις λεγετε οτι
τετραμηνος εστιν και ο θερισμος ερχεται; ιδου λεγω υμιν· Ἐπαρατε τους οφθαλμους
υμων και θεασασθε τας χωρας οτι λευκαι εισι προς θερισμον ηδη.» Ὥσπερ δε
ελεγομεν επι των κατα την Σαμαρειτιν τα περι των υδατων εξεταζοντες, ουτω και
ενθαδε ποιησωμεν. 13.40.261 Τις γαρ ουκ αν ομολογησαι το «Ἐπαρατε τους
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οφθαλμους υμων και θεασασθε τας χωρας οτι λευκαι εισιν προς θερισμον ηδη»
πνευματικον ειναι, και γυμνον αισθητων πνευματι κον; ωι ακολουθον αν ειη και το
τους μαθητας λεγειν μετα τετραμηνον εσεσθαι τον θερισμον τον συγκριτον, οσον επι
τηι υπονοιαι αυτων, τωι υπο του Ἰησου δεικνυμενωι θερισμωι. 13.40.262 Νομιζομεν ουν
τοιαυτα τινα ειναι εν τωι τους μαθη τας λεγειν οτι «τετραμηνος εστιν και ο θερισμος
ερχεται»· οι πλειστοι των του λογου μαθητων εννοουντες δυσεφικτον ειναι τηι
ανθρωπινηι φυσει την αληθειαν, οτε διειληφασιν περι ετερας παρα την ενεστηκυιαν
ζωην ζωης, απαυδησαντες επι του παροντος προς το περι των ζητουμενων τελος
υπολαμβα νουσιν μετα την προς τα τεσσαρα των στοιχειων συγγενειαν υπερβαντες
ταυτα καταληψεσθαι την αληθειαν. 13.40.263 Φασιν ουν κατα την του κυριου
φωνην οι μαθηται περι του θερισμου, οστις εστιν η συντελεια των συγκομιστων της
αληθειας εργων, οτι μετα την ενεστηκυιαν τετραδα γινεται. 13.40.264 Το δε των
μηνων ονομα προς το πρεπον τωι περι του θερισμου λογωι σωματικωι ειληπται. Ου
γαρ εχρην φασκειν το «ουχ υμεις λεγετε οτι· Ἔτι τεσσαρες ημεραι και ο θερισμος
ερχεται» η «ετι τεσσαρα ετη και ο θερισμος ερχεται;» 13.40.265 Μαλιστα επει και
τους πολλους και σωματικωτερους λανθανειν ο λογος βουλεται, κρυπτων μεν το
μυστικον, εμφαι νων δε το απλουστερον εις το σαφεις ειναι νομιζεσθαι τους
απαγγελλομενους υπο του σωτηρος λογους. 13.40.266 Ἢ ταχα το των μαθητων
βουλημα λεγοντων· «Ἔτι τετραμηνος εστιν και ο θερισμος ερχεται» τοιουτον εστιν·
τεσ σαρες εισιν σφαιραι των τεσσαρων στοιχειων αι υποκειμεναι τηι αιθεριωι φυσει,
εν μεσωι μεν και κατωτατω <η> της γης, περι αυτην δε η του υδατος, και τριτη η του
αερος, τεταρτη δε η του πυρος, μεθ' ην η της σεληνης, και εξης. 13.40.267 Και
επιστησωμεν μηποτε υπολαμβανουσιν οι μαθηται προς τηι καθαρωτεραι ουσιαι
γενομενους τους εντευθεν παρεσκευασμε νους καταληψεσθαι το αληθες, οταν και
την του πυρος τις δυνηται σφαιραν <υπερβαινειν>, μη καταφθαρεις υπο της
αμαρτιας, ητις εστιν υλη του παντος εν τοις προ της * * * αιθεριους τοπους * *
χωριοις. 13.40.268 Ταυτην δε την υποληψιν διελεγχων ως ουχ υγιη φησιν ο
γενομενος σαρξ λογος τοις ταυτα νομιζουσιν το «Ουχ υμεις λεγετε· οτι τετραμηνος
εστιν και ο θερισμος ερχεται; ιδου λεγω υμιν· Ἐπαρατε τους οφθαλμους υμων και
θεα σασθε τας χωρας οτι λευκαι εισιν προς θερισμον ηδη.» 13.40.269 Και γαρ
αδιανοητον ημιν φαινεται μη περι ενος αυτον εν τουτοις πασιν διαλαμβανειν
θερισμου, επειπερ κατα τους απλουστερον εκδεχομενους αληθες λεγουσιν
επιπλησσει τοις μαθηταις νομιζουσιν, ως οιονται, μετα τετραμηνον ερχεσθαι τον
θερισμον, οντινα εν τοις προ τουτων παρεστησαμεν μη πανυ τι δυνασθαι μετα
τετραμηνον ενστησεσθαι, 13.40.270 αλλως τε και οιονει την υπονοιαν των μαθητων
διορθουμενος φησι το «Ουχ υμεις μεν τοδε λεγετε; Ἐγω δε τοδε φημι»· προς τουτοις
πως ουκ ατοπον το μεν «Ἐπαρατε τους οφθαλμους υμων» κατα παντα
αλληγορη<σαι> σαφως, και το «Θεα σασθε τας χωρας οτι λευκαι εισιν προς θερισμον
ηδη», το δε προ του * * * * ερχομενον τουτο «Ουχ υμεις λεγετε οτι Ἔτι τετραμηνος
εστιν, και ο θερισμος ερχεται» μη αλληγο ρικως εκλαβειν; 13.41.271 Και ο
Ἡρακλεων μεντοι γε ομοιως τοις πολ λοις επι της λεξεως εμεινεν μη οιομενος
αυτην αναγεσθαι. Φησι γουν οτι Τον των γεννηματων λεγει θερισμον, ως του του
μεν ετι διωριαν εχοντος τετραμηνον, του δε θερισμου, ου αυτος ελεγεν, ηδη
ενεστωτος. Και τον θερισμον δε ουκ οιδ' οπως επι της ψυχης εξειληφεν των
πιστευοντων, λεγων οτι Ἤδη ακμαιοι και ετοιμοι εισιν προς θερισμον και επιτη
δειοι προς το συναχθηναι εις αποθηκην, τουτ' εστιν δια πιστεως εις αναπαυσιν, οσαι
γε ετοιμοι· ου γαρ πασαι· αι μεν γαρ ηδη ετοιμοι ησαν, φησιν, αι δε εμελλον, αι δε
μελ λουσιν, αι δε επισπειρονται ηδη. Ταυτα μεν ουν εκεινος ειπεν. 13.41.272 Πως δε
οι μαθηται επαιροντες τους οφθαλμους δυνανται βλεπειν τας ψυχας ηδη
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιτηδειους ουσας προς το, ως οιεται, εις αποθηκην εισαχθηναι, ουκ οιδα ει δυναται
παραστησαι. Και ετι γε πως επι των ψυχων αληθες το «Ἄλλος ο σπειρων, και αλλος
<ο> θεριζων» και «Ἀπεστειλα υμας θεριζειν ο ουχ υμεις κεκοπιακατε.» Τινα δε
τροπον το «Ἄλλοι κεκοπιακασιν και υμεις εις τον κοπον αυτων εισεληλυθατε»
δυνατον εστιν παραδεξασθαι επι της ψυχης; 13.41.273 Ἡμεις ουν θερισμον
συναγομενου καρπου εις ζωην αιωνιον εκλαμβανομεν κατα την τελειωσιν του
σπερμα τικως εγκειμενου κατα τας εννοιας ημιν λογου απο γεωργιας πλειονος
τετελειωμενου. Πως δε υπο αλλου σπειρεται και υπο αλλου θεριζεται εν τοις εξης
διαληψομεθα. 13.42.n Ἰδου λεγω υμιν· Ἐπαρατε τους οφθαλμους υμων, και
θεασασθε τας χωρας, οτι λευκαι εισι προς θερισμον ηδη. 13.42.274 Πολλαχου της
γραφης κειται το «Ἐπαρατε τους οφθαλμους υμων» προτρεπομενου ημας του θειου
λογου υψουν και επαιρειν τα φρονηματα και το διορατικον κατω που κειμενον και
συγκυπτον, μη δυναμενον τε ανακυψαι εις το παντελες μετεωρισαι· ωσπερ εν
Ἡσαΐαι· «Ἐπαρατε εις υψος τους οφθαλμους υμων και ιδετε· τις κατεδειξε ταυτα
παντα»· 13.42.275 και ο σωτηρ δε οτε μελλει τοις εν πεδιωι συναχθεισιν λεγειν τους
μακαρισμους, επαρας τους οφθαλμους αυτου προς τους μαθητας λεγει το «μακαριοι»
οιδε και οιδε· ουδεις γαρ γνησιος Ἰησου μαθητης κατω εστιν, ως ουδε ο
αναπαυομενος εν τοις του Ἀβρααμ κολποις· 13.42.276 ο γουν πλουσιος υπαρχων εν
βασανοις επαρας τους οφθαλμους βλεπει τον Ἀβρααμ και τον Λαζαρον εν τοις κολ
ποις αυτου. 13.42.277 Προς τουτοις η «συγκυπτουσα και μη δυναμενη ανακυψαι εις
το παντελες» Ἰησου αυτην ανορθω σαντος αποτιθεται το συγκυπτειν και το μη
δυνασθαι ανα κυπτειν, ινα επαρηι τους οφθαλμους. 13.42.278 Και ουδεις γε εν
παθεσιν ων και τηι σαρκι προστετηκως η τοις υλικοις εμπε φυρμενος, ετηρησεν την
λεγουσαν εντολην· «Ἐπαρατε τους οφθαλμους υμων», διοπερ ο τοιουτος ουδε
θεασεται τας χωρας καν ωσιν «λευκαι προς θερισμον ηδη». Ἔτι δε ουδεις
εργαζομενος τα εργα της σαρκος επηρεν τους οφθαλμους. 13.42.279 «Λευκαι» δε αι
χωραι «προς θερισμον ηδη» εισιν, οτε παρεστιν ο του θεου λογος σαφηνιζων και
φωτιζων πασας τας χωρας της γραφης πληρουμενας εν τηι επιδημιαι αυτου. 13.42.280
Ταχα δε και παντα τα αισθητα μεχρι γε αυτου του ουρανου και των εν αυτωι αι
λευκαι εισιν χωραι ετοιμοι προς θερισμον τοις επαιρουσιν τους οφθαλμους, σαφως
παρι σταμενου του περι εκαστου λογου τοις ανειληφοσιν, εκ του την αυτην εικονα
μεταμορφουσθαι απο δοξης εις δοξαν, οφθαλμων ομοιωμα των εωρακοτων πως
εκαστον των γενο μενων καλον ην· το γαρ «Ειδεν ο θεος» καθ' εκαστον των
κτισματων λεγομενον, «οτι καλον» τοιουτον εστιν, οτι ενει δεν ο θεος τοις λογοις
εκαστου, και ειδεν πως καθ' ους γεγο νεν εκαστον των κτισματων λογους εστιν
καλον. 13.42.281 Ει δε μη ουτως τις παραδεχεται το «Ειδεν ο θεος οτι καλον»,
διηγησασθω πως εν τωι «Ἐξαγαγετω τα υδατα ερπετα ψυχων ζωσων, και πετεινα
πετομενα επι της γης κατα το στερεωμα του ουρανου» συζεται το «Ειδεν ο θεος οτι
καλον», και μαλιστα επει «Ἐποιησεν ο θεος τα κητη τα μεγαλα». 13.42.282 Ἀλλα ο
λογος ο περι εκαστου τουτων εστιν οραθεις θεωι το «καλον». Τα δ' αυτα και περι του
«Ἐξα γαγετω η γη ψυχην ζωσαν κατα γενος· τετραποδα και ερπετα και θηρια της γης
κατα γενος» λεκτεον, οις και επιφερεται το «Ειδεν ο θεος οτι καλον.» 13.42.283 Πως
γαρ καλον τα θηρια και τα ερπετα, ει μη αρα ο λογος ο περι αυτων εστιν το καλον;
13.42.284 Ταυτα δ' ημιν λεγεται δια το «Ἐπαρατε τους οφθαλμους υμων και
θεασασθε τας χωρας οτι λευκαι εισιν προς θερισμον ηδη», προτρεποντος του
παροντος τοις μαθη ταις λογου τους ακροατας επαιρειν τους οφθαλμους επι τε τας
χωρας της γραφης και επι τας χωρας του εν εκαστωι των οντων λογου, ινα την
λευκοτητα και την λαμπροτητα θεαση ται τις του της αληθειας πανταχου φωτος.
«Παντα γαρ ενω πιον τοις νοουσιν», κατα τον Σολομωντα, «ορθα δε τοις
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βουλομενοις απονειμασθαι αισθησιν.» 13.43.n Ὁ θεριζων μισθον λαμβανει, και
συναγει καρπον εις ζωην αιωνιον, ινα ο σπειρων ομου χαιρηι και ο θεριζων.
13.43.285 Ποσαχως ο θερισμος εν τηι γραφηι λεγεται και εφ' οσων τασσεται νομιζω
αναγκαιον ειναι παραθεσθαι, ινα κατα το δυνατον ημιν καθοραθεντος του
σημαινομενου δυνηθωμεν ενθαδε ιδειν επι τινος των πλειονων τετακται η λεξις.
13.43.286 Ὁρωμεν δη εν τωι κατα Ματθαιον, ηνικα «Προσ ηλθον οι μαθηται τωι
κυριωι λεγοντες· ∆ιασαφησον ημιν την παραβολην των ζιζανιων του αγρου»
διδασκαλιαν περι ταυτης του κυριου μεθ' ετερα λεγουσαν· «Ὁ δε θερισμος συντελεια
αιωνος εστιν, οι δε θερισται αγγελοι εισιν.» 13.43.287 Ἀλλα μην και εν ετερωι τοπωι
περι του πληθους των πιστευοντων απορουντων διδασκαλιας τρανουσης αυτοις περι
ων πιστευουσιν, φησιν ο σωτηρ ημων· «Ὁ μεν θερισμος πολυς, οι δε εργαται ολιγοι·
δεηθητε ουν του κυριου του θερισμου οπως εκβαληι εργατας εις τον θερισμον
αυτου.» 13.43.288 Προς τουτοις ο αποστολος σπορον μεν ονομαζει την εν τωι βιωι
τουτωι ευποιΐαν η αμαρτιαν των ανθρωπων, θερισμον δε τα δια τα ενταυθα
κατορθωματα η αμαρτηματα εκαστωι κατα την αξιαν αποκειμενα, ουτω λεγων· «Ὃ
γαρ εαν σπειρηι ανθρωπος, τουτο και θερισει· οτι ο σπειρων εις την σαρκα εκ της
σαρκος θερισει φθοραν· ο δε σπειρων εις το πνευμα και εκ του πνευματος θερισει
ζωην αιωνιον.» 13.43.289 Κατα τινος δε παραπλησιου του σημαινομενου νομιζω και
τον προ φητην φερομενον εν ψαλμοις ειρηκεναι· «Οι σπειροντες εν δακρυσιν εν
αγαλλιασει θεριουσιν. Πορευομενοι επορευοντο και εκλαιον αιροντες τα σπερματα
αυτων· ερχομενοι δε ηξουσιν εν αγαλλιασει αιροντες τα δραγματα αυτων.» 13.43.290
Κειται δε το ονομα πολλαχου και επι της συνηθειας, ωσπερ και εν τηι Ῥουθ δια
τουτων· «Αυται δε παρεγενηθη σαν εις Βηθλεεμ εν αρχηι θερισμου κριθων.» Πεντε δη
επι του παροντος εκτεθεντων σημαινομενων φανερον μεν οτι ου το εν τηι συνηθειαι
δηλουμενον ενταυθα ειρηται, αλλ' ουδε το επι της συντελειας τεταγμενον· ουτε γαρ
το εν τηι συνηθειαι «<ο> θεριζων μισθον λαμβανει και συναγει καρπον εις ζωην
αιωνιον», ουτε περι των θεριστων αγγελων το προτρεπτικον εις το θεριζειν ευλογον
εν τωι τοπωι τουτωι νοειν. 13.43.291 Ἀλλ' ουδε κατα το «Ὁ σπειρων εις την σαρκα εκ
της σαρκος θερισει φθοραν και ο σπειρων εις το πνευμα εκ του πνευματος θερισει
ζωην αιωνιον» οιον τε ενθαδε λαμβανειν το «Ὁ θεριζων μισθον λαμβανει και
συναγει καρπον εις ζωην αιωνιον.» 13.43.292 Κατα μεν γαρ τα αποστολικα ρητα ο
αυτος εστιν ο σπειρων και ο θεριζων, ειτε εις την σαρκα, ειτε εις το πνευμα, και δια
τουτο συναγων ητοι φθοραν η ζωην αιωνιον· κατα δε τα ενεστηκοτα «αλλος εστιν ο
σπειρων και αλλος ο θεριζων». 13.43.293 Ὁμοιως δε ο αυτος μεν σπειρει και θεριζει
καθ' ο παρεθεμεθα εν ψαλμοις ρητον διαφερον του αποστολικου τωι μυστικωτερωι
και απορ ρητοτερωι· το μεν γαρ αποστολικον απλουστερον ειρηται ου διδασκον περι
της διαφορου φυσεως των σπερματων ποθεν λαμβανεται· το δε απο των ψαλμων
δοκει μοι δηλουν περι της καθοδου των ευγενεστερων ψυχων παραγινομενων εις
τον βιον τουτον μετα των σωτηριων σπερματων, και παρα γινομενων γε οιονει
ακουσιως μετα στεναγμου, επανερχο μενων δε εν αγαλλιασει δια το καλως
γεγεωργηκεναι και ηυξηκεναι και πεπληθυγκεναι τα σπερματα, μεθ' ων εληλυ
θασιν. «Ἄλλος δε εστιν ο σπειρων και αλλος ο θεριζων» εν τηι προκειμενηι λεξει.
13.44.294 Και ερει γε ο Ἡρακλεων, ταχα δε τουτωι κατα την εκδοχην ταυτην
συμπεριφερομενος τις και εκκλη σιαστικος, οτι τωι κατα το «Ὁ θερισμος πολυς, οι δε
εργαται ολιγοι» σημαινομενωι ομοιως ταυτα ειρηται, τωι ετοιμους προς θερισμον και
επιτηδειους προς το ηδη συναχ θηναι εις την αποθηκην δια της πιστεως εις
αναπαυσιν ειναι, και επιτηδειους προς σωτηριαν και παραδοχην του λογου· κατα
μεν τον Ἡρακλεωνα δια την κατασκευην αυτων και την φυσιν, κατα δε τον
εκκλησιαστικον δια τινα ευτρε πισμον του ηγεμονικου ετοιμου προς τελειωσιν, ινα
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και θερισθηι. 13.44.295 Λεκτεον ουν προς τους ουτως εκδεξαμενους, ει βου λονται
παραδεξασθαι, μηποτε γεγονεναι προ της του σωτηρος ημων επιδημιας θερισμον
παραπλησιον τωι ουτως αν ελπι σθεντι απο των χρονων του ευαγγελικου
κηρυγματος· ει γαρ τωι ειναι τον θερισμον πολυν πολλοι πεπιστευκασιν, καιτοι γε
ολιγων οντων των εργατων αποστολων ως προς το πλη θος των παραδεξαμενων
τον λογον, ητοι δια το «Θεασασθε τας χωρας, οτι λευκαι εισιν προς θερισμον ηδη»,
ουδεις προ της σωματικης του σωτηρος ημων επιδημιας πεπιστευ κεν, αλλ' ουδε
γεγονεν τις πιστευοντων εργατης–οπερ εστιν ατοπωτατον φασκειν· Ἀβρααμ και
Μωσεα και τους προφη τας μητε την των εργατων εκσχηκεναι χωραν, μητε την των
θεριζομενων–, η ειπερ και προτερον γεγονασιν εργαται και θερισμος, ουδεν δοξει
παραδοξον ο σωτηρ επαγγελλεσθαι τοις επαιρουσιν τους οφθαλμους, ινα θεασωνται
τας χωρας «οτι λευκαι εισιν προς θερισμον ηδη». Ἐκ τουτων δη δυναται πως ειναι
σαφες, οτι ουδεν των προειρημενων εστιν ενθαδε νοουμενον κατα τον θερισμον·
αλλ' ουδε το παρα τωι αποστολωι εν αλλωι τοπωι νοηθεν ενθαδε εφαρμοσει λεγοντι·
«Ὁ σπειρων φειδομενως φειδο μενως και θερισει· και ο σπειρων επ' ευλογιαις επ'
ευλογιαις και θερισει.» 13.45.296 Ζητουμεν ουν εβδομον σημαινομενον καταλ ληλον
τοις προαποδεδομενοις εις το «Ουχ υμεις λεγετε· Ἔτι τετραμηνος εστιν και ο
θερισμος ερχεται;» και εις το «Ἰδου λεγω υμιν· Ἐπαρατε τους οφθαλμους υμων και
θεασασθε τας χωρας οτι λευκαι εισιν προς θερισμον ηδη.» 13.45.297 Ὁ δη περι της
σαφηνειας των γραφων τρανης λογος, η ο περι του πως παντα, οσα ο θεος εποιησεν,
καλα λιαν, ειρηται ημιν ο θερισμος, οντινα ο θεριζων δυο καρπους του θεριζειν εχει·
ενα μεν οτι λαμβανει μισθον, ετερον δε οτι συναγει καρπον εις ζωην αιωνιον.
13.45.298 Και νομιζω δια μεν τας μετα ταυτα επαγγελιας εσομενας κατα τα γεγραμ
μενα· «Ἰδου κυριος και ο μισθος αυτου εν τηι χειρι αυτου, αποδουναι εκαστωι κατα το
εργον αυτου» ειρησθαι το «Μισθον λαμβανει»· δια δε την απ' αυτης της θεωριας
ωφελειαν, αυτοθεν κατα φυσιν ουσαν τωι νωι και τηι λογικηι εξαιρετον τυγχανουσαν
και χωρις ετερων παρα ταυτην επαγ γελιων γεγραφθαι το «Συναγει καρπον εις ζωην
αιωνιον», οπερ ευπαθειαν τινα του ηγεμονικου δηλοι, ως και εν τωι τριτωι των
Στρωματεων παρεστησαμεν διηγουμενοι το «Ὁ πατηρ σου ο βλεπων εν τωι κρυπτωι
αποδωσει σοι.» 13.46.299 Ὁ δε Ἡρακλεων το «Ὁ θεριζων μισθονλαμβανει» ειρησθαι
νομιζει επει θεριστην εαυτον λεγει, φησιν, ο σωτηρ. Και τον μισθον του κυριου ημων
υπολαμβανει ειναι την των θεριζομενων σωτηριαν και αποκαταστασιν τωι
αναπαυεσθαι αυτον επ' αυτοις. Το δε «Και συναγει καρπον εις ζωην αιωνιον» φησιν
ειρησθαι, η οτι το συνα γομενον καρπος ζωης αιωνιου εστιν, η <οτι> και αυτο ζωη
αιωνιος. 13.46.300 Ἀλλα αυτοθεν νομιζω βιαιον ειναι την διηγησιν αυτου,
φασκοντος τον σωτηρα μισθον λαμβανειν και συγ χεοντος τον μισθον και την
συναγωγην του καρπου εις εν, αντικρυς της γραφης δυο πραγματα παριστασης, ως
προ διηγησαμεθα. 13.46.301 Ει τοινυν επιτετευκται ημιν η επαρσις των αποστο
λικων οφθαλμων και η θεα των χωρων, λευκων ηδη προς θερισμον ουσων, ηδη
ακολουθως τουτοις εξεταστεον τι το «Ἵνα ο σπειρων ομου χαιρηι και ο θεριζων».
13.46.302 Οιμαι δη οτι επι πασης της εκ πλειονων θεωρηματων τεχνης και επιστημης
σπειρει μεν ο τας αρχας ευρισκων, αστινας ετεροι παραλαμβανοντες και
επεξεργαζομενοι αυτας ετεροις τα υπο αυτων ευρημενα παραδιδοντες, αιτιοι εξ ων
ευρηκασιν γινονται τοις μεταγενεστεροις ου δυνηθεισιν τας τε αρχας ευρειν και τα
εξης επισυναψαι και το τελος των τεχνων και των επιστημων επιθειναι, του
συμπληρω θεισων των τοιουτων τεχνων και επιστημων πληρη τον καρπον ως εν
θερισμωι αυτων αναλαβειν. 13.46.303 Ει δε τουτο επι τεχνων εστιν αληθες και τινων
επιστημων, ποσωι πλεον επι της τεχνης των τεχνων και επιστημης των επιστημων
εστι συνιδειν. Τα γαρ ευρεθεντα υπο των προτερων επεξεργασαμενοι οι μετ' αυτους
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραδε δωκασιν τοις εξης εξεταστικως προσιουσιν τοις ευρεθεισιν αφορμας του το
εν σωμα της αληθειας μετα σοφιας συναχθη ναι. 13.46.304 Πληρωθεντος δη του
παντος εργου της τεχνης των τεχνων, «ο σπειρων ομου χαιρει και ο θεριζων», του
αμειβομενου θεου εις εν παντας τελος συναγοντος. 13.46.305 Ὅρα δε ει οι μεν
«σπειροντες» εισιν Μωσης και προ φηται, γραψαντες τα προς νουθεσιαν ημων, εις
ους τα τελη των αιωνων κατηντησεν, και κηρυξαντες την Χριστου επιδη μιαν·
«θερισαντες» δε οι τον Χριστον παραδεξαμε νοι και τεθεαμενοι την δοξαν αυτου
αποστολοι, συμφω νουσαν τοις προφητικοις περι αυτου λογικοις σπερμασιν
θερισθεισιν κατα την επεξεργασιαν και κατανοησιν του κεκρυμμενου μυστηριου απο
των αιωνων, φανερωθεντος δε επ' εσχατου των καιρων, οπερ «ετεραις γενεαις ουκ
εγνωρισθη τοις υιοις των ανθρωπων, ως νυν απεκαλυφθη τοις αγιοις αποστολοις
αυτου και προφηταις». 13.46.306 Σπερμα δε ην ο πας λογος «κατα αποκαλυψιν
μυστηριου χρονοις αιωνιοις σεσιγημενου και νυν φανερωθεντος δια τε γραφων
προφητικων» και της επιφανειας του κυριου ημων Ἰησου Χριστου· οτε το φως το
αληθινον πεποιηκεν τας χωρας, επιλαμψαν αυταις, λευκας προς θερισμον ηδη.
13.47.307 Κατα τουτον δη τον λογον αι χωραι, εν αις κατεβεβλητο τα σπερματα, αι
νομικαι και προφητικαι εισιν γραφαι, αιτινες ουκ ησαν λευκαι τοις την παρουσιαν
του λογου μη κεχωρηκοσιν, γινονται δε τοιαυται τοις μαθητευ ομενοις τωι υιωι του
θεου και πειθομενοις λεγοντι· «Ἐπα ρατε τους οφθαλμους υμων και θεασασθε τας
χωρας οτι λευκαι εισιν προς θερισμον ηδη.» 13.47.308 Ὡς γνησιοι τοινυν και ημεις
Ἰησου μαθηται επαρωμεν τους οφθαλμους και τας χωρας τας εσπαρμενας υπο
Μωσεως και των προφητων θεασωμεθα, ινα ιδωμεν την λευκοτητα αυτων και τινα
τροπον ηδη θερισαι εστιν αυτας και συναγειν καρπον εις ζωην αιωνιον, μετα του και
μισθον ελπιζειν απο του κυριου των χωρων και χορηγου των σπερματων. 13.47.309
Το μεν ουν τον σπειροντα ομου και τον θεριζοντα 13.47.309 χαιρειν, οτε «απεδρα
οδυνη και λυπη και στεναγμος», εν τωι μελλοντι αιωνι, πας οστισουν ομολογησει
των ανεγνωκο των· «Ὅτι πολλοι απ' ανατολων και δυσμων ηξουσιν και
ανακλιθησονται μετα Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ εντηι βασιλειαι των ουρανων.»
13.47.310 Το δε και ηδη παντα τον σπειροντα μετα παντος του θεριζοντος χαιρειν ει
τις δισταζει παραδεξασθαι, νοησατω οτι θερισμος πως ην τις η μεταμορ φωσις Ἰησου
εν δοξηι φαινομενου ου μονον τοις θερισταις Πετρωι και Ἰακωβωι και Ἰωαννηι, τοις
συναναβασιν αυτωι,αλλα και τοις σπειρασιν Μωσηι και Ἠλιαι· αμα γαρ αυτοις
χαιρουσιν ορωντες την δοξαν του υιου του θεου, ηντινα επι τοσουτον πεφωτισμενην
υπο του πατρος και φωτιζουσαν τους ορωντας προτερον ουχ εωρακει Μωσης και
Ἠλιας, ως νυν θεωνται αμα τοις αγιοις αποστολοις. 13.47.311 Ὡς καθολικωι δε ισον
δυναμενον λαμβανομεν το «Ὁ θεριζων μισθον λαμβανει και συναγει καρπον εις
ζωην αιωνιον, ινα ο σπειρων ομου χαιρηι και ο θεριζων» δια το εν τοις εξης πλειονας
λεγεσθαι τους θεριστας και πλειονας τους κεκοπιακοτας, δηλον οτι εις το σπειραι.
13.47.312 Λεγεται γαρ ως προς πολλους θεριστας το «Ἐγω απεστειλα υμας θεριζειν, ο
ουχ υμεις κεκοπιακατε», και ως πολλων εν τωι σπορωι κεκμηκοτων το «Ἄλλοι
κεκοπιακασιν και υμεις εις τον κοπον αυτων εισεληλυθατε.» 13.47.313 Ἴσον δε
δυναται καθολικωι το «Ὁ θεριζων μισθον λαμβανει» και το εξης τοιουτον· «πας ο
θεριζων μισθον λαμβανει και συναγει καρπον εις ζωην αιωνιον», ινα πας «ο
σπειρων ομου χαιρηι και πας ο θεριζων». 13.48.314 Ταυτα δε οι μεν τινες ετοιμως
παραδεξον ται, μη δισταζοντες περι του τα αποκεκρυμμενα ταις παλαι γενεαις και
αυτωι Μωσει και τοις προφηταις πεφανερωσθαι τοις αγιοις αποστολοις κατα την
Χριστου επιδημιαν, φωτι σαντος αυτοις το φως το της γνωσεως της πασης γραφης·
ετεροι δε οκνησουσιν προσεσθαι, μη τολμωντες λεγειν τον τηλικουτον Μωσεα και
τους προφητας μη εφθακεναι ετι οντας εν τωι των ανθρωπων βιωι επι τα τοις
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποστολοις νενοημενα, και τουτο ταις θειαις γραφαις ενεσπαρμενα ταις υπ' αυτων
διακονηθεισαις. 13.48.315 Χρησονται δε οι προτεροι τωι «Πολλοι προφηται και
δικαιοι επεθυμησαν ιδειν α υμεις βλεπετε και ουκ ειδον, και ακουσαι <α> ακουετε
και ουκ ηκουσαν», και τωι «Ἰδου, πλειον Σολομωνος ωδε», και τωι «Ἑτεραις γενεαις
ουκ εγνωρισθη τοις υιοις των ανθρωπων, ως νυν απεκαλυφθη τοις αγιοις
αποστολοις αυτου και προφηταις, ειναι τα εθνη συγκληρονομα και συσσωμα και
συμμετοχα της επαγγελιας εν Χριστωι», και τωι εν τωι ∆ανιηλ γεγραμμενωι μετα τινα
ορασιν, οτι «Ἀνεστην, και ουκ ην ο συνιων», και τωι εν τωι Ἡσαΐαι «Εισιν οι λογοι του
βιβλιου τουτου ως βιβλιον ανθρωπου εσφραγισμενον, ο εαν δωσιν αυτο ανθρωπωι
μη επισταμενωι γραμματα λεγοντες· Ἀναγνωθι, ερει· Ουκ επισταμαι γραμματα· και
δωσουσιν αυτο ανθρωπωι επισταμενωι γραμματα, και ερει· Ου δυναμαι αναγνωναι,
εσφραγισται γαρ.» 13.48.316 Οι δε δευτεροι ταυτα παντα διαλυσονται τωι «Σοφος
νοησει τα απο του ιδιου στοματος, επι δε χειλεσιν φορει επιγνωμοσυνην» λεγοντες
Μωσεα και εκαστον των προφη των τα διακονηθεντα υπ' αυτων νενοηκεναι, ουχ
ωστε και ετεροις παραδουναι και αναπτυξαι τα μυστηρια· τους μεντοι γε
αποστολους, ως εν καιρωι αποκαλυψεως γενομενους, ειπειν αν· «Στηκετε και
κρατειτε τας παραδοσεις, ας εδιδαχθητε» και «α ηκουσας παρ' εμου δια πολλων
μαρτυρων, ταυτα παραθου πιστοις ανθρωποις, οιτινες ικανοι εσονται και ετερους
διδαξαι», και οτι ει επεθυμουν πολλοι προφηται και δικαιοι ιδειν α εβλεπον οι
αποστολοι και α ηκουον λεγοντος του σωτηρος, ου παντως τα των νομικων γραφων
και προφητικων επεθυμουν, αλλα τουτων μειζονα απαγγελλομενα προς τοις
πνευματικοις του νομου και τοις απορρητοις των προφητων υπο του σωτηρος τοις
αποστολοις, οποια ην το «Ἤκουσα αρρητα ρηματα, α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι»
και παραπλησια τοις υπο του παρακλητου λεγομενοις. 13.48.317 Ἔτι δε και ουτως το
ρητον θεασωμεθα ει μεν τινα διηγειται τον θεριζοντα μισθον λαμβανειν και
συναγειν καρ πον εις ζωην αιωνιον ο ευαγγελιστης λεγων· «Ἵνα ο σπειρων ομου
χαιρηι και ο θεριζων», 13.48.318 ει δε, ινα ο σπειρων ομου χαιρηι και ο θεριζων,
μισθον λαμβανει και συναγει καρπον εις ζωην αιωνιον, ταχα ο σπειρων, κοινωνων
τωι μισθωι του θεριζοντος και τηι συναγωγηι του εις ζωην αιωνιον συναγομενου
καρπου, αμα τωι θεριζοντι χαρησεται. 13.48.319 Ἄλλος δε τις ερει ολα τα νομικα και
τα προφητικα ακριβως κατα την πνευματικην εκδοχην νενοημενα Μωσει και τοις
προφηταις και ως εχρην κεκαλυμμενως και εσκε πασμενως αναγεγραμμενα τα
εσπαρμενα ειναι· επει δε «Λογον σοφον εαν ακουσηι επιστημων, αινεσει αυτον και
επ' αυτον προσθησει», δηλον οτι οι αποστολοι σπερμασιν απορρητοτερων και
βαθυτερων χρησαμενοι τοις υπο Μωσεως και των προφητων νενοημενοις,
διαβεβηκασιν επι το εις πολ λαπλασιονα φθασαι της αληθειας θεαματα, Ἰησου
επαιροντος αυτων τους οφθαλμους και φωτιζοντος αυτων τας διανοιας, και ην τα
πολλαπλασιονα θερισμος των πολλων χωρων· ουχ ως υποδεεστεροι δε οι προφηται
και Μωσης αρχηθεν <ουκ ειδον> οσα οι αποστολοι κατα την Ἰησου επιδημιαν, αλλ'
ως περιμενοντες το πληρωμα του χρονου, εν ωι εχρην μετα του εξαιρετου της Ἰησου
Χριστου επιδημιας και εξαιρετα παρα τα λελαλημενα πωποτε εν τωι κοσμωι η
γεγραμμενα αποκαλυφθηναι απο του ουχ αρπαγμον ηγησα μενου «το ειναι ισα
θεωι», αλλ' εαυτον κενωσαντος και «μορφην δουλου» ειληφοτος. 13.49.n Ἐν γαρ
τουτωι ο λογος εστιν αληθινος οτι αλλος εστιν ο σπειρων και αλλος ο θεριζων.
13.49.320 Ειτε κατα το απο των τεχνων και των επιστημων ληφθεν παραδειγμα
εκλαμβανοιμεν τα κατα τον τοπον, σαφες πως αληθινος λογος εστιν το αλλον μεν
ειναι τον σπειροντα αλλον δε τον θεριζοντα· ειτε κατα το εσπαρ κεναι μεν Μωσεα
και τους προφητας, τεθεωρηκεναι δε λευ κων γενομενων των χωρων τους
επαραντας τους οφθαλμους κατα τας υποθηκας του σωτηρος ημων Ἰησου, ινα
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεασωνται τας χωρας πως ησαν λευκαι προς θερισμον ηδη, και ουτω δηλον πως
αλλος ο σπειρων και αλλος ο θεριζων. 13.49.321 Σκοπει δε ει το «αλλος» και
«αλλος» δυνατον νοησαι δια το εκεινους μεν επι τοιαιδε βιου αγωγηι δικαιου σθαι,
τουτους δε επι ετεραι παρ' εκεινην, ωστε ειπειν αλλον μεν τον νομικον, αλλον δε τον
ευαγγελικον. Πλην αμα χαιρουσιν ενος τελους απο ενος θεου δια ενος Χριστου εν
ενι αγιωι πνευματι αμφοτεροις αποκειμενου. 13.49.322 Ὁ δ' Ἡρακλεων το «Ἵνα ο
σπειρων ομουχαιρηι και ο θεριζων» ουτω διηγησατο· χαιρει μεν γαρ, φησιν, ο
σπειρων οτι σπειρει, και οτι ηδη τινα των σπερματων αυτου συναγεται ελπιδα εχων
την αυτην και περι των λοι πων· ο δε θεριζων ομοιως οτι και θεριζει· αλλ' ο μεν
πρωτος ηρξατο σπειρων, ο <δε> δευτερος θεριζων. 13.49.323 Ου γαρ εν τωι αυτωι
εδυναντο αμφοτεροι αρξασθαι· εδει γαρ πρωτον σπαρηναι, ειθ' υστερον θερισθηναι.
Παυσαμενου μεντοι γε του σπειροντος σπειρειν, ετι θεριει ο θεριζων· επι μεντοι του
παροντος αμφοτεροι το ιδιον εργον ενερ γουντες ομου χαιρουσιν κοινην χαραν την
των σπερματων τελειοτητα ηγουμενοι. 13.49.324 Ἔτι δε και εις το «Ἐν τουτωι εστιν ο
λογος αληθινος οτι αλλος εστιν ο σπειρων και αλλος ο θεριζων» φησιν· ο μεν γαρ
υπερ τον τοπον υιος ανθρωπου σπειρει· ο δε σωτηρ, ων και αυτος υιος ανθρωπου,
θεριζει και θεριστας πεμπει τους δια των μαθητων νοουμενους αγγελους, εκαστον
επι την εαυτου ψυχην. Ου πανυ δε σαφως εξεθετο τους δυο υιους του ανθρωπου
τινες εισιν, ων ο εις σπειρει και ο εις θεριζει. 13.50.n Ἐγω απεστειλα υμας θεριζειν, ο
ουχ υμεις κεκοπιακατε· αλλοι κεκοπιακασιν και υμεις εις τον κοπον αυτων εισε
ληλυθατε. 13.50.325 Ου χαλεπον εκ των προειρημενων θεωρησαι πως απεστειλεν ο
Ἰησους τους μαθητας θεριζειν τουτο, εις ο ουκ αυτοι κεκοπιακασιν, αλλ' οι προ
αυτων· καμοντος γαρ Μωσεως και των προφητων, ινα χωρησαι δυνηθωσιν νοησαι
τα μυστηρια, ων τα ιχνη εν τοις γραμμασιν εαυτων ημιν καταλελοιπασιν, εις τον
Μωσεως και των προφητων κοπον οι αποστολοι εισεληλυθασιν, Ἰησου
μυσταγωγουντος θερι ζοντες και συναγοντες εις τας αποθηκας της ψυχης εαυτων
τον εν εκεινοις νουν. 13.50.326 Και αει δε ο λογος τοις μαθη τευομενοις γνησιως
ποιει τους των προτερων καματους σαφεστερους, χωρις του ομοιου τοις σπειρασιν
κοπου. Εις ολα δε τα περι των υπο αλλων <σπειρομενων και υπ' αλλων>
θεριζομενων και τουτο επισκοπητεον, μηποτε αγγελων επι της σπορας των
ανθρωπων τεταγμενων οι συνεργοι της τελειωσεως των εσπαρμενων αποστολοι εις
τον ετερων καματον εισερχονται θεριζοντες και καρπους εν τοις ωφελημενοις
ευρισκοντες, ουστινας η Ἰησου επιδημια ετοιμους προς θερισμον και προ της
ελπιζομενης τετρα μηνου πεποιηκεν; 13.50.327 Ἐαν δε ταυθ' ουτως εχηι, θεωρησαι
αξιον ει καματηρα εστιν η των αγγελων προς το ενσπει ρεσθαι ψυχας σωμασιν
λειτουργια, δυο τινα συναγοντων τηι φυσει εναντια εις κρασιν μιαν, και εν καιρωι τωι
τεταγμενωι αρχομενων τε την περι εκαστου ποιειν οικονομιαν και εις τελεσφορησιν
προαγοντων τον προπεπλασμενον. 13.50.328 Ἀλλ' ερει τις τουτοις εναντιον ειναι το
αυτον λεγε σθαι πλασσειν τον θεον εν τε τωι «Αι χειρες σου εποιησαν με και επλασαν
με» και εν τωι «Προ του με πλασαι σε εν κοι λιαι επισταμαι σε, και προ του σε εξελθειν
εκ μητρας ηγιακα σε.» 13.50.329 Προς τουτο λεκτεον, οτι ωσπερ ο νομος διεταγη δι'
αγγελων, <και ο δι' αγγελων> λαληθεις λογος εγενετο βεβαιος, δηλον δ' οτι υπο
θεου λαληθεις, ουτως ενδεχεται και δια των τεταγμενων επι της γενεσεως αγγελων
θεον πλαττειν εν κοιλιαι λεγειν. 13.50.330 Ουκ οιδα δε ει χωραν εχει εις το
ηπορημενον και τοιουτον τι λεγειν, οτι οι ειποντες «Αι χειρες σου εποιησαν με και
επλασαν με» Ἰωβ και ∆αβιδ μεριδος οντες θεου επλασθησαν, και ο Ἱερεμιας ακουων·
«Προ του με πλασαι σε εν κοιλιαι επισταμαι σε»· ως της μεριδος εσομενος του θεου
πεπλασται υπ' αυτου· οι δε των ετερων μεριδες οντες υπο των λαχοντων αυτους
πλαττονται. 13.50.331 Και περιεργοτερον γε ουτος ο λογος εκληψεται το
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και ομοιωσιν ημετε ραν» τουτο λεγοντος του
θεου περι παντων ανθρωπων και προκαταρχομενου του εργου, οπερ εργον υστερον
και υπο των λοιπων, προς ους ο λογος, κατα την οικειαν μεριδα γινε ται, τουτοις
λεγοντος του θεου· «Ποιησωμεν ανθρωπον»· οις και φησιν επι της των διαλεκτων
συγχυσεως· «∆ευτε και καταβαντες συγχεωμεν εκει αυτων την γλωσσαν.» 13.50.332
Ταυτα δε ουκ αποφαινομενοι λεγομεν· πολλης γαρ βασανου τα τηλικαυτα χρηιζει, ιν'
ευρεθηι ποτερον ουτως εχει η ετερως. Ου καταφρονητεον δε και της τοιαυτης
εκδοχης· εκαστος των ανθρωπων μερις εστι τινος κατα το «Ὅτε διεμεριζεν ο
υψιστος εθνη, και ως διεσπειρεν υιους Ἀδαμ, εστησεν ορια εθνων κατα αριθμον
αγγελων θεου· και εγενηθη μερις κυριου λαος αυτου Ἰακωβ, σχοινισμα κληρο
νομιας αυτου Ἰσραηλ.» 13.50.333 Ει δε μερις εστιν παντως εκαστος τινος,
διασπειραντος του θεου τους Ἀδαμ υιους, εκαστος μεν των αγγελων καμνει περι την
ιδιαν μεριδα, οικονομων τα κατ' αυτην. Ἐν δε τηι του σωτηρος επιδημιαι
λαμβανονται αιχμα λωτιζομενοι εις την υπακοην του Χριστου απο της παντων
μεριδος δια των υπηρετουντων τωι ευαγγελιωι αποστολων και ευαγγελιστων και
διδασκαλων υπο του Χριστου και προσαγονται εις το γενεσθαι τα εθνη κληρονομιαν
του Χριστου. 13.50.334 Μηποτε ουν δυναται δια τουτο λεγεσθαι τοις αποστολοις μετ'
ολιγον ακουσομενοις· «Πορευεσθε μαθητευ σατε παντα τα εθνη» το «Ἄλλοι
κεκοπιακασιν και υμεις εις τον κοπον αυτων εισεληλυθατε»; 13.50.335 Ει δε αγιοι
αγγελοι εισιν οι τας λοιπας μεριδας παρα την εκλεκτην ειληχοτες και επι της
διασπορας των ψυχων τεταγμενοι, ουδεν εστιν ατοπον τον σπειροντα ομου χαιρειν
και τον θεριζοντα μετα τον θερισμον. 13.50.336 Ὁ δ' Ἡρακλεων φησιν οτι ου δι'
αυτων ουδε απ' αυτων εσπαρη ταυτα τα σπερματα–φησι δε των αποστο λων–, οι δε
κεκοπιακοτες εισιν οι της οικονομιας αγγελοι, δι' ων ως μεσιτων εσπαρη και
ανετραφη. Εις δε το· «Ὑμεις εις τον κοπον αυτων εισεληλυθατε» ταυτα εξεθετο· ου
γαρ ο αυτος κοπος σπειροντων και θεριζοντων· οι μεν γαρ εν κρυει και υδατι και
κοπωι την γην σκαπτοντες σπειρουσιν και δι' ολου χειμωνος τημελουσιν σκαλλοντες
και τας υλας εκλεγοντες· οι δε εις ετοιμον καρπον εισελθοντες θερους
ευφραινομενοι θεριζουσιν. 13.50.337 Ἐξεσται δε συγκρινοντι τα τε υφ' ημων
ειρημενα τωι εντυγχανοντι και τα υπο του Ἡρακλεωνος οραν οποια των διηγησεων
επιτετευχθαι δυναται. 13.51.n Ἐκ δε της πολεως εκεινης πολλοι επιστευσαν των
Σαμαρει των, δια τον λογον της γυναικος μαρτυρουσης οτι Ειπεν μοι παντα οσα
εποιησα. 13.51.338 Της Σαμαρειτιδος καταλιπουσης την υδριαν και απεληλυθυιας εις
την πολιν υπερ του ευαγγελισασθαι τα περι του σωτηρος, και των πιστευοντων τωι
λογωι της γυναικος ερχομενων προς τον κυριον, εν τωι μεταξυ ο σωτηρ τοις μαθηταις
συντυγχανων πεποιηται τους προει ρημενους λογους, ερωτωντων των μαθητων,
οπως φαγηι. 13.51.339 Μετα δε το λεχθηναι προς τους μαθητας τα κατα δυναμιν
εξητασμενα, επαναλαμβανει η γραφη τα περι των εληλυθοτων εκ της πολεως προς
αυτον και πιστευσαντων δια την μαρτυριαν της γυναικος λεγουσης οτι «Ειπεν μοι
παντα οσα εποιησα.» 13.51.340 Ει δε κρατουμεν των ανωτερω ειρημενων περι της
Σαμαρειας και της Σαμαρειτιδος και της του Ἰακωβ πηγης, ου χαλεπον ιδειν τινα
τροπον επιτυ χοντες λογου υγιους οι προκατειλημμενοι εν ετεροδιδασκα λιαις
καταλειπουσιν την οιονει των δογματων πολιν, και εξελθοντες αυτην υγιαινοντως
πιστευουσιν μιας τινος παρα τηι του Ἰακωβ πηγηι προτερας κεχωρηκυιας την
σωτηριον διδασκαλιαν, και καταλιπουσης την προειρημενην υδριαν υπερ του και
ετερους επι το ομοιως ωφεληθηναι προκα λεσασθαι. 13.51.341 Ὁ δ' Ἡρακλεων το
μεν «Ἐκ της πολεως» αντιτου «εκ του κοσμου» εξειληφεν· το δε «∆ια τον λογον της
γυναικος» τουτεστιν δια της πνευματικης εκκλησιας· και επισημαινεται γε το
«Πολλοι» ως πολλων οντων ψυχικων· την δε μιαν λεγει την αφθαρτον της εκλογης
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυσιν και μονοειδη και ενικην. Ἔστημεν δε εν τοις ανωτερω, ως οιον τε ην, προς
ταυτα. 13.52.n Ὡς ουν ηλθον προς αυτον οι Σαμαρειται, ηρωτων αυτον μειναι παρ'
αυτοις. Και εμεινεν εκει δυο ημερας. Και πολλωι πλειους επιστευσαν δια τον λογον
αυτου. 13.52.342 Ουκ απιθανως τις συγκρουσει το «Εις οδον εθνων μη απελθητε, και
εις πολιν Σαμαρειτων μη εισελθητε» τωι ρητωι τουτωι. Ἐρωτηθεις γαρ ο σωτηρ μει ναι
παρα τοις Σαμαρειταις «εμεινεν εκει δυο ημερας», ο ειπων· «Εις πολιν Σαμαρειτων
μη εισελθητε.» ∆ηλον ουν οτι και οι μαθηται αυτου συνεισεληλυθεισαν αυτωι.
13.52.343 Λεκτεον δε προς τουτο οτι το μεν εις οδον εθνων απελ θειν εστιν
αναλαβειν τι δογμα εθνικον αλλοτριον του «Ἰσραηλ του θεου», και οδευσαι κατ'
αυτο· το δ' εις πολιν εισελθειν Σαμαρειτων το εν τινι γενεσθαι ψευδωνυμωι γνωσει
των λεγοντων νομικοις η προφητικοις η ευαγγελικοις η αποστο λικοις προσεχειν
λογοις. 13.52.344 Ἔξεστιν δε καταλιποντων <των> Σαμαρειτων την ιδιαν πολιν και
ελθοντων προς τον Ἰησουν παρα την του Ἰακωβ πηγην αποδεξαμενον την
προαιρεσιν των πιστευ σαντων τον Ἰησουν μειναι παρα τοις ερωτησασιν. 13.52.345
Οιμαι δ' οτι παρατετηρημενως ο Ἰωαννης ου πεποιηκεν το «ηρωτων αυτον» οι
Σαμαρειται εισελθειν εις την Σαμαρειαν, η εισελθειν εις την πολιν, αλλα «μειναι
παρ' αυτοις»· ου γαρ ταυτον εστιν το μειναι παρα τωι πιστευοντι και το «εισελθειν εις
την πολιν αυτου». Και το εξης δε ου φησι· και εμεινεν εν τηι πολει εκεινηι δυο
ημερας, η εμεινεν εν τηι Σαμαρειαι, αλλ' «Ἔμεινεν εκει», τουτεστιν παρα τοις
ερωτησασιν. 13.52.346 Μενει γαρ Ἰησους παρα τοις ερωτησασιν και μαλιστα οτε οι
ερωτωντες αυτον εξερχονται της πολεως αυτων και ερχονται προς τον Ἰησουν,
οιονει μιμησαμενοι τον Ἀβρααμ πεισθεντα τωι ειποντι θεωι· «Ἔξελθε εκ της γης σου
και εκ της συγγενειας σου, και εκ του οικου του πατρος σου.» 13.52.347 ∆υο δε
ημερας μενει παρα τοις ερωτησασιν αυτον· ουδεπω γαρ εχωρουν και την τριτην
αυτου ημεραν, επει ουχ οιοι τε ησαν χωρησαι τι τεραστιον, οποιον οι εν Καναι της
Γαλιλαιας τηι ημεραι τηι τριτηι συνδειπνουντες τωι Ἰησου εν τωι γαμωι. 13.52.348 Ἡ μεν
ουν αρχη των απο της Σαμαρειας πιστευοντων πολλων ην ο λογος της γυναικος
μαρτυρουσης οτι «Ειπεν μοι παντα α εποιησα»· η δε αυξησις και <ο> πληθυσμος των
πολλωι πλειονων πιστευοντων ουκετι δια τον λογον της γυναικος αλλα δια τον
λογον αυτον. Ου γαρ ομοιως αυτος αφ' εαυτου θεωρειται ο λογος, φωτιζων τον
χωρουντα, και οτε δι' ετερου λεγομενος μαρτυρειται. 13.52.349 Ὁ δε Ἡρακλεων εις
τους τοπους ταυτα φησιν· «παρ' αυτοις» εμεινεν και ουκ «εν αυτοις» και δυο ημερας,
ητοι τον ενεστωτα αιωνα και τον μελλοντα τον εν γαμωι, η τον προ του παθους
αυτου χρονον και τον μετα το παθος, ον παρ' αυτοις ποιησας πολλωι πλειονας δια
του ιδιου λογου επιστρεψας εις πιστιν εχωρισθη απ' αυτων. 13.52.350 Λεκτεον δε
προς την δοκουσαν αυτου παρατηρησιν, οτι «παρ' αυτοις» και ουκ «εν αυτοις»
γεγραπται, οτι ομοιον τωι «παρ' αυτοις» εστιν το «Ἰδου εγω μεθ' υμων ειμι πασας τας
ημερας» ου γαρ ειπεν· «Ἐν υμιν ειμι.» 13.52.351 Ἔτι δε λεγων τας δυο ημερας ητοι
τουτον τον αιωνα ειναι και τον μελλοντα, η τον προ του παθους και μετα το παθος,
ουτε τους επερχομενους αιωνας μετα τον μελ λοντα νενοηκεν, περι ων φησιν ο
αποστολος· «Ἵνα ενδει ξηται εν τοις αιωσιν τοις επερχομενοις», ουτε οραι, οτι ου
μονον προ του παθους και μετα το παθος συνεστιν τοις ερχομενοις προς αυτον ο
Ἰησους και μετα τουτο χωριζεται· αει γαρ μετα των μαθητων εστιν μηδεπωποτε
καταλειπων αυτους, ωστε και λεγειν αυτους· «Ζω δε ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι
Χριστος.» 13.53.n Τηι δε γυναικι ελεγον· Ουκετι δια την λαλιαν σου πιστευομεν·
αυτοι γαρ ακηκοαμεν, και οιδαμεν, οτι αληθως ουτος εστιν ο σωτηρ του κοσμου.
13.53.352 Ἀρνουνται την δια την λαλιαν της γυναικος πιστιν, κρειττον εκεινης
ευροντες το ακηκοεναι αυτου του σωτηρος, ωστε και ειδεναι «οτι αληθως ουτος
εστιν ο σωτηρ του κοσμου». Και βελτιον γε εστιν αυτοπτην γενεσθαι του λογου και
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χωρις οργανων διδασκοντος ακουειν αυτου και φαντασιουντος ου δια των
διδασκοντων το ηγε μονικον ευρισκον τρανοτατα τους της αληθειας τυπους, ηπερ
μη ορωντα αυτον μηδε απο της δυναμεως φωτιζομενον αυτου δια διακονων των
εωρακοτων αυτον ακουειν τον περι αυτου λογον. 13.53.353 Ἀμηχανον γαρ το αυτο
τωι εωρακοτι γινομενον περι το ηγεμονικον παθος παθειν τον απο του εωρακοτος
και απαγγελλοντος αυτον διδασκομενον· και κρειττον γε δια ειδους περιπατειν η δια
πιστεως. 13.53.354 ∆ια τουτο οι μεν οιονει δια ειδους περιπατουντες εν τοις προη
γουμενοις λεγοιντο αν ειναι χαρισμασιν «λογωι σοφιας» δια του πνευματος του θεου
και «λογωι γνωσεως κατα το αυτο πνευμα»· οι δε δια πιστεως, ει και χαρισμα εστιν η
πιστις κατα το «Ἄλλωι δε πιστις εν τωι αυτωι πνευματι», τηι ταξει των προτερων εισιν
υστεροι. 13.53.355 Ἐξεταστεον δε ποτε και πως λεγει Παυλος· «∆ια πιστεως γαρ
περιπατουμεν, ου δια ειδους.» Πως γαρ, ως οι πολλοι νοουσιν, δια πιστεως και ου δια
ειδους περιπατει ο εμβριθεστατα λεγων· «Ουκ ειμι ελευθερος; ουκ ειμι αποστολος;
ουχι Ἰησουν τον κυριον ημων εωρακα; ου το εργον μου υμεις εστε εν κυριωι;»
13.53.356 Ἴδωμεν ουν το ρητον πως δει εκλαβειν το «∆ια πιστεως γαρ περιπατουμεν
ου δια ειδους» αναλαβοντες αυτο απο των ανωτερω ουτως εχοντων «Ὁ δε
κατεργασαμενος ημας εις αυτο τουτο θεος, ο δους ημιν τον αρραβωνα του
πνευματος. 13.53.357 Θαρρουντες ουν παντοτε και ειδοτες οτι ενδημουντες εν τωι
σωματι εκδημουμεν απο του κυριου· δια πιστεως γαρ περιπατουμεν ου δια ειδους»–
δηλον δ' οτι ενδημουντες εν τωι σωματι, οτε εκδημουμεν απο του κυριου–
θαρρουντες «μαλλον ευδοκουμεν εκδημησαι εκ του σωματος και ενδημησαι προς
τον κυριον». 13.53.358 Τουτων ουτως ειρημενων εις το νοησαι τι το ενδη μειν τωι
σωματι και εκδημειν απο του κυριου, τι τε το εκδημησαι εκ του σωματος και
ενδημησαι προς τον κυριον, εαυτων πυθωμεθα τι περι του αποστολου ερουμεν·
ποτερον οτι ενδημων τωι σωματι εξεδημει απο του κυριου, η οτι εκδημων του
σωματος ενεδημει τωι κυριωι. 13.53.359 Ἀλλα σαφως, επει «οι εν σαρκι οντες θεωι
αρεσαι ου δυνανται», οι δε αγιοι ουκ εισιν εν σαρκι «αλλ' εν πνευματι, ειπερ πνευμα
θεου οικει εν αυτοις», Παυλος ουκ ην εν σαρκι ουδε εν σωματι· αληθευει γαρ λεγων·
«∆οκω δε καγω πνευμα θεου εχειν», ουκ ενδημων δη τηι σαρκι και σωματι, του
ενδημουντος τωι σωματι δια πιστεως περιπατουντος ου δια ειδους. 13.53.360 Και ορα
ει δυναται της αποστολικης ακριβειας ειναι το μη ταυτον φασκειν «εν σαρκι ειναι»
και «ενδημειν σωματι»· «οι μεν γαρ εν σαρκι οντες θεωι αρεσαι ου δυνανται»· οι δε
ενδημουντες τωι σωματι «εκδη μουσιν μεν απο του κυριου»· πλην δια της πιστεως
περι πατουσιν, ει και μηδεπω χωρουσιν δια ειδους. 13.53.361 Και οιμαι οτι εν σαρκι
μεν εισιν οι κατα σαρκα στρατευομενοι, ενδημουσι δε τωι σωματι και εκδημουσιν απο
του κυριου οι τα πνευματικα της γραφης μη νοουντες, αλλ' ολοι προσκει μενοι αυτηι
και τωι σωματι· πως γαρ ουκ εκδημει απο του κυριου, ει «ο κυριος το πνευμα εστιν»,
ο μηδεπω χωρων το ζωοποιουν πνευμα και πνευματικον της γραφης; πλην δια
πιστεως ο τοιουτος περιπατει, εκδημει δε εκ του σωματος και ενδημει προς τον
κυριον ο τα πνευματικα τοις πνευ ματικοις συγκρινων και γινομενος πνευματικος, ο
παντα ανακρινων, αυτος δε ανακρινομενος υπ' ουδενος. 13.53.362 Ταυτα δε ημιν ει
και μετα παρεκβασεως της εις τα αποστολικα ρητα ειρησθαι δοκει, αλλα γε
αναγκαιοτατα προς την διαφοραν του λογου των Σαμαρειτων εστιν ουκετι δια την
λαλιαν πιστευοντων της γυναικος αλλ' ακηκοοτων και ειδοτων οτι «ουτος εστιν ο
σωτηρ του κοσμου». Ουδεν μεντοι γε θαυμαστον περι τινων μεν <ειρησθαι> δια
πιστεως περιπατειν και μη δια ειδους, περι ετερων δε δια ειδους του μειζονος παρα
το δια πιστεως περιπατειν. 13.53.363 Ἡρακλεων δε απλουστερον εκλαβων το
«Ουκετι δια την σην λαλιαν πιστευομεν» φησι λειπειν το «μονην». Ἔτι μεν γαρ προς
το «Αυτοι γαρ ακηκοαμεν, και οιδαμεν οτι ουτος εστιν ο σωτηρ του κοσμου» φησιν·
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οι γαρ ανθρωποι το μεν πρωτον υπο ανθρωπων οδηγουμενοι πιστευουσιν τωι
σωτηρι, επαν δε εντυχωσιν τοις λογοις αυτου, ουτοι ουκετι δια μονην ανθρωπινην
μαρτυριαν, αλλα δι' αυτην την αληθειαν πιστευουσιν. 13.54.n Μετα δε τας δυο
ημερας εξηλθεν εκειθεν εις την Γαλιλαιαν· αυτος γαρ Ἰησους εμαρτυρησεν οτι
προφητης εν τηι ιδιαι πατριδι τιμην ουκ εχει. 13.54.364 Πανυ ανακολουθος η λεξις
φαινεται· τι γαρ κοινον προς το εξεληλυθεναι αυτον μετα δυο ημερας απο των
Σαμαρειτων, παρ' οις εμεινεν, και εις την Γαλιλαιαν απερχεσθαι το «Αυτος γαρ
Ἰησους εμαρτυρησεν οτι προ φητης εν τηι ιδιαι πατριδι τιμην ουκ εχει»; 13.54.365 Ει
μεν γαρ ην πατρις αυτου η Σαμαρεια και ητιμαστο εκει, ως δια τουτο εξεληλυθεναι
μη διατριψαντα πλειον ημερων δυο, ακολουθως αν ειρητο το «Αυτος γαρ Ἰησους
εμαρτυρησεν οτι προφητης εν τηι ιδιαι πατριδι τιμην ουκ εχει.» 13.54.366 Ἀλλα και ει
εγεγραπτο· μετα δε τας δυο ημερας εξηλθεν εις την Γαλιλαιαν, αλλ' ουκ εγενετο εν
τηι ιδιαι πατριδι· «αυτος γαρ Ἰησους εμαρτυρησεν οτι προφητης εν τηι ιδιαι πατριδι
τιμην ουκ εχει», και ουτως χωραν το λεγομενον ειχεν αν. 13.54.367 Και ταχα το μεν
βουλημα του ρητου τουτ' εστιν, ως ιδιωτης δε τωι λογωι ο Ἰωαννης δυσπαραστατως
εφρασεν ο νενοηκεν. Εις γαρ τινα τοπον της Γαλιλαιας εδεξαντο αυτον «εωρα κοτες
παντα, οσα εποιησεν εν Ἱεροσολυμοις εν τηι εορτηι», ουκ ειρηται, αλλα και μετα
τουτο οτι ηλθεν «εις την Κανα της Γαλιλαιας» ανεγραψεν. Κατακουει δε εαυτου ο
ευαγ γελιστης και ουκ απορει του προκειμενου. 13.54.368 Προειπων γουν τινα
τροπον αφιησιν την Ἰουδαιαν και απεισιν εις την Γαλιλαιαν ο κυριος, διηγησαμενος
τε–επει εδει αυτον διερχεσθαι δια της Σαμαρειας–τα λεγομενα πλησιον του χωριου ο
εδωκεν Ἰακωβ τωι Ἰωσηφ παρα τηι πηγηι του Ἰακωβ, και πως εμεινεν δυο ημερας
παρα τοις Σαμαρει ταις, αποδιδωσιν την εις Γαλιλαιαν αφιξιν αυτου, καιτοιγε ουκ
ολιγων μεταξυ ειρημενων. 13.54.369 Ἐπει δε εν τοις ανωτερω προειπομεν βελτιονος
τινος συμβολον ειναι την Ἰουδαιαν, ανω που κειμενην, ελαττονος δε την Γαλιλαιαν,
κατα τουτο επισκοπης δεομενων και των ελαττονων ο φιλανθρωπος θεος ου
καταφρονει, δια τουτο και τους Σαμαρειτας ταχιον καταλιπων υπερ του τοις
προθυμως αυτον αποδεξομενοις Γαλιλαιοις επιστηναι και τον του βασιλικου υιον
ιασασθαι. 13.54.370 Ταυτα δε εν τηι Γαλιλαιαι ποιησας, ενστασης της των Ἰουδαιων
εορτης αναβαινει εις Ἱεροσολυμα, την εορτην κρειττονα και ιλαρωτε ραν τηι εαυτου
ποιων επιδημιαι. 13.55.371 Ἴδωμεν δε τι εστιν και το «Αυτος γαρ Ἰησους
εμαρτυρησεν οτι προφητης εν τηι ιδιαι πατριδι τιμην ουκ εχει» και αξιως του Ἰησου
μαρτυρουντος ζητητεον τον της λεξεως νουν. 13.55.372 Πατρις δη των προφητων εν
τηι Ἰουδαιαι ην, και φανερον εστιν τιμην αυτους παρα Ἰουδαιοις μη εσχηκεναι,
λιθασθεντας, πρισθεντας, πειρασθεντας, εν φονωι μαχαιρας αποθανοντας, δια το
ατιμαζεσθαι περιελ θοντας εν μηλωταις, εν αιγειοις δερμασιν, υστερουμενους,
θλιβομενους, κακουχουμενους. 13.55.373 Και ονειδιζονται γε Ἰουδαιοι απο του
λεγοντος προς αυτους· «Τινα των προφη των ουκ εδιωξαν οι πατερες υμων; και
απεκτειναν τους προκαταγγειλαντας περι της ελευσεως του δικαιου;» οιτινες επι
τελει και τον επι πασι προφητην, δι' ου οι προ φηται προφηται γεγενηνται,
ατιμασαντες· «Αιρε, αιρε, σταυρου αυτον» ελεγον. 13.55.374 Τετιμηνται δε εν τηι εμηι
πατριδι παντες οι προ φηται και ο απο θεου αναστας κατα τα περι αυτου ειρημενα
υπο Μωσεως· «Προφητην υμιν αναστησει κυριος ο θεος υμων εκ των αδελφων υμων
ως εμε· αυτου ακουσεσθε»· ου πατρις γαρ αυτου εν τοις εθνεσιν τοις τωι
παραπτωματι του Ἰσραηλ την σωτηριαν ειληφοσιν; 13.55.375 Και εν αλλοις δε
γεγραπται· «Ουδεις προφητης δεκτος εστιν εν τηι πατριδι και εν τηι οικιαι αυτου» και
χρη σιμον γε το συγγενες τουτωι ρητον συναγαγοντας απο των ευαγγελιων ιδειν
ποτε και επι τινι τωι σωτηρι τουτο ειρηται. 13.55.376 Θαυμασαι δε εστιν το αληθες
της αποφασεως του σωτηρος φθασαν ου μονον επι τους αγιους προφητας ατιμα
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σθεντας παρα τοις οικειοις και επ' αυτον τον κυριον ημων, αλλα και επι τους εν τινι
σοφιαι διατριψαντας και κατα φρονηθεντας υπο των πολιτων, ωστε τινας αυτων και
την επι θανατωι απαχθηναι. 13.55.377 Ἔξεστιν δε ταυτα απο της Ἑλληνικης ιστοριας
αναλεξασθαι περι των φιλοσοφησαντων και αστρονομησαντων η οποιοις δηποτε
μαθημασιν δια
πρεψαντων. Ἀτιμαζοντων δε και αυται <αι> φωναι· «Ουχ ουτος εστιν ο του τεκτονος
υιος; ουχ η μητηρ αυτου λεγεται Μαριαμ; και οι αδελφοι αυτου εισιν προς ημας;
ποθεν ουν τουτωι παντα ταυτα;» 13.55.378 Και παραδοξοτατον γε επι των προφητων
τουτο συμ βεβηκεν, το μεν ζων αυτων ου τετιμηκασιν οι πολιται, το δε νεκρον
περιεπουσιν οικοδομουντες αυτων τα μνημεια και κοσμουντες. 13.55.379 Οικοδομειν
δε εστιν τα μνημεια των προφητων και κοσμειν αυτα, οτε το ζωοποιουν πνευμα
καταλιπων τις το ενυπαρχον τοις βουλημασιν των γραμ ματων αυτων, περιεπει και
περικοσμει το αποκτεινον γραμμα, το καλλος οιομενος της προφητειας εν τηι ψιληι
ειναι εκδοχηι του γραμματος. 13.55.380 Ἔργον δε τουτο των ταλανιζομενων απο του
κυριου γραμματεων και φαρισαιων, γραμματεων μεν ονομαζομενων των επωνυμων
ψιλου του γραμματος, φαρισαιων δε των αποδιηιρημενων και την θειαν ενοτητα
απολωλεκοτων· φαρισαιοι γαρ ερμηνευονται· «οι διηιρημενοι». 13.56.n Ὅτε ουν
ηλθεν εις την Γαλιλαιαν, εδεξαντο αυτον οι Γαλι λαιοι, παντα εωρακοτες α εποιησεν
εν Ἱεροσολυμοις εν τηι εορτηι· και αυτοι γαρ ηλθον εις την εορτην. 13.56.381 Ἄξιον
ιδειν την αιτιαν της των Γαλιλαιων παραδοχης, ην παρεδεξαντο τον σωτηρα
ελθοντα εις την Γαλιλαιαν, ει τηλικαυτη ην ωστε καταπληξιν αυτοις εμποιη σαι και
θαυμασμον περι του σωτηρος εις το παραδεξασθαι αυτον· ετι δε επι τινα αναφερεται
οιονει πολλα, α εποιησεν εν Ἱεροσολυμοις ο Ἰησους, το «Παντα εωρακοτες οσα
εποιησεν εν Ἱεροσολυμοις εν τηι εορτηι.» 13.56.382 Ουδεν δε ευρισκομεν
προειρημενον η οτι «Ευρεν εν τωι ιερωι τους πωλουντας βοας και προβατα και
περιστερας και τους κερματιστας καθημενους· και ποιησας φραγελλιον εκ σχοι νιων
παντας εξεβαλεν εκ του ιερου τα τε προβατα και τους βοας, και των κολλυβιστων
εξεχεεν τα κερματα και τας τραπεζας † ανεστρεψεν και τοις τας περιστερας
πωλουσιν ειπεν· Ἄρατε ταυτα εντευθεν, μη ποιειτε τον οικον του πατρος μου οικον
εμποριου.» 13.56.383 Τι ουν τηλικουτον εστιν εν τουτοις, ωστε κινη θεντας επ'
αυτοις τους Γαλιλαιους δεξασθαι τον κυριον, μαρτυρουμενους δια <του>το αυτον
δεδεχθαι, επει ελθοντες εις την εορτην εν Ἱεροσολυμοις παντα εωρακασιν α
εποιησεν εκει ο Ἰησους; 13.56.384 Ει μεμνημεθα των ειρημενων εις τον τοπον απο
δεικνυντων ουκ ελαττονα δυναμιν εμφαινεσθαι του σωτηρος εν εκεινοις παρα την
ενεργησασαν εις τυφλους αναβλεψαι και κωφους ακουσαι και χωλους περιπατησαι,
λεκτεον οτι οπερ μηποτε ελογισαντο εννοησαντες οι Γαλιλαιοι και καταπλαγεντες
την θειοτητα του Ἰησου, ελθοντα αυτον εις την Γαλιλαιαν εδεξαντο «παντα
εωρακοτες οσα εποιησεν εν τοις Ἱεροσολυμοις». 13.56.385 Τα δε «παντα ταυτα» ην,
τωι εκ σχοινιων φραγελλιωι εκβεβλησθαι εκ του ιερου τα τε προβατα και τους βοας
και των κολλυβιστων εκκεχυσθαι τα κερματα και τας τραπεζας ανατετραφθαι, μετ'
εξουσιας δε ειρησθαι τοις τας περιστερας πωλουσιν· «Ἄρατε ταυτα εντευθεν, μη
ποιειτε τον οικον του πατρος μου οικον εμπο ριου.» 13.56.386 Οιμαι δε μηδε ταυτα
μονα αυτον πεποιηκεναι τοτε, αλλα και αλλα σημεια· επιφερεται γαρ εκεινοις· «Ὡς
δε ην εν τοις Ἱεροσολυμοις εν τωι πασχα εν τηι εορτηι, πολλοι επιστευσαν εις το
ονομα αυτου, θεωρουντες αυτου τα σημεια α εποιησεν»· εφ' οις και ο Νικοδημος
φησι· «Ῥαββι, οιδαμεν οτι απο θεου εληλυθας διδασκαλος· ουδεις γαρ δυναται τα
σημεια ταυτα ποιειν α συ ποιεις, εαν μη ηι ο θεος μετ' αυτου.» 13.56.387 Πλην εξεστιν
Γαλιλαιον οντα εορταζειν εν Ἱερο σολυμοις γινομενον, οπου ο ναος του θεου, και
θεωρειν παντα οσα εποιει εκει Ἰησους, και μαλιστα τινα τροπον εκβαλλει τωι εκ
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σχοινιων φραγελλιωι υπ' αυτου πεποιημενωι παντας τους πωλουντας βοας και
προβατα και περιστερας τα τε προβατα και τους βοας και τα λοιπα. 13.56.388 Ἀρχη
γαρ η εν Ἱεροσολυμοις εορτη τοις Γαλιλαιοις εστιν του και δεξασθαι τον υιον του
θεου ελθοντα προς αυτους· μη γαρ εωρακοτες τα εν τηι εορτηι ουκ αν εδεξαντο αυτον·
η ουδε αυτος μη προευτρεπισθεισιν προς το λαβειν αυτον ουτως αν σπουδαιως
επεδημησεν καταλιπων τους ερωτησαντας αυτον «μειναι παρ' αυτοις». 13.56.389 Οι
μεντοι γε δεξαμενοι τον Ἰησουν εδεξαντο και τον αποστειλαντα αυτον· φησι γαρ· «Ὁ
εμε δεχομενος δεχεται τον αποστειλαντα με.» Πρωτον ουν ιδειν δει, τουτεστιν
συνιεναι, τα εν Ἱεροσολυμοις εργα του Ἰησου παντα, τινα τροπον καθαιρει το ιερον
αποκαθιστας αυτο εις το ειναι «οικον του πατρος» και μηκετι «οικον εμποριου», ινα
μετα το θεωρησαι ταυτα τον ενεργησαντα ταυτα λογον δεξωμεθα. 13.56.390 Οιμαι δ'
οτι ο μη παντα τα εν Ἱεροσο λυμοις θεωρησας εργα του Ἰησου ου δεξεται τον
Ἰησουν, η ουδε επιδημησει την ης συμβολον † επιδημιας επιδημιαν ταυτην τοις μη
προτερον αναβεβηκοσιν εις την εορτην και μη παντα τεθεαμενοις οσα εποιει εν τοις
Ἱεροσολυμοις. 13.57.n Ἦλθεν ουν παλιν εις την Κανα της Γαλιλαιας, οπου εποιησε
το υδωρ οινον. 13.57.391 Ὅσα εχωρησαμεν περι της Κανα, εν τοις ανωτερω ειπομεν.
∆υο δε ου ματην επιδημιαι εν Καναι τωι Ἰησου γινονται· μηποτε γαρ σημαινουσιν τας
δυο του σωτηρος εις τον κοσμον επιδημιας· την μεν προτεραν, ιν' ευφρανηι τους
συνεστιωμενους, την δε δευτεραν, ινα τον εγγυς γενομενον του θανατου <ου>
βασιλεως υιον, αλλα τινος βασιλικου αναστησηι· 13.57.392 Και ταχα ο βασιλικος
Ἀβρααμ ην η Ἰακωβ, ων υιον–οντα τον λαον–, μετα <το> το πλη ρωμα των εθνων
εισελθειν, σωσει επι τελους. ∆υνανται δε και δυο του λογου ειναι επιδημιαι εν τηι
ψυχηι, η μεν προτερα τον εξ υδατος γινομενον οινον χορη γουσα εις ευφροσυνην
των συνεστιωμενων, η δε δευτερα πασαν την καταλειπομενην ασθενειαν και το
προς θανατον κινδυνωδες περιαιρουσα. 13.57.393 Ουδεν δε θαυμαστον ει επειπερ τα
πλειονα των εργων του θεου εστιν εν αποκρυφοις, πολλα υπερ σωτηριας των
πολλαχου ποιων ο Ἰησους, ων τυποι τα λοιπα αναγε γραμμενα χωρια, δις τηι Καναι
ταυτηι επιδημει βεβαιων εαυτωι κτησιν των απο ταυτης της γης πιστευοντων εις τον
πατερα δι' αυτου. 13.58.n Και ην τις βασιλικος ου ο υιος ησθενει εν Καφαρναουμ·
εως· Και επιστευσεν αυτος και η οικια αυτου ολη. 13.58.394 Ου πανυ ευρισκομεν
παρα Ἰουδαιοις τετριμμενον το του βασιλικου ονομα, οθεν ουδε, οσον επι τηι ιστοριαι,
επιβαλλομεν νωι τις ην ουτος ο βασιλικος και τινος βασιλεως επωνυμος. 13.58.395 Ὁ
μεν ουν ακεραιοτερος οιησεται του βασιλεως Ἡρωδου τινα ανθρωπον ειναι τουτον
τον βασι λικον· ετερος δε τουτωι ομοιος ερει της Καισαρος οικιας γεγονεναι τουτον
τον βασιλικον, πραττοντα τι περι την Ἰουδαιαν τοτε· ουδε γαρ σαφως ευρισκεται
Ἰουδαιος ων, επειπερ ουκ ακολουθει <τωι> τον υιον αυτου ησθενηκεναι εν
Καφαρναουμ οικειον αυτον ειναι των κατα τους τοπους. 13.58.396 Ἐμφαινεται δε
αυτου το αξιωμα και εκ του ηδη αυτου καταβαινοντος τους δουλους αυτωι
απηντηκεναι, λεγοντας οτι ο παις αυτου ζηι· πληθυντικως γαρ οι δουλοι ειρηνται.
Ἐχετω τοινυν οπως ποτε το της ιστοριας και ο υιος του βασιλικου κομψοτερον
εσχηκετω κατα τον του σωτηρος λογον τηι εβδομηι ωραι ελευθερωθεις απο του πυρε
του και η οικια αυτου ολη πεπιστευκετω. 13.58.397 Φερε δε κατα το δυνατον ημιν
ερευνησωμεν τινος ουτος συμβολον ειναι δυναται και ο υιος αυτου. Μεγαν δη
βασιλεα, ου πολις εστιν τα αληθινα Ἱεροσολυμα, και βασι λεα των βασιλευοντων,
τον πορευθεντα εις χωραν μακραν λαβειν εαυτωι βασιλειαν και υποστρεψαι, και
επανελθοντα βασιλεα ουδενα αλλον ισμεν η τον ειποντα· «Ἐγω δε κατε σταθην
βασιλευς υπ' αυτου επι Σειων ορος το αγιον αυτου, διαγγελλων το προσταγμα
κυριου.» 13.58.398 Τουτου την ημεραν οι ιδοντες και ευφρανθεντες παντες εισιν
βασιλικοι, και οι πιστευοντες εις τον πατερα δι' αυτου επωνυμοι τυγ χανουσιν της
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλειας αυτου, ων ενα τινα ζητουμεν και τον ασθενησαντα υιον αυτου, και τα
τουτοις ακολουθα. 13.58.399 Ἐλεγομεν δε εν τοις ανωτερω τον παντα λαον υιον
ειναι του Ἀβρααμ, ως και αυτοι αυχουντες φασιν· «Σπερμα Ἀβρααμ εσμεν και ουδενι
δεδουλευκαμεν πωποτε» και «Μη συ μειζων ει του πατρος ημων Ἀβρααμ, οστις απε
θανεν», 13.58.400 ως επ' αυτωι γαρ καυχωμενου του λαου παρα τους λοιπους και μετ'
αυτον πατερας, φησι και ο σωτηρ· «Μη αρξησθε λεγειν οτι Πατερα εχομεν τον
Ἀβρααμ» η «Μη δοξητε λεγειν οτι Πατερα εχομεν τον Ἀβρααμ· δυναται ο θεος εκ
των λιθων τουτων εγειραι τεκνα τωι Ἀβρααμ.» 13.58.401 Ἀλλα και ο Ἡσαΐας προς
τον λαον φησιν· «Ἐμβλεψατε εις Ἀβρααμ τον πατερα υμων, και εις Σαρραν την
ωδινουσαν υμας.» 13.58.402 Και τι δει δια παραδειγματων μηκυνειν τον λογον,
σαφους οντος οτι αυτος πρωτος χρηματιζει πατηρ του λαου, διο και εξαιρετως ονο
μαζεται «πατηρ»; Ὑπονοουμεν τοινυν τον μεν βασιλικον ειναι τον Ἀβρααμ, τον δε
ασθενησαντα αυτου υιον εν Καφαρ ναουμ και μελλοντα αποθνηισκειν το
Ἰσραηλιτικον γενος, ασθενησαν εν τηι θεοσεβειαι και τηι τηρησει των θειων νομων
και προς τωι αποθανειν τωι θεωι γενομενον, <και δια> των πεπυρωμενων βελων του
εχθρου πεπυρωμενον και δια τουτο πυρεσσειν λεγομενον. 13.58.403 Φαινεται δε
μελειν τοις προεξεληλυθοσιν τον βιον τουτον αγιοις περι του λαου, ως εν τοις
Μακκαβαικοις γεγραπται μετα πλειστα οσα ετη της Ἱερεμιου αναληψεως· «Ουτος
εστιν Ἱερεμιας ο του θεου προφητης ο πολλα ευχο μενος περι του λαου.» 13.58.404
Ὅρα τοινυν ει δυνατον εκλαμ βανειν ημας οτι ο Ἀβρααμ βασιλικος τις ων,
νοσησαντος αυτωι του υιου και αποθνηισκειν μελλοντος, αξιοι βοηθη θηναι υπο του
σωτηρος ημων τον καμνοντα γενομενος προς αυτον και ερωτων, ινα καταβηι και
ιασηται αυτου τον υιον· εμελλεν γαρ αποθνηισκειν. 13.59.405 Το δε «Ἐαν μη σημεια
και τερατα ιδητε» λεγομενον προς αυτον την αναφοραν εχει επι το πληθος των υιων
αυτου, ταχα δε και επ' αυτον. Ὡς γαρ Ἰωαννης προσδοκων την Χριστου επιδημιαν
περιεμενεν το δοθεν σημειον, ινα δι' αυτου γνωι τον προφητευομενον –το δε σημειον
ην· «Ἐφ' ον αν ιδηις το πνευμα καταβαινον και μενον επ' αυτον, ουτος εστιν» ο υιος
του θεου–, ουτως και οι προκεκοιμημενοι αγιοι προσδοκωντες και την εν σωματι
του Χριστου επιδημιαν απο των σημειων και των τερατων εχαρακτηριζον αυτον δια
τουτων τωι ελπιζομενωι πιστευοντες. 13.59.406 Ταχιον δε παρακαλει τον κυριον
καταβηναι προς το νοσουν παιδιον εαυτου, ευλαβουμενος μη προλαβηι ο θανα τος
κρατησας τον καμνοντα, και απελαυνει γε τον πυρετον λογωι ο Χριστος
επαγγειλαμενος τωι πατρι περι της ζωης του κινδυνευοντος δια του «Πορευου· ο υιος
σου ζηι.» 13.59.407 Ἔχει δε ουτος ο βασιλικος ου μονον υιον, αλλα και δουλους, ων
συμβολον ησαν οι οικογενεις και αργυ ρωνητοι του Ἀβρααμ, ειδος τι πιστευοντων
ταπεινοτε ρον και υποβεβηκος. 13.59.408 Ουτοι συνοντες τωι καμνοντι παιδιωι
θεωρουσιν την σωτηριαν αυτου και απαντωσιν τωι πατρι ευαγγελιζομενοι την ζωην
του θεραπευθεντος δια του «Ὁ παις σου ζηι», εμφαινοντες οτι ουκ εφρονουν
προτερον περι του παιδιου του δεσποτου οτι εζη. Ου ματην δε ωραν εβδομην αφιησιν
αυτον ο πυρετος· ο γαρ αριθμος αναπαυσεως ην. 13.59.409 Ὁ εν Καφαρναουμ μεντοι
γε υιος εστιν, ο νοσων και θεραπευομενος ο εν τωι της «παρακλησεως αγρωι», γενος
τι κεκμηκοτων μεν ου παντη δε εξω καρπων γεγενημενων· και τελειοτατη γνοντι
τωι πατρι την του υιου σωτηριαν η πιστις γινεται πανοικει πιστευοντι Χριστωι.
13.59.410 Κατελθων δε εκ της Ἰουδαιας εις την Γαλιλαιαν πως τουτο δευτερον
σημειον πεποιηκεν ο Ἰησους, κατα το δυνατον εν τοις εξης γενομενοι κατα την λεξιν
ερευνησομεν. 13.59.411 Ει δε και δυναμεως τινος εικων εστιν ο βασιλικος των
αρχοντων τουτου του αιωνος, και ο υιος αυτου του υπο την εξουσιαν αυτου
διαφεροντως παρ' αυτωι λαου και, ιν' ουτως ειπω, οιονει της παρ' αυτωι εκλογης, η
τε ασθενεια αυτου η παρα την προαιρεσιν του αρχοντος διαθεσις μοχθηρα, και η
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Καφαρναουμ του χωριου της μονης των υπ' αυτον η εικων εστιν σκοπητεον.
13.59.412 Οιμαι γαρ και των αρχοντων τινας καταπεπληγοτας την δυναμιν αυτου
και την θειο τητα προσπεφευγεναι αυτωι και ηξιωκεναι περι των υπ' αυτοις
οικονομουμενων· επει τι δηποτε ανθρωποι μεν μετα νοιαν επιδεχονται και εξ
απιστιας εις πιστιν μεταβαλλου σιν, επι δε των δυναμεων το παραπλησιον λεγειν
οκνησομεν; 13.59.413 Ἢ λεγετω τις ημιν τι το αιτιον του δυνασθαι μεν τους
ενδεδυμενους σαρκι και αιματι μεταβαλοντας καταπεφευ γεναι επι τον θεον δια
Χριστου, τους δε καθαρωτεραι τηι φυσει χρωμενους παντας ανεπιδεκτους ειναι της
εις τον σωτηρα πιστεως και της επι ταις τεραστειοις δυναμεσιν υπ' αυτου γινομεναις
καταπληξεως· εγω δε νομιζω και περι τους αρχοντας τι γινεσθαι μεταβαλοντας επι
το βελτιον εν τηι Χριστου επιδημιαι, ωστε τινας ολας πολεις η και εθνη οικειοτερον
πολλων εσχηκεναι τα προς τον Χριστον. 13.59.414 Και ουδεν γε ατοπον κατα ταυτην
την εκδοχην εσται το λεγεσθαι προς τον βασιλικον· «Ἐαν μη σημεια και τερατα
ιδητε, ου μη πιστευσητε.» 13.59.415 ∆υναται δε περι της δυναμεως του θεου
παρακαλειν ο βασιλικος γενομενος προς αυτον, οπως καταβηι εις το χωριον της
νοσου του παιδιου και ιασηται τον νενοσηκοτα· αλλ' ου παντως καταβεβηκεναι δει
προς τον υιον του βασιλικου πυρεττοντα· αρκει γαρ το «Ὁ υιος σου ζηι» προς
σωτηριαν λεγομενον του παιδος, δραστηριου οντος του λογου και ποιητικου ων
βουλεται ο λεγων. 13.60.416 Ἔοικεν δε βασιλικον ο Ἡρακλεων λεγειν τον
δημιουργον, επει και αυτος εβασιλευεν των υπ' αυτον· δια δε το μικραν αυτου και
προσκαιρον ειναι την βασιλειαν, φησι, βασιλικος ωνομασθη, οιονει μικρος τις
βασιλευς υπο καθολικου βασιλεως τεταγμενος επι μικρας βασιλειας· τον δε εν
Καφαρναουμ υιον αυτου διηγειται τον εν τωι υποβε βηκοτι μερει της μεσοτητος τωι
προς θαλασσαν, τουτεστιν τωι συνημμενωι τηι υληι, και λεγει οτι ο ιδιος αυτου
ανθρωπος ασθενων, τουτεστιν ου κατα φυσιν εχων, εν αγνοιαι και αμαρτημασιν ην.
13.60.417 Ειτα το «Ἐκ της Ἰουδαιας εις την Γαλιλαιαν» αντι του εκ της ανωθεν
Ἰουδαιας» * * *. Ουκ οιδα δε οπως εις το «Ἤμελλεν αποθνηισκειν» κινηθεις οιεται
ανατρεπεσθαι τα δογματα των υποτιθεμενων αθανατον ειναι την ψυχην εις το αυτο
συμβαλλεσθαι υπο λαμβανων και το ψυχην και σωμα απολλυσθαι εν γεεννηι.
13.60.418 Και ουκ αθανατον γε ειναι ηγειται την ψυχην ο Ἡρακλεων, αλλ'
επιτηδειως εχουσαν προς σωτηριαν, αυτην λεγων ειναι το ενδυομενον αφθαρσιαν
φθαρτον και αθανα σιαν θνητον, οταν «καταποθηι ο θανατος αυτης εις νικος».
13.60.419 Προς τουτοις και το «Ἐαν μη σημεια και τερατα ιδητε, ου μη πιστευσητε»
λεγεσθαι φησιν οικειως προς το τοιουτον προσωπον δι' εργων φυσιν εχον και δι'
αισθησεως πειθεσθαι και ουχι λογωι πιστευειν. 13.60.420 Το δε «Καταβηθι πριν
αποθανειν το παιδιον μου» δια το τελος ειναι του νομου τον θανατον ειρησθαι
νομιζει, αναιρουντος δια των αμαρτιων· πριν τελεως ουν, φησι, θανατωθηναι κατα
τας αμαρτιας δειται ο πατηρ του μονου σωτηρος, ινα βοηθησηι τωι υιωι, τουτεστιν τηι
τοιαιδε φυσει. 13.60.421 Προς τουτοις το «Ὁ υιος σου ζηι» κατα ατυφιαν ειρησθαι τωι
σωτηρι εξειληφεν, επει ουκ ειπεν· «ζητω», ουδε ενεφηνεν αυτος παρεσχησθαι την
ζωην. Λεγει δε οτι καταβας προς τον καμνοντα και ιασαμενος αυτον της νοσου,
τουτεστιν των αμαρτιων, και δια της αφεσεως ζωοποιησας ειπεν· «Ὁ υιος σου ζηι.»
13.60.422 Και επιλεγει προς το «Ἐπιστευσεν» ο ανθρωπος· οτι ευπιστος και ο
δημιουργος εστιν, οτι δυναται ο σωτηρ και μη παρων θεραπευειν. 13.60.423 ∆ουλους
δε του βασιλικου εξειληφεν τους αγγελους του δημιουργου, απαγγελλοντας εν τωι
«Ὁ παις σου ζηι», οτι οικειως και κατα τροπον εχει, πρασσων μηκετι τα ανοικεια· και
δια τουτο νομιζει απαγγελλειν τωι βασιλικωι τους δουλους τα περι της του υιου
σωτηριας, επει και πρωτους οιεται βλεπειν τας πραξεις των εν τωι κοσμωι ανθρω πων
τους αγγελους, ει ερρωμενως και ειλικρινως πολι τευοιντο απο της του σωτηρος
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιδημιας. 13.60.424 Ἔτι προς την εβδομην ωραν λεγει οτι δια της ωρας
χαρακτηριζεται η φυσις του ιαθεντος. Ἐπι πασιν το «Ἐπιστευσεν αυτος και η οικια
αυτου ολη» διηγησατο επι της αγγελικης ειρησθαι ταξεως και ανθρωπων των
οικειοτερων αυτωι. 13.60.425 Ζητεισθαι δε φησι περι τινων αγγελων ει σωθησονται,
των κατελθοντων επι τας των ανθρωπων θυγατερας. Και των ανθρωπων δε του
δημιουργου την απωλειαν δηλουσθαι νομιζει εν τωι· «Οι υιοι της βασιλειας
εξελευσονται εις το σκοτος το εξωτε ρον.» 13.60.426 Και περι τουτων τον Ἡσαΐαν
προφητευειν το «Υιους εγεννησα και υψωσα, αυτοι δε με ηθετησαν», ουστινας υιους
αλλοτριους, και σπερμα πονηρον και ανομον καλει, και αμπελωνα ακανθας
ποιησαντα. 13.61.427 Και ταυτα μεν τα Ἡρακλεωνος, απερ τολμη ροτερον και
ασεβεστερον ειρημενα εχρην μετα πολλης κατα σκευης αποδεδειχθαι, ειπερ ην
αληθη. Ουκ οιδα δε πως και περι αθανασιας ψυχης απιστει, μη εκλαβων ποσα
σημαινεται εκ της «θανατος» φωνης. 13.61.428 Καθορωντα γαρ εδει το
σημαινομενον μετ' επισκε ψεως και ακριβειας ιδειν ει κατα παντα τα σημαινομενα
θνητη εστιν. 13.61.429 Ει μεν γαρ οτι δεκτικη αμαρτιας, ψυχη δε η αμαρτανουσα
αυτη αποθανειται, και ημεις ερουμεν αυτην θνητην· ει δε την παντελη διαλυσιν και
εξαφανισμον αυτης θανατον νομιζει, ημεις ου προσησομεθα ουδε μεχρι επινοιας
ιδειν δυναμενοι ουσιαν θνητην μεταβαλλουσαν εις αθανατον, και φυσιν φθαρτην
επι το αφθαρτον· ομοιον γαρ τουτο τωι λεγειν μεταβαλλειν τι απο σωματος εις
ασωματον· ως υποκειμενου τινος κοινου της των σωματων και ασωμα των φυσεως,
οπερ μενει, ωσπερ μενειν φασι το υλικον οι περι ταυτα δεινοι των ποιοτητων
μεταβαλλουσων εις αφθαρσιαν. Ου ταυτον δε εστιν <το> την φθαρτην φυσιν
ενδυεσθαι αφθαρσιαν, και το την φθαρτην φυσιν μετα βαλλειν εις αφθαρσιαν.
13.61.430 Τα δ' αυτα και περι της θνη της λεκτεον, ου μεταβαλλουσης μεν εις
αθανασιαν, ενδυο μενης δε αυτην. 13.61.431 Ἔτι επειπερ την ψυχικην φυσιν ωιηθη
δι' εργων και αισθησεως πειθεσθαι ουχι δε λογων, πευσομεθα αυτου περι Παυλου
ποιας φυσεως ην. Ει μεν γαρ πνευματικης, πως δια της τεραστιου επιφανειας
πεπιστευκεν; ει δ' ουκ αλλως εδυ νατο πιστευειν η δια της τεραστιου επιφανειας,
ακολουθει κατ' αυτους και αυτον ειναι ψυχικον. 13.61.432 Πως δε ουκ ασεβες το προ
του δημιουργου τους αγγελους αυτου θεωρειν το ερρωμενον και το ειλικρινες της
πολιτειας των υπο της δυναμεως του σωτηρος βελτιω θεντων και παρα το εναργες
του περι του δημιουργου λογου, ετι δε και παρα την γραφην την λεγουσαν· «Ει
κρυβησεται ανθρωπος εν κρυφαιοις, καγω ουκ οψομαι αυτον;» και «Κυριος εταζων
νεφρους και καρδιας» και «Κυριος γινωσκων τους διαλογισμους των ανθρωπων καν
ωσιν ματαιοι»; 13.61.433 Πως δε σωσει και το «Ὁ ειδως τα παντα πριν γενεσεως
αυτων»; Τι δε μαλλον η φυσις χαρακτηριζεται του ιαθεντος απο του αριθμου της
ωρας, η η φυσις της ιασεως γινομενης τωι οικειωι τηι αναπαυσει αριθμωι; Το δε
διαφθορας ειναι ψυχικων, επι τελει ων εξεθεμεθα υπ' αυτου ειρημενων
αναγεγραμμενον, ομωνυμιαι χρωμενου εστιν και ετεραν φυσιν εισαγοντος τεταρτην,
οπερ ου βουλεται. 13.62.n Τουτο δε παλιν δευτερον σημειον εποιησεν ο Ἰησους
ελθων εκ της Ἰουδαιας εις την Γαλιλαιαν. 13.62.434 Το ρητον αμφιβολον εστιν·
σημαινει γαρ το μεν τι τοιουτον· εν τηι απο της Ἰουδαιας εις την Γαλιλαιαν επιδημιαι
ο Ἰησους δυο σημεια πεποιηκεν, ων το περι τον υιον του βασιλικου δευτερον εστιν·
το δε τι τοιουτον· δυο σημειων οντων, α εποιησεν εν τηι Γαλιλαιαι ο Ἰησους, το
δευτερον πεποιηκεν ελθων απο της Ἰουδαιας εις την Γαλι λαιαν. 13.62.435 Και τουτο
γε εστιν το δεκτον <και> αληθες· ου γαρ το προτερον απο της Ἰουδαιας εις την
Γαλιλαιαν ελθων πεποιηκεν· το δε προτερον εστιν το περι την μετα βολην του
υδατος εις οινον, οπερ γεγονεν τηι επαυριον του Ἀνδρεαν τον αδελφον Σιμωνος
Πετρου, πυθομενον που μενει, περι δεκατην ωραν της ημερας μεμενηκεναι παρα τωι
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κυριωι· γεγραπται γαρ· «Τηι επαυριον ηθελησεν εξελθειν εις την Γαλιλαιαν, και
ευρισκει Φιλιππον.» 13.62.436 Ὅρα δε την οικονομιαν ει δυναμεθα νοησαι το και
επισεσημειωσθαι τον ευαγγελιστην περι του δευτερον τουτο το σημειον γεγονεναι
κατελθοντος απο της Ἰουδαιας εις την Γαλιλαιαν του κυριου. 13.62.437 Ἐλεγομεν δε
εν τοις ανωτερω δυνασθαι τας δυο εις την Κανα του σωτηρος ημων επιδημιας εις
συμβολον λαμβα νεσθαι των δυο αυτου εις την γην επιδημιων, ητις παρα το
«κτημα» αυτου γεγονεναι ειληφοτος πασαν εξουσιαν ως εν ουρανωι και επι γης
Κανα ωνομασθη. 13.62.438 Τηι μεν ουν προτεραι επιδημιαι μετα το λουτρον ημας
ευφραινει συνδιαιτωμενους αυτωι, και διδους του εκ της δυναμεως αυτου οινου
πιειν, υδατος μεν τυγχανοντος οτε ηντλειτο προτερον, οινου δε γενομενου οτε
αυτον μετε ποιησεν Ἰησους. Και γαρ αληθως προ μεν Ἰησου η γραφη υδωρ ην, απο
δε του Ἰησου οινος ημιν γεγενηται. 13.62.439 Τηι δε δευτεραι επιδημιαι απολυει του
πυρετου κατα τον καιρον της κρισεως, ην επιστευθη κρινειν απο του θεου, απολυων
του πυρετου και ιωμενος παντελως τον του βασι λικου υιον, ειτε Ἀβρααμ ειτε
αρχοντος τινος ονομαζομενου βασιλικου. 13.62.440 Και ταυτα μεν ως προς τινα
διηγησιν παραξυουσαν τας προτερας. Ἐπει δε μεμνησθαι ημας εαυτων δει, λεκτεον
οτι δυνατον πασηι τηι κτησει αυτου την διττην ταυτην νοεισθαι επιδημιαν. 13.62.441
Ἐπιστησεις δε ει προηγουμενην μεν κατα τουτο την πρωτην λεκτεον επομενην δε
την δευτεραν, ωστε τηι μεν προηγουμενηι ευφραινεσθαι τους παραδεξαμενους αυτον,
τηι δε δευτεραι πασης νοσου απολυεσθαι και των πεπυρω μενων του εχθρου βελων
τους μη βουληθεντας προτερον του οινου αυτου πιειν. 13.62.442 Και τα μεν της
πρωτης δυναμεως αμεριστα εστιν· εν Καναι γαρ ο ποιων το υδωρ οινον ην και οι
πινοντες· τα δε της δευτερας οιονει εχει τινα μερισμον· ο γαρ του βασιλικου υιος
νοσων ουκ ην οπου Ἰησους· ου γαρ ην εν Καναι αλλ' εν Καφαρναουμ. 13.62.443 Και ο
μεν της δυναμεως λογος απο της Κανα εξερχεται· το γαρ «Ὁ υιος σου ζηι» εν Καναι
ειρηται· το δε του λογου εργον εν Καφαρναουμ γινεται· εκει γαρ νοσων ο του
βασιλικου υιος λογωι εθεραπευθη του Ἰησου κατα την εβδομην ωραν. 13.62.444
Τουτον δε λογωι ευρισκομεν θεραπευθεντα απο μη παρειναι νομιζομενου αυτωι του
Ἰησου και τον του εκατονταρχου δουλον· και γαρ απ' εκεινου εις την οικιαν του
εκατονταρχου ου γινεται ο κυριος ειποντος· «Κυριε, ουκ ειμι ικανος ινα μου υπο την
στεγην εισελθηις, αλλα μονον ειπε λογωι, και ιαθησεται.» ∆ιο φησι προς αυτον·
«Ὕπαγε, και ως επιστευσας γενηθητω σοι.» 13.63.445 Τετηρηκαμεν δε και οτι εν
Καφαρναουμ αμφοτεροι ησαν νοσουντες, ο τε του εκατονταρχου παις και ο του
βασιλικου υιος. Και η πενθερα δε Πετρου βεβλημενη επυρεσσεν εν Καφαρναουμ, ης
αψαμενος της χειρος ιασατο την βεβλημενην, ως εγερθεισαν διακονειν αυτωι.
13.63.446 Και ουτοι μεν ημερας εθεραπευθησαν εν Καφαρναουμ· ο μεν του βασιλικου
υιος ωραν εβδομην, ο δε του εκατονταρχου παις και η του Πετρου πενθερα προ της
οψιας. «Ὀψιας δε γενομενης–κατα τον Ματθαιον, εν Καφαρναουμ–προση νεγκαν
αυτωι δαιμονιζομενους πολλους και εξεβαλεν τα πνευ ματα λογωι, και παντας τους
κακως εχοντας εθεραπευσεν.» Βραδιον ουν τινες υπο Ἰησου θεραπευονται και ετεροι
ταχιον· οι γαρ οψιας βραδιον, ως ελαττονες οντες–δαιμονωσιν γαρ και εχουσιν
κακως–των ημερας τεθεραπευμενων. 13.63.447 Φιλοτιμητεον δε συναγαγειν τους
τοπους ενθα ευρεθησαν οι δεομενοι θεραπειας, και σημειωτεον εν ποιοις τοποις
αλλα γεγονεν σημεια, και ου τα περι τους καμνοντας· οιον εν τηι Σαμαρειαι σημειον
ην το «Πεντε ανδρας εσχες, και νυν ον εχεις ουκ εστιν σου ανηρ» εφ' ωι και καταπλαγεισα η γυνη φησιν· «Θεωρω οτι προφητης ει συ»· τοις τε πολιταις λεγει· «∆ευτε
ιδετε ανθρωπον, ος ειπεν μοι παντα οσα εποιησα· μητι ουτος εστιν ο Χριστος;»
13.63.448 Παρατηρητεον δε και τους λογους αυτου, που και δια τι και επι τισιν
πεπραγμενοις λεγονται· υπο γαρ μονων των τοιουτων παρατηρησεων και εξετασεων
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

<μετα> τας βασανους ευρησεις κατα βραχυ τους καρπους των πονων, την εν ψαλμοις
ευλογιαν λεγουσαν· «Τους καρπους των πονων σου φαγεσαι.» 13.64.449 Ἔτι προς το
«Τουτο δε παλιν δευτερον σημειον εποιησεν ο Ἰησους» και τουτο λεκτεον, οτι
ουδαμου μεν ωνομασθη μονα τα τερατα· ει που γαρ λεγεται, μετα των σημειων
αναγεγραπται, ωσπερ εν τωι «Ἐαν μη σημεια και τερατα ιδητε, ου μη πιστευσητε»·
πολλαχου δε τα σημεια χωρις των τερατων ειρηται, ον τροπον και νυν. 13.64.450 Και
ζητητεον γε, ει εχει τινα διαφοραν προς αλληλα τα τερατα και τα σημεια. Οιμαι δε
τας μεν παραδοξους και τεραστιους δυναμεις κατ' αυτο το παραδοξον και εκβεβηκος
την συνηθειαν θαυμασιον τε και υπερ ανθρωπον γινομενον «τερατα» ονομαζεσθαι·
τα δε δηλωτικα τινων ετερων παρα τα γινομενα «σημεια» λεγεσθαι· διοπερ και επι
των μη παραδοξων το ονομα του σημειου ευρισκομεν. 13.64.451 Ἡ γουν περιτο<μη>
σημειον λεγεται υπο του θεου εν τουτοις «Περιτμηθησεται υμων παν αρσενικον. Και
περιτμηθησεσθε την σαρκα της ακροβυστιας υμων, και εσται εν σημειωι διαθηκης
ανα μεσον εμου και υμων.» 13.64.452 Ουδαμου δε μονα τα τερατα ωνομασθη,
επειπερ ουκ εστιν τι παραδοξον γενομενον εν τηι γραφηι, ο μη εστι σημειον και
συμβολον ετερου παρα το αισθητως γεγενημενον, ως ειπερ ην τεραστιον τι
γινομενον ου συμβολικον ετερου, εγεγραπτο αν τουτο το τερας πεποιηκεναι τον
Ἰησουν, η φερ' ειπειν Μωσεα η τινα των αγιων. 13.64.453 Ὅτε μεν ουν διδασκομεθα
απο της γραφης δειν ζητειν το ου σημειον εστιν το γεγενημενον λεγεται· «Τουτο δε
παλιν δευτερον σημειον εποιησεν ο Ἰησους»· οτε δε ο βασιλικος ονειδιζεται ως ουκ
αν πιστευσων χωρις της θεας των παραδοξων, ουκετι λεγεται· «Ἐαν μη σημεια
ιδητε, ου μη πιστευσητε»–ου γαρ τα σημεια γινομενα προκαλειται επι το πιστευειν, ηι
σημεια εστιν, εαν τυχηι το σημειον μη ειναι και τερας–αλλα «Ἐαν μη σημεια και
τερατα ιδητε, ου μη πιστευσητε» υμων μεν πιστευοντων δια το παραδοξον, ημων δε
προς τουτωι και δια το ου εστι σημειον επιτελουντων αυτο. 13.64.454 Ζητησεις δε το
εν εβδομηκοστωι εβδομωι ψαλμωι· «Ὡς εθετο εν Αιγυπτωι τα σημεια αυτου, και τα
τερατα αυτου εν πεδιωι Τανεως», ποτερον τωι υποκειμενωι διαφερει τα «σημεια και
τερατα», η τα αυτα, ηι μεν σημεια εστιν, γεγονεν εν Αιγυπτωι, και αυτης της Αιγυπτου
αναγομενης επι τινα νοητα· ηι δε τερατα «εν πεδιωι Τανεως» ουτε των τερατων, ηι
τερατα, ουτε του πεδιου Τανεως, ηι πεδιον Τανεως, αλληγορουμενων. Ἀλλα και τα
τερατα, ηι σημεια εστιν, δειται αναγωγης, και το πεδιον Τανεως, ηι Αιγυπτος.
13.64.455 Αυτοθι δε καταπαυσωμεν και τον τρισκαιδεκατον τομον, περιεχοντα
διηγησιν των μεχρι της εβδομης αρχηθεν επιδημιας του Ἰησου· πρωτον μεν γαρ εν
Βηθαβαραι παρα τωι Ἰορδανηι βαπτιζομενος γινεται· δευτερον δε τηι Καναι της
Γαλιλαιας επιδημησας το υδωρ οινον ποιει· τριτον εις την Καφαρναουμ καταβαινει,
και αρμοζει γε, οπου καταβαινει, ειναι τους ασθενουντας· τεταρτον εις Ἱεροσολυμα
ανερχεται· πεμπτον εις την Ἰουδαιαν γην συνδιατριβει τοις μαθηταις· εκτον εν τηι
Σαμαρειαι παρα τηι πηγηι του Ἰακωβ εδιδαξεν, α κατα δυναμιν εξητασαμεν· και
εβδομον εν Καναι της Γαλιλαιας δευτερον γινεται. Ἐν δε τωι εξης, θεου διδοντος,
διαληψομεθα περι των εν τηι εορτηι των Ἰουδαιων εν Ἱεροσολυμοις πεπραγμενων
αυτωι και ειρημενων.

 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


