Commentarium in evangelium Matthaei (lib. 12-17)
Των εις το κατα Ματθαιον <ευαγγελιον> εξηγητικων Ὠριγενους τομος
ιβʹ.
12.1 Και προσελθοντες Σαδδουκαιοι και Φαρισαιοι, πειρα ζοντες επηρωτων αυτον
σημειον εκ του ουρανου επιδειξαι αυτοις (16, 1[–4]). Οι προς αλληλους
διαφωνουντες περι των αναγκαιοτατων δογματων Σαδδουκαιοι και Φαρισαιοι–
πρεσβευουσι γαρ οι μεν Φαρισαιοι την των νεκρων αναστασιν ελπιζοντες ειναι τινα
μελλοντα αιωνα, οι δε Σαδδουκαιοι ουδεν ισασι μετα τον βιον τουτον ανθρωπωι
αποκειμενον, ητοι ως επ' αρετην προκοψαντι η μηδε την αρχην επιτηδευσαντι εξελ
θειν των της κακιας ορων–ουτοι, ινα πειρασωσι τον Ἰησουν, ομονοου σιν. ομοιον δε
<τι> τουτων γεγενηται, ως ο Λουκας ανεγραψε, προς Ἡρωδην και Πιλατον
γενομενους αλληλοις φιλους, ινα τον Ἰησουν απο-κτεινωσι· ταχα γαρ η μεν προς
αλληλους αυτων μαχη εποιησεν αν τον μεν Ἡρωδην μη εις χαριν του λεγοντος λαου
«σταυρου σταυρου αυτον» αξιουν αυτον αναιρεθηναι, τον δε Πιλατον ροπην τινα
εχοντα την υπερ του <απολυσαι τον Ἰησουν> μη αν αυτον καταδεδικασθαι,
συμβαλλο μενης της προς Ἡρωδην εχθρας τηι προς το απολυσαι τον Ἰησουν προυπαρχουσηι ροπηι. η δε νομιζομενη φιλια τον Ἡρωδην ισχυροτερον προς την κατα
του Ἰησου αξιωσιν πεποιηκε παρα Πιλατον, βουλομενον ταχα και δια την νεαραν
φιλιαν κεχαρισμενον τι τωι Ἡρωδηι και παντι τωι Ἰου-δαιων εθνει ποιησαι. πολλακις
δε και νυν οραν εστιν εν τωι βιωι και τους διαφωνοτατα δογματα ειτε εν τηι Ἑλληνων
φιλοσοφιαι ειτε και εν αλλοις λογοις εχοντας ομονοειν δοκουντας, ινα χλευαζωσι
και προσπολεμωσι τωι εν τοις μαθηταις Ἰησου Χριστωι. απο τουτων δ' (οιμαι) εστι
διαβηναι τωι λογωι επι το ιδειν, οτι μηποτε και των αντικειμενων ενεργειων διαφω
νιαν προς αλληλας εχουσων, ως Φαραω προς Ναβουχοδονοσορ και Θα ραθα
βασιλεως Αιθιοπων προς Σεναχηρειμ βασιλεα Ἀσσυριων, γινεται ποτε συμφωνια
κατα του Ἰησου και του λαου αυτου, ουτως ταχα και «παρεστησαν οι βασιλεις της
γης και οι αρχοντες συνηχθησαν επι το αυτο», ουδαμως προτερον αλληλοις
ομονοουντες, ινα σκοπησαντες «κατα του κυριου και κατα του χριστου αυτου» «τον
κυριον της δοξης» αποκτεινωσιν. 12.2 Ἐπι ταυτα δε τωι λογωι εληλυθαμεν δια τους
αμα προσελθοντας τωι Ἰησου Φαρισαιους και Σαδδουκαιους, τους εν τοις περι
αναστασεως διαφωνουντας, και οιονει συμφωνησαντας δια το πειρασαι τον σωτηρα
ημων και επερωτησαι αυτον σημειον εκ του ουρανου επιδειξαι αυτοις. ου γαρ
αρκουμενοι τοις εν ταις ιασεσι πασης νοσου και πασης μαλακιας «εν τωι λαωι»
τεραστιοις και τοις αλλοις παραδοξοις, α εν γνωσει πολλων πεποιηκει ο σωτηρ
ημων, ηβουλοντο αυτον επιδειξαι αυτοις και εξ ουρανου σημειον. και στοχαζομαι
οτι υπενοουν μεν τα επι γης σημεια, ως δυναμενα και μη εκ θεου ειναι (ουκ
ωκνησαν γουν λεγειν οτι «εν Βεελζεβουλ αρχοντι των δαιμονιων εκβαλλει τα
δαιμονια» ο Ἰη σους), εδοκει δ' αυτοις μη δυνασθαι εξ ουρανου σημειον απο Βεελζε
βουλ η τινος πονηρας γινεσθαι δυναμεως. ημαρτανον δε περι αμφοτερων, των τε επι
γης και των εξ ουρανου σημειων, μη δοκιμοι τραπεζιται μηδε επισταμενοι
διακρινειν πνευματα ενεργουντα, ποια μεν απο του θεου εστι ποια δε αφεστηκοτα
αυτου. και εχρην αυτους ειδεναι οτι και τα πολλα των επι Μωσεως κατα της
Αιγυπτου τεραστιων, ουκ οντα εξ ουρανου, σαφως ην του θεου, και το πεσον «πυρ εξ
ουρανου» επι τα προβατα του Ἰωβ ουκ ην απο του θεου· του αυτου γαρ εκεινο το πυρ
ην, ου ησαν και «οι αιχμαλωτευσαντες» και οι ποιησαντες «τρεις αρχας» ιππεων
κατα των κτηνων του Ἰωβ. οιμαι δ' οτι και εν τωι Ἡσαΐαι, ως δυναμενων σημειων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

δειχθηναι και απο γης και απο ουρανου (αληθων μεν εκ θεου, «εν πασηι» δε
«δυναμει και σημειοις και τερασι ψευδους» απο του πονηρου) λελεκται τωι Ἀχαζ·
«αιτησον σεαυτωι σημειον παρα κυριου του θεου σου εις βαθος η εις υψος»· ει γαρ μη
ην σημεια και ου «παρα κυριου του θεου» τινα των εις βαθος και των εις υψος, ουκ
αν ελελεκτο το «αιτησον σεαυτωι σημειον παρα κυριου του θεου σου εις βαθος η εις
υψος». ευ οιδα δε οτι δοξει τινι βιαιον ειναι το τοιουτον της περι του «αιτησον
σεαυτωι σημειον παρα κυριου του θεου σου» εκδοχης· αλλα επιστησον τωι ειρημενωι
παρα τωι αποστολωι περι του ανθρωπου «της αμαρτιας», του υιου «της απωλειας»,
οτι «εν πασηι δυναμει και σημειοις και τερασι ψευδους και πασηι απατηι αδικιας τοις
απολλυμενοις» εκεινος επιφανειται, μιμουμενος παντα τερατα τα της αλη θειας. και
ωσπερ οι των Αιγυπτιων επαοιδοι και φαρμακοι, ως ελαττους του ανθρωπου «της
αμαρτιας» και του υιου «της απωλειας», δυναμεις τινας εμιμησαντο και σημεια και
τερατα της αληθειας, ποιουντες τα του ψευδους εις το μη πιστευεσθαι τα αληθη,
ουτως οιμαι τον ανθρωπον της αμαρτιας τα *** σημεια μιμησασθαι και τας δυναμεις.
Ταχα δε και ταυτα υφορωμενοι δια τας περι αυτου προφητειας οι Φαρισαιοι (ζητω δ'
ει και Σαδδουκαιοι) πειραζοντες επηρωτων σημειον εκ του ουρανου επιδειξαι αυτοις
τον Ἰησουν. ει δε μη τουτο λεγοιμεν αυτους υπονενοηκεναι, τι φησομεν αυτους
πεπονθεναι προς τα υπο του Ἰησου γινομενα τεραστια ατεγκτους μενοντας και μη
δυσω πουμενους των γινομενων τα παραδοξα; εαν δε τις υπολαμβανηι απολογιας
ημας αφορμας δεδωκεναι τοις Φαρισαιοις και Σαδδουκαιοις, οπου μεν «εν
Βεελζεβουλ» φασκουσιν εκβεβλησθαι υπο Ἰησου τα δαιμονια, οπου δε επερωτωσι
μετα του πειραζειν τον Ἰησουν περι σημειου ουρανιου, ιστω οτι υπο μεν
πιθανοτητος φαμεν αυτους περιεσπασθαι προς το μη πιστευσαι τοις του Ἰησου
παραδοξοις, ου μην ωστε και συγγνωστους ειναι μη ενορων τας τοις των προφητων
λογοις πληρουμενοις εν ταις πραξεσι του Ἰησου, ας ουδαμως πονηρα δυναμις
μιμησασθαι οια τε ην. ψυχην γαρ εξελθου σαν επιστρεψαι, ωστε ηδη οζοντα και
τεταρτην ημεραν αγοντα απο των μνημειων εξελθειν, ουδενος ην η του ακουσαντος
απο του πατρος· «ποιη σωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και ομοιωσιν ημετεραν». αλλα
και ανεμοις κελευσαι και ορμην θαλασσης λογωι παυσαι, ουδενος αλλου ην η
εκεινου, «δι' ου τα παντα» και αυτη η θαλασσα και οι ανεμοι γεγονασιν. ετι δε και η
διδασκαλια επι την αγαπην του κτισαντος προ[σ]καλουμενη συναι δοντως νομωι και
προφηταις και τας ορμας καταστελλουσα και τα ηθη κατ' ευσεβειαν μορφουσα, τι
αλλο εδηλου τοις οραν δυναμενοις η οτι «αλη θως θεου υιος» ην ο τα τοσαυτα
εργαζομενος; εφ' οις ειπε και τοις μαθη ταις του Ἰωαννου· «πορευθεντες
απαγγειλατε Ἰωαννηι οσα ειδετε και ηκουσατε· τυφλοι αναβλεπουσι» και τα εξης.
12.3 Μετα ταυτα κατανοησωμεν τινα τροπον, επερωτηθεις περι σημειου ενος, ιν' εκ
του ουρανου επιδειξηι τοις επερωτησασι Φαρισαιοις και Σαδδουκαιοις, αποκρινεται
και λεγει· γενεα πονηρα και μοιχαλις σημειον επιζητει, και σημειον ου δοθησεται
αυτηι ει μη το σημειον Ἰωνα του προφητου, οτε και καταλιπων αυτους απηλθε. το
σημειον δε αρα του Ἰωνα κατα την ερωτησιν αυτων ουχ απλως σημειον ην, αλλα και
εξ ουρανου· ωστε αυτον και τοις πει ραζουσι και επιζητουσι σημειον εξ ουρανου
ουδεν ηττον κατα την πολλην αυτου αγαθοτητα δεδωκεναι το σημειον. ει γαρ ως
Ἰωνας εποιησεν «εν τηι κοιλιαι του κητους τρεις ημερας και τρεις νυκτας, ουτως ο
υιος του ανθρωπου εν τηι καρδιαι της γης» και μετα τουτο ανεστη απ' αυτης, ποθεν αν
λεγοιμεν το της αναστασεως του Ἰησου γεγονεναι ση μειον η απο του ουρανου; και
μαλιστα επει παρα τον καιρον του παθους γεγονεν αμα τωι ευεργετουμενωι ληιστηι εις
τον παραδεισον του θεου, μετα τουτο (οιμαι) καταβαινων εις ᾅδου προς τους
νεκρους ως «εν νεκροις ελευθερος». και δοκει μοι συναπτειν το αφ' εαυτου σημειον
ο σωτηρ τωι λογωι του κατα τον Ἰωναν σημειου, λεγων ουχ ομοιον εκεινωι μονον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

διδοσθαι σημειον υπ' αυτου, αλλα και αυτο εκεινο. προσχες γαρ τωι και σημειον ου
δοθησεται αυτηι ει μη το σημειον Ἰωνα του προφητου. ουκουν εκεινο τουτο ην τωι
εκεινο τουτου δηλωτικον γεγονεναι, ινα η εκεινου λυσις του σημειου ασαφειαν
αυτοθεν εχοντος το παθειν ηι τον σωτηρα και «εν τηι καρδιαι της γης τρεις ημερας και
τρεις νυκτας» πεποιηκεναι. αμα δε και καθολικον τι μανθανομεν οτι, ειπερ το
σημειον σημαινει τι, εκαστον των αναγεγραμμενων σημειων (ειτε ως εν γενομενηι
ιστοριαι ειτε ως <εν> εντοληι) δηλωτικον τινος εστιν υστερον πληρουμενου· οιον το
σημειον Ἰωνα, εξιοντος μετα τρεις ημερας απο της κοιλιας «του κητους», της του
σωτηρος ημων ην αναστασεως μετα «τρεις ημερας και τρεις νυκτας» ανισταμενου
απο των νεκρων, και η περι τομη λεγομενη «σημειον» της παρα τωι Παυλωι
δηλουμενης εν τωι· «ημεις γαρ εσμεν η περιτομη». ζητει δε και συ παν το εν τοις
παλαιοις γραμμασι σημειον τινος εν τηι καινηι γρα<φηι τυπος πραγ>ματος εστι, και το
εν τηι καινηι διαθηκηι ονομασθεν σημειον τινος εστιν η εν τωι μελλοντι αιωνι δη
λωτικον η και εν ταις υστερον γενεαις μετα το γεγονεναι το σημειον. 12.4 Και
πονηραν μεν ειπεν αυτους γενεαν δια την απο του πονηρου ποιοτητα εις αυτους
εγγενομενην (εστι δε η πονηρια εκουσιος κακοποιια), μοιχαλιδα δε δια τουτο, επει
τον τροπικως λεγομενον ανδρα, της αληθειας λογον η νομον, καταλιποντες οι
Φαρισαιοι και Σαδδουκαιοι εμοι χευθησαν υπο του ψευδους και του νομου «της
αμαρτιας». ει γαρ δυο εισι νομοι, ο τε «εν τοις μελεσιν» ημων αντιστρατευομενος
«τωι νομωι του νοος» και ο «του νοος», λεκτεον οτι ο μεν «του νοος» (τουτεστιν ο
«πνευμα τικος») ανηρ εστι, προς ον ηρμοσθη απο θεου γυνη (η ψυχη) ανδρι («τωι
νομωι») κατα το γεγραμμενον «παρα δε θεου αρμοζεται ανδρι γυνη», ο δε αλλος
μοιχος εστι της υποτασσομενης αυτωι ψυχης και δι' αυτον μοιχα λιδος
χρηματιζουσης. οτι δε ο νομος ανηρ της ψυχης εστι, σαφως εν τηι προς Ῥωμαιους ο
Παυλος παρισται λεγων οτι «ο νομος κυριευει του αν θρωπου εφ' οσον χρονον ζηι· η
γαρ υπανδρος γυνη τωι ζωντι ανδρι δεδεται νομωι» και τα εξης. προσχες γαρ εν
τουτοις οτι «ο νομος κυριευει του ανθρωπου εφ' οσον χρονον ζηι (ο νομος ως ανηρ
γυναικος)· η γαρ υπανδρος γυνη (η υπο τον νομον ψυχη) τωι ζωντι ανδρι δεδεται
(οντι) νο μωι· εαν δε αποθανηι ο ανηρ (ο νομος) κατηργηται απο του νομου (ος εστιν
ανηρ)». αποθνηισκει δε ο νομος τωι αναβαντι επι την μακαριοτητα και μηκετι υπο
νομον πολιτευομενωι, αλλ' ως ο Χριστος πραττοντι, ος ει και γεγονεν «υπο νομον»
δια τους υπο νομον, «ινα τους υπο νομον κερ δησηι», ουτε εμεινεν υπο νομον ουτε
αφηκεν υπο νομον τους υπ' αυτου ελευθερωθεντας· ανηγαγε γαρ αυτους αμα εαυτωι
επι την υπερ τον νο μον θειαν πολιτειαν, τον περιεχοντα (ως προς τους
ατελεστερους και ετι αμαρτανοντας) θυσιας περι αφεσεως αμαρτηματων. ο ουν
αναμαρτητος και μηκετι δεομενος των νομικων θυσιων υπερβεβηκε τελειωθεις
ταχα και τον πνευματικον νομον, και γεγονεν εν τωι υπερ αυτον λογωι, οστις τοις
μεν εν σαρκι ζωσι «σαρξ» εγεγονει, τοις δε μηδαμως ετι «κατα σαρκα»
στρατευομενοις, ως ην «εν αρχηι προς τον θεον», θεος λογος ων, θεωρειται και
αποκαλυπτει τον πατερα. τρια τοινυν κατα τον τοπον νοητεον, γυναικα υπανδρον
υπο ανδρα τον νομον, και γυναικα μοιχαλιδα «ζωντος του ανδρος» νομου
«γινομενην ανδρι ετερωι», τωι νομωι της σαρκος, την ψυχην, και γυ ναικα τωι αδελφωι
του τεθνηκοτος ανδρος γαμουμενην, τωι ζωντι και μη αποθνηισκοντι λογωι, ος
«εγερθεις εκ νεκρων ουκετι αποθνηισκει, θανατος» γαρ «αυτου ουκετι κυριευει». Και
ταυτα δια το «εαν αποθανηι ο ανηρ, κατηργηται απο του νομου του ανδρος» και δια
το «αρ' ουν ζωντος του ανδρος μοιχαλις χρηματισει εαν γενηται ανδρι ετερωι» και
δια το «εαν δε αποθανηι ο ανηρ, ελευθερα εστιν απο του νομου, του μη ειναι αυτην
μοιχαλιδα γενομενην ανδρι ετερωι». αυτο δε το «αρ' ουν ζωντος του ανδρος μοιχαλις
χρηματισει» παρειληφαμεν βουλομενοι σαφως παραστησαι, δια τι τοις πειραζουσι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

Φαρισαιοις και Σαδδουκαιοις και επιζητουσι σημειον εξ ουρανου επιδειξαι αυτοις ο
Ἰησους ειπεν ου μονον το γενεα πονηρα, αλλα και μοιχαλις. γενικως μεν ουν ο εν
τοις μελεσι νομος ο αντιστρατευομενος «τωι νομωι του νοος» ως μοιχος ανηρ μοιχος
εστι της ψυχης· ηδη δε και πασα δυναμις αντικειμενη, επικρατουσα της ανθρωπινης
ψυχης και αναμιγνυμενη αυτηι, μοιχος εστιν αυτης, νυμφιον εχουσης υπο του θεου
αυτηι δοθεντα τον λογον. μετα ταυτα γεγραπται οτι καταλιπων αυτους απηλθεν· πως
γαρ ουκ εμελλεν ο νυμφιος λογος καταλιπειν την μοιχαλιδα γενεαν και απιεναι απ'
αυτης; ειποις δ' αν οτι την Ἰουδαιων συναγωγην ως μοιχαλιδα καταλιπων ο του
θεου λογος απεληλυθεν απ' αυτης, και ελαβε «γυναικα πορνειας» τους απο των
εθνων· επει εκεινοι μεν οντες «πολις πιστη Σιων» γεγονασι πορνοι, ουτοι δε ως η
Ῥααβ η πορνη τους του Ἰησου κατασκοπους υποδεξαμενη διεσωθη πανοικι, μετα
τουτο μηκετι πορνευουσα, αλλα ελθουσα παρα τους του Ἰησου ποδας και βρεχουσα
αυτους τοις της μετανοιας δακρυσι και αλειφουσα τηι της αγιας πολιτειας των μυρων
ευωδιαι, δι' ην Σιμωνι τωι λεπρωι (τωι προτερωι λαωι) ονειδιζων ελεγεν οσα γεγραπται.
12.5 Και ελθοντες οι μαθηται αυτου εις το περαν επελα θοντο αρτους λαβειν (16, 5[–
12]). Ἐπει μη χρησιμοι ησαν οι αρτοι οι προ του περαν τοις ελθουσι μα θηταις εις το
περαν (αλλων γαρ εχρηιζον προ του περαν και αλλων εδεοντο εις το περαν), δια
τουτο αμελησαντες του επαγεσθαι απιον τες εις το περαν αρτους, επελαθοντο
αυτους συν εαυτοις λαβειν. εις το περαν δε γεγονασι μαθηται του Ἰησου οι διαβαντες
απο των σωματικων επι τα πνευματικα και απο των αισθητων επι τα νοητα. και
ταχα ινα αποστρεφηται τους (δια του εφθακεναι εις το περαν) αρξαμενους πνευματι
του παλινδρομειν επι τα σαρκινα, ειπε τοις εις το περαν ο Ἰησους· ορατε και
προσεχετε. ην γαρ τι φυραμα διδασκαλιας και ζυμης αληθως παλαιας, της κατα το
ψιλον γραμμα και δια τουτο ουκ απηλλαγμενης των απο κακιας, οπερ παρειχον
Φαρισαιοι και Σαδδουκαιοι αφ' ης ου βουλεται Ἰησους εσθιειν ετι τους ιδιους
μαθητας ποιησας αυτοις «νεον» και πνευματικον «φυραμα», εαυτον παρασχων (τοις
απο στασι της ζυμης των Φαρισαιων και Σαδδουκαιων και προσ εληλυθοσιν αυτωι)
αρτον ζωντα εξ ουρανου καταβεβηκοτα και ζωην διδοντα «τωι κοσμωι». επει δε οδος
εστι τωι μηκετι χρησομενωι ζυμηι και φυραματι και διδασκαλιαι Φαρισαιων και
Σαδδουκαιων προτε ρον μεν το θεωρειν δευτερον δε το προσεχειν, ινα μηποτε εκ του
μη βλεπειν και εξ απροσεξιας μεταλαβηι τις της απηγορευμενης ζυμης εκεινων, δια
τουτο πρωτον το ορατε λεγει τοις μαθηταις και δευτερον το προσε χετε. διορατικων
ουν εστι και προσεκτικων χωριζειν την ζυμην των Φαρισαιων και Σαδδουκαιων και
πασαν ουκ αζυμων «ειλικρινειας και αληθειας» τροφην απο του ζωντος αρτου και εξ
ουρανου καταβεβη κοτος, ινα τα μεν των Φαρισαιων και Σαδδουκαιων μη προσιηται
τον δε ζωντα και αληθινον αρτον εσθιων τις ρωσθηι την ψυχην. Και το ρητον δε
ευκαιρως αν προσφεροιμεν τοις μετα του Χριστια νιζειν αιρουμενοις το σωματικως
Ἰουδαΐζειν· ουτοι γαρ ουχ ορωσιν ουδε προσεχουσιν απο της ζυμης των Φαρισαιων
και Σαδδουκαιων, αλλα παρα το βουλημα του απαγορευσαντος αυτην Ἰησου τον
Φαρισαιων αρτον εσθιουσι. και παντες δ' (οιμαι) οσοι ου βουλονται φρονειν οτι «ο
νομος πνευματικος εστιν» και «σκιαν» εχει «των μελλοντων αγαθων» και «σκια
εστι των μελλοντων», ουδε ζητουσι τινος μελλοντος αγαθου εστι σκια εκαστος των
νομων, ουχ ορωσιν ουδε προσεχουσιν απο της ζυμης των Φαρισαιων, οι δε και την
των νεκρων αθετουντες αναστασιν ου φυλαττονται απο της ζυμης των
Σαδδουκαιων, και πολλοι γε εν τοις ετεροδοξοις δια την περι αναστασεως νεκρων
απιστιαν εισιν οι εμ φυρομενοι τηι των Σαδδουκαιων ζυμηι. ταυτα δη λεγοντος του
Ἰησου διελογιζοντο εν εαυτοις ου γεγωνος λεγοντες οι μαθηται, αλλ' εν ταις
καρδιαις εαυτων· οτι αρτους ουκ ελαβομεν. και οιονει τοι αυτα ην α ελεγον· ει μεν
ειχομεν αρτους, ουκ αν απο της ζυμης των Φαρισαιων και Σαδδουκαιων ειληφειμεν·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

επει δε αποριαι αρτων κινδυνευομεν απο της εκεινων ζυμης λαβειν, ου βουλεται δ'
ημας ο σωτηρ παλινδρομειν επι την εκεινων διδασκαλιαν, δια τουτο ημιν ειπε το
ορατε και προσεχετε απο της ζυμης των Φαρισαιων και Σαδδουκαιων. και ταυτα μεν
εκεινοι διελογιζοντο· ο δε βλεπων Ἰησους τα εν ταις καρδιαις αυτων και ακουων
των εν αυταις λογων, ως των καρδιων επισκοπος αληθης, επιπλησσει αυτοις ως ου
νοουσιν ουδε μεμνημενοις αρτων, ων παρ' αυτου ειληφασι, δι' ους και εν αποριαι
δοκουν τες ειναι αρτων ουκ εχρηιζον της των Φαρισαιων και Σαδδουκαι ων ζυμης.
12.6 Ειτα σαφηνιζων και γυμνοτερον παριστας (τοις περιελκομενοις δια την
ομωνυμιαν αρτου και ζυμης) οτι μη περι αισθητου ελεγεν αυτοις αρτου, αλλα περι
της εν τηι διδασκαλιαι ζυμης, επιφερει το πως ου νοειτε, οτι ου περι αρτου ειπον υμιν;
προσεχετε δε απο της ζυμης των Φαρισαιων και Σαδδουκαιων. καιτοι μηδε
γυμνωσαντος αυτου την ερμηνειαν αλλ' ετι επιμενοντος τηι τροπολογιαι, συνηκαν οι
μαθηται οτι ο λογος τωι σωτηρι ην περι διδασκαλιας, τροπικως ζυμης ειρημενης, ην
εδιδασκον Φαρισαιοι και Σαδδουκαιοι. οσον μεν ουν εχομεν συν ημιν τον Ἰησουν
ποιουντα την φασκουσαν επαγγελιαν· «ιδου εγω μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας
εως της συντελειας του αιωνος», ου δυναμεθα «νη στευειν» ουδε απορειν τροφης,
ως δια την αποριαν αυτης ζητειν καν παρα Φαρισαιων και Σαδδουκαιων της
απηγορευμενης ζυμης λαμβανειν και εσθιειν. γενοιτο δ' αν ποτε καιρος, συνοντος
αυτου, του ημας ατρο φειν, ως εν τοις ανωτερω λελεκται εν τωι «ηδη ημερας τρεις
παραμενουσι μοι και ουκ εχουσι τι φαγωσιν». αλλα καν τουτο συμβηι, μη
βουλομενος ημας «νηστεις απολυσαι, μηποτε εκλυθωμεν εν τηι οδωι», ευχαριστει επι
τοις παρα τοις μαθηταις αρτοις και ποιει ημιν περισσευσαι απο των επτα (ως
αποδεδωκαμεν) αρτων τας επτα σπυριδας. ετι δε και τουτο τηρη τεον (δια τους
οιομενους μη πανυ τι την θεοτητα παριστασθαι του σωτη ρος εκ του κατα Ματθαιον
ευαγγελιου), οτι [το] διαλογιζομενων εν εαυτοις των μαθητων και λεγοντων αρτους
μη εχειν <το> γνωναι τους διαλογισμους τον Ἰησουν και ειπειν· τι διαλογιζεσθε εν
εαυτοις, ολιγοπιστοι, οτι αρτους ουκ ελαβετε, ουκ ανθρωπινον ην· «μονωτατος» γαρ
γινω σκει τας καρδιας των ανθρωπων (ως ο Σολομων εν τηι τριτηι των Βασι λειων
φησιν) ο κυριος. επει δε του Ἰησου ειποντος· προσεχετε απο της ζυμης, συνηκαν οι
μαθηται οτι ουκ ειπε προσεχειν απο των αρτων, αλλ' απο της διδαχης των
Φαρισαιων και Σαδ δουκαιων, επιστησεις ει, οπου ποτ' αν ζυμη ονομασθηι, εις
διδαχην τρο πολογειται, ειτε εν νομωι ειτε και εν ταις μετα τον νομον γραφαις. ουτω
δε μηποτε ζυμη ου προσφερεται επι το θυσιαστηριον· ου γαρ δει τας ευχας τροπον
εχειν διδασκαλιας, αλλ' ειναι αυτο μονον αιτησεις αγαθων απο του θεου. ζητησαι δ'
αν τις δια τα αποδεδομενα περι των μαθητων ελθοντων εις το περαν, ει δυναται τις
ελθων εις το περαν ονειδι ζεσθαι ως ολιγοπιστος και ως ουδεπω νοων ουδε
μνημονευων των υπο του Ἰησου γεγενημενων. ου χαλεπον δ' (οιμαι) προς τουτο
ειπειν οτι, ως προς «το τελειον», οπερ «οταν ελθηι, το εκ μερους καταργηθησεται»,
πασα η ενταυθα πιστις ημων ολιγοπιστια εστι, και ως προς εκεινο ουδεπω νοουμεν
οι «εκ μερους» γινωσκοντες ουδε μνημονευομεν· ου γαρ διαρκη και
συμπαρεκτεινομενην μνημην αναλαβειν δυναμεθα τωι πληθει της φυσεως των
θεωρηματων. 12.7 Ἔτι δε εστι και εντευθεν μαθειν οτι και επι μονοις διαλογισμοις
ους εν εαυτοις διαλογιζομεθα, εσθ' οτε εγκαλουμεθα και ως ολιγο πιστοι
ονειδιζομεθα. εγω δ' οιμαι οτι, ωσπερ μοιχευει τις «εν τηι καρ διαι» μονηι ου παντως
φθανων και επι την πραξιν, ουτω και τα λοιπα των απηγορευμενων εν μονηι τηι
καρδιαι τις πραττει. ως ουν ο μοιχευσας «εν τηι καρδιαι» αναλογον τηι τοιαυτηι μοιχειαι
κολασθησεται, ουτως και ο των απηγορευμενων τι ποιησας εν τηι καρδιαι, φερ' ειπειν
κλεψας εν μονηι καρ διαι η ψευδομαρτυρησας εν μονηι καρδιαι, ουχ ως ο και εργωι μεν
κλεψας η και την πραξιν της ψευδομαρτυριας επιτελεσας, ως δε μονον εν τηι καρδιαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

τα τοιαυτα ποιησας κολασθησεται, και τουτο, ει παρ' αυτον μη ηλθε και επι την
μοχθηραν πραξιν· ει γαρ προς τωι βεβουλησθαι ενεχειρησε μεν ου τετευχε δε,
κολασθησεται ουχ ως τηι καρδιαι μονηι, αλλα και τηι πραξει ημαρτηκως. ζητησαι δ' αν
τις προς τα τοιαυτα, ει μοιχευει μεν τις «εν τηι καρδιαι» μονηι καν μη το εργον της
μοιχειας ποιησηι, ου σωφρονει δε εν μονηι τηι καρδιαι· το παραπλησιον δε και περι των
λοιπων ποιησεις επαι νετων. εχει δε τι πιθανως ημας παραλογισασθαι δυναμενον ο
τοπος, οπερ τουτον (οιμαι) καθαρτεον τον τροπον· μοιχεια μεν γενομενη «εν τηι
καρδιαι» ελαττον εστιν αμαρτημα η ει προσθειη τις και την πραξιν· αμηχανον δε
σωφροσυνην ειναι εν καρδιαι εμποδιζουσαν τηι σωφρονικηι πραξει, ει μη αρα τις και
επι τουτου την εν ερημιαι βιασθεισαν παραλαβοι (κατα τον νομον) εις παραδειγμα
παρθενον. εστω γαρ την καρδιαν τινος ειναι καθαρωτατην, την δε βιαν πεποιηκεναι,
<την> εν τωι ακολαστωι, την φθοραν του σωματος της σωφρονος–αυτη δη δοκει μοι
σωφρων μεν παντως ειναι εν τωι κρυπτωι, τωι δε σωματι ουκετι ειναι καθαρα οποια
προ της βιας ην· αλλ' ουχι, επει ου καθαρα, ηδη και ακολαστος. Ταυτα και δια το
ελογιζοντο εν εαυτοις λεγοντες οτι αρτους ουκ ελαβομεν ωι επιφερεται το γνους δε ο
Ἰησους ειπεν· ολι γοπιστοι, τι διαλογιζεσθε εν εαυτοις και τα εξης· εδει γαρ τον περι
των εν τωι κρυπτωι ψογον εξετασθηναι και παρανακειμενως αυτωι τον εν τωι κρυπτωι
επαινον. 12.8 θαυμαζω δε ει οι μαθηται ᾤοντο, πριν σαφη νισθηναι αυτοις υπο του
Ἰησου τον λογον, οτι απαγορευει αυτοις ο διδα σκαλος και ο κυριος αισθητην ***
ζυμην Φαρισαιων η Σαδδουκαιων φυλαξασθαι ως ου καθαραν και δια τουτο
απαγορευομενην, ινα μηδ' οτε αρτους ουκ ειληφεισαν, τηι εκεινων ζυμηι χρησωνται.
το δ' ομοιον και επ' αλλων μεν ζητησαιμεν, αρκει δε παραδειγματος χαριν το περι
της Σαμαρειτιδος εν τωι «πας ο πινων εκ του υδατος τουτου διψησει παλιν· ος δ' αν
πιηι εκ του υδατος ου εγω δωσω αυτωι, ου μη διψησει εις τον αιωνα». και γαρ εκει
(οσον επι τηι λεξει) η Σαμαρειτις δοξει οιεσθαι περι υδατος αισθητου επαγγελλεσθαι
τον σωτηρα λεγοντα· «ος δ' αν πιηι εκ του υδα τος ου εγω δωσω αυτωι, ου μη διψησει
εις τον αιωνα». κακεινα ουν τροπο λογητεον και συνεξεταστεον υδωρ πηγης «του
Ἰακωβ», αφ' ης ηντλει η Σαμαρειτις, υδατι του Ἰησου, και ενταυθα το ομοιον
ποιητεον· ταχα γαρ ουδε αρτοι ησαν πεφθεντες, αλλα τις ζυμη αυτο μονον ωμη η
διδαχη των Φαρισαιων και Σαδδουκαιων. 12.9 Ἐλθων δε ο Ἰησους εις τα μερη
Καισαρειας της Φι λιππου ηρωτα τους μαθητας αυτου (16, 13[–19]). Πυνθανεται των
μαθητων ο Ἰησους, τινα λεγουσιν αυτον οι ανθρωποι ειναι, ιν' ημεις μαθωμεν απο
της αποκρισεως των αποστολων τας διαφορους περι του σωτηρος ημων εν Ἰουδαιοις
γενο μενας υποληψεις τοτε. ταχα δε και ινα οι μιμηται του Ἰησου διδα σκωνται αει
περιεργαζεσθαι περι των λεγομενων υπο των ανθρω πων περι αυτων· οπερ
πραττουσι<ν ημιν> συμβαλειται προς το, ει τι μεν φαυλον λεγεται, τουτου τας
αφορμας παντι τροπωι περιαιρειν, ει τι δε αστειον, τουτου τας προ φασεις συναυξειν.
πλην ορα δια τα διαφορα εν Ἰου δαιοις περι του Ἰησου κινηματα, τινα τροπον απο
τινων ουχ υγιων δογματων ελεγον τινες μεν οτι Ἰωαννης ην ο βαπτιστης (ομοιως
Ἡρωδηι τωι τετραρχηι τωι ειποντι τοις παισιν αυτου· «ουτος εστιν Ἰωαννης ο
βαπτιστης· αυτος ηγερ θη εκ νεκρων και δια τουτο αι δυναμεις ενεργουσιν εν
αυτωι»), αλλοι δε οτι Ἠλιας εστιν ο νυν καλουμενος Ἰησους, ητοι γενεσιν υπομεινας
δευτεραν, η εκτοτε εν σαρκι ζων και κατα τον παροντα επιφανεις χρονον. και οι
φασκοντες δε οτι Ἱερεμιας ειη ο Ἰησους, και ουχι τυπος του Χριστου ο Ἱερε μιας,
ταχα εκ των ειρημενων εν ταις αρχαις του Ἱερεμιου περι Χριστου εκινηθησαν, ου
πληρω θεντων μεν εν τωι προφητηι τοτε αρξαμενων δε πληρουσθαι εν τωι Ἰησου, ον
εθετο ο θεος εις «εθνη και βασιλειας, εκριζουν και κατα σκαπτειν και απολλυειν και
ανοι κοδομειν και καταφυτευειν», προ φητην αυτον εις εθνη γενεσθαι ποιησας οις
εκηρυξε τον λογον. αλλα και οι λεγοντες οτι εις τις ην των προφητων, τοιαυτα περι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

αυτου υπελαμβανον δια τα εν τοις προφηταις ως προς αυτους μεν ρηθεντα ου
πεπληρωμενα δε επ' αυτοις. Ἀλλ' οι μεν Ἰουδαιοι, ως αξιοι του επι τηι καρδιαι αυτων
καλυμματος, εψευδοδοξουν περι του Ἰησου· Πετρος δε, ως ου σαρ κος και αιματος
μαθητης αλλα και χωρησας αποκαλυψιν του εν ου ρανοις πατρος, *** ωμολογησεν
αυτον τον Χριστον τυγχανειν. ην μεν ουν και το υπο του Πετρου λεγομενον τωι σω
τηρι, το συ ει ο Χριστος, μη γινωσκομενον υπο των Ἰου δαιων οτι Χριστος ειη, μεγα·
μειζον δε οτι ηπιστατο αυτον ου μονον Χριστον ειναι, αλλα και υιον του θεου του
ζωντος και δια των προφητων ειρηκοτος «ζω εγω», *** και *** «εμε εγκατελιπον,
πηγην υδατος ζωντος». και ζωη δε ως απο πηγης ζωης του πατρος ο ειπων· «εγω ειμι
η ζωη». και προσχες επιμελως ει μη, ωσπερ ου ταυτον εστι πηγη ποταμου και
ποταμος, ουτως πηγη ζωης και ζωη. και ταυτα δε προσεθηκαμεν δια το προσκεισθαι
τωι συ ει ο Χρι στος ο υιος του θεου το του ζωντος· εξαιρετον γαρ τι εχρην
παραστησαι εν τωι λεγο μενωι περι του θεου και πατρος των ολων, ως ζωντος παρα τε
την αυτοζωην και τα μετεχοντα αυτης. επει δε ειπομεν μη απο τινων υγιων
δογματων ειρηκεναι τους αποφηναμενους ειναι τον Ἰη σουν Ἰωαννην τον
βαπτιστην η τινα των επιφερομενων, κατα σκευασωμεν και τουτο λεγοντες οτι, ει
παρατετευχεισαν επι το βαπτισμα απεληλυθοτι τωι Ἰησου προς τον Ἰωαννην και
βαπτιζοντι τωι Ἰωαν-νηι τον Ἰησουν, η ακηκοεισαν παρα τινος, ουκ αν ελεγον
Ἰησουν ειναι τον Ἰωαννην. αλλα και ει νενοη κεισαν το δογμα αφ' ου ειπεν ο
Ἰησους· «ει θελετε δεξασθαι, αυτος εστιν Ἠλιας ο μελλων ερχεσθαι», και ως εχοντες
«ωτα» ακηκοεισαν του λελεγμενου, ουκ αν ειπον τινες αυτον ειναι Ἠλιαν. και οι
ειποντες αυτον ειναι Ἱερεμιαν, ει εωρων οτι οι πλειστοι των προφητων συμβολικα
τινα αυτου ανειληφασιν, ουκ αν ελεγον αυτον ειναι Ἱερε μιαν· ομοιως δε ουδε αλλοι
ενα τινα των προφητων. 12.10 Ταχα δε οπερ αποκριθεις Σιμων Πετρος ειπεν εν τωι συ
ει ο Χριστος ο υιος του θεου του ζωντος, εαν ως ο Πετρος λεγωμεν, ου σαρκος και
αιματος ημιν αποκαλυψαντος αλλα φωτος ημων τηι καρδιαι ελλαμ ψαντος απο του
εν ουρανοις πατρος, και αυτοι γινομεθα οπερ και ο Πετρος, ομοιως αυτωι μακαρι
ζομενοι δια το τα αιτια του μακα ρισμου εκεινωι και εφ' ημας εφθα κεναι, τωι σαρκα
και αιμα μη αποκεκαλυφεναι ημιν περι του τον Ἰησουν ειναι Χριστον υιον του θεου
του ζωντος, αλλα τον εν ουρανοις πατερα απ' αυτων των ουρανων, ινα «εν
ουρανοις» πολι τευσωμεθα, αποκαλυψαντα ημιν απο καλυψιν αναγουσαν εις τους
ουρα νους τους περιαιρουντας μεν παν «καλυμμα» απο της καρδιας, αναλα βοντας
δε το πνευμα της «σοφιας» του θεου και της «αποκαλυψεως». ει δε φησαντες και
ημεις ως ο Πετρος· συ ει ο Χριστος ο υιος του θεου του ζωντος (ουχ ως σαρκος και
αιματος ημιν αποκαλυψαντων, αλλα φωτος ημων τηι καρδιαι ελλαμψαντος απο του
εν ουρανοις πατρος), γινομεθα Πε τρος, και ημιν αν λεγοιτο απο του <θεου> λογου
το συ ει Πετρος και τα εξης. πετρα γαρ πας ο Χριστου μιμητης, αφ' ου επινον οι
«<επινον> εκ πνευματικης ακολουθουσης πε τρας». και επι πασαν την τοιαυτην
πετραν οικοδομειται ο εκκλησιαστι κος πας λογος και η κατ' αυτον πολιτεια. εν
εκαστωι γαρ των τε λειων, εχοντων το αθροισμα των συμπληρουντων την
μακαριοτητα λογων και εργων και νοηματων <παντων>, εστιν η υπο του θεου
οικοδομουμενη εκκλησια. 12.11 Ει δε επι τον ενα εκεινον Πετρον νομιζεις υπο του
θεου οικοδομεισθαι την πασαν εκκλη σιαν μονον, τι αν φησαις περι Ἰωαννου του
«της βροντης» υιου η εκαστου των αποστολων; αληθως γε αρα τολμησωμεν λεγειν
οτι Πετρου μεν ιδιως πυλαι ᾅδου ου κατισχυσουσι, των δε λοι πων αποστολων και
των τελειων *** κατισχυσουσιν; ουχι δε και επι παντων και εφ' εκαστου αυτων το
προειρημενον το πυλαι ᾅδου ου κατισχυσουσιν αυτης γινεται και το επι ταυτηι τηι
πετραι οικοδομησω μου την εκκλη σιαν; αρα δε τωι Πετρωι μονωι διδονται υπο του
Χριστου αι κλειδες της των ουρανων βασιλειας, και ουδεις ετερος των μακαριων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

αυτας ληψεται; ει δε κοινον εστι και προς ετερους το δωσω σοι τας κλει δας της
βασιλειας των ουρα νων, πως ουχι και παντα τα τε προειρημενα και τα επιφερομενα
ως προς Πετρον λελεγμενα ***; και γαρ ενταυθα μεν ως προς Πετρον ειρησθαι δοκει
το οσα αν δησηις επι της γης εσται δεδεμενα εν τοις ουρανοις και τα εξης· εν δε τωι
κατα Ἰωαννην δους πνευμα αγιον ο σωτηρ τοις μαθη ταις δια του εμφυσηματος
φησι· «λαβετε πνευμα αγιον» και τα εξης. πολλοι τοινυν φησουσι προς τον σωτηρα·
συ ει ο Χριστος ο υιος του θεου του ζωντος, αλλ' ου παντες οι τουτο φασκοντες
ερουσιν αυτωι ουδαμως μεν απο σαρκος και αιματος αποκαλυψαντων τουτο
μεμαθηκοτες, αυτου δε του εν τοις ουρανοις πατρος αφε λοντος το επικειμενον τηι
καρδιαι αυτων «καλυμμα», ινα μετα τουτο «ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν
του κυριου κατοπτριζομενοι» «εν πνευματι θεου» λαλωσι, λε γοντες περι αυτου το
«Κυριος Ἰη σους» και προς αυτον το συ ει ο Χριστος ο υιος του θεου του ζωντος. Και
ει τις λεγει τουτο προς αυτον, ου σαρκος και αιματος απο καλυψαντων αυτωι αλλα
του εν τοις ουρανοις πατρος, τευξεται των ειρημενων, ως μεν το γραμμα του
ευαγγελιου λεγει προς εκεινον τον Πετρον, ως δε το πνευμα αυτου διδασκει προς
παντα τον γενομενον, οποιος ο Πετρος εκεινος. παρωνυμοι γαρ πε τρας παντες οι
μιμηται Χριστου, της «πνευματικης ακολουθουσης πετρας» τοις σωζομενοις, ινα εξ
αυτης πινωσι το «πνευματικον πομα». ουτοι δε παρ ωνυμοι εισι της πετρας, ως Χρι
στος· αλλα και «Χριστου μελη» ον τες παρωνυμοι εχρηματισαν Χριστοι, πετρας δε
Πετροι. απο δε τουτων αφορμην λαβων φησεις τους δικαιους παρωνυμους ειναι Χρι
στου της δικαιοσυνης και τους σο φους Χριστου της σοφιας· και ου τως ποιησεις επι
των λοιπων αυτου ονοματων παρωνυμα επι τους αγιους, και προς παντας τους
τοιουτους αν λεγοιτο απο του σωτηρος το λεγον· συ ει Πετρος και τα εξης εως του ου
κατισχυσουσιν αυτης. τινος δε αυτης; αρα γαρ της πετρας, εφ' ην Χριστος οικοδομει
την εκ κλησιαν, η της εκκλησιας (αμφι βολος γαρ η φρασις), η ως ενος και του αυτου
της πετρας και της εκκλησιας; τουτο δ' οιμαι αληθες τυγχανειν· ουτε γαρ της πετρας,
εφ' ης ο Χρι στος οικοδομει την εκκλησιαν, ουτε της εκκλησιας πυλαι ᾅδου
κατισχυσουσιν, ως ουδε «οδος οφεως επι πετρας» (κατα το εν Παρ οιμιαις
γεγραμμενον) ευρεθειη αν. ει δε τινος πυλαι ᾅδου κατισχυ σουσιν, ουτε πετρα ο
τοιουτος αν ειη, εφ' ην οικοδομει Χριστος την εκκλησιαν, ουτε η υπο Χριστου
οικοδομουμενη επι την πετραν εκ κλησια· η τε γαρ πετρα αβατος εστιν οφει και
ισχυροτερα των αντιπαλαι ουσων αυτηι πυλων ᾅδου, ως δια την ισχυν αυτης μη
κατισχυειν αυτης τας πυλας του ᾅδου· η τε εκκλησια, ως Χριστου οικοδομη του
οικοδομη σαντος εαυτου «την οικιαν» φρονι μως «επι την πετραν», ανεπιδεκτος εστι
πυλων ᾅδου, κατισχυουσων μεν παντος ανθρωπου του εξω της πετρας και της εκκλη
σιας, ουδεν δε δυναμενων προς αυτην. 12.12 Νοησαντες δε ως εκαστη των αμαρτιων,
δι' ων εστιν εν ᾅδου γενεσθαι, πυλη εστιν ᾅδου, κατα ληψομεθα οτι η εχουσα
«σπιλον η ρυτιδα η τι των τοιουτων» και δια την κακιαν μηδε «αγια» μηδε «αμω
μος» τυγχανουσα ψυχη ουτε πετρα εστιν, εφ' ην ο Χριστος οικοδομει, ουτε εκκλησια
ουτε εκκλησιας μερος, ην επι την πετραν ο Χριστος οικο δομει. εαν δε τις προς ταυτα
δυσω πειν ημας βουληται δια τα πληθη των πιστευειν νομιζομενων εκκλη
σιαστικων, λεκτεον αυτωι ου μονον το «πολλοι κλητοι, ολιγοι δε εκλε κτοι», αλλα
και το υπο του σωτηρος προς τους προσιοντας αυτωι λελεγμε νον (ως εν τωι κατα
Λουκαν ειρηται) ουτως εχον· «αγωνιζεσθε εισελθειν δια της στενης θυρας, οτι
πολλοι, λεγω υμιν, ζητησουσιν εισελθειν (δια της στενης) και ουκ ισχυσουσι», και το
εν τωι κατα Ματθαιον δε γεγραμ μενον τουτον τον τροπον ρητεον· «οτι στενη η πυλη
και τεθλιμμενη η οδος η απαγουσα εις την ζωην, και ολιγοι εισιν οι ευρισκοντες
αυτην». προσεχων δε τωι «οτι πολλοι, λεγω υμιν, ζητησουσιν εισελθειν και ουκ
ισχυσουσι» συνησεις οτι τουτο επι τους αυχουντας μεν ειναι απο της εκκλησιας,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ασθενως δε και παρα τον λογον βιουντας αναφερεται. οι μεν ουν μη ισχυοντες
εισελθειν των ζη τουντων εισελθειν, τωι πυλας ᾅδου κατισχυειν αυτων ουκ αν
ισχυοιεν· ων δε πυλαι ᾅδου ου κατισχυου σιν, ουτοι ζητουντες εισελθειν ισχυ σουσι,
«παντα» ισχυοντες «εν τωι εν δυναμουντι» αυτους «Χριστωι Ἰη σου». και τουτο δε
χρη ειδεναι οτι, ωσπερ αι πολεων πυλαι ονοματα εχουσιν εκαστη οικεια, τον αυτον
τροπον αι του ᾅδου πυλαι ονομασθειεν αν κατα τα ειδη των αμαρτηματων· ως μιαν
μεν ονομαζεσθαι πυλην ᾅδου πορνειαν, δι' ης οδευουσιν οι πορ νευοντες, ετεραν δε
αρνησιν, δι' ης αρνησιθεοι εις ᾅδου καταβαινου σιν *** ηδη δε και εκαστος των
ετεροδοξων και γεννησαντων ψευδωνυμον τινα γνωσιν ωικοδομησεν ᾅδου πυλην,
αλλην μεν Μαρκιων και Βασιλιδης αλλην και Ουαλεντινος αλλην. και ουτως
εκαστος μεν των πατερων μοχθηρας γνωμης αρχιτεκτων γε γονε πυλης τινος ᾅδου·
οι δε συνερ γοι τηι του αρχιτεκτονος των τοιου των διδασκαλιαι, υπουργοι τινες και
οικονομοι δουλευοντες μοχθηρωι αρ χιτεκτονικωι ασεβειας λογωι. πολλων δε και
δυσαριθμητων ουσων των ᾅδου πυλων, ουδεμια πυλη ᾅδου κατισχυσει της πετρας η
εκκλησιας, ην επ' αυτηι Χριστος οικοδομει, πλην εχουσι τινα ισχυν αυται αι πυλαι,
αφ' ης τινων μεν κρατουσι των μη αντιτεινοντων και ανταγωνιζομενων προς αυτας,
υφ' ετερων δε νικωνται των δια το μη αφιστασθαι του ειπον τος· «εγω ειμι η θυρα»
πασας τας ᾅδου πυλας καθελοντων απο της εαυτων ψυχης. 12.13 Ἐνταυθα μεν ουν
πυλαι ᾅδου ειρηνται, εν δε τοις Ψαλμοις ο προφητης ευχαριστει λεγων· «ο υψων με
εκ των πυλων του θανατου, οπως αν εξαγγειλω πασας τας αινε σεις σου εν ταις
πυλαις της θυγατρος Σιων». και εκ τουτου δε μανθανομεν οτι μηποτε ουχ οιον τε
εστιν πασας δυνηθηναι εξαγγειλαι «τας αινεσεις» τινα του θεου, μη υψωθεντα «εκ
των πυλων του θανατου» και γενομενον παρα «ταις πυλαις» «Σιων». πυλαι δε
«Σιων» εναντιαι <αν> νοηθειεν ταις πυλαις «του θανατου», ως ειναι πυλην μεν
θανατου την ακολασιαν πυλην δε Σιων την σωφροσυνην, και ουτω θανατου μεν την
αδικιαν Σιων δε την δικαιοσυνην (ηντινα δεικνυς ο προφητης φησιν· «αυτη η πυλη
του κυριου, δικαιοι εισελευσονται εν αυτηι») και παλιν την μεν δειλιαν θανατου
πυλην την δε ανδρειαν Σιων, και αφροσυνην μεν θανατου την δε εναν τιαν αυτηι
φρονησιν της Σιων. πασαις δε ταις πυλαις της «ψευδωνυμου γνω σεως» μια εναντια
εστι πυλη η της αψευδους γνωσεως ***. Ἐπιστησον δε ει δυνασαι (δια το «ουκ εστιν
ημιν η παλη προς αιμα και σαρκα», και τα λοιπα) λεγειν εκαστην εξουσιαν και κοσμο
κρατορα «του σκοτους τουτου» και πνευματικον «της πονηριας εν τοις επουρανιοις»
πυλην ειναι ᾅδου και πυλην θανατου. πυλαι ουν ᾅδου λεγοιντο και αι αρχαι και
εξουσιαι, προς ας «ημιν η παλη» πυλαι δε δικαιοσυνης «τα λειτουργικα πνευματα».
ωσπερ δε επι των κρειττονων πολλαι προλεγονται πυλαι και μετα τας πολ λας μια
εν τωι «ανοιξατε μοι πυλας δικαιοσυνης· εισελθων εν αυταις εξο μολογησομαι τωι
κυριωι» και «αυτη η πυλη του κυριου, δικαιοι εισελευσον ται εν αυτηι», ουτω και επι
των εναντιων πολλαι μεν πυλαι ᾅδου και θανατου, εκαστη εξουσια<, προς ας ημιν η
παλη>, υπερ πασας δε ταυτας αυτος ο πονη ρος <πυλη εστι θανατου και ᾅδου>. και
προσεχωμεν γε εφ' εκαστης αμαρ τιας ως εις πυλην ᾅδου τινα κατα βαινοντες, ει
αμαρτανομεν· αλλα υψουμενοι «εκ των πυλων του θανα του» εξαγγειλωμεν «πασας
τας αινε σεις» του κυριου «εν ταις πυλαις της θυγατρος Σιων». οιον εν μιαι πυληι της
θυγατρος Σιων, τηι καλουμενηι σωφροσυνηι, εξαγγελουμεν απο σωφροσυνης τας
αινεσεις του θεου, και εν αλληι, τηι <καλουμενηι> δικαιοσυνηι, απο δι καιοσυνης τας
αινεσεις του θεου. και απαξαπλως εν πασιν οις γινομεθα επαινετοις, εν τουτοις
γινομεθα εν τινι πυληι της θυγατρος Σιων, κατ' εκεινην εξαγγελλοντες αινεσιν τινα
του θεου. εξεταστεον δε πως εν τινι των δω δεκα λελεκται· «εμισησαν εν πυλαις
ελεγχοντα, και λογον οσιον εβδε λυξαντο». μηποτε ουν ο «εν πυλαις» ελεγχων εστιν
απο πυλων θυγατρος Σιων τους εν τοις εναντιοις της πυλης ταυτης γενομενους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

αμαρτημασι και πυλων ᾅδου η θανατου. ει δε μη ουτως ακουοις του «εμι σησαν εν
πυλαις ελεγχοντα», ητοι παρελκοντως εσται ειρημενον το «εν πυλαις», η ζητει πως
αν αξιον προφητικου πνευματος ειη το λελεγμενον. 12.14 Μετα ταυτα ιδωμεν πως
λελεκται τωι Πετρωι και παντι *** Πετρωι το δωσω σοι τας κλει δας της βασιλειας των
ου ρανων. και πρωτον γε νομιζω ακο λουθως λελεχθαι τωι πυλαι ᾅδου ου
κατισχυσουσιν αυτης το δωσω σοι τας κλειδας της βασιλειας των ουρανων. αξιος
γαρ απο του αυτου λογου λαβειν εστι τας κλειδας της των ουρα νων βασιλειας ο
φραξαμενος [προς] τας του ᾅδου πυλας, ινα μη κατισχυ σωσιν αυτου· οιονει αθλα
λαμβανων του μηδεν δεδυνησθαι κατ' αυτου τας του ᾅδου πυλας τας κλειδας της
των ουρανων βασιλειας, ιν' εαυτωι ανοιγηι τας κεκλεισμενας πυ λας τοις νικωμενοις
υπο των του ᾅδου πυλων. και εισερχεται, ως μεν σωφρων, δια τινος ανοιγομενης σω
φροσυνης πυλης υπο κλειδος ανοι γουσης σωφροσυνης, και δι' ετερας, ως δικαιος,
δικαιοσυνης πυλης ανοι γομενης υπο κλειδος δικαιοσυνης· και ουτως επι των
λοιπων αρετων. οιμαι γαρ, οτι υπερ εκαστης αρετης της γνωσεως τινα σοφιας
μυστηρια καταλληλα τωι ειδει της αρετης ανοιγεται τωι κατ' αρετην βιωσαντι
διδοντος του σωτηρος τοις μη κρατη θεισιν υπο των του ᾅδου πυλων τοσαυτας
κλειδας οσαι εισιν αι αρεται, ανοιγουσας ισαριθμους πυλας, κατ αλληλους κατα την
αποκαλυψιν των μυστηριων εκαστηι αρετηι. ταχα δε και εκαστη αρετη ουρανου εστι
βασιλεια, και πασαι αμα βασι λεια των ουρανων· ως κατα τουτο ηδη εν βασιλειαι
ειναι ουρανων τον κατα τας αρετας βιουντα, ως κατα τουτο το «μετανοειτε· ηγγικε
γαρ η βασιλεια των ουρανων» ουκ επι χρο νον αναφερεσθαι, αλλα επι τας πρα ξεις
και την διαθεσιν· ο Χριστος γαρ, η πασα αρετη, επιδεδημηκε και λαλει, και δια τουτο
«εντος εστι» των αυτου μαθητων «η βασιλεια του θεου», και ουχι «ωδε και ωδε».
Ὅρα δε οσην εχει εξουσιαν η πετρα, εφ' ην υπο Χριστου οικοδο μειται η εκκλησια,
και πας ο λεγων· συ ει ο Χριστος ο υιος του θεου του ζωντος, ωστε τας κρι σεις
μενειν βεβαιας τουτου, ως κρι νοντος εν αυτωι του θεου, ινα εν αυ τωι τωι κρινειν μη
κατισχυσωσιν αυ του πυλαι ᾅδου. του μεν ουν αδικως κρινοντος και μη κατα λο γον
θεου δεσμευοντος επι γης μηδε κατα βουλησιν αυτου λυοντος επι γης, πυλαι ᾅδου
κατισχυουσιν. ου δε πυλαι ᾅδου ου κατισχυου σιν, ουτος δικαιως κρινει· διο εχει τας
κλειδας της βασιλειας των ουρανων, ανοιγων τοις λελυμενοις επι γης, ινα και εν
ουρανοις ωσι λελυμενοι και ελευθεροι, και κλειων τοις κρισει δικαιαι αυτου δε
δεμενοις επι γης, ινα και εν ου ρανοις ωσι δεδεμενοι και κεκριμε νοι. επει δε οι τον
τοπον της επι σκοπης εκδικουντες χρωνται τωι ρητωι ως Πετρος, και τας κλειδας της
των ουρανων βασιλειας απο του σωτηρος ειληφοτες διδα σκουσι τε τα υπ' αυτων
δεδεμενα τουτεστι καταδεδικασμενα και εν ουρανοις δεδεσθαι και τα υπ' αυ των
<λελυμενα τουτεστιν> αφεσιν ειληφοτα και εν ουρανοις λε λυσθαι, λεκτεον οτι
υγιως λεγουσιν, ει εχουσιν εργον δι' ο ειρηται εκεινωι τωι Πετρωι· συ ει Πετρος, και ει
τηλικουτοι εισιν, ως επ' αυτοις υπο Χριστου οικοδομεισθαι την εκ κλησιαν, και επ'
αυτους ευλογως τουτο αναφεροιτ' αν. πυλαι δε ᾅδου ουκ οφειλουσι κατισχυειν του
θε λοντος δεσμειν και λυειν. ει δε «σει ραις των αμαρτηματων αυτου εσφιγ κται»
***, ματην και δεσμει και λυει. και ταχα δυνασαι ειπειν· εν τοις εν τωι σοφωι
ουρανοις (ταις αρεταις) δε δεται ο φαυλος, και παλιν δε λελυται εν αυταις ο
σπουδαιος και αμνηστιαν λαβων των προ της αρετης αυτωι ημαρτημενων. ωσπερ δε
τον μη εχοντα σειρας αμαρτιων μηδε αμαρ τιας παραβαλλομενας «σχοινιωι μα κρωι»
η «ζυγου ιμαντι δαμαλεως» ουδε ο θεος αν δησαιτο, ουτως ουδ' οστις αν ηι Πετρος. ει
δε τις μη ων Πετρος και μη εχων τα ειρημενα ενταυθα, ωσπερ Πετρος οιεται δησειν
επι γης ως τα δεδε μενα δεδεσθαι εν ουρανοις, και λυσειν επι γης ως τα λελυμενα
λελυσθαι εν ουρανοις, ουτος «τε τυφωται» μη επισταμενος το βου λημα των
γραφων, και «τυφωθεις» εμ πεπτωκεν «εις το του διαβολου κριμα». 12.15 Τοτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

διεστειλατο τοις μαθηταις αυτου ινα μηδενι ειπωσιν οτι αυτος εστιν ο Χριστος (16, [–
23]). Ἀνωτερω μεν γεγραπται οτι «τουτους τους δωδεκα απεστειλεν ο Ἰησους λεγων
αυτοις· εις οδον εθνων μη απελθητε» και οσα εξης αναγεγραπται ειρη κεναι αυτοις,
πεμπων αυτους επι την αποστολην. αρα ουν το των αποστολων ηδη ποιουντας
εργον αυτους εβουλετο <και> κηρυσσειν οτι αυτος ειη ο Χριστος; ειτε γαρ εβουλετο,
αξιον ζητησαι τι δηποτε νυν διαστελλεται τοις μαθηταις ινα μη ειπωσιν οτι αυτος
ειη ο Χριστος; ειτε μη εβουλετο, πως δυναται σωζεσθαι τα της αποστολης; και ταυτα
δ' αν τις ζητησαι κατα τον τοπον· αρα αποστελλων τους δω δεκα ουκ απεστελλεν
αυτους φρο νουντας οτι αυτος ειη ο Χριστος; ει δε τουτο εφρονουν οι δωδεκα, δη
λονοτι και ο Πετρος· πως ουν μακαριζεται νυν; εμφαινει γαρ η λεξις δια τουτων οτι
νυν πρωτον αυτον ωμολογησεν ο Πετρος Χριστον υιον «του θεου του ζωντος». ο μεν
ουν Ματθαιος πεποιηκε κατα τινα των αντιγραφων το τοτε διε στειλατο τοις
μαθηταις ινα μηδενι ειπωσιν οτι αυτος εστιν ο Χριστος, ο δε Μαρκος «επετιμησεν
αυτοις» φησιν «ινα μη δενι λεγωσι περι αυτου», ο δε Λου κας «επιτιμησας» φησιν
«αυτοις παρ ηγγειλε μηδενι λεγειν τουτο»–τι δε «τουτο» η οτι και κατ' αυτον απο
κριθεις ο Πετρος ειπε (προς το «τινα με λεγετε ειναι»;)· «τον Χριστον του θεου».
ιστεον μεντοι οτι τινα των αντιγραφων του κατα Ματθαιον εχει το επετιμησεν. η
μεν ουν επαπορησις δοκει μοι ειναι γενναιο τατη· λυσις δε αυτης αναντιρρητος
ζητηθητω, ην ο ευρισκων, εαν ηι πιστικωτερα των υφ' ημων λεχθη σομενων ως υπο
μετριων, εις μεσον φερετω. Προσχες ουν ει δυνασαι λεγειν οτι το πιστευεσθαι
Ἰησουν ειναι τον Χριστον ελαττον εστι του γινωσκε σθαι το πεπιστευμενον· ταχα δε
και του γινωσκεσθαι Ἰησουν ειναι τον Χριστον διαφορα εστιν, ου παντος του
γινωσκοντος ομοιως αυτον γι νωσκοντος. οτι μεν ουν το πιστευε σθαι χωρις
γνωσεως ελαττον εστι του γινωσκεσθαι, δηλον εκ του κατα Ἰωαννην· «*** εαν
μεινητε εν τωι λογωι τωι εμωι, γνωσεσθε την αληθειαν, και η αληθεια ελευθερωσει
υμας». οτι δε και του γινωσκεσθαι Ἰησουν ειναι τον Χριστον διαφορα εστιν, ουκ
επισης των γινωσκοντων γινωσκον των αυτον, και αυτη μεν η εναργεια τωι καν επι
ποσον επιστησαντι παρι στησι το πραγμα· τις γαρ ουκ αν ομολογησαι οτι (φερ'
ειπειν) Τιμοθεος γινωσκων Ἰη σουν ειναι τον Χριστον ουκ επι τοσουτον πεφωτιστο
εις την περι αυτου γνωσιν, οσον ο αποστολος Παυλος πεφωτιστο; και τουτο δ' αυ τις
ουκ αν παραδεξαιτο οτι, καν πλειονες αληθευοντες λεγωσι περι θεου οτι «αυτος μοι
δεδωκε των ον των γνωσιν αψευδη», ουχ ομοιως τρα νουντες και καταλαμβανοντες
τα γι νωσκομενα ουδε τωι αριθμωι τοσαυτα γινωσκοντες τουτο ερουσιν; ου μονον δε
κατα την διαφοραν του γινωσκειν εστι τους γινωσκοντας μη ομοιως γινωσκειν,
αλλα και κατα το παραστησαν την γνωσιν, ως κατα τουτο τον αποκαλυψαντος του
πα τρος τον υιον εγνωκοτα (ως Πετρος μεμαρτυρηται εγνωκεναι) εχειν τον
ανωτατω μακαρισμον. ει δε υγιως ημιν ταυτα ειρηται, επιστησεις ει οι δωδεκα
προτερον μεν επιστευον ουκ εγινωσκον δε, εξης δε τωι πιστευειν και αρχας ειχον του
γινωσκειν και ολι γωτερα περι αυτου εγινωσκον, υστε ρον δε προυκοπτον εν τωι
γινωσκειν, ως δυνασθαι χωρησαι την απο του πατρος γνωσιν αποκαλυπτοντος τον
υιον–εν οποιαι καταστασει ο Πε τρος ην ηνικα εμακαρισθη· και γαρ μακαριζεται ουκ
επι τωι ειρη κεναι· «συ ει ο Χριστος» μονον, αλλα μετα της προσθηκης της «ο υιος
του θεου του ζωντος». οι γουν αναγραψαν τες Μαρκος και Λουκας αποκριθεντα τον
Πετρον ειρηκεναι· «συ ει ο Χριστος» και μη προσθεντες το παρα τωι Ματθαιωι
κειμενον <«ο υιος του θεου του ζωντος», δια τουτο> ουκ ανεγραψαν τον επι τωι
ειρημενωι μακαρισμον και την μετα τον μακα ρισμον ευλογιαν λεγουσαν το «συ ει
Πετρος» και τα εξης. 12.16 Ἤδη δε και το πρωτον εξεταστεον οτι τα μεν αλλα περι
αυ του κατηγγελλον ως μεγαλου και θαυμαστου, το δε Χριστον <αυτον> ειναι
ουδεπω εκηρυσσον, ινα μη δοκοιη ο σωτηρ αφαιρειν αυ των την εξουσιαν την περι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

του καταγ γελλειν αυτον Χριστον, ην προτερον εδωρησατο. και ταχα τις τωι τοιου τωι
λογωι παραστησεται φασκων ως εν εισαγωγηι δεδιδαχθαι υπο των αποστολων τους
Ἰουδαιους τα περι του Ἰησου ενδοξα, ινα τουτοις εν καιρωι εποικοδομηθηι και τα περι
του Χριστον αυτον ειναι. ταχα δε πολλα των προς αυτους λελεγμενων προς παντας
ειρησθαι τους πιστευον τας δυναμει· ου γαρ μονοις τοις απο στολοις εφηρμοζε το
«επι ηγεμονας δε και βασιλεις αχθησεσθε ενεκεν εμου, εις μαρτυριον αυτοις και τοις
εθνεσι», ταχα δε ουδ' ολως τοις απο στολοις, αλλ' απασι τοις πιστευειν μελλουσι το
«παραδωσει δε αδελφος αδελφον εις θανατον» και τα εξης. αλλα και το «πας ουν
οστις ομολογη σει εν εμοι» και τα εξης ουκ ιδιως τοις αποστολοις, αλλα και πασι τοις
πιστευουσιν ειρηται. κατα τουτο ουν προυποτυπωσις εστι διδασκαλιας δια των προς
τους αποστολους λελεγμε νων, υστερον κακεινοις και παντι τωι διδασκοντι εις
χρησιν ελευσομενης. 12.17 Ὁ δε βουλομενος και το Χριστον αυτον ειναι κεκηρυχθαι
προ τερον υπο των ακουσαντων αποστο λων το «ο λεγω υμιν εν τηι σκοτιαι, ειπατε εν
τωι φωτι· και ο εις το ους ακουετε, κηρυσσετε επι των δωματων» ερει οτι οιονει
κατηχησαι ηθε λησε προτερον <αμαυροτερον> τους <παρα> των αποστολων
ακουσομε νους το Χριστου ονομα, ειτ' εασαι τουτο οιονει πεφθηναι εν ταις δια
νοιαις των ακουσαντων, ινα σιωπης γενομενης του το τοιουτον περι αυ του
κηρυσσεσθαι, ευκαιροτερον εποι κοδομηθηι τοις προκατηχηθεισι Χρι στος Ἰησους
εσταυρωμενος και εκ νεκρων εγηγερμενος. οπερ εν ταις αρχαις ουδε αυτοι οι
αποστολοι ᾔδει σαν· γεγραπται γαρ εν τοις νυν εξε ταζομενοις οτι απο τοτε ηρξατο ο
Ἰησους δεικνυειν τοις μα θηταις αυτου οτι δει αυτον εις Ἱεροσολυμα απελθειν και
ταδε και ταδε παθειν. ει δε ταυτα νυν οι αποστολοι μανθανουσι παρα του Ἰησου
απαντησομενα αυτωι, την απο των πρεσβυτερων επιβου λην και ως αναιρεθησεται
και ως μετα ταυτα τηι τριτηι ημεραι εκ νεκρων «αναστησεται», τι χρη νομι ζειν
εγνωκεναι προτερον τους μαθη τευομενους παρα τοις αποστολοις περι του Ἰησου η
οτι, ει και κατηγγελλετο αυτοις Χριστος, ως εν εισαγωγηι κατηγγελ λετο ου
τρανουσηι τα κατ' αυτον; και γαρ ο σωτηρ ημων εβουλετο, δια στελλομενος τοις
μαθηταις ινα μηδενι ειπωσιν οτι αυτος εστιν ο Χριστος, τηρησαι την τελειοτεραν
περι αυτου διδασκαλιαν επιτηδειοτε ρωι καιρωι, οτε ηδυναντο μαρτυρησαι τοις
εωρακοσιν αυτον σταυρουμενον τα περι της αναστασεως αυτου οι εωρακοτες αυτον
σταυρουμενον και ανασταντα μαθηται. ει γαρ οι αει αυτωι συνοντες απο στολοι και
παντα εωρακοτες «α εποιει θαυμασια» και μαρτυρουντες αυτου τοις λογοις οτι
«ρηματα ζωης αιωνιου» ησαν, εσκανδαλισθησαν περι την νυκτα του προδεδοσθαι αυ
τον, τι οιει <αν> παθειν τους προτε ρον <μανθανοντας> μαθοντας, οτι αυτος ειη ο
Χριστος; ων (οιμαι) φειδομενος ταυτα διεστειλατο. 12.18 Ὁ δε βουλομενος τα ειρη
μενα προς τους δωδεκα εις τους μετα ταυτα αναφερεσθαι χρονους, και μη δεπω
κατηγγελκεναι τους αποστο λους τοις ακουουσιν αυτων οτι αυ τος ειη ο Χριστος,
φησει οτι εβου λετο τηρηθηναι την του Χριστου εννοιαν επιπεπλεγμενην τωι Ἰησου
ονοματι τηι τελειοτεραι και σωτηριωι κηρυξει, οποιαν επισταμενος ο Παυ λος ελεγε
Κορινθιοις το «εγω δε εκρινα μηδεν ειδεναι εν υμιν ει μη Ἰησουν Χριστον και τουτον
εσταυ ρωμενον». διο προτερον μεν Ἰησουν, ταδε τινα ποιουντα και τοιαδε τινα
αυτον διδασκοντα ειναι εκηρυσσον. νυν δ' οτε Πετρος Χριστον αυτον ειναι ομολογει
υιον «του θεου του ζωντος», ως μη βουλομενος κηρυσ σεσθαι αυτον ηδη Χριστον, ιν'
ευ καιροτερον κηρυχθηι και εσταυρω μενος, διαστελλεται τοις μαθη ταις ινα μηδενι
ειπωσιν οτι αυτος εστιν ο Χριστος. παρι σταται δε πως τουτ' ειναι το βου λημα αυτου
κωλυοντος κηρυσσεσθαι αυτον ειναι Χριστον εκ του απο τοτε ηρξατο ο Ἰησους
δεικνυ ειν τοις μαθηταις αυτου οτι δει αυτον εις Ἱεροσολυμα απελθειν και πολλα
παθειν απο των πρεσβυτερων και των επιφερομενων. οιονει γαρ τοτε κατα τον
καιρον εγνωκοσι τοις μαθηταις Ἰησουν ειναι Χριστον υιον «του θεου του ζωντος»,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

αποκαλυψαντος αυτοις του πατρος, κηρυσσει (αντι του πιστευειν αυτους εις Ἰησουν
Χριστον «εσταυρωμενον») πιστευειν εις Ἰησουν Χριστον σταυρωθησο μενον, αλλα
και (αντι του πιστευειν εις Ἰησουν Χριστον και τουτον «εγηγερμενον εκ νεκρων»)
διδασκει αυτους πιστευειν εις Ἰησουν Χριστον και τουτον εγερθησομενον εκ
νεκρων. επει δε «απεκδυσαμενος τας αρχας και τας εξουσιας εδειγματισε
θριαμβευσας εν παρρησιαι εν τωι ξυλωι», ει τις επαισχυνεται τον Χριστου σταυρον,
επαισχυνεται την οικονο μιαν δι' ην εθριαμβευθησαν εκειναι, δεον και «καυχασθαι
εν τωι σταυρωι του κυριου ημων Ἰησου Χριστου» τον και πιστευοντα και εγνωκοτα
ταυτα· «δι' ου» Χριστου σταυρου μενου του κοσμου τωι πιστευοντι εδειγματισθησαν
και εθριαμβευθη σαν αι αρχαι, εν αις (οιμαι) ην και ο αρχων του αιωνος τουτου.
διοπερ εγγυς γενομενος του παθειν ειπε το «νυν ο αρχων του κοσμου τουτου
κεκριται» και «νυν ο αρχων του κοσμου τουτου εκβληθησεται εξω· και εαν υψωθω
(φησιν) εκ της γης, παντας· ελκυσω προς εμαυτον», ου κετι τοσουτον οσον
<προτερον> δυ ναμενου του <αρχοντος του> κω λυοντος ερχεσθαι προς τον Ἰησουν
τους ελκομενους υπ' αυτου. 12.19 Ἀναγκαιον μεν ουν τωι κη ρυσσεσθαι Ἰησουν
Χριστον «εσταυ ρωμενον» κηρυσσεσθαι αυτον· <ελ λιπες δε εστιν αυτον μεν
κηρυσσειν, τον δε σταυρον αυτου σιωπαν>. και ουχ ουτως ελλιπες ειναι μοι φαινεται
το Ἰησουν ειπειν τον Χριστον σιω πωμενου τινος των αλλων τεραστιων αυτου, ως
σιωπωμενου του ειναι αυτον εσταυρωμενον. διοπερ τηρων το τελειοτερως κη
ρυχθηναι υπο των αποστολων τα περι αυτου, διεστειλατο τοις μαθηταις αυτου ινα
μηδενι ειπωσιν οτι αυτος εστιν ο Χριστος και ηυτρεπιζεν αυτους λε γειν οτι αυτος
εστιν ο Χριστος ο εσταυρωμενος και εκ νεκρων ανα στας, ηνικα ηρξατο ου μονον
λεγειν ουδε εως του διδασκειν προκοπτειν, αλλα και δεικνυναι τοις μαθη ταις αυτου
οτι δει αυτον εις Ἱεροσολυμα απελθειν και τα εξης· προσεχε γαρ τηι δεικνυειν λεξει
οτι, ωσπερ τα αισθητα δει κνυσθαι λεγεται, ουτως δεικνυσθαι ειρηται υπο του Ἰησου
τα υπ' αυ του λεγομενα τοις μαθηταις αυ του. και ουχ ουτως οιμαι δεδειχθαι τοις
εωρακοσι σωματικως πολλα πασχοντα αυτον απο των πρεσβυτερων του λαου
εκαστον των ορωμενων, ως τοις μαθηταις την λογικην δειξιν περι τουτου. 12. 20
<Και> τοτε μεν ηρξατο δεικνυειν, εικος δ' οτι μετα τουτο τοις χωρητικοις γινομενοις
τρανο τερον εδεικνυεν, ουκετι ως εισαγο μενοις αρχομενος δεικνυναι, αλλ' ηδη και
προκοπτων εν τωι δεικνυναι. και ειπερ εστιν ευλογον νοειν οτι παν τως ουπερ ο
Ἰησους ηρξατο του το ετελεσε, παντως ποτε ετελεσεν ο ηρξατο δεικνυειν τοις μαθη
ταις περι του δειν αυτον τα γε γραμμενα παθειν. οτε γαρ την απο του λογου περι
τουτων <των μυστηριων> τελειαν γνωσιν κατα λαμβανει τις, τοτε λεκτεον απο λογι
κης δειξεως ορωντος του νου τα δεικνυμενα, τετελειωσθαι την δει ξιν τωι ταυτα
θεωρειν και βουλομενωι και δυναμενωι και θεωρουντι. επει δε ουκ ενεδεχετο
«προφητην απο λεσθαι εξω Ἱερουσαλημ» απωλειαν αναλογιαν εχουσαν προς το «ο
απο λεσας την ψυχην αυτου ενεκεν εμου, ευρησει αυτην», δια τουτο εδει αυ τον εις
Ἱεροσολυμα απελθειν, ινα πολλα παθων εν <Ἱεροσολυμοις και αποκτανθεις εν>
εκεινοις την απαρχην της εκ νεκρων αναστασεως ποιησηι εν τοις «ανω»
Ἱεροσολυμοις, <καταλειπων και> καταργων και καταλυων την επι της γης <Ἱερουσα
λημ> μετα πασης της εν αυτηι λατρει ας. οσον μεν γαρ «Χριστος» ουκ «εγη γερται εκ
νεκρων, απαρχη των κε κοιμημενων», ουδε συνηγερθησαν αυ τωι οι γινομενοι
συμμορφοι τωι θα νατωι και τηι αναστασει αυτου, κατω εζητειτο η του θεου πολις και
ο ναος, οι καθαρισμοι και τα λοιπα· οτε δε τουτο γεγονεν, ουκετι, αλλα τα ανω,
ατινα ινα ενστηι, εδει αυτον εις τα κατω Ἱεροσολυμα απελ θειν και πολλα εκει
παθειν απο των εν αυτηι πρεσβυτερων και αρχιερεων και γραμμα τεων του λαου, ινα
δοξασθηι <μεν> υπο των χωρουντων τας ευεργεσιας αυτου ουρανιων πρεσβυτερων
και θειοτερων αρχιερεων υπο αρχιερει τωι ενι τεταγμενων, δοξασθηι δε υπο των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

γραμματεων του λαου ασχολουμενων περι γραμματα, ου τα γραφομενα «μελανι
αλλα» τετρανω μενα «πνευματι θεου ζωντος», και αποκτανθηι μεν εν τοις κατω Ἱερο
σολυμοις, βασιλευσηι δε αναστας εν «Σιων ορει και πολει θεου ζωντος Ἱερουσαλημ
επουρανιωι». τηι τριτηι δε ημεραι εκ νεκρων ανε στη, ινα ρυσαμενος «απο του πονη
ρου» και του υιου αυτου, εν ωι το ψευδος ην και η αδικια και ο πολε μος και παντα τα
εναντια οις εστιν ο Χριστος, ετι δε του μετασχηματι ζομενου εις αγιον πνευμα
βεβηλου πνευματος, περιποιησηι τοις ρυσθεισι βαπτισασθαι το πνευμα και την ψυχην
και το σωμα «εις ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος», απερ
τρεις ημεραι εισιν αμα ενεστηκυιαι αιωνιως τοις δι' αυτας <γενομενοις> υιοις του
φω τος. 12.21 Ἐπει δε αναξια τα παθη ενομιζεν ειναι Χριστου του υιου «του θεου του
ζωντος», ηττονα δε και του απο καλυψαντος αυτωι πατρος τα τηλι καυτα περι αυτου
(ου γαρ αποκεκα λυπτο αυτωι τα περι του πεισεσθαι) δια τουτο προσλαβομενος αυτον
και ωσπερ επιλαθομενος της αξιας του Χριστου, και οτι «ο υιος του ζωντος θεου»
ουδεν επιτιμησεως λε γει η πραττει αξιον, ηρξατο επι τιμαν αυτωι και ως δεομενωι
ιλα σμου (ου γαρ ᾔδει πω οτι τουτον «προεθετο ο θεος ιλαστηριον δια πιστεως εν τωι
αυτου αιματι») ειπεν· ιλεως σοι, κυριε. ου την μεν προθεσιν αποδεξαμενος τηι δε
αγνοιαι επιτιμων, δια μεν την προθεσιν ου σαν δεξιαν λεγει αυτωι· υπαγε οπισω μου,
οιονει καταλιποντι [τα] δι' ων ηγνοει και ουκ ορθως ελεγεν <το> ακολουθειν τωι
Ἰησου. δια δε την αγνοιαν, ως αντικειμενον τι εχοντι τοις του θεου, ειπε· σα τανα,
οπερ εστιν Ἑβραικως ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟΣ. ει δε μητε απο αγνοιας ειρηκει μητε
επιτετιμηκει τωι υιωι «του ζωντος θεου», λεγων αυτωι το ιλεως σοι, κυριε· ου μη εσται
σοι τουτο, ουτ' αν ειπεν αυτωι το υπαγε οπισω μου, ως καταλιποντι το ειναι αυτου
οπι σω και επεσθαι αυτωι, ουτ' αν ως αντικειμενα ειρηκοτι τοις υπ' αυτου
λελεγμενοις ελεξεν αν το σατανα. νυνι δε ισχυσεν αυτον ο σατανας, ακολουθησαντα
τωι Ἰησου και οπισω αυτου βαινοντα, αποστησαι του ακο λουθειν αυτωι και του
οπισω τυγ χανειν του υιου του θεου και ποιησαι αυτον, δι' ων ειπεν απο αγνοιας,
αξιον του ακουσαι σαταναν και σκανδαλον του υιου του θεου και ου φρονουντα τα
του θεου αλλα τα των ανθρωπων. οτι δε οπισω προτερον ην (πριν τουτο αμαρτειν)
του υιου του θεου ο Πετρος, δηλον εκ του «δευτε οπισω μου, και ποιησω υμας αλιεις
ανθρωπων». 12.22 Ἅμα δε συγκρινεις οτι προς μεν τον Πετρον ειπεν· υπαγε οπι σω
μου, σατανα, προς δε τον διαβολον (ειποντα αυτωι· «παντα σοι ταυτα δωσω, εαν
πεσων προσκυνη σηις μοι») «υπαγε, σατανα» χωρις της οπισω μου προσθηκης. το γαρ
οπισω του Ἰησου ειναι αγαθον εστι· διο ειρηται το «δευτε οπισω μου, και ποιησω
υμας αλιεις ανθρωπων». τοιουτον δε εστι και το «ος ουκ αιρει τον σταυρον αυτου
και ακολουθει οπισω μου, ουκ εστι μου αξιος». και απαξαπλως τηρει την οπισω
λεξιν οτι αγα θον μεν εστι πραγμα, οτε «οπισω κυριου» του θεου τις πορευεται και
οπισω του Χριστου γινεται· εναν τιον δε, οτε ριπτει τις τους λογους του θεου εις τα
οπισω η οτε παρα βαινει την λεγουσαν εντολην· «οπισω των επιθυμιων σου μη
πορευου». και ο Ἠλιας δε εν τηι τριτηι των Βασι λειων προς τον λαον φησιν· «εως
ποτε υμεις χωλανειτε επ' αμφοτε ραις ταις ιγνυαις; ει εστι κυριος ο θεος, πορευεσθε
οπισω αυτου· ει δε εστι κυριος ο Βααλ, πορευεσθε οπι σω αυτου». και λεγει τουτο τωι
Πετρωι ο Ἰη σους στραφεις, και τουτο <γαρ> ευεργετων ποιει. και συ μεν ουν πλειονα
συναγαγων παραδειγματα του στραφεις (και μαλιστα επι του Ἰησου τεταγμενα) και
συνεξετασας αυτα αλληλοις, ευροις αν ου παρελκοντως την λεξιν κειμενην. αρκει δε
επι του παροντος παραθεσθαι απο του κατα Ἰωαννην· «στραφεις δε ο Ἰησους και θεα
σαμενος αυτους (δηλονοτι Πετρον και Ἀνδρεαν) ακολουθουντας λεγει αυτοις· τι
ζητειτε;» ορα γαρ οτι και εν τουτοις το «στρα φεις» επ' ευεργεσιαι γινεται των προς
ους εστραφη. 12.23 Μετα ταυτα ζητητεον πως ειρηκε τωι Πετρωι το σκανδαλον μου ει,
μαλιστα επει φησιν ο ∆α υΐδ· «ειρηνη πολλη τοις αγαπωσι τον νομον σου, και ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

εστιν αυτοις σκαν δαλον». φησει γαρ τις· ει δια το βε βαιον των την *** αγαπην
εχοντων και ανεπιδεκτων οντων του σκανδαλι ζεσθαι (η αγαπη γαρ «παντα στεγει,
παντα πιστευει, παντα ελπιζει, παν τα υπομενει· η αγαπη ουδεποτε εκ πιπτει»)
ειρηται τουτο εν τωι προφη τηι, πως αυτος ο κυριος, υποστηρι ζων «παντας τους
καταπιπτοντας» και ανορθων «παντας τους κατερ ραγμενους», ειπε τωι Πετρωι·
σκανδαλον μου ει; λεκτεον δε οτι ανεπιδεκτος μεν εστι του σκαν δαλιζεσθαι ου
μονον ο σωτηρ αλλα και <πας> ο εν αγαπηι τετελειωμενος, το οσον δε εφ' εαυτωι ο τα
τοιαυτα λεγων η πραττων, σκανδαλον εστι και του μη σκανδαλισθησομενου· ει μη
αρα παντα τον μαθητην Ἰησους αμαρτα νοντα σκανδαλον και εαυτου αποκα λει, ως
πολλωι μαλλον παρα Παυλον δια την αγαπην λεξων αν· «τις ασθενει, και ουκ
ασθενω; τις σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι;» παρ' ο δυνατον ποιησαι· τις
σκανδα λιζεται, και ουκ εγω σκανδαλιζομαι; ει δε Πετρος τοτε (δια το ιλεως σοι,
κυριε, ου μη εσται σοι τουτο) σκανδαλον ειρηται υπο του Ἰησου, ως ου τα του θεου
εν οις ειπε φρονων, αλλα τα των ανθρωπων, τι λεκτεον περι παν των των
επαγγελλομενων μαθητευ εσθαι τωι Ἰησου, μη φρονουντων δε τα του θεου και μη
σκοπουντων τα μη βλεπομενα και αιωνια, φρο νουντων δε τα των ανθρωπων και
σκοπουντων τα βλεπομενα και προσκαιρα, η οτι οι τοιουτοι ετι μαλλον αν υπο του
Ἰησου αποκα λοιντο σκανδαλον αυτου και δια το σκανδαλα αυτου ειναι και των
αδελφων; εφ' οις ως λεγει το «επει νων και ουκ εδωκατε μοι φαγειν» και τα εξης,
ουτως ειποι αν και το τρεχοντα εσκανδαλισατε με. μη νομισωμεν τοινυν το τυχον
ειναι αμαρτημα το φρονειν τα των αν θρωπων, δεον εν πασι φρονειν τα του θεου.
αρμοσει δε λεγειν τουτο και παντι τωι αποπεπτωκοτι μεν δογ ματων θεου και λογων
εκκλησιαστι κων και φρονηματος αληθους, φρο νουντι δ' ως αληθη (φερε ειπειν) τα
Βασιλιδου η Ουαλεντινου η Μαρ κιωνος η τινος των διδασκοντων τα ανθρωπινα ως
θεια. 12.24 Τοτε ο Ἰησους ειπε τοις μαθηταις αυτου· ει τις θελει οπισω μου
ακολουθειν και τα εξης (16, 24–27). ∆ια τουτων δεικνυται, οτι το θελειν οπισω του
Ἰησου ελθειν και ακολουθειν αυτωι ουκ απο του τυχοντος ανδραγαθηματος γινε ται,
και ουδεις μη αρνησαμενος εαυτον ηκοι αν οπισω του Ἰη σου. αρνειται δε εαυτον ο
τον εαυ του προτερον κατα κακιαν βιον γεγε νημενον τηι αξιολογωι μεταβοληι απα
λειφων, οιον (ως επι παραδειγματος) ο παλαι ακολαστος αρνειται αυτον ακολαστον
σωφρονησας και καθεξης. αλλ' εικος αντιπιπτειν τινα, ει ωσπερ εαυτον ηρνησατο,
ουτως και αυτον ομολογει, αρνησαμενος μεν εαυτον τον αδικον, ομολογων δε
εαυτον τον δικαιον. αλλ' ειπερ Χριστος εστιν η δικαιοσυνη, ο την δικαιοσυνην
ανειληφως ουχ εαυτον αλλα Χριστον ομολογει. ουτως και ο την σοφιαν ευρων δι'
αυτου του εχειν σοφιαν Χριστον ομολογει. και ο τοιουτος γε, «καρδιαι» πιστευων
«εις δικαιοσυνην», και «στοματι» ομολογων «εις σωτη ριαν» και τοις εργοις Χριστωι
μαρ τυρων ***, ως ομολογησας δια παντων τουτων τον Χριστον «εμπροσθεν των
ανθρωπων», ομολογηθησεται υπ' αυ του «εμπροσθεν του εν τοις ουρανοις πατρος».
ουτω δε και ο μη αρνησα μενος εαυτον <ομολογει μεν εαυτον, αρνειται δε τον
Χριστον και ως> αρνη σαμενος τον Χριστον πεισεται το «καγω αυτον αρνησομαι».
δια τουτο πας διαλογισμος ημων και νοημα και πας λογος και πασα πραξις πνεεσθω
της ημων περι εαυτων μεν αρνησεως, περι δε Χριστου και εν Χριστωι μαρτυ ριας <και
ομολογιας>. πειθομαι γαρ πασαν την του τελειου πραξιν μαρ τυριον ειναι Χριστου
Ἰησου, και την πασης αμαρτιας αποχην αρνησιν ειναι εαυτου φερουσαν οπισω του
Ἰησου. ο δε τοιουτος Χριστωι συνε σταυρωται, και αρας τον σταυρον εαυτου
ακολουθει τωι δι' ημας βα σταζοντι τον εαυτου σταυρον κατα το ειρημενον ουτω
παρα τωι Ἰωαννηι «παραλαβοντες ουν αυτον επεθηκαν αυτωι» και τα εξης εως του
«οπου αυτον εσταυρω σαν». αλλ' ο μεν (ιν' ουτως ονο μασω) κατα τον Ἰωαννην
Ἰησους «εαυτωι» βασταζει «τον σταυρον» και «βασταζων αυτον εξηλθεν», ο δε κα τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

τον Ματθαιον και Μαρκον και Λουκαν ουχ εαυτωι αυτον αιρει· Σιμων γαρ ο
Κυρηναιος αυτον βα σταζει. και ταχα ουτος μεν εις ημας αναφερεται, τους δια τον
Ἰησουν τον Ἰησου σταυρον αιροντας, αυτος δε ο Ἰησους εις εαυτον· οιον γαρ δυο
επινοιαι του σταυρου εισιν, ενος μεν ον ο Σιμων ο Κυρηναιος βασταζει, ετερου δε ον
αυτος «εαυ τωι» ο Ἰησους. 12.25 Ἔτι δε εις το αρνησασθω εαυτον δοκει μοι χρησιμον
ειναι το υπο του Παυλου αρνουμενου εαυτον ειρημενον, ουτως εχον· «ζω δε ουκ ετι
εγω, ζηι δε εν εμοι Χριστος»· το γαρ «ζω ουκετι εγω» φωνη ην εαυτον αρνουμενου,
ως αποθεμενου μεν την εαυτου ζωην, ανειληφοτος δε εις εαυτον τον Χριστον, ινα
αυτος εν αυτωι ζησηι ως «δικαιοσυνη» και ως «σοφια» και ως «αγιασμος» και ως
«ειρηνη ημων» και ως «δυναμις θεου», παντα εν αυτωι ενεργων. ετι δε και τουτωι
προσχες οτι, πολλων οντων των τροπων του αποθνηισκειν, «επι ξυλου» κρεμασθεις
εσταυρωθη ο υιος του θεου, ινα παντες οι αποθνηισκον τες «τηι αμαρτιαι» μη αλλωι
τροπωι αποθανωσιν αυτηι η τωι κατα τον σταυρον· διο ερουσι το «Χριστωι
συνεσταυρωμαι» και το «εμοι μη γενοιτο καυχασθαι ει μη εν τωι σταυρωι του κυριου
<ημων Ἰησου Χρι στου>, δι' ου εμοι κοσμος εσταυρωται καγω τωι κοσμωι». ταχα γαρ
και εκαστος των συσταυ ρουμενων Χριστωι απεκδυεται «τας αρχας και τας εξουσιας»
και δειγ ματιζει αυτας και θριαμβευει εν τωι ξυλωι, μαλλον δε Χριστος εν αυτοις
ταυτα ποιει. 12.26 Ὃς γαρ αν θεληι την ψυχην αυτου σωσαι, απολεσει αυτην.
Ἀμφιβολος η πρωτη λεξις· εστι γαρ απ' αυτης καθ' ενα μεν τροπον ταυτα νοησαι· ει
τις ως φιλοζωος και οιο μενος την ενεστηκυιαν ειναι ζωην αγαθον, περιεπει την
εαυτου ψυχην προς το εν σαρκι ζην, φοβουμενος αποθανειν ως δια <τουτου> του
θανα του απολεσων αυτην, ουτος εν αυτωι τωι θελειν τον τροπον τουτον σωζειν την
ψυχην εαυτου απολεσει αυ την, εξω ποιων αυτην των ορων της μακαριοτητος. ει δε
τις καταφρονων του ενεστηκοτος ζην δια τον εμον λογον πεισαντα περι αιωνιου
ζωης μεχρι θανατου αγωνιζεσθαι υπερ αληθειας, απολλυσι την εαυτου ψυχην ***
παραδιδους αυτην υπερ ευσεβειας τωι κοινοτερον ονομαζο μενωι θανατωι, ουτος, ως
δι' εμε απο λεσας την ψυχην, σωσει αυτην μαλλον και περιποιησεται ***. και καθ'
ετερον δε τροπον ουτως αν εκδε χοιμεθα το ρητον· ει τις νοησας, ο τι ποτε εστιν η
σωτηρια, βουλεται κο μισασθαι την σωτηριαν της εαυτου ψυχης, ουτος
αποταξαμενος τουτωι τωι βιωι και αρνησαμενος αυτον και αρας τον σταυρον αυτου
και ακολουθων μοι απολλυτω τωι κο σμωι την ψυχην εαυτου· εμου γαρ ενεκεν και
πασης μου της δι δασκαλιας απολλυς αυτην, τελος της τοιαυτης απωλειας ***
κομισεται την σωτηριαν. 12.27 Ἅμα δε και τηρει οτι εν μεν τηι αρχηι το ος αν θεληι
ειρηται, εξης δε το ος αν απολεσηι αυτην. θελοντες ουν αυτην σωζεσθαι απο λεσωμεν
αυτην τωι κοσμωι, ως Χριστωι συσταυρουμενοι και ως εχοντες καυχημα το «εν τωι
σταυρωι του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου ο κοσμος» ημιν σταυρωθησεται και
ημεις «τωι κοσμωι», ινα κομι σωμεθα «το τελος την σωτηριαν των ψυχων» ημων,
αρχομενην απο του απολλυναι ημας αυτην ενεκεν του λογου. αλλ' ειπερ νοουμεν το
σωζεσθαι την ψυχην μακαριον ειναι, αναφερο μενον επι την εν θεωι σωτηριαν και
τους παρ' αυτωι μακαρισμους, οφειλει τις ειναι και απωλεια ψυχης αγαθη και ενεκεν
Χριστου, προοι μιον εσομενη της μακαριας σω τηριας. δοκει μοι ουν, αναλογον τωι
αρ νεισθαι εαυτον κατα τα αποδεδο μενα, απολλυναι δειν εκαστον την εαυτου
ψυχην. απολλυτω ουν εκαστος την εαυτου αμαρτα νουσαν ψυχην, ινα απολεσας την
αμαρτανουσαν αναλαβηι την εν τωι κατορθουν σωζομενην. ουδεν δε ωφεληθησεται
ανθρωπος, εαν τον κοσμον ολον κερδανηι. κερδαινει δ' (οιμαι) τον κοσμον, ωι ο
κοσμος ου σταυρουται. ωι δε κοσμος ου σταυρουται, εκεινωι εσται ζημια της ψυχης
εαυτου. δυο δε προκειμενων, ητοι δια το κερδαινειν την ψυχην ζημιουσθαι τον
κοσμον, η δια το κερδαινειν τον κοσμον ζημιουσθαι την ψυ χην, πολλωι μαλλον
εστιν αιρετω τερον ζημιωθηναι μεν ημας τον κοσμον, κερδησαι δε την ψυχην εκ του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

δια Χριστον αυτην απολεσαι. 12.28 Το δε η τι δωσει ανθρω πος ανταλλαγμα της
ψυχης αυτου; δοξει μεν επαπορητικως ειρη μενον δυνασθαι δηλουν και το δουναι
ανταλλαγμα της ψυχης αυτου μετα τας αμαρτιας ολην απο δεδομενον την ουσιαν,
ινα ψω μισηι πενητας τα υπαρχοντα αυτου, ως δια τουτου σωθησομενος. και
αποφαντικως δ' οιμαι δηλουν οτι ουκ εστι τι τωι ανθρωπωι, οπερ δους ως
ανταλλαγμα της ψυχης εαυτου κεκρατημενης υπο του θα νατου, λυτρωσεται αυτην
εκ χειρος αυτου. ανθρωπος μεν ουν ουκ αν δυη τι ανταλλαγμα της ψυχης αυτου,
θεος δε της παν των ημων ψυχης ανταλλαγμα εδωκε το τιμιον αιμα του Ἰησου καθο
«τιμης» ηγορασθημεν, «ου φθαρτοις, αργυριωι η χρυσιωι» απο λυτρωθεντες, «αλλα
τιμιωι αιματι ως αμνου αμωμου και ασπιλου Χριστου», και εν Ἡσαΐαι λελεκται τωι
Ἰσραηλ· «εδωκα σου ανταλλαγμα Αιθιο πιαν και Αιγυπτον και Σοηνην υπερ σου, αφ'
ου συ εντιμος εγενου εναντιον μου, εδοξασθης»· αλλαγμα γαρ (φερ' ειπειν) υπερ
των πρωτο τοκων του Ἰσραηλ τα πρωτοτοκα γεγονεν Αιγυπτιων, και υπερ του
Ἰσραηλ οι αποθανοντες Αιγυπτιοι εν ταις λοιπαις μαστιξι ταις επελη λυθυιαις επ'
Αιγυπτον και εν τωι μετα τας μαστιγας καταποντισμωι. απο τουτων δε ο δυναμενος
εξετα ζετω ει του αληθινου Ἰσραηλ αλλα γμα διδοται υπο του θεου «ρυο μενου τον
Ἰσραηλ εκ πασων των ανομιων αυτου» η αληθινη Αιθιο πια και (ιν' ουτως ονομασω)
πνευ ματικη Αιγυπτος, και της Αιγυ πτου η Σοηνη. ινα δε τολμηροτερον ζητησω,
ταχα Σοηνη μεν υπερ της Ἱερουσαλημ, Αιγυπτος δε υπερ της Ἰουδαιας, Αιθιοπια δε
υπερ των φοβουμενων, ετερων οντων παρα τον Ἰσραηλ και τον οικον Λευι και τον
οικον Ἀαρων. 12.29 Μελλει γαρ ο υιος του ανθρωπου ερχεσθαι εν τηι δοξηι του
πατρος αυτου μετα των αγγελων αυτου. Νυν μεν ο υιος του ανθρωπου εληλυθεν
<αλλ'> ουκ εν τηι δοξηι αυτου· «ειδομεν» γαρ «αυτον, και ουκ ειχεν ειδος ουδε
καλλος, αλλα το ειδος αυτου ατιμον και εκλειπον παρα τους υιους των ανθρωπων·
ανθρωπος εν πληγηι ων και πονωι και ειδως φερειν μαλακιαν, οτι απεστραπται το
προσωπον αυτου, ητιμασθη και ουκ ελογισθη». και εδει αυτον τοιουτον εληλυθεναι,
ινα «τας αμαρτιας ημων φερηι και περι ημων» οδυνηθηι· ουδε γαρ επρεπε τον εν δοξηι
φερειν «τας αμαρτιας ημων και» οδυνηθηναι «περι ημων». αλλα και ερχεται εν δοξηι
προευτρεπισας τους μαθητας δια της μη εχουσης «ειδος μηδε καλλος» επιφανειας
αυτου. και γενομενος ως αυτοι προς το γενεσθαι αυτους ως αυτος, «συμ μορφους της
εικονος» της δοξης αυτου, επει προτερον αυτος γεγονε συμμορφος «τωι σωματι της
τα πεινωσεως ημων», ηνικα «εκενωσεν εαυτον μορφην δουλου λαβων» απο
καθισταται τε επι την του θεου μορφην και ποιει αυτους «συμμορφους» αυτηι. 12.30
Ἐαν δε <τροπικως> δυνη θηις κατανοησαι τας του λογου διαφορας, εν μωριαι
«κηρυγματος» καταγγελλομενου τοις πιστευουσι και εν σοφιαι λαλουμενου «τοις
τελειοις», οψει τινα τροπον ο λογος τοις μεν εισαγομενοις εχει «δουλου μορφην»,
ωστ' αν ειπειν αυτους· «ειδομεν αυτον, και ουκ ειχεν ειδος ουδε καλλος», τοις δε
τελειοις ερ χεται »εν τηι δοξηι του πατρος αυτου», λεξουσιν αν το «και εθεα σαμεθα
την δοξαν αυτου, δοξαν ως μονογενους παρα πατρος, πληρης χαριτος και αληθειας».
και γαρ τοις τελειοις φαινεται η δοξα του λογου και το μονογενες αυτου τωι πατρι
θεωι και το της «χαριτος πληρες» ομοιως δε και της «αληθειας»· οπερ ου δυναται
χωρησαι ο δεο μενος προς το πιστευειν της μωριας «του κηρυγματος». μελλει δε ο
υιος του ανθρωπου ερχεσθαι εν τηι δοξηι του πατρος αυτου ου μονος, αλλα μετα των
αγ γελων αυτου. και ει δυνασαι νοησαι παντας τους συνεργους της δοξης του λογου
και της αποκαλυψεως της σοφιας (απερ εστιν ο Χριστος) συνεπιδημουντας αυτωι,
οψει τινα τροπον ερχεται ο υιος του αν θρωπου εν τηι δοξηι του πα τρος αυτου μετα
των αγ γελων αυτου. και προσχες, ει δυνασαι εν τουτοις τους προτερον παθοντας
προφητας αναλογιαν φασκειν εσχηκεναι προς τον μη εσχηκοτα «ειδος μηδε καλλος»
λογον, τωι μη εχειν τι «ειδος μηδε καλλος» λογων. ωσπερ δε ερχεται ο υιος του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

ανθρωπου εν τηι δοξηι του πατρος αυτου, ουτως αγγελοι γινομενοι οι εν τοις προφη
ταις λογοι μετ' αυτου παρα γινονται, την αναλογιαν σωζοντες της εαυτων δοξης.
επαν δε τοιουτος μετα των αγγε λων αυτου επιδημησηι <τωι του πιστευοντος νωι> ο
λογος, μετα δωσει εκαστωι της δοξης εαυτου και της λαμπροτητος των αγγελων
εαυτου κατα την εκαστου πραξιν. ταυτα δε λεγομεν ουκ αθετουντες και την
απλουστερον νοουμενην δευ τεραν επιδημιαν του υιου του θεου. ποτε δε ταυτα
απαντησεται η οτε το αποστολικον εκεινο πληρουται λογιον το λεγον· «τους γαρ
παντας ημας παραστηναι δει εμπροσθεν του βηματος του Χριστου, ινα κομιση ται
εκαστος τα δια του σωματος προς α επραξεν, ειτε αγαθον ειτε φαυλον»; ει δε εκαστωι
κατα την πραξιν αποδωσει, ου την αστειαν μονην <χωρις της φαυλης> αλλ' ουδε την
φαυλην χωρις της αστειας, δηλον οτι εκαστωι αποδωσει κατα πασαν φαυλην και
κατα πασαν αστειαν πραξιν. υπολαμ βανω δε (εν τουτοις πειθομενος και τωι
αποστολωι, συμβαλλων δε και τα του Ἰεζεκιηλ, εν οις του τελειως επιστρεψαντος
απαλειφεται τα αμαρτηματα και του παντη εκπεσοντος ου λογιζεται τα προτερον
κατορθωματα) οτι του μεν τελειωθεντος και παντη την κακιαν αποθεμενου
απαλειφεται τα αμαρτηματα, του δε παντη αποστατησαντος της θεοσεβειας ου
λογιζεται ει τι προτερον χρηστον αυτωι πεπρακται, ημιν δε τοις με ταξυ του τελειου
και του απο στατου παραστασιν «εμπροσθεν του βηματος του Χριστου» διδοται α
επραξαμεν, «ειτε αγαθον ειτε φαυ λον»· ουτε γαρ τοσουτον εκαθα ρευσαμεν, ινα
ημιν μηδολως επιλο γισθηι τα φαυλα, ουτε επι τοσουτον εκπεπτωκαμεν, ωστε
επιλησθηναι ημων τα κρειττονα. 12.31 Ἀμην λεγω υμιν, <οτι> εισι τινες των ωδε
εστηκο των, οιτινες ου μη γευσων ται θανατου (16, 28). Ταυτα αναφερουσι τινες επι
την «μεθ' ημερας εξ» η (ως ο Λουκας φησιν) οκτω αναβασιν των τριων αποστολων
εις το «υψηλον» μετα του Ἰησου «κατ' ιδιαν ορος». και φασιν οι ουτω διηγουμενοι
οτι ουκ εγευσαντο θανατου Πετρος και οι λοιποι δυο προ του ιδειν τον υιον του
ανθρωπου ελθοντα εν τηι βασιλειαι αυτου και εν τηι δοξηι αυτου. ιδοντες γαρ
«εμπροσθεν αυτων» μεταμορφωθεν τα τον Ἰησουν, ως λαμψαι «το προσωπον
αυτου» και τα εξης, εωρακασι «την βασιλειαν του θεου εληλυθυιαν εν δυναμει». και
γαρ ως περιεστηκασι βασιλεα δορυφοροι τινες, ουτως «Μωσης και Ἠλιας ωφθησαν»
τοις αναβεβηκοσιν εις το ορος μετα του Ἰησου λαλουντες. αξιον δε επιστησαι, ει επι
τουτους αναφερεται το καθισαι «εκ δεξιων και εξ ευωνυμων» του σωτηρος «εν τηι
βασιλειαι» αυτου, ως το «αλλ' οις ητοιμασται» δια τουτους λελεχθαι. αυτη δε η
διηγησις περι του μη γευσασθαι θανατου τους τρεις αποστολους, εως αν ιδωσι τον
Ἰησουν μεταμορφουμενον, αρμοζει τοις (ως ο Πετρος ωνομασε) γενο μενοις «ως
αρτιγεννητα βρεφη», τα επιποθουντα «το λογικον αδολον γαλα». προς ους ο Παυλος
λεγει· «γαλα υμας εποτισα, ου βρωμα» και τα εξης. και πασα δ' (οιμαι) η προς το
ρητον οικοδομειν δυναμενη τους μη χωρουν τας μειζονα διηγησις γαλα αν ευλο γως
ονομαζοιτο, το ρεον απο της αγιας των γραφων γης, της ρεουσης «μελι και γαλα».
αλλ' ο ως ο Ἰσαακ απογαλακτισθεις, αξιος ευφροσυνης και δοχης, ην εποιησεν επι
τωι απο γαλακτισμωι του υιου ο Ἀβρααμ, ζητησειεν αν την εν τουτοις και πασηι γραφηι
<στερεωτεραν τροφην>, ετεραν (οιμαι) ουσαν του βρω ματος μεν ου στερεας δε
τροφης και των ονομαζομενων τροπικως λα χανων, ατινα τωι απογαλακτισθεντι μεν
ουκ ισχυρωι δε, αλλ' ασθενουντι εστι τροφη κατα το «ο ασθενων λαχανα εσθιει».
ομοιως και ο ως ο Σαμουηλ απογαλακτισθεις και <προσαγομενος απο της μητρος
ενωπιον του θεου και> ανατιθεμενος απο της μητρος τωι θεωι (αυτη δε Ἄννα ην, ητις
ερμηνευεται ΧΑΡΙΣ)· και ειη αν της χαριτος υιος ο ζητων, ως εν ναωι τρεφομενος
θεου, κρεατα, αγιαν τροφην τελειων αμα και ιερεων. 12.32 Τα ουν εις τον
προκειμενον τοπον βλεπομενα επι του παροντος ημιν τοιαυτα εστιν. ησαν τινες
εστωτες οπου ο Ἰησους και ερηρει σμενας εχοντες τας της ψυχης βασεις παρα τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

Ἰησου, και ην αυτων η των ποδων στασις συγγενης τηι περι ης ειπε Μωσης στασει εν
τωι «καγω εστην εν τωι ορει τεσσαρακοντα ημερας και τεσ σαρακοντα νυκτας»,
αξιωθεις και του «συ δε αυτου στηθι μετ' εμου», λεγομενου προς αυτον υπο του θεου
αξιουντος αυτον στηναι παρ' αυτωι. ουτοι δη οι εστωτες παρα τωι Ἰησου, τουτεστι
παρα τωι λογωι του θεου, ου παντες επισης εστηκασιν. εστι γαρ και εν τοις εστηκοσι
παρα τωι Ἰησου προς αλληλους διαφορα· διο ου παντες οι εστωτες παρα τωι σωτηρι,
αλλα τινες αυτων ως βελτιον εστηκοτες ου γευ<σομενοι λεγ>ονται θανατου, εως αν
ιδωσι τον ανθρωποις επιδημησαντα λογον και δια τουτο υιον ανθρωπου χρη
ματιζοντα, ερχομενον εν τηι βα σιλειαι εαυτου· ου γαρ αει, οτε ερχεται ο λογος, εν τηι
βασι λειαι αυτου ερχεται· επει τοις εισαγομενοις τοιουτος εστιν, ωστε ειπειν αν
αυτους βλεποντας αυ τον, ουκ ενδοξον ουδε μεγαν, αλλ' υποδεεστερον πολλων εν
ανθρωποις λογων· «ειδομεν αυτον, και ουκ ειχεν ειδος ουδε καλλος, αλλα το ειδος
αυτου ατιμον, εκλειπον παρα παντας τους υιους των ανθρωπων». και ταυτα ερουσιν
οι ιδοντες αυτου την δοξαν περι των προτερων εαυ των χρονων, οτε κατα τας αρχας
«ουκ ειχεν» αυτοις «ειδος ουδε καλλος» ο εν εισαγωγηι νοουμενος λογος. εστιν ουν
τι βασιλικον εμφαινομενον αξιωμα του την επι πασιν λογοις αρχην φανε ρωτατα
ανειληφοτος λογου, βλε πομενον τισι των εστηκοτων παρα τωι Ἰησου, επαν
δυνηθωσιν αυτωι ακολουθησαι προαγοντι αυτους και αναβαινοντι εις το υψηλον της
εαυτου φανερωσεως ορος. ου τινες των εστωτων παρα τωι Ἰησου αξιουνται, εαν
ωσιν ητοι Πετρος, ου «πυλαι ᾅδου ου κατι σχυουσιν», η της «βροντης υιοι» και
γεννωμενοι απο της μεγαλοφωνιας του θεου βροντωντος και μεγαλα ουρανοθεν
βοωντος τοις εχουσιν «ωτα» και σοφοις. οι τοιουτοι γουν ου γευονται θανατου. Ει δε
παρα τα ειρημενα σαφεστερον εκθεσθαι δει, τι δηλουται εν τωι ιδειν τον υιον του
ανθρωπου ερχο μενον εν τηι βασιλειαι αυτου και εν τηι δοξηι αυτου και τι σημαινεται
εν τωι ιδειν «την βασι λειαν του θεου εληλυθυιαν εν δυ ναμει», τα ειτε ελλαμπομενα
εν ταις καρδιαις ημων ειτε ζητουσιν ευρισκομενα ειτε υπεισιοντα τους λογισμους
ημων (εκαστος δε ως βουλεται κρινετω) εκθησομεθα. ο δε ορων και καταλαμβανων
την του λογου υπεροχην, λυοντος και διε λεγχοντος πασας τας υπο των ψευδων μεν
επαγγελλομενων δε αληθειαν πιθανοτητας, βλεπει τον υιον του ανθρωπου (κατα
τον Ἰωαννου λογον τον λογον του θεου) ερχομενον εν τηι ιδιαι βασι λειαι. ει δε
βλεποι ο τοιουτος τον λογον ου μονον λυοντα *** πασαν την των εναντιων
πιθανοτητα, αλλα και τα ιδια τρανοτατα παρισταντα, βλε ποι αν αυτου προς τηι
βασιλειαι και την δοξαν. και ο τοιουτος γε εν αυτωι βλεποι αν «την του θεου
βασιλειαν εληλυθυιαν εν δυναμει»· και τουτο βλεποι αν *** ως ουδαμως ετι υπο
αμαρτιας βασιλευομενος, βασιλευουσης εν τωι θνητωι σω ματι των αμαρτανοντων,
αλλ' αει τεταγμενος υπο βασιλει τωι των ολων θεωι, ου η βασιλεια δυναμει μεν
«εντος ημων» εστιν, ενεργειαι δε και (ως ωνομασεν ο Μαρκος) εν δυναμει και
ουδαμως εν ασθενειαι, «εντος» των τελειων μονων. ταυτα μεν ουν εστωσι τοις
μαθηταις ο Ἰησους ου περι παντων αυτων, αλλα περι τινων προφητευων
επηγγειλατο. 12.33 Τι δε το γευεσθαι θανα του κατανοητεον. και εστιν η μεν ζωη ο
ειπων «εγω ειμι η ζωη». και αυτη γε «η ζωη» «κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι θεωι»,
και «οταν ο Χριστος φανερωθηι, η ζωη ημων, τοτε συν αυτωι» φανερωθησονται οι
αξιοι του «συν αυτωι» φανε ρωθηναι «εν τηι δοξηι». ο δε εχθρος ταυτης της ζωης, ος
και «εσχατος εχθρος καταργειται» παντων των εχθρων αυτου, «θανα τος» εστιν, ον
ψυχη η αμαρτανουσα αποθνηισκει, εναντιως διατιθεμενη τωι γινομενωι περι την
κατορθουσαν ψυχην και εκ του κατορθουν ζωσαν. και επαν λεγηται εν τωι νομωι·
«δεδωκα προ προσωπου σου την ζωην και τον θανατον», «εκλεξαι την ζωην», περι
του ειποντος «εγω ειμι η ζωη» ταυτα φησιν η γραφη και περι του εχθρου αυτου
θανατου, ων το ετερον εκαστος ημων δι' ων πραττει αει εκλεγεται. και επαν «προ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

προσωπου» ημων ουσης της ζωης αμαρτανωμεν, πλη ρουται εφ' ημας η λεγουσα
αρα· «και εσται η ζωη σου κρεμαμενη σοι απεναντι» και τα εξης εως του «και απο
των οραματων των οφθαλ μων σου α οψει». ωσπερ ουν η ζωη και ο ζων αρτος εστιν
«ο εκ του ουρανου καταβας και ζωην δους τωι κοσμωι», ουτως ο εχθρος αυτωι
θανατος αρτος εστι νεκρος. πασα δε λογικη ψυχη ητοι ζωντι τρεφεται αρτωι η νεκρωι,
δι' ων παραδεχεται <εργων η> δογμα των αστειων η φαυλων. ειθ' ωσπερ εστιν επι
των κοινοτερων τροφων ποτε μεν αυτων γευσασθαι μονον, ποτε δε επι πλειον
αυτων εσθιειν, ουτω και επι τουτων των αρτων ο μεν τις ενδεεστερως εσθιει γευο
μενος αυτων, ο δε και εμφορειται, αγαθος μεν ων η οδευων επι το αγαθος ειναι του
ζωντος αρτου και εξ ουρανου καταβεβηκοτος, μοχθη ρος δε του νεκρου αρτου, ος
εστιν ο θανατος. και ταχα οι μεν σπανιως και μικρα αμαρτανοντες μονον γευ ονται
θανατου· οι δε <τελειοτερον πνευματικην> αρετην ανειληφοτες ουδε γευονται
αυτου, αλλ' αει αρτωι τρεφονται ζωντι. ακολουθον ουν ην τωι Πετρωι, ου «πυλαι ᾅδου
ου κατισχυσουσι», το μηδε γευσασθαι θανατου, επει τοτε γευεται τις θανατου και
εσθιει θανατου, οτε «πυλαι ᾅδου» κατισχυουσιν αυτου, και αναλογον εσθιει η
γευεται θανατου τωι κατισχυειν αυτου επι πλειον η ελαττον και πλειονας η
ελαττονας ᾅδου πυλας. αλλα και τοις της «βροντης» υιοις γεν νηθεισιν απο
<μεγαλοφωνιας τουτε στιν απο> βροντης, ουρανιου χρημα τος, αδυνατον ην
γευσασθαι θανα του, του σφοδρα πορρω της μητρος αυτων βροντης. ταυτα δε
προφητευει ο λογος τοις τελειωθησομενοις και εκ του εστη κεναι παρα τωι λογωι επι
τοσουτον προκοψασιν, ωστε αυτους μηδε γευ σασθαι θανατου, εως αν ιδωσι την
επιφανειαν και την δοξαν και την βασιλειαν και την υπεροχην του λογου του θεου,
καθ' ην υπερεχει παντος του αντιπερισπωντος και περιελκοντος λογου φαντασιαι
αλη θειας τους μη δυναμενους διαρ ρηξαι τους του περισπασμου δεσμους και
ανελθειν επι το υψος της υπεροχης του της αληθειας λογου. 12.34 Ἀλλ' επει δοξαι αν
τις την του σωτηρος επαγγελιαν περιο ριζειν χρονωι το μη γευσασθαι θανατου, οτι ου
γευσονται μεν θανατου, εως αν ιδωσι τον υιον του ανθρωπου ερχομενον εν τηι
βασιλειαι αυτου, μετα δε τουτο γευσονται αυτου, παραστη σωμεν κατα τινα
συνηθειαν της γραφης το εως δηλουν τον κατ επειγοντα περι του δηλουμενου χρο
νον, ου περιοριζομενον, ωστε παν τως μετα το εως γενεσθαι το εναντιον τωι
δηλουμενωι. φησι δε ο σωτηρ τοις ενδεκα μαθηταις, ηνικα ανεστη απο των νεκρων
προς ετε ροις και το «ιδου εγω μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας εως της συντελειας
του αιωνος». αρα γαρ ειπων τουτο, «εως» μεν «της συντε λειας του αιωνος» εμελλεν
αυτοις συνεσεσθαι, μετα δε την συντελειαν του αιωνος, ενισταμενου του ετερου (του
καλουμενου μελλοντος) ουκετι συνεσεσθαι αυτοις επηγγελλετο, ως κατα τουτο
κρειττον ειναι αν τοις μαθηταις το «εως της συντελειας του αιωνος» περι αυτοις
καταστημα του μετα την συντελειαν του αιωνος; αλλ' ουκ αν οιμαι τινα τολμησαι
λεγειν οτι μετα την συντελειαν του αιωνος ουκετι συνεσται τοις μαθηταις ο υιος του
θεου, επει η λεξις επι τοσουτον εσεσθαι αυτον μετ' αυτων φησιν, εως η συντελεια
του αιωνος ενστηι· σαφες γαρ οτι το ζητουμενον ην, ει προ του μελ λοντος αιωνος
και των ελπιζο μενων αμοιβαιων επαγγελιων του θεου ηδη συνεσεσθαι τοις
μαθηταις εμελλεν ο υιος του θεου. ζητου μενον δ' αν ην, διδομενου του συνεσεσθαι
τοις ***, μηποτε οτε μεν συνην αυτοις οτε δε ου συνην. διοπερ απολυων ημας της
περι του δισταζειν υπονοιας, απεφηνατο οτι ηδη και επι «πασας τας ημερας»
συνειναι τοις μαθηταις ημελλεν, ου καταλειψων τους μαθητευθεντας αυτωι «εως της
συντελειας του αιωνος»· ου μην κατα τας νυκτας (ει τινι εδυνεν ο ηλιος) συνην
αυτοις. ει δε τοιουτον εστι το «εως της συντελειας του αιωνος», δηλον οτι ουκ
αναγκασθησομεθα πα ραδεξασθαι γευσασθαι θανατου τους ιδοντας τον υιον του αν
θρωπου ερχομενον εν τηι βα σιλειαι αυτου μετα το καταξιω θηναι του τοιουτον αυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ιδειν. αλλ' ωσπερ εφ' ου παρεθεμεθα ρητου το κατεπειγον ην ημας μαθειν, οτι «εως
της συντελειας του αιωνος» ου καταλειψει ημας, αλλ' εσται μεθ' ημων «πασας τας
ημερας», ουτως και επι τουτου σαφες μεν οιμαι τοις βλεπειν ειδο σιν ακολουθιαν
πραγματων ειναι, τον απαξ ιδοντα τον υιον του ανθρωπου ερχομενον εν τηι βασιλειαι
αυτου, και ιδοντα αυτον εν τηι δοξηι αυτου και ιδοντα «την βασιλειαν του θεου
εληλυθυιαν εν δυναμει», ουκ αν μετα την των τηλικουτων αγαθων θεωριαν
θανατου γευσασθαι. [το] χωρις δε του λογου της επαγγελιας του Ἰησου ουκ αλογως
αν υπενοη σαμεν γευσασθαι θανατου, οσον ουδεπω κατηξιωθημεν ιδειν «την
βασιλειαν του θεου εληλυθυιαν εν δυναμει» και τον υιον του αν θρωπου ερχομενον
εν τηι δοξηι αυτου και εν τηι βασιλειαι. 12.35 Ἐπει δε ενταυθα μεν γεγραπται παρα τοις
τρισιν ευαγγε λισταις το ου μη γευσωνται θανατου, εν δε αλλοις διαφορα περι
θανατου, ουκ ατοπον κακεινα παραθεμενον συνεξετασαι τωι γευ σασθαι. εν μεν ουν
Ψαλμοις λε λεκται· «τις εστιν ανθρωπος ος ζησεται και ουκ οψεται θανατον;» και
παλιν εν αλλωι τοπωι· «ελθετω δη θανατος επ' αυτους, και κα ταβητωσαν εις ᾅδου
ζωντες», εν δε τινι των προφητων· «κατεπιεν ο θανατος ισχυσας», εν δε τηι Ἀπο
καλυψει «ο θανατος και ο ᾅδης ακολουθει» τισιν. εν τουτοις δε δοκει μοι ετερον μεν
ειναι το γευσασθαι θανατου, ετερον δε το ιδειν αυτον και αλλο το ελθειν αυτον επι
τινας και τεταρτον σημαινεσθαι παρα τα προειρημενα εκ του «κατεπιεν ο θανατος
ισχυσας», και πεμπτον τι παρα ταυτα εκ του «ο θανατος και ο ᾅδης ακολουθει
αυτοις». και συ δ' αναλεξαμενος ταχ' αν ευροις και ετερας παρα ταυτας (ων υπεμνη
σθημεν) διαφορας, αστινας παρατι θεις αλληλαις και ορθως ζητων ευροις αν τα καθ'
εκαστον τοπον σημαινομενα πραγματα. ζητω δε εν τουτοις, μηποτε ελαττον μεν
κακον εστι το ιδειν θανατον, τουτου δε μειζον το γευσασθαι αυτου, τουτου δε ετι
χειρον το ακολουθειν τινι θανατον και ου μονον ακολουθειν, αλλα και ηδη ελθειν
επ' αυτον και καταλαβειν εκεινον ωι προτερον ηκολουθει. το δε καταποθηναι υπ'
αυτου παντων δοκει μοι βαρυτερον ειναι των ειρημενων. επιστησας δε τοις ειρη
μενοις και τηι διαφοραι των αμαρτα νομενων ουκ οκνησεις (οιμαι) παρα δεξασθαι
τοιαυτα τινα νενοησθαι τωι ενεργησαντι ταυτα γραφηναι εν τοις λογιοις του θεου
πνευματι. 12.36 Μετα δε ημερας εξ (κατα τον Ματθαιον και τον Μαρ κον)
παραλαμβανει τον Πε τρον και Ἰακωβον και Ἰωαν-νην τον αδελφον αυτου, και
αναγει αυτους εις ορος υψη λον κατ' ιδιαν. και μετεμορ φωθη εμπροσθεν αυτων (17,
1. 2[–9]). Τουτο δε και προ<ς τοις> της κατα ταυτα φαινομενης ημιν διηγη σεως
γεγονετω παλαι και ως προς την λεξιν. δοκει δε μοι τους αναγομενους υπο του
Ἰησου εις το υψηλον ορος και αξιουμενους του κατ' ιδιαν αυτου την μεταμορφωσιν
θεωρησαι, μη ματην μεθ' εξ ημερας ανα γεσθαι των προειρημενων λογων. επει γαρ
εν εξ ημεραις, τελειωι αριθμωι, ο συμπας γεγενηται κοσμος, το τελειον τουτο
δημιουργημα, δια τουτ' οιμαι τον υπερβαινοντα παντα τα του κοσμου πραγματα εν
τωι εσκοπηκεναι, ουκετι μεν «τα βλε πομενα» («προσκαιρα» γαρ ταυτα) ηδη δε «τα
μη βλεπομενα» και μονα «τα μη βλεπομενα» (δια το ειναι αυτα «αιωνια»), δηλου
σθαι εν τωι μεθ' ημερας εξ παρα λαμβανει ο Ἰησους τουσδε τινας. ει τις ουν ημων
βουλεται του Ἰησου παραλαμβανοντος αυτον υπ' αυτου αναχθηναι εις το υψηλον
ορος και αξιωθηναι του κατ' ιδιαν θεωρησαι την μεταμορφωσιν αυτου,
υπεραναβαινετω τας εξ ημερας, δια το μη σκοπειν ετι «τα βλεπο μενα» μηδε αγαπαν
ετι «τον κοσμον μηδε τα εν κοσμωι», μηδε τινα κοσμικην επιθυμιαν επιθυμειν, ητις
εστιν επιθυμια σωματων και του εν σωματι πλουτου και της κατα σαρκα δοξης, και
οσα πεφυκε την ψυχην περισπαν και περιελκειν απο των κρειττονων και θειοτερων
και κατα βιβαζειν και ερειδειν τηι απατηι του αιωνος τουτου εν πλουτωι και δοξηι και
ταις λοιπαις εχθραις αληθειαι επι θυμιαις. επειδαν γαρ διελθηι τας εξ (ως ειρηκαμεν)
<ημερας>, καινον σαβ βατιει σαββατον, ευφραινομενος εν τωι υψηλωι ορει εκ του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

βλεπειν μεταμορφωθεντα τον Ἰησουν εμ προσθεν *** αυτου· διαφορους γαρ εχει ο
λογος *** μορφας, φαινομενος εκαστωι ως συμφερει τωι βλεποντι, και μηδενι υπερ ο
χωρει ο βλεπων φανερουμενος. 12.37 Ζητησεις δε ει, οτε μετε μορφωθη εμπροσθεν
των υπ' αυτου αναχθεντων εις το υψηλον ορος, ωφθη αυτοις «εν μορφηι θεου» ηι
υπηρχε παλαι, ως τοις μεν κατω εχων την «δουλου μορφην» τοις δε ακολουθησασιν
αυτωι μετα εξ ημερας εις το υψηλον ορος ουκ εκεινην, αλλα την του θεου. αλλ'
ακουε τουτων (ει δυνασαι) πνευματικως, προσεχων αμα οτι ουκ ειρηται μεν
απαξαπλως μετε μορφωθη, μετα δε τινος αναγ καιας προσθηκης, ην ανεγραψε Ματ
θαιος και Μαρκος· κατα γαρ αμφο τερους μετεμορφωθη εμπροσ θεν αυτων. και κατα
τουτο γε ερεις δυνατον ειναι τον Ἰησουν εμπροσθεν μεν τινων μεταμορ φωθηναι
ταυτην την μεταμορφω σιν, εμπροσθεν δε ετερων κατα το αυτο καιρου μη
μεταμορφωθηναι. ει δε θελεις την μεταμορφωσιν του Ἰησου ιδειν εμπροσθεν των
αναβαντων εις το υψηλον ορος κατ' ιδιαν συν αυτωι, ιδε μοι τον εν τοις ευαγγελιοις
Ἰησουν απλου στερον μεν νοουμενον και (ως αν ονομασαι τις) «κατα σαρκα» γινω
σκομενον τοις μη αναβαινουσι δια των επαναβεβηκοτων εργων και λογων επι το
υψηλον της σοφιας ορος, «ουκετι» δε <τοις αναβαι νουσιν> «κατα σαρκα» γινωσκο
μενον αλλα θεολογουμενον δι' ολων των ευαγγελιων και εν τηι του «θεου μορφηι»
κατα την γνωσιν αυτων θεωρουμενον· τουτων γαρ εμ προσθεν μεταμορφουται ο
Ἰησους, και εν ουδενι των κατω ***. επαν δε μεταμορφωθηι, και το προσωπον αυτου
λαμψει ως ο ηλιος, ινα φανερωθηι τοις τεκνοις «του φωτος» εκδυσαμενοις «τα εργα
του σκοτους» και ενδυσαμενοις «τα οπλα του φωτος» και μηκετι ουσι τεκνοις
«σκοτους η νυκτος», αλλα γενο μενοις υιοις «ημερας» και «ως εν ημεραι
ευσχημονως» περιπατουσι, και φανερωθεις λαμψει αυτοις, ουχ απλως ως ο ηλιος,
αλλ' επιδεικνυ μενος αυτοις το ειναι «δικαιοσυνης ηλιος». 12.38 Και ου μονον αυτος
μετα μορφουται εμπροσθεν των τοιου των μαθητων ουδε προστιθησι μονον τηι μετα
μορφωσει το λαμψαι το προσω πον αυτου ως ο ηλιος, αλλα γαρ και τα ιματια αυτου
τοις αναχθεισιν υπ' αυτου εις το υψηλον ορος κατ' ιδιαν φαινε ται λευκα ως το φως.
ιματια δε του Ἰησου αι λεξεις και α ενεδυσατο των ευαγγελιων γραμματα. οιμαι δ'
οτι και τα παρα τοις αποστολοις δηλουμενα περι αυτου ιματια εστιν Ἰησου, γινομενα
τοις αναβαινουσιν εις το υψηλον ορος μετα του Ἰησου λευκα. αλλ' επει και λευ κων
εισι διαφοραι, τα ιματια αυ του γινονται *** λευκα ως το παντων λευκον
λαμπροτατον και καθαρωτατον· τουτο δε εστι το φως. επαν ουν ιδηις τινα ου μονον
την περι Ἰησου θεολογιαν ακρι βουντα, αλλα και την λεξιν των ευαγγελιων πασαν
σαφηνιζοντα, μη οκνει τωι τοιουτωι φασκειν γεγονεναι τα ιματια του Ἰησου λευκα
ως το φως. επαν δε ουτω νοηθηι και θεωρηθηι μεταμορφωθεις ο υιος του θεου, ως το
προσωπον αυτου ειναι <ως τον> ηλιον και τα ιματια αυτου λευκα ως το φως, ευθεως
οφθειεν αν τωι τοιουτον ιδοντι τον Ἰησουν Μωσης ο νομος, και Ἠλιας,
συνεκδοχικως ουχ εις μο νος αλλα παντες οι προφηται, κοι νολογουμενοι προς τον
Ἰησουν· τοιουτον γαρ τι εστι το δηλουμενον απο του μετ' αυτου συλλαλουν τες,
κατα δε τον Λουκαν· «Μωσης και Ἠλιας οφθεντες εν δοξηι» και τα εξης εως του «εν
Ἱερουσαλημ». ει τις δε ειδε Μωσεως την δοξαν, νοησας τον πνευματικον νομον ως
ενα προς τον Ἰησου λογον, και την εν τοις προφηταις «εν μυστηριωι
αποκεκρυμμενην σοφιαν», ειδε Μω σην και Ἠλιαν «εν δοξηι», οτε ειδεν αυτους μετα
του Ἰησου. 12.39 Ειτ', επει κατα τον Μαρ κον δεησει διηγησασθαι το «και εν τωι
προσευχεσθαι αυτον μετεμορ φωθη εμπροσθεν αυτων», λεκτεον οτι μηποτε μαλιστα
εστιν ιδειν τον λογον εμπροσθεν ημων μεταμορ φουμενον, εαν τα προειρημενα ποιη
σωμεν και αναβωμεν εις το ορος και ιδωμεν τον αυτολογον κοινο λογουμενον προς
τον πατερα και ευχομενον αυτωι, υπερ ων ευξαιτ' αν αληθινος αρχιερευς αληθινωι
μονωι θεωι. ινα δε ουτω θεωι ομιληι και προσευξηται τωι πατρι, αναβαινει εις το ορος·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

τοτε δε κατα τον Μαρκον γινονται «τα ιματια αυτου λευκα και στιλβοντα ως το φως,
οια γναφευς επι της γης ου δυνα ται ουτως λευκαναι». και ταχα οι μεν «επι της γης»
γναφεις οι επιμελουμενοι εισι σοφοι «του αιωνος τουτου» λεξεως, ης νομιζουσι
λαμπρας και καθαρας, ως κοσμεισθαι δοκειν και τα αισχρα νοηματα και τα ψευδη
δογματα υπο της (ιν' ουτως ονομασω) γναφι κης αυτων. ο δε «στιλβοντα» τοις
επαναβεβηκοσιν επιδεικνυς «τα ιμα τια αυτου» και λαμπροτερα, ων δυναται ποιειν
η εκεινων γναφικη, ο λογος εστιν, παριστας εν ταις υπο πολλων καταφρονουμεναις
λεξεσι των γραφων την των νοηματων στιλψιν, οτε «ο ιματισμος» του Ἰησου κατα
τον Λουκαν «λευκος» και «εξαστραπτων» γινεται. 12.40 Ἴδωμεν ουν μετα ταυτα, τι
νοησας ο Πετρος αποκριθεις ειπε τωι Ἰησου· κυριε, καλον εστιν ημας ωδε ειναι· ποιη
σωμεν τρεις σκηνας και τα εξης. δια τουτο δε μαλιστα ταυτα ζητητεον, επει ο μεν
Μαρκος επη γαγεν αυτοις ως εκ του ιδιου προσωπου το «ου γαρ ᾔδει τι απε κριθη», ο
δε Λουκας «μη ειδως» φησιν «ο λεγει». επιστησεις ουν ει κατ' εκστασιν ταυτα
ελαλει, πεπλη ρωμενος του κινουντος αυτον πνευ ματος προς το ειπειν ταυτα, οπερ
αγιον μεν ειναι ου δυναται· εδιδαξε γαρ εν τωι ευαγγελιωι ο Ἰωαννης προ της
αναστασεως του σωτηρος μηδενα πνευμα αγιον εσχηκεναι ειπων· «ουπω γαρ ην
πνευμα, οτι Ἰησους ουδεπω εδοξασθη». ει δε «ουπω ην πνευμα», και ο «μη ειδως» τι
ελαλει υπο τινος κινου μενος πνευματος ελαλει, εν τι των πνευματων ην το ταυτα
λεγεσθαι ενεργουν, ο μηδεπω τεθριαμβευτο «εν τωι ξυλωι» μηδε δεδειγματιστο μετ'
εκεινων περι ων γεγραπται το «απεκδυ σαμενος τας αρχας και τας εξουσιας
εδειγματισεν εν παρρησιαι, θριαμ βευσας εν τωι ξυλωι». τουτο δε ην ταχα το κληθεν
σκαν δαλον υπο του Ἰησου και ο ειρη μενος σατανας εν τωι «υπαγε οπισω μου,
σατανα· σκανδαλον μου ει». ευ οιδα δ' οτι τα τοιαυτα πολλοις προσκοψει των
εντυγχανοντων, οιο μενοις ου κατα το ευλογον δυσφη μεισθαι τον προ μικρου μακα
ρισθεντα υπο του Ἰησου επι τωι <ου σαρκα και αιμα, αλλα> τον «εν τοις ουρανοις»
πατερα αποκεκαλυ φεναι αυτωι τα περι του σωτηρος, ως αρα ο Ἰησους ειη και «ο
Χριστος» και «ο υιος του θεου του ζωντος». αλλ' ο τοιουτος επιστησατω τηι του
Πετρου και των λοιπων αποστο λων ακριβειαι, και αυτων δεηθεν των (ως αλλοτριων
ετι) του εξα γορασοντος αυτους απο του εχθρου και ωνησομενου αυτους τωι «τιμιωι»
αυτου «αιματι». η λεγετωσαν ημιν οι θελοντες και προ του παθους Ἰησου τελειους
γεγονεναι τους αποστολους, ποθεν «ο Πετρος και οι συν αυτωι» κατα τον καιρον της
Ἰησου μεταμορ φωσεως «ησαν βεβαρημενοι υπνωι». Ἵνα δε προλαβων τι και των
εξης εις το προκειμενον παραλαβω, επα πορησαιμ' αν τοιαυτα· αρα εστι τινα
σκανδαλισθηναι εν τωι Ἰησου χωρις της του σκανδαλιζοντος δια βολου ενεργειας;
εστι δε αρνη σασθαι τον Ἰησουν, και ταυτα επι παιδισκαριου και θυρωρου και
ανθρωπων ευτελεστατων, μη συν οντος τωι αρνουμενωι πνευματος εχ θρου τωι
διδομενωι πνευματι και σοφιαι τοις προς το ομολογειν κατα τινα αξιαν αυτων υπο
θεου βοη θουμενοις; αλλ' ου φησει ο γε τας ριζας των αμαρτηματων αναφερειν
μεμαθη κως επι τον πατερα της αμαρτιας διαβολον, χωρις εκεινου η τους
αποστολους εσκανδαλισθαι η τον Πετρον ηρνησθαι προ της αλεκ τοροφωνιας
εκεινης τρις. ει δε τουθ' ουτως εχει, μηποτε ο υπερ του σκανδαλισαι (το οσον εφ'
εαυτωι) τον Ἰησουν και του αποστησαι της κατα το παθος σωτηριου ανθρω ποις μετα
πολλης προθυμιας οικο νομιας, τα εις ταυτα φερειν δοκουντα ενεργων αυτος και
ενταυθα οιονει απατηλως περισπασαι βουλεται τον Ἰησουν, ως επι καλον το μηκετι
συγκαταβαινειν τοις ανθρωποις και ηκειν προς αυτους και τον υπερ αυτων
αναδεξασθαι θανατον, απο μειναι δε εν τωι υψηλωι ορει μετα Μωσεως και Ἠλιου.
επηγγελλετο δε και ποιησαι τρεις σκηνας, μιαν μεν ιδιαν τωι Ἰησου, ετεραν δε τωι
Μωσει και αλλην τωι Ἠλιαι, ως μη χωρουσης (ει και εν σκηναις αυτους εδει ειναι και
εν τωι υψηλωι ορει) μιας σκηνης τους τρεις. ταχα δε και εν τουτωι εκα κουργει ο τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

μη ειδοτα «τι λεγει» ενεργων, βουλομενος μη αμα ειναι Ἰησουν και Μωσεα και
Ἠλιαν, αλλα χωρισαι αυτους απ' αλλη λων, προφασει των τριων σκηνων ψευδος δε
ην και το καλον εστιν ημας ωδε ειναι. ει γαρ ην καλον, καν εμειναν εκει· ει δε
ψευδος, ζητησεις τις ενηργησε λαληθηναι το ψευδος, και μαλιστα επει κατα τον
Ἰωαννην «οταν λαληι το ψευδος, εκ των ιδιων λαλει, οτι ψευστης εστι και ο πατηρ
αυτου», και ωσπερ ουκ εστιν αλη θεια χωρις ενεργειας του ειποντος· «εγω ειμι η
αληθεια», ουτως ουδε το ψευδος χωρις του εχθρου τηι αληθειαι. Τα εναντια τοινυν
ετι εν τωι Πετρωι ην, αληθεια και ψευδος. και απο αληθειας μεν ελεγε το «συ ει ο
Χριστος ο υιος του θεου», απο δε του ψευδους το «ιλεως σοι, κυριε, ου μη εσται σοι
τουτο», αλλα και το καλον εστιν ημας ωδε ειναι. ο δε μη θελων απο τινος ενεργειας
<πνευματος> χειρονος τον Πετρον ειρηκεναι ταυτα, αλλα ψιλης ειναι της
προαιρεσεως αυτου τους λο γους, απαιτουμενος πως αν παραστη σαι το «μη ειδως ο
ελαλει» και το «ου γαρ ᾔδει τι απεκριθη», φησει οτι κακει ως δυσφημον ενομισε και
αναξιον του Ἰησου το παραδεξα σθαι αποκτανθηναι τον υιον «του θεου του
ζωντος», τον Χριστον ον ηδη αποκαλυψας ην αυτωι ο πατηρ· και ενταυθα ως τας δυο
μορφας του Ἰησου ιδων, και πολυ διαφερουσαν την κατα την μεταμορφωσιν, ταυτηι
ευαρεστουμενος καλον ειπεν ειναι τας διατριβας εν τωι ορει εκεινωι ποιησασθαι, ινα
αυτος τε και οι συν αυτωι ευφραινωνται θεωρουντες την μεταμορφωσιν του Ἰησου
και το λαμπον προσωπον αυτου ως ο ηλιος και τα λευκα ως το φως ιματια αυτου και
προς τουτοις τους απαξ οφθεντας «εν δοξηι» αει θεωρωσιν εν δοξηι Μωσην και
Ἠλιαν, ευφραι νωνται δε εφ' οις αν ακουσωσιν αυτων συλλαλουντων αλληλοις και
κοινολογουμενων, Μωσεως μεν και Ἠλιου προς τον Ἰησουν του δε Ἰησου προς
αυτους. 12.41 Ἐπει δε μηδεπω περιερ γασαμενοι τροπολογειν τα κατα τον τοπον ως
προς το ρητον βασα νιζοντες ταυτα ειπομεν, τουτοις ακολουθως ιδωμεν, μηποτε ανα
βιβασθεντες εις το υψος των της αληθειας δογματων και την μετα μορφωσιν ιδοντες
του Ἰησου και των οφθεντων «εν δοξηι» μετ' αυτου Μωσεως και Ἠλιου ο αποδεδομενος Πετρος και οι της «βροντης υιοι» βουλοιντ' αν εν αυτοις σκηνας ποιησαι τωι
του θεου λογωι κατοι κησοντι εν αυτοις και τωι νομωι αυτου μετα δοξης
τεθεωρημενωι και τηι προφητειαι «την εξοδον» λαλουσηι του Ἰησου «ην εμελλε
πληρουν», και ως τον θεωρητικον γε αγαπησας ο Πετρος βιον και το εν αυτωι
τερπωλον προκρινας του εν πολλοις ειναι μετα τινος οχλη σεως επι προθεσει του
ωφελειν τους βουλομενους, ειπε το καλον εστιν ημας ωδε ειναι. αλλ' επει η αγαπη
«ου ζητει τα εαυτης», το νομιζομενον τωι Πετρωι καλον ου πεποιηκεν ο Ἰησους· διο
καταβεβηκεν απο «του ορους» προς τους μη δυναμενους αναβηναι επ' αυτο και ιδειν
αυτου την μετα μορφωσιν, ινα καν οποιον χωρουσιν αυτον ιδειν θεωρησωσι.
δικαιου τοινυν εστι και την μη «τα εαυτης» ζητουσαν αγαπην εχοντος «ελευθερον»
μεν ειναι «εκ παντων, πασι» δε αυτον δουλωσαι τοις κατω, «ινα τους πλειονας»
αυτων κερδησηι. ειποι δ' αν τις προς τα αποδεδο μενα περι εκστασεως και ενεργειας
πνευματος χειρονος εις τον Πετρον περι του «μη ειδως ο λεγει», μη προσιεμενος
εκεινην την διηγησιν, οτι παρα τωι Παυλωι τινες «θελοντες ειναι νομοδιδασκαλοι»
ουκ οιδασι περι ων λεγουσιν, αλλ' οτι μη τρανουντες την φυσιν των λεγομενων,
μηδε «νοουντες» αυτων το βουλημα «διαβεβαιουνται» περι ων ουκ ισασι. τοιουτον
τι επεπονθει και ο Πε τρος· μη καταλαβων γαρ τι το καλον περι της κατα τον Ἰησουν
οικονομιας και των οφθεντων εν τωι ορει Μωσεως και Ἠλιου, λεγει το καλον εστιν
ημας ωδε ειναι και τα εξης, «μη ειδως ο λεγει»· «ου γαρ ᾔδει τι ελαλει». και γαρ
ειπερ σοφος «νοησει τα απο του ιδιου στοματος, επι δε χειλεσι φορει την
επιγνωμοσυνην», ο μη ουτως εχων ου νοει «τα απο του ιδιου στοματος» ουδε
συνιησι της φυσεως των υπ' αυτου λεγομενων. 12.42 Ἑξης τουτοις εστι το ετι
λαλουντος αυτου, και ιδου νεφελη φωτεινη επε σκιασεν αυτους και τα εξης. οιμαι δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

οτι τον Πετρον ο θεος αποτρεπων του ποιησαι τρεις σκη νας υφ' ας εμελλον οσον επι
τωι βουληματι <αυτου> σκηνουν, δεικνυσι <μιαν και> κρειττονα (ιν' ουτως ονομασω)
και πολλωι δια φερουσαν σκηνην την νεφελην. ει γαρ εργον εστι σκηνης το επι
σκιασαι τον εν αυτηι και σκεπασαι, η δε φωτεινη νεφελη επε σκιασεν αυτους, οιονει
σκηνην θειοτεραν ατε και φωτεινην τυγχα νουσαν πεποιηκεν αυτοις εις παρα δειγμα
μελλουσης αναπαυσεως ο θεος· φωτεινη γαρ νεφελη επι σκιαζει τους δικαιους
σκεπαζομενους αμα και φωτιζομενους και ελλαμ πομενους υπ' αυτης. τις δ' αν ειη η
φωτεινη νεφελη επι σκιαζουσα τους δικαιους η ταχα μεν πατρικη δυναμις, αφ' ης
ερχεται η του πατρος φωνη, μαρτυρουσα τωι υιωι ως αγαπητωι και ευδοκητωι και
προτρεπουσα τους σκιαζομενους υπ' αυτης τουτου και μη αλλου τινος ακουειν; λεγει
δ' ουτος, ως παλαι ουτως και αει, δι' ων βουλεται. ταχα δε και το αγιον πνευμα η
φωτεινη εστι νεφελη, επισκια ζουσα τους δικαιους και προφητευ ουσα, [τα] του θεου
ενεργουντος εν αυτηι και λεγοντος· ουτος εστιν ο υιος μου ο αγαπητος, εν ωι
ηυδοκησα. τολμησας δ' αν ειποιμι και τον σωτηρα ημων ειναι φωτεινην νεφελην.
Πετρος μεν ουν λεγων· ποιησωμεν ωδε τρεις σκηνας, αφ' εαυτου μιαν και απο του
υιου μιαν και απο του αγιου πνευματος μιαν ***· φωτεινη γαρ πατρος, υιου και
αγιου πνευματος νεφελη επισκιαζει <αει> τους Ἰησου γνησιους μαθητας· η το
ευαγγελιον και τον νομον και τους προφητας νεφελη επισκιαζει φω τεινη τωι
δυναμενωι ενοραν τωι φωτι αυτης κατα το ευαγγελιον και τον νομον και τους
προφητας. η δε εκ της νεφελης φωνη ταχα μεν Μωσει και Ἠλιαι λεγει· ουτος εστιν ο
υιος μου ο αγαπητος, εν ωι ηυδοκησα· ακουετε αυ του, επιθυμουσιν ιδειν τον υιον
του θεου και ακουσαι αυτου και θεωρησαι αυτον καθως ην «εν δοξηι». ταχα δε τους
μαθητας διδασκει, οτι ο κυριως υιος του θεου και αγαπητος αυτου, εν ωι ηυδοκησεν,
ου μαλιστα ακουειν δει, ο τοτε θεωρουμενος ην και μεταμορφωθεις και λαμψας τωι
προσωπωι ως ο ηλιος και ενδεδυμενος τα ως φως λευκα ιματια. 12.43 Μετα δε ταυτα
γεγραπται, οτι ακουσαντες της φωνης <εκ> της νεφελης της μαρτυρουσης τωι υιωι οι
τρεις αποστολοι, μη φεροντες την της φωνης δοξαν και την επ' αυτης δυναμιν,
ικετευσαν πεσοντες επι προσωπον τον θεον· σφοδρα γαρ εφοβηθησαν το παραδοξον
του θεαματος και των απο του θεα ματος λελεγμενων. προσχες δε, ει δυνασαι και
ταυτα ειπειν περι των κατα τον τοπον οτι, νοησαντες οι μαθηται τον υιον του θεου
κεχρηματικεναι Μωσει και αυτον ειναι τον ειρηκοτα· «ου γαρ οψεται ανθρωπος το
προσωπον μου και ζησεται», και <ιδοντες γενο μενον το προσωπον του υιου του
θεου ως ο ηλιος και> την περι αυτου μαρτυριαν του θεου προσλα βοντες, ως μη
φεροντες τας του λο γου αυγας εταπεινωθησαν «υπο την κραταιαν χειρα του θεου».
*** αλλα μετα την αφην του λογου τους οφθαλμους επαραντες ειδον Ἰησουν μονον,
και ου δενα αλλον. εν γαρ μονον γεγονε Μωσης ο νομος και Ἠλιας η προ-φητεια
Ἰησου τωι ευαγγελιωι, και ουχ ωσπερ ησαν προτερον τρεις, ουτω μεμενηκασιν, αλλα
γεγονασιν οι τρεις εις το εν. ταυτα δε μοι νοει ως προς τα μυστικα πραγματα. προς
γαρ το ψιλον του γραμματος βουλημα Μωσης και Ἠλιας «οφ θεντες εν δοξηι» και
συλλαλησαν τες τωι Ἰησου απεληλυθασιν, οθεν εληλυθεισαν, ταχα των λογων μετα
δωσοντες, ων ελαλησε μετ' αυτων ο Ἰησους, τοις οσον ουδεπω <ευερ γετηθεισιν υπ'
αυτου>, ευεργετη θησομενοις υπ' αυτου κατα τον και ρον του παθους, οτε εμελλε
«πολλα σωματα των κεκοιμημενων αγιων», ανοιχθεντων αυτων των μνημειων,
απιεναι «εις την» αληθως «αγιαν πολιν», την μη κλαιομενην υπο του Ἰησου
Ἱερουσαλημ, και εκει εμφα-νιζεσθαι «πολλοις». Μετα δε την εν τωι ορει οικονο μιαν
καταβαινοντων εκ του ορους των μαθητων, ινα ελθοντες «προς τον οχλον» υπηρε
τησωσι τωι υιωι του θεου περι της εκεινων σωτηριας, ενετειλατο ο Ἰησους τοις μα
θηταις λεγων· μηδενι ειπητε το οραμα εως ου ο υιος του ανθρωπου εκ νεκρων
αναστηι. το δε μηδενι ειπητε το οραμα παραπλησιον τωι εν τοις ανωτερω εξετασθεντι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

οτε «διεστειλατο τοις μαθηταις ινα μηδενι ειπωσιν, οτι αυτος εστιν ο Χριστος». διο
τα εις εκεινον ειρημενα τον τοπον δυναται ημιν ειναι χρησιμα και προς το προ
κειμενον, επει και κατα ταυτα βου λεται ο Ἰησους μη λεχθηναι τα της δοξης αυτου
προ της μετα το παθος δοξης αυτου· εβλαβησαν γαρ αν οι ακουοντες, και μαλιστα
οχλοι, τον ουτω δεδοξασμε νον ορωντες σταυρουμενον. διοπερ επει συγγενες ην τηι
μεταμορφωσει αυτου και τωι οφθεντι αυτου προσω πωι ως ο ηλιος το δοξασθηναι αυ
τον τηι αναστασει, δια τουτο βου λεται τοτε ταυτα υπο των αποστο λων λαληθηναι,
ηνικα εκ νεκρων αναστηι. 13.t <Ὠριγενους των εις το κατα Ματθαιον ευαγγελιον
εξηγητικων> τομος ιγʹ. 13.1 <Και> επηρωτησαν αυ τον οι μαθηται λεγοντες· τι ουν οι
γραμματεις λεγουσιν οτι Ἠλιαν δει ελθειν πρω τον; (17, 10[11–13]) οι μεν
συναναβαντες τωι Ἰησου μαθηται των υπο των γραμματεων περι Ἠλιου
παραδιδομενων εμεμ νηντο, οτι προ της του Χριστου επι δημιας ελθων Ἠλιας
ευτρεπισει αυτωι τας ψυχας των παραδεξομενων αυτον. η δε εν τωι ορει οπτασια,
καθ' ην <και> ο Ἠλιας εφανη, εδοκει μη συναιδειν τοις ειρημενοις, επει ου προ του
Ἰησου εδοξεν αυτοις εληλυθεναι ο Ἠλιας, αλλα μετ' αυτου. διο ταυτα φασιν,
οιομενοι ψευδεσθαι τους γραμ ματεις *** προς δε τουτο ο σωτηρ αποκρινεται, ουκ
αθετων τα περι του Ἠλιου πα ραδιδομενα, αλλα αλλην του Ἠλιου προ της Χριστου
επιδημιαν αγνοη θεισαν υπο των γραμματεων ειναι φασκων, καθ' ην αγνοησαντες
αυτον, ως συναιτιοι γενομενοι τωι αυτον εις φυλακην βληθηναι υπο Ἡρωδου και τωι
αυτον αναιρεθηναι υπ' αυτου, πεποιηκασιν εν αυτωι οσα ηθε λησαν. ειτα αναλογον
οις πεποιη κασιν εις τον Ἠλιαν φησιν υπο των αυτων πεισεσθαι. και ταυτα μεν ως
περι Ἠλιου οι τε μαθηται επηρωτων και ο σωτηρ απεκρινατο· οι δε ακου σαντες
συνηκαν το Ἠλιας ηδη ηλθε και το εξης αυτωι ειρημενον υπο του σωτηρος την
αναφοραν εσχηκεναι επι τον βαπτιστην Ἰωαν νην. και ταυτα μεν ειρησθω
σαφηνειας ενεκεν του εκκειμενου ρητου· ηδη δε κατα δυναμιν και των εναποκειμε
νων αυτωι πραγματων την εξετασιν ποιησωμεθα. Ἐν τουτοις Ἠλιας ουχ η ψυχη
<Ἠλιου> δοκει μοι λεγεσθαι, ινα μη εμπιπτω εις το αλλοτριον της εκ κλησιας του
θεου περι της μετενσω ματωσεως δογμα, ουτε παραδιδομενον υπο των απο στολων
ουτε εμφαινομενον που των γραφων· και γαρ εναντιον εστι τωι «τα βλεπο μενα
προσκαιρα» ειναι και συντελειαν πεισεσθαι τον αιωνα τουτον, αλλα και τωι
πληρωθηναι <το> «ο ουρανος και η γη παρελευσονται» και το «παραγει γαρ το
σχημα του κοσμου τουτου» και το «οι ουρανοι απολουνται» μετα και των εξης αυτωι.
ει γαρ (καθ' υπο θεσιν) δις δυναται γενεσθαι εν τηι απ' αρχης μεχρι συντελειας του
κοσμου καταστασει η αυτη ψυχη εν τωι σωματι (δι' αιτιαν <δι'> ην αν γενοιτο εν
αυτωι), η δι' αμαρτιαν γενομενη δις εν σωματι δια τι ουχι και τρις και πλεονακις
εσται εν αυτωι, των δια τον βιον τουτον και τα ημαρτημενα εν αυτωι κολασεων
τουτωι αποδοθησομενων μονωι τωι τροπωι κατα την μετενσωματωσιν; οπερ εαν εξ
ακολουθιας δοθηι, ουκ εσται ταχα οτε ψυχη ου μετενσω ματωθησεται· αει γαρ δια τα
προ τερα αμαρτηματα επιδημησει τωι σω ματι, και ουτως ουχ εξει χωραν η του
κοσμου φθορα, καθ' ην «ο ουρανος και η γη παρε λευσονται». ινα δε κατα την
υποθεσιν ταυτην διδωται την παντη αναμαρτητον μη κετι ηξειν εις το δια γενεσεως
σωμα, δια ποσων χρονων οιει μιαν ευρη σεσθαι παντη καθαρευσασαν ψυχην και μη
δεομενην μετενσωματωσεως; ομως δε και ουτως μιας τινος αει εκ του ωρισμενου
των ψυχων αριθμου μεθισταμενης και μηκετι εις σωμα ερχομενης, επιλειψει ποτε
ως δια τινων ωσπερει απειρων χρονων η γενεσις, καταντησαντος του κοσμου επι
τινα ενα η δευτερον η ολιγωι πλειους, μεθ' ους και αυτους τελειω θεντας ο κοσμος
φθαρησεται, επιλειποντων των εις σωμα ερχομενων. Ὅπερ ουκ αρεσκει τηι γραφηι·
πληθος γαρ οιδεν αμαρτωλων εν τωι χρονωι της του κοσμου φθορας. οπερ εστι δηλον
συνεξεταζομενου του «πλην ελθων ο υιος του ανθρωπου <αρα> ευρησει την πιστιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

επι της γης;» ωι ευρομεν παρα τωι Ματθαιωι ου τως ειρημενωι· «ωσπερ δε αι ημεραι
του Νωε, ουτως εσται η παρουσια του υιου του αν θρωπου. ως γαρ ησαν εν ταις ημε
ραις <ταις προ> του κατακλυσμου» και τα εξης. εσται δε τοις τοτε η των αμαρτη
ματων εισπραξις ουκ εν μετενσωμα τωσει. ει γαρ ετι αμαρτανοντες παραλαμ
βανονται, ητοι αλλωι τροπωι κολα σεως μετα τουτο κολασθησονται, και κατα τουτο
ητοι δυο τροποι κο λασεων εσονται γενικοι (ο μεν εν μετενσωματωσει, ο δε εξω του
τοι ουτου σωματος· και λεγετωσαν τας τουτων αιτιας και διαφορας), η ου
κολασθησονται, ως αθροως απο βαλοντες τα αμαρτηματα οι επι συντελειαι
καταλειφθεντες, η (οπερ βελτιον) εις εστι τροπος κολασεως τοις ημαρτηκοσιν εν
σωματι το εξω αυτου <και> της καταστασεως του βιου τουτου το κατ' αξιαν των
ημαρ τημενων παθειν. εκαστον δε τουτων τωι ενοραν δυναμενωι τοις πραγμα σιν
ανατρεπτικον εστι της μετενσω ματωσεως. ει δε αναγκαιως οι την μετενσωμα τωσιν
εισαγοντες Ἕλληνες, ως ακο λουθα αυτοις τιθεντες, ουδε φθειρε σθαι βουλονται τον
κοσμον, ωρα και τουτους, αντιβλεψαντας ταις εκφαινουσαις γραφαις φθαρησεσθαι
τον κοσμον, η απιστησαι αυταις η ευ ρεσιλογειν περι διηγησεως των κατα την
συντελειαν, οπερ (καν βουλων ται) ποιησαι ου δυνησονται. ετι δε και τουτο τοις
τολμησασιν αν λε γειν μη φθαρησεσθαι τον κοσμον φησομεν οτι, ει μη φθειρεται ο
κοσμος αλλ' επ' απειρον εσται, ουκ εσται ο θεος «ειδως τα παντα πριν γενεσεως
αυτων». αλλ' (ει αρα) ανα μερος ητοι εκαστον εισεται «πριν γε νεσεως» αυτου η
τινα, και μετα ταυτα παλιν ετερα· απειρα γαρ τηι φυσει ουχ οιον τε περιλαμβανεσθαι
τηι περατουν πεφυκυιαι τα γινωσκο μενα γνωσει. τουτωι δε ακολουθει μηδε
προφητειας δυνασθαι γενεσθαι περι παντων ων τινωνουν, ατε απειρων οντων των
παντων. 13.2 Ἀναγκαιως δ' οιμαι ενδια τετριφεναι τηι εξετασει του περι μετ
ενσωματωσεως λογου, δια την τινων υπονοιαν οιηθεντων ψυχην ειναι (περι ης ο
λογος) την αυτην Ἠλιου και Ἰωαννου, προτε-ρον μεν κληθεισαν Ἠλιαν δευτερον δε
Ἰωαννην, και ουκ αθεει γε κεκλησθαι Ἰωαν νην αυτον, ως δηλον εκ του τον
οφθεντα αγγελον τωι Ζα χαριαι ειρηκεναι αυτωι· «μη φοβου, Ζαχαρια, διοτι ειση
κουσθη η δεησις σου, και η γυνη σου Ἐλισαβετ γεννησει υιον σοι, και καλεσεις το
ονομα αυ του Ἰωαννην» και εκ του απειληφεναι τον Ζαχα ριαν την φωνην (μετα
την εν τηι πινακιδι γραφην) περι του Ἰωαν νην καλεισθαι τον γεγεννημενον. ειπερ
δε η ψυχη Ἠλιας ην, εχρην και δευτερον αυτον γεννωμενον κλη θηναι Ἠλιαν η
αιτιαν τινα φανη ναι της μετωνυμιας, ως επι του Ἀβραμ και του Ἀβρααμ και της
Σαρας και της Σαρρας και του Ἰα-κωβ και Ἰσραηλ και του Σιμωνος και Πετρου.
καιτοι γε ουδ' ουτως ο λογος εν αυτοις εσωζετο· εν μιαι γαρ και τηι αυτηι ζωηι τοις
προειρημενοις γεγονασιν αι μετωνυμιαι. ζητησαι δ' αν τις, ει μη η ψυχη Ἠλιας εστι
προτερον εν τωι Θεσβιτηι και δευ τερον εν τωι Ἰωαννηι, τι αν ειη το κληθεν υπο του
σωτηρος εν αμ φοτεροις Ἠλιας; και φημι τον Γαβριηλ εν τοις προς Ζαχαριαν λογοις
υποβεβληκεναι τις η αυτη ουσια εν Ἠλιαι και Ἰωαννηι· φησι γαρ· «πολλους των υιων
Ἰσραηλ επι στρεψει επι κυριον τον θεον αυτων· και αυτος προελευσεται ενωπιον
αυτου εν πνευματι και δυναμει Ἠλιου». προσχες γαρ, ουκ ειπεν «εν» ψυχηι «Ἠλιου»,
ιν' εχοι τοπον η μετενσωματωσις, αλλ' «εν πνευματι και δυναμει Ἠλιου». σαφως δε
οιδεν η γραφη διαφοραν πνευματος προς ψυχην, ως το «ο δε θεος αγιασαι υμας
ολοτελεις, και ολοκληρον υμων το πνευμα και η ψυχη και το σωμα τηρηθειη αμεμ
πτως εν τηι παρουσιαι του κυριου ημων Ἰησου Χριστου» και το «ευλο γειτε, πνευματα
και δικαιων ψυχαι», εν τωι κατα τους Ἑβδομηκοντα ∆ανιηλ φερομενον, παριστησι
την διαφοραν πνευματος και ψυχης. Ἠλιας ουν ο Ἰωαννης ου δια την ψυχην
λελεκται, αλλα δια το πνευμα και την δυναμιν, ατινα ουδεν λυπει τον
εκκλησιαστικον λογον, ει προ τερον μεν ην εν Ἠλιαι, υστερον δε γεγονεν εν Ἰωαννηι·
«και πνευματα» δε «προφητων προ φηταις υποτασσεται», ουχι δε ψυχαι προφητων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

προφηταις υποτασσονται· και το «πνευμα Ἠλιου αναπεπαυται επι Ἐλισσαιε».
Ζητητεον δε ποτερον ταυτον εστι το πνευμα του Ἠλιου τωι εν Ἠλιαι πνευματι θεου, η
ετερα ταυτ' εστιν αλληλων, και ει παρα δοξον τι το πνευμα ην Ἠλιου το εν αυτωι
παρα το πνευμα του ανθρωπου εκαστου το εν αυτωι. και γαρ σαφως ο αποστολος παρ
εστησεν ετερον ειναι το του θεου πνευμα, καν εν ημιν ηι, παρα το πνευμα εκαστου
ανθρωπου το εν αυτωι, οπου μεν λεγων· «αυτο το πνευμα συμμαρτυρει τωι πνευματι
ημων οτι εσμεν τεκνα θεου», οπου δε· «ουδεις οιδεν ανθρωπων τα του ανθρωπου ει
μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι· ουτω και τα του θεου ουδεις οιδεν ει μη το
πνευμα του θεου». μη θαυμαζε δε το περι του Ἠλιου, ει ωσπερ ξενον τι απηντησεν
αυτωι παρα τους ανα γεγραμμενους παντας αγιους δια το αναληφθηναι «εν
συσσεισμωι εις τον ουρανον», ουτως εξαιρετον τι ειχε το πνευμα αυτου, ως ου μονον
επαναπαυσασθαι τωι Ἐλισ σαιωι, αλλα και τωι Ἰωαννηι συγ καταβηναι εις την γενεσιν,
και τον Ἰωαννην ιδιαι μεν «πνευματος αγιου» πεπληρωσθαι «ετι εκ κοιλιας μητρος
αυτου», ιδιαι δε προεληλυθεναι ενω πιον του Χριστου «εν πνευματι και δυναμει
Ἠλιου». και γαρ δυνατον πλειονα πνευματα ειναι εν τωι αυτωι, ου μονον χειρονα
αλλα και κρειτ τονα· αιτει γουν ο ∆αυιδ στηρι χθηναι μεν «πνευματι ηγεμονικωι»,
εγκαινισθηναι δε εν τοις εγκατοις αυτου «πνευμα ευθες». ει δε, ινα μεταδωι ημιν ο
σωτηρ πνευματος «σοφιας και συνεσεως», πνευματος «βουλης και ισχυος»,
πνευματος «γνωσεως και ευσεβειας», και ενε πλησθη πνευματος «φοβου θεου»,
δυνατον και ταυτα νοεισθαι πλειονα εν τωι αυτωι ειναι κρειττονα πνευ ματα. Και
τουτο δε παρεθεμεθα δια το «εν πνευματι και δυναμει Ἠλιου» προεληλυθεναι
ενωπιον Χριστου τον Ἰωαννην, ινα το Ἠλιας ηδη ηλθεν επι το εν τωι Ἰωαννηι
αναφερηται πνευμα του Ἠλιου, ως και συνηκαν οι συναναβαντες τρεις μαθηται οτι
περι Ἰωαννου του βα πτιστου ειπεν αυτοις. επι μεν ουν τον Ἐλισσαιον μονον
«αναπεπαυται το Ἠλιου πνευμα», ο δε Ἰωαννης προεληλυθεν <ενω πιον του
Χριστου> ουκ εν μονωι τωι «πνευματι», αλλα και εν «δυναμει Ἠλιου», διο και
Ἐλισσαιος μεν ουκ αν Ἠλιας ειρητο, Ἰωαννης δε αυτος ην Ἠλιας. ει δε δει
παραθεσθαι την γραφην, οθεν ελεγον οι γραμματεις οτι Ἠλιαν δει ελθειν πρωτον,
ακουε του Μαλαχιου λεγοντος· «και ιδου εγω αποστελω υμιν Ἠλιαν τον Θεσβιτην»
και τα εξης εως του «μη ελθω και παταξω την γην αρδην». και εοικε γε δια τουτων
δηλουσθαι οτι προευτρεπιζει ο Ἠλιας τηι ενδοξωι Χριστου επιδη μιαι δια τινων ιερων
λογων και καταστασεων εν ταις ψυχαις τους εις τουτο επιτηδειους γεγενημενους, ην
ουκ αν ηνεγκαν οι επι γης δια το υπερβαλλον της δοξης, ει μη υπο του Ἠλιου ησαν
προευτρεπισθεντες. Ἠλιαν δε και εν τουτοις ου την ψυχην λαμβανω του προφητου
εκει νου, αλλα το πνευμα και την δυναμιν αυτου· ταυτα γαρ εστιν οις τα παντα
αποκαταστησεται, ινα απο καταστασι και εκ της αποκατα στασεως γενομενοις
χωρητικοις της δοξης του Χριστου επιδημησηι ο εν δοξηι οφθησομενος υιος του θεου.
ει δε και λογος τις εστιν ο Ἠλιας, υποδεεστερος λογου του «εν αρχηι προς τον θεον»
θεου λογου, και ουτος αν δυναιτο ωσπερει προγυ μνασμα επιδημειν τωι
ετοιμαζομενωι λαωι υπ' αυτου, ινα γενηται κατε σκευασμενος προς υποδοχην του τε
λειου λογου. Ἀπορησειε δ' αν τις ει το πνευμα και η δυναμις Ἠλιου τα εν Ἰωαννηι
πεπονθε κατα το εποιησαν εν αυτωι οσα ηθελησαν. και προς τουτο λελεξεται
απλουστερον μεν οτι ουδεν ατοπον, δια την αγαπην συμπασχειν τα βοηθουντα τοις
βοηθουμενοις (και Ἰησους γουν φησι δια τους ασθενουντας «ησθε νουν» και δια
τους πεινωντας «επει νων» και δια τους διψωντας «εδιψων»), βαθυτερον δε οτι ουκ
ειρηται· αλλ' εποιησαν αυτωι οσα ηθελη σαν <αλλ' οσα ηθελησαν> εν αυτωι· ην γαρ
επερηρεισμενα τωι «πνευματι και» τηι «δυναμει Ἠλιου» τα πεπονθοτα, η ψυχη
Ἰωαννου (ουδαμως ουσα Ἠλιας) ταχα δε και το σωμα. κατ' αλλον γαρ τρο πον εν
σωματι ψυχη και πνευμα και δυναμις, κατ' αλλον δε το σωμα του δικαιου εν τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

κρειττοσιν, ωσπερ ερηρεισμενον αυτοις και αυ των ηρτημενον. «οι δε εν σαρκι οντες
θεωι αρεσαι ου δυνανται. υμεις δε ουκ εστε εν σαρκι αλλ' εν πνευματι, ειπερ πνευμα
θεου οικει εν υμιν»· η γαρ ψυχη του μεν αμαρτωλου εν σαρκι εστι, του δε δικαιου εν
πνευματι. ετι δε και τουτ' αν ζητηθειη, το αλλ' εποιησαν εν αυτωι οσα ηθελησαν επι
τινα αναφερεται; αρα γαρ επι τους γραμματεις, περι ων πυνθανομενοι οι μαθηται
ελεγον· τι ουν οι γραμματεις λεγουσιν οτι Ἠλιαν δει ελ θειν πρωτον; αλλ' ου πανυ
γε φαινεται υπο των γραμματεων πε πονθεναι τι Ἰωαννης, ει μη οτι αρα ουκ
επιστευσαν αυτωι, η οτι (ως και ανωτερω ειπομεν) συναιτιοι γεγονασι τοις
τετολμημενοις κατ' αυτου υπο Ἡρωδου. αλλος δ' αν ειποι οτι το αλλ' εποιησαν εν
αυτωι οσα ηθελησαν ουκ επι τους γραμματεις, αλλ' επι την Ἡρωδιαδα και την
θυγατερα αυτης και τον Ἡρωδην αναφερεται, ποιη σαντας εν αυτωι οσα ηθελησαν.
και το εξης δε δια το ουτως ο υιος του ανθρωπου μελλει πασχειν υπ' αυτων
αναφεροιτ' αν, ει μεν το προτερον επι τους γραμμα τεις, <και τουτο επι τους γραμμα
τεις>, ει δε το προτερον επι τον Ἡρωδην και την Ἡρωδιαδα και την θυγατερα αυτης,
και το δευτε ρον· και γαρ εοικε συμψηφος γεγο νεναι ο Ἡρωδης τωι τον Ἰησουν
αποθανειν, ταχα κοινωνουσης αυτωι της κατ' αυτου επιβουλης και της γυναικος.
13.3 Και ελθοντων αυτων προς τον οχλον προσηλθεν αυτωι ανθρωπος γονυπετων
αυτωι και λεγων· κυριε, ελεη σον μου τον υιον (17, 14[–]). Οι πασχοντες η οι των
πασχον των οικειοι μετα των οχλων εισι· διοπερ, επαν τα υπερ τους οχλους ο Ἰησους
οικονομησηται, καταβαινει προς αυτους, ιν' οι μη δυναμενοι αναβαινειν δια τας
κατεχουσας την ψυχην νοσους ωφε ληθωσι, καταβαντος προς αυτους απο των
υψηλοτερων του λογου. εξεταστεον δε επι τινων μεν νοση ματων οι πασχοντες
πιστευουσι και αξιουσι περι της ιδιας θεραπειας <η αυτου η «του κρασπεδου του
ιματιου» αψαμενοι> ***, επι τινων δε *** περι αυτων ετεροι τουτο ποιουσιν, οιον ο
εκατονταρχος περι παιδος και ο βασιλικος περι υιου και ο αρχισυναγωγος περι
θυγατρος και η Χαναναια περι δαιμονωντος τε κνου θηλεος, και νυν ο γονυ πετων
αυτωι ανθρωπος περι υιου σεληνιαζομενου. τουτοις δε συνεξετασεις, ποτε αφ'
εαυτου ο σωτηρ και υπο μηδενος αξιωθεις ιαται, ως τον παραλυτικον <τον επι τηι
προβατικηι>. αυται γαρ επι το αυτο συγκριθεισαι αλληλαις αι θεραπειαι και
συνεξετασθεισαι πολλα τωι ακουειν δυναμενωι της «εν μυ στηριωι» αποκεκρυμμενης
σοφιας θεου παραστησουσι δογματα περι τε των διαφορων περι τας ψυχας
συμπτωματων και περι του τροπου της θεραπειας αυτων. 13.4 Ἐπει δε νυν ου περι
παν των, αλλα του εκκειμενου ρητου προκειται εξεταζειν, ιδωμεν τρο πολογουντες
τινα δυναμεθα ειπειν τον σεληνιαζομενον ειναι και τον αξιουντα περι αυτου πατερα
αυτου, και τι το πιπτειν τον πασχοντα ουκ αει αλλα πολλακις, οτε μεν εις πυρ ενιοτε
δε εις υδωρ, και τι το μη δεδυνησθαι αυτον υπο των μαθητων θεραπευθηναι αλλ' υπ'
αυτου του Ἰησου. και γαρ ευλογον· ειπερ πασα νοσος και πασα μαλα κια, ας
εθεραπευσεν ο σωτηρ ημων τοτε «εν τωι λαωι», αναφερεται επι τα εν ψυχαις διαφορα
συμπτω ματα, ως τους μεν παρετους την ψυχην και κειμενην αυτην εχοντας επι του
σωματος παραλελυμενην δηλουσθαι δια των παραλυτικων, τους δε τυφλωττοντας
περι τα τηι ψυχηι μονηι θεατα δηλουσθαι δια των τυφλων και ειναι τυφλους, τους δε
κεκωφωμενους προς παραδοχην σωτηριου λογου σημαινεσθαι δια των κωφων,
αναλογον εκεινοις εξε τασθηναι δεησει τα περι του σελη νιαζομενου. εστι δε το
παθος τουτο εκ διαλειμματων αξιολογων επι τιθεμενον τοις πασχουσιν, εν οις ουδεν
διαφερειν δοκει υγιαινοντος ο πεπονθως αυτο παρα τον καιρον του μη ενεργειν
<εις> αυτον την επιληψιν. τοιαυτα δε τινα ευροις αν περι τινας ψυχας συμπτωματα,
πολλακις νομιζομενας υγιαινειν εν σωφροσυνηι και ταις αλλαις αρεταις, ειτ' εσθ' οτε
ωσπερει επιληψιαι τινι τηι απο των παθων λαμβανο μενας και καταπιπτουσας απο
του εστηκεναι δοκειν και σπωμενας περι την απατην του αιωνος τουτου και τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

λοιπας επιθυμιας. ταχα ουν ουκ αν αμαρτοις λεγων τους τοιου τους (ιν' ουτως ειπω)
πνευματικως σεληνιαζεσθαι, καταβαλλομενους υπο των «εν τοις επουρανιοις» πνευ
ματικων «της πονηριας», και κα κως εχειν πολλακις παρα τον καιρον των
επιλαμβανομενων της ψυχης αυτων παθων· πιπτοντας ποτε μεν εις το πυρ των
πυρω σεων, οτε γινονται (κατα τα λε γομενα εν τωι Ὠσηε) «οι μοι χευοντες, ως
κλιβανος καιομενος εις πεψιν κατακαυματος απο της φλογος», ποτε δε εις <το>
υδωρ, οτε «ο βασιλευς παντων των εν τοις υδασι» δρακων καταβαλλει αυτους απο
του ελευθερον δοκειν αναπνειν επι το εις <τα> βαθη των κυματων της θαλασσης
ηκειν του των ανθρωπων βιου. συμβαλειται δε ημιν τηι τοιαυτηι περι του
σεληνιαζομενου διηγησει ο λε γων εν τηι Σοφιαι περι μεν της του δικαιου
ομαλοτητος· «διηγησις ευσε βους δια παντος σοφια», περι δε των αποδεδομενων· «ο
δε αφρων ως σεληνη αλλοιουται». και εστι και εν τοις τοιουτοις ιδειν ορμας ***
συναρπασαι δυναμενας προς επαινον τους μη επισταντας αυτων τωι ανερματιστωι,
ωστε ειπειν αν οιονει πανσεληνον ειναι εν αυτοις η παρ' ολιγον παν σεληνον. ιδοις
δ' αν παλιν μειουμενον το δοξαν ειναι εν αυτοις φως, ουχι φως ημερι νον τυγχανον
αλλα και φως νυκτε ρινον <και σεληνιακον> και επι το σουτον ληγον, εως μηδε <το>
δοκουν φως ειναι επιβλεπομενον εν αυτοις γενηται. ει δε οι πρωτοι θεμενοι τα
ονοματα τοις πραγμασι δια τοιουτον τι ωνο μασαν το της επιληψιας παθος σελη
νιασμον η μη, και αυτος επιστησεις. 13.5 Πατηρ δε του σεληνιαζο μενου ταχα ο
λαχων αυτον αγγελος (ειγε πασαν λεκτεον ανθρωπινην ψυ χην υπο τινι τεταχθαι
αγγελωι <ως υπο τινι πατρι>), αξιων ως περι υιου τον ιατρον των ψυχων, ινα αυτον
ρυσηται μη δυνηθεντα απο του υποδεεστερου λογου του εν τοις μαθηταις
θεραπευθηναι απο του παθους. πνευμα δε «αλαλον και κωφον»<, ει>
τροπολογητεον, <λεκ τεον> τας αλογους και προς το δο κουν καλον ορμας, υπο του
λογου εκβαλλομενον, ινα α τεως τις εποιει αλογωι φοραι νομιζομενα υπο των
βλεποντων καλα, μηκετι μεν πραττηι αλογως κατα <το λοιπον, κατα> δε τον λογον
της του Ἰησου διδασκαλιας. <δυσιατον δε τουτο το παθος και ισχυρον, δοκουν καλως
πεπραχθαι τα μη καλως, και εστιν ουτως εν τοις τοιουτοις μεγαλη η τοιαυτη
ενεργεια, ωστε ταυτην ορει παραβαλλεσθαι, δεομενη ινα μετατεθηι απο του πα
σχοντος δια πασης πιστεως του θε ραπευοντος. εστι δε η πασα πιστις παραβαλλο
μενη κοκκωι σιναπεως.> εκ τουτου και ο Παυλος ωρμηνενος ειπεν· «εαν εχω πασαν
την πιστιν, ωστε ορη μεθιστανειν». ου γαρ εν μονον ορος, αλλα και τα αναλογον
αυτωι πλειονα μεθιστησιν ο εχων πασαν την πιστιν· ητις εστιν ως κοκκος σιναπεως.
επει εξουθενειται μεν η πιστις υπο των ανθρωπων και βραχυτατον τι και ευτελες
ειναι φαινεται, τυχουσα δε γης αγαθης (τουτεστι ψυχης το τοιουτον σπερμα
παραδεξασθαι κα λως δυναμενης) «γινεται δενδρον μεγα, ωστε» ουδεν μεν των απτε
ρων, τα δε επτερωμενα πνευματι κως «πετεινα του ουρανου» κατασκη νουν
δυνασθαι «εν τοις κλαδοις» της τοιαυτης πιστεως. 13.6 Ἤδη ουν παραστωμεν και τηι
λεξει και ζητησωμεν προτερον, πως σεληνιαζεσθαι λεγεται ο υπο τινος πνευματος
ακαθαρτου και κωφου και αλαλου σκοτουμενος και καταβαλλομενος, και δια τι
παρωνυμον εστι το σεληνιαζεσθαι απο του μεγαλου εν ουρανωι και δευτερου μετα
τον ηλιον φωστηρος, ον εταξεν «ο θεος» «εις αρχας της νυκτος». ιατροι μεν ουν
φυσιολογειτωσαν, ατε μηδε ακαθαρτον πνευμα ειναι νομιζοντες κατα τον τοπον
αλλα σωματικον <τι> συμπτωμα, και φυ σιολογουντες τα υγρα λεγετωσαν κι νεισθαι
τα εν τηι κεφαληι κατα τινα συμπαθειαν την προς το σεληνιακον φως, υγραν εχον
φυσιν. ημεις δε οι και τωι ευαγγελιωι πιστευοντες οτι το νοσημα τουτο απο
πνευματος ακαθαρτου, αλαλου και κωφου εν τοις πασχουσιν αυτο θεωρειται
ενεργουμενον, ορωντες δε οτι και οι ειθισμενοι παραπλησιως τοις επαοιδοις των Αι
γυπτιων επαγγελλεσθαι την κατα τους τοιουτους θεραπειαν δοκουσι ποτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

επιτυγχανειν εν αυτοις, φησο μεν οτι μηποτε υπερ του διαβαλλειν τα κτισματα του
θεου, ινα και αδικια «εις το υψος» λαληθηι και θωνται «εις ουρανον το στομα
αυτων», το ακαθαρτον τουτο πνευμα επι τηρει τινας σχηματισμους της σελη νης και
ουτως ενεργει, ιν' εκ της τηρησεως του κατα τον τοιονδε της σεληνης σχηματισμον
πασχειν τους ανθρωπους την αιτιαν δοξηι του τηλικουτου κακου μη «το αλαλον και
κωφον» λαμβανειν δαι μονιον, αλλα ο μεγας εν ουρανωι φωστηρ, ο τεταγμενος «εις
αρχας της νυκτος» και μηδεμιαν εχων αρχην της τοιαυτης εν ανθρωποις νοσου. και
«αδικιαν γε εις το υψος» λαλουσι παντες οσοι παρα την των αστρων σχεσιν φασιν
ειναι την αιτιαν παν των των επι γης (ειτε καθολικων ειτε και των καθ' εκαστον)
συμπτω ματων· και οι τοιουτοι γε αληθως «εθεντο εις ουρανον το στομα αυ των»,
κακοποιους τινας λεγοντες ειναι των αστερων και αλλους αγαθοποι ους, ουδενος
αστρου γενομενου υπο του θεου των ολων ινα κακοποιηι, κατα γε τον Ἱερεμιαν ως
εν Θρηνοις γεγραπται· «εκ στοματος κυριου <ουκ> εξελευσεται τα κακα και το
αγαθον». Εικος δε οτι, ωσπερ τουτο το ενεργουν τον καλουμενον σεληνια σμον
πνευμα ακαθαρτον επιτηρει τους της σεληνης σχηματισμους, ινα ενερ γησηι εις τον
δια τινας αιτιας παρα διδομενον αυτωι και μη ποιησαντα εαυτον αξιον φρουρας
αγγελικης, ου τως και αλλα πνευματα και δαιμονια προς τινας σχηματισμους των αλ
λων αστερων, ινα μη μονον σεληνη αλλα και οι λοιποι λοιδορηθωσιν αστερες υπο
των «αδικιαν εις το υψος» λαλουντων. εστι γουν ακουσαι των γενεθλιαλο γων, την
αιτιαν πασης μανιας και παντος δαιμονιασμου αναφεροντων επι τους της σεληνης
σχηματισμους. οτι μεν ουν οι τον καλουμενον σελη νιασμον πασχοντες ενιοτε εις το
υδωρ πιπτουσι, δηλον εστιν· οτι δε και εις το πυρ, σπανιωτερον μεν πλην και αυτο
συμβαινον εστι. και ουτω δυσιατον εστι το νοσημα τουτο, ως και τους εχοντας χαριν
θεραπευειν δαιμονωντας οτε μεν απαυδαν προς τουτο, οτε δε μετα νηστειων και προ
σευχων και πλειονων καματων επι τυγχανειν. ζητησεις δε ει, ωσπερ εν τοις
ανθρωποις, ουτω και εν τοις πνευμασι τοιαυτα <εστι> συμπτω ματα, ως τινα μεν
αυτων λαλειν τινα δε αλαλα ειναι, και τινα μεν ακουειν ετερα δε κεκωφωσθαι.
ευρεθησεται γαρ ωσπερ εν αυτοις η αιτια του ειναι ακαθαρτα, ουτως και δια το
αυτεξουσιον αυτων καταδεδικασθαι αυτα το ειναι αλαλα και κωφα. και γαρ
ανθρωπων τινες την τοιαυτην καταδικην πεισονται, ει γε η του προφητου ευχη ως
πνευματι αγιωι ειρημενη επακουσθησεται, εν ηι λε λεκται επι τινων αμαρτωλων·
«αλαλα γενηθητω τα χειλη τα δολια». ουτω δε ταχα και οι κακως χρησαμενοι ταις
ακοαις και παραδεξαμενοι ακοην ματαιαν κωφωθησονται υπο του ει ποντος· «τις
εποιησε δυσκωφον και κωφον;» ινα μη πλειον παραδεχων ται ακοην ματαιαν. 13.7
Ἐπει δε ειπεν ο σωτηρ· ω γε νεα απιστε και διεστραμμενη, εμφαινει οτι εκ
διαστροφης η κακια παρεισεληλυθε, παρα φυσιν γενο μενη και διαστροφους ημας
πεποιηκυια. ολον δε (οιμαι) το των επι γης αν θρωπων γενος δια την κακιαν βαρου
μενος και την μετ' αυτων διατριβην ο σωτηρ ειπε το εως ποτε μεθ' υμων εσομαι;
προειπομεν ουν απο μερους εις το εαν εχητε πιστιν ως κοκκον σιναπεως, ερειτε τωι
ορει του τωι και τα εξης. ουδεν δ' ηττον κατα το φαινομενον ημιν τρανοτερον και
ταυτα εις τον τοπον λελεξεται. ορη εν τουτοις οιμαι λεγεσθαι τας εν κακιαι κεχυμενηι
και μεγαληι γεγενη μενας αντικειμενας δυναμεις, αιτινες ωσπερει ερηρεισμεναι εισιν
εν ταις των ανθρωπων ψυχαις. επαν ουν εχηι τις «την πασαν πιστιν», ωστε μηκετι
περι τινων εν τοις ιεροις γραμμασι κειμενων απιστειν, και τοιαυτην αυτην εχηι,
οποια ην η πιστις του Ἀβρααμ πιστευοντος τωι θεωι επι τοσουτον, ωστε λογισθηναι
την πιστιν αυτου «εις δικαιοσυνην», εχει «την πασαν πιστιν» ως κοκκον σιναπεως.
ειθ' ο τοιουτος ερει τωι ορει τουτωι (δεικνυμι δε «το αλαλον και κωφον» εν τωι
λεγομενωι σεληνιαζεσθαι πνευ μα)· μεταβα ενθεν (δηλονοτι απο του πασχοντος
ανθρωπου) <εκει> (επι ταχα την αβυσσον) και μετα βησεται. ο δε αποστολος εντευ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

θεν (οιμαι) την αφορμην λαβων μετα αποστολικης ειπεν εξουσιας το «και εαν εχω
πασαν την πιστιν ωστε ορη μεθιστανειν»· ου γαρ εν μονον ορος αλλα και τα
αναλογον αυτωι πλειονα μεθιστησιν ο εχων «πασαν την πι στιν», ητις εστιν ως
κοκκος σινα πεως· και ουδεν γε τουτωι τωι επι τοσουτον πιστευοντι εσται αδυνατον.
προσχωμεν δε και τωι τουτο το γενος ουκ εκπορευεται ει μη εν προσευχηι και
νηστειαι, ιν' ει ποτε δεοι περι θεραπειαν ασχο λεισθαι ημας τοιουτον τι πεπονθοτος
τινος, μη ορκιζωμεν μηδε επερω τωμεν μηδε λαλωμεν ως ακουοντι τωι ακαθαρτωι
πνευματι, αλλα «σχο λαζοντες προσευχηι και νηστειαι» επι τυχωμεν προσευχομενοι
περι του πεπονθοτος <σωτηριας της απο θεου> και τηι εαυτων νηστειαι απωσωμεν απ'
αυτου το ακαθαρτον πνευμα. 13.8 Σ<υσ>τρεφομενων δε αυτων εις την Γαλιλαιαν
ειπεν αυτοις ο Ἰησους· μελλει ο υιος του ανθρωπου παραδιδοσθαι εις χειρας
ανθρωπων (17, 22 [23]). Και δοξει γε εκεινοις ταυτα ισοδυναμειν οτι «ηρξατο
δεικνυειν τοις μαθηταις οτι δει αυτον εις Ἱερο σολυμα απελθειν και πολλα παθειν
απο των πρεσβυτερων και αρχιε ρεων». το δε ουχ ουτως εχει. ου γαρ ταυτον εστι το
υποδεικνυσθαι «τοις μαθη ταις οτι δει αυτον εις Ἱεροσολυμα απελθειν και πολλα
παθειν απο των πρεσβυτερων και αρχιερεων και γραμματεων» και μετα το πα θειν
«αποκτανθηναι και» μετα το αποκτανθηναι «τηι τριτηι ημεραι εγερ θηναι», τωι
λελεχθαι αυτοις ουσιν εν τηι Γαλιλαιαι (οπερ ανωτερω ου μεμα θηκαμεν), ως αρα
μελλοι ο υιος του ανθρωπου παραδιδοσθαι· το γαρ παραδιδοσθαι ανωτερω μεν ουκ
ειρηται, νυν δε και οτι εις χει ρας ανθρωπων. εφ' ωι ζητησωμεν υπο τινος μελλει
παραδιδοσθαι εις χειρας ανθρωπων η τινων. εκει μεν γαρ υφ' ων πεισεται διδα
σκομεθα και εν ωι τοπωι πεισεται, ενταυθα δε επ' εκεινοις μανθανομεν οτι το «πολλα
παθειν» αυτον υπο των προειρημενων συμβαινει, ουκ εκει νων πρωτων αιτιων
γινομενων του «πολλα» αυτον παθειν, αλλ' η του πα ραδιδοντος η των
παραδιδοντων αυ τον εις χειρας ανθρωπων. ο μεν ουν φησει οτι τουτο διηγουμενος
ο αποστολος φησι περι του θεου· «ος γε του ιδιου υιου ουκ εφεισατο, αλλ' υπερ ημων
παντων παρεδωκεν αυτον», εδωκε δε και ο υιος «υπερ ημων εαυ τον» εις θανατον,
ωστε ου μονον υπο του πατρος, αλλα και υφ' εαυτου παρεδοθη. ετερος δε ου μονον
εκεινο αλλα και τα εκκειμενα επι το αυτο συναγα γων φησει παραδεδοσθαι πρωτον
υπο του θεου τον υιον ειτα πειρασθησομενον, ειτα αγω νιουμενον, ειτα υπερ
ανθρωπων πεισομενον η και «ολου του κοσμου», ινα αυτου αρηι «την αμαρτιαν», τωι
αρχοντι «του αιωνος τουτου» και τοις αλλοις αρχουσιν αυτου, ειτα υπο τουτων εις
χειρας ανθρω πων αυτον παραδιδοσθαι των αποκτενουντων αυτον. παραδειγμα δε
παραληφθησεται τα του Ἰωβ. «ιδου παντα οσα εστιν αυτωι διδωμι εν τηι χειρι σου·
αλλα αυτου μη αψηι», ειτα ωσπερει παραδοθεντος υπο του διαβολου τοις αρχουσιν
αυτου τοις αιχμαλωτευου σι, τοις ιππευσι, τωι καταβαινοντι ως εξ ουρανου πυρι, τωι
εκ της ερημιας ελθοντι μεγαλωι πνευματι και την οικιαν χαλασαντι. επιστησεις δε ει,
ωσπερ τοις αιχμα λωτευουσι παραδεδωκε τα του Ἰωβ και τοις ιππευσιν, *** ουτως
και τινι ενεργειαι <των> υπο «τον αρχοντα της εξουσιας του αερος, του πνευ ματος
του ενεργουντος νυν εν τοις υιοις της απειθειας», ινα το εκειθεν καταβαινον πυρ επι
τα προβατα του Ἰωβ εξ ουρανου οφθηι καταβαινον τωι απαγγελλοντι τωι Ἰωβ οτι
«πυρ επεσεν εκ του ουρανου και κατεκαυσε τα προβατα αυτου, και τους ποιμενας
κατεφαγεν ομοι ως». παραπλησιως δε τουτοις ζητη σεις, ει και το «εξαιφνης μεγα
πνευ μα απο της ερημου» ελθον και αψα μενον «των τεσσαρων γωνιων της οικιας»
εν τι των υπο τον διαβολον ην, ωι παρεδωκεν ο διαβολος το «των υιων» «και των
θυγατερων» του Ἰωβ συμποσιον, ινα συμπεσηι «η οικια επι τα παιδια» του δικαιου
και τε λευτησωσιν. Ἔστω ουν (ως επι του Ἰωβ) πρωτον παραδιδους ο πατηρ τον υιον
ταις αντικειμεναις ενεργειαις, ειθ' αυται παραδιδοτωσαν αυτον εις χειρας
ανθρωπων, εν οις ανθρωποις και Ἰουδας ην, εις ον «μετα το ψωμιον εισηλθεν ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

σατανας», αρχικωτερον του Ἰουδα παραδιδους αυτον. αλλ' ορα, μηποτε το
παραδιδοσθαι ταις αντικειμεναις ενεργειαις υπο του πατρος τον υιον συνεξεταζων
τωι παραδιδοσθαι υπ' εκεινων εις χειρας ανθρωπων τον σωτηρα, νομισηις ισον ειναι
το επ' αμφοτερων λεγομενον παρα διδοσθαι. κατανοει γαρ οτι ο μεν πατηρ <ουχ
απλως, αλλ'> «υπερ ημων παντων παρεδωκεν αυ τον» απο φιλανθρωπιας· αι δε αντι
κειμεναι δυναμεις παραδουσαι τον σωτηρα εις χειρας ανθρωπων ουκ εσκοπουν το
υπερ τινων σωτη ριας παραδιδοναι αυτον, αλλα (το οσον επ' αυταις, επει ουδεις
αυτων εγινωσκε την του «θεου σοφιαν την εν μυστηριωι αποκεκρυμμενην») παρε
διδουν αυτον αποθανουμενον, ινα ο «εχθρος» αυτου «θανατος» υποχειριον αυτον
λαβηι ομοιως τοις «εν τωι Ἀδαμ» αποθνηισκουσι. και οι απο κτειναντες δε αυτον
ανθρωποι <ουχι θεληματι του θεου ηδη καθεστη κοτι, αλλα δυναμεων> θεληματι τυ
πουμενοι των βουλομενων τον Ἰη σουν υποχειριον γενεσθαι θανατωι τουτο εποιουν.
οιμαι δε αναγκαιως εξητασθαι και ταυτα δια το τον παραδιδομενον εις χειρας
ανθρωπων Ἰησουν μη υπο ανθρωπων εις χειρας αν θρωπων παραδιδοσθαι, αλλ' υπο
δυναμεων αις «υπερ ημων παντων παρεδωκεν» ο πατηρ τον υιον, εν αυτωι τωι
παραδεδοσθαι και γινεσθαι υπο τους οις παρεδοθη καταλυοντα «τον το κρατος
εχοντα του θανατου»· «δια» γαρ «του θανατου» κατηργησε «τον το κρατος εχοντα
του θανατου (τουτεστι τον διαβολον) και» απηλ λαξε «τουτους, οσοι φοβωι θανατου
δια παντος του ζην ενοχοι ησαν δου λειας». 13.9 «Κρατος» δε «θανατου» νο μιστεον
εχειν τον διαβολον ου του μεσου και <α>διαφορου, καθ' ον απο θνηισκουσιν οι
συνθετοι εκ ψυχης και σωματος χωριζομενης αυτων της ψυχης απο του σωματος,
αλλα του εναντιου και εχθρου του ειποντος· «εγω ειμι η ζωη», καθ' ον «ψυχη η
αμαρτανουσα, αυτη αποθανειται». εμφαινει δε οτι ουχ ο θεος εις χειρας ανθρωπων
παρεδωκεν αυτον, ο σωτηρ λεγων· «ει ην εκ του κοσμου τουτου η βασιλεια η εμη, οι
υπηρεται αν οι εμοι ηγωνιζοντο, ινα μη παραδοθω τοις Ἰουδαιοις». παρα διδομενος
γαρ Ἰουδαιοις εις χειρας ανθρωπων παρεδοθη, ουχ υπο των ιδιων υπηρετων, αλλ'
υπο του αρχοντος «του αιωνος τουτου» ειποντος περι των εν αορατοις δυνα μεσι
κατα ανθρωπων ισταμενων βα σιλειων· «ταυτα σοι παντα δωσω, εαν πεσων
προσκυνησηις μοι». διο και περι εκεινων λελεχθαι νομιστεον το «παρεστησαν οι
βασιλεις της γης και οι αρχοντες συνηχθησαν επι το αυτο κατα του κυριου και κατα
του Χρι στου αυτου». κακεινοι μεν «οι βασι λεις» και «οι αρχοντες» «παρεστησαν»
και «συνηχθησαν κατα του κυριου και κατα του Χριστου αυτου»· ημεις δε εκ του
παραδεδοσθαι αυτον υπ' εκεινων εις χειρας ανθρω πων και απεκτανθαι
ωφεληθεντες, φαμεν το «διαρρηξωμεν τους δεσμους αυτων, και απορριψωμεν αφ'
ημων τον ζυγον αυτων» ***. οτε γαρ «συμμορφοι» γινομεθα τωι θανατωι του
Χριστου, ουκετι εσμεν υπο τους δεσμους των (ως αποδε δωκαμεν) βασιλεων «της
γης», ουδ' υπο τον ζυγον των κατα του κυριου συναχθεντων αρχοντων «του αιωνος
τουτου»· και δια τουτο ο πατηρ «του ιδιου υιου ουκ εφεισατο, αλλ' υπερ ημων
παντων παρεδωκεν αυτον», ιν' οι <αρχοντες οι> παραλαβοντες αυ τον και
παραδοντες αυτον εις χει ρας ανθρωπων, υπο του κατοι κησαντος «εν τοις
ουρανοις» εγγε λασθωσιν και υπο του κυριου εκ μυκτηρισθωσιν, εις καταλυσιν της
ιδιας βασιλειας και αρχης παρα προσ δοκιαν παραλαβοντες απο του πα τρος τον
υιον, οστις τηι τριτηι ημε ραι ηγερθη τωι τον εχθρον αυτου θανατον κατηργηκεναι και
ημας πε ποιηκεναι «συμμορφους», ου μονον «του θανατου αυτου» αλλα και «της
αναστασεως», δι' ον «εν καινοτητι ζωης» περιπα τουμεν, ουκετι καθεζομενοι «εν
χωραι και σκιαι θανατου», δια το ανατειλαν εφ' ημας «φως» του θεου. ειποντος δε
του σωτηρος το μελλει ο υιος του ανθρωπου παρα διδοσθαι εις χειρας ανθρω πων,
και αποκτενουσιν αυ τον, και τηι τριτηι ημεραι ανα στησεται, οι μαθηται σφοδρα
ελυπηθησαν, τωι μεν παραδιδοσθαι μελλειν αυτον εις χειρας ανθρω πων και τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

αποκτιννυσθαι αυτον, ως σκυθρωποις και αξιοις λυπης επιστησαντες, μη προσχοντες
δε τωι τηι τριτηι ημεραι αναστησεσθαι αυτον δεηθεντα ουδε χρονου πλειο νος, «ινα δια
του θανατου καταργησηι τον το κρατος εχοντα του θανατου». 13.10 Ἐλθοντων δε εις
Κα περναουμ προσηλθον οι τα διδραχμα λαμβανοντες τωι Πε τρωι (17, 24[–27]). Εισι
τινες βασιλεις της γης και τουτων υιοι, μη διδοντες τελη η κηνσους, και ετεροι παρα
τους υιους αυτων αλλοτριοι των βασιλεων της γης, αφ' ων λαμβανουσιν οι βασιλεις
της γης τελη η κην σον. και εισιν οι μεν υιοι αυτων ελευθεροι παρα τοις βασιλευσι
της γης ως παρα πατρασιν <υιοι>· οι δε αλλοτριοι αυτων ως μεν προς τα εξω γης
ελευθεροι, ως δε κατα τους δυναστευοντας αυτων και κα ταδουλουμενους (ως
«κατεδυναστευ ον οι Αιγυπτιοι τους υιους Ἰσραηλ, και κατωδυνων αυτων την
ζωην», και «κατεδουλουντο αυτους μετα βιας») δουλοι. δι' ους δουλευοντας αναλο
γον τηι δουλειαι των Ἑβραιων μονον «μορφην» του «δουλου» ανειληφεν ο υιος του
θεου, ουδεν εργον ποιων πηλινον και δουλον. ως ουν εχων την του «δουλου»
εκεινου «μορφην», τελος και κηνσον διδωσιν ουχ ετερον παρα τον διδομενον υπο
του μαθητου αυ του· ο γαρ αυτος ηρκει στατηρ και το εν νομισμα διδομενον υπερ του
Ἰησου και του μαθητου αυτου. τουτο δε το νομισμα εν μεν τηι οικιαι του Ἰησου ουκ
ην, εν δε τηι θαλασσηι ετυγχανεν, και ην εν τωι στοματι του θαλασσιου ιχθυος, ον και
αυτον οιμαι ευεργετουμενον αναβεβηκεναι εν τωι Πετρου αγκιστρωι συνειλημ μενον,
γενομενου αλιεως «ανθρω πων», εν οις ην ο τροπικως λεγομε νος ιχθυς, ινα και
απαρθηι απ' αυ του <το> εχον την εικονα «Καισαρος» νομισμα, και γενηται εν οις οι
αλιευομενοι υπο των μεμαθηκοτων ανθρωπους αλιευειν. ο μεν ουν εχων «τα
Καισαρος» απο διδοτω αυτα τωι «Καισαρι», ινα μετα τουτο αποδιδοναι δυνηθηι «τα
του θεου τωι θεωι». επει δε Ἰησους, εικων ων «του θεου του αορατου», ουκ ειχε την
εικονα του «Καισαρος» (ο γαρ «αρχων του αιωνος τουτου ου δεν» ειχεν εν αυτωι),
δια τουτο <ουκ απο ιδιου, αλλ'> απο οικειου τοπου της θαλασσης την εικονα «Καισα
ρος» λαμβανει, ινα δωι τοις της γης βασιλευσιν αντι αυτου και του μα θητου αυτου,
ινα μηδε υπολαμβα νωσιν οι τα διδραχμα λαμβα νοντες οφειλετην αυτων ειναι και
των βασιλεων της γης τον Ἰησουν· απεδωκε γαρ την οφειλην, ουκ ανα λαβων αυτην
ουδε κεκτημενος ουδε πορισας ουδε ιδιον ποτε ποιησας αυτην κτημα, ινα μηδεποτε η
«Και σαρος» εικων ηι παρα τηι εικονι «του θεου του αορατου». 13.11 Και κατ' αλλον
δε τροπον λεχθειη <αν>· εισι τινες των βασιλεων της γης υιοι και <τινες> ουχ υιοι
αυτων, πλην υιοι και απολελυμενως υιοι, ετεροι δε δια το ειναι αλλοτριοι των υιων
των βασιλεων της γης, ουδε νος μεν των επι γης υιοι, αυτο δε τουτο υιοι, ητοι δε του
θεου η του υιου αυτου η τινος των του θεου. εαν ουν ο σωτηρ πυνθανηται του Πε
τρου λεγων· οι βασιλεις της γης απο τινων λαμβανουσι τελη η κηνσον; απο των
ιδιων υιων η απο των αλλοτριων αυτων; ειποντος δε του Πετρου οτι ουκ απο των
ιδιων υιων, αλλ' απο των αλλοτριων αυτων, φησιν ο Ἰη σους περι τουτων, οιτινες
αλλο τριοι εισιν των βασιλεων της γης και δια το ειναι ελευθεροι υιοι τυγ χανουσι,
το αρα γε ελευθεροι εισιν οι υιοι, ουκ ελευθεροι γαρ οι υιοι των βασιλεων της γης,
επει «πας ο ποιων την αμαρτιαν δουλος της αμαρ τιας εστιν», ελευθεροι δε οι μειναν
τες <εν> τηι αληθειαι του λογου του θεου και δια τουτο γνοντες την αλη θειαν, ινα
και ελευθερωθωσιν απ' αυτης. ει τις ουν εστιν υιος απλως και μη τουτο ολον υιος
των βασιλεων της γης, εκεινος εστιν ελευθερος. και ομως, ων ελευθερος,
πεφροντικε του μη σκανδαλιζειν και τους βασιλεις της γης και τους υιους αυτων και
τους τα διδραχμα λαμβανοντας· διο φησι· μη σκανδαλισωμεν αυτους, αλλα
πορευθεις βαλε το αγκιστρον σου, και τον ανα βαντα πρωτον ιχθυν αρον και τα εξης.
πυθοιμην δ' αν των χαιροντων τηι περι φυσεων μυθο ποιιαι, ποιας φυσεως ησαν ειτε
οι της γης βασιλεις ειτε οι υιοι αυτων ειτε οι τα διδραχμα λαμ βανοντες, ους μη
βουλεται σκαν δαλιζειν ο σωτηρ. φαινεται δη (ως κατα την υποθεσιν) οτι ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

επαινετης εισι φυσεως, και ομως πεφροντικε του μη σκανδα λισθηναι αυτους, και
ομως κωλυει σκανδαλον τι αυτοις γενεσθαι, ιν' ητοι μη χειρον αμαρτανοιεν, η προς
το (ει βουλονται) σωθη ναι ηκοιεν εκ του αποδεξασθαι τον φεισαμενον αυτων ινα
μη σκανδα λισθωσι. και ως εν ΧΩΡΙΩΙ γε ΠΑΡΑΚΛΗΣΕΩΣ (ουτω γαρ ερμη νευεται η
Καφαρναουμ) παρακαλων <εκασ>τον μαθητην και ελευθερον αυτον ειναι και υιον
<απαγγελλων>, διδωσιν αυτωι δυναμιν του αλιευσαι ιχθυν πρωτον, ινα αναβαντος
αυτου παρακληθηι ο Πετρος επι τωι αναβαντι και αλιευθεντι, και απο του <εξ
ανοιχθεντος αυτου του> στοματος ειληφθαι τον στατηρα αποδοθησομενον τοις
οικειοις του στατηρος και απαιτουσιν ως ιδιον το τοιουτον νομισμα. 13.12
Χαριεντως δ' αν ποτε χρη σαιο τωι ρητωι επι φιλαργυρωι, μηδεν ανα στομα εχοντι η
τα περι του αρ γυριου, επαν ιδηις αυτον υπο τινος Πετρου τεθεραπευμενον,
αφελοντος αυτου ου μονον εκ του στοματος και των λογων, αλλα και απο ολης δια
θεσεως τον στατηρα, συμβολον οντα πασης αυτου φιλαργυριας. ερεις γαρ τον
τοιουτον εν θαλασσηι μεν γε γονεναι και τοις αλμυροις του βιου πραγμασι και τοις
κυμασι των της φιλαργυριας φροντιδων και μερι μνων, εχοντα εν τωι στοματι τον
στατηρα οτε απιστος ην και φι λαργυρος, αναβεβηκεναι δε απο της θαλασσης εν τωι
λογικωι αγκιστρωι συνειλημμενον και ευεργετουμενον (υπο τινος αυτον διδαξαντος
Πετρου την αληθειαν) μηκετι εχειν εν τωι στοματι τον στατηρα αλλα αντ' εκεινου τα
εχοντα την εικονα λογια του θεου. 13.13 Ἔτι εις το προσηλθον οι τα διδραχμα
λαμβανοντες τωι Πετρωι παραθησηι απο των Ἀριθμων οτι υπερ μεν των αγιων κατα
τον του θεου νομον ουχ απλως διδραχμον δι δοται, αλλα διδραχμον αγιον. γε
γραπται γαρ· «και ληψηι πεντε σι κλους κατα κεφαλην, κατα το διδρα χμον το
αγιον». αλλα και υπερ «παν των των υιων Ἰσραηλ» κατα κεφα λην διδοται
διδραχμον αγιον. επει ουν ουχ οιον τε μετα των αγιων δι δραχμων εχειν και
διδραχμα (ιν' ου τως ονομασω) βεβηλα τον αγιον του θεου, δια τουτο τοις
λαμβανουσι τα ουχ αγια διδραχμα και ερωτησασι τον Πετρον και ειπουσιν· ο διδα
σκαλος υμων ου τελει τα δι δραχμα; προστασσει δοθηναι στα τηρα (εν ωι ην <δυο>
διδραχμα) ο σωτηρ ευρισκομενον εν τωι στοματι του πρωτου αναβαντος ιχθυος, ινα
δοθηι αντι του διδασκαλου και του μαθητου. 13.14 Ἐν εκεινηι τηι ημεραι προσηλθον οι
μαθηται τωι Ἰησου λεγοντες· τις αρα μει ζων εστιν εν τηι βασιλειαι των ουρανων (18,
1[–6]); ∆υναμενος ο Ματθαιος υπερ του διδαχθηναι ημας, τι τε προσελ θοντες οι
μαθηται τωι Ἰησου ηξιουν παρ' αυτου μαθειν πως τε απεκρινατο προς το πυσμα
αυτων, αυτο τουτο μονον διηγησασθαι, ο δε προσεθηκε κατα μεν τινα των αντι
γραφων· εν εκεινηι τηι ωραι προ σηλθον οι μαθηται τωι Ἰησου, κατα δε αλλα· εν εκεινηι
τηι ημε ραι. και αναγκαιον μη ανεξεταστον εασαι το βουλημα του ευαγγελιστου.
διοπερ επιστησαντες τοις προ του εν εκεινηι τηι ημεραι η ωραι, σκοπησωμεν ει οιον τε
εστιν απ' εκεινων οδον λαβειν προς το θεω ρησαι ως αναγκαιαν την εν εκεινηι τηι
ημεραι η ωραι προσθηκην. εληλυθεισαν τοινυν εις την «Καφαρ ναουμ» ο Ἰησους αμα
τοις μαθηταις ενθα «οι τα διδραχμα λαμβανοντες τωι Πετρωι προσηλθον και» ερωτων
τες «ειπον» το «ο διδασκαλος υμων ου τελει τα διδραχμα;» ειτα αποκρι ναμενου
προς αυτους του Πετρου και ειποντος «ναι», ο «Ἰησους» προαπο λογησαμενος περι
της δοσεως των διδραχμων πεμπει τον Πετρον τωι αγκιστρωι ανασπασοντα «ιχθυν»,
ου εν τωι στοματι εφασκεν ευρεθησεσθαι «στατηρα» τον δοθησομενον υπερ εαυτου
και Πετρου. δοκει ουν μοι οτι μεγιστην νομισαντες ταυτην ειναι υπο του Ἰησου προς
τον Πετρον τι μην *(** κριναντος αυτον μειζονα των λοιπων γνωριμων) εβουλοντο,
οπερ υπενοουν, ακριβωσαι δια του πυθομενοι του Ἰησου ακου σαι παρ' αυτου ει (ως
υπελαμβανον) μειζονα κεκρικε τον Πετρον αυτων. αμα δε ηλπιζον και την αιτιαν ει
σεσθαι του προκεκρισθαι τον Πε τρον των λοιπων μαθητων. ταυτ' ουν (οιμαι)
δηλωσαι ο Ματθαιος βουλομενος επηγαγε τωι «εκεινον λα βων (δηλονοτι τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

«στατηρα») δος αυ τοις αντι εμου και σου» το εν εκει νηι τηι ημεραι <η ωραι> προσηλ
θον οι μαθηται τωι Ἰησου λε γοντες· τις αρα μειζων εστιν εν τηι βασιλειαι των
ουρανων; ταχα δε και αμφεβαλλον δια το τρεις προκεκρισθαι κατα την μεταμορφω
σιν, αμφεβαλλον δε περι του τις των τριων μειζων ειναι κεκριται παρα τωι κυριωι. ο
μεν γαρ Ἰωαννης ανεπεσεν «επι το στηθος» αυτου δι' αγαπην, και ακο λουθον προ
του δειπνου τιμης εξαι ρετου συμβολα πολλα αυτους εωρα κεναι προς τον Ἰωαννην
απο του Ἰησου. ο δε Πετρος εν τηι ομολογιαι ηκουσε μακαριος δια το «συ ει ο Χριστος
ο υιος του θεου του ζωντος»· παλιν δε δια το «υπαγε οπισω μου, σατανα· σκαν δαλον
μου ει, οτι ου φρονεις τα του θεου αλλα τα των ανθρωπων» περι εσπωντο μηποτε
ουχ ουτος ειη ο μειζων, ατερος δε των Ζεβεδαιου υιων. τοσαυτα μεν δια το εν εκεινηι
τηι ημεραι η ωραι, εν ηι γεγονει τα περι τον «στατηρα». 13.15 Ἑξης δε κατανοητεον το
προσηλθον αυτωι οι μαθηται, ως μαθηται διδασκαλωι προβληματα προτεινοντες και
εξεταζοντες, τις αρα μειζων εστιν εν τηι βασιλειαι των ουρανων. και μιμητεον γε εν
τουτοις τους του Ἰησου μαθητας· ει ποτε ζητουμε νον τι εν ημιν μη ευρισκοιτο, μετα
πασης ομονοιας περι του ζητουμενου προσελθωμεν τωι Ἰησου, παροντι οπου «δυο η
τρεις συνηγμενοι» εν τωι ονοματι αυτου, και ετοιμωι εν τηι κα τα δυναμιν παρουσιαι
φωτιζειν τας καρδιας των γνησιως αυτωι μαθη τευεσθαι θελοντων προς καταληψιν
των ζητουμενων. ουκ ατοπον δε και τινι των υπο του θεου τεταγμε νων εν τηι
εκκλησιαι διδασκαλων προ σελθοντας ημας προτεινειν αναλογον τι προβλημα τωι τις
αρα μειζων εστιν εν τηι βασιλειαι των ουρανων. τι μεν ουν ηδη εγνωστο τοις μαθη
ταις των κατα το πυσμα τουτο; τι δε εζητειτο; οτι μεν γαρ ουκ εστιν ισοτης των
αξιουμενων της βασιλειας των ουρανων, κατειληφεισαν, και οτι (μη ουσης
ισοτητος) εστι τις ο μειζων και ουτω καθεξης μεχρι του ελαχιστου. οποδαπος δε ο μει
ζων, και οπως βιωσας ο ελαχιστος και τινες οι μεταξυ, ετι εζητουν. ει μη αρα
ακριβεστερον εστιν ειπειν οτι, τις μεν ο ελαχιστος ᾔδεισαν εκ του «ος εαν λυσηι μιαν
των εντολων του των των ελαχιστων και διδαξηι ου τως τους ανθρωπους, ελαχιστος
κλη θησεται εν τηι βασιλειαι των ουρα νων», τις δε ο παντων μειζων ουκ εγινω σκον,
ει και κατελαμβανον το «ος δ' αν ποιησηι και διδαξηι, ουτος με γας κληθησεται εν τηι
βασιλειαι των ουρανων»· μεγαλων γαρ οντων πλειο νων, τις ο των μεγαλων μειζων
(ως εν ανθρωποις) ουκ ην αυτοις σαφες. και οτι μεγαλοι μεν πλειους, ουκ επισης δε
μεγαλοι οι μεγαλοι, δη λωσει το μεγας ονομα κειμενον επι του Ἰσαακ, «ος
προβαινων μειζων εγινετο <εως ου μεγας εγενετο> σφο δρα σφοδρα», ειρημενον δε
και επι Μωσεως και επι του βαπτιστου Ἰωαννου και επι του σωτηρος. και πας γε
ομολογησει οτι <ει> και παν τες ουτοι μεγαλοι ησαν κατα την γραφην, αλλα μειζων
αυτων ην ο σωτηρ. ει δε και Ἰωαννης του Ἰσαακ και του Μωσεως μειζων ην, ου
«μειζων ουδεις εν γεννητοις γυναικων» ην, η ου μειζων μεν ισος δε αμφοτεροις η
τινι αυτων, ουκ ακινδυνον απο φηνασθαι. και εκ του Ἰσαακ δε «προβαινων μειζων
εγινετο, εως ου μεγας εγε νετο», ουχ απλως αλλα μετα προ σθηκης της «σφοδρα» δις
κατειλεγμε νης, εστι μαθειν οτι διαφορα εστι μεγαλων, τινος μεν οντος μεγαλου,
ετερου δε σφοδρα μεγαλου και αλλου σφοδρα σφοδρα μεγαλου. εζητουν τοινυν οι
μαθηται προσελθοντες τωι Ἰησου μαθειν, τις αρα μει ζων εστιν εν τηι βασιλειαι των ου
ρανων. και ταχα εκεινοι μεν εβου λοντο μαθειν ακουσαντες απ' αυτου το τοιουτον· ο
δεινα μειζων εστιν εν τηι βασιλειαι των ουρανων· ο δε επι το καθολικωτερον αναγει
τον λογον, δεικνυς οποδαπος τηι ποιοτητι μειζων εστιν εν τηι βα σιλειαι των
ουρανων, οντινα κα τα δυναμιν εκ των γεγραμμενων κα τανοησωμεν. 13.16
Προσκαλεσαμενος γαρ ο Ἰησους παιδιον και τα εξης. Ἔστι δε προτερον απλως
διηγησασθαι. ειποι δ' αν ο κατα το απλουν διη γουμενος τον του σωτηρος εν του τοις
λογον οτι, εαν ανηρ τις ων επι τοσουτον νεκρωσηι τας ανδρικας επιθυμιας,
«πνευματι τας πραξεις του σωματος» θανατων και «παντοτε την νεκρω σιν του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

Ἰησου εν τωι σωματι» περι φερων, ωστε παιδιου αγευστου αφρο δισιων και
ανεννοητου ανδρικων κι νηματων εχειν καταστασιν, ο τοιου τος εστραφη και
γεγονεν ως τα παιδια. και οσον γε προσεθηκε τηι των παιδιων περι των τοιουτων
κινη ματων καταστασει, τοσουτωι μαλλον <αλλων> των ασκουντων και επι το
σουτον <ουκ> εληλακοτων σωφρο συνης [το] μειζων εστιν εν τηι βασιλειαι των
ουρανων. οπερ δε επι των κατα τα αφροδισια λελεκται περι των παιδιων, τουτ' αν
λεχθειη και περι των λοιπων παθων και αρρωστηματων και νοσηματων της ψυχης,
εις α μη πεφυκε παιδια εμπιπτειν, οσα τον λογον μηδεπω συμπεπληρωκεν· οιον ινα
στραφηι τις και οποιον εστι το βραχυ παιδιον προς οργην τοιουτος γενηται ων ανηρ,
και οποιον εστι το παιδιον προς λυπην (εσθ' οτε παρα τον και ρον του τεθνηκοτος
πατρος η μητρος η τινος φιλου, ως γελαν και παιζειν κατ' εκεινον τον χρονον),
τοιουτος αν γενοιτο ο στραφεις ως παιδια και εξιν αναλαβων εκ λογου της λυ πης
απαραδεκτον, ωστε οποιον εστι προς λυπην το βραχυ παιδιον αυτον γενεσθαι. το δ'
ομοιον φη σεις περι της καλουμενης ηδονης, καθ' ην αλογως επαιρονται οι φαυλοι,
ην ου πασχει τα παιδια ουδ' οι στραφεντες και γενομενοι ως τα παιδια. Ὡς μεν ουν
προς το ακριβες, αποδεδεικται και αλλοις οτι ουδεν των παθων πιπτει εις τα μηδε
πω συμπεπληρωκοτα τον λογον παι δια· ει δ' ουδεν, δηλονοτι ουδε φο βος, αλλ' ει
αρα αναλογον τι τοις <αλλοις> παθεσι, και ταυτα αμυδρα και ταχιστα
ανασκευαζομενα και θεραπευομενα γινεται εν τοις παιδιοις, ως αγαπητον ειναι επι
του το φθασαι τον στραφεντα ως τα παιδια οσον εχει της οιονει υποβο λης των
παθων ως τα παιδια. και περι φοβου τοινυν τα ομοια τοις απο δεδομενοις νοησεις
οτι τα παιδια τον μεν φοβον των φαυλων ου πασχει, αλλο δε τι ο οι μη ακριβουντες
τα των παθων και των ονοματων εκει νων λεγουσιν ειναι φοβον, οιον δη και το των
παιδιων αμνησικακον παρ' αυτους τους των δακρυων και ρους εν ακαρει
μεταβαλλομενων και γελωντων και συμπαιζοντων τοις νο μιζομενοις λελυπηκεναι
και πεφο
βηκεναι, αλλ' ου κατα <την> αλη θειαν ταυτα ενηργηκοσιν. ουτω δε και ταπεινωσει
εαυτον τις ως ο προσεκαλεσατο ο Ἰησους παιδιον· ου γαρ πιπτει υψηλοφρο συνη και
οιησις ευγενειας η πλουτου η τινος των νομιζομενων μεν ουκ ον των δε αγαθων εις
παιδιον. διοπερ εστιν ιδειν τα κομιδηι νηπια μεχρι τριων και τετταρων ετων ομοια
τοις αγενεσι, καν ευγενη ειναι δοκηι, και μη μαλλον παντως φιλειν δοκουντα τα
πλουσια παιδια παρα τα πενιχρα. εαν ουν οπερ παρα την ηλικιαν πα σχει τα παιδια
προς τα τους ανοη τους επαιροντα τοιαυτα παθη, απο λογου ο του Ἰησου μαθητης
<ανα λαβηι>, εταπεινωσεν εαυτον ως ο εδειξεν ο Ἰησους παιδιον, ουκ επαιρομενος
επι δοξαριωι ουδε φυσιου μενος επι πλουτωι ουδ' επι περιβοληι ουδε ογκουμενος επι
ευγενειαι. μαλιστα δε τους <τοιουτους>, ους ο λογος απεδειξε στραφεντας ως ο
προσελαβετο ο Ἰησους παιδιον, αποδεκτεον και τιμητεον επι τωι Ἰησου ονοματι, επει
μαλιστα εν τουτοις εστιν ο Χριστος. και δια τουτο λεγει το και ος αν δεξη ται εν
παιδιον τοιουτο επι τωι ονοματι μου, εμε δεχεται. 13.17 Το δε εξης εργωδες κατα
ακολουθιαν των προαποδεδομενων διηγησασθαι. ειποι γαρ αν τις, πως ο στραφεις
και γενομενος ως τα παιδια μικρος εστι των πιστευοντων εις τον Ἰη σουν και
επιδεκτικος του σκανδαλισθη ναι; πειρασωμεθα δε και τουτο ακολου θως σαφηνισαι.
πας ο τωι Ἰησου ως υιωι συγκαταθεμενος θεου κατα την αληθη περι αυτου ιστοριαν
και οδευων δια των κατα το ευαγ γελιον πραξεων εις το βιωσαι κατ' αρετην εστραφη
και οδευει προς το γενεσθαι ως τα παιδια, τουτον αμηχανον μη εισελθειν εις την
βασιλειαν των ουρανων. <ο δε μη στραφεις προς το γενεσθαι ως τα παιδια τουτον
αμηχανον εισελθειν εις την βασιλειαν των ουρανων.> πολλοι ουν οι τοιουτοι, αλλ'
ου παντες οι στραφεντες προς το γενεσθαι ως τα παιδια, εφθα κασιν ως επι το
εξομοιωθηναι τοις παιδιοις· αλλ' εκαστος τοσουτον απολειπεται της προς τα παιδια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ομοιωσεως, οσον απολειπεται της αποδεδομενης των παιδιων προς τα παθη εξεως.
εν παντι ουν τωι πλη θει των πιστευοντων εισι και οι ωσπερει αρτι στραφεντες περι
το γενεσθαι ως τα παιδια, οιτινες κατ' αυτο το εστραφθαι ινα γενων ται ως τα παιδια
μικροι χρηματιζουσι, και τουτων οι στραφεντες μεν ινα γενωνται ως τα παιδια, πολυ
δε απολειπομενοι του γενεσθαι ακριβως ως τα παιδια, <μικροι εισι και> επιδεχονται
το σκανδαλισθηναι· ων εκαστος τοσου τον απολειπεται της προς αυτα ομοι ωσεως,
οσον απολειπεται της απο δεδομενης των παιδιων προς τα πα θη εξεως. οις ου δεον
αφορμας παρεχειν του σκανδαλισθηναι· ει δε μη γε, ο σκαν δαλισας δεησεται ως
συμφεροντος αυτωι επι θεραπειαι <αμαρτιας> του κρεμασθη ναι μυλον ονικον περι
τον τραχη λον αυτου και καταποντισθηναι εν τωι πελαγει της θαλασσης. ουτω γαρ
τισας την αυταρκη δικην εν τηι θαλασσηι (οπου ο «δρακων» ον «επλασεν ο θεος
εμπαιζειν αυτωι») και ουτω το συμφερον προς το τελος ο κολασθεις παθων, εν τοις
εξης <εξω> εσται των κατα το πελαγος της θαλασσης πονων, ους υπε μεινε
καθελκομενος υπο του ονικου μυλου. εισι γαρ και μυλων διαφοραι ως ειναι τον μεν
τινα αυτων (ιν' ου τως ονομασω) ανθρωπικον, αλλον δε ονικον· και ανθρωπικος
μεν εστιν εκεινος, περι ου γεγραπται· «δυο» εσονται «αληθουσαι εν» ενι «μυλωι, μια
παραλαμβανεται και μια αφιε ται», ονικος δε ο περιτεθησομενος τωι σκανδαλισαντι.
ειποι δ' αν τις, ουκ οιδα ποτερον υγιως η εσφαλμενως λεγων, ονικον ειναι το βαρυ
του φαυλου σωμα και κατωφερες, οπερ αναληψεται εν τηι αναστασει <πας
αμαρτωλος>, ινα καταποντισθηι εν τηι αβυσσωι λεγο μενηι πελαγει θαλασσιωι, οπου ο
«δρακων» ον «επλασεν ο θεος εμπαιζειν αυτωι». αλλος δε το σκαν δαλιζειν ενα των
μικρων ανοισει επι τας αορατους ανθρωποις δυνα μεις· πολλα γαρ και απο τουτων
σκανδαλα εις τους δεικνυμενους υπο του Ἰησου μικρους γινεται. επαν δε
σκανδαλισωσιν των δεικνυμενων υπο του Ἰησου μικρων ενα πι στευοντεν εις αυτον,
ονικον μυλον το φθαρτον σωμα το βαρυνον ψυχην αναληψεται, κρεμαμενον εκ του
καθ ελκομενου αυτον επι τα τηιδε πρα γματα τραχηλου, ινα δια τουτων καθαιρεθηι
αυτων το οιημα και τι σαντες δικην εν τωι συμφεροντι αυ τοις δια του ονικου μυλου
γενωνται. 13.18 Και αλλη δε διηγησις παρα την απλουστερον λεγομενην λελεχθω,
ειτε ως δογμα<τος> ειτε ως γυμνα σιου ενεκεν. και ζητησωμεν ποιον
προσκαλεσαμενος παιδιον ο Ἰησους εστησεν εν μεσωι των μαθητων. ορα δε ει
δυνασαι το τα πεινωσαν εαυτο πνευμα αγιον, υπο του σωτηρος προσκληθεν και στα
θεν εν μεσωι τωι ηγεμονικωι των μαθητων Ἰησου, ειπειν ειναι ο προσ εκαλεσατο ο
Ἰησους παιδιον, ει τε βουλεται ημας παντα τα αλλα αποστραφεντας στραφηναι προς
τα παραδειγματα υπο του αγιου υποβαλ λομενα πνευματος, ωστε ημας ουτω
γενεσθαι ως τα παιδια <τουτεστι τους αποστολους>, τα και αυτα στραφεντα και
ομοιωθεντα τωι αγιωι πνευματι· ατινα παιδια εδωκεν ο θεος τωι σω τηρι κατα το εν
Ἡσαΐαι λελεγμενον· «ιδου εγω και τα παιδια α μοι εδω κεν ο θεος». και ουκ εστι γε
εισελ θειν εις την των ουρανων βα σιλειαν μη στραφεντα απο των κοσμικων
πραγματων και εξομοιω θεντα τοις το πνευμα το αγιον πε φορηκοσι παιδιοις· οπερ
πνευμα αγιον προσκαλεσαμενος ο Ἰη σους, απο της ιδιας τελειοτητος κα ταβεβηκος
προς ανθρωπους, ως παι διον εστησεν αυτο εν μεσωι των μαθητων. δει ουν
στραφεντα απο των κοσμι κων επιθυμιων ταπεινωσαι εαυτον, ουχ απλως ως το
παιδιον, αλλα κατα το γεγραμ μενον ως το παιδιον τουτο. εστι δε το ταπεινωσαι
εαυτον ως το παιδιον εκεινο <το ταπεινωσαι εαυτον υπερ θεου και> το μιμησασθαι
το υπερ σωτηριας ανθρωπων ταπει νωσαν εαυτο πνευμα αγιον. οτι δε ο σωτηρ και το
αγιον πνευμα εξαπε σταλη υπο του πατρος επι σωτηριαι των ανθρωπων, δεδηλωται
εν τωι Ἡσαΐαι εκ προσωπου του σωτηρος λεγοντι· «και νυν κυριος απεστειλε με και το
πνευμα αυτου». ιστεον μεντοι οτι αμφιβολος εστιν η λεξις· η γαρ ο θεος απεστειλεν,
απεστειλε δε και το πνευμα το αγιον τον σωτηρα, η (ως εξειληφαμεν) αμ φοτερα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

απεστειλεν ο πατηρ, τον σω τηρα και το αγιον πνευμα. μειζων ουν εν τηι βασιλειαι
των ουρανων ο ταπεινωσας εαυ τον παρα παντας τους ταπεινουντας εαυτους
μιμητικως εκεινου του παι διου. πολλοι μεν γαρ οι θελοντες εαυτους ταπεινωσαι ως
το παι διον εκεινο, ο δε παντη παραπλη σιος γενομενος τωι ταπεινωσαντι εαυτον
παιδιωι, εκεινος αν ευρεθειη ο χρηματισων παντων μειζων εν τηι βασιλειαι των
ουρανων. <δει ουν δεχεσθαι εν παιδιον τοι ουτο> επι τωι ονοματι του Ἰη σου,
μαλιστα εν αυτωι οντος του Ἰη σου. ωσπερ δε τον Ἰησουν δεχεται, ος εαν δεξηται εν
παιδιον τοιουτο επι τωι ονοματι αυτου, ουτως τον Ἰησουν αποδοκιμαζει και
εκβαλλει ο μη βουλομενος δεξασθαι εν παιδιον τοιουτο επι τωι ονοματι του Ἰησου. ει
δε και των του αγιου πνευματος αξιουμενων εστι διαφορα, πλειον η ελαττον
λαμβανοντων του αγιου πνευματος των πιστευοντων, ειεν αν τινες οι μικροι των εις
θεον πιστευοντων σκανδαλιζεσθαι δυ ναμενοι, ους εκδικων σκανδαλισθεν τας ο
λογος φησι περι των σκανδα λισαντων αυτους το συμφερει αυ τωι ινα κρεμασθηι
μυλος ονι κος εις τον τραχηλον αυτου και καταποντισθηι εν τωι πε λαγει της
θαλασσης. ταυτα λε λεχθω κατα τα εκκειμενα του Ματ θαιου ρητα. 13.19 Ἴδωμεν δε
και τα παρα πλησια απο των λοιπων. Μαρκος τοινυν φησιν οτι «διελεχθησαν εν τηι
οδωι» οι δω δεκα, «τις» αυτων «μειζων» εστι· διο και «καθισας εφωνησεν» αυτους
και διδασκει τις ο μειζων, λεγων πρω τειων ως μειζονα τευξεσθαι τον γε νομενον
«παντων» δια της μετριοτη τος και της επιεικειας εσχατον, ωστε τον μεν του
διακονουμενου μη ανα δεξασθαι τοπον τον δε του διακο νουντος, και τουτον ου
προς τινας μεν τινας δ' ου, αλλα προς παντας απαξαπλως. προσχες γαρ τωι «ει τις
θελει πρωτος γενεσθαι, εσται παν των εσχατος και παντων διακονος». και εξης
τουτοις φησιν οτι «λαβων παιδιον (δηλονοτι ο Ἰη σους) εστησεν εν μεσωι» των μαθη
των αυτου, «και εναγκαλισαμενος αυτο ειπεν αυτοις· ος εαν εν των παιδιων
τοιουτων δεξηται επι τωι εμωι ονοματι, εμε δεχεται». ποιον δε ελαβε παιδιον και
ενηγκαλισατο ο Ἰησους κατα τον βαθυτερον εν τοις τοποις λογον η το αγιον πνευμα;
και τουτωι γε τωι παιδιωι εξωμοιωθησαν τινες, περι ων ειπε το «ος εαν εν των
τοιουτων παιδιων δεξηται επι τωι ονοματι μου, εμε δεχεται». κατα μεντοι τον Λου
καν «διαλογισμος» εις τους μαθητας ουκ αναβεβηκεν αλλ' «εισηλθε» περι του «τις
αυτων ειη μειζων». και «ιδων ο Ἰησους τον διαλογισμον της καρδιας αυτων» (ατε
εχων οφθαλ μους διαλογισμους καρδιων βλεπον τας «ιδων τον διαλογισμον της καρ
διας αυτων» ουδε ερωτηθεις) κατα τον Λουκαν ελαβεν παιδιον και «εστησεν», ου
μονον εν μεσωι αυ των, ως ο Ματθαιος και ο Μαρκος ειρηκασιν, αλλ' ηδη και «παρ'
εαυ τωι και ειπε» τοις μαθηταις ου μονον το ος εαν δεξηται εν παιδιον τοιουτο η «ος
εαν εν των τοιουτων παιδιων δεξηται επι τωι ονοματι μου, εμε δεχεται», αλλ' ηδη
και επανα βεβηκοτως το «ος εαν δεξηται τουτο το παιδιον επι τωι ονοματι μου, εμε
δεχεται». χρη ουν κατα τον Λουκαν εκεινο το παιδιον, ου λαβομενος ο Ἰησους
«εστησεν αυτο παρ' εαυτωι», δεξασθαι «επι τωι ονοματι» του Ἰησου. Και ουκ οιδα ει
δυναται τις μη τροπολογησαι το «ος εαν δεξηται τουτο το παιδιον επι τωι ονοματι
μου». χρη γαρ εκεινο το παιδιον, ο τοτε «εστησεν» ο Ἰησους «παρ' εαυ τωι
λαβομενος» αυτου, δεξασθαι εκα στον ημων «επι τωι ονοματι» του Ἰησου. ζηι γαρ ως
αθανατον, και χρη αυτο απ' αυτου του Ἰησου <κατασταθεν παρα τωι Ἰησου> δεξασθαι
«επι τωι ονοματι» του Ἰησου, ου μη χωριζο μενος ο Ἰησους γινεται παρα τωι δε
χομενωι το παιδιον, ως κατα τουτο λελεχθαι το «ος εαν δεξηται τουτο το παιδιον επι
τωι ονο ματι μου, εμε δεχεται». ειτ' επει αχωριστος εστι του υιου ο πατηρ, <ομου και
ο πατηρ> γινε ται παρα τωι δεξαμενωι τον υιον· διο λελεκται· «και ος εαν εμε δεξη
ται, δεχεται τον αποστειλαντα με». ο δε δεξαμενος το παιδιον και τον σωτηρα και
τον αποστειλαντα αυτον, «μικροτερος» εστιν «εν πασι» τοις Ἰησου μαθηταις εαυτον
σμικρυνων· οσον δε εαυτον σμικρυνει, τοσουτον γινεται «μεγας» <υπ'> αυτου του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

επιτελλοντος σμικρυνειν αυτον και ποιουντος επιδιδοναι εις μεγε θος· προσχες γαρ
τωι «ο μικροτερος εν πασιν υμιν υπαρχων, ουτος εστι μεγας». ανεγνωμεν δε και εν
αλ λοις «και εσται μεγας». κατα δε τον Λουκαν εαν μη τις «δεξηται την του θεου
βασιλειαν ως παιδιον, ου μη εισελθηι εις αυτην»· και εστιν αμφιβολος η λεξις, η γαρ
ινα ο δεχομενος την του θεου βασι λειαν γενηται ως παιδιον, η ινα την του θεου
βασιλειαν παραδεξη ται γενομενην αυτωι ως παιδιον. και ταχα ενταυθα μεν οι
δεχομενοι την του θεου βασιλειαν δεχονται αυτην ουσαν ως παιδιον, εν δε τωι
μελλοντι αιωνι ουκετι ως παιδιον κατα το με γεθος της τελειοτητος εν τηι (ιν' ου τως
ονομασω) πνευματικηι ηλικιαι επιδεικνυμενης πασι τοις επι του παροντος
παραδεξαμενοις αυτην ουσαν ενταυθα ως παιδιον. 13.20 Ουαι τωι κοσμωι απο των
σκανδαλων (18, 7[–14]). Καθ' αυτην μεν και απολελυμενως ειρηται η του κοσμος
φωνη <εν τωι> «εν τωι κοσμωι ην, και ο κοσμος αυ τον ουκ εγνω». κατα δε την προς τι
σχεσιν, μετα της προς εκεινο επι πλοκης ου κοσμος εστιν, ωνομα σται εν τωι «μη
αναβλεψας εις τον ουρανον και ιδων τον ηλιον και την σεληνην και παντα τον
κοσμον του ουρανου πλανηθεις προσκυνησηις αυ τοις και λατρευσηις αυτοις». το δ'
ομοιον φησεις εν τηι Ἐσθηρ λελε χθαι περι αυτης, οτε γεγραπται πε ριελομενη
«παντα τον κοσμον αυτης». ου γαρ ταυτον εστιν απλως ο κοσμος και ο κοσμος του
ουρανου η ο κο σμος της Ἐσθηρ. το δε νυν ημιν ζητουμενον αλλο. νομιζω ουν οτι ου
το εξ ουρανου και γης συστημα εστι κατα τα θεια γραμματα ο κοσμος, αλλ' ο
περιγειος μονος τοπος, και ουτος ου καθ' ολην νοουμενος την γην, αλλ' ο κατα την
ημετεραν οικουμενην· «εν τωι κοσμωι» γαρ «ην το αληθινον φως», τωι περιγειωι τοπωι
τωι κατα την ημετεραν <οικουμενην> νοουμενωι, «και ο κοσμος αυτον ουκ εγνω», οι
εν τωι περιγειωι τοπωι ανθρωποι, ταχα δε και αι οικειαι τωι χωριωι του τωι δυναμεις.
ατοπον γαρ λεγειν το εξ ουρανου και γης και των εν αυτοις συστημα, ωστ' ειπειν αν
οτι ηλιος και σεληνη και ο χορος των αστερων και οι εν ολωι τωι κοσμωι τουτωι αγ
γελοι ουκ εγνωσαν «το αληθινον φως» και αγνοουντες αυτο ετηρησαν την
επιτεταγμενην αυτοις απο θεου ταξιν. αλλα και οταν λεγηται υπο του σωτηρος εν τηι
προς τον πατερα ευχηι· «και νυν δοξασον με, πατερ, παρα σεαυτωι τηι δοξηι ηι ειχον προ
του τον κοσμον ειναι παρα σοι», χρη ακουειν κοσμον λεγεσθαι την καθ' ημας επι γης
οικουμενην· αλλα και ο σωτηρ λεγων· «καγω προς σε ερχομαι, και ουκετι ειμι εν τωι
κοσμωι», τον επιγειον λεγει κοσμον· ου γαρ νομιστεον τα αντικειμενα αυτον λεγειν
φα σκοντα· «καγω προς σε ερχομαι, και ουκετι ειμι εν τωι κοσμωι και εν τωι κοσμωι
ειμι». αλλα και εν τωι «και ταυτα λαλω εν τωι κοσμωι» τον περιγειον τοπον τουτον
νομιστεον. απο γαρ τουτου του κοσμου εδωκε τωι υιωι ο πατηρ ανθρωπους, περι ων ο
σωτηρ ερωται τον πατερα μονων, και «ου περι του κοσμου» ολου των ανθρωπων.
σαφως δε ουτος σημαινεται και εκ του «και ο κοσμος εμισησεν αυτους, οτι ουκ εισιν
εκ του κοσμου»· εμισησε γαρ ημας (εξ ου μηκετι σκοπουμεν «τα βλεπομενα αλλα τα
μη βλεπομενα») δια την Ἰησου διδασκαλιαν ου κοσμος εξ ουρανου και γης και των
εν αυτοις συνε στηκως πας, αλλ' οι επι γης μεθ' ημων ανθρωποι. το «ουκ εισιν εκ
του κοσμου» ισον εστι τωι ουκ εισιν εκ του περιγειου τοπου· ουτω δε και οι του
Ἰησου μαθηται «εκ του κο σμου ουκ εισιν» ως ουδ' αυτος «εκ του κοσμου» ην. ετι δε
και το «ινα ο κοσμος πιστευσηι οτι συ με απεστειλας» (δις ειρημενον εν τωι κατα
Ἰωαννην) ουκ αναφερεται επι τα κρειττονα των ανθρωπων, αλλ' επι τους χρηιζοντας
πιστευειν ανθρωπους οτι ο πατηρ τον υιον εις τον τηιδε κοσμον απε στειλε. και παρα
τωι αποστολωι δε «η πιστις υμων καταγγελλεται εν ολωι τωι κοσμωι». 13.21 Ει δε ουαι
τοις πανταχου της γης ανθρωποις απο των σκαν δαλων, ων και τα σκανδαλα
απτεται, ουκ εισι δε οι μαθηται «εκ του κοσμου» μη σκοπουντες «τα βλεπομενα»
καθως ουδε ο διδασκαλος «εκ του κοσμου» εστιν, ουδενι των μαθητων του Ἰησου
εστιν απο των σκαν δαλων ουαι, επειπερ «εστιν ειρηνη πολλη τοις αγαπωσι τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

νομον του θεου, και ουκ εστιν αυτοις σκανδα λον». ει δε τις δοκει μεν χρηματιζειν
μαθητης, ετι δε εστιν «εκ του κο σμου» δια το αγαπαν «τον κοσμον» και «τα εν
αυτωι» (λεγω δε την εν τωι περιγειωι τοπωι ζωην και τα εν αυτωι χρηματα η κτηματα η
οποιανποτουν περιουσιαν), ως μη αρμοζειν αυτωι το «εκ του κοσμου ουκ εισιν», αλη
θως ως «εκ του κοσμου» οντι τουτωι το τωι κοσμωι συμβαινον ουαι απο των
σκανδαλων συμβησεται αυτωι. ο δε θελων εκκλιναι το ουαι τουτο μη εστω φιλοζωος,
αλλα λεγετω κατα Παυλον· «εμοι κοσμος εσταυρωται καγω τωι κοσμωι»· οι γαρ
«οντες εν τωι σκηνει» αγιοι στεναζουσι «βαρουμενοι» απο του της ταπεινωσεως
σωματος και παντα πραττουσιν, ινα αξιοι γενωνται ευ ρεθηναι εν τωι της
αναστασεως μυ στηριωι, οτε «μετασχηματισει» ο θεος ου παντων «το σωμα της τα
πεινωσεως», αλλα των Χριστωι γνη σιως μαθητευομενων, εις το γενε σθαι αυτο
«συμμορφον <τωι σωματι> της δοξης» του Χριστου. ωσπερ γαρ ουδεν των ουαι
συμβαινει τινι των Χριστου μαθη των, ουτως ουδε το ουαι τωι κοσμωι απο των
σκανδαλων. εαν γαρ και μυρια σκανδαλα γινη ται, αλλ' ουχ αψεται των ουκετι «εκ
του κοσμου». ει δε επιδεχεται τις το σκανδαλιζεσθαι παρα το ανερμα τιστον της
πιστεως και αβεβαιον της προς τον λογον του θεου συγκατα βασεως, ιστω μηδεπω
χρηματιζων παρα τωι Ἰησου μαθητης αυτου. τοσαυτα δε ερχεσθαι νομιστεον
σκανδαλα, ωστε το ουαι μη επι τινα μορια της γης φθανειν, αλλ' επι τον ολον εν
αυτηι κοσμον. 13.22 Και αναγκη εστιν ελ θειν τα σκανδαλα, απερ αλλα νομιζω ειναι
των ανθρωπων δι' ων ερχεται. τα ουν ερχομενα σκαν δαλα στρατια τις εστι του
διαβολου, αγγελοι αυτου και μοχθηρος χορος πνευματων ακαθαρτων, απερ ζη
τουντα οργανα δι' ων ενεργησει ευ ρισκει πολλακις μεν τους παντη ξε νους της
ευσεβειας, εσθ' οτε δε και των νομιζομενων τινας πιστευειν τωι λογωι του θεου, οις
χειρον εστι το ουαι παρα το ουαι τωι σκανδαλιζομενωι, ωσπερ και «Τυρωι και Σιδωνι
ανε κτοτερον εσται εν ημεραι κρισεως» ηπερ τοις τοποις ενθα εποιησε μεν σημεια ο
Ἰησους και τερατα, ουκ επιστευθη δε. δυνηθειη δ' αν τις ωσπερ πραγμα τειαν ποιησαι
απο των γραφων εκ της των μακαριζομενων και εφ' οις μακαριζονται συναγωγης,
ουτω και εκ των γεγραμμενων ουαι και των εφ' οις λελεκται το ουαι. ετι δε και εις
το χειρον ειναι το απο του σκανδαλιζοντος ουαι παρα το του σκανδαλιζομενου
παραστησεις το «ος δ' αν σκανδαλισηι ενα των μικρων τουτων των πιστευοντων εις
εμε, συμφερει αυτωι» και τα εξης· εκδικουμενου γαρ του σκανδαλι σθεντος μικρου
απο του σκανδαλι σαντος αυτον τοιουτον συμφερει βαρυ και δυσυπομονητον ο
αναγε γραπται ειναι περι του σκανδαλι ζοντος. ταυτα δε ει επιμελεστερον εν<ε>νοου
μεν, εφυλαξαμεθα αν αμαρτανειν «εις τους αδελφους και» τυπτειν «αυτων την
συνειδησιν ασθενουσαν», ινα μη «εις Χριστον» αμαρτανωμεν, πολλακις
απολλυμενων ου μονον τηι ημετεραι «γνωσει» αλλα και αλλοις τισι των περι ημας
αδελφων, δι' ους «Χριστος απεθανεν» εφ' οις «εις Χριστον» αμαρτανοντες τισομεν
δικας εκδικουμενης της των δι' ημας απολλυμενων ψυχης εξ ημων. 13.23 Μετα
ταυτα βασανιστεον το της αναγκης ονομα εν τωι αναγ κη γαρ εστιν ελθειν τα σκαν
δαλα και το ισοδυναμουν αυτωι παρα τωι Λουκαι· «ανενδεκτον εστι του μη ελθειν τα
σκανδαλα» (αντι του αδυ νατον). και ωσπερ αναγκη το θνη τον αποθνηισκειν και
ανενδεκτον αυ το μη αποθανειν, και αναγκη τρε φεσθαι τον εν σωματι–ανενδεκτον
γαρ τον μη τρεφομενον ζην–, ουτως αναγκη <ελθειν τα σκαν δαλα> και «ανενδεκτον
μη ελθειν τα σκανδαλα», επει αναγκη και προυφεσταναι την κακιαν της αρετης εν
ουρανιοις, αφ' ης κακιας τα σκανδαλα. ανενδεκτον γαρ εστιν ανθρωπον ευ ρεθηναι
παντη αναμαρτητον και χω ρις αμαρτιας ανειληφοτα την αρε την. η γαρ εν ταις
πονηραις δυναμεσι κα κια, αρχηγικη τυγχανουσα της εν ανθρωποις κακιας, παντως
ορμαι επι το δια τινων οργανων ενεργησαι κατα των του κοσμου ανθρωπων. ταχα δε
και πλειον αι πονηραι δυνα μεις εξαγριουνται εκβαλλομεναι τωι λογωι του Ἰησου και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

<οι δαιμονες τρεφθεντες τωι αιματι των θυσιων εξοργιζονται> μειουμενης της
λατρειας αυτων των εθιμων θυσιων αυτοις ου προ σφερομενων, και αναγκη εστι
ταυτα ελθειν, ουκ αναγκη δε δια τουδε τινος. διο περ ως τοπον δεδωκοτι τηι πονηραι
ενεργειαι σκανδαλιζειν προαιρουμενηι τωι ανθρωπωι δι' ου το σκανδα λον ερχεται,
γινεται το ουαι. μη νομισηις δε φυσει τινα και εκ κατα σκευης τα σκανδαλα ειναι
ανθρω πους ζητουντα δι' ων ελθηι· ως γαρ «ο θεος θανατον ουκ εποιησεν», ου τως
ουδε σκανδαλα εκτισεν, αλλα το αυτεξουσιον εγεννησεν εν τισι το σκανδαλον, μη
βουληθεισιν ανα τληναι τους υπερ αρετης πονους. 13.24 Και καλον μεν ουν ει επαι
νετος ειη ο οφθαλμος και η χειρ, ινα μη δυνηται ευλογως «ειπειν ο οφθαλμος τηι
χειρι· χρειαν σου ουκ εχω». ει δε τις εν τωι ολωι σωματι των συναγωγων της
εκκλησιας χειρ χρηματισας δια τι πρακτικον, με ταβαλων γενοιτο σκανδαλιζουσα
χειρ, λεγετω τηι τοιαυτηι χειρι ο οφθαλμος· «χρειαν σου ουκ εχω», και ειπων
εκκοψατω αυτην και βαλετω αφ' εαυτου. ουτω δε καλον μεν, ει και κεφαλη τις ειη
μακαρια και πο δες αξιοι της μακαριας κεφαλης, ινα μη δυνηται τα πρεποντα εαυτηι
τη ρουσα «η κεφαλη τοις ποσιν» ειπειν· «χρειαν υμων ουκ εχω». ει μεντοι τις
ευρεθειη πους σκανδαλον του ολου γινομενος σωματος, λεγετω η κεφα λη τωι
τοιουτωι ποδι· «χρειαν σου ουκ εχω», και εκκοψας αυτον βαλετω απ' αυτου. και γαρ
πολλωι βελτιον εισελθειν εις την ζωην το λοιπον σωμα (λειπον τωι σκανδαλισαντι
ποδι η τηι σκανδαλισασηι χειρι), ηπερ διαδοθεν τος του σκανδαλου επι <ολον το
σωμα> ολον το σωμα βληθηναι εις την γεενναν του πυρος μετα των δυο ποδων η
των δυο χειρων. ουτω δε καλον μεν τον δυνηθεντα γε νεσθαι οφθαλμον του ολου
σωματος αξιον ειναι <της κεφαλης> Χριστου και του ολου σωματος. ει μεντοι
μεταβαλοι ποτε ο τοιουτος οφθαλ μος εις το γενεσθαι αυτον σκανδαλον του ολου
σωματος, καλον αυτον εξε λοντα εξω βαλειν του σωματος ολου και χωρις εκεινου
του οφθαλμου σω θηναι το λοιπον σωμα, η (μετ' αυτου ολου βεβλαμμενου του
σωματος) βληθηναι ολον βεβλαμμενον το σωμα εις την γεενναν του πυρος. 13.25
∆υνατον δε τοις ρητοις του τοις χρησασθαι και επι των οικειοτα των και ωσπερει
μελων ημων, δια την πολλην οικειοτητα ειτε συγγενικην ειτε εκ τινος συνηθειας
(ιν' ουτως ονομασω) φιλικης μελων ημων νενο μισμενων, ων ου χρη φεισασθαι την
ψυχην ημων βλαπτοντων. εκκοψω μεν γαρ αφ' εαυτων, ως χειρα η ποδα η
οφθαλμον, πατερα η μητερα τα εναντια τηι θεοσεβειαι ημας πραττειν θελοντας και
υιον η θυγα τερα (το οσον εφ' εαυτοις) αφισταν τας ημας της εκκλησιας του Χρι στου
και της αγαπης αυτου. αλλα καν «γυνη η εν κολπωι η φιλος ο ισος της ψυχης»
σκανδαλα ημων γινων ται, μη φεισωμεθα, αλλα εκκοψαντες αυτους αφ' εαυ των
βαλωμεν εξω της ψυχης ημων ως ουκ οικειους, αλλα πολεμιους ημων τηι σωτηριαι.
οστις γαρ «ου μι σει τον πατερα και την μητερα» και τα επιφερομενα, οτε καιρος
εστιν αυτα μισειν ως πολεμια και επι βουλα, ινα δυνηθηι κερδησαι Χρι στον, ουτος
ουκ εστιν αξιος του υιου του θεου. και επι τουτων γε εστιν ειπειν οτι εκ περιστασεως
οιονει χωλος τις σωζεται απολεσας ποδα (φερε ειπειν τον αδελφον) και μονος
κληρονομων την βασιλειαν του θεου, και κυλλος <τις> σωζεται (μη σωζο μενου
αυτωι του πατρος <η της μη τρος>, αλλ' εκεινων μεν απολλυμενων αυτου δε
χωριζομενου εκεινων), ινα μονος τυχηι των μακαρισμων. ουτω δε και μονομματος
τις σωζεται (τον οφθαλμον της εαυτου οικιας εκκοψας, την γαμετην πορνευσασαν),
ινα μη <μετα τοιουτου οφθαλμου> δυο οφθαλμους εχων απελθηι εις την γεενναν του
πυρος. δυναται γαρ και το αμαρτητικως μεν (ιν' ουτως ονομασω) <πρακτικον και>
πορευτικον της ψυχης, αμαρτητικως δε διορατικον η σκανδαλιζουσα ειναι χειρ και ο
σκανδαλιζων πους και ο σκανδαλιζων οφθαλμος· ατινα κρειττον αποβαλειν <κακα
οντα> και αποθεμενον αυτα χωρις αυτων ει σελθειν εις την ζωην *** οιονει χωλον η
κυλλον η μονομματον, η μετ' εκεινων την ολην απολεσαι ψυχην. ομοιως και επι της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

ψυχης καλον και μακαριον επι τοις βελτιστοις χρησθαι τηι δυναμει αυτης· ει δε
μελλομεν δια τινα μιαν *** απολεσθαι, αιρετωτερον αποβαλειν την χρησιν αυτης
<σκανδαλιζουσης>, ινα μετα των αλλων δυναμεων σω θωμεν. 13.26 Ὁρατε μη
καταφρονη σητε ενος των μικρων τουτων. δοκει μοι οτι ωσπερ εν τοις ανθρω πινοις
σωμασιν εστι μεγεθη διαφορα, ως τινας μεν αυτων ειναι μικρους ετερους δε
μεγαλους και αλλους <τους> μεταξυ, και παλιν ειναι μικρων διαφορας επι πλειον η
ελαττον οντων μικρων, ομοιως και μεγαλων, και των μετα ξυ, ουτως και εν ταις
των ανθρωπων ψυχαις εστι τινα χαρακτηριζοντα την μικροτητα αυτων και αλλα
την (ιν' ουτως ειπω) μεγαλοτητα και απαξαπλως <αλλα> αναλογον τοις σωματικοις
την μεταξυτητα. αλλ' επι μεν των σωματων ου παρα την αιτιαν του ανθρωπου, αλλα
παρα τους σπερματικους λογους ο μεν τις εστι βραχυς και μικρος, ο δε μεγας, ο δε
μεταξυ. επι δε των ψυχων και το εφ' ημιν και αι τοιαιδε πραξεις και το τοιουτον
ηθος την αιτιαν εχει του μεγαν τινα ειναι η μικρον η εν τοις μεταξυ τυγχανειν· και
εστιν εκ του εφ' ημιν ητοι προκοπτειν τηι ηλικιαι επιδιδοντα εις μεγεθος η μη
προκοπτοντα ειναι βραχυν. και ουτω γε ακουω περι του σωτηρος αναλα βοντος και
ανθρωπινην ψυχην το «ο Ἰησους προεκοπτεν». ως γαρ εκ του εφ' ημιν της ψυχης
αυτου ην η «εν σοφιαι» προκοπη «και χαριτι», ουτως και εν «ηλικιαι»· και ο
αποστολος· «μεχρι καταντη σωμεν παντες εις ανδρα τελειον, εις μετρον ηλικιας του
πληρωματος του Χριστου». κατανταν γαρ εις ανδρα και τουτο[ν] τελειον, «κατα τον
εσω ανθρωπον» νομιστεον, τον διαβαντα τα του νηπιου και φθασαντα επι τον ανδρα
και καταργησαντα «τα του νηπιου» και απαξαπλως τελειωσαντα τα του ανδρος.
ουτω δ' υποληπτεον ειναι τι και με τρον πνευματικης ηλικιας, εφ' ο η τελειοτατη
δυναται φθασαι ψυχη εκ του μεγαλυνειν τον κυριον και μεγαλη γινεσθαι. Ουτως
ουν και μεγαλοι μεν περι ων τουτ' αναγεγραπται γεγονασιν, Ἰσαακ και Μωσης και
Ἰωαννης και αυτος επι πασιν ο σωτηρ· και γαρ περι αυτου ο Γαβριηλ ειπε το «εσται
μεγας». μικροι δε τα «αρτιγεννητα βρεφη» <εν Χριστωι *** ως «αρτιγεννητα
βρεφη»>, «λογικον αδο λον γαλα» επιποθουντα, οιτινες και των παρα τωι Ἡσαΐαι λε
γομενων τιθηνων δεονται και τρο φων, λεγοντι περι της απο των εθ νων κλησεως·
«και αξουσι τους υιους εν κολπωι, τας δε θυγατερας επι των ωμων αρουσι, και
εσονται βασιλεις τιθηνοι σου, αι δε αρχουσαι αυτων τροφοι σου». επιστησεις ουν δια
ταυ τα και τωι μη καταφρονησητε ενος των μικρων, μηποτε οι αγ γελοι αυτων οι
αγοντες αυτους εισιν «εν κολπωι», επαν ωσιν υιοι, αλλα και επι των «ωμων»
αιροντες τας λεγομενας «θυγατερας», και απο τουτων εισι «τιθηνοι» μεν οι λεγο
μενοι «βασιλεις», «τροφοι» δε αι ονο μαζομεναι «αρχουσαι». και επει οι δεικνυμενοι
υπο του σωτηρος ημων μικροι ως υπο τροφων και τιθηνων οικονομουνται, δια τουτ'
οιμαι και Μωσεα, πιστευοντα εν τηι των μεγα λων ηδη τεταχθαι χωραι, ειρηκεναι
προς το «ο αγγελος μου προπορευ σεται υμων» το «ει μη αυτος συμ πορευηι μετ'
εμου, μη με αναγαγηις εντευθεν»· ειπερ γαρ ο μικρος μεν και «κληρο νομος»–ηι
«νηπιος» δε ως μηδεν δια φερων «δουλου» (οτε εστι νηπιος) και ηι μικρος εστι–το
της «δουλειας εις φοβον» εχει πνευμα, ο δε μηδαμως ετι τοιουτος, ουκετι μεν το της
«δουλειας», ηδη δε το της «υιοθεσιας», οτε «η τε λεια αγαπη εξω βαλλει τον φοβον»,
δηλον εσται σοι, οτι κατα ταυτα παρεμβαλλειν λεγεται ο «αγγελος κυ ριου κυκλωι
των φοβουμενων αυτον» και ρυεσθαι «αυτους». επιστησεις δε κατα ταυτα και ει
μικρων μεν εισιν αγγελοι <των> πνευματι «δουλειας [των] εις φοβον» αγομενων
(επει «παρ εμβαλλει αγγελος κυριου κυκλωι των φοβουμενων αυτον και ρυεται αυ
τους»), μεγαλων δε ο των αγγελων μειζων κυριος (οστις λεγοι αν περι ενος εκαστου
αυτων το «μετ' αυτου ειμι εν θλιψει»). και οσον μεν εσμεν ατελεις και δεομενοι του
βοηθουντος ημιν προς το ρυσθηναι απο κακων, αγγελου δεομεθα περι ου ελεγεν ο
Ἰα κωβ το «ο αγγελος ο ρυομενος με εκ παντων των κακων»· τελειωθεντες δε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

διελθοντες το υπο «τιθηνους» ειναι και «τροφους» και «οικονομους» και
«επιτροπους», χωρουμεν ηδη υπ' αυτωι οικονομεισθαι τωι κυριωι. 13.27 Ειτα παλιν
ζητησαι αν τις, πο τε των δεικνυμενων υπο του σωτηρος μικρων οι λεγομενοι αυτων
αγγε λοι προΐστανται, ποτερον αρξαμενοι την οικονομιαν περι αυτους διοικειν, αφ'
ου «δια λουτρου παλιγγενεσιας» (ωι εγεννηθησαν) «ως αρτιγεννητα βρεφη το
λογικον και αδολον γαλα» επιπο θουσι, και μηκετι υποκειμενοι πονηραι τινι δυναμει·
η απο γενεσεως κατα την του θεου προγνωσιν και τον προορισμον αυτου
επιταχθεντες τουτοις «ους και προεγνω και προωρι σεν» εσομενους «συμμορφους»
«της δοξης» του Χριστου ο θεος. και προς μεν το απο γενεσεως εχειν αγγελους ειποι
<αν> τις ταυτα, το «<ο> αφορισας με εκ κοιλιας μητρος μου» και το «εκ κοιλιας
μητρος μου συ μου ει σκεπαστης» και «αντελαβου μου εκ κοιλιας μητρος μου» και
«επι σε επερριφην εκ μητρας» και εν τηι Ἰουδα επιστοληι «τοις εν θεωι πατρι
ηγαπημενοις και Ἰησου Χριστου τετηρημενοις κλητοις», παν τως υπο των
τηρουντων αγγελων. 13.28 Προς δε το οτε «δια λουτρου» γεγονα<σιν> «εν Χριστωι»
νηπιοι μη παρειναι αγιον αγγελον τοις ετι κακιαι *** <αλλα κατα μεν> τον καιρον
της απιστιας υπο τοις αγγελοις ειναι του σατανα· μετα δε την αναγεννησιν ο του
ιδιου αιματος εξαγορασας ημας παραδιδωσιν αγιωι αγγελωι και δια την καθαροτητα
βλεποντι το προ σωπον του θεου. Και τριτος δ' αν τις τοιουτος ειη κατα τον τοπον
λογος φασκων οτι δυνατον, ωσπερ μεταβαλειν αν θρωπον απο απιστιας εις πιστιν
και απο ακολασιας εις σωφροσυνην και απαξαπλως απο κακιας εις αρετην, ουτω και
τον εγκεχειρισμε νον αμα γενεσει ψυχην τινα κατα μεν τας αρχας φαυλον ειναι
δυνα σθαι, υστερον δε ποτε αναλογον τωι πιστευοντι πιστευειν και επι το σουτον
προκοπτειν, ως γενεσθαι αυτον αγγελον ενα των δια παντος βλεποντων το
προσωπον του εν ουρανοις πατρος. αρξαμενος απο τουδε του χρονου τωι προγνω
σθεντι κατα τονδε τον χρονον πιστευ ειν και προορισθεντι συζευγνυται, των
αρρητων κριματων του θεου και ανεξερευνητων και αβυσσοις εοικοτων εικοτως
πασαν την τοιαυ την αρμονιαν συναγαγοντων αγγελων προς ανθρωπους. δυνατον
δε και ωσπερ ανδρος και γυναικος αμφοτε ρων απιστων, οτε μεν ο ανηρ προτερον
πιστευσας τωι χρονωι σωζει την γυναικα, οτε δε η γυνη αρξα μενη υστερον ποτε
πειθει τον ανδρα, ουτω γινεσθαι και επι των αγγελων και των ανθρωπων. ει μεν ουν
και επ' αλλων γινεται αγγελων το τοιουτον η μη, και αυτος εξετασεις. μηποτε δε ουχ
αρμοζει περι του εκαστου αγγελου το τοιουτο λεγειν, τοσου τον τετιμημενου κατα
τον του σωτηρος ημων λογον, ωστε δια παντος αυτον βλεπειν λεγεσθαι το
προσωπον του πατρος του εν ουρανοις. επει δε εν τοις ανωτερω ελεγομεν των μεν
μικρων ειναι τους αγγελους, διεληλυθεναι δε την τοιαυτην ταξιν τους μεγαλους,
αντερει τις ημιν εκ των Πραξεων των αποστολων, ενθα γεγραπται οτι Ῥοδη
παιδισκη τις του Πετρου «κρουσαντος την θυραν» προσηλθεν υπακουσαι, «και
επιγνουσα την φω νην του Πετρου», εισδραμουσα «απηγγειλεν εσταναι τον Πετρον
προ του πυλωνος»· θαυμασαντες δε οι εν τωι οικωι συνηθροισμενοι και ωσπερει
αδυνατον ειναι νομισαντες τον Πετρον αληθως εστηκεναι «ελε γον οτι ο αγγελος
αυτου εστι». φησει γαρ οτι απαξ μαθοντες εκεινοι εκαστον των πιστευοντων εχειν
αγγελον τονδε τινα, ᾔδεισαν και Πετρου τινα ειναι αγγελον. ο δε παρισταμενος οις
προειρηκαμεν φη σει οτι ουκ αναγκαιον ειναι δογμα τον της Ῥοδης λογον, ταχα δε
και ουκ ηκριβωκοτων ποτε μεν υπ' αγγελων τωι ως μικρος τις και φο βουμενος τον
θεον οικονομειται, ποτε δε ηδη υπ' αυτωι τωι κυριωι. μετα ταυτα εις κατασκευην του
ως εξειληφαμεν νοεισθαι τον μικρον λεχθησεται οτι ου δεομεθα μεν εντολης της
περι του μη καταφρονειν επι των μεγαλων ***, χρηιζομεν δε αυτης επι των μικρων.
διο ουχ απλως ειρηται· μη κατα φρονησητε ενος τουτων, δεικνυ μενων παντων των
μαθητων, αλλ' ενος τουτων των μικρων, <μι κρων> δεικνυμενων υπο του βλεπον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

τος μικροτητα και μεγαλοτητα ψυχης. 13.29 Ἄλλος δ' αν λεγοι μικρον εν τουτοις
λεγεσθαι τον τελειον συγ χρωμενος τωι «ο γαρ μικροτερος εν πασιν υμιν υπαρχων,
ουτος εστι με γας», και φησει οτι ο ταπεινων εαυτον και <γινομενος μιμητης του
εαυτον τα πεινωσαντος υπερ της των ανθρωπων σωτηριας και> γινομενος νηπιος εν
μεσωι παντων <των> πιστευοντων (καν αποστολος, καν επισκοπος ηι) και γινομενος
τοιουτος «ως αν τροφος θαλπηι τα εαυτης τεκνα», ουτος εστιν ο δεικνυμενος υπο του
Ἰησου μικρος, και αξιον γε του τοιουτου αγγελον ειναι βλεποντα το προσωπον του
θεου. το γαρ μικρους λεγειν ενταυθα τους τελειους κατα το «ο γαρ μικροτερος εν
πασιν υμιν υπαρ χων, ουτος εστι μεγας» και ως ο Παυλος ειπεν το «εμοι τωι
ελαχιστοτερωι παντων αγιων εδοθη η χαρις αυτη» δοξει μη συναιδειν τωι «ος αν
σκανδαλισηι ενα των μικρων τουτων» και τωι ουτως ουκ εστι θελημα εμπροσθεν του
πατρος μου του εν ουρανοις, ινα αποληται εις των μικρων τουτων. ο γαρ ως
αποδεδοται νυν μικρος ου σκανδαλισθειη ουδ' απολοιτο αν· «ειρηνη γαρ πολλη τοις
αγα πωσι το ονομα του θεου, και ουκ εστιν αυτοις σκανδαλον». και ουκ αν απολοιτο
ο παντων μικροτερος εν πασι τοις μαθηταις Χριστου υπαρχων και δια τουτο
γινομενος μεγας· και επει ουκ αν απολοιτο, λεγοι αν το «τις ημας χωρισει απο της
αγαπης» και τα εξης. αλλ' ο βουλομενος την τελευταιαν ταυτην κρατειν διηγησιν
φησει, οτι μεταπτωτη εστι και η του δικαιου ψυχη, ως μαρτυρει και ο Ἰεζεκιηλ
λεγων τον δικαιον αφιστασθαι δυνασθαι των εντολων του θεου, ως μη λογισθηναι
αυτωι την προτεραν δικαιοσυνην. δια τουτο λεγεται· «ος αν σκανδαλισηι ενα των
μικρων τουτων» και το ουκ εστι θελημα του πατρος μου του εν τοις ουρανοις, ινα
αποληται εις των μικρων τουτων. τα δε περι των εκατον προβατων εχεις εις τας
κατα Λουκαν ομιλιας. 13.30 Ἐαν <δε> αμαρτηι ο αδελφος σου, υπαγε ελεγξον αυτον
μεταξυ σου και αυτου μονου (18, 15[–18]). Ὁ μεν επερεισαμενος τηι λεξει <και την>
υπερβαλλουσαν του Ἰησου φιλ ανθρωπιαν παριστας φησει οτι, των ρητων διαφοραν
αμαρτηματων ουχ υποβαλλοντων, περισσον ποιησουσι και παρα την χρηστοτητα
του Ἰησου οι προσυπακουοντες επι των ελατ τονων <μονων> αμαρτηματων ταυτα
χωραν εχειν λεγεσθαι. αλλος δε τις και τηι λεξει επερειδο μενος και μη εξωθεν
προσυπα κουειν θελων ταυτα μη περι παν τος αμαρτηματος λεγεσθαι φησει, οτι ο τα
μεγαλα εκεινα αμαρτανων ουδε αδελφος εστιν, αλλ' (ει αρα) αδελφος
ονομαζομενος, ως φησιν ο αποστολος· «εαν [δε] τις αδελφος ονομαζομενος ηι πορνος
η πλεονεκτης η ειδωλολατρης (και τα εξης) τωι τοιουτωι μηδε συνε σθιειν». ουδεις
γαρ ειδωλολατρης αδελφος ουδε πορνος ουδε πλεο νεκτης· ει γαρ εχει τι τουτων, δο
κων φορειν το Χριστου ονομα «αδελ φος ονομαζομενος» αλλ' ουκ αδελ φος ενδικως
αν λεγοιτο. ωσπερ ουν φαντασιαι της εις υπερβολην <χρηστο τητος> Χριστου
επιτριβης αφορμας παρειχεν ο επι παντος αμαρτηματος λεγων τα τοιαυτα ειρησθαι,
καν φονος ηι το αμαρτημα η φαρμα κια η παιδοφθορια η τι των τηλι κουτων, ουτως
εκ του εναντιου ο τον αδελφον διαστειλαμενος απο του ονομαζο μενου αδελφου
διδαξαι αν τον επ' ελαττοσι των ανθρωπινων αμαρτηματων μη επι στρεφοντα μετα
τον ελεγχον ως εθνικον και τελωνην λογισθηναι επι αμαρτημασι τοις «μη προς
θανα τον» η (ως ωνομασεν εν Ἀριθμοις ο νομος) τοις μη θανατηφοροις· οπερ δοξαι
αν ωμοτερον τυγχανειν. ου γαρ οιμαι ταχεως ευρεθησεσθαι τινα τον μη τρις επι τωι
αυτωι ειδει της αμαρτιας ελεγχθεντα, φερ' ειπειν λοιδοριαι (καθ' ην οι λοιδορουντες
δυσφημουσι τους πελας) ητοι φυ σιωσει η πολυποσιαι η λογωι ψευδει και αργωι, η τινι
των εν τοις πολλοις. Ζητησεις ουν, μηποτε λανθα νει τις κατα τον τοπον τηρησις και
τους φαντασιαι της του λογου χρη στοτητος και προς τους τα μεγιστα ημαρτηκοτας
το συγγνωμονικον δι δοντας, και τους επι τοις ελαχιστοις διδασκοντας λογιζεσθαι
<και δια του το ευθεως> ως εθνικον και τελωνην τον μετα <το ελεγχθηναι δις η>
τρις τα βραχυτερα ημαρτηκοτα αλλοτριον ποιουντας της εκκλησιας. το δε λανθανον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

εκατερους τοιουτον μοι φαινεται· το εκερδησας τον αδελφον σου επι του μονου
ακου σαντος ταξας ο λογος, ουκετι αυτο εθηκεν επι του δευτερον η τριτον
πταισαντος και ελεγχθεντος, αλλ' ωσπερει μετεωρον ειασε το ανα λογον τωι
εκερδησας τον αδελ φον σου λεχθησομενον περι του δευτερον η τριτον ελεγχθεντος.
ου παντως ουν κερδαινεται ουδε παντως απολειται η πληγας ληψεται. και προσχες
επιμελως τωι πρωτωι μεν λεγοντι· εαν σου ακουσηι, εκερ δησας τον αδελφον σου· τωι
δε δευτερωι κατα την λεξιν τοπωι φασ κοντι· εαν δε μη ακουσηι, πα ραλαβε μετα
σεαυτου ενα η δυο, ινα επι στοματος δυο η τριων μαρτυρων σταθησεται παν ρημα. τι
ουν μετα το σταθηναι παν ρημα επι δυο η τριων μαρτυ ρων εσται τωι το δευτερον
νουθε τηθεντι, ημιν εννοειν καταλελοιπε. και παλιν εαν παρακουσηι αυ των, δηλον
δ' οτι των παραληφθεν των μαρτυρων, ειπον (φησι) τηι εκκλησιαι· και ουκ ειπε τι
πεισε ται, εαν μη ακουσηι της εκκλησιας, αλλ' εδιδαξεν οτι εαν της εκκλη σιας
παρακουσηι, δει αυτον ειναι τωι τρις νουθετησαντι και μη ακουσθεντι προς το λοιπον
ως τον εθνικον και τον τελωνην. ου παν τως ουν κερδαινεται ουδε παντως
απολειται, αλλ' ο τι ποτε πεισεται ο το προτερον μεν μη ακουσας μαρτυρων δε
δεηθεις, η και ο του των παρακουσας επι την εκκλησιαν δε αχθεις, ο θεος αν ειδειη.
ημεις γαρ ουκ αποφαινομεθα κατα το «μη κρινετε, ινα μη κριθητε» <και το «μη προ
καιρου τι κρινετε>, εως αν ελθηι ο κυριος, ος και φωτισει τα κρυπτα του σκοτους, και
φανερωσει τας βουλας των καρδιων». Προς δε το δοκουν σκληρον προς τους τα
ελαττονα ημαρτηκοτας ειποι τις αν οτι ουκ εξεστι, δις εξης μη ακουσαντα το τριτον
ακουσαι, ως δια τουτο μηκετι ειναι ως εθνικον και τελωνην και μηκετι δεηθηναι του
επι πασης της εκκλησιας ελεγχου; δει γαρ μεμνησθαι του «ουτως ουκ εστι θελημα
εμπροσθεν του πατρος μου του εν τοις ουρανοις ινα απολη ται εις των μικρων
τουτων». και γαρ ειπερ δει «τους παντας ημας» παραστηναι «εμπροσθεν του βημα
τος του Χριστου, ινα κομισηται εκαστος τα δια του σωματος προς α επραξεν, ειτε
αγαθον ειτε φαυλον», χρη οση δυναμις τα παρ' αυτον ποι ειν, ινα μη περι πλειονων
κομισηται φαυλων δια του σωματος πεπραγμε νων, καν μελληι περι παντων ων
εποιησε χειρονων απολαμβανειν· φι λοτιμητεον δε περι πλειονων ευποι ιων μισθον
κομισασθαι, επει «ωι μετρωι» μετρουμεν, «αντι μετρηθησεται» ημιν και «κατα τα
εργα των χειρων ημων συμβησεται» ημιν. και ουκ απειρο πλασια μεν, ητοι δε
διπλασια η επτα πλασια ληψονται οι ημαρτηκοτες εκ χειρος κυριου τα αμαρτηματα.
<εστι δε> οταν μη [και] «κατα τα εργα των χειρων» τινι αποδιδωται, αλλα πλειονα
ων πεποιηκεν· Ἱερουσαλημ μεν γαρ, ως ο Ἡσαΐας εδιδαξεν, «εδεξατο εκ χειρος
κυριου διπλα τα αμαρτηματα αυτης», οι δε γειτονες του Ἰσραηλ (οιτινες ποτ' αν
ωσιν) επταπλασια ληψονται κατα το εν Ψαλμοις ουτως ειρημενον· «αποδος τοις
γειτοσιν ημων επταπλασιονα εις τον κολπον αυτων, τον ονειδισμον αυτων ον
ωνειδισαν σε, κυριε». και αλλοι αν ευρεθειεν τροποι της ανταποδοσεως, ους εαν
νοωμεν, ει σομεθα οτι λυσιτελει μεθ' οποσαουν αμαρτηματα μετα νοειν, ινα προς τωι
μη περι πλειο νων κολαζεσθαι ημας και περι αγα θων ελπις τις ημιν υστερον ποτε
των πεπραγμενων απολειφθηι, καν προ αυτων μυρια οσα επταισμενα τινι ηι· ατοπον
γαρ τα μεν χειρονα λογι σθηναι τινι τα δε μετα τα χειρονα κρειττονα μηδεν
ωφελειν, απερ και απο του Ἰεζεκιηλ τοις επιμελως τη ρουσι τα περι των τοιουτων
ρητα εστι μαθειν. 13.31 Καλως δε μοι δοκει συνη φθαι τωι μετα το τρις
νενουθετησθαι κριθεντι ειναι ως ο εθνικος και ο τελωνης το αμην λεγω υμιν
(δηλονοτι τοις κρινασιν ειναι τινα ως ο εθνικος και ο τελωνης), οσα εαν δησητε επι
της γης και τα εξης. δικαιως γαρ εδησεν ο τρις νουθετη σας και μη ακουσθεις τον
κριθεντα ειναι ως εθνικον και τελωνην. διο περ ο τοιουτος δεδεμενος και δεδι
κασμενος υπο του τοιουδι μενει δε δεμενος, ουδενος των εν ουρανωι αναλυοντος του
δεδεκοτος αυτον την ψηφον. ουτω δε και ο απαξ νουθετηθεις αξια ποιησας του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

κερδηθηναι, λυθεις δια της νουθεσιας <του> κερ δησαντος αυτον και μηκετι «σειραις
των αμαρτιων» εαυτου περι ων ενουθετηθη δεδε μενος, λελυμενος κριθησεται
<δικαιως και> υπο των εν ουρανοις. πλην τα εν τοις ανωτερω μονωι τωι Πετρωι δεδο
μενα εοικε δηλουσθαι δεδωκεναι πασι τοις τας τρεις νουθεσιας προσαγαγου σι πασι
τοις ημαρτηκοσιν, ιν', εαν μη ακουσθωσιν, δησωσιν επι γης τον κριθεντα ειναι ως
εθνικον και τελω νην ως δεδεμενου του τοιουτου εν τωι ουρανωι. αλλ' επει εχρην, ει
και κοινον τι επι του Πετρου και των νουθετησαντων τρις τους αδελ φους λελεκται,
εξαιρετον <τι> εχειν τον Πετρον παρα τους τρις νουθετησαντας, ιδιαι τουτο
προτετακται επι του Πετρου το «δωσω σοι τας κλεις της βασι λειας των ουρανων<,
και ο εαν δησηις επι της γης εσται δεδεμενον εν τοις ουρανοις, και ο εαν λυσηις επι
της γης εσται λελυμενον εν τοις ουρανοις»> του και οσα εαν δησητε επι της γης και
τα εξης. καιτοιγε ει επιμελως προσεχομεν τοις ευαγγε λικοις γραμμασι, και εν
τουτοις ευ ροιμεν αν και κατα ταυτα, τα δο κουντα ειναι κοινα προς τον Πετρον και
τους τρις νουθετησαντας τους αδελφους, πολλην διαφοραν και υπεροχην εκ των
προς τον Πετρον ειρημενων παρα τους δευτερους. ου γαρ ολιγη διαφορα τον Πετρον
ειληφεναι τας «κλειδας» ουχ ενος ου ρανου αλλα πλειονων, [και] ινα, οσα εαν δησηι
«επι της γης», ηι δεδεμενα ουκ εν ενι <μονον> ουρανωι αλλ' εν πασιν ουρανοις, προς
τους πολλους <δε οντας> δεον τας επι της γης και λυοντας επι της γης <ουτω
λεγεσθαι>, ωστε ταυτα δεδεσθαι και λελυσθαι ουκ εν «ουρανοις», ως επι Πετρου,
αλλ' εν ουρανωι ενι· ου γαρ διαβαινουσι τηι δυναμει, ως Πετρος, ινα δησωσιν η
λυσωσιν εν πασιν «ουρανοις». οσωι ουν βελτιων ο δεσμευων, <τοσουτον ο δεδεμενος
πλειον η εν ενι ουρανωι δεδεται, και οσωι βελτιων ο λυων> τοσουτον μακαριωτερος ο
λελυμενος, ως πανταχου των ουρανων ειναι αυ του το λελυσθαι. 14.t <Ὠριγενους εκ
των εις το κατα Ματθαιον ευαγγελιον εξηγητικων> τομος ιδʹ. 14.1 Παλιν λεγω υμιν
οτι εαν δυο υμων συμφωνησωσιν επι της γης, περι παντος πραγμα τος ου εαν
αιτησωνται, γενη [θη]σεται αυτοις (18, 19[]). Κυριως το της συμφωνιας ονομα
τασσεται επι των κατα μουσικην εν φωναις αρμονιων· και εισι γε παρα τοις
μουσικοις φθογγοι φθογγοις συμφωνοι και αλλοι διαφωνοι. οιδε δε και η
ευαγγελικη γραφη το ονομα επι των κατα μουσικην τεταγμενον εν τωι «ηκουσε
συμφωνιας και χο ρων». επρεπε γαρ επι τηι εκ μετα νοιας συμφωνιαι προς τον πατερα
του απο απωλειας ευρεθεντος υιου ακουσθηναι συμφωνιαν επι τηι ευ φροσυνηι της
οικιας. το δε της συμ φωνιας ονομα ο φαυλος ουκ οιδε Λα βαν, εν οις φησι προς τον
Ἰακωβ· «και ει ανηγγειλας μοι, εξαπεστειλα αν σε μετ' ευφροσυνης και μετα
μουσικων και τυμπανων και κιθα ρας». αδελφον δε της τοιαυτης συμ φωνιας το εν
τηι δευτεραι των Βασι λειων γεγραμμενον, ηνικα «οι αδελ φοι» του Ἀμιναδαβ
«επορευοντο εμ προσθεν της κιβωτου, και ∆αυιδ και υιοι Ἰσραηλ παιζοντες ενωπιον
κυ ριου εν οργανοις ηρμοσμενοις εν ισχυι και ωιδαις»· τα γαρ ηρμοσμενα οργανα «εν
ισχυι και ωιδαις» ειχεν εν εαυτοις την μουσικην συμφωνιαν, ητις τοσουτον δυναται,
ως δυο μο νων μετα της προς την θειαν μουσι κην και πνευματικην συμφωνιας αι
τησιν προσαγοντων τωι εν τοις ουρα νοις πατρι περι ουτινοσουν, τον πα τερα διδοναι
τα αιτηματα τοις μετα του συμφωνειν επι γης (οπερ εστι παραδοξοτατον) αιτησασιν,
απερ αι τησαιεν αν οι την ειρημενην συμ φωνιαν συμφωνησαντες. ουτως εγω
ακουω και του αποστολικου ρητου· «μη αποστερειτε αλληλους, ει μη τι αν εκ
συμφωνου προς καιρον ινα σχολασητε τηι προσευχηι». επει γαρ το της αρμονιας
ονομα επι των κατα θεον γαμουντων τετακται εν τωι ου τως εκ Παροιμιων
τεταγμενωι ρητωι· «οικον και υπαρξιν μεριουνται πατε ρες παισι, παρα δε θεου
αρμοζεται γυνη ανδρι», ακολουθον εστι τηι απο θεου αρμονιαι το ονομα και το εργον
απολαυειν της συμφωνιας εις ευχην, οπερ δηλουται εν τωι «ει μη τι αν εκ
συμφωνου». Ειτ' επιδιηγουμενος ο λογος το συμφωνειν επι της γης δυο, οτι ταυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

εστι τουτο τωι συμφωνειν τωι Χριστωι, επιφερει το ου γαρ εισι δυο η τρεις συνηγμενοι
εις το εμον ονομα. ουκουν οι συνηγ μενοι εις το του Χριστου ονομα δυο η τρεις, οι
συμφωνουντες εισιν επι γης ου μονον δυο, αλλ' εσθ' οτε και τρεις. επιστησει δε ο
δυναμενος ει η συμ φωνια αυτη και η τοιαυτη συναγωγη, ης ο Χριστος εν μεσωι εστι,
δυναται ευρεθηναι εν πλειοσιν, επει «στενη και τεθλιμμενη η οδος η απαγουσα εις
την ζωην, και ολιγοι εισιν οι ευρισκοντες αυτην». ταχα δε και την <τοιαυτην>
συμφωνιαν ουδε ολιγοι, αλλα δυο η τρεις συμφωνουσιν, ως Πετρος και Ἰακωβος και
Ἰωαννης, οις <ως> συμφωνουσιν εδειξεν αυτου την δοξαν ο λογος του θεου.
συνεφωνησαν δε δυο μεν Παυλος και Σωσθενης, γραφοντες την πρωτην Κορινθιοις
επιστολην, μετα τουτο δε Παυλος και Τιμοθεος, επιστελ λοντες την δευτεραν τοις
αυτοις· και τρεις δε συνεφωνησαν, οτε «Παυλος και Σιλουανος και Τι μοθεος»
επαιδευον δι' επιστολης Θεσσαλονικεις. ει δε και απο των παλαιων γραμματων
δεησει παρα στησαι τους συμφωνησαντας επι γης τρεις, ως ειναι τον λογον εν μεσωι
αυτων ενουντα αυτους, επι στησον τηι επιγραφηι των Ψαλμων, ως τηι του
τεσσαρακοστου πρωτου ουτως εχουσηι· «εις το τελος· εις συ νεσιν τοις υιοις Κορε».
τριων γαρ ον των υιων Κορε, ων τα ονοματα εν τηι Ἐξοδωι ευρομεν, του Ἀσηρ, ος
ερμηνευεται ΠΑΙ∆ΕΙΑ, και του δευτερου του Ἑλκανα, ος μεταλαμ βανεται εις το
ΘΕΟΥ ΚΤΗΣΙΣ, και τριτου του Ἀβιασαφ, ος Ἑλλαδι φωνηι λεγοιτ' αν ΠΑΤΡΟΣ ΣΥΝΑ
ΓΩΓΗ, αι προφητειαι ου διηιρεθη σαν, αλλ' ως υπο ενος πνευματος και μιας φωνης εν
μιαι ψυχηι αληθως συμφωνως ενεργουντος και ειρηνται και εγραφησαν, και
λαλου<σι λε γο>ντες οι τρεις ως εις· «ον τροπον επιποθει η ελαφος επι τας πηγας
των υδατων, ουτως επιποθει η ψυχη μου προς σε, ο θεος». φασι δε και πλη θυντικως
εν τωι τεσσαρακοστωι τρι τωι· «ο θεος, εν τοις ωσιν ημων ηκου σαμεν». Ει δε θελεις
ετι μαλλον ιδειν τους συμφωνουντας επι της γης, ιδε τους ακουσαντας· «ινα ητε κατ
ηρτισμενοι εν τωι αυτωι νοι και εν τηι αυτηι γνωμηι», και ζηλωσαντας το «ην η ψυχη
και η καρδια (παντων των πιστευοντων) μια» γενομενων <εν> ει γε δυνατον *** εν
πλειοσι τοιου τον ευρεθηναι, ωστε μηδε την τυχουσαν διαφωνιαν ειναι εν αυτοις,
ως ουκ εστι διαφωνια των του δεκαχορ δου ψαλτηριου χορδων προς αλληλας. ου
συνεφωνουν δε επι της γης οι λεγοντες· «εγω μεν ειμι Παυλου, εγω δε Ἀπολλω, εγω
δε Κηφα, εγω δε Χριστου», αλλα ην εν αυτοις «σχι σματα», ων καταλυομενων
συνηγοντο μετα του εν Παυλωι πνευματος «συν τηι δυναμει του κυριου Ἰησου Χρι
στου», ινα μηκετι αλληλους δακνωσι και κατεσθιωσιν, ως «υπο αλληλων» αυτους
αναλισκεσθαι· αναλισκει γαρ η διαφωνια, ωσπερ συναγει η συμ φωνια, και χωρ<ιζ>ει
τον εν μεσωι των συμφωνουντων μονων γινομενον υιον του θεου. και κυριως γε εν
δυο γενικοις γινεται η συμφωνια, τωι (ως ωνομασεν ο αποστολος) καταρ τισμωι του
αυτου νοος κατα το ταυτα δογματα εχειν νενοημενα, και τωι της αυτης γνωμης κατα
το ομοιως βιουν. ιδε <το> εαν δυο υμων συμφωνη σωσιν επι της γης περι παντος
πραγματος ου εαν αιτησωνται, γενη<σε>ται αυτοις παρα του πατρος Ἰησου του εν
τοις ουρανοις. και δηλον οτι οπου ου γινεται παρα του εν ουρανοις πατρος περι
παντος πραγματος ου εαν αι τησωνται, εκει ουδε δυο συνε φωνησαν επι της γης. και
τουτο αιτιον ημιν εστι του μη επακουεσθαι ευχομενους το μη συμφωνειν ημας
αλληλοις επι της γης μητε δογ μασι μητε βιωι. ετι δε και ειπερ σωμα εσμεν Χριστου,
και «εθετο ο θεος τα μελη, εκαστον αυτων εν τωι σωματι», ινα «το αυτο μεριμνω σιν
υπερ αλληλων τα μελη» και συμ φωνωσιν αλληλοις, και πασχοντος μεν ενος μελους
συμπασχηι παντα δοξαζομενου δε συγχαιρηι, οφειλομεν ασκειν την απο της θειας
μουσικης συμφωνιαν, ινα συναγομενων ημων εις το ονο μα του Χριστου Χριστος ηι
εν μεσωι ημων, ο του θεου λογος και η του θεου σοφια και η δυναμις αυτου. 14.2
Ταυτα μεν ουν ως των δυο και τριων, ους προκαλειται συμφω νειν ο λογος,
κοινοτερον νοουμενων. ηδη δε και αλλης διηγησεως αψωμε θα, ην ελεγε τις των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

προ ημων, προ τρεπων επι αγνειαν και καθαροτητα τους γεγαμηκοτας. δυο γαρ, ους
βουλεται (φησιν) ο λογος συμφω νειν επι της γης, ανδρα και γυ ναικα νοητεον, εκ
συμφωνιας απο στερουντας αλληλους σωματικης ομι λιας, ινα σχολασωσι «τηι
προσευχηι», οτε προσευχομενοι περι παντος πραγματος ου εαν αιτησων ται
ληψονται, γιγνομενου αυτοις του απο τοιαυτης συμφωνιας αιτηματος παρα του εν
ουρανοις πατρος Ἰησου Χριστου. και εοικεν ημιν η διηγησις αυτη ου διαλυσιν ποιειν
γαμου, αλλ' επι συμ φωνιαν προτροπην· ως ει ο ετερος μεν βουλοιτο καθαρευειν, ο
δε ετερος μη θελοι <η μη δυναιτο> και δια τουτο συγκαταβαινοι τωι η μη θε λοντι η
μη δυναμενωι ο και βουλο μενος και δυναμενος το κρειττον, ουκ αν εχοιεν
αμφοτεροι το περι παν τος πραγματος ου εαν αιτη σωνται, γινεσθαι αυτοις παρα του
εν τοις ουρανοις πα τρος Ἰησου Χριστου. 14.3 Οιδα δε και αλλην διηγησιν μετα τους
γεγαμηκοτας περι της των δυο συμφωνιας τοιαυτην. εν μεν τοις φαυλοις βασιλευει
«η αμαρτια» της ψυχης, ιδρυμενη ως εν οικειωι θρονωι «τωι θνητωι» τουτωι «σωματι
εις το υπακουειν» την ψυχην «ταις επιθυμιαις αυτου». εν δε τοις εγει ρασιν ως απο
θρονου του σωματος την προβασιλευσασαν αμαρτιαν και αγωνιζομενοις προς
αυτην, «η μεν σαρξ επιθυμει κατα του πνευματος, το δε πνευμα κατα της σαρκος». εν
δε τοις ηδη τελειωθεισι κεκρατηκε το πνευμα και «τας πραξεις» εθανα τωσε «του
σωματος» και μεταδιδωσι της εαυτου ζωης τωι σωματι, ως ηδη γινεσθαι και το
«ζωοποιησει και τα θνητα ημων σωματα δια το ενοικουν αυτου πνευμα εν ημιν», και
γινεται συμφωνια των δυο (σωματος και πνευματος) επι της γης, ηστινος
κατορθωθεισης συμφωνος και η ευχη αναπεμπεται του «καρδιαι μεν» πιστευοντος
«εις δικαιοσυνην, στο ματι δε» ομολογουντος «εις σωτη ριαν», ωστε μηκετι την
καρδιαν πορ ρω ειναι του θεου, και μετα ταυτης εγγιζειν αυτου και τοις χειλεσι και
τωι στοματι τον δικαιον τωι θεωι ***. ετι δε μακαριωτερον ει οι τρεις συν αχθειεν επι
το αυτο εις το ονομα του Ἰησου, ινα πληρωθηι το «ο θεος αγιασαι υμας ολοτελεις, και
ολοκλη ρον υμων το πνευμα και η ψυχη και το σωμα αμεμπτως εν τηι παρουσιαι του
κυριου ημων Ἰησου Χριστου τηρηθειη». ζητησει δε τις δια την ειρημενην συμφωνιαν
πνευματος και σωματος, ει δυνατον ταυτα μεν συμφωνειν, μη και το τριτον δε, λεγω
δη την ψυχην, μηποτε ουκ ακο λουθηι τηι τουτων συμφωνιαι επι της γης, μετα το τους
δυο συνηχθαι εις το ονομα του Χριστου, το και τους τρεις ηδη συναγεσθαι εις το
ονομα αυτου, ων εν μεσωι ερχεται ο υιος του θεου, ως παντων αυτωι ανακειμενων
(λεγω δε των τριων) και μηδενος οντος αυτωι εναντιου, ου μονον του πνευματος ουκ
εναντιου μενου, αλλ' ουδε της ψυχης ετι ουδε του σωματος. 14.4 Χαριεν δε και το
της συμ φωνιας ασκησαι <και> νοησαι και παραστησαι των δυο διαθηκων, της τε προ
της σωματικης του σωτηρος επιδημιας και της καινης· εν οις γαρ συμφωνουσιν αι
δυο δια θηκαι, ως μηδεν ειναι διαφωνον εν αυταις της ετερας προς την ετεραν, εν
τουτοις ευρεθειεν αν ευχαι ως περι παντος πραγματος ου εαν αιτησωνται, γενεσθαι
αυ τοις παρα του εν ουρανοις πατρος. ει δε και τον συναγωγεα των δυο τριτον
ποθεις, μη οκνει λεγειν αυτο ειναι το αγιον πνευμα, επει «λογοι σοφων» (ειτε των
προ της παρουσιας ειτε των κατ' αυτην και μετ' αυτην) εισιν «ως τα βουκεντρα και
ως ηλοι πεφυτευμενοι, οι παρα των συνθε ματων εδοθησαν εκ ποιμενος ενος». μηδε
τουτο δε απαρατηρητον εασηις, οτι ουκ ειπεν· ου δυο εισιν η τρεις συνηγμενοι, εκει
εσομαι εν μεσωι αυτων, αλλ' εκει ειμι, ου μελλων ουδε βραδυνων, αλλ' αμα τηι
συμφωνιαι και αυτος ευρισκομε νος και εν μεσωι γινομενος αυτων. 14.5 Τοτε
προσελθων ο Πε τρος ειπεν αυτωι· κυριε, πο σακις αμαρτησει εις εμε ο αδελφος μου
και αφησω αυ τωι (18, 21[22]); το νομιζειν απλουστερον ειρησθαι ταυτα, υπο μεν
Πετρου ως αιρου μενου επτα μεν αμαρτιας τωι αδελφωι αφιεναι αμαρτανοντι εις
αυτον, ογ δοην δε μηκετι, υπο δε του σωτηρος ως διδασκοντος καθεζομενον τινα
αριθμειν τα αμαρτηματα του πελας εις αυτον, ινα τα μεν <επτα και τα> εβδομηκοντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

και επτα συγχωρηι απο δε εβδομηκοστου ογδοου μη αφηι τωι ηδικηκοτι αυτον, πανυ
μοι δοκει ευ ηθες ειναι και αναξιον και της Πετρου παρα τωι Ἰησου προκοπης και της
του Ἰησου θειας μεγαλονοιας. μη ποτ' ουν και ταυτα εχεται συγγε νους ασαφειας τωι
«ακουσατε μου της φωνης, γυναικες Λαμεχ» και τα εξης. τον μεν ουν αληθη και ως
αυτος αν εσαφηνισεν ο Ἰησους εις ταυτα λο γον, ει τις ηδη φιλος γεγονε τωι Ἰησου,
ως μαθητευεσθαι τωι πνευ ματι αυτου φωτιζοντι το ηγεμονικον του επι τοσονδε
προεληλυθοτος κατ' αξιαν, ειδειη αν. ημεις δε, οι του φιλικου προς τον Ἰησουν μεγε
θους απολειπομενοι, αγαπητον, ει καν περιλαλησαι επι βραχυ δυναμεθα τα κατα τον
τοπον. εοικεν ουν ο μεν εξ αριθμος εργαστι κος τις ειναι και επιπονος, ο δε επτα
περιεχειν αναπαυσιν. και προ σχες, ει δυνασαι τον μεν αγαπωντα «τον κοσμον» και
τα του κοσμου εργαζομενον και υλικα πραττοντα λε γειν αμαρτανειν εξ<ακις>, και
το τε λος αυτωι ειναι της αμαρτιας τον επτα αριθμον, ως τοιουτον τι τον Πετρον
νενοηκοτα επτα συγχωρειν εθελειν αμαρτιας των εις αυτον ημαρτη μενων τωι
αδελφωι. επει δε αι κατα τας μοναδας δεκαδες και εκατονταδες λογον μεν τινα
κοινον αναλογιας εχουσι προς τον εν μονασιν αριθμον, ᾔδει δε επιτεινομενον τινα
και <επι> πλειον <τα αμαρτηματα>, δια τουτ' οιμαι τον Ἰησουν προσπαραλαμβανειν
τωι επτα αριθμωι και τον εβδομηκον τα, και λεγειν αφεσιν μεν δειν γενε σθαι
αδελφοις τοις ενταυθα και εις τα τηιδε πραγματα αμαρτησασιν· ει δε τις υπερβας τα
κατα τον κοσμον και τον αιωνα τουτον αμαρτησαι, εαν και τουτο μικρον τι ηι, ουκετι
αν εχοι ευλογον αμαρτιων αφεσιν. η γαρ αφεσις επι τα τηιδε φθανει πραγματα και εν
τοις τηιδε ημαρτη μενοις <δικαιως παρεχεται>, ειτε βραδιον γενοιτ' αν η αφεσις ειτε
ταχιον. ουκ εστι δε αφεσις ουδε αδελφωι τωι υπερ τα εβδομηκοντα και επτα
ημαρτηκοτι. ειποις δ' αν τον τοιονδε αμαρτα νοντα η ως εις Πετρον αδελφον η ως
εις Πετρον, ου μη κατισχυουσιν «ᾅδου πυλαι», κατα μεν τα τοιαδε αμαρτηματα εν τωι
ελαττονι ειναι αυτον αριθμωι της αμαρτιας· κατα δε τα ετι χειρονα εν τωι αριθμωι τωι
μη εχοντι αφεσιν αμαρτηματων. 14.6 ∆ια τουτο λεγω υμιν· ωμοιωθη η βασιλεια των
ου ρανων ανθρωπωι βασιλει, οστις ηθελησε συναραι λογον μετα των δουλων αυτου
(18, 23[–35]). Ἡ μεν περινοια της παρα βολης διδασκειν βουλεται συγχω ρητικους
ειναι των εις ημας ημαρτη μενων τοις αδικησασιν ημας, και μαλιστα ει μετα το
αδικησαι δεοιτο του ηδικημενου ο αδικησας, συγχω ρηθηναι αξιων αυτωι τα
προημαρτη μενα. και ταυτα διδασκειν ημας βουλεται η παραβολη παριστασα οτι και
των ηδη συγχωρηθεντων ημιν υπο του θεου αμαρτηματων, εφ' οις αφεσιν
ειληφαμεν, εκπραξις γε νοιτ' αν και μετα την αφεσιν, ει μη αφιοιμεν τοις ημας
ηδικηκοσι τα αμαρτηματα αυτων, ως μηδε την τυχουσαν μνημην ετι εν ημιν
καταλειπεσθαι του ηδικησθαι. αλλ' οληι καρδιαι υπο αμνησικακιας ωφελημενηι (ου
της τυχουσης αρετης) συγχωροιμεν τωι ημας αδικησαντι τα κακως εις τινα ημων απ'
αυτου και επιβουλευτικως πεπραγμενα. Μετα δε την περινοιαν της παραβολης εστι
μεν και απλουστε ρον κατα λεξιν πασαν αυτην εξετα σαι, ωστ' ονασθαι απο της
βασανου των λελεγμενων τον επιμελως επι το ορθως ζητειν εκαστον των προ
γεγραμμενων προκοπτοντα. εστι δε (ως εικος) και επαναβεβηκυια διηγησις και
δυστεκμαρτος τις μυστικωτερα, καθ' ην αναλογον ταις ερμηνευθεισαις υπο των
ευαγγελιστων παραβολαις ζητησαι τις αν εκαστον των εν ταυτηι. οιον τις ο βασιλευς
και τινες οι δουλοι και τις η αρχη του συναι ρειν λογον και τις ο εις πολλων
οφειλετης ταλαντων, τις τε η γυνη αυτου και τινα τα τεκνα και τινα τα παρα ταυτα
λελεγμενα παντα, ατινα εκελευσεν ο βασι λευς πραθηναι υπερ του αποδο θηναι την
οφειλην εκ των υπαρ χοντων εκεινου, τι τε το εξελθειν τον συγκεχωρημενον τα
πολλα τα λαντα και τις ο ευρεθεις των <συν-> δουλων εις, ου τωι οικοδεσποτηι αλλα
τωι συγκεχωρημενωι <δουλωι> οφει λων, και τι βουλεται ο αριθμος των εκατον
δηναριων, τι δε το επνιγε λεγων· αποδος ει τι οφειλεις, και τις η φυλακη εις ην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

απελθων εβαλε τον συνδουλον ο συγχωρηθεις παντα τα ταλαντα, τινες τε οι
λυπηθεντες συνδουλοι και δια σαφησαντες τωι κυριωι παντα τα γενομενα, και τινες
οι βασα νισται οις παρεδοθη ο εις φυλα κην τον συνδουλον βαλων; και πως απεδωκε
παραδοθεις τοις βασα νισταις παν το οφειλομενον, ως μηδεν οφειλειν ετι; εικος δε
και αλλα τινα δυνασθαι αν υπο του εξεταστικωτερου προσ αχθηναι τωι λογωι, ων την
διη γησιν και την ερμηνειαν μειζονα η «κατα ανθρωπον» ειναι νομιζω και δεομενην
πνευματος Χριστου του ειποντος αυτα, ινα ως ειπεν ο Χριστος νοηθηι. ως γαρ ουδεις
«οιδεν ανθρωπων τα του ανθρωπου ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι, και
ουδεις οιδε τα του θεου ει μη το πνευμα του θεου», ουτως ουδεις οιδε (μετα τον
θεον) τα υπο του Χριστου λελαλημενα εν παροιμιαις και παραβολαις ει μη το
Χριστου πνευμα, ου ο μετεχων ου μονον καθο Χριστου εστι πνευμα, αλλα και καθο
Χριστου ως σοφιας <και> ως λογου, θεωρησαι αν τα κατα τον τοπον αυτωι αποκαλυ
πτομενα. αλλα περι μεν της ανωτατω διηγησεως ουκ επαγγελλομεθα μεν ου μην
ουδ' απελπιζομεν, υπο Χριστου, ος εστι σοφια θεου, βοη θουμενοι καταλαβειν τα εν
τηι παρα βοληι δηλουμενα· ποτερον δε ωστε και υπαγορευθηναι τα τοιαυτα τηιδε τηι
γραφηι η μη, θεος αν υποβαλοι εν Χριστωι ποιησαι το αρεστον αυτωι, μονον ινα δοθηι
και περι τουτων ο «δια του πνευματος» διδο μενος «λογος σοφιας» απο του θεου και
ο «κατα το πνευμα» επιχορη γουμενος «λογος γνωσεως». 14.7 Ὡμοιωθη (φησιν) η βα
σιλεια των ουρανων και τα εξης. ει δε βασιλει ωμοιωθη τοιωιδε και τοιαδε
πεποιηκοτι, τινα χρη λεγειν η τον υιον του θεου; αυτος γαρ εστιν ο βασιλευς των
ουρανων, και ωσπερ αυτος εστιν η αυτοσοφια και η αυτοδικαιοσυνη και η
αυτοαληθεια, ουτω μηποτε και η αυτοβασιλεια. βασιλεια δε ου των κατω τινος ουδε
μερους των ανω, αλλα παντων των ανω, ατινα ωνομασθησαν ουρανοι. καν ζητηις δε
πως «αυτων εστιν η βασιλεια των ουρανων», δυνασαι λεγειν οτι αυτων εστιν ο
Χριστος, καθο αυτοβασιλεια εστιν, βασιλευων καθ' εκαστην επινοιαν αυτου του
μηκετι βασι λευομενου υπο της αμαρτιας, βασι λευουσης «εν τωι θνητωι σωματι» των
εαυτους υποταξαντων αυτηι. και εαν λεγω· βασιλευων καθ' εκα στην επινοιαν
αυτου, τοιουτον τι δηλω· βασιλευων, ηι δικαιοσυνη εστι και ηι σοφια και ηι αληθεια
και αι λοιπαι αρεται, του γενομενου (δια το φορειν «την εικονα του επου ρανιου»)
ουρανου και πασης δυναμεως, ειτε αγγελικης ειτε των λοιπων ονομαζομενων «ου
μονον εν τουτωι τωι αιωνι αλλα και εν τωι μελλοντι» αγιων και αξιων της τοιαυτης
βασιλειας. αυτη τοινυν η βασιλεια των ουρανων, ηνικα «εν ομοιωματι σαρκος
αμαρτιας» εγενετο, ινα «περι αμαρτιας» κατακρινηι «την αμαρτιαν», ηνικα «μη
γνοντα» αυτον «αμαρ τιαν εποιησεν υπερ ημων αμαρτιαν» των «της αμαρτιας»
ημων φορουντων σωμα, ωμοιωθη ανθρωπωι βασιλει τωι κατα τον Ἰησουν νοουμενωι,
ενωθεισα αυτωι, πλειον (ει δει ουτω τολμησαντα ειπειν) εχοντι προς το ηνωσθαι και
παντη εν γενεσθαι τωι πρωτοτοκωι «πασης κτισεως», ει «ο κολλωμενος τωι κυριωι»
«εν πνευμα» προς αυτον γινεται. αυτη δε η ομοιωθεισα βασιλεια των ουρανων τωι
κατα τον σω τηρα νοουμενωι ανθρωπωι βασι λει και ενωθεισα αυτωι προλη πτικως
λεγεται, οτι ηθελησε συν αραι λογον μετα των δου λων αυτου. <ουπω μεν γαρ
συνηρε>, μελλει δε συναιρειν λογον μετ' αυτων, ινα φανηι οπως εκαστος τοις του
οικο δεσποτου δοκιμοις αργυριοις και νομισμασι λογικοις εχρησατο. και εληφθη γε
εν τηι παραβοληι το παραδειγμα απο των συναιροντων δεσποτων λογον μετα των
ιδιων δουλων. Ἀκριβεστερον δε νοησομεν το της παραβολης εν τουτοις δηλου μενον
ερεισαντες αυτων την δια νοιαν τοις γινομενοις παρα τοις οικονομησασι δεσποτικα
χρηματα οικεταις και λογον περι αυτων απαιτουμενοις· εκαστος γαρ εκει νων απο
των δεσποτικων διαφορως λαμβανων χρηματων κεχρηται αυ τοις ητοι εις δεον,
ωστε αυξανειν τα δεσποτικα χρηματα, η ασωτως αναλισκων εις α μη δει και εκχεων
ακριτως χωρις ευλαβειας τα εγκε χειρισμενα. εισι δε οι ταδε μεν και τα τοσαδε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

καλως ωικονομησαν χρη ματα ετερα δε απολωλεκασι, και ηνικα αν διδωσι τον λογον
συναι ροντος αυτον του δεσποτου μετ' αυ των, συναγεται μεν ποσον εζημιωθη
εκαστος αριθμειται δε και ποσον κερδος προσηγαγε, και κατα την αξιαν του πως
ωικονομησεν ητοι τιμαται η εκπρασσεται η επι τινων μεν συγχωρειται επι τινων δ'
αφαι ρειται. φερε τοινυν απο των ειρημενων πρωτον ιδωμεν τα λογικα νομισματα
και δοκιμα του δεσποτου αργυρια, απερ ο μεν τις πλειονα ετερος δ' ελαττονα
λαμβανει. κατα γαρ την εκαστου δυναμιν ωι μεν διδονται «πεντε ταλαντα», ως
δυναμενωι διοι κειν τα τοσαυτα, αλλωι «δε δυο», ως μη χωρουντι τα του προ αυτου,
αλλωι «δε εν», ως και του ετερου υποδεεστερωι. ποτερον δε αυται μοναι αι διαφο ραι
εισιν, η αυται μεν περι τινων εν τοις εξης του ευαγγελιου λεγονται, εισι δε και αλλαι
παρα ταυτας; και επ' αλλαις παραβολαις ευρισκονται τινες, τηι μεν οφειλεται δυο, ο
μεν πεντακοσιων ο δε πεντηκοντα δη ναριων, ητοι ταυτα πιστευθεντες και κακως
οικονομησαντες (ελατ τους τηι δυναμει του το ταλαντον πεπιστευμενου), η *** οτι
μεν ειληφασιν ουτοι, ου μεμαθηκαμεν, οτι δε τοσουτον ωφειλον, απο της παραβολης
δεδιδαχθαι δοκουμεν. ευρισκονται και αλλοι δεκα δουλοι πιστευομενοι μνας
εκαστος ανα μιαν. και ει τις δη κατανοησαι το ποι κιλον της ανθρωπινης ψυχης και
τας πολλωι διαφερουσας αλληλων ευ φυΐας και αφυΐας εις πλειονας των αρετων η
ελαττονας και τασδε τας αρετας η τασδε, ταχα αν εννοησαι πως εκαστη ψυχη
εληλυθε μετα τινων του οικοδεσποτου νομισμα των <εις τον κοσμον τουτον>,
αναφαινομενων μετα της του λογου συμπληρωσεως και της εξης τηι συμπληρωσει
του λογου επιμελειας και ασκησεως, της προς τα δεοντα, η επιμελειας μεν και
ασκησεως, της προς αλλα δε ητοι χρησιμα (οποια εστι τα επιτηδευματα), η πη μεν
χρησιμα πη δε ου χρησιμα (οποια εστι τα μητε παντη αληθη δογματα μητε δι' ολων
ψευδη). 14.8 Ζητησεις δε εν τουτοις, ποτερον παντες δυνανται ανθρωποι δουλοι
τουτου λεγεσθαι του βασι λεως, η τινες μεν δουλοι, «ους προ εγνω και προωρισεν»,
ετεροι δε <ου δουλοι αλλ'> οι τοις δουλοις συμπραγ ματευομενοι λεγομενοι
τραπεζιται. και ουτω δε ζητησεις, ει εξω των δουλων εισιν αφ' ων μετα τοκων
εκπραττειν επαγγελλεται ο οικοδεσ ποτης, ου μονον αλλοτριοι της θεοσε βειας,
αλλα και τινες των πιστευ οντων. δουλοι δε μονοι οι του λογου οικονομοι ***.
συναιρων δε λογον μετα των δουλων ο βασιλευς απαιτει και τους απο των δουλων
δεδανεισμενους, ειτε «εκατον κορους σιτου», ειτε «εκατον βαδους ελαιου», ειτε ο τι
δηποτε ειληφοτας τους εξω της του βασιλεως οικετιας· ου γαρ συνδουλος «του
οικονομου της αδικιας» ευρισκεται κατα την παρα βολην ο τους εκατον οφειλων του
σιτου κορους και τους εκατον του ελαιου βαδους, ως δηλον εκ του «ποσον οφειλεις
τωι κυριωι μου;» <και ουκ ειπε· «τωι κυριωι» ημων>. νοει δε μοι εκαστην πραξιν
εοικεναι αγαθην μεν η καθη κουσαν κερδει και επιγεννηματι, μοχθηραν δε ζημιαι·
και ωσπερ εστι τι κερδος πλειονων αργυριων και αλλο ελαττονων και διαφορως
πλειονων και ελαττονων, ουτως κατα τας καλας πραξεις οιονει συντι μησις εστι
κερδων πλειονων η ελαττονων [ο] *** του μονου επισταμενου τα τοιαυτα εξεταζειν
(ορωντος απο της διαθεσεως και του λογου και της πραξεως και των συνεργουντων
τοις εφ' ημιν εκ των ουκ εφ' ημιν) <και> λογισασθαι ποιον μεν εργον μεγα κερδος
εστι, ποιον δε ελαττον, ποιον δε ελαχιστον, ουτω δε και επι των εναντιων ποιον μεν
αμαρ τημα εν τωι συναιρεσθαι λογον τοις δουλοις ευρισκεται μεγαλη ζημια, ποιον δε
ελαττων και ποιον (ει δει ουτως ονομασαι) ζημια του εσχατου λεπτου η του εσχατου
κοδραντου. ολου τοινυν και παντος του βιου συναιρεται υπο της ειρη μενης
βασιλειας των ουρανων (ομοιωθεισης ανθρωπωι βασιλει) λογος, οτε «τους παντας
ημας πα ραστηναι δει εμπροσθεν του βη ματος του Χριστου, ινα κομισηται εκαστος
τα δια του σωματος προς α επραξεν, ειτε αγαθον ειτε φαυ λον»· και τοτε,
συναιρομενου λογου, αχθησεται εις τον συναιρομενον λογον και «παν ρημα αργον ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

αν λαλησωσιν οι ανθρωποι» και ει ποτε τις εποτισε «ποτηριον υδατος ψυχρου μονον
εις ονομα μαθητου». 14.9 Και ταυτα εσται, ηνικα αν <γινηται> το παρα τωι ∆ανιηλ
γεγραμμενον το «βιβλοι ηνευχθησαν, και κριτηριον εκαθισεν». οιονει γαρ παντων
των λελαλημενων και <των> πεπραγμενων και των νενοημενων αναγραφη τις
γινεται, και θειαι δυναμει παν κρυπτον ημων φανε ρωθησεται και παν
κεκαλυμμενον αποκαλυφθησεται, ιν' επαν <μεν> μη ευρεθηι τις δεδωκως «εργασιαν
απηλ λαχθαι» του αντιδικου, οδευσηι δια του αρχοντος, του κριτου και του υπηρετου
επι την φυλακην, εως τον εσχατον λεπτον αποδωι, επαν δε ηι δους «εργασιαν
απηλλαχθαι» εκει νου και «μηδενι μηδεν» οφειλων, και ηδη την μναν
δεκαπλασιασας η πενταπλασιασας η τα «πεντε τα λαντα» διπλασιασας η τα «δυο»
τεσσαρα ποιησας τυχηι της δεουσης αμοιβης, εισερχομενος «εις την χα ραν του
κυριου» αυτου η «επι πασι τοις υπαρχουσιν αυτου» καθι σταμενος η ακουων «ισθι
εξουσιαν εχων επανω δεκα πολεων» η «ισθι εξουσιαν εχων επανω πεντε πολεων».
ταυτα δε ημεις μη ως χρονου πολ λου δεομενα, ινα συναρθηι ημιν περι των ολων
χρονων της ενταυθα ζωης λογος, νομιζωμεν λεγεσθαι, ωστ' αν υπολαβειν του
βασιλεως συναιροντος ενι εκαστωι τοσουτων δουλων λογον τοσουτου χρονου δει
σθαι τα πραγματα, εως επι το τελος ελθηι τα απο της αρχης του κοσμου εως της
συντελειας [του] αιωνος ουχ ενος, αλλα και πλειονων αιωνων ***. το δε αληθες ουχ
ουτως εχει. αθροως γαρ, βουληθεις ο θεος αναρριπισαι εν ταις παντων μνημαις
(υπερ του εκαστον των ιδιων συναισθηθηναι κρειττον η χειρον πεπραγμενων)
παντα τα παρ' ολον τον χρονον γεγενημενα εκαστωι, ποιησαι αν δυναμει αφατωι. ου
γαρ ωσπερ ημεις βουλομενοι υπομνησιν τινων ποιησαι δεομεθα χρονου διαρ κους
προς την διεξοδον των υφ' ημων λεγομενων και φεροντων εις αναμνησιν ων
βουλομεθα αναμνη σαι, ουτως ο θεος βουληθεις ημας υπομνησαι των εν τωι βιωι
τουτωι πεπραγμενων, ινα συναισθηθεντες ων πεποιηκαμεν καταλαβωμεν δι' α
κολαζομεθα η τιμωμεθα, ποιη σαι αν. ει δε τις τωι ταχει της του θεου περι ταυτα
δυναμεως απιστει, ουτος ουδεπω νενοηκε τον ποιησαντα τα ολα θεον ου δεηθεντα
χρονων εις το ποιησαι την τηλικαυτην ουρα νου και γης και <παντων> των εν
αυτοις κτισιν. καν γαρ δοκηι εν εξ ημεραις ταυτα πεποιηκεναι, συνεσεως χρεια προς
το νοησαι πως λεγεται το εν εξ ημεραις δια τουτο· «αυτη η βιβλος γενεσεως ουρανου
και γης» και τα εξης. τολμητεον ουν και λεκτεον, οτι ο της προσδοκωμενης κρισεως
καιρος ου δειται χρονων, αλλ' ως η ανα στασις λεγεται γινεσθαι «εν ατομωι, εν ριπηι
οφθαλμου», ουτως (οιμαι) και η κρισις. 14.10 Μετα ταυτα λεκτεον εις το αρξαμενου
δε αυτου συναι ρειν λογον, προσηχθη αυτωι εις οφειλετης πολλων ταλαν των. οπερ
τοιουτον μοι δοκει εχειν νουν· ο μεν «καιρος του αρξασθαι το κριμα» εστιν
αρχομενος «απο του οικου του θεου», ειποντος (ως και εν τωι Ἰεζεκιηλ γεγραπται)
τοις <αγγελοις τοις> επι των κολασεων τεταγμενοις· «απο των αγιων μου αρξασθε»,
και «ριπηι οφθαλμου» εοι κως εστιν, ο δε του συναιρειν λογον την αρχην εχει
(επινοιαι λαμβανομενην· ου γαρ επιλελησμεθα των προειρημενων) απο των
οφειλοντων πλειονα· διοπερ ου γεγραπται μεν συναιροντος δε αυτου λογον, ειρηται
δε αρξα μενου δε αυτου συναιρειν προσηνεχθη (εν τηι αρχηι του συναιρειν αυτον
λογον) εις οφει λετης πολλων ταλαντων ως μυρια οσα ζημιωθεις και μεγαλα μεν
εγκεχειρισμενος και πιστευθεις πολλα, μηδεν δε κερδος προσαγα γων τωι δεσποτηι,
αλλα μυρια οσα ζημιωθεις, ωστε αυτον οφειλειν πολλα ταλαντα. και ταχα δια τουτο
πολλα ωφειλε ταλαντα, επειπερ ηκολουθησε πολ λακις τηι επι το ταλαντον του
μολιβου καθημενηι γυναικι, ηι ονομα Ἀνομια. νοει δε κατα τον τοπον εκαστον
μεγιστον αμαρτημα ταλαν των ειναι ζημιαν οικοδεσποτικων, και τοιαυτα
αμαρτανουσι πορνοι, μοιχοι, αρσενοκοιται, μαλακοι, ειδω λολατραι, φονεις. ουδεν
ουν ταχα μικρον αλλα παντα μεγαλα και χαλεπα ημαρτεν ο προσαχθεις τωι βασιλει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

εις οφειλετης πολλων ταλαν των, οντινα ει μεν εν ανθρωποις ζητησεις, ισως αν
αυτον ευροις οντα τον ανθρωπον «της αμαρτιας», τον υιον «της απω λειας», τον
αντικειμενον και επαι ρομενον «επι παντα θεον η σεβασμα»· ει δε εξω ανθρωπων,
τις αν ειη ουτος η ο διαβολος τοσ<αυτα ταλαντα οσους> ανθρωπους απολωλεκως
δεξαμενους αυτον ενερ γουντα την αμαρτιαν; «μεγα γαρ ανθρωπος και τιμιον ανηρ
ελεημων», τιμιον ως ταλαντου ειναι αξιον ητοι χρυσου (οποια η λυχνια η
ταλαντιαια ην η <εκ> χρυσου) η αργυρου η οποιας δηποτε νοητως
παραλαμβανομενης υλης. ων συμβολα εν τοις Λογοις των ημερων αναγεγραπται,
∆αυιδ πλουτησαντος πολλοις ταλαν τοις ων και ο αριθμος δεδεικται, ταλαντοις
χρυσου τοσοισδε και αρ γυρου τοσοισδε και της λοιπης ονομαζομενης εκει υλης, εξ
ης κατεσκευασται ο του θεου νεως. 14.11 Πλην μη εχων αποδουναι τα ταλαντα
(απολωλεκει γαρ ταυτα) εχει γυναικα και τεκνα και αλλα περι ων γεγραπται· παντα
οσα εχει. και ην δυνατον, πιπρα σκομενον αυτον μετα των ιδιων ευπορησαι, του
ωνησαμενου αυτον και πληρωσαντος δια της τιμης αυτου και των αυτου παν το
οφλημα· και οιον τε ην αυτον μηκετι μεν ειναι δουλον του βασιλεως, γινεσθαι δε
του ωνησαμενου. και επιδικαζεται γε του μη πραθεις αμα τοις ιδιοις μενειν εν τηι του
βασιλεως οικιαι· διο πεσων προσκυνει αυτωι (θεον επισταμενος τον βασιλεα) και
λεγει· μακροθυμησον επ' εμοι, και παντα αποδωσω σοι· ην γαρ (εικος) και
δραστηριος, ορων οτι δυναται εκ δευτερων πραξεων ανα πληρωσαι παν το ενδεες
απο της προ τερας ζημιας των πολλων ταλαν των. και ο αγαθος γε βασιλευς ου τος
εσπλαγχνισθη και επι τον οφει λετην των πολλων ταλαντων, και τοτε μεν απελυσεν
αυτον, πλειον τι χαρισαμενος αυτωι ης ηξιωθη αξιωσεως. ο μεν γαρ οφει λετης
επηγγειλατο μακροθυμησαντι τωι δεσποτηι αποδουναι απαντα τα οφειληματα· ο δε
σπλαγχνισθεις επ' αυτωι κυριος (ουκ επι τωι απολαβειν εκ του μακροθυμειν) τοτε
αφηκεν αυτον <ου> μονον, αλλα και παντελως απελυσε, και πα σαν την οφειλην
αφηκεν αυτωι. ο δε πονηρος δουλος ουτος και μακροθυμιαν απο του δεσποτου αι
τησας επι τοις πολλοις ταλαντοις ανηλεως πεποιηκεν. ευρων γαρ ενα των
συνδουλων αυτου, ος ωφειλεν αυτωι εκατον δη ναρια, κρατησας αυτον επνιγε
λεγων· αποδος ει τι οφειλεις. πως δε ουχ υπερβολην πονηριας επεδειξατο, δι' εκατον
δηναρια κρατησας τον συνδουλον και πνι γων και αποστερων αυτον ελευ θερας
αναπνοης, αυτος επι τοις πολ λοις ταλαντοις μητε κρατηθεις μητε πνιγεις, αλλα
προτερον μεν κελευ σθεις πραθηναι αμα γυναικι και τεκνοις και τοις εαυτου,
υστερον δε (μετα το προσκυνησαι) σπλαγχνι σθεντος επ' αυτωι του κυριου απο λυθεις
και περι πασης αφεθεις της οφειλης; Και εργον γε ειπειν κατα το βουλημα του
Ἰησου, τις εστιν *** ο ευρεθεις συνδουλος εις οφειλων, ου τωι κυριωι εαυτου αλλα τωι
πολλα οφειλοντι ταλαντα, εκατον δη ναρια, και τινες οι ιδοντες τον μεν πνιγοντα
τον δε πνιγομενον συνδουλοι και λυπηθεντες σφο δρα και σαφως παραστησαντες τωι
κυριωι εαυτων παντα τα γενομενα. ως μεν ουν [επ'] αλη θειας εχει τα πραγματα,
αποφαινο μαι μηδενα <δυνασθαι> διηγησασθαι ει μη Ἰησου, του «τοις ιδιοις μαθη
ταις κατ' ιδιαν» λυσαντος «παντα», επιδημησαντος αυτου τωι ηγεμονικωι και
ανοιγοντος τους εν τηι παρα βοληι θησαυρους παντας σκοτεινους, αποκρυφους,
αορατους και πληρο φορουντος δι' εναργων αποδειξεων ον βουλεται φωτισαι τωι
φωτι της γνωσεως <παντων> των κατα την παραβολην ταυτην, ιν' αμα τε
παραστησηι τις ο εις προσαχθεις τωι βασιλει ανθρωπωι οφειλε της πολλων ταλαντων
και τα εξης, και ο οφειλων τουτωι τα εκατον δηναρια αλλος εις και τα λοιπα, ειτε
δυναται ειναι ο προαποδεδο μενος «ανθρωπος της αμαρτιας» ειτε και ο διαβολος
ειτε μηδετερος μεν του των, αλλος δε τις ητοι ανθρωπος η των υπο τον διαβολον
τις. εστι γαρ της σοφιας του θεου εργον και τα περι των ιδιως ποιων ητοι
πεποιωμενων κατα τας τοιασδε ποιο τητας (ειτε εν αορατοις δυναμεσιν, ειτε και εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

τισιν ανθρωποις) απο δουναι προφητευομενα οπωσποτουν υπο του θειου πνευματος
αναγεγραμ μενα. ως δε μηδεπω διαρκη νουν αναλαβοντες ημεις τον δυναμενον
ανακραθηναι τωι Χριστου νωι <και> εως των τοσουτων χωρουντα φθανειν και μετα
του πνευματος «παντα» ερευναν «και τα βαθη του θεου», οιο μεθα, ετι αοριστως
περι των κατα τον τοπον λαμβανοντες φαντασιαν, επι τινα ενα αναφερεσθαι
πονηρον δουλον δια της παραβολης δηλου μενον τον ενταυθα παρισταμενον περι
της των πολλων ταλαντων οφειλης. 14.12 Ποτε δε ο (κατα την παρα βολην)
βασιλευς ανθρωπος ηθε λησε συναραι λογον μετα των δουλων αυτου, αξιον
επισκεψα σθαι, και επι τινα καιρον χρη ανα φερειν τα λεγομενα. ει μεν γαρ μετα την
συντελειαν η επ' αυτην (κατα τον της προσδοκωμενης κρι σεως καιρον), πως <αν
τις> σωσαι τα περι του οφειλοντος εκατον δη ναρια και πνιγομενου υπο του
συγχωρηθεντος τα πολλα ταλαντα; ει δε προ της κρισεως, πως αν δυναιτο τις
παραστησαι προ εκεινης συναιρομενον λογον υπο του βασι λεως ανθρωπου μετα
των δου λων αυτου; απαξαπλως δε χρη φρονειν περι πασης παραβολης, ης μη
αναγεγραπται η διηγησις υπο των ευαγγελιστων, οτι και Ἰησους «τοις ιδιοις
μαθηταις κατ' ιδιαν επελυε παντα» και δια τουτο απε κρυψαν οι τα ευαγγελια
γραφοντες την σαφηνειαν των παραβολων, επει μειζονα ην τα κατ' αυτας δηλου
μενα της των γραμματων φυσεως, και ην γε εκαστη λυσις και η σαφη νεια των
τοιουτων παραβολων τοι αυτη, ως μηδε αυτον «τον κοσμον χωρειν τα γραφομενα»
εις τας τοι αυτας παραβολας «βιβλια». γενοιτο δ' ανευρεθηναι καρδιαν επιτηδειαν
και δια την καθαροτητα χωρουσαν τα γραμματα της σαφηνειας των παραβολων,
ωστε εν αυτηι γραφηναι «πνευματι θεου ζωντος». αλλ' ερει τις οτι μηποτε ασεβουμεν
οι θελοντες (δια το απορρητον τινων και μυστικον) των υπερανω γραμματων ειναι
δηλωτικα ταυτα <και> πειρωμενοι ταυτα σα φηνισαι, καν δοκηι καθ' υποθεσιν, οτι
εγνωμεν επιμελως αυτων το βουλημα. λεκτεον δε και προς τουτο οτι οι μεν ακριβως
ειληφοτες αυτα νοειν οιδασι το πρακτεον αυτοις, ημεις δε οι ομολογουντες
απολειπεσθαι του δυνηθηναι επι το βαθος φθασαι των δηλουμενων εν τουτοις, ει
και τινα βραχυτεραν περινοιαν επι ποσον λαμβανομεν των κατα τον τοπον,
φησομεν οτι τινα μεν ων εκ πολλης βασανου και ζητησεως ευρισκειν δοκουμεν, ειτε
χαριτι θεου ειτε δυνα μει του εν ημιν νου, ου τολμωμεν εμπιστευσαι γραμμασι, τινα
δε γυμ νασιας ημετερας και της των εντευξο μενων χαριν επι ποσον εκτιθεμεθα.
Ἀλλα ταυτα μεν απολελογησθω δια το της παραβολης βαθος· προς δε το ποτε
ηθελησεν ο της παρα βολης βασιλευς ανθρωπος συναραι λογον μετα των δουλων
αυτου, φησομεν οτι εοικεν περι τον κεκη ρυγμενον της κρισεως καιρον το τοιουτο
γινεσθαι. παριστασι δε τουτο μια μεν προς τοις τελευταιοις του προκειμενου
ευαγγελιου παρα βολη, μια δε εκ του κατα Λουκαν. και ινα μη αυτην εκτιθε μενοι
την λεξιν μηκυνωμεν τον λογον, δυναμενου του βουλομενου απ' αυτης της γραφης
λαβειν, φησομεν οτι η μεν κατα Ματθαιον παραβολη εστι δηλουσα οτι «ως
ανθρωπος αποδημων εκαλεσε τους ιδιους δουλους και παρεδωκεν αυτοις τα
υπαρχοντα αυτου», και τινι μεν πεντε, τινι δε δυο, τινι δε εν τα λαντον. ειτ' εκεινοι
πεποιηκασι περι τα εγκεχειρισμενα, και «μετα πολυν χρονον ερχεται ο κυριος των
δουλων εκεινων» και αυταις λεξεσι γεγραπται οτι «και συναιρει μετ' αυτων λογον».
<τηρη σον ουν ο λεγει· «και συναιρει μετ' αυτων λογον»> και συγκρινον τωι και
αρξαμενου δε αυτου συν αιρειν, και ορα οτι αποδημιαν μεν εκαλεσε του
οικοδεσποτου τον χρονον καθ' ον «ενδημουντες εν τωι σωματι εκδημουμεν απο του
κυριου», επιδημιαν δε αυτου, οτε «μετα πολυν χρονον ερχεται ο κυριος των δουλων
εκεινων», τον επι συντε λειαι εν τηι κρισει καιρον· μετα γαρ χρονον πολυν «ερχεται ο
κυριος των δουλων εκεινων και συναιρει μετ' αυτων λογον» και τα εξης γινεται. η
δε κατα Λουκαν σαφεστερον παριστησιν οτι ευγενης ανθρωπος πορευθεις «εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

χωραν μακραν λαβειν εαυτωι βασιλειαν και υποστρεψαι», πορευομενος εκαλεσε
δεκα δου λους και «εδωκεν αυτοις δεκα μνας, και ειπεν αυτοις· πραγματευσασθε εν
ωι ερχομαι». ουτος δε ο ευγενης ανθρωπος, μισουμενος υπο των ιδιων πολιτων
αποστειλαντων «πρεσβειαν οπισω αυτου», ου θελοντων αυτον βασιλευσαι επ'
αυτους, επανηλθε λαβων «την βασιλειαν και ειπεν φωνηθηναι αυτωι τους δουλους
οις δεδωκει το αργυριον, ινα γνωι τι διεπραγματευσαντο». ιδων δε α πεποιηκασι, τωι
μεν την μναν δεκα μνας ποιησαντι επαινον αποδους δια του «ευγε, αγαθε δουλε, οτι
εν ελαχιστωι πιστος εγενου», διδωσιν αυτωι εξουσιαν δεκα πο λεων των υπο την
βασιλειαν αυτου. και αλλωι <τωι> την μναν πενταπλα σιασαντι τον μεν επαινον ον
επι του πρωτου εταξεν ουκ αποδεδωκεν ουδε το ονομα της εξουσιας ως επι του
προτερου ωρισατο, ειπε δε αυτωι· «και συ γινου επανω πεντε πολεων». τωι δε την
μναν αποδησαντι εν σουδαριωι ειπεν· «εκ του στοματος σου κρινω σε, πονηρε
δουλε», «και τοις παρεστωσιν ειπεν· αρατε απ' αυτου την μναν και δοτε τωι τας δεκα
μνας εχοντι». τις ουν και επι ταυτης της παρα βολης ου φησει οτι ο μεν ευγενης
ανθρωπος πορευθεις «εις χωραν μακραν λαβειν εαυτωι βασιλειαν και υποστρεψαι» ο
Χριστος εστιν οιονει αποδημων επι τωι λαβειν την βασι λειαν και του κοσμου και
των εν αυτωι, οι δε τας δεκα λαβοντες μνας οι εγκεχειρισμενοι εισι διοικειν λο γον
ον επιστευθησαν, οι δε πολιται αυτου (εμπολιτευσαμενου <τουτωι> τωι κοσμωι κατα
το ενηνθρωπηκεναι), οι μη θελησαντες αυτον βασιλευσαι, ταχα μεν ο απιστησας
αυτωι Ἰσραηλ εστι, ταχα δε και τα απιστησαντα αυτωι εθνη; 14.13 Πλην ταυτα μοι
ειρηται δια το την επανοδον αυτου αναφερειν ελθοντος μετα της βασιλειας επι την
συντελειαν, οτε «ειπε φωνη θηναι αυτωι τους δουλους οις [ε]δε δωκει το αργυριον,
ινα γνωι τι διεπραγματευσαντο», και δια το εκ τουτου βουλεσθαι αποδεικνυναι και
της περι των ταλαντων παρα βολης, οτι και <το> οστις ηθε λησε συναραι λογον μετα
των δουλων αυτου αναφερεται επι την συντελειαν, οτε ηδη βασιλευς εστιν
απολαμβανων την βασιλειαν, δι' ην (καθ' ετεραν παραβολην) «επορευθη εις χωραν
μακραν λαβειν εαυτωι βασιλειαν και υποστρεψαι». υποστρεψας ουν και λαβων «την
βασιλειαν» ηθελησε συναραι λο γον μετα των δουλων αυτου, και αρξαμενου αυτου
συναι ρειν, προσηνεχθη εις οφειλε της πολλων ταλαντων· προση νεχθη δε ως
βασιλει υπο των αυτου τεταγμενων λειτουργων, οιμαι αγγε λων. και ταχα εις τις
εστιν των υπο την βασιλειαν εγχειρισθεις τινα οικονομιαν μεγαλην και μη καλως
αυτην διοικησας, αλλα διασκορ πισας τα εγχειρισθεντα, ως οφει λετην αυτον
γενεσθαι πολλων τα λαντων ων απολωλεκεν. ουτος δη ταχα μη εχων αποδουναι,
κελευε ται υπο του βασιλεως πραθηναι αμα τηι γυναικι, αφ' ης γεγονε κοινωνος
αυτηι πατηρ τινων τεκνων. εργον δε ου το τυχον εστιν ιδειν εν νοητοις πατερα και
μητερα και τεκνα. ως μεν ουν προς το αληθες, θεος αν ειδειη τουτο το εργον ο
βουλεται· και ημιν δε, ειτε αυτος δεδωκεν ειτε μη, ο δυναμενος κρινετω. πλην
τοιαυτα κατα τον τοπον υπολαμ βανομεν οτι, ωσπερ Ἰερουσαλημ μητηρ εστι Παυ
λου και των παραπλησιων αυτωι η ανω, ουτως ειη αν ετερων μητηρ, αναλογον
Ἱερουσαλημ μητρι, φερ' ειπειν Σοηνη της Αιγυπτου η <Μεμ φις, ετερων δε Τυρος>
και Σιδων η οσαι ωνομασθησαν εν ταις γραφαις πολεις. ειθ' ωσπερ Ἱερουσαλημ
νυμφη εστι κεκοσμημενη «τωι ανδρι αυτης» Χρι στωι, ουτως ειεν αν εκειναι αι
μητερες δυναμεων τινων των κεκληρω μενων αυτας οιονει γυναικες η νυμφαι. και
ωσπερ εστι τινα τεκνα της Ἱερουσαλημ ως μητρος και Χριστου ως πατρος, ουτως ειη
αν τινα τεκνα Σοηνης η Μεμφεως η Τυρου η Σιδωνος και των επιτε ταγμενων
αυταις αρχοντων <ως πατερων>. ταχα ουν και ουτος ο εις προσαχ θεις ανθρωπωι
βασιλει οφειλετης πολλων ταλαντων εχει (ως αποδεδωκαμεν) γυναικα και τεκνα,
ατινα προτερον μεν εκελευσε πραθηναι ο βασιλευς, πραθηναι δε και παντα α ειχεν,
υστερον δε σπλαγχνισθεις απελυσεν αυτον και πασαν την οφειλην αφηκεν αυτωι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

ουκ αγνοων το μελλον, αλλ' ινα ημεις μαθωμεν το γεγενημενον, ουτως
αναγεγραπται πεποιηκεναι. εκαστος ουν των εχοντων (ως απο δεδωκαμεν) γυναικα
και τεκνα, λογον αποδωσει, ηνικα αν ελθηι ο βασιλευς συναραι λογον, λα βων «την
βασιλειαν» και υποστρεψας· και εκαστος αυτων εχει, ως αρχων τινος <η> Σοηνης η
Μεμφεως η Τυρου η Σιδωνος η τινος παραπλησιου, και τους οφειλετας. Ουτος ουν,
απολυθεις και συγ χωρηθεις πασαν την οφειλην, εξελθων απο του βασιλεως ευρεν
ενα των συνδουλων αυτου και τα εξης. και δια τουτο (οιμαι) επνιγεν, επειπερ ην
εξελθων απο του βα σιλεως· ουκ αν γαρ μη εξελθων επνιγε τον συνδουλον αυτου.
ειτα παρατηρει την ακριβειαν της γρα φης, οπως ο μεν πεσων προσεκυνει, ο δε
πεσων ου προσεκυνει αλλα παρ εκαλει. και ο μεν βασιλευς σπλαγχνισθεις απελυσεν
αυτον και πασαν την οφειλην αφηκεν αυτωι, ο δε δουλος ουδε ελεησαι ηθελησε τον
συνδουλον αυτου. κακεινος μεν <και> προ της αφεσεως εκελευσεν αυτον πραθηναι
και τα αυτου, ο δε συγχωρηθεις εβαλεν αυτον εις την φυλακην. και προσχες οτι οι
συνδουλοι ου διεβαλον η ειρηκασιν αλλα διε σαφησαν, και οτι το πονηρε ουκ ειπε
κατ' αρχας περι των χρηματων, αλλ' ετηρησεν υστερον περι του συνδουλου. ιδε δε
και το μετριον του βασιλεως· ουκ ειπε· προσεκυνησας μοι, αλλα· παρεκαλεσας με και
ουκετι <εκελευσεν> αυτον πραθηναι και τα αυτου, αλλα παρεδωκε τοις βασανισταις
<ως πεισομενον> το χειρον δια την πονηριαν. τινες δ' αν ειεν ουτοι η οι επι των
κολασεων τεταγμενοι; αμα δε προσχες δια τους απο των αιρεσεων χρωμενους τηι
παραβοληι οτι, ειπερ κατηγορουσι του δημιουρ γου ως οργιλου δια τα εμφαινοντα
οργην θεου ρηματα, εχρην αυτους και του βασιλεως τουτου κατηγο ρειν, επειπερ
οργισθεις παρε δωκε τον οφειλετην τοις βασα νισταις. ετι δε λεκτεον τοις μη
βουλομενοις παραδιδοσθαι τινα απο του Ἰησου τοις βασανισταις οτι διηγησασθε
ημιν, ω ουτοι, τις ο βασιλευς ο παραδιδους τον πονη ρον δουλον τοις βασανισταις;
προσεχετωσαν δε και τωι ουτως ουν ποιησει και υμιν ο πατηρ μου ο ουρανιος. τοις
αυτοις δε ετι μαλλον λεχθειη αν τα εν τηι των δεκα μνων παραβοληι οτι ο του αγαθου
θεου υιος ειπε· «πλην τους εχθρους μου εκεινους τους μη θελησαντας με» και τα
εξης. το συμπερασμα μεντοι της παρα βολης και τοις απλουστεροις αρμο ζει· παντες
γαρ αμα διδασκομεθα πεισεσθαι, οι αφεσιν αμαρτηματων ειληφοτες και μη
συγχωρουντες τοις αδελφοις, τα του συγχωρηθεντος και μη συγχωρησαντος τωι
<συν>δουλωι. 14.14 Και εγενετο οτε ετε λεσεν ο Ἰησους τους λογους τουτους (19, 1[–
2]). Ὁ εκαστον των προκειμενων προβληματων εντελως διεξιων, ως μηδεν αυτων
ενδεες καταλιπειν, ουτος τελει τους εαυτου λογους. θαρσα λεωτερον δ' αυ τις
αποφανειται περι τουτου προσεχων επιμελεστερον πασηι αναγνωσει παλαιας και
καινης διαθηκης. εαν γαρ επι μηδενος ηι τεταγμενον το ετελεσε τους λογους
τουτους, η Μωσεως η τινος των προφητων, αλλ' η μονου του Ἰησου, τοτε τολμησας
αν τις ειποι οτι μονος ετελεσε τους λογους ο Ἰησους, ο ελθων τελος επιθειναι τοις
πραγμασι και πλη ρωσαι το ενδεες του νομου δια του «ερρεθη τοις αρχαιοις» και τα
εξης· και παλιν· «ινα πληρωθηι τα ειρη μενα δια των προφητων». ει δε που
γεγραπται και εν εκεινοις, τοτε αν συνεξεταζοι και τελεσθεντας υπ' εκεινων λογους
τελεσθεισιν υπο του σωτηρος, ινα ευρηι την διαφοραν αυτων προς αλληλους.
καιτοιγε κα κει ζητηθειη αν, ει επι των κατα χρηματισμον λεγομενων κειται το
ετελεσεν, η επι των Μωσεως η τινος των προφητων ειρημενων η επι
συναμφοτερων· η γαρ επιμελης τηρησις μεγιστα αν υποβαλλοι νοη ματα τοις
επισταμενοις «πνευματικα πνευματικοις» συγκρινειν και δια τουτο λαλουσιν «ουκ
εν διδακτοις αν θρωπινης σοφιας λογοις, αλλ' εν διδακτοις πνευματος». αλλος δ' αν
τις περιεργοτερον ακουων του ετελεσεν, τεταγμενου επι των μυστικωτερων (καθο ο
μεν τις «παρε δωκε τοις υποχειριοις μυστηρια και τελετας» ουκ επαινετως, ο δε τις
μυστηρια θεου τοις αξιοις, και αναλογον τοις τοιουτοις μυστηριοις τελετας) ειποι οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

τελετην εποιησε μυησας αυτους, δι' ην τελετην ανεφανησαν οι λογοι συνατοι, ως
κηρυχθηναι «το ευαγγελιον» Ἰησου «εν ολωι τωι κοσμωι» και κρατησαι δια την θειαν
τελετην πασης ψυχης, ην ελκει ο πατηρ προς τον υιον κατα το ειρημενον υπο του
σωτηρος· «ουδεις ερχεται προς με εαν μη ο πατηρ ο πεμψας με ελκυσηι αυτον». δια
τουτο δε και ο λογος των χαριτι θεου πρεσβευοντων το ευαγγελιον και «το
κηρυγμα» αυτων «ουκ εν πει θοι σοφιας» γεγονε «λογων, αλλ' εν αποδειξει
πνευματος και δυναμεως», οις ετελεσθησαν οι λογοι της διδασκα λιας Ἰησου. και συ
μεν ουν τηρησεις, οσακις ειρηται το ετελεσε και επι τισι· ληψηι δε παραδειγμα το επι
τοις μακαρισμοις και οληι τηι διδασκα λιαι λελεγμενον, οις επιφερεται· «και εγενετο
οτε ετελεσεν ο Ἰησους τους λογους τουτους, εξεπλησσοντο παντες οι οχλοι επι τηι
διδαχηι αυτου». Ἀναφερεται δε και νυν το ετελεσεν ο Ἰησους τους λο γους τουτους
προσεχως μεν επι την μυστικωτατην παραβολην, καθ' ην «ωμοιωθη η βασιλεια των
ουρα νων ανθρωπωι βασιλει, οστις ηθε λησε συναραι λογον μετα των δουλων
αυτου», ετι δε ταυτης ανω τερω εις τα προ αυτης αναγεγραμ μενα. 14.15 πλην οτε
ετελεσεν ο Ἰησους τους λογους τουτους, λαλησας αυτους εν τηι Γαλιλαιαι περι την
Καφαρναουμ, τοτε μετηρεν εκειθεν και ηλθεν εις τα της Ἰουδαιας ορια, ετερα
τυγχανοντα παρα την Γαλι λαιαν. ηλθε δε επι τα ορια της Ἰουδαιας και ουκ επι τα
μεσα, αλλ' οιονει τα ακρα· ενθα ηκολουθησαν αυτωι οχλοι πολ λοι, ους εθεραπευσε
παρ' α<υτοις> τοις οριοις της Ἰουδαιας περαν του Ἰορδανου, ενθα το βαπτισμα
εδιδοτο <ανθρωποις>. τηρησεις δε διαφοραν οχλων απλως ακολουθησαντων και
Πετρου και των αλλων αφεν των παντα και ακολουθησαντων και Ματθαιου, ος
«αναστας ηκολουθησεν αυτωι». ουχ απλως ηκολουθησεν, αλλ' «αναστας»· μεγαλη
γαρ η προσθηκη το «αναστας». εισιν ουν αει οι μεν (ως οχλοι) πολλοι
ακολουθουντες, μητε ανα σταντες ινα ακολουθησωσι μητε αφεντες παντα τα
προτερα· ολιγοι δε οι ανασταντες και οι <παντα αφεντες> ακολουθησαντες, οι και
καθεδουνται [οι] «εν τηι πα λιγγενεσιαι» «επι δωδεκα θρονους». πλην ει βουλεται τις
θεραπευθηναι, ακολουθησατω τωι Ἰησου. 14.16 Μετα τουτο γεγραπται οτι
προσηλθον αυτωι οι Φαρι σαιοι πειραζοντες αυτον και λεγοντες· ει εξεστιν ανθρω πωι
απολυσαι την γυναικα αυτου κατα πασαν αιτιαν; (το ισοδυναμουν ανεγραψε και ο
Μαρκος) (19, 3[–12]). Ουκουν των προσιοντων και πυνθανομενων τωι Ἰησου ησαν
τινες οι πειραζοντες επηρωτων αυτον· πειραζομενου δε του τηλικουτου σωτηρος
ημων, τις αν των μαθητων αυτου αγανακτοιη, τεταγμενος εις διδασκαλιαν, επι τωι
πειραζεσθαι υπο τινων και πυνθανομενων ουκ εκ φιλομα θειας, αλλ' απο του
πειραζειν εθε λειν; πολλα δ' αν επι το αυτο συναγαγων ευροις, εν οις επει ρασαν τον
Ἰησουν ημων οι Φαρι σαιοι και αλλοι παρα τουτους (ως νομικος τις, ταχα δε και
γραμμα τεις), ιν' επι το αυτο τα περι των πειραζοντων αυτον συναγαγων, ευ ροις τι
[τα περι των πειραζοντων αυτον] εκ της εξετασεως χρησιμον εις το ειδος των λογων
τουτων. πλην ο σωτηρ και τοις πειραζουσιν αποκρινεται δογματα <ευσεβειας>· οι
μεν γαρ ελεγον· ει εξεστιν ανθρωπωι απολυσαι την γυ ναικα αυτου κατα πασαν
αιτιαν; ο δε αποκριθεις ειπεν· ουκ ανεγνωτε οτι ο κτισας απ' αρχης αρσεν και θηλυ
εποιη σεν αυτους; και τα εξης. και οιμαι, οτι κατα τουτο προετεινον τον λογον οι
Φαρισαιοι τουτον, ως επιληψομενοι αυτου, ο τι ποτ' αν ειπηι· οιον ει μεν ειπεν·
εξεστιν, ενεκαλεσαν <αν> αυτωι ως επι τοις τυχουσι διαλυοντι τους γαμους· ει δε·
ουκ εξεστιν, ως και μετα αμαρτηματων επιτρεποντι συν οικειν ανδρα γυναικι. <ουχ
εωρων δε τινα τροπον ανεπι ληπτως και σοφως αυτοις αποκρι νειται>, ως επι του
κηνσου· ει μεν γαρ ειπε διδοναι, ενεκαλεσαν <αν> ως υποτασσοντι τον λαον <του
θεου ανθρωποις και προσποιουντα αυτον> τοις Ῥωμαιοις και ου τωι νομωι του θεου,
ει δε μη διδοναι, ως πολεμον εμποιουντι και στασιν και διεγειροντι τους μη
δυναμενους στη ναι προς τηλικαυτην στρατιαν. [ουχ εωρων δε τινα τροπον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

ανεπιληπτως και σοφως αυτοις αποκρινεται]. <ορα δε πως ανεπιληπτως
απεκρινατο> προτερον μεν αποφασκων το απολυειν την γυναικα κατα πασαν αι
τιαν, δευτερον δε αποκρινομενος προς τα περι του βιβλιου του κατα το αποστα σιον
***. εωρα γαρ οτι ου πασα αιτια ευλογως λυει γαμον, και οτι δει τον ανδρα
συνοικειν τηι γυναικι «ως ασθε νεστερωι σκευει απονεμοντα τιμην» και βασταζοντα
αυτης τα εν αμαρ τημασι «βαρη». και δυσωπει εκ των εν τηι Γενεσει εγγεγραμμενων
τους επι τοις Μωσεως γραμμασιν αυχουντας Φαρισαιους λεγων το ουκ ανεγνωτε οτι
ο κτισας απ' αρχης αρρεν και θηλυ εποιη σεν αυτους; και τα εξης, και επιφερων
αυτοις δια το και εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν ακολουθον τωι εις σαρκα μιαν
διδασκαλιαν την ωστε ου κετι εισι δυο αλλα σαρξ μια. δυσωπητικον δε προς το μη
απο λυσαι την γυναικα κατα πα σαν αιτιαν και το ο ο θεος συνεζευξεν, ανθρωπος μη
χω ριζετω. Παρατηρητεον μεντοιγε εν τηι εκθεσει των απο της Γενεσεως εν τωι
ευαγγελιωι ρητων, οτι ου τα εφε ξης αλληλοις γεγραμμενα ειρηται. εγω δε οιμαι οτι
ουδε περι των αυτων λεγεται, των κατ' εικονα θεου γενομενων και των απο του
χοος της γης και μιας των πλευ ρων του Ἀδαμ. οπου μεν γαρ λε λεκται το «αρρεν και
θηλυ εποιησεν αυτους», περι των κατ' εικονα εστιν· οπου δε και ειπεν· «ενεκα
τουτου καταλειψει ανθρωπος τον πατερα και την μητερα αυτου» και τα εξης, ουκ
εστι περι των κατ' εικονα· υστερον γαρ ποτε εκεινων «επλασε κυριος ο θεος τον
ανθρωπον, χουν λαβων απο της γης» και απο της πλευρας αυτου την βοηθον. αμα δε
προσχες οτι επι μεν των κατ' εικονα ουκ ανηρ και γυνη ειρηται, αλλα «αρρεν και
θηλυ». τουτο δε και εν τωι Ἑβραικωι τετηρηκαμεν· ανηρ μεν γαρ δηλουται τηι ΙΣ
φωνηι, αρρεν δε τηι ΖΑΧΑΡ· και παλιν γυνη μεν τηι ΕΣΣΑ φωνηι, θηλυ δε τηι ΟΥΝΚΗΒΑ·
ουδεποτε γαρ γυνη κατ' εικονα ουδε ανηρ, αλλ' οι μεν διαφεροντες αρρεν οι δε
δευτεροι θηλυ. αλλα και εαν κατα λιπηι ανθρωπος τον πατερα και την μητερα,
κολλαται ου τωι θηλει αλλα τηι γυναικι αυτου και γινονται (επει εν σαρκι ανηρ και
γυνη) εις σαρκα μιαν. ειτα διαγραφων ο δει ειναι εν τοις υπο θεου συνε ζευγμενοις
αξιως του συνεζευχθαι υπο θεου, επιφερει ο σωτηρ το ωστε ουκετι εισι δυο. και οπου
γε ομονοια και συμφωνια και αρμονια ανδρος εστι προς γυναικα <και γυναικος προς
ανδρα>, του μεν ως αρχοντος, της δε <ως> πει θομενης τωι «αυτος σου κυριευσει»,
αληθως εστιν ειπειν επι των τοιου των το ουκετι εισι δυο. ειτ' επει εδει τηρεισθαι τωι
κολλω μενωι κυριωι το γενεσθαι αυτον προς αυτον «εν πνευμα», λελεκται επι των
υπο του θεου συνεζευγμενων μετα το ωστε ουκετι εισι δυο το αλλα σαρξ μια. και ο
θεος εστιν ο συζευξας τα δυο εις εν, ινα μηκετι ωσι δυο, <οπου> «παρα θεου
αρμοζεται ανδρι γυνη». και επει ο θεος συνεζευξε, δια τουτο χαρισμα εστιν εν τοις
υπο θεου συνεζευγμενοις· οπερ ο Παυλος επισταμενος επισης τωι ειναι την αγνην
αγαμιαν χαρισμα φησι και τον κατα λογον θεου γαμον ειναι χαρισμα, φασκων·
«θελω δε παντας ανθρω πους ειναι ως εμαυτον, αλλ' εκαστος ιδιον εχει χαρισμα εκ
θεου, ος μεν ουτως, ος δε ουτως». οι δε υπο θεου συνεζευγμενοι και φρονουσι και
ποιουσι το «οι ανδρες, αγαπατε τας γυ ναικας, ως και ο Χριστος την εκ κλησιαν». ο
μεν ουν σωτηρ ενετειλατο, ιν' οπερ ο θεος συνεζευξεν, ανθρωπος μη χωριζηι· ανθρω
πος δε χωριζειν βουλεται ο ο θεος συνεζευξεν, οτε αποστας «της» υγιους «πιστεως»,
προσεχων «πνευ μασι πλανης και διδασκαλιαις δαι μονιων, εν υποκρισει
ψευδολογων, κεκαυτηριασμενων την ιδιαν συνει δησιν, κωλυοντων» ου πορνευειν
μονον αλλα και «γαμειν», διαλυει και τους φθασαντας τηι προνοιαι συνεζευχ θαι του
θεου. ταυτα μεν ουν τηρου μενων των ρητων εις τα περι αρρενος και θηλεος, και
ανδρος και γυναι κος, ως εδιδαξεν ο σωτηρ εν τηι προς τους Φαρισαιους αποκρισει,
λελεχθω. 14.17 Ἐπει δε ο αποστολος «εις τον Χριστον» εκλαμβανει «και την
εκκλησιαν» το και εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν, λεκτεον οτι ουκ απελυσεν ο
Χριστος την προτε ραν (ιν' ουτως ονομασω) γυναικα αυτου (την προτεραν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

συναγωγην) κατ' αλλην αιτιαν, τηρων το ο ουν ο θεος συνεζευξεν, ανθρωπος μη
χωριζετω, η οτε επορνευσεν εκεινη η γυνη μοιχευθεισα υπο του πονηρου και μετ'
εκεινου επιβου λευσασα τωι ανδρι και αποκτεινασα αυτον εν τωι λεγειν· «αιρε απο
της γης τον τοιουτον» <και>· «σταυρου σταυρου αυτον». εκεινη ουν εαυτην
απεστησε μαλλον η ο ανηρ αυτην απεστειλεν απολυσας· διοπερ ονειδιζων αυτηι
αποστασηι αυτου εν Ἡσαΐαι φησι· «ποιον το βιβλιον του αποστασιου της μητρος
υμων, ωι απεστειλα αυτην;» και ο κτισας γε απ' αρχης τον κατ' εικονα (ως «εν μορφηι
θεου υπαρ χων») αρρεν αυτον εποιησε και θηλυ την εκκλησιαν, εν το κατ' εικονα
αμφοτεροις χαρισαμενος. και καταλελοιπε γε δια την εκκλη σιαν κυριος ο ανηρ προς
ον ην πα τερα οτε «εν μορφηι θεου» υπηρχε, καταλελοιπε δε και την μητερα, και
αυτος υιος ων της ανω Ἱερου σαλημ, και εκολληθη τηι ενταυθα κατα πεσουσηι
γυναικι αυτου, και γεγο νασιν ενθαδε οι δυο εις σαρκα μιαν. δια γαρ αυτην γεγονε
και αυτος σαρξ, οτε «ο λογος σαρξ εγενετο και εσκηνωσεν εν ημιν», και ουκετι γε
εισι δυο, αλλα νυν μια γε εστι σαρξ, επει τηι γυναικι <εκκλησιαι> λεγεται το «υμεις δε
εστε σωμα Χριστου και μελη εκ μερους»· ου γαρ εστι τι ιδιαι σωμα Χριστου ετερον
παρα την εκκλησιαν ουσαν «σωμα» αυτου «και μελη εκ μερους»· και ο θεος γε
τουτους τους μη δυο, αλλα γενομενους σαρκα μιαν συνεζευξεν, εντελλομενος ινα αν
θρωπος μη χωριζηι την εκκλησιαν απο του κυριου. και ο προσεχων γε εαυτωι ως μη
χωρισθηναι <απο του Χριστου>, θαρρει ως μη χωρισθησομενος και φησι· «τις ημας
χωρισει απο της αγαπης του Χριστου;» ενταυθα μεν ουν γεγραπται προς τους
Φαρισαιους λεγομενον το ο ο θεος συνεζευξεν, ανθρωπος μη χωριζετω· λεγοιτο δ' αν
προς τους Φαρισαιων κρειττονας· ο ουν ο θεος συνεζευξεν, μηδεν χωριζετω, μητε
αρχη, μητε εξου σια· ισχυροτερος γαρ ο συζευξας θεος παντων, ων αν ονομασαι τις
νοησας αυτα δυνηθηι. 14.18 Μετα ταυτα διαληψομεθα τον των Φαρισαιων λογον ον
ειπον τωι Ἰησου· τι ουν Μωσης ενετειλατο δουναι βιβλιον αποστασιου και απολυσαι;
ευ λογως δ' εις τουτο παραληψομεθα την απο του ∆ευτερονομιου λεξιν περι του της
αποστασιας βιβλιου εχουσαν ουτως· «εαν δε λαβηι τις γυναικα και συνοικησηι αυτηι,
και εσται εαν μη ευρηι χαριν εναντιον αυτου οτι ευρεν εν αυτηι ασχημον πραγμα» και
τα εξης εως του «και ου μιανειτε την γην ην κυριος ο θεος υμων διδωσιν υμιν εν
κληρωι». ζητω δε εν τοις κατα τον νομον τουτον, ποτερον ουδεν περα της λεξεως
χρη ζητειν εν αυτωι (επει μη ο θεος εδωκεν αυτον), η προς μεν τους Φαρισαιους
αναγκαιως ειρηται (χρησαμενους τωι Μωσης ενετει λατο δουναι βιβλιον αποστα σιου
και απολυσαι) το οτι Μωσης προς την σκληρο καρδιαν υμων επετρεψεν υμιν
απολυσαι τας γυναικας υμων· απ' αρχης δε ου γεγονεν ουτως. εαν δε τις επι το
ευαγγε λιον αναβηι Χριστου Ἰησου, δι δασκον οτι «ο νομος πνευματικος εστι», και
τουτου ζητησει του νομου πνευματικον νουν. φησει δε και ταυτα ο θελων
τροπολογειν οτι, ωσπερ τωι Παυλωι θαρρουντι εφ' ηι ειχε θειαι χαριτι λελεκται το
«γυνη δεδεται εφ' οσον χρονον ζηι ο ανηρ αυτης· εαν δε κοιμηθηι ο ανηρ, ελευθερα
εστιν ωι θελει γαμηθηναι, μονον εν κυριωι. μακαριωτερα δε εστιν εαν ουτως μεινηι,
κατα την εμην γνωμην· δοκω δε καγω πνευμα θεου εχειν» (εν τουτοις γαρ τωι «κατα
την εμην γνωμην», ινα μη καταφρονηθηι ως κενη πνευματος θεου, καλως επηγαγε
το «δοκω καγω πνευμα θεου εχειν»), ουτως και Μωσει δια την δοθεισαν αυτωι
εξουσιαν νομοθετειν, ωστε αυτον και προς την σκληροκαρδιαν του λαου επιτρεψαι
τινα, εν οις ην και το απολυειν τας γυναικας, ην αν πειθεσθαι, εφ' οις κατα την
αυτου γνωμην ενομοθετει, ως και εν τουτοις μετα πνευματος θεου της νομοθεσιας
γενομενης. και ερει οτι, ει ουν τις μεν νομος πνευματι κος εστι, τις δε ουκ εστι
τοιουτος, νομος δε εστι και ουτος, πνευμα τικος εστι και ουτος, και ζητητεον αυτου
το πνευματικον. 14.19 Μεμνημενοι δε των ανω τερω ημιν λελεγμενων εις το του
Ἡσαΐου περι του βιβλιου της απο στασιας ρητον φησομεν οτι εαυτην απεστησεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

ανδρος του Χριστου η μητηρ του λαου, μη λαβουσα το της αποστασιας βιβλιον.
υστερον δε, οτε ευρεθη εν αυτηι «ασχημον πραγμα» και ουχ ευρε «χαριν εναντιον
αυτου», ε γραφη αυτηι βιβλιον αποστασιου. δυναμει γαρ η καινη διαθηκη, τους απο
των εθνων καλουσα εις την οικιαν του την προτεραν γυναικα αποβεβληκοτος, το
βιβλιον του απο στασιου δεδωκε τηι προτεραι απο στασηι του ανδρος νομου και λογου.
διο και αυτος αυτης αποστας εγημεν (ιν' ουτως ονομασω) ετεραν, δους «εις τας
χειρας» της προτερας το του αποστασιου βιβλιον· διο μηκετι δυνανται πρασσειν τα
κατα τον νομον αυτοις προστεταγμενα δια το βιβλιον του αποστασιου. και ση μειον
του ειληφεναι αυτην βιβλιον αποστασιου το Ἱερουσαλημ μεν καθηιρησθαι μετα του
κληθεντος υπ' εκεινων αγιασματος <και των> εν αυτωι πεπιστευμενων γεγονεναι
σεμ νων και του θυσιαστηριου των ολοκαυ τωματων και πασης της παρ' αυτωι
λατρειας. σημειον δε του βιβλιου της αποστασιας και το μητε εορτα ζειν αυτους
δυνασθαι καν κατα το γραμμα, του βουληματος του νομου προσταξαντος «εν τωι
τοπωι ωι αν εκλεξηται κυριος ο θεος» εορταζειν αυτους. αλλα και το πασαν την συνα
γωγην λιθοβολειν τους <ταδε η> ταδε ημαρτηκοτας γενεσθαι μη δυνα μενον και
αλλα δε μυρια των προστεταγμενων, σημειον εστι του βιβλιου της αποστασιας, και
οτι «ουκ εστιν ετι προφητης», και οτι λεγουσι· «σημεια ουκ ειδομεν» ετι· αφειλε γαρ
(φησι) κυριος «απο της Ἰου δαιας και απο της Ἱερουσαλημ (κατα τον του Ἡσαΐου
λογον) ισχυοντα και ισχυουσαν, γιγαντα και ισχυοντα» και τα λοιπα μεχρι συνετου
ακροατου. ∆υναται δε πρωτον μεν ειλη φεναι γυναικα την συναγωγην και
συνωικηκεναι αυτηι ο Χριστος, υστε ρον δε εκεινην μη ευρηκεναι «χαριν εναντιον
αυτου»· η δε αιτια του μη ευρηκεναι <αυ>την «χαριν εναντιον αυ του» το ευρεθηναι
«εν αυτηι ασχημον πραγμα». τι γαρ ασχημονεστερον του (προκειμενου απολυσαι εν
τηι εορτηι ενα) απολυσαι μεν αυτους ηξιωκεναι Βαραβαν τον ληιστην, καταδικασαι δε
Ἰησουν; και τι ασχη μονεστερον του παντας ειρηκεναι επ' αυτωι «σταυρου, σταυρου
αυτον» και «αιρε απο της γης τον τοιουτον»; πως δε ουκ αν ασχημον και το «το αιμα
αυτου εφ' ημας και επι τα τεκνα ημων»; διο εκδικουμενου αυτου εκυκλωθη «υπο
στρατοπεδων Ἱερου σαλημ» και επεστη «η ερημωσις αυ της», και αφειθη αυτοις «ο
οικος» αυτων, και εγκατελειφθη «η θυ γατηρ Σιων ως σκηνη εν αμπελωνι, και ως
οπωροφυλακιον εν σικυη λατωι, και ως πολις πολιορκουμενη». κατα τον αυτον δε
(οιμαι) καιρον τηι μεν προτεραι γυναικι εγραψεν ο ανηρ «βιβλιον αποστασιου» και
εδω κεν «εις τας χειρας αυτης» και εξαπεστειλεν «αυτην εκ της οικιας αυτου», της
δε απο των εθνων απαληλιπται το χειρογραφον· περι ου φησιν ο αποστολος το «εξα
λειψας το χειρογραφον τοις δογμα σιν, ο ην υπεναντιον ημιν, και αυτο ηρεν εκ του
μεσου, προση λωσας αυτο τωι σταυρωι». και Παυλος γαρ εις την απο των εθνων ***
προσηλυτοι εγενοντο του Ἰσραηλ. εξηλθε τοινυν η προτερα γυνη η μη «ευρουσα
χαριν εναντιον» του ανδρος τωι ευρησθαι «εν αυτηι ασχημον πραγμα», απο «της
οικιας» του ανδρος, «και απελθουσα» γεγενηται «ανδρι ετερωι» ωι εαυτην υπεταξεν,
ειτε Βαραβαν τον ληιστην χρη λεγειν τον ανδρα (οντα τροπικως τον δια βολον) ειτε
τινα δυναμιν πονηραν. και επι τινων μεν της συναγωγης εκεινης συμβεβηκε το
προτερον εν τωι νομωι γεγραμμενον, εφ' ετερων δε το δευτερον· ο γαρ εσχατος ανηρ
εμισησε την γυναικα «και γραψει αυτηι» ποτε επι τελει των πραγματων «βιβλιον
αποστασιου (τουτο οικονομουντος του θεου) και δωσει εις τας χειρας αυτης και
εξαποστελει αυτην εκ της οικιας αυτου»· ως γαρ «εχθραν» ο αγαθος θεος θησει «ανα
μεσον» του οφεως και «της γυναικος και ανα μεσον του σπερματος» αυτου, «και ανα
μεσον του σπερματος αυτης», ουτως οικονομησει, ινα «μισησηι αυτην ο ανηρ ο
εσχατος». 14.20 Εισι δε οις συμβεβηκε συνοικειν τον ανδρα μη μισησαντα αυτους τωι
παραμειναι εν τωι οικωι του εσχατου ανδρος και λαβοντος αυτων την συναγωγην
εαυτωι γυ ναικα. αλλα και επι τουτων αποθνηι σκει ο εσχατος ανηρ, ταχα ηνικα αν «ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

εσχατος εχθρος Χριστου κατ αργηθηι θανατος». οποτερον δε του των αν γενηται ειτε
το προτερον ειτε το τελευταιον τηι γυναικι, «ου δυνη σεται (φησιν) ο ανηρ ο
προτερος ο εξαποστειλας αυτην επαναστρε ψας λαβειν αυτην του ειναι εαυτωι
γυναικα μετα το μιανθηναι αυτην, οτι βδελυγμα (φησιν) εστιν εναντιον κυριου του
θεου σου». αλλα ταυτα δοξει μη καταλληλα ειναι τωι «εαν το πληρωμα των εθνων
εισελθηι, πας ο Ἰσραηλ σωθησεται». ορα δε ει δυ ναται και προς τουτο λεγεσθαι οτι
παντως, ει σωθησεται, τωι τον ανδρα αυτης τον προτερον επανα στρεψαντα «λαβειν
αυτην του ειναι αυτωι γυναικα μετα το μιανθηναι αυτην» σωθησεται. ιερευς μεν ουν
«πορνην» και «εκβεβλημενην» «ου ληψε ται» εαυτωι γυναικα, <αλλος> δε τις ου
κωλυεται (ως υποβεβηκως τον ιερεα) ποιησαι το τοιουτον. αλλ' εαν περι της των
εθνων κλησεως το «πορνην» ζητηις, χρησηι τωι «λαβε σεαυτωι γυναικα πορνειας και
τεκνα πορνειας» και τοις εξης. ως γαρ «οι ιερεις εν τωι ιερωι το σαββατον
βεβηλουντες αναιτιοι εισιν», ουτως εν καιρωι λαμβανων γυναικα πορ νειας ο
εκβαλλων την προτεραν γυ ναικα [και] αναιτιος εστι, ποιησας αυτο κατα την
προσταξιν του (οτ' εδει) ειποντος (και εως εχρην) το γυ ναικα «πορνην ου ληψεται»,
και (οτε ευλογον ην) φησαντος «λαβε σεαυτωι γυναικα πορνειας». ως γαρ «κυριος
εστι του σαββατου ο υιος του ανθρωπου» και ου δουλος του σαββατου ως ο λαος,
ουτως κυριος εστιν ο τον νομον διδους διδοναι μεν «αχρι καιρου διορθωσεως» και
αλ λασσειν νομον, επισταντος δε του καιρου της διορθωσεως και διδοναι μετα την
προτεραν οδον και μετα την προτεραν καρδιαν «οδον ετεραν και καρδιαν ετεραν»
«καιρωι δεκτωι» «και εν ημεραι σωτηριας». και ταυτα μεν κατα μιαν διηγησιν
λελεχθω εις τον περι του βιβλιου της αποστασιας νομον. 14.21 Ζητησαι δ' αν τις, ει
δυ ναται η ανθρωπινη ψυχη τροπικως λεγεσθαι γυνη και ο προισταμενος αυτης
αγγελος και αρχων αυτης (προς ον «η αναστροφη» γινεται αυτης κατακυριευοντα
αυτης) ανηρ, ως κατα τουτο εκαστον νομιμως συνοικειν τηι ψυχηι τηι αξιαι προστα
σιας θειου αγγελου. γενοιτο δ' αν ποτε και μετα την επι πλειον διατριβην και
συνοικησιν αιτια εν ψυχηι του μη ευρισκειν «χαριν εναν τιον» του κυριευοντος και
αρχοντος αυτης αγγελου το ευρισκεσθαι «εν αυτηι ασχημον πραγμα», και γρα φοιτο
αν ως γραφεται χειρογραφα, γραφοιτο δε «βιβλιον αποστασιου», διδομενον «εις τας
χειρας» της εκβαλλομενης, ινα μηκετι οικεια ηι του προτερου προστατου η εξα
ποστελλομενη «εκ της οικιας αυτου». και γενοιτο δ' αν η «απελθουσα» απο της
προτερας οικιας «ετερωι» ανδρι και ατυχησαι αν παρ' αυτωι, ου μονον ως επι του
προτερου μη ευρισκουσα «χαριν» ενωπιον αυτου τωι ευρισκεσθαι «εν αυτηι ασχημον
πραγμα», αλλα και μισουμενη υπ' αυτου. και γραφοιτο δ' αν και απο του δευτερου
αυτηι «βιβλιον απο στασιου» και διδοιτο αν «εις τας χειρας αυτης» απο του εσχατου
ανδρος εξαποστελλοντος αυτην «εκ της οικιας αυτου». ει δε δυναται γενε σθαι
μεταστασις ζωης της συν αν θρωποις αγγελων, ως τοιουτον ειναι και τον αυτων
(οσον προς την καθ' ημας σχεσιν) θανατον, τολμηρως μεν πλην ομως ζητησαι τις αν.
οπως δ' αν γενηται, η απαξ αποπε σουσα προτερου ανδρος ουκ επαν ελευσεται προς
αυτον· «ου» γαρ «δυνησεται ο ανηρ ο προτερος ο εξαποστειλας αυτην επαναστρεψας
λαβειν αυτην του ειναι αυτωι γυ ναικα μετα το μιανθηναι αυτην». ει δε χρη
τολμησαντα και απο τινος φερομενης μεν εν ταις εκκλη σιαις γραφης, ου παρα πασι
δε ομολογουμενης ειναι θειας, το τοιου τον παραμυθησασθαι, ληφθειη αν το απο του
Ποιμενος περι τινων αμα μεν τωι πιστευειν υπο τωι Μιχαηλ γινομενων, δια δε
φιληδονιαν απο πιπτοντων εκεινου και γινομενων υπο τον της τρυφης, ειτα υπο τον
της τιμωριας, μεθ' ον υπο τον της μετανοιας. οραις γαρ οτι ουκετι μεν επανερχεται
επι τον πρωτον αρχοντα η απαξ τρυφησασα γυνη ητοι ψυχη, αλλα και μετα τιμωριας
υπο τινα υποδεεστερον γινεται παρα τον Μι χαηλ· υποδεεστερος γαρ εκεινου ο της
μετανοιας. προσεκτεον ουν ημιν μηποτε ευρεθηι εν ημιν «ασχημον πραγμα», και μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

ευρωμεν «χαριν» ενωπιον ανδρος, του Χριστου η του τεταγμενου εφ' ημιν αγγελου·
εαν γαρ μη προσεχωμεν, ταχα και ημεις το βιβλιον του αποστασιου ληψομεθα, και η
χηρευσομεν προ στατου η επι ανδρα ετερον ελευ σομεθα–εγω δε ηγουμαι οτι ουκ
αισιον τουτο (ιν' ουτως ονο μασω)–ληψομενοι αγγελου[ς] προς την ημετεραν ψυχην
γαμον. 14.22 Γενομενος δε κατα τον τοπον ειποιμ' αν οτι ζητουμενον τι κατα την του
αποστολου περι των εκκλησιαστικων πραγματων νομο θεσιαν ταχα ηδη νοησαι και
σαφως παραστησαι (δυσληπτον και δυσθεω ρητον τυγχανον) δυνησομεθα. ουδενα
γαρ των απο της εκκλησιας υπερο χην τινα παρα τους πολλους ως εν συμβολοις
ανειληφοτα βουλεται ο Παυλος δευτερου πεπειρασθαι γαμου. περι μεν γαρ
επισκοπων νομοθετων εν τηι προς Τιμοθεον προτεραι φησιν· «ει τις επισκοπης
ορεγεται, καλου εργου επιθυμει. δει ουν τον επισκοπον ανεπιληπτον ειναι, μιας
γυναικος ανδρα, νηφα λιον, σωφρονα» και τα εξης. περι δε διακονων «διακονοι»
φησιν «εστω σαν μιας γυναικος ανδρες, τεκνων καλως προισταμενοι και των ιδιων
οικων» και τα λοιπα. και χηρας δε καθιστας «χηρα» φησιν εστω «μη ελαττον ετων
εξηκοντα γεγονυια, ενος ανδρος γυνη», και μετα ταυτα φησι τα επιφερομενα ως
τουτου δευ τερα και τριτα. εν δε τηι προς Τιτον «τουτου» φησι «χαριν απελιπον σε εν
Κρητηι, ινα τα λειποντα επιδιορ θωσηι, και καταστησηις κατα πολιν πρεσβυτερους, ως
εγω σοι διεταξα μην, ει τις εστιν ανεγκλητος, μιας γυναικος ανηρ, τεκνα εχων
πιστα» δηλαδη και τα εξης. επηπορουμεν δη, ορωντες δυνατον ειναι βελτιους πολλωι
τυγχανειν τινας διγαμους μονογαμων, τι δηποτε ουκ επι τρεπει ο Παυλος διγαμους
εις τας εκκλησιαστικας καθιστασθαι αρχας· και γαρ εδοκει μοι ζητησεως αξιον ειναι
το τοιουτον, τωι ενδεχεσθαι ατυχησαντα τινα περι δυο γαμους, ετι νεον οντα
αποβαλοντα την δευτε ραν, εγκρατεστατα και καθαρωτατα βεβιωκεναι παρα τον
λοιπον μεχρι γηρως χρονον. Τις ουν ουκ αν ευλογως επα πορησαι, τι δηποτε
ζητουμενου του αρξοντος της εκκλησιας τον μεν τοιονδε διγαμον ου καθισταμεν δια
τας <περι> του γαμου λεξεις, τον δε μονο γαμον και (ει τυχοι) μεχρι γηρως
συμβιωσαντα τηι γυναικι κρατουμεν αρχοντα, εσθ' οτε μηδε γυμνασα μενον εις
αγνειαν και σωφροσυνην; εκ δη των ειρημενων εις τον περι του βιβλιου της
αποστασιας νομον εφιστημι μη ποτε, επει συμβολον εστι και ο επισκοπος και ο
πρεσβυ τερος και ο διακονος αληθινων κατα τα ονοματα ταυτα πραγματων, εβου
ληθη αυτους συμβολικως μονογα μους καταστησαι, ιν' ο δυναμενος επιστησαι τοις
πραγμασιν ευρηι εκ του πνευματικου νομου αναξιον οντα αρχης εκκλησιαστικης
εκεινον, ου η ψυχη ουχ «ευρε χαριν εναντιον» του ανδρος αυτης τωι ευρησθαι «εν
αυτηι ασχημον πραγμα» και αξιαν αυτην γεγονεναι του της αποστα σεως βιβλιου.
δευτερωι γαρ συνοικη σασα η τοιαυτη ψυχη και παρα τωι τοιουτωι μισηθεισα ουκετι
δυναται μετα το δευτερον βιβλιον του απο στασιου επανελθειν επι τον προτερον
ανδρα. εικος μεν ουν και αλλους παρα τοις πολλωι ημων σοφωτεροις και μαλλον
βλεπειν τα τηλικαυτα δυναμενοις ευρεθησεσθαι λογους, ειτε εις τον περι του της
αποστασιας βιβλιου νομον ειτε εις τα αποστο λικα κωλυοντα διγαμους αρχειν της
εκκλησιας η προκαθεζεσθαι προτε τιμημενους εν αυτηι. ημεις δε, εως ευρεθηι τα
κρειττονα και δυναμενα τηι του της γνωσεως φωτος πολληι υπεροχηι αμαυρωσαι τα
υφ' ημων ειρημενα, ειπομεν τα υποπεσοντα εις τους τοπους ημιν. 14.23 Ει και
εδοξαμεν δε βαθυτε ρων η κατα δυναμιν ηφθαι εις τους τοπους πραγματων, ουδεν
ηττον ετι δια την λεξιν και ταυτα λεκτεον οτι τινες των νομων εγραφησαν ουχ ως
διαφεροντες, αλλ' ως συμπεριφερομενοι τηι ασθε νειαι των νομοθετουμενων.
τοιουτον γαρ τι δηλουται εν τωι Μωσης προς την σκληροκαρδιαν υμων επετρεψεν
<υμιν> απολυσαι τας γυναικας υμων· το δε προηγουμε νον και διαφερον νομου του
δια την σκληροκαρδιαν γεγραμμενου δηλουται εν τωι απ' αρχης δε ου γεγονεν
ουτως. και εν τηι καινηι δε διαθηκηι εστι τινα νενομοθετημενα αναλογον τωι οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

Μωσης προς την σκληροκαρ διαν υμων επετρεψεν υμιν απολυσαι τας γυναικας
υμων. οιονει γαρ προς την σκληρο καρδιαν ημων γεγραπται (δια την ασθενειαν) το
<«καλον ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι·> δια δε τας πορνειας εκαστος την εαυτου
γυναικα εχετω, και εκαστη τον ιδιον ανδρα εχετω» και το «τηι γυναικι ο ανηρ την
οφειλην αποδιδοτω, ομοιως δε και η γυνη τωι ανδρι»· επιφερεται γουν αυτοις·
«τουτο δε λεγω κατα συγγνωμην, ου κατ' επιταγην». αλλα και το «γυνη δεδεται εφ'
οσον χρονον ο ανηρ αυτης ζηι· εαν δε κοιμηθηι ο ανηρ αυτης, ελευθερα εστιν ωι θελει
γαμηθηναι, μονον εν κυριωι» προς την σκληροκαρδιαν η ασθενειαν ημων παρα
Παυλωι ειρηται τοις μη βουλομενοις ζηλουν «τα χαρισματα τα μειζονα» και
μακαριωτεροις γε νεσθαι. ηδη δε παρα τα γεγραμμενα και τινες των ηγουμενων της
εκκλησιας επε τρεψαν τινα ωστε «ζωντος του αν δρος» γαμεισθαι γυναικα–παρα το
γεγραμμενον μεν ποιουντες (εν ωι λελεκται· «γυνη δε<δεται> εφ' οσον χρονον ζηι ο
ανηρ αυτης» και το «αρα ουν μοιχαλις χρηματισει η γυνη γενομενη ανδρι ετερωι
ζωντος του ανδρος»), ου μην παντη αλογως· εικος γαρ την συμπεριφοραν ταυτην
συγκρισει χειρονων επιτρε πεσθαι παρα τα απ' αρχης νενο μοθετημενα και
γεγραμμενα. 14.24 Ταχα δε των τολμωντων τις Ἰουδαικος ανηρ εναντιουσθαι τηι του
σωτηρος ημων διδασκαλιαι φησει οτι και ο Ἰησους, ειπων· ος αν απολυσηι την
γυναικα αυτου παρεκτος λογου πορνειας, ποιει αυτην μοιχευθηναι, επε τρεψεν
απολυσαι την γυναικα ομοιως Μωσει, ον ειπε προς την σκληρο καρδιαν του λαου
νενομοθετηκεναι, και ταυτον γε φησει ειναι τωι λογωι της πορνειας, δι' ον ευλογως
αν γυνη εκβληθειη απο ανδρος, το «οτι ευρεν εν αυτηι ασχημον πραγμα». αλλα
λεκτεον προς αυτον οτι, ειπερ η κατα τον νομον μοιχευομενη λιθοβοληθησεται,
δηλονοτι ου κατα τουτο νοειται το «ασχημον πραγμα»· ου γαρ επι μοιχειαι δει
γραφειν «βι βλιον αποστασιου» και διδοναι «εις τας χειρας» της γυναικος η τινι
τηλικαυτηι ασχη μοσυνηι. αλλα γαρ ταχα Μωσης παν αμαρ τημα <γυναικος> ασχημον
ειπε πραγμα, οπερ εαν ευρεθηι υπο του ανδρος εν γυναικι μη ευρισκουσηι χαριν
ενωπιον του ανδρος, γραφεται το του αποστασιου βιβλιον και εξα ποστελλεται «εκ
της οικιας» του ανδρος η γυνη. απ' αρχης δε ου γεγονεν ουτως. μετα ταυτα φησιν ο
σωτηρ ημων, μηδαμως επιτρεπων επ' αλλωι αμαρτηματι διαλυειν γαμους η μονηι
πορνειαι ευρισκομενηι εν τηι γυναικι, το ος αν απολυσηι την γυναικα αυτου, παρεκτος
λογου πορ νειας, ποιει αυτην μοιχευθη ναι. ζητηθειη δ' αν, ει δια τουτο <μονον>
κελευει την γυναικα απο λυσαι <τι εσται> εαν μη επι πορνειαι μεν αλωι, φερε δ' ειπειν
επι φαρμακειαι η αναιρεσει (παρα την αποδημιαν του ανδρος) του γεννηθεντος
αυτοις παιδιου η εφ' οιωιδηποτε φονωι. ει δε και υφαι ρουμενη και <διαρριπτουσα η>
συλω σα την οικιαν ευρεθειη του ανδρος μη πορνευουσα δε, ζητησαι τις αν, ει
ευλογως την τοιαυτην αποβαλει, ως του σωτηρος κωλυοντος παρεκτος λογου
πορνειας απολυσαι τινα την εαυτου γυναικα. εκατερως γαρ εμφαινεται τι ατοπον,
ουκ οιδα δε ει αληθως ατοπον. τηλικου των γαρ ανεχεσθαι αμαρτηματων, α εοικε
χειρονα ειναι μοιχειας και πορνειας, αλογον ειναι δοξει· παλιν τ' αν ποιησαι παρα το
βουλημα της διδασκαλιας του σωτηρος πας αν ομολογησαι ασεβες τυγχανειν.
Ἐφιστημι τοινυν δια τι μεν ουκ ειπε· μηδεις απολυετω την γυναικα αυτου παρεκτος
λογου πορνειας, φησι δε· ος αν απολυσηι την γυναικα αυτου παρεκτος λογου πορ
νειας, ποιει αυτην μοιχευθη ναι. ποιει μεν γαρ ομολογουμε νως (το οσον εφ' εαυτωι)
μοιχευ θηναι την γυναικα ο απολυων αυτην μη πορνευσασαν. ει γαρ «ζωντος του
ανδρος μοιχαλις χρηματισει εαν γενηται ανδρι ετερωι», απολυσας δε αυτην προφασιν
αυτηι διδωσι δευτερου γαμου, δηλονοτι παρα τουτο ποιει αυτην μοιχευθηναι. την δ'
αλουσαν φαρμακιδα η φονον <η τι τοιουτον> δρασασαν *** απολογιαν εχειν η μη,
και συ ζητησαις αν. δυναται γαρ και παρ' αλλας αιτιας παρα την απολυσιν ποιειν ο
ανηρ μοιχευθηναι την εαυτου γυναι κα, οιον περα του δεοντος επιτρεπων πραττειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

αυτην α βουλεται και εις φιλιαν συγκαταβαινειν ανδρασιν οις βουλεται· πολλακις
γαρ εξ απλο τητος των ανδρων τοιαυτα πταισ ματα συμβαινει <ε>ν γυναιξιν. αλλ' ει
εστιν απολογιας τοπος η μη τοις τοιουτοις ανδρασιν επι τοις τοιου τοις
συμπτωμασιν, επιμελως ζητη σας αποφανει και εις τα επηπορημενα ημιν κατα τον
τοπον. και <ο> αποστερων δε απο της γυναι κος εαυτον ποιει αυτην πολλακις
μοιχευθηναι, μη εκπληρων αυτης τας ορεξεις, καν φαντασιαι πλειονος σεμνοτητος
και σωφροσυνης το τοι ουτο ποιηι· και ταχα μαλλον ουτος επιληπτος ο (το οσον εφ'
εαυτωι) ποιων αυτην μοιχευθηναι μη εκπληρων αυτης τας ορεξεις η ο απολυσας
αυτην παρεκτος λογου μεν πορνειας, επι φαρμακειαι δε η φονωι η τινι των
βαρυτατων αμαρ τηματων. ωσπερ δε μοιχαλις εστι γυνη, καν δοκηι γαμεισθαι ανδρι,
ετι ζωντος του προτερου, ουτως και ανηρ γαμειν δοκων απολελυμενην ου γαμει
(κατα την του σωτηρος ημων αποφασιν) οσον μοιχευει. 14.25 Μετα δε ταυτα
κατανοη σαντες οι του Χριστου μαθηται, οσα δυναται γενεσθαι συμπτωματα εν
γαμοις, ων ανεχεσθαι δει τον ανδρα, και κατα τουτο <ανεχομενον> απαλλασσειν
σκληροτατα η μη αν εχομενον παρανομειν εις τους Χριστου λογους, φασιν αυτωι,
<ως> επι ευ χερεστερον την αγαμιαν καταφευ γοντες και μαλλον συμφερον η ως
δοκει συμφερειν γαμος· ει ουτως εστιν η αιτια του ανθρωπου μετα της γυναι κος, ου
συμφερει γαμησαι. προς τουτο δε ειπεν αυτοις ο σωτηρ, διδασκων ημας δωρον ειναι
το διδομενον απο θεου την παντελη καθαρευσιν, και ου μονον ασκησει
παραγινομενον αλλα μετ' ευχων <πολλων> υπο θεου διδομενον, το ου παντες
χωρουσι τον λογον, αλλ' οις δεδοται. ειτ' επει τινες συκοφαντουσι το οις δεδοται, ως
εχοντων απο λογιαν των βουληθεντων μεν καθα ρευσαι εν αγαμιαι, νικηθεντων δε
υπο των ορεξεων, λεκτεον, οτι ειπερ πιστευομεν τοις γεγραμμενοις, τι δηποτε επι
λαμβανομεθα μεν του αλλ' οις δεδοται, ουκετι δε προσεχομεν τωι «αιτειτε, και
δοθησεται υμιν» και τωι επιφερομενωι αυτωι «πας γαρ ο αιτων λαμβανει»; ει γαρ
χωρουσι τον περι του παντελως καθαρευειν λογον οις δεδοται, ο βουλομενος
αιτειτω, πειθομενος και πιστευων τωι λεγοντι· «αιτειτε, και δοθησεται υμιν», και
<ληψεται> μη αμφιβαλλων περι του «πας ο αιτων λαμβανει». ενθα δη γενομενος
ζητησεις, τις ο αιτων. ουδεις γαρ των μη λαμβανοντων, ει και εδοξεν ηιτηκεναι,
ᾔτησεν· επει ου θεμιτον φασκειν ψευδος ειναι το «πας ο αιτων λαμβανει». τις ουν ο
αιτων η ο πεισθεις τωι Ἰησου λεγοντι· «εαν στηκητε προσευχομενοι», «πι στευετε οτι
λαμβανετε, και ληψεσθε»; χρη δε τον αιτουντα ποιειν παντα τα παρ' αυτωι, ινα
προσευχηται «πνευματι», προσευχηται «δε και τωι νοΐ», και <του> «αδιαλειπτως
προσευχεσθε» μεμνημενον και του «ελεγε δε παραβολην αυτοις προς το δειν
παντοτε προσευχεσθαι αυτους και μη εκκακειν, λεγων· κριτης τις ην εν τινι πολει»
και τα εξης. χρησιμον δε εις το γινωσκειν, τι το αιτειν και το λαβειν εστι και τι το
«πας ο αιτων λαμβανει», και το «λεγω υμιν, ει και ου δωσει αυτωι αναστας δια το
ειναι φιλον αυτου, δια γε την αναιδειαν αυτου εγερθεις δωσει <αυτωι> οσων χρηιζει»·
επιφερει γουν· «καγω υμιν λεγω, αιτειτε, και δοθησεται υμιν» και τα εξης. ετι
προτρεπτικον δια το ου παν τες χωρουσι τον λογον, αλλ' οις δεδοται, εις το αιτειν
αξιως του λαβειν και το «τις δε εξ υμων τον πατερα υιος αιτησει ιχθυν, μη αντι
ιχθυος οφιν επιδωσει αυτωι;» και τα εξης. δωσει ουν το αγαθον δομα, την παντελη
καθα ρευσιν εν αγαμιαι και αγνειαι ο θεος τοις «εξ ολης ψυχης» και μετα πιστεως και
«αδιαλειπτως» εν προσ ευχαις αιτουσιν αυτον. 15.t Των εις το κατα Ματθαιον
ευαγγελιον εξηγητικων Ὠρι γενους τομος ιεʹ. 15.1 Εισι γαρ ευνουχοι οιτι νες εκ
κοιλιας μητρος εγεν νηθησαν ουτως εως του ο δυναμενος χωρειν χωρειτω (19, 12).
∆υο εσομενας περι τον τοπον τουτον παρεκδοχας προ της φαινο μενης ημιν αληθους
εις τον τοπον διηγησεως εκθεμενοι και μετα τουτο ως δυνατον ημιν ανα τρεψαντες
αυτας, ιν' οσον επι τοις λεχθησομενοις παν σφαλμα φυλαξα μενοι το αληθες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

βουλημα των κατα τον τοπον εαν χωρωμεν, το<τε> κρειττον βιωσωμεν, ουτως
ηκωμεν επι το προκειμενον. τινες μεν γαρ, ως ακολουθον τηι ενεργειαι των κατα το
σωματικον ορωμενων δυο ευνουχισμων και τον τριτον σωματικον νομισαντες, ετολ
μησαν εαυτους παρασχειν απο φοβου μεν του προς θεον, ανεπιστημονως δε,
ευνουχισμωι ομο γενει τοις δυο προτεροις και εαυτους υποβεβληκασιν ονει δισμωι,
ταχα δε και αισχυνηι ου παρα μονοις τοις αλλοτριοις της πιστεως, αλλα και παρα τοις
πασι μαλλον τοις ανθρωπινοις πραγμασι συγγινωσκουσιν η τωι (φαντασιαι φοβου
θεου και σωφροσυνης αμετρωι ερωτι) γεν νησαντι πονους και σωματος ακρω
τηριασμον και ει τι ετερον παθοι αν ο τηλικουτωι εαυτον παρασχων πραγματι. ετεροι
δε και οι πολλοι ουτω νενοη κασι, μη βασανισαντες τροπον ακο λουθιας λογων· τους
μεν προτερους δυο αυτοθεν και σωματικως εξειληφασιν ειρησθαι τωι σωτηρι ως
ουδεν πλεον των αισθητων εμφαινοντι, τον δε τριτον ουκετι κατα την λεξιν
λελεχθαι νενομικασιν, αλλ' ευνουχισμον ηγησαντο τον απο λογου εν τωι τριτωι
σημαινεσθαι, οτε προθεσει της των ουρανων βασιλειας τωι τμητικωτατωι λογωι
εκτεμοντες το των τοιουτων επιθυ μητικον καταπεφρονηκασι των υβρεων του
σωματος, μη δυναμενων ετι νικησαι ψυχην τωι λογωι εκτετμηκυιαν την επιθυμιαν.
χρη δε ειδεναι οτι οι μεν προτεροι του ευαγγελικου γενομενοι φιλοι γραμματος και
μη επιστησαντες οτι και ταυτα εν παραβολαις ελαλησεν ο Ἰησους και πνευματι
ειρηται, ακολουθοτερον μεν νενοηκασι τα κατα τον τοπον τοις ομολογουσι τους
προτερους δυο ευνουχισμους σωματικως λελεχθαι, εξωμαλισαν γαρ ακολουθως τοις
προτεροις δυο τον τριτον, ου πταιοντες μεν ως προς το ακολουθον τοις τρισιν,
αναγκαιως δε πταισαντες τωι την αρχην των κατα τον τοπον παρεωρακεναι· τωι γαρ
σωματικως λελεχθαι τους δυο επεται και τον τριτον ειναι σω ματικον. οι δε δευτεροι
τωι μεν τριτωι υγιως επιβεβληκασι την απο λογου νομισαντες δηλου σθαι εκτομην
του παθητικου απο της ψυχης. ουκετι δε τεθεωρηκασιν οτι αρμοζον ην τηι τοιαυτηι
εκδοχηι και τους προτερους δυο ευνουχισμους ομοιως τωι τριτωι αλληγορησαι, η
εξομαλισαι παραπλησιως τοις προτεροις δυσι και τον τριτον. ειπερ ουν επ' αλλων
τινων ου μονον της διαθηκης της παλαιας ρητων αλλα και της καινης αρμοζει
λεγειν· «το γραμμα αποκτεινει, το δε πνευμα ζωοποιει», τουτο και επι των κατα τον
προκειμενον τοπον ομολογητεον· τηρηθεν γαρ το γραμ μα των δυο ευνουχισμων
ειποι τις αν οτι απεκτεινε τους ακολουθως τοις προτεροις τον τριτον νοησαντας και
τολμησαντας ειπειν (ως κατα τον λογον του κυριου χωρουντας αυτο νοειν) επι τωι
δια την βασι λειαν των ουρανων ομοιως τοις προτεροις ευνουχισθεισιν ευνου χισαι
εαυτους. 15.2 Ει δε βουλεται τις και αλλα παραδειγματα λαβειν της καινης διαθηκης
εχουσης γραμμα απο κτεινον, ακουετω παραδειγματος χαριν τινα τροπον ο σωτηρ
προς τους αποστολους ειπεν· «οτε απεστειλα υμας ατερ βαλαντιου και πηρας και
υποδηματων, μη τινος υστερησατε;» οις επιφερεται το «οι δε ειπον· ουδενος. ειπεν
ουν αυτοις ο Ἰησους· αλλα νυν ο εχων βαλαντιον αρατω, ομοιως και πηραν, και ο μη
εχων πωλησατω το ιματιον αυτου και αγορασατω μαχαιραν». ει τις γαρ δια το ταυτα
ειρηκεναι τον Ἰησουν μη ενιδων τωι βουληματι των λελεγμε νων πωλησαι το
αισθητον εαυτου ιματιον και αγορασαι μαχαιραν αν δροφονον, ως λαβων
«μαχαιραν» τοιαυτην και παρα το βουλημα του Ἰησου ποιησας, παρεκδεξαμενος
αυτου τον λογον απολειται μεν, ταχα δε και «εν μαχαιραι» απολειται. ποδαπη δε η
μαχαιρα, ου του παροντος εστι καιρου διηγησασθαι. αλλα και το «μηδενα κατα την
οδον ασπασησθε» ει τις μη εξε τασας, τι βουλομενος ο Ἰησους τουτο προσεταξεν, ως
ζηλων αποστο λικον βιον «μηδενα κατα την οδον» ασπασοιτο, απανθρωπος <και μω
ρος> αν ειναι δοξαι τοις θεωρουσιν αυτον τοιουτον· οιτινες την αιτιαν του ουτως
νοη σαντος επαν αναφερωσιν επι τον λογον, δι' ον εκεινος εδοξε τουτο πραττειν,
εναχθειεν αν προς το μισειν τον λογον του θεου, ως αγριους και απανθρωπους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

κατασκευαζοντα τους εν αυτωι. και τουτου την αιτιαν λαβων ο «μηδενα κατα την
οδον» ασπαζο μενος παθοι αν προφασει του γραμματος θανατον, του γραμματος
αυτον αποκτειναντος. ει δε και τον δεξιον οφθαλμον τις εκκοπτοι ως αιτιον του
κακως βλεπειν, η την δεξιαν του σωματος χειρα η τον δεξιον κατα σαρκα ποδα,
παθοι αν μετα *** των αποκτιννυμενων δια το γραμμα, ως και αυτος μεινας επι του
γραμ ματος, δεον αναβαινειν αυτον επι το πνευμα του λεγομενου. Ἄλλοι μεν ουν
των προ ημων ουκ ωκνησαν ιδιοις συγγραμμασιν αφορ μας παρασχειν του τον
τριτον ευνου χισμον τολμησαι τινας παθειν προ φασει βασιλειας ουρανων, παρα
πλησιον οντα τοις προτεροις δυσιν. 15.3 ημεις δε Χριστον (τον λογον του θεου)
«κατα σαρκα» και κατα το γραμμα ποτε νοησαντες, «<αλλα> νυν ουκετι»
γινωσκοντες, ουκ ευδο κουμεν ως καλως εξειληφοσι τοις και τον τριτον
ευνουχισμον εαυτοις προφασει της βασιλειας των ουρανων επαγουσι. και ουκ αν επι
πλειον προσδιετριψαμεν τηι ανα τροπηι του τον τριτον παραπλησιως τοις προτεροις
δυσι σωματικως εκλαβειν θελοντος, ει μη και εωρα κειμεν τους τολμησαντας και
εντετευ χειμεν τοις δυναμενοις θερμοτεραν κινησαι ψυχην (και πιστην μεν ου
λογικην δε) προς το τοιουτον τολμη μα. φησι δη Σεξτος εν ταις Γνωμαις, βιβλιωι
φερομενωι παρα πολλοις ως δοκιμωι· «παν μερος του σωματος το αναπειθον σε μη
σωφρονειν ριψον· αμεινον γαρ χωρις του μερους ζην σωφρονως η μετα του μερους
ολε θριως». και παλιν προβας εν τωι αυτωι βιβλιωι αφορμην διδους επι το
παραπλησιον λεγει· «ανθρω πους ιδοις αν υπερ του το λοιπον του σωματος εχειν
ερρωμενον απο κοπτοντας αυτων και ριπτοντας μερη· ποσωι βελτιον υπερ του σω
φρονειν;» και Φιλων δε, εν πολλοις των εις τον Μωσεως νομον συν ταξεων αυτου
ευδοκιμων και παρα συνετοις ανδρασι, φησιν εν βιβλιωι ωι ουτως επεγραψεν· Περι
του το χειρον τωι κρειττονι φιλειν επι τιθεσθαι, οτι «εξευνουχισθηναι μεν αμεινον η
προς συνουσιας εκνομους λυτταν». Ἀλλ' ου πιστευτεον αυτοις μη το βουλημα των
ιερων γραμ ματων περι τουτων εξειληφοσιν. ει γαρ εν τοις καρποις «του πνευ
ματος» κατειλεκται μετα αγαπης και χαρας και μακροθυμιας και των λοιπων και η
εγκρατεια, καρ ποφορητεον μαλλον την εγκρατειαν και το δεδομενον απο θεου
σωμα αρρεν τηρητεον, ηπερ αλλο τι τολμη τεον, ινα και παραβαινηι τις το και ως
προς το ρητον χρησιμως λεγον· «ου φθερεις την οψιν του πωγωνος σου». χρησιμον
εις αποτρο πην θερμων μεν τηι <δε> πιστει νεω τερων, οις ομολογειν χρη οτι ερωτα
σωφροσυνης εχουσιν «αλλ' ου κατ' επιγνωσιν», και το «εαν δε μαχωνται ανθρωποι
επι το αυτο, ανθρωπος μετα του αδελφου εαυτου» και τα εξης, εως του «ου φεισεται
ο οφθαλ μος σου επ' αυτηι». ει γαρ απο κοπτεται χειρ επιλαβομενη διδυ μων ανδρος,
πως ουχι και ο εαυτον δι' αγνοιαν οδου φερουσης επι σω φροσυνην τοιαυτηι
περιστασει επι δεδωκως; επιλογισασθω ουν ο μελ λων το τοιουτον τολμαν, α
πεισεται υπο των ονειδιζοντων και συγχρω μενων τωι «ουκ εισελευσεται θλα διας
και αποκεκομμενος εις εκ κλησιαν κυριου», συναριθμουντων αυτον τοις
αποκεκομμενοις τον αν δρα. ουπω λεγω και α παθοι αν τις παρα καιρον
εμποδισθεντων των (ως ιατρων παιδες φασιν) απο κεφαλης καταβαινοντων επι τους
αρρενας τοπους σπερματων και εν τωι καταβαινειν δια τινων περι τας παρειας
φλεβων τηι φυσικηι των κα ταβαινοντων θερμοτητι τριχας ποι ουντων φυειν τους
ανδρας περι τα γενεια· ων τριχων στερονται και οι νομιζοντες εαυτους δειν σωμα
τικως ευνουχιζειν δια την των ουρανων βασιλειαν. τινα δ' αν παθοιεν, η
καρηβαριας η σκοτω σεις εσθ' οτε φθανουσας και επι το ηγεμονικον και
ταραττουσας το φανταστικον αλλοκοτα φαντασιου μενον απο της τοιασδε υλης;
πριν δε ελθω επι την διηγησιν των κατα τον τοπον, λεκτεον οτι, ειπερ τι ακολουθον
εαυτωι ο Μαρκιων πε ποιηκε φασκων μη δειν αλληγο ρειν την γραφην, και τους
τοπους τουτους ηθετησεν ως ουχ υπο του σωτηρος ειρημενους, νομισας δειν ητοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

παραδεξασθαι (μετα του φα σκειν τον σωτηρα ταυτα ειρηκεναι) το και επι τα τοιαυτα
τολμαν εαυτον παραδιδοναι πεισομενον τον πεπιστευκοτα, η μη αν ευλογως
τολμησαντα τα τηλικαυτα, εσομενα εις δυσφημιαν την κατα του λογου, μηδε
πιστευειν ειναι του σωτηρος τους λογους, ει γε μη αλληγο ρουνται. 15.4 Ἡμεις δε οι
βουλομενοι την ακολουθιαν συζειν των τριων ευνουχισμων και ευ δοκουντες τηι
τροπολογιαι του τριτου, τοιαυτα φησομεν και περι των προτερων δυο. ευνουχοι
τροπικως νυν οι αργοι προς αφροδισια λεγοιντ' αν και μη επιδιδοντες εαυτους ταις
κατα ταυτα ασελγειαις και ακαθαρ σιαις η τοις παραπλησιοις αυταις. εισι δε των
προς ταυτα αργουντων διαφοραι (οιμαι) τρεις. οι μεν γαρ εκ κατασκευης εισι
τοιουτοι, περι ων λεγοιτ' αν το εισιν ευνου χοι οιτινες εκ κοιλιας μη τρος
εγεννηθησαν ουτως. οι δε εκ λογων μεν <ανθρωπινων> ασκουσι προτραπεντες την
των αφροδισιων αποχην και πασης της περι τον τοπον ακολασιας· ου μην το γεννη
σαν αυτοις την τοιαυτην προ θεσιν και ασκησιν και την (ιν' ουτως ονομασω)
κατορθωσιν λογος γεγονε θεου, αλλα ανθρωπινοι λογοι ειτε των φιλοσοφησαντων
παρ' Ἕλλησιν ειτε «των κωλυοντων γα μειν, απεχεσθαι βρωματων» εν ταις
αιρεσεσιν· ουτοι δη μοι δοκουσι δηλουσθαι εν τωι εισιν ευνουχοι οιτινες ευνου
χισθησαν υπο των ανθρω πων. το δ' αποδοχης αξιον, ει τον λογον τις αναλαβων τον
ζωντα και ενεργη και τομωτερον «υπερ πασαν μαχαιραν διστομον» και «την» (ως
ωνομασεν ο αποστο λος) «μαχαιραν του πνευματος» εκ τεμνοι το της ψυχης
παθητικον μη απτομενος του σωματος, και τουτο ποιοι *** και νοησας βασιλειαν
ουρανων και μεγιστον συμβαλλομενον προς το κληρονομησαι βασιλειαν ουρα νων
το εκτεμειν λογωι το παθη τικον της ψυχης αυτου. τοις δε τοιουτοις αρμοζοι αν, και
ουχ ως οιονται οι σωματικως τα κατα τον τοπον εξειληφοτες, το εισιν ευνουχοι
οιτινες ευ νουχισαν εαυτους δια την βα σιλειαν των ουρανων. 15.5 Μεγαλη δε
δυναμις το χωρησαι τον απο λογου της ψυχης ευνουχισμον, ον ου παντες χω ρουσιν,
αλλ' οις δεδοται· δε δοται δε πασι τοις αιτησασιν απο θεου την λογικην μαχαιραν και
δεοντως αυτηι χρησαμενοις, ιν' ευνουχισωσιν εαυτους δια την των ουρανων
βασιλειαν. ει δε χρη και ιστοριων εφαψασθαι των κατα τας γραφας μετα της
υποφαινομενης ημιν εις αυτας ανα γωγης, φησομεν οτι εισι τινες ευνου χοι του
Φαραω αγονοι παντος καλου, ιν' οινοχοωσιν αυτωι και σιτο ποιωσιν ευνουχισθεντες,
εισι δε και του θεου ανθρωποι δια τουτο ευνου χοι <αγονοι παντος κακου>, ιν'
οικοδομησωσι πεσουσαν την Ἱερουσαλημ. περι μεν ουν των προτερων εν τηι Γενεσει
γεγρα πται· των δε δευτερων παραδειγμα ο εν τωι δευτερωι Ἔζρα γεγραμμενος ος
φησι· «και εγω ημην ευνουχος τωι βασιλει. και εγενετο εν μηνι Νισαν ετους εικοστου
Ἀρσαθερθαι βασιλει» και τα εξης, εως του «και ηγαθυνθη ενωπιον του βασιλεως, και
απεστειλε με». και συ δε εντυγχανων τωι δευτερωι Ἔζρα ευρησεις ολα τα κατα τον
τοπον και επιστησεις δια τι αξιος εστιν ευνουχος γενο μενος αρχηγος του
ανοικοδομηθηναι τον ναον του θεου. φασι γαρ Ἑβραιων παιδες τον ∆ανιηλ και τους
τρεις συν αυτωι (Ἀνανιαν, Ἀζαριαν, Μι-σαηλ) εν Βαβυλωνι ευνουχισθαι,
πληρουμενης της προς τον Ἐζεκιαν ειρημενης προφητειας υπο Ἡσαΐου εν τωι «απο
του σπερματος σου ληψονται, και ποιησουσι σπαδοντας εν τωι οικωι του βασιλεως
Βαβυλω νος». φασι δε οτι περι τουτων και Ἡσαΐας προεφητευσε φασκων· «μη
λεγετω ο αλλογενης ο προσκει μενος κυριωι· αφοριει με αρα κυριος απο του λαου
αυτου» και τα εξης εως του «κρειττονα υιων και θυγατερων». καλον ουν, ως προς
τον μυστικον τοπον, το μη γενναν εν Βαβυλωνι, αλλα αγονον ειναι προς την Βα
βυλωνα ως ο ∆ανιηλ, ινα γεννη σωμεν συλλαβοντες απο του θειου πνευματος (ως
εκεινος και οι συν αυτωι) οραματα και προφητειας. δει δε ειδεναι οτι ουκ ολιγας
ευροι αν πιθανοτητας εις κατασκευην του τους τρεις σωματικους ειναι ευνου
χισμους ο βουλομενος παραστηναι τωι λογωι και συναγορευσαι και τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

προειρημενοις και <τοις> δια των συγγραμματων τουτο διδαξασιν. ουκ εβουληθημεν
δε εκθεσθαι αυτας, μη γυμνασιας εινεκεν τιθεντες τους λογους και την λυσιν
εκαστου εκθε μενοι, προφασις γενωμεθα τοις μη ως βουλεται ο Ἰησους χωρουσι τον
περι ευνουχιας λογον προς το εν ετερωι <η> δει <νοι> νοειν το χωρειν, και
σωματικως αυτο υπο λαμβανειν, δεον «πνευματι» ζωντα «και πνευματι» στοιχουντα
και τους τρεις ευνουχισμους πνευματικως πεπεισθαι λελεχθαι. 15.6 Τοτε
προσηνεχθησαν αυτωι παιδια και τα εξης εως του και επιθεις τας χειρας αυτοις
επορευθη εκειθεν (19, 13–15). Τοτε μεν η αναγεγραμμενη ιστορια γεγονε του και
προσενηνε χθαι παιδια τωι Ἰησου, βουλο μενων των προσφεροντων επιθειναι αυτον
τας χειρας αυτοις και προσευξασθαι. ιστεον δε οτι ουκ εστιν οτε ου προσφερεται
παιδια την ψυχην τωι Ἰησου, εφ' οις λεγοι αν (ως παρακαταθηκην αυτα απο θεου λα
βων) το «ιδου εγω και τα παιδια α μοι εδωκεν ο θεος». και απο των παιδιων γε
τουτων τινα μεν χρη ματιζετω νηπια αλλα δε λεγεσθω θηλαζοντα ως των νηπιων
υποδεε στερα, και ο κυριος ημων «εκ στο ματος» αμφοτερων καταρτιζετω «αινον»,
ινα ηισθημενοι της τοιαυτης αυτου εις τα παιδια ευεργεσιας λε γωμεν το «εκ
στοματος νηπιων και θηλαζοντων κατηρτισω αινον». παιδια δε λεκτεον τους εν
Χριστωι σαρκινους και νηπιους, οποιους Κο ρινθιους επισταμενος ο αποστολος
Παυλος ελεγε· «καγω ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι ως πνευματικοις αλλ' ως
σαρκινοις, ως νηπιοις εν Χριστωι». τα τοιαυτα δη παιδια προσηνε χθη <και> τοτε και
αει προσαγεται τωι Ἰησου. σημειον δε της των νηπιων προσαγωγης οι πολλοι της
εκκλη σιας εν Χριστωι νηπιοι και θηλα ζοντες, «χρειαν εχοντες γαλακτος, ου στερεας
τροφης», προς ους λεγοι αν <ο λεγων> («ως αν τροφος θαλπουσα τα εαυτης τεκνα»
θαλπων αυτους) το «γαλα υμας εποτισα, ου βρωμα· ουπω γαρ ηδυνασθε, <αλλ' ουδε
ετι νυν δυνασθε»>. Ειτ' επει οι μνησθεντες ευαγγε λισται των κατα τον τοπον, οτι
μεν (ως ο Ματθαιος φησι) προσηνεχθη παιδια τωι Ἰησου η (ως ο Μαρκος)
«προσεφερον αυτωι <παιδια» η (ως ο Λουκας) «προσεφερον δε αυτωι> και βρεφη»
ανεγραψαν, υπο τινος δε προση νεχθη η τινες προσεφερον, αμα <παντες>
παραλελοιπασιν, ημιν κατα λιποντες εξεταζειν το παραλελειμ μενον, αξιον ιδειν
ποτερον κατα συντυχιαν υπο των τριων το τοιουτον παραλελειπται (δυναμενων
αναγραψαι· προση νεχθη αυτωι απο των γονεων η απο των μητερων, η· «προσεφερον
αυτωι βρεφη» η «παιδια» αι μητερες αυτων), η γνωσεως λογισμωι και σοφιαι το
τοιουτον πεποιηκασιν εις παραστασιν του οτι προσελθοντες αγγελοι τωι Ἰησου και
διακονουντες αυτωι, αυτοι νωι θειοτερωι τας των παι διων ορωντες διαφορας η
βρεφων οιδασι τινας προσφερειν δει τωι Ἰησου, ινα προσενεχθεντες αυτωι χειροθετη
θωσιν υπ' αυτου, και ποτε· οιδασι δε και τινας ου χρη η οτι επι τινα χρονον ου χρη·
ου γαρ ατερ ηγουμαι αγγελικης οικονομιας τα τοιαυτα παιδια προσερχεσθαι τωι
Ἰησου. το δε βουλημα των προσφεροντων τα παιδια εστι κατα μεν τον Ματθαιον ινα
τας χειρας επιθηι αυτοις ο Ἰησους και προσευξηται, κατα δε τον Μαρκον «ινα αψηται
αυτων», κατα δε τον ειποντα «βρεφη» αυτα ειναι Λουκαν «ινα αυτων απτηται». τηι
γαρ προσευχηι του Ἰησου και τηι αφηι αυτου τα παιδια και τα βρεφη, ου δυναμενα
ακουειν απερ ακουουσιν οι ηδη πνευματικοι, αρ κειται εις βοηθειαν και ην χωρει
ωφελειαν· απτεται γαρ αυτων η δυναμις Ἰησου, μονον χειρας επι θεντος τας της
εαυτου επισκοπης αυτοις, και ουκετι αυτων απτεται τι των χειρονων. ταχα δε και
(ως προς το ρητον) το βουλημα των προσφεροντων αυτωι βρεφη και παι δια
τοιουτον ην, διαλαβοντων οτι ουχ οιον τε ην, αψαμενου Ἰησου βρεφων η παιδιων
και δυναμιν δια της αφης εναφιεντος αυτοις, συμ πτωμα η δαιμονιον [η] τι αψασθαι
ου φθασας ο Ἰησους ηψατο. 15.7 Οιμαι δ' οτι και επει πολλαι πονηραι δυναμεις περι
την ανθρωπινην ψυχην αρχηθεν ασχο λουνται ποικιλως αυτηι επιβουλευου σαι, δια
τουτο ως ηδη εκ των προτερων την δυναμιν αυτου μα θοντες οι προσφεροντες τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

σωτηρι τα <παιδια η τα> βρεφη τουτ' εποιουν, ινα δια της επιθεσεως των χειρων
αυτου και της περι των παι διων και των βρεφων ευχης <και> δια της αφης
απελαυνηται μεν τα χειρονα, δυναμις δε εγγινομενη διαφερουσα και προς τα εξης
διαρκηι ως κωλυ τικη τυγχανουσα επαφης των εναν τιων. και ο σωτηρ ουν ουχ <ως>
απ λουν τι και ακαιρον επισταμενος το τοιουτον, αλλα σωτηριον τοις υπ' αυτου
χειροθετουμενοις ων ηπτετο, φησι τοις επιτιμωσι μαθηταις και δια του επιτιμαν
κωλυουσιν αυτωι προσ φερεσθαι τα παιδια <η τα βρεφη> το αφετε τα παιδια και μη
κωλυετε αυτα ελθειν προς με. ει μεν ουν εχει λογον τα αποδεδομενα περι του υπο
τινων προσηνεχθη η τινες προσεφερον, ακολουθως αν εκεινοις μαθηται τινες
εξαιρετοι νοοιντο του Ἰησου δυναμεις αγιαι μεμαθητευμεναι τωι υιωι του θεου·
φθανειν γαρ και επι τοιαυτας το των μαθητων Ἰησου ονομα ευλογον, ινα μη μονον
οι ανθρωποι αυτωι μαθητευωνται, αλλα και αγγελοι, οις ωφθη, και ει τις αυτωι
πιστευειν βουλεται απο «παντος ονοματος ονο μαζομενου ου μονον εν τωι αιωνι
τουτωι αλλα και εν τωι μελλοντι». ει μεντοι το τοιουτον τις βιαιον νο μιζοι, θελων μη
επ' αλλων τασ σεσθαι η ανθρωπων το των μα θητων ονομα, επιτιμωντων τοις
προσφερουσι τωι Ἰησου τα βρεφη και τα παιδια, ειεν αν οι των διδασκειν τον λογον
επιχειρουντων απλουστεροι και μεχρι παιδιων λογον εχοντες, γαλακτι εοικοτα
ποτιζοντι τους γαλακτος χρηιζοντας, προσφεροντες τωι Ἰησου βρεφη και παιδια· ου
γαρ δυνανται λογωι πνευματικωτερωι της τουτων κατα στασεως *** πειθειν *** ως ο
δυναμενος λεγειν· «Ἕλλησι τε και βαρβαροις, σοφοις τε και ανοη τοις οφειλετης
ειμι». τουτων δη προσφεροντων τωι Ἰησου βρεφη και παιδια <τοιαυτα, τουτεστι
νηπιους πιστεως και ηττον ετι μεμαθητευ μενους, οι> λογικωτεροι νομιζομενοι ειναι
των διδασκοντων <εκεινων των απλουστερων> και δια τουτο μαθηται χρημα
τιζοντες Ἰησου, πριν μαθωσι τα περι των βρεφων και των παιδιων <τοιουτων>,
επιτιμωσι τοις απλου στερον διδασκουσι και παιδια <και βρεφη τωι Ἰησου>
προσφερουσι. Σαφως δε το τοιουτον νοησεις, επιστησας τωι «βλεπετε γαρ την κλησιν
υμων, αδελφοι, οτι ου πολλοι σοφοι κατα σαρκα, ου πολλοι δυνατοι, ου πολ λοι
ευγενεις· αλλα τα μωρα του κοσμου εξελεξατο ο θεος» και <«τα ασθενη» και «τα
αγενη» και> «τα μη οντα, ινα τα οντα καταρ γησηι». βλεπετω τις ουν τινα των
επαγγελλομενων κατηχησιν εκκλη σιαστικην και διδασκαλιαν προσφε ροντα «τα
μωρα του κοσμου», και «τα εξουδενωμενα» «και τα αγενη» *** και δια τουτο
λεχθησομενα αν και παι δια <και βρεφη>, και βλεπων επιτι ματω (ως ακριτως
ποιουντι) τωι προσ φεροντι τηλικαυτα τωι σωτηρι και διδασκαλωι βρεφη και παιδια.
και προσχες ει μη αρμοζει αναφερειν τα νυν εξεταζομενα επι τα τοιαυτα, των μεν
προσφεροντων παιδια, ινα τας χειρας αυτοις επιθηι Ἰησους και προσευξηται, των δε
μαθητων επιτιμωντων αυτοις. ειποι δ' αν προς τους επιτιμωντας επι παιδιοις
προσαγομενοις τωι Ἰησου <ο> διδασκαλος και σωτηρ και κυριος· αφετε τα παιδια και
μη κωλυετε αυτα ελθειν προς με. ειτα προτρεπων τους μαθητας <αυτου ηδη> οντας
ανδρας συγκατα βαινειν τηι ωφελειαι των παιδιων (οπως γενωνται τοις παιδιοις <ως>
παιδια, ινα τα παιδια κερδησωσι) λεγετω ο σωτηρ το των γαρ τοιουτων εστιν η
βασιλεια των ουρα νων· και γαρ αυτος «εν μορφηι θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον ηγη
σατο το ειναι ισα θεωι», γεγονε παιδιον, ωστε λελεχθαι τοις μαγοις υπο του Ἡρωδου
περι αυτου· «πορευθεντες ακριβως εξε τασατε περι του παιδιου», και υπο του
Ματθαιου οτι «ο αστηρ, ον ειδον εν τηι ανατοληι, προηγεν αυτους εως ου ελθων
εσταθη ου ην το παι διον»· και μετ' ολιγα «ελθοντες (φησιν) εις την οικιαν ειδον το
παιδιον μετα Μαριας της μητρος αυτου». και ο φανεις δε τωι Ἰωσηφ αγγελος παιδιον
εκαλεσε τον <τοιουτον και> τηλικουτον ημων σωτηρα ειπων· «εγερθεις παραλαβε το
παιδιον και την μητερα αυτου, και φευγε εις Αιγυπτον». παλιν τε αυ τελευτησαντος
του Ἡρωδου αγγελος κυριου κατ' οναρ φαινεται τωι Ἰωσηφ εν Αιγυπτωι λε γων·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

«εγερθεις παραλαβε το παι διον και την μητερα αυτου». και ο Ἰησους ουν ου μονον
κατα την ιστοριαν, αλλα και κατα την ανα γωγην εταπεινωσεν «εαυτον ως παιδιον»,
ωστ' αν ειπειν ως το «μαθετε απ' εμου, οτι πραιος ειμι και ταπεινος τηι καρδιαι»,
ουτως και το «μαθετε απ' εμου» γενο μενου ως παιδιον, πως λεγω το *** των γαρ
τοιουτων εστιν η βασιλεια των ουρανων, τοιου των οποια εστι τα παιδια, περι ων
ουκ επιτρεπει τους μαθητας επιτιμαν τοις προσφερουσιν αυτα. και Παυλος δε ως
επισταμενος το των γαρ τοιουτων εστιν η βασιλεια των ουρανων, δυ ναμενος «εν
βαρει ειναι ως Χριστου» αποστολος, εγενετο νηπιος και πα ραπλησιος τροφωι
θαλπουσηι το εαυ της παιδιον και λαλουσηι λογους ως παιδιον δια το παιδιον. 15.8
Τουτων δε επιμελως ακου στεον, ινα μη φαντασιαι σοφιας και του διαβεβηκεναι
καταφρονωμεν ως μεγαλοι των εν τηι εκκλησιαι μικρων και παιδιων, αλλ' ειδοτες
πως ειρηται το των γαρ τοιουτων εστιν η βασιλεια των ουρανων τοιουτοι γενωμεθα,
ινα και δι' ημων σωζηται τα παιδια. ου μονον δε [ουκ] αφιεντες τα παι δια
προσφερεσθαι τωι Ἰησου ουδε μονον μη κωλυοντες αυτα προσφερεσθαι αυτωι, αλλα
και αυτοι μετα των παιδιων γενομενοι παιδια <εν ταπεινοτητι> το βουλημα του
σωτηρος ποιησωμεν, ινα σωιζομενων και δι' ημας τοιου τους γενομενους των
παιδιων, ως ταπεινωσαντες εαυτους υπο του θεου υψωθωμεν· και τοιουτον γαρ τι
δυναται νοεισθαι εις το «πας ο ταπεινων εαυτον υψωθησεται», μαλιστα επει εν τοις
ανωτερω γεγραπται το «οστις ουν ταπεινωσει εαυτον ως το παιδιον τουτο, ουτος
εστιν ο μειζων εν τηι βασιλειαι των ουρανων». και ταυτα μεν εστω χρησιμα προς τους
επι τιμωντας μαθητας παιδιων προσ φερομενων τωι Ἰησου τοις προσ φερουσιν. ιστω
δε τα παιδια, καν μη πασιν (ως παιδια) παρακολουθειν δυ νηται τοις λεγομενοις, οτι
επε θηκε μεν τοις παιδιοις ο Ἰησους τας χειρας, επιθεις δε επο ρευθη εκειθεν. και
δυναμιν ενα φεις τοις παιδιοις δια της αφης επορευθη απο των παιδιων, *** μη
δυνηθεντων ομοιως τοις *** μαθηταις ακολουθειν τωι Ἰησου. Ειπερ δε «λογια
κυριου» εστι και τα ευαγγελικα, και «λογια αγνα» και «αργυριον πεπυρωμενον», «δο
κιμιον», απεσταλμενον «τηι γηι» και ακριβως «κεκαθαρμενον» και «επτα πλασιως»,
οφειλει τις ειναι ευλογος αιτια, δι' ην εκτιθεμενος τα κατα τον τοπον ο Ματθαιος
δυο μεν ειπε τα βουληματα του προσενη νεχθαι τωι Ἰησου τα παιδια, ουκετι δε προς
τα δυο τα εξης επιφερει. προσηνεχθη μεν γαρ τα παιδια, ουκετι ινα μονον τας χειρας
αυτοις επιθηι ο Ἰησους, αλλα προς τουτωι ινα και προσευξηται. 15.9 γεγραπται δε
<μετα τουτο> οτι και επιθεις τας χειρας αυτοις επορευθη εκειθεν, ου γαρ προσεθηκε·
και προσευξαμενος (ηδυνατο γαρ λε λεχθαι· και επιθεις τας χειρας αυτοις και
προσευξαμενος επο ρευθη εκειθεν). ορα ουν ει δυνασαι μειζοσι μεν των παιδιων
τηρε<ισθαι λεγε>ιν την προσευχην του Ἰησου, δυναμενοις χωρησαι και την επιθεσιν
των χειρων αυτου επ' αυτους και την περι αυτων προς τον πατερα ευχην,
μικροτεροις δε παιδιοις αρκειν λεγειν την επιθεσιν των χειρων αυτου. εις δε τα
αποδεδομενα περι του των γαρ τοιουτων εστιν η βασιλεια των ουρανων,
προτρεπομενα και τον σοφωτατον μη υπερηφανειν τους εν τηι εκκλησιαι μικρους
μηδε κατα φρονειν των παιδιων και νηπιων εν Χριστωι, χρησιμον παραλαβειν απο
του κατα Λουκαν το «αμην λεγω υμιν, ος εαν μη δεξηται την βασιλειαν του θεου ως
παιδιον», ο ου παιδιον μεν ων αλλα ανηρ «τα του νηπιου» καταρ γησας, γινομενος
δε τοις παιδιοις <«ως> παιδιον», και λεγων αυτοις· «ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι ως
πνευ ματικοις αλλ' ως σαρκινοις, ως νηπιοις εν Χριστωι. γαλα υμας επο τισα, ου
βρωμα». ολη γουν η συμφρασις του κατα Λουκαν τοιαυτη εστιν· «προσεφε ρον δε
αυτωι και βρεφη, ινα αυτων απτηται» και τα εξης, εως του «ος εαν μη δεξηται την
βασιλειαν του θεου ως παιδιον, ου μη εισελθηι εις αυτην». σχεδον δε ταις αυταις
λεξεσι και ο Μαρκος μαλιστα τα τελευταια ωσαυ τως εξεθετο. 15.10 Και ιδου εις
προσελ θων ειπεν αυτωι· διδασκαλε, τι αγαθον ποιησω ινα σχω ζωην αιωνιον; και τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

εξης, εως του πολλοι δε εσονται πρωτοι εσχατοι, και εσχατοι πρωτοι (19, 16–30). Ἐν
μεν Ψαλμοις γεγραπται, ως δυναμενου του ανθρωπου ποιειν αγαθον, οτι «ο θελων
ζωην, αγαπων ημερας ιδειν αγαθας; παυσον την γλωσσαν σου απο κακου, και χειλη
σου του μη λαλησαι δολον· εκκλινον απο κακου και ποιησον αγαθον». ενταυθα δε ο
σωτηρ προς τον ει ποντα· τι αγαθον ποιησω, ινα ζωην αιωνιον κληρονομησω; ειπεν,
ως του κυριως αγαθου επι μηδενα αναφερομενου η τον θεον, το τι με ερωταις περι
του αγα θου; εις εστιν ο αγαθος. χρη δε ειδεναι, οτι ενταυθα μεν κυριως το αγαθον
επι του θεου τετακται μο νου, εν αλλοις δε καταχρηστικως και επι εργων αγαθων
και επι αν θρωπου αγαθου και επι δενδρου αγαθου, και συ δ' αν ευροις και επ' αλλων
πλειονων τασσομενον το αγαθον· ου νομιστεον ουν μαχεσθαι το «ποιησον αγαθον»
προς το τι με ερωταις περι του αγαθου; εις εστιν ο αγαθος λελεγμενον προς τον
πυθομενον και ειποντα δι δασκαλε, τι αγαθον ποιησω; ο μεν ουν Ματθαιος, ως περι
αγαθου εργου ερωτηθεντος του σω τηρος εν τωι τι αγαθον ποιησω; ανεγραψεν. ο δε
Μαρκος και Λουκας φασι τον σωτηρα ειρηκεναι· «τι με λεγεις αγαθον; ουδεις
αγαθος, ει μη εις, ο θεος», ως το τεταγμενον «αγαθος» ονομα επι του θεου μη αν
ταχθηναι και εφ' ετερου τινος· ου γαρ ηι αγαθος ο θεος, ταυτηι λεγοιτ' αν «αγαθος
ανθρωπος εκ του αγαθου θησαυρου <της καρδιας αυτου>« προφερων τα αγαθα. Και ο
σωτηρ δε ως εστιν «εικων του θεου του αορατου», ουτως και «της αγαθοτητος αυτου
εικων»· και <επι> παντος δε του υποδεεστερου, ωι εφαρμοζεται η «αγαθος» φωνη,
αλλο σημαινομενον εχει το εφ' αυτου λεγομενον, ειπερ ως μεν προς τον πατερα
«εικων» εστιν «αγαθοτητος», ως δε προς τα λοιπα οπερ η του πατρος αγαθοτης προς
αυτον. η και μαλλον εστι τινα αναλογιαν προσεχη ιδειν επι της αγαθοτητος του θεου
προς τον σωτηρα οντα εικονα «της αγα θοτητος αυτου», ηπερ επι του σω τηρος προς
αγαθον ανθρωπον και αγαθον εργον και αγαθον δενδρον. πλειων γαρ η υπεροχη
προς τα υποδεεστερα αγαθα εν τωι σωτηρι, καθο εστιν «εικων της αγαθοτητος»
αυτου του θεου, ηπερ η υπεροχη του θεου οντος αγαθου προς τον ειποντα σωτηρα·
«ο πατηρ ο πεμψας με μειζων μου εστιν», οντα προς ετε ρους και εικονα «της
αγαθοτητος» του θεου. ταχα δε του βουληματος εχεται των λελεγμενων προς το τι
αγαθον ποιησω; (λελεκται δε προς αυτο· τι με ερωταις περι του αγαθου; εις εστιν ο
αγαθος) το «οταν ποιησητε παντα τα δια ταχθεντα υμιν, οφειλετε λεγειν, οτι δουλοι
αχρειοι εσμεν. ο ωφειλομεν ποιησαι πεποιηκαμεν». εαν γαρ ποιη σωμεν παντα τα
διαταχθεντα, ουδ' ουτως (ως προς τας ενθαδε λεξεις) αγαθον τι πεποιηκαμεν· ουκ αν
γαρ, αγαθων οντων ων ποιουμεν, ελελεκτο δειν λεγειν επι τωι πεποιη κεναι τα
διαταχθεντα το «δουλοι αχρειοι εσμεν». εστι δε καταχρηστικως αυτα ειπειν ειναι
αγαθα ομοιως τωι «εκκλινον απο κακου και ποιησον αγαθον». οιμαι δ' οτι ο ποιων το
προστε ταγμενον εν τωι «εκκλινον απο κακου και ποιησον αγαθον» ως μεν προς τα
υπο των λοιπων ανθρωπων επιτελουμενα ποιει αγαθον, ως δε προς το αληθως ***
αγαθον. ωσπερ <δ'> «ου δικαιωθησεται ενω πιον του θεου πας ζων», πασης αν
θρωπινης δικαιοσυνης ελεγχομενης ως ου δικαιοσυνης, επαν θεωρηθηι η του θεου
δικαιοσυνη, ουτως ουδε αγαθος χρηματισει[εν] ενωπιον του αγαθου θεου πας, ος
προς τα υποδεεστερα συγκρισει εκεινων αγαθος αν λεχθειη. 15.11 Λεγοιτο δ' αν υπο
τινος, ως αρα γινωσκων ο σωτηρ την του πυνθανομενου εξιν και προαιρεσιν πανυ
αποδεουσαν του ποιειν το εφικτον ανθρωποις αγαθον ειπεν αυτωι (πυνθανομενωι· τι
αγαθον ποιησω;) το τι με επερωταις περι του αγαθου; ωσει ελεγε· μη
παρεσκευασμενος ων προς τα λεχθησομενα αν περι του αγα θου πυνθανηι τι αγαθον
ποιησας ζωην αιωνιον κληρονομησεις; ειτα διδασκει οτι αληθως αγαθος εις εστι,
περι ου και ο νομος λεγει το «ακουε, Ἰσραηλ· κυριος ο θεος ημων κυ ριος <εις> εστι»·
κυριως γαρ [ο] σωτηρ και κυριως κυριος και κυριως αγαθος ουτος εστιν, ον πειθομαι
παντα ως αγαθον ποιειν. ζητησεις δε πως της αγαθοτητος αυτου πνει και τα μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

νοουμενα υπο των οσον εφ' εαυτοις συκοφαν τουντων τον του νομου θεον και
κατηγορουντων αυτου α ουδε περι ανθρωπου ταχα λεγειν ευκολον εστι· πειθομαι
γαρ θεου αγαθοτητος πνειν και το «εγω αποκτενω» ουκ ελαττον του «και ζην
ποιησω», ομοιως δε και το «παταξω» ουχ ηττον του «καγω ιασομαι». ει δε και
«αυτος αλγειν ποιει», ιστεον οτι πολλακις και ιατρος αλγειν ποιει, ποιησας δε αλγειν
ο θεος «παλιν αποκαθιστη σιν». ουτω δε και απο αγαθοτητος ους επαισεν «επαισεν»·
«ως» γαρ «υιοις» τοις παιδευομενοις «προσφερεται ο θεος· τις γαρ υιος ον ου
παιδευει πατηρ»; αλλα και «πασα παιδεια προς <μεν> το παρον ου δοκει χαρας ειναι
αλλα λυπης, υστερον δε καρπον ειρη νικον τοις δι' αυτης γεγυμνασμε νοις
αποδιδωσι δικαιοσυνης». διοπερ ως επαισεν ο θεος ουτως και ιασατο· αληθες γαρ το
«επαισε, και αι χειρες αυτου ιασαντο». ει και παραδοξον δε το λεχθησομενον, ομως
λεχθη σεται· αγαθου θεου <εστιν και αυτος ο> ονομαζομενος θυμος (<αυτου, ος>
εργον σωτηριον ποιει ελεγχων) και η λεγομενη οργη αυτου (επει εστιν αγαθου θεου)
παιδευει, <ινα διορ θοι>. πολλα δ' αν λεγοιτο προς τους δυναμενους μη βλαπτε σθαι
περι αγαθοτητος θεου και «του πληθους της χρηστοτητος αυτου», ην ευλογως
εκρυψε «τοις φοβου μενοις» αυτον, ινα μη «του πλουτου της χρηστοτητος αυτου και
της ανοχης και της μακροθυμιας» κατα φρονησαντες, κατα την εαυτων «σκλη
ροτητα και αμετανοητον καρδιαν» θησαυρισωσιν εαυτοις «οργην» πλει ονα, ην ουκ
αν εθησαυριζον κρυπτο μενου «του πληθους της χρηστο τητος» του θεου αυτοις.
περι μεν ουν του τις ο αγαθος και προς το τι αγαθον ποιησω; λελεχθω α δεδυνημεθα
εις τον τοπον ιδειν. 15.12 Ἑξης δε εστι θεωρησαι πως ειρηται το ει δε θελεις εις την
ζωην εισελθειν, τηρησον τας εντολας. εν ωι προσχες οτι ως εξω της ζωης ετι
τυγχανοντι τωι πυνθανομενωι περι του αγαθου φησι το ει θελεις εις την ζωην
εισελθειν. ενθα δη ζητω ποσαχως εστι νοησαι το εξω της ζωης ειναι και το εισελθειν
εις την ζωην. μηποτε ουν καθ' ενα μεν τροπον εξω της ζωης εστιν ο εξω τυγχανων
του ειποντος· «εγω ειμι η ζωη», και αλλοτριος ων αυτου· καθ' ετερον δε πας ο επι
γης (καν δικαιοτατος ηι) δυναται μεν ειναι εν τηι σκιαι της ζωης λεγων· «πνευμα
προσωπου ημων Χριστος κυριος, ου ειπομεν εν τηι σκιαι αυτου ζησομεθα εν τοις
εθνεσιν», ου μην εν αυτηι τηι ζωηι, ατε σωμα θανατου περικειμενος και λεγων· «τις με
ρυσεται εκ του σωματος του θανατου τουτου;» και· «κα θημενος εν χωραι και σκιαι
θανα του» και μηδεπω ελθων επι την των ζωντων γην. και γαρ η ζωη ου μονον των
φαυλων, αλλα και του ετι επι γης Παυλου και των αποστολων κεκρυμμενη ην εν τωι
θεωι. φησι γουν· «η ζωη υμων κεκρυπται συν τωι Χρι στωι εν τωι θεωι· οταν ο Χριστος
φανερωθηι, η ζωη ημων, τοτε και υμεις συν αυτωι φανερωθησεσθε εν δοξηι». τηρησεις
δε παντα τα περι του «εσω» και του «εξω», ινα αναλεξηι τα καταλληλα τωι ει θε λεις
εις την ζωην εισελθειν οιον· «δεηθητε ουν του κυριου του θερισμου, ινα εκβαληι
εργατας εις τον θερισμον αυτου»· ζητησεις γαρ· «εκβαληι» ποθεν; και ειπερ εν θαδε
εισιν οι εργαται εκβεβλημενοι εις τον θερισμον του κυριου, εξω εισιν ου
εξεβληθησαν χωριου, και τα του θερισμου καλως ποιησαντες εργα εισελευσονται εις
την ζωην, καθαρισθεντες μεν «απο νεκρων εργων» τα δε εναντια εκεινοις
πραττοντες εργα ζωντα, και μη-κετι μεν νεκρα λαλουντες λεγοντες δε κατα τον
ζωντα λογον «του θεου» <ζωντα> και ενεργη. ουτω δε εστιν αναλογον ρημασι
<νεκροις και ρημασι> ζωης αιωνιου εναντια *** λογισμοις τοις κατηγορουσιν, οτε
«των λογισμων κατηγορουντων η και απολογουμενων» εν ημεραι κρισεως,
σωθησεται μεν εκεινος ου οι λογισμοι απολογουνται, απολειται δε ου οι λογισμοι
γινονται κατηγοροι. ει τοινυν και ημεις θελομεν εις την ζωην εισελθειν, ακουσωμεν
του λεγοντος Ἰησου· ει θελεις εις την ζωην εισελθειν, τηρησον τας εντολας, και
κατα την ανα-λογιαν γε της των εντολων τηρη-σεως εις την ζωην εισελευσο-μεθα,
γινομενοι αυτης ητοι εις τα ενδοτατα και μακαριωτατα η <εις τα μεσα η> οπου ποθ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

ημας φερει της ζωης η ελαττονων και αμυδρο-τερων των εντολων τηρησις. 15.13 Ὁ
δε ακουσας τηρησον τας εντολας λεγει· ποιας; ινα μαθωμεν ποιας μαλιστα τηρειν
ημας εντολας ο Ἰησους βουλεται· ειπε γαρ προς το ποιας; το ου μοιχευσεις, ου
φονευσεις, ου κλεψεις, ου ψευδομαρτυρη-σεις, τιμα τον πατερα και την μητερα και·
αγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον. και ταχα <ταυτ'> αρκει προς το (ιν' ουτως
ονομασω) εις την αρχην τινα της ζωης εισελθειν, ουκ αρκουντα προς <το εισαγειν
τινα εις> τελειοτητα ταυ-τα και τα τουτοις παραπλησια, ως τον ενοχον [παραπλησια]
μιας τουτων των εντολων μηδε εις την αρχην της ζωης εισελθειν δυνασθαι. καθαρευτεον ουν τωι καν ελθειν βουλο-μενωι εις την <αρχην της> ζωης απο μοιχειας και
φονου και πασης κλοπης. ως γαρ μοιχος και φονευς ουκ εισελευσεται εις την ζωην,
ουτως ουδε ο κλεπτων· τηι τοιαυτηι δε αμαρτιαι πολλοι των λεγομενων πιστευειν τωι
Χριστωι ενοχοι εισιν ελεγχομενοι εν ταις πραγματειαις του βιου και οις πιστευονται
χρηματι-κοις και ταις μεσαις τεχναις ας εργαζονται, ως ου καθαροι κλοπης. ου μονος
δε ο κλεπτης ουκ εισε-λευσεται εις την ζωην, αλλα και ο κοινωνος αυτου και ο
συντρε-χων αυτωι· εν μεν γαρ τωι Ἡσαΐαι γεγραπται· «κοινωνοι κλεπτων αγα-πωντες
δωρα», εν δε τεσσαρακοστωι εννατωι Ψαλμωι κωλυεται διηγεισθαι «τα δικαιωματα»
του θεου και αναλαμβανειν επι χειλεων εαυτου «την διαθηκην» αυτου ο ελεγχομενος εν τωι «ει εθεωρεις κλεπτην, συνετρεχες αυτωι» (ωσπερ πρωτον ειρηται) και
τωι «μετα μοιχων την μεριδα σου ετιθεις». και <ορα οτι> ουτε κλεπτην ουτε μοιχον
ειπε τον τοιουτον, αλλα συντρεχοντα μεν κλεπτηι «μετα μοιχων» δε τιθεντα εαυτου
«την μεριδα». τον δε ελευ-σομενον εις την ζωην ουδε ψευδο-μαρτυρειν δει,
εκβαλλεται δε της ζωης και ο μη πληρων την λεγου-σαν εντολην· τιμα τον πατερα
και την μητερα. αλλα τουτων μεν ισως κρατησαι των εντολων ου πανυ χαλε-πον·
εργον δε εστιν <πασιν> ως μειζον και χρησιμον τοις δια των προτερων <εντολων>
εισαχθεισιν εις αυτην το αγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον πληρωσαι, επειδη
και κατα τον αποστολον το «ου φονευ-σεις, ου μοιχευσεις, ου κλεψεις, και ει τις
ετερα εντολη, εν τωι λογωι τουτωι ανακεφαλαιουται, εν τωι αγα-πησεις τον πλησιον
σου ως εαυτον». <και ει πασα εντολη «εν τωι λογωι τουτωι ανακεφαλαιουται, εν τωι
αγα πησεις τον πλησιον σου ως εαυτον»>, τελειος δε ο πασαν πληρωσας εντο-λην,
δηλονοτι τελειος αν ειη ο πλη-ρωσας <και> την αγαπησεις τον πλησιον σου ως
εαυτον εν-τολην. 15.14 Ει δε τελειος ουτος, ζητησαι τις αν πως του νεανισκου
ειποντος ταυτα παντα εφυλαξα-μην εκ νεοτητος μου· τι ετι υστερω; απεκρινατο ο
σωτηρ ως μη-<πω> τελειου οντος του ταυτα παν-τα πεποιηκοτος, και ως συγκατατιθεμενος τωι ταυτα παντα εποιησα, το ει θελεις τελειος ειναι, υπαγε πωλησον σου τα
υπαρ-χοντα και δος πτωχοις, και εξεις θησαυρον εν ουρανωι, και δευρο ακολουθει
μοι. προσ-χες ουν, ει δυναμεθα προς την προκειμενην ζητησιν καθ' ενα μεν τροπον
ουτως απαντησαι, οτι μη-ποτε το αγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον υπονοεισθαι
δυ-ναται ως ουχ υπο του σωτηρος ενταυθα παρειληφθαι, αλλ' υπο τινος την
ακριβειαν μη νοησαντος των λεγομενων προστεθεισθαι. συνα-γορευσει δε τηι
υπονοησει του προστε-θεισθαι ενταυθα το αγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον η
των ομοιων παρα τωι Μαρκωι και τωι Λουκαι εκθεσις, ων ουδετερος προστεθεικε ταις
κατα τον τοπον υπο του Ἰησου παραληφθεισαις εντολαις το αγαπησεις τον πλησιον
σου ως εαυτον. και φησει γε ο κρα-τυνων το περι του προσερριφθαι ακαιρως την
αγαπησεις τον πλη-σιον σου ως εαυτον εντολην οτι, ει τα αυτα διαφοροις λεξεσι
παρα τοις τρισιν αναγεγραπται, ουκ αν το «εν σοι υστερει» η «ετι εν σοι λει-πει»
ειρηκει ο Ἰησους τωι επαγγει-λαμενωι πεπληρωκεναι την αγα-πησεις τον πλησιον
σου ως εαυτον εντολην· μαλιστα ει κατα τον αποστολον το «ου φονευσεις» και τα
<εξης «και> ει τις ετερα εντολη, εν τωι λογωι τουτωι ανακεφαλαιουται, τωι· αγαπησεις
τον πλησιον σου ως εαυτον». αλλ' επει και κατα τον Μαρκον «εμβλεψας» τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

πλουσιωι τουτωι (ειποντι· «παντα ταυτα εφυ-λαξα εκ νεοτητος μου») «ηγαπησεν
αυτον», εοικεν συγκατατεθεισθαι τωι <επαγ-γειλαμενωι> πεποιηκεναι α επηγγει-λατο
πεπληρωκεναι. ενατενισας γαρ αυτου τηι διανοιαι, ειδεν ανθρωπον ευσυνειδητως
επαγγειλαμενον πεπλη-ρωκεναι τας προκειμενας εντολας. ουκ αν δε ειρημενου προς
ταις ετεραις εν-τολαις και του αγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον την κεφαλαιωδεστεραν και διαφερουσαν παρελιπον εντολην ο Μαρκος και ο Λουκας, εαν
μη ερα τις ομοια μεν φησηι ειναι τα γεγραμμενα, ου περι του αυτου δε λελεχθαι. πως
δε καν ως ουδεπω τελειωι τωι προς ετε-ροις [επαγγειλαμενωι] και την αγα-πησεις τον
πλησιον σου ως εαυτον εντολην πεπληρωκοτι εφη ο Ἰησους το ει θελεις τελειος
ειναι, υπαγε πωλησον σου τα υπαρχοντα και δος πτω-χοις και τα εξης; Και ει μεν μη
και περι αλλων πολλων διαφωνια ην προς αλληλα των αντιγραφων, ωστε παντα τα
κατα Ματθαιον μη συναιδειν αλλη-λοις, ομοιως δε και τα λοιπα ευαγγε-λια, καν
ασεβης τις εδοξεν ειναι ο υπονοων ενταυθα προσερριφθαι ουκ ειρημενην υπο του
σωτηρος προς τον πλουσιον την αγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον εντολην.
νυνι δε δηλον οτι πολλη γεγονεν η των αντιγραφων διαφορα, ειτε απο ραιθυμιας
τινων γραφεων, ειτε απο τολμης τινων μοχθηρας <ειτε απο αμελουντων> της
διορθωσεως των γραφομενων, ειτε και απο των τα εαυτοις δο-κουντα εν τηι
διορθωσει <η> προστι-θεντων η αφαιρουντων. την μεν ουν εν τοις αντιγραφοις της
παλαιας διαθηκης διαφωνιαν θεου διδοντος ευρομεν ιασασθαι, κριτηριωι χρησαμενοι ταις λοιπαις εκδοσεσιν· των γαρ αμφιβαλλομενων παρα τοις Ἑβδομηκοντα
δια την των αντιγραφων διαφωνιαν την κρισιν ποιησαμενοι απο των λοιπων εκδοσεων το συναιδον εκειναις εφυλαξα-μεν, και τινα μεν ωβελισαμεν <ως> εν τωι
Ἑβραικωι μη κειμενα (ου τολμησαντες αυτα παντη περιελειν), τινα δε μετ'
αστερισκων προσεθηκαμεν, ινα δηλον ηι οτι μη κειμενα παρα τοις Ἑβδομηκοντα εκ
των λοιπων εκδοσεων συμφωνως τωι Ἑβραικωι προσεθηκαμεν, και ο μεν βουλομενος
προ<σ>ηται αυτα, ωι δε προσκοπτει το τοιουτον ο βουλεται (περι της παραδοχης αυτων η μη) ποιησηι. ο τοινυν θελων μη παρερριφθαι ενταυθα την αγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον εντολην, αλλ' αληθως υπο του κυριου μετα τας προτερας
ειρησθαι τοτε, ερει οτι ηρεμα και αμισως ελεγξαι βουλομενος ο σωτηρ ημων τον
πλουσιον εκεινον ως ουκ αληθευοντα εν τωι ειρηκεναι και την αγαπησεις τον
πλησιον σου ως εαυτον εντολην τετηρηκεναι, εφη αυτωι το ει θελεις τελειος ειναι,
υπαγε πωλησον σου τα υπαρχοντα και δος πτωχοις· ουτως γαρ φανησηι αληθευων
περι του την αγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον εντολην τετηρηκεναι. 15.15 Ἐαν
δε τις τηι ανθρωπινηι ενορων ασθενειαι και τωι δυσκολως αν τινα το τοιουτον υπερ
της εν θεωι τελειοτητος ποιησαι καταφρονηι μεν της λεξεως τραπηται δε επ'
αλληγοριας, δυ-σωπηθησεται εκ τινων και Ἑλ-ληνικων ιστοριων, εν αις δια την
παρ' Ἕλλησι σοφιαν ιστορουνται τινες το ενταυθα τωι πλουσιωι υπο του σωτηρος
ειρημενον πεποιηκεναι. Κρατητα γαρ τον Θηβαιον ελομενον δι' ελευθε-ριαν <της
ψυχης αυτου> και παρα-δειγμα ευτελους βιου και (ως ᾤετο) μακαριον εαυτον
παραστησαι βου-λομενον τοις Ἕλλησι μηδενος <«του κοσμου τουτου»> χρηιζοντα,
φασιν αποδομενον πασαν την ουσιαν τωι Θηβαιων δημωι δεδωρησθαι, μετα του
ειρηκεναι οτι «σημερον ο Κρατης Κρατητα ελευθεροι». ειπερ δε δι' Ἑλληνικην
σοφιαν και δογματα ελευθερουντα την ψυχην του ανθρωπου το τοιουτον τις
πεποιηκε, πως ουχι μαλλον δυνατον το τοιουτον πραξαι τινα μνωμενον <δεχεσθαι
Χρι-στου εν> εαυτωι την τελειοτητα; ει δε και απο της θειας γραφης πεισθηναι τις
βουλεται περι του πραγμα δυνατον ειναι το τοιουτον, ακουσατω των ιστορουμενων
υπο του Λουκα εν ταις των αποστολων Πραξεσι περι των προτραπεντων υπο της εν
τοις αποστολοις δυναμεως πιστευ-ειν και βιουν τελειως κατα τον Ἰησου λογον.
ουτως δ' εχει τα ρηματα· «παντες δε οι πιστευσαντες επι το αυτο ειχον απαντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

κοινα» και τα εξης, εως του «αινουντες τον θεον και εχοντες χαριν προς ολον τον
λαον». και μετ' ολιγα παλιν εν τηι αυτηι γεγραπται βιβλωι οτι «του πληθους των
πιστευ-οντων ην καρδια και ψυχη μια» και τα εξης, εως του «ηγαγε το χρημα και
εθηκε παρα τους αποστολους». ειτα επιφερεται τουτοις τα περι του Ἀνανιου και της
Σαπφειρας, αποδομενων μεν «κτημα» εαυτων, νοσφισαμενων δε «απο της τιμης»
και ουχ ολον αλλα μερος αποθεμε νων παρα τοις «των αποστολων» ποσι, και δια
τουτο επι αμαρτιαι παθοντων τα αναγεγραμμενα. αξιοι γαρ ησαν του εκ θειας
επισκοπης απολαβειν ενταυθα το ημαρτημενον δια τον νοσφισμον, ινα καθαρωτεροι
απαλ-λαγωσιν απο του βιου <τουτου>, καθαρθεντες τηι απαντησασηι αυτοις παιδευσει
εν κοινωι θανατωι, δια το και πεπιστευκεναι και «μερος τι παρα τους ποδας των
αποστολων» τεθεικεναι. ∆οκει δε μοι οτι «ακουων Ἀνανιας τους λογους τουτους»
δια τουτο «πεσων απεψυξεν», επει ουκ ηνεγκε τον ελεγχον <Πετρου>, αλλα
βασανιζομενος τοσουτον εκολασθη ως και εκψυξαι, καθικομενων των λογων
Πετρου της ψυχης αυτου. και ου Πετρον γε νομιστεον ενταυθα ανηι
ρηκεναι τον Ἀνανιαν, αλλ' εκεινον μη υπομεμενηκεναι την σφοδρο τητα του
ειποντος προς αυτον Πε τρου· «δια τι επληρωσεν ο σατανας την καρδιαν σου;» και τα
εξης, εως του «και εγενετο φοβος με γας επι παντας τους ακουοντας». εικος δε προς
την του Ἀνανιου αποδοσιν, εν ηι περι του Πετρου απελογησαμεθα, ενστησεσθαι τινα
δια την Σαπφειραν, επει αυτη «μη ειδυια το γεγονος εισηλθε. και απεκριθη προς
αυτην ο Πετρος λεγων· ει τοσουτου το χωριον απεδοσθε; ειπουσης αυτης· το σουτου,
ο Πετρος προς αυτην φησι· τι οτι συνεφωνηθη υμιν πειρασαι το πνευμα κυριου; ιδου
οι ποδες των θαψαντων τον ανδρα σου επι τηι θυραι και εξοισουσι σε». «επεσε» γαρ
«παραχρημα» και αυτη «προς τους ποδας αυτου και εξεψυξεν». αλλα λεχθειη αν οτι
κακεινη, επιπλησ σομενη και βαρηθεισα την ψυχην (πη μεν υπο του επι τηι αμαρτιαι
ελεγχου, πη δε επι τηι του ανδρος συμφοραι και λυπηι τηι περι αυτου, πη δε επι τηι κατα
τον θεον λυπηι) εξεψυξε, προεωρακοτος του Πετρου τωι πνευματι το απαντησομενον
αυτηι. ταυτα δε ημιν ολα ειρηται βουλο μενοις κατασκευασαι το δυνατον ειναι,
βουληθεντα τινα τελειον γε νεσθαι πεισθηναι τωι Ἰησου λε γοντι· υπαγε πωλησον
σου τα υπαρχοντα και δος πτωχοις. γενναιων δ' οιμαι και εχοντων τα
χαρακτηριζοντα τον επισκοπον παντα εργον ην προτρεψασθαι τους και δυναμενους
και πειθομενους τηι προ τροπηι και δια του παρεχειν εκ του κοινου αυτοις τα εφοδια
και αλλους επι τουτο παρακαλειν· εγενετο γαρ αν εικων τις του κατα τους αποστο
λους της συμφωνιας των πιστευον των βιου. 15.16 Ζητησαι δ' αν τις <ακο λουθως>
οτι, ειπερ τελειος εστιν ο πασας εχων τας αρετας και μηκετι <τι> απο κακιας
πραττων, πως τελειος γενοιτ' αν ο πωλησας εαυτου τα υπαρχοντα και δους τοις
πτωχοις. εστω γαρ τινα τουτο πεποιηκεναι, πως δ' αυ και αοργητος γενοιτ' αν
αθροως, ει τυχοι ευεμπτωτος ων εις οργην; πως δε και αλυπος και κρειττων παντος
ουτινοσουν συμβηναι δυναμενου <του> την λυ πην προκαλουμενου; πως δε και εξω
φοβου παντη εσται του περι πονων η θανατου η των οσα δυναται την ετι
ατελεστεραν ψυχην φοβησαι; τινα δε τροπον ο αποδομενος τα υπαρχοντα και
διαδους πτωχοις εκτος εσται πασης επιθυμιας; λεγοι γαρ αν τις οτι δυνατον, παρ'
αυτο το αποδι δοσθαι παντα τα υπαρχοντα πα θοντα τι ανθρωπινον υπο της πενιας,
μετανοησαι μεν επι τωι τετολμημενωι επιθυμησαι δε της παραπλησιου κτησεως. ει δε
και η λεγομενη ηδονη, αλογος ουσα επαρσις της ψυχης, παθος εστι, πως αν τις αμα
τε αποδοιτο παντα τα υπαρ χοντα και διαδοιη πτωχοις, αμα δε απαλλαγειη του
αλογως επαι ρεσθαι; προσθειη δ' αν τις τηι επαπορησει οτι πως δυναται παρα το
αποδεδοσθαι τα υπαρχοντα και πτωχοις [τις] διαδεδωκεναι σοφος γενεσθαι <και
δεχεσθαι> την του θεου σοφιαν, ωστε λογον διδοναι παντι τωι ερωτωντι αυτον περι
της εν αυτωι πιστεως, περι εκαστου των πεπιστευμενων και περι των εν ταις ιεραις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

γραφαις κεκρυμ μενως ειρημενων; ορα δε οτι γενικη εστιν η επαπο ρησις, ητοι
γενναια και ουκ ευλυτος. ειτε γαρ παρ' αυτο τουτο μονον φησομεν τινα τελειον
γεγονεναι, καν μη αναλαβων ηι α εξεθεμεθα, ατοπωι περιπεσουμεθα λεγοντες ειναι
τινα και τελειον αμα και αμαρτωλον (αμαρτωλος γαρ ο οργιλος και ο την του
κοσμου λυπην λυπου μενος και ο τα επιπονα η θανα τον φοβουμενος και <ο> επιθυ
μων των αποντων και <ο> αλογως επαιρομενος την ψυχην ως επ' αγαθοις τοις ουκ
αγαθοις). ειτε αμα τωι αποδοσθαι τινα την ουσιαν και διαδουναι πτωχοις φησομεν
αυτον ωσπερει θεοληπτον γενομενον πασας τας αρετας ανειληφεναι και πασαν
κακιαν αποτεθεισθαι, πιστως μεν (ινα κοινοτερον ονομασω) ερουμεν, ουκ οιδα δε ει
αληθως· και ταχα καταγελασονται ημων, ως ου φρο νιμα λεγοντων, οι ακουσαντες
τοι αυτης λυσεως προσαγομενης τωι επηπορημενωι. 15.17 Φρονιμωτερον ουν τις
δοξαι αν <λεγειν>, τηρων τα της λεξεως και μηδαμως τροπολογων τα κατ' αυτην,
ουτως απαντων, ως πιστος μεν, ει δε και αξιως των κατα τον τοπον νοων τα
λεγομενα η μη, και αυτος κρινεις. φησει ουν οτι, ειπερ βοηθειται ο τοις πενησι
μεταδιδους υπο της εκεινων ευχης προς την εαυτου σωτηριαν, λαμβανων το εν τοις
δεομενοις των σωματικων εν πνευ ματικοις περισσευμα εις το εαυτου <εν
πνευματικοις> υστερημα (ως υπε φηνεν ο αποστολος εν τηι προς Κορινθιους
δευτεραι), τις αν αλλος τουτο παθοι και με γαλην βοηθειαν βοηθηθειη, επα κουοντος
του θεου ταις των το σουτων πενητων αναπεπαυμενων ευ χαις, εν οις ταχα αν ειεν
τινες παρα πλησιοι τοις αποστολοις η ολιγωι υποδεεστεροι αυτων, πενητες μεν εν
τοις σωματικοις ως εκεινοι, πλουτουντες δε εν τοις πνευματικοις; ουτος δη ο
ανθυπαλλασσομενος αντι πλουτου πενιαν υπερ του τελειος γενεσθαι (πεισθεις τοις
Ἰησου λο γοις) αθροως αν βοηθηθειη ως και οι αποστολοι του Χριστου, προς το
γενεσθαι σοφος εν Χριστωι και ανδρειος και δικαιος και σωφρων και εκτος παντος
παθους. φησει δε ο ουτως απολογουμενος οτι ουκ αναγκη τουτο νοηθηναι αυτης ημε
ρας απαντησαι τωι αποδομενωι τα υπαρχοντα και διαδοντι πτωχοις, αλλ' ισως απ'
εκεινης μεν της ημερας αρξεται η θεια επισκοπη επι τα τοιαυτα αυτον αγειν, λεγω δε
την επαινετην απαθειαν και πασαν την αρετην. «προβαινων» δε ως ο Ἰσαακ δια την
απο του θεου εις αυτον εν Χριστωι βοηθειαν «μειζων» εσται, «εως ου» αυξανων
«μεγας» γενηται «σφοδρα σφοδρα» εν πασηι αρετηι, πασης εξαφανισθει σης της
κακιας απο της ψυχης αυτου. και ουκ αναγκασθησεται γε ο ταυ την αποδεδωκως την
διηγησιν ειπειν τελειον παρ' αυτο τουτο γενεσθαι ανθρωπον<, οτι παρεδωκε τα υπαρ
χοντα τοις πτωχοις,> τα αλλα αμαρτανοντα. 15.18 Ἕτερος δε (ουκ οιδα μεν ει
ακμαζων τηι πιστει <και> φαντασιαι του διαβαινειν επι την φρονησιν, ουκ οιδα δε ει
και μεγεθος τι ζητησας και ευρων εις τους τοπους νοηματων αξιων του θεου)
καταλιπων την λεξιν επι τροπολογιαν αναβησεται και ερει υπαρχοντα εκαστωι ειναι
τα επομενα αυτωι μετα την εξοδον, ως ειναι των υπαρχοντων δικαιοις μεν αγαθην
υπαρξιν, φαυ λοις δε την εναντιαν. ενταυθα ουν φησει τον πολλα εχοντα κτηματα
πλουσιον συμβολον ειναι του πολλα κεκτημενου φαυλα, εν οις ειναι δυναται και η
φιλοπλουτια και η φιλοδοξια και αλλα γηινα πρα γματα πεπληρωκοτα αυτου την
ψυχην ψεκτου πλουτου. επει ουν δυναται ποτε ο ουτως πλουσιος απεχεσθαι μεν
τινων φαυ λων, ως μοιχειας και φονου και κλοπης και ψευδομαρτυριας, και
καθηκοντα δε αποδιδοναι προς γο νεις μετα τινος τιμης, ειναι δε τις και
φιλανθρωπος προς τον πλησιον ου μην και τελειος, συμβολικως τωι τοιουτωι
προστασσει ο σωτηρ αποδοσθαι τα μοχθηρα υπαρχοντα <παντα> και ωσπερει
παραδουναι αυτα ταις ενεργηκυιαις αυτα δυναμεσι πτωχευουσαις παντος καλου και
δια τουτο μη υφισταμεναις την απει λην, κατα το γεγραμμενον· «πτω χος δε ουχ
υφισταται απειλην». αλλ' ευ οιδ' οτι σφοδρα βιαιος ειναι δοξει η τοιαυτη αποδοσις,
λυουσα μεν ουκ αγεννως τα περι τελειοτητος ηπορημενα, ου πανυ δε πειθουσα πως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

το αποθε<μενον τινα νοει>σθαι την κακιαν και την απο κακιας απο δοσθαι υπαρξιν
και δουναι πτωχοις. <Ἐρω δ' ως> εν τοιουτωι προκατ ειλημμενος τοπωι· ο ταυτηι παρι
σταμενος τηι δοξηι φησει πεπλη ρωσθαι τον αμαρτωλον πνευμα των κατα την
αναλογιαν των αμαρτηματων· οιον ει πορνος ειη του λεγομενου εν τοις προφηταις
πνευματος πορνειας, ει δε θυμικος πνευματος θυμου, ουτω δε και ει καταλαλος
πνευματος καταλαλιας. ταυτα ουν τις εκτησατο τα υπαρ χοντα φαυλος ων και
γενομενος τηι μετοχηι των χειρονων πνευματων Τυφωνος πολυπλοκωτερος. ωσπερ
δ' εκτησατο αυτα ωνησα μενος προαιρεσει εικουσηι τοις φαυ λοις, ουτως αποδοιτο αν
<αυτα και δοιη αν> οις θελει ο λογος ουτος πτωχοις δια του πειθεσθαι τωι Ἰησου· ως
γαρ «η ειρηνη» των αποστολων προς αυτους ανακαμπτει, εαν μη «υιος ειρηνης»
τυχοι ειναι ο ακουων το «ειρηνη» υμιν, ουτως η πορνεια και παντα τα αμαρ τηματα
[παντα] ανακαμψαι αν προς τους αιτιους των αμαρτηματων πτω χους, και εστι μη
διστασαι περι του <ευθε ως> τελειον γινεσθαι τον ουτω πωλη σαντα παντα τα
αποδεδομενα υπαρ χοντα και δοντα πτωχοις. ει δε χρονωι πολλωι αποδιδοται τα
υπαρχοντα και πολλου δειται χρο νου προς το δουναι αυτα οις ειπομεν πτωχοις,
ουδεν αν κωλυοιτο ο λογος χρονωι διδους (κατ' αναλογιαν ων αποδεδοται τοις
πτωχοις) τε λειον γινεσθαι τον ταυτα ποιουντα. σαφως δε ο ταυτα πραξας εξει
θησαυρον εν ουρανωι και αυτος γινομενος επουρανιος· «οιος» μεν γαρ «ο χοικος (ο
πονηρος δηλαδη), τοιουτοι και οι χοικοι, και οιος ο επουρανιος (τουτεστιν ο
Χριστος), τοιουτοι και οι επουρανιοι». εν τωι ουν αυτου μερει ουρανου εξει θησαυρον
ο βουληθεις τελειος γενεσθαι και πωλησας παντα τα υπαρχοντα και δους τοις πτω
χοις. αλλα μη υπολαβηις τον τη λικουτον δυνασθαι εν τοις κατα τα βιωτικα
πλουσιοις ευρεθηναι. τις γαρ αυτων απεθετο την φιλο πλουτιαν και την (ιν' ουτως
ονο μασω) φιλοκοσμιαν; τις δε παντη απεθετο το πνευμα της κενοδοξιας, ινα
χωρησηι εν τωι εαυτου ουρανωι θησαυρον δοξης θεου και πλουτου του εν παντι λογωι
και πασηι σοφιαι θεου; τις δε απεθετο το πνευμα της επιθυμιας και του φοβου και της
ηδονης και της οργης; αγαπητον γαρ επι των αποστολων το τοιουτον <και των
εκεινοις ομοιων τον> φιλαληθως εξεταζοντα τα πραγματα αποφη νασθαι. ουτος δε
και δυναται ακο λουθησαι τωι Ἰησου, ο (ως αποδε δωκαμεν) παντα αποδομενος και
εχων θησαυρον εν ουρανωι· ου γαρ περιελκεται υπο τινος μοχθηρου κτηματος, ινα
μη ακολουθηι τωι Ἰησου. 15.19 Ἑξης δε τουτοις λεγεται οτι ακουσας <δε> τον λογον ο
νεανισκος απηλθε λυπου μενος· ην γαρ εχων κτηματα πολλα. και οψει γε (ως προς
την αναγωγην), τινα τροπον δυσαποσπαστως εχομεν του φρονειν τον πλουτον
αγαθον ειναι η την κατω δοξαν. αλλα και μαλλον θελο μεν, επει αγαπωμεν την
επιθυμιαν, τυχειν των και φαυλως επιθυμου μενων η απαλλαγηναι της επιθυ μιας,
και μαλλον μη περιπεσειν οις φανταζομεθα φοβεροις ηπερ απο θεσθαι τον εχθρον
τωι φοβωι του θεου φοβον. αλλ' ουδε πρεσβυτερος τις εισηκται καθεστηκως ουδε
ανηρ καταργησας «τα του νηπιου», αλλα νεανισκος ο τον λογον ακουσας και
απελθων λυ πουμενος. τοιουτος γαρ ην την ψυχην, διο και καταλιπων τον Ἰησουν
απηλθεν (επι ψογωι γαρ ειρηται το απηλθε), και απηλθε λυπουμενος λυπην την «του
κοσ μου», την «θανατον» κατεργαζομενην. ην γαρ εχων κτηματα πολλα απερ
ηγαπα, αγαπων το οργιζεσθαι και το λυπεισθαι (διο απηλθε λυπουμενος) και οσα
απο κα κιας ην <αυτωι γεγεννημενα> κε κρατηκοτα της ψυχης αυτου. ει μεντοι επι
της ιστοριας μενοις κατα τινα των προαποδεδομενων διηγησιν, εξ ημι σειας ευροις
αν επαινετον και εξ ημισειας ψεκτον τον νεανισκον του τον. ηι μεν γαρ ουκ
εμοιχευσεν ουδε εφονευσεν ουδε εκλεψεν ουδε εψευ δομαρτυρησεν, αλλα και ηδη
νεανισκος ων ετιμησε τον πατερα και την μητερα και ελυπηθη επι τοις την
τελειοτητα υποτιθεμενοις λογοις του Ἰησου και επαγγελλομενοις αυτην, ει απο
δοιτο τα υπαρχοντα, αστειον τι ην εν αυτωι. ηι δε απηλθεν απο του Ἰησου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

λυπουμενος δια τα κτηματα, δεον αυτον χαιρειν, οτι αντ' εκεινων εμελλεν εχειν
θησαυρον εν ουρα νωι, και ακολουθων τωι Ἰησου κατ' ιχνη βαινειν υιου θεου, ψεκτος
ην. 15.20Ἀπελθοντος δε αυτου, ειπεν ο Ἰησους τοις μαθη ταις αυτου· αμην λεγω
υμιν, οτι πλουσιος δυσκολως εισε λευσεται εις την βασιλειαν των ουρανων. εφ' ωι
παρατηρη τεον ως του σωτηρος ακριβη λογον τον αναγεγραμμενον. ουκ ειπε μεν
γαρ οτι πλουσιος ουκ εισελευ σεται εις την βασιλειαν των ουρανων, επειπερ ει το
τοιουτον ειρηκει, αποκεκλεικει αν <παντως> τον πλουσιον απο της των ουρα νων
βασιλειας. φησι δε οτι πλου σιος δυσκολως εισελευσεται· το χαλεπον μεν προς
σωτηριαν του πλουσιου παριστας ου μην <το> αδυνατον ***, οπερ επι μεν του ρητου
αυτοθεν λογον εχειν φαινεται, δυναμενων πλουσιων μετα δυσκο λιας αντιστηναι
τοις παθεσι και ταις αμαρτιαις και μη παντη υπ' αυτων αλωναι. ει δε
τροπολογουμενος <ο> πλου σιος παραλαμβανοιτο, ζητησεις πως καν δυσκολως εισε
λευσεται εις την βασιλειαν των ουρανων. την δε δυσκολιαν της εισοδου του
εκατερως νοουμενου <πλουσιου εις σωτηριαν> εμφαινει η παραβολη τωι
ευκοπωτερον εστι καμηλον δια τρυπης ρα φιδος διελθειν η πλουσιον εισελθειν εις
την βασιλειαν των ουρανων. εν ηι παραβοληι ο μεν πλουσιος παραβαλλεται κα μηλωι,
ου δια το ακαθαρτον του ζυου μονον ως ο νομος εδιδαξεν, αλλα και <δια> την ολην
αυτου σκολιοτητα, η δε των ουρανων βασιλεια τρυμαλιαι ραφιδος, εις παραστασιν
του πανυ στενην ειναι και εις υπερβολην τεθλιμμενην την εις την των ουρανων
βασιλειαν εισοδον τωι εκατερωι πλουσιωι. δηλοι δ' οτι <ως> αυτοθεν μεν αδυνατον
την καμηλον δια τρυ μαλιας ραφιδος εισελθειν, <δυνατον δε οσον προς τον θεον,
ουτως και τον πλουσιον οσον προς αυτον αδυνατον εις την βασι λειαν των ουρανων
εισελθειν>. τωι δε δυνατα ειναι τωι θεωι παντα και το τοιουτον αυτωι δυ νατον εστιν,
αφατωι δυναμει <η> την παχυτητα του φαυλου λεπτυνοντι η την στενοτητα της
εισοδου χω ρητην αυτωι ποιουντι. οτι γαρ του δυσκολως εισελθειν εις την βασιλειαν
των ουρα νων τον πλουσιον παραδειγμα ελαβε την τρυμαλιαν και την καμηλον αλλ'
ου του αδυνα του, δηλον εκ του προς τους μα θητας ειρησθαι (φησαντας· τις αρα
δυναται σωθηναι;) το παρα ανθρωποις τουτο αδυνατον εστι, παρα δε θεωι παντα
δυνατα. ουκουν δυνατον και την καμηλον εισελθειν δια τρυμα λιας ραφιδος, αλλ' ου
παρα αν θρωποις δυνατον, <παρα δε θεωι>· ουτως δε και τον πλουσιον εις την
βασιλειαν του θεου. τας δε εφοδους του πως αν τα τοιαυτα ποιησαι ο θεος δυνατα,
αυτος αν ειδειη και ο Χριστος αυτου και ωι αν αποκα λυψηι ο υιος αυτου. Ὁ μεν ουν
διαβεβηκως εν σοφιαι και λογωι επιτολμησαι αν επι πλειον και τηι περι της ραφιδος
και της τρυμαλιας αυτης διηγησει. ημεις δε τοσουτον παραθησομεθα οτι εστι τινα εν
τωι νομωι γινομενα τεχνηι ραφιδευτου χρηιζοντος ρα φιδος, ινα κατα σοφιαν θεου
ποιησηι τα εργα <τις> ης ανειληφε τεχνης. ως ουν νοηθειη τα του ραφιδευτου εργα
κακεινη η ραφις, νοηθησεται και τα τηιδε λελεγμενα· απερ νυν λεγειν και σαφηνιζειν
ταχα μεν και υπερ ημας εστι, ταχα δε και τωι ειδοτι πολλης αν και ακαιρου εχοιτο
παρεκβασεως. δυο δε προκειμενων, του καμηλον δια τρυμαλιας ραφιδος εισελ θειν
και του πλουσιον εις την βασιλειαν του θεου, ευκο πωτερον ειναι φησι το προτερον.
και ζητησεις γε εν τοις ανθρωποις αλλον μεν τον καμηλον <γενο μενον>
εισερχομενον δια τρυμα λιας ραφιδος, αλλον δε τον πλου σιον (αδυνατως <μεν>
ανθρωποις δυνατως δε τωι θεωι) εισερχομενον εις την βασιλειαν του θεου· ουτως δε
και επι της καμηλου και επι της τρυμαλιας της ραφιδος, οστισποτουν εαν ευρεθηι
καμηλος και ητισουν εαν νοηθηι [καμηλος] τρυμαλια ραφιδος, [η] εισελευ σεται δι'
εκεινης· οτι αδυνατον μεν ανθρωποις, παρα δε θεωι και τουτο δυνατον. ει δε
εμφαινει ταυτα και παριστησι τελικα τινα μυστηρια και επι <τι> τελος αγοντα δια
τινων οδων θεωι μονωι δυνατων η μη, ο δυναμενος εξεταζετω. 15.21 Ἑξης εστιν ιδειν
τα περι του τοτε αποκριθεις ο Πετρος ειπεν αυτωι· ιδου ημεις αφη καμεν παντα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

ηκολου θησαμεν σοι· τι αρα εσται ημιν; και ταυτα δε ο μεν τις τηρησει κατα την
λεξιν, ο δε τις ανασκευασας το της λεξε ως ως ου μεγαλοφυες τροπολο γησει. ο μεν
ουν τηι λεξει παρισταμενος τοιαυτα ερει· ωσπερ επι της δο σεως ου το διδομενον,
αλλα την <του διδοντος> προαιρεσιν αποδεχομενος ο θεος δικαιοι και <μαλλον>
αποδεχε ται τον το ελαττον προαιρεσει τελειο τεραι δεδωκοτα παρα τον το πλειον εκ
πλειονων και διαθεσει υποδεεστεραι (ως δηλον εστιν εκ των αναγε γραμμενων περι
της <μεγαλης> δο σεως των πλουσιων και των δυο λεπτων, ατινα η χηρα εις λογον
πενητων εβαλεν εις το γαζοφυλακιον), ουτως και επι των δια την προς το θειον
αγαπην καταλιποντων α κε κτηνται, ινα απερισπαστως ακολου θωσι τωι Χριστωι του
θεου παντα πραττοντες κατα τον λογον αυτου, ου παντως μαλλον αποδεκτος ο τα
πλειονα καταλιπων του τα ελαττονα, και μαλιστα οτε τυχοι οληι ψυχηι τις
καταλιπων τα ελαττονα, παρα τον δοκουντα καταπεφρονηκεναι των πλειονων. ει
και μικρα ουν και ευτελη ο Πε τρος καταλελοιπεν αμα τωι αδελφωι αυτου Ἀνδρεαι,
ηνικα ακουσαντες αμφοτεροι το «δευτε ακολουθειτε μοι, και ποιησω υμας αλιεις
ανθρωπων», «ευθεως αφεντες τα δικτυα ηκολου θησαν αυτωι», αλλ' ου μικρα λελο
γισται παρα τωι θεωι κατανοησαντι οτι απο εξεως αυτο τοιαυτης πε ποιηκασιν, ως ει
και εκεκτηντο πολλα κτηματα και πλειστα υπαρχοντα, μη αν υπ' αυτων κατασχεθη
ναι μηδε εμποδισθηναι την ορμην βουλομενων ακολουθησαι τωι Ἰησου. και θαρρων
(οιμαι) επι τηι προαιρεσει μαλλον η τηι υληι ων καταλελοιπεν ο Πετρος
παρρησιασαμενος ειπε τωι Ἰησου το ιδου ημεις αφηκαμεν παντα και ηκολουθησαμεν
σοι· τι αρα εσται ημιν; εικος δε νοειν μη δικτυα μονον αυτον κατα λελοιπεναι αλλα
και οικον και γυναικα, ης η μητηρ επισταντος του Ἰησου απηλλακται του πυρετου·
στο χασαιτο δ' αν τις οτι δυνατον και τεκνα αυτον καταλε λοιπεναι, ουκ αδυνατον
δε και κτη σιν τινα βραχειαν. Μεγα ουν δηλουται περι του Πετρου και του αδελφου
αυτου, επειπερ ακουσαντες το «δευτε ακο λουθειτε μοι, και ποιησω υμας αλιεις
ανθρωπων» μηδεν αναβαλλο μενοι «ευθεως αφεντες τα δικτυα ηκολουθησαν
αυτωι», ου μιμησα μενοι τον ειποντα· «αλλα πρωτον επιτρεψον μοι εις τον οικον μου
απελθειν και αποταξασθαι τοις εις τον οικον μου», ουδε παραπλησιον τι ποιησαντες
τωι λεγοντι· «επιτρεψον μοι πρωτον απελθειν και θαψαι τον πατερα μου». και
προσχες επι μελως οτι αξιολογως πληγεντες υπο της προσταξεως του Ἰησου και της
επαγγελιας αυτου, και πιστευ σαντες οτι ολιγην αλιευτικην κατα λιποντες την
ιχθυων ανθρωπους εμελλον αγρευειν προς σωτηριαν, και οιονει τρωθεντες υπο τε
της εις τον Ἰησουν και ης επηγγειλατο αυτοις διακονιας φιλανθρωπου μελ λουσιν
ανθρωπους θηρευειν, «ευθεως αφεντες τα δικτυα» και ωσπερει επιλαθομενοι των
οικοι «ηκολουθησαν αυτωι», ως αξιον γε γονεναι <του> επ' εκεινηι τηι ορμηι τον
Πετρον σεμνυνασθαι και ειρη κεναι το προειρημενον. αμα δε παρατηρητεον οτι
τουτο ειρηκεν ο Πετρος κατανοησας μεν την ειρημενην υπο του Ἰησου φω νην· ει
θελεις τελειος ειναι υπαγε πωλησον σου τα υπαρ χοντα και δος πτωχοις, και εξεις
θησαυρον εν ουρανωι, και δευρο ακολουθει μοι, θεασαμενος δε και τον ακουσαντα
νεανισκον και μετα λυπης απελη λυθοτα, επειπερ προκεκρικει τα πολλα επι της γης
κτηματα του τελειος εν θεωι γενεσθαι, νοησας δε και το δυσκολον περι του εισελθειν
εις την των ουρα νων βασιλειαν του πλουσιου, ωσπερει και αυτος ουκ ευχερες
πραγμα ποιων εν τωι παντα κατα λελοιπεναι και ηκολουθηκεναι τωι σωτηρι, ειπε τα
προκειμενα. διο και παρρησιασαμενωι τωι Πε τρωι αποκρινεται τα της επιφερο μενης
μεγαλης επαγγελιας ο σωτηρ περι του μελλειν ενα των κριτων του Ἰσραηλ εσεσθαι
τον Πετρον. 15.22 Ὁ δε της λεξεως <ως> ουχ ικανης πεισαι μεγαλοφυη ακροα την
καταφρονησας, ως και αλλων λεξεων της γραφης το σεμνον εν τηι αναγωγηι
εχουσων, τοιαυτα φησει οτι αυτο το ιδου ημεις αφηκαμεν παντα και ηκολουθησαμεν
σοι, δικτυδιου καταλειφθεντος και πε νιχρας οικιας και επιπονου εν πενιαι βιου, ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

πανυ τι <μεγα εστιν ουδε> αξιως λελεκται του τηλικουτου μα θητου, ωι «σαρξ και
αιμα ουκ απε καλυψεν» οτι Ἰησους ειη «ο Χρι στος ο υιος του θεου του ζωντος»,
«αλλ' ο εν τοις ουρανοις πατηρ» αυτου, και ωι λελεκται το «συ ει ο Πετρος, και επι
ταυτηι τηι πετραι οικοδομησω μου την εκκλησιαν, και πυλαι ᾅδου ου κατισχυσουσιν
αυτης». αλλα μηποτε τα <προ-> αποδεδομενα εις την διηγησιν του· υπαγε πωλησον
σου τα υπαρ χοντα και τα εξης χρησιμα <και αληθινα> εις τα προκει μενα εστι.
Πετρος γαρ αφηκε παν τα, εφ' οις αμαρτωλος ην και δι' α ειπεν· «εξελθε απ' εμου,
κυριε, οτι ανηρ αμαρτωλος εγω ειμι», και μεγας αυτου επαινος ην τεθαρρηκοτος επι
τωι μηκετι αμαρτανειν λεγειν· αφηκαμεν παντα, και ου μονον τα χειρονα
καταλελοιπαμεν αλλα και ηκολουθησαμεν σοι. το δε σοι ηκολουθησαμεν ισον δυ
ναται ειναι τωι· αποκαλυψαντος ημιν <κατα παντα, ως Πετρωι, του> πα τρος οστις ει,
και οτι δικαιοσυνη ει, ηκολουθησαμεν σοι καθο δικαιοσυνη τυγχανεις, ουτω δε και
καθο αγιασμος και καθο σοφια και καθο ειρηνη και καθο αληθεια και καθο οδος η
φερουσα προς θεον και καθο ζωη αληθινη. διοπερ ως αθλη <της νικη>της μετα τον
αγωνα πυνθανομενος του αγωνοθετου, ει τυχοι μη επισταμενος τα επι τωι αγωνι
αθλα, πυνθανεται του σωτηρος λεγων μετα της επι τοις ανδραγαθημασι παρρησιας
το τι αρα εσται ημιν; και ειπερ βουλομεθα τα προς Πετρον ειρη μενα κατα την πευσιν
αυτου και αυτοι λαβειν, αφωμεν ομοιως παντα, μηκετι περιεχομενοι της κακιας και
της κατ' αυτην ενεργειας, και ακο λουθησωμεν τωι του θεου λογωι, ινα ημιν ειπηι και
πασι τοις ακολουθη σασιν αυτωι τα επιφερομενα ουτως εχοντα· ο δε Ἰησους ειπεν αυ
τοις· αμην λεγω υμιν οτι υμεις οι ακολουθησαντες μοι και τα εξης. απερ και αυτα και
απλουστερον εχει τινα προτρεπτικον επι το καταλι πειν τα υπαρχοντα νουν, και
ετερον παρα τουτον βαθυτερον. ο μεν ουν κατα την λεξιν ερμη νευων τον τοπον του
ευαγγελιου τοιαυτα ερει· <ου> παντας ειπεν ακο λουθειν τωι Ἰησου ο λογος, αλλα
τους μεν τοτε αποστολους και <τους> ομοιως εκεινοις επιμονως αυτωι
ακολουθησαντας <ακολουθη σαντας εαυτωι> ωνομασεν· τους δε μεταγενεστερους
εδηλωσε <τωι> και πας οστις αφηκεν αδελφους η αδελφας και τα εξης. αλλ' ως
βιαιως διηγησαμενον το ακολουθειν ανατρεψει τις λεγων περι παντων ειρησθαι το
ακολου θειν εν τωι «ος αν μη αρηι τον σταυ ρον αυτου και ακολουθησηι οπισω μου,
ουκ εστι μου αξιος ειναι μα θητης». Οι τοινυν ακολουθησαντες τωι σωτηρι
καθεδουνται επι δωδεκα θρο νους κρινοντες τας δωδεκα φυλας του Ἰσραηλ. και
ταυτην ληψονται την εξουσιαν εν τηι ανα στασει των νεκρων· αυτη γαρ εστιν η
παλιγγενεσια καινη τις γενεσις ουσα, οτε ουρανος καινος και [η] γη καινη τοις
εαυτους ανακαινωσασι κτιζεται και καινη διαθηκη παρα διδοται και το ποτηριον
αυτης. 15.23 εκεινης δε της παλιγγενεσιας προ οιμιον εστι το καλουμενον παρα τωι
Παυλωι λουτρον παλιγγενεσιας, και εκεινης της καινοτητος <μυστη ριον εστι> το
επιφερομενον τωι λου τρωι της παλιγγενεσιας εν τωι «ανα καινωσεως πνευματος».
ταχα δε και κατα μεν την γενεσιν «ουδεις εστι καθαρος απο ρυπου, ουδ' ει μια ημερα
ειη η ζωη αυτου» δια το περι της γενεσεως μυστηριον, εφ' ηι το υπο του ∆αυιδ εν
πεντηκοστωι Ψαλμωι λελεγμενον εκαστος αν των εις γενεσιν εληλυθοτων λεγοι,
εχον ουτως οτι «εν ανομιαις συνε ληφθην, και εν αμαρτιαις εκισσησε με η μητηρ
μου». κατα δε την εκ λουτρου παλιγγενεσιαν πας μεν «κα θαρος απο ρυπου» ο
γεννηθεις «ανωθεν» «εξ υδατος και πνευματος», ινα <δε> τολμησας ειπω καθαρος
«δι' εσοπτρου» και «εν αινιγματι». κατα δε την αλλην παλιγγενεσιαν, οταν καθισηι ο
υιος του ανθρωπου επι θρονου δοξης αυτου, πας ο εις την εν Χριστωι παλιγγενεσιαν
εκεινην φθασας καθαρωτατος εστιν «απο ρυπου» <και βλεπει> «προσωπον προς
προσωπον», και αυτος «δια λου τρου παλιγγενεσιας» φθανων επ' εκεινην την
παλιγγενεσιαν. ει δε βουλει το λουτρον εκεινο νοησαι, συνες πως Ἰωαννης, ο «εν
υδατι» βαπτιζων «εις μετανοιαν» λεγει περι του σωτηρος το «αυτος υμας βαπτι σει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

εν πνευματι αγιωι και πυρι». Ἐν μεν ουν τηι δια λουτρου παλιγγενεσιαι συνεταφημεν
τωι Χρι στωι· «συνεταφημεν γαρ αυτωι (κατα τον αποστολον) δια του βαπτισμα τος».
εν δε τηι του δια πυρος και πνευματος λουτρου παλιγγενεσιαι συμμορφοι γινομεθα
«τωι σωματι της δοξης» του Χριστου καθεζο μενου επι θρονου δοξης αυτου και αυτοι
καθεζομενοι επι δω δεκα θρονους, ει και αφεντες παντα (οποτερωσουν *** μαλλον
δε κατα το δευτερον) ηκολουθη σαμεν Χριστωι. τοτε δε οταν κα θισηι ο υιος του
ανθρωπου επι θρονου δοξης αυτου, πλη ρουται η λεγουσα προφητεια· «ειπεν ο
κυριος τωι κυριωι μου· καθου εκ δε ξιων μου εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον
των ποδων σου». και το <τε> «δει αυτον βασιλευειν, αχρις ου αν θηι παντας τους
εχθρους υπο τους ποδας αυτου», εως ου «ο εσχατος εχθρος θανατος» καταργηθηι, ου
καταργηθεντος ουκετι εσται προ προσωπου των σωζομενων θανατος αλλα μονη ζωη
η πιστευομενη. θανατου μεν γαρ οντος προ προσω που <ανθρωπων> δι' εκεινον
απιστει ται υπο των κρατουμενων υπ' αυτου ζωη· καταργηθεντος δε θανατου πι
στευεται υπο παντων η ζωη. εν δε τωι νομωι ευρησεις και το «τεθεικα την ζωην και
τον θανατον προ προσωπου σου» και το «εσται η ζωη σου κρεμαμενη απεναντι των
οφθαλ μων υμων» και· «ου μη πιστευσητε τηι ζωηι υμων». καθεζεται δε ο υιος του
ανθρωπου επι θρο νου δοξης αυτου, ουδενος ατιμου και αδοξου εν θεωι
βασιλευομενου υπ' αυτου· παντες γαρ τοτε οι μη «δοξαν παρα ανθρωπων» λαμ
βανοντες μηδε <τι> ποιουντες προς το δοξασθηναι «υπο των ανθρω πων», αλλα την
δοξαν την απο «του μονου» ζητουντες, βασιλευθη σονται υπο του καθημενου επι
θρονου δοξης αυτου. τοτε δε και αποδιδοται τα της ευχης τωι σωτηρι ευξαμενωι και
ειποντι· «πα τερ, δοξασον με τηι δοξηι ηι ειχον παρα σοι προ του τον κοσμον ειναι».
15.24 Ει δε δυνασαι νοησαι τον λογον αποκατασταντα μεν μετα το γεγονεναι αυτον
σαρκα και οσα γεγονε τοις γεννητοις, γινομενος αυτοις οπερ εκαστος αυτον <εαυτωι>
εχρηιζε γενεσθαι, ινα τους παντας κερδησηι, και αποκατασταντα, ινα γενηται οποιος
«ην εν αρχηι προς τον θεον», (θεος λογος ων) εν τηι ιδιαι δοξηι, ως λογου τοιουτου
δοξηι· οψει αυτον καθεζομενον επι θρο νου δοξης αυτου, και ουχ ετερον αυτου τον
υιον του ανθρωπου, τον κατα τον Ἰησουν ανθρωπον νοου μενον· εν γαρ ουτος τωι
λογωι γινεται, παντος μαλλον των δια το κολλα σθαι «τωι κυριωι» γινομενων «εν
πνευ μα» προς αυτον. τοτε δε, ηνικα αν ταυτα εν τηι απο καταστασει του σωτηρος
γενηται, και οι αφεντες παντα και ακολου θησαντες αυτωι καθεδουνται, ως
συμμορφοι γενομενοι «τωι σωματι» και τωι θρονωι της δοξης του Χριστου, επι
θρονους δωδεκα κρινοντες τας δωδεκα φυλας του Ἰσραηλ. ο γαρ ολος βιος των
δικαιων κρινει τας μη πεπιστευκυιας δωδεκα φυλας του Ἰσραηλ, και κρινουσι γε οι
αποστολοι και οι τον αποστο λικον εζηλωκοτες βιον και κατωρ θωκοτες τους
ευγενεις μεν (δια το ειναι αυτους Ἰσραηλιτας) ου τα αξια δε της ευγενειας πεποιη
κοτας. ταχα δε το μεν «εν υμιν κρινεται ο κοσμος» προς Κορινθιους λελεγμενον
λεγεται προς τους απο των εθνων, το δε καθισεσθε και αυτοι επι δωδεκα θρονους
κρινοντες τας δωδεκα φυλας του Ἰσραηλ προς τους αποστο λους και τους τον
αποστολικον βιον εζηλωκοτας, κρινουντας τους ευγενεστερους του ολου κοσμου ον
τας τον Ἰσραηλ. αλλα νοησον εν τουτοις αξιως της μεγαλονοιας του ευαγγελιου τον
Ἰσραηλ ευγενη μεν και πεφυκοτα κρειττονως, ου πεπιστευκοτα δε. αναγειν δε μετα
τον περι του Ἰσραηλ και τον περι των δω δεκα φυλων λογον (ωστε δωδεκα ταγματα
ειπειν γενικα ψυχων και ευγενεστερων, ων αι μεν διαφε ρουσαι εν υπεροχηι εισιν αι
δε καθ' ενδεκα μοιρας τεταγμεναι λοιπαι <εν> ταξει δευτεραι), υπερ ημας εστι μη
τηλικαυτα θεωρουντας, ως δυνηθηναι παραστησαι πως δωδεκα εισιν αστερες οι
πατερες των δω δεκα φυλων του Ἰσραηλ, ωσπερ εδηλου το προφητικον (ιν' ουτως
ονομασω) οναρ του Ἰωσηφ. οιονει δε και εκαστος των κρινομενων Ἰσραηλιτων υπο
τινος η συνωνυμου αστρου η αστρωι παραπλησιου απο στολου και του τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

αποστολικον βιον βιωσαντος κριθησεται. 15.25 Ει μεν ουν τις παντα αφηκε και
ηκολουθησε τωι Ἰησου, των ειρημενων προς τον Πετρον κατα την πευσιν αυτου
τευξεται· ει δε ου παντα μεν τα δε επιφερομενα, ο τοιουτος πολλα πλασιονα ληψεται
και ζωην αιωνιον κληρονομησει. τινα δε ου παντα αλλ' ειδικως λελεγμενα,
κατανοητεον εκ του και πας οστις αφηκεν αδελφους η αδελφας και τα εξης. και
τουτο δε οτι μεν εχει ουκ ευκαταφρονητον λογον και κατα το απλουν της εκδοχης
και προ τρεπτικον επι το πασης σαρκικης συγγενειας καταφρονειν και πασης της
κτησεως, πας οστισουν ομο λογησει. ει δε και τουτο επιδεχεται αναγω γην, ο μεν τις
διστασει ο δε και αποφανειται ο τι εχει. και σαφες γε κατα το ρητον οτι πολλοι των
πιστευσαντων εις τον σωτηρα ημων εμισηθησαν υπο συγ γενων και ειλαντο τουτους
και πασαν κτησιν καταλιπειν υπερ του κληρονομησαι την αιωνιον ζωην, πεισθεντες
οτι πας οστις αφηκε τους κατα σαρκα αδελφους και τας συγγενεις μονωι τωι σωματι
αδελφας και γονεις των σωματων και τα τεκνα της σαρκος και τους εν τηι
επικαταρατωι γηι αγρους και τας εν αυτηι οικιας, και αφηκεν ου δι' αλλο τι αλλ'
ενεκεν του ονο ματος Ἰησου, πολλαπλασιονα ληψεται· πολλαπλασιονα γαρ και (ει
δει ουτως ονομασαι) απει ροπλασιονα τα πνευματικα παρα τα σωματικα, και προς τωι
λαβειν πολλαπλασιονα ουκ εν προσκαι ρωι ζωηι, αλλ' εν αιωνιωι γενομενος,
κληρονομησει αυτα. πολλαπλασιονας μεν γαρ αδελφους και αδελφας ων τις αφηκε
δια τον του θεου λογον, ευχερες διηγησασθαι· και γαρ εν τωι κοσμωι τουτωι
πολλαπλασιους οι κατα την πιστιν αδελφοι των δι' απιστιαν καταλελειμμενων υπο
των πιστευσαντων. ουτω δε και γονεις παντας τους ανεπιληπτους επισκο πους και
τους ανεγκλητους πρεσβυ τερους λαμβανει τις, ανθ' ων κατα λελοιπε δυο· ομοιως δε
και τεκνα παντας τους ηλικιαν εχοντας τεκνων. πως δε πολ λαπλασιονας αγρους η
οικιας ων τις καταλελοιπε κληρονομει, ουκετι ομοιως αποδουναι δυναται, αν μη
αρα τις βιασαμενος επ' ολι γων το τοιουτον παραστησηι, οπερ ουκ ευλογον· απαξ δε
αλληγορων τους αγρους και τας οικιας αναγ κασθησεται κατα το ακολουθον και τα
ανωτερω τουτων αποδουναι. Εισιν ουν (οιμαι) εν ταις αγιαις και μακαριαις
δυναμεσιν αδελφοι οι «εις ανδρα τελειον» κατηντηκοτες των το «μετρον της
ηλικιας του Χριστου» κεχωρηκοτων και αδελφαι παντες οι παρθενος αγνη
παραστησαμενοι Χριστωι ουκ απ' ανθρωπων (οιμαι) μονον, αλλα και των λοιπων
δυναμεων. γονεις δε τοιουτοι ειεν αν τινες η περι ων ειρηται προς τον Ἀβρα αμ· «συ
δε απελευσηι προς τους πατερας σου μετ' ειρηνης, τραφεις εν γηραι καλωι»; ει δε
γινονται ποτε ουτοι (αναλογον εκεινοις τοις πατρασιν) ετερων πατερες, πολλα
πλασιον και τεκνα ληψονται ομοιως τωι Ἀβρααμ. και τους αγρους δε και τας οικιας
πολλαπλασιονας των κατα λειπομενων νοει μοι εν τηι ανα παυσει του θειου
παραδεισου και τηι πολει του θεου, περι ης «δεδοξασμενα ελαληθη», ης «ο θεος εν
ταις βαρεσι γινωσκεται, οταν αντι λαμβανηται αυτης», ωστ' αν ειπειν προς τους τας
εκει οικιας κληρονο μουντας· «καθαπερ ηκουσαμεν, ου τως ειδομεν εν πολει κυριου
των δυναμεων, εν πολει του θεου ημων», περι ης λεγεται· «καταδιελεσθε τας βαρεις
αυτης». επι τοιουτοις δη κληρονομειν την αιωνιον ζωην μα καριον, τοσουτους
εχοντας κληρονομ<ιαν αγρ>ους και τοσαυτα δενδρα υπο θεου γεωργουμενα και
οικιας εκ λιθων ζωντων, εν αις αναπαυσεται πας οστις αφηκεν αδελφους η αδελφας
και τα λοιπα. 15.26 Μετα τουτο εστι το πολλοι δε εσονται πρωτοι εσχατοι και
εσχατοι πρωτοι. και τουτο δε εχει μεν τινα και κατα τον απλουστερον νουν
προτρεψα σθαι δυναμενα τους αρτι προσερ χομενους τωι θειωι λογωι επι το σπευδειν
δια των προστεταγμενων αναβηναι παρα πολλους των νο μιζομενων εγγεγηρακεναι
τηι πιστει επι τον υπερ αυτους βιον και λογον, ως ουκ εμποδιζοντος ουτε χρονου τοις
υστερον πιστευουσιν ουτε γονε ων μοχθηρων τοις αυτους ανεγκλητως αγωνιζο
μενους παραστησασιν. αγων δε εστι και καθελειν οιημα δια το εκ πατερων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

<Χριστιανων> ανα τετραφθαι εν Χριστιανισμωι μεγα φρονουντων, και μαλιστα επαν
τυχηι πατρασιν επαυχειν και προγονοις προ εδριας ηξιωμενοις εν τηι εκκλησιαι, επι
σκοπικου θρονου η πρεσβυτεριου τι μης η διακονιας εις τον λαον του θεου·
αμφοτεροι γαρ διδαχθεντες το πολ λοι εσονται πρωτοι εσχατοι και εσχατοι πρωτοι
υπομνη σθησονται μητε επι τωι νομιζειν ειναι πρωτοι μεγα φρονειν μητε
συστελλεσθαι και ταπεινουσθαι, ως ελαττον <τι> εχοντες των προτερων δια το
εσχατοι εκεινων τα του Χριστιανισμου παρειληφεναι δογ ματα. Ἔχει δ' οιμαι το
ρητον <και ετερον> λογον αθροως ημας επιστησαι δυναμενον τοις πολλοις προ
ημων πρωτοις χρηματισασιν απο του Ἰσραηλ γενομενοις δια την εις τον Ἰησουν
απιστιαν και προδοσιαν εσχατοις, και ημιν τοις εσχατοις τα πρωτεια δυναμενοις
λαβειν, εαν επιμενωμεν τηι πιστει «μη υψηλο φρονουντες αλλα τοις ταπεινοις συν
απαγομενοι». τι δε; εαν κοινωνη σαντες τηι ριζηι των πατριαρχων και τηι απο του
λογου των πατερων πιοτητι συμφυεις γενωμεθα τωι βου ληματι του πνευματικου
νομου και των αναλογον αυτωι νοουμενων προ φητων, ημεις οι εσχατοι εσομεθα
πρωτοι, κακεινοι οι πρωτοι, δια την απι στιαν εκκοπεντες απο της καλλιε λαιου
γεγονασιν εσχατοι· και γαρ δια την Χριστου επιδημιαν «εις κριμα» τωι κοσμωι
επιδημη σαντος, ινα (τα εθνη) «οι μη βλε ποντες βλεψωσι και οι βλεποντες (Ἰσραηλ)
τυφλοι γενωνται» δια την απιστιαν, «ο» μεν «προσηλυτος» ημεις λαος γεγοναμεν
«ανω ανω» και πρωτοι, ο δε προ ημων Ἰσραηλ ο πρωτος γεγονεν εσχατος και «κατω
κατω». ουτω δε δυναται νοεισθαι και το «ει τις θελει πρωτος ειναι, εσται παντων
εσχατος», ως ει ελεγεν· επει νυν τα πρωτεια λαμβανουσιν οι απο των εθνων εις εμε
πιστευοντες εσχατοι νομιζομενοι εν τωι Ἰσραηλ, εσχατοι δε κρινονται παρα τωι θεωι
ολος ο λαος των απιστησαντων εν Ἰσραηλ, καν νομιζωνται «δια τον χρονον» ειναι
πρωτοι. ει τις <ουν> βουλεται το αληθινον πρωτον αναλαβειν, γενεσθω εν τοις υπο
του νυν Ἰσραηλ εσχατοις ειναι νενομισμενοις· ος αν γαρ θεληι εν τοις οιομενοις ειναι
πρωτοις, των μεν πρωτειων επι τα εθνη μεταβε βηκοτων αποπεσειται, εν δε εσχατοις
αριθμηθησεται· και γαρ οι μεν απο των εθνων κεφαλη δια την πιστιν γινονται, ο δε
απιστος Ἰσραηλ δια την απιστιαν ουρα. κατα τουτον τον λογον πολλοι μεν (ου
παντες δε) εσονται εκ πρω των εσχατοι και παλιν πολλοι μεν των εσχατων εσονται
πρωτοι. ου μην ει τις εσχατος προσεληλυθε, τοις απο των εθνων πιστευουσι
συναριθμεισθαι δοκων, ουτος εν πρωτοις λογισθησεται. εισι γαρ και πρωτοι
<γενομενοι και ουδεν ηττον διαμενοντες> πρωτοι, ως οι του Χριστου αποστο λοι,
Ἰσραηλιται τυγχανοντες και εκ σπερματος Ἀβρααμ. και εισιν εσχατοι <ουδεν ηττον
διαμενοντες> εσχατοι, οι πολλωι υποδεεστερον βιουντες των απο της εκκλησιας
χρηματιζοντων ***. 15.27 Μετα ταυτα επιστησον ει δυ νασαι το των αγγελων γενος
πρω τον ως τιμι<ωτερ>ον λεγειν ειναι του των ανθρωπων γενο<υς νομι ζο>μενων
εσχατων. και γαρ ως εν τωι Ἰωβ γεγραπται· «οτε εγεννηθησαν αστρα, ᾔνεσαν τον
θεον παντες οι αγγελοι αυτου», ως πρεσβυτεροι και τιμιωτεροι ου μονον του
ανθρωπου, αλλα και πασης της μετ' αυτους κοσμοποιιας. <και ουτως αν τις>
τολμησαι αποφηνασθαι οτι πολλοι μεν αγγελων οι πρωτοι ησαν αν θρωπων
γινονται τινων ανθρωπων εσχατοι, πολλοι δε και των αν θρωπων οι εσχατοι τηι
φυσει τυγ χανουσι των αγγελων γινονται δια τον βιον και τον του θεου λογον τι
νων αγγελων (εν πρωτοις μεν τε ταγμενων, γενομενων δε εκ τινων αιτιων
εσχατων) πρωτοι. παραλαβων δε εις τουτο απο τε της <Πετρου> πρωτης επιστολης
και της Παυλου προς Κορινθιους προ τερας ρητα προσαχθησηι ως υγιως ειρημενωι τωι
λογωι. λεγει γαρ ο μεν Πετρος· «εις ον αρτι μη ορωντες (δηλονοτι Ἰησουν Χριστον)
πιστευ οντες δε αγαλλιατε» και τα εξης εως του «εις α επιθυμουσιν αγγελοι παρα
κυψαι»· ο δε Παυλος· «η ουκ οιδατε οτι αγ γελους κρινουμεν, μητι γε βιωτικα»; ορα
ουν ει μη ουτοι μεν, οσον ετη ρουν «την εαυτων αρχην» και ουκ απελιπον «το ιδιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

οικητηριον», πολ λωι ανθρωπων διεφερον και ησαν αυτων πρωτοι, ων ανθρωπων
«εταπεινωθη εις χουν η ψυχη» γενομε νων εν τωι της ταπεινωσεως σωματι και μογις
ποτε λεγοντων το «ταλαι πωρος εγω ανθρωπος· τις με ρυσεται εκ του σωματος του
θανατου του του»; οι δε ανθρωποι, οσον εις συγ κρισιν αγγελων εσχατοι τυγχανον
τες, γινονται αγγελων πρωτοι των μη τηρησαντων «την εαυτων αρχην», αλλα
απολιποντων «το ιδιον οικητη ριον», λαμβανοντες την αρχην κατα το «ισθι
εξουσιαν εχων επανω δεκα πολεων» η «ισθι εξουσιαν εχων επα νω πεντε πολεων».
γενομενοι δε εν οικητηριωι αγγελων τινες απολελοι πασιν <αυτο, γινονται δε πρωτοι
ανθρωποι,> επαν ποιησωσι κηρυχ θεισης αυτοις της των ουρανων βασιλειας τα
αναγοντα αυτους επ' αυτην· και γαρ οι μεν εν γηι των ουρανιων εσχατοι, οι δε εν
ουρανωι των εν γηι πρωτοι. και γινονται πολλοι μεν των ουρανιων και πρωτων
εσχατοι, «εις κρισιν μεγαλης ημε ρας δεσμοις αιδιοις εν ζοφωι» τηρου μενοι· πολλοι
δε των εσχατων και επι γης γενεσιν ανειληφοτων αναβαινοντες, ωστε
τεθαρρηκοτως λεγειν· «ημων δε το πολιτευμα εν ουρανοις υπαρχει», <πρωτοι
γινονται>. και αυτος γε ο ως αστραπη «εκ του ουρανου» πεσων πρωτος ην, ηνικα
περιεπατει «εν πασαις ταις οδοις αυ του» αμωμος, εως ευρεθη ανομια εν αυτωι και
γεγονεν εσχατος εις ᾅδου καταβας, ως τους ιδοντας αυτον θαυμαζειν επ' αυτωι και
λεγειν· «και συ εαλως ωσπερ και ημεις, εν ημιν δε κατελογισθης. κατεβη εις ᾅδου η
δοξα σου, η πολλη ευφροσυνη σου». ουτω δε και εσχατος ην πας και ανοητος και
απειθης, δουλευων «επιθυμιαις και ηδοναις ποικιλαις, εν κακιαι και φθονωι» διαγων,
στυ γητος και μισων, αλλα γεγονε πρω τος, «οτε η χρηστοτης και η φιλαν θρωπια
επεφανη του σωτηρος ημων θεου» «δια λουτρου παλιγγενεσιας και ανακαινωσεως
πνευματος αγιου», και εδεξατο τον ειποντα· «ο δεχομε νος εμε δεχεται τον
αποστειλαντα με». Ἀλλα κατα μεν ταυτα πρωτους αποδεδωκαμεν τους
σωθησομενους, εσχατους δε τους μη αξιους της τοι αυτης των σωθησομενων ταξεως
αλλα κολασεως και του εγκαταλει φθηναι, ητοι εως «το πληρωμα των εθνων
εισελθηι» η εως εκπληρωσωσι τα περι των ιδιων αμαρτηματων. η μεντοι
επιφερομενη τωι πολλοι δε εσονται πρωτοι εσχατοι και εσχατοι πρωτοι παραβολη
συζεσθαι μεν επαγγελλεται και τους <εσχατους> της παραβολης, πρω τους μεν
εργασαμενους, εσχατους δε λαμβανοντας τον μισθον και δια τουτο πρωτους οντας
και εις εσχα τους λελογισμενους. διαφερειν δε αυτων λεγει τους εσχατους μεν επι τα
εργα κεκλημενους, απολαβοντας δε τον μισθον ου μονον πρωτους αλλα και ισον
τοις γογγυσασι κατα του οικοδεσποτου και ειρηκοσιν· «ουτοι οι εσχατοι μιαν ωραν
εποι ησαν, και ισους αυτους εποιησας ημιν τοις βαστασασι το βαρος της ημερας και
τον καυσωνα». και πρω τοι γε οι εσχατοι κληθεντες επι το εργον λεγονται παρα το
πρωτους αυτους ειληφεναι τον μισθον. θεωι δε ευξαμενοι και επικαλεσα μενοι «το
ονομα του κυριου ημων Ἰησου <Χριστου>« εκθωμεθα την παραβολην και ιδωμεν,
τινα ημιν εξετασαι και ειπειν εις αυτην η και υπαγορευσαι δοθησεται· εχει δε ουτω.
15.28 Ὁμοια εστιν η βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι οικο δεσποτηι, οστις εξηλθεν
αμα πρωι μισθωσασθαι εργατας και τα εξης εως του πολλοι γαρ εισι κλητοι ολιγοι δε
εκλεκτοι. (, 1–16) ∆υναται μεν ουν η πασα παρα βολη δια τουτο παρειληφθαι, εις το
μαθειν ημας πως οι εσχατοι ελ θοντες εις το εργον ωσει πρωτοι κληθεντες τον
μισθον ελαβον πρω τοι, και τινα τροπον οι πρωτοι κληθεντες εν εσχατηι χωραι παρα
τωι οικοδεσποτηι εταχθησαν, διο και τελευταιοι τον μισθον απειληφασι. χρη δε
ειδεναι οτι, ως Ἰησου παρα βολη («εν ωι οι θησαυροι της σοφιας και γνωσεως εισιν
αποκρυφοι») εξε ταζομενη, τοσαυτα δογματα της εν μυστηριωι αποκεκρυμμενης
σοφιας ευρεθησεται τοις τα τοιαυτα ευρι σκειν δυναμενοις αινισσομενη, ωστε
ευλογως αν επι ταυτηι μαλιστα ει πειν τηι παραβοληι τον σωτηρα το «ανοιξω εν
παραβολαις το στομα μου, φθεγξομαι προβληματα απ' αρχης» και «ερευξομαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

κεκρυμμενα απο κα ταβολης». αναγκαιον γαρ ιδειν τον μελλοντα νοησαι την
παραβολην την εν αυτηι δηλουμενην ημεραν και τας εν αυτηι ωρας, και οτι ου κατα
απο κληρωσιν ο οικοδεσποτης πεντε ταγμασιν εργατων παραδιδωσι τα εργα του
αμπελωνος. εξετασει δε ο δυναμενος την αιτιαν του πρωι μι σθωσασθαι τινας
εργατας εις τον αμπελωνα, και μετα τουτο ου περι δευτεραν μεν περι τριτην δε ωραν
αλλους, και εξης ταυτηι ου περι τεταρτην η πεμπτην αλλα περι εκτην, ειτα μετα
τουτο <ου περι εβδομην η ογδοην, αλλα περι εννα την, ειτα επι τελει ου περι δε
κατην, αλλα> περι την ενδεκατην. οφειλει γαρ τις λογος ειναι αξιος Ἰησου <του> εις
τον μετα τον εωθινον καιρον τρια ισα διαστηματα τριτης και εκ της και εννατης
ωρας, και μετ' αυ τον ελαττον διαστημα των περι την ενδεκατην εστωτων, οποσον
ην δια στημα απο του αμα πρωι επι την τριτην. ου παρεργως δε προσεκτεον και τωι
συμπεφωνηκεναι μεν τον οικοδεσποτην τοις αμα τηι εωι παραληφθεισι το ανα
δηναριον, ους απεστειλεν εις τον αμ πελωνα αυτου, τοις δε περι την τριτην κλη
θεισιν ου τεταγμενως τον μισθον ωνομακεναι, αλλα το ο αν ηι δι καιον δωσω υμιν.
προσεκτεον δε οτι ωσαυτως εποιησε τοις περι την εκτην και εννατην ωραν κληθεισι,
και οτι τοις περι την ενδεκατην ειπεν απολογησαμενοις περι της δι' ολης ημερας
αργιας το υπαγετε και υμεις εις τον αμ πελωνα, αλλα και <οτι> ως εξω του
αμπελωνος γενομενος και ευρων εκει τους εργατας, τους μεν πρωτους αποστελλει
εις τον αμπελωνα, τοις δε δευτεροις φησιν· υπαγετε και υμεις εις τον αμπελωνα,
ομοιως δε την αυτην λεξιν και τοις <περι> την ενδεκατην κεκλημενοις· υπαγετε και
υμεις εις τον αμπελωνα. ο δε δυναμενος κατανοησατω τις η αγορα, εν ηι εστωτας
τους αργους ευρε τους δευτερους εξελθων ο οικοδεσποτης. ουτω δε και εξετασθητω
τινες οι ευρεθεντες εστωτες περι την εν δεκατην, οις λεγει ο οικοδεσποτης το τι ωδε
εστηκατε ολην την ημεραν αργοι; επιστησατω <δε> τις και τηι απολογιαι των ολην
την ημεραν εστωτων αργων και τον πονον του εστηκεναι <των το αργοι εστηκεναι>
δι' ολης ημερας υπο μειναντων, μετα παρρησιας ειπον των οτι προθυμοι μεν ησαν
του ερ γασασθαι, ουδεις δε αυτους εμι σθωσατο, ως πολλων οντων των
μισθωσαμενων μεν αν ου μισθω σαμενων δε. 15.29 Μη παρεργως δε επιστη σατω τις
και τωι οψιας <γενομε νης> λεγειν τον του αμπελωνος κυριον τωι επιτροπωι αυτου·
καλεσον τους εργατας και αποδος τον μισθον, αρξα μενος απο των εσχατων εως των
πρωτων. τι δε κεκινηκε τον κυριον του αμπελωνος, ωστε κε λευσαι τωι επιτροπωι
καλεσαι τους εργατας και αποδουναι τον μι σθον αρξαμενον απο των εσχα των, και
ουτως αναβαινειν εως των πρωτων, ινα πρωτοι μεν απολαβωσιν οι την ενδεκατην,
δευτεροι δε οι την εννατην και τριτοι οι την εκτην και μετα του τους <τεταρτοι> οι
την τριτην, και τελευταιοι οι πρωΐ; τουτο γαρ σαφως δηλουται απο του αποδος τον
μισθον, αρξαμενος απο των εσχατων εως των πρωτων. τις δε παρα τον κυριον του
αμ πελωνος ο του κυριου επιτροπος, διδους τον μισθον κατα το του κυριου
προσταγμα; αλλα και ειπερ οι εν τηι εννατηι κληθεντες ωραι ουκ εβαστασαν το βαρος
της ημερας και τον καυσωνα, δη λονοτι ουχ ουτοι εγογγυζον κατα του οικοδεσποτου
λεγοντες οτι ουτοι οι εσχατοι μιαν ωραν εποιησαν, και ισους ημιν αυτους εποιησας
τοις βαστασασι το βαρος της ημε ρας και τον καυσωνα. αλλ' ουδε οι τηι εκτηι
κληθεντες το βαρος εβαστασαν της ημερας, αλλ' ει αρα του ημισους της ημε ρας. και
οι τηι τριτηι δε κληθεντες ου της ολης εβαστασαν ημερας το βαρος, αλλ' (ει δει
ακριβως ονο μασαι) του ημισους και του τεταρ του της ημερας. μονοι δε οι απο της
εω μεμισθωμενοι το βαρος εβαστασαν της ημερας και τον καυσωνα ολον μεν [οι απο
της εω μεμισθωμενοι], οι δε λοιποι παρα τους τελευταιους αναλογον τωι καιρωι ωι εν
τωι αμ πελωνι πεποιηκασιν <εβαστασαν>. 15.30 Ἐπει δε διαφοροι εισι παραβολαι
ονομαζουσαι αμπελωνα, ζητηθειη αν ποτερον κατα διαφο ρων πραγματων καθ'
εκαστον ο αμπελων παραλαμβανεται η κατα του αυτου πραγματος. εγω νομιζω δειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

εξετασαι <και> δια τι ου προς παντας τους ελθοντας πρωτους και νομι ζοντας οτι
πλεον ληψονται και γογγυσαντας κατα του οικο δεσποτου απεκρινατο ο οικοδε
σποτης, αλλ' ενι μονωι ειπεν αυτων το εταιρε, ουκ αδικω σε· ουχι δηναριου
συνεφωνησας μοι; και· θελω τουτωι τωι εσχα τωι δουναι ως και σοι. οτι μεν ουν ταυτα
και τα τουτοις παρα πλησια επιδεχεται η εκκειμενη πα ραβολη α ζητησαι τις αν εις
αυτην, διαβεβαιωσαιμην αν· οτι δε ουκ εστιν κατ' αξιαν ειπειν εις την παραβολην
αλλον η τον φησαντα αν μετα του αληθευειν το «ημεις δε νουν Χριστου εχομεν»,
και τουτο θαρρων αποφανουμαι. «τις» ουν αρα «εγνω» τον εν τηι παραβοληι ταυτηι
«νουν Χριστου» η ο εμπαρασχων εαυτον τωι παρα κλητωι, περι ου φησιν ο σωτηρ οτι
«εκεινος υμας διδαξει παντα και υπομνησει υμας παντα οσα ειπον υμιν»; μη
διδασκοντος γαρ του παρακλητου παντα α ειπεν ο Ἰη σους και ταυτην την
παραβολην, ουκ αν λεγοιτο τι αξιον Ἰησου εις αυτην. και ει τοιαυτα γε εζητουν κατα
την Ἰησου φωνην απο του παρακλητου παντες οι το κατα Ἰωαννην ευαγγελιον
αναγινωσκοντες, ουκ αν προσεσχον τινες ως παρα κλητωι «πνευμασι πλανης και
διδα σκαλιαις δαιμονιων, εν υποκρισει ψευδολογων, κεκαυτηριασμενων την ιδιαν
συνειδησιν», ωστε τα της πλανης πνευματα και τα δαιμονια αναγορευσαι τωι μεγαλωι
του πα ρακλητου ονοματι, οπερ ο σωτηρ τοις αποστολοις και ει τις τοις αποστολοις
παραπλησιος εστιν επηγ γειλατο. και πειθομαι γε οτι ο Ματθαιος ᾔδει μεν τα κατα
την παραβολην ταυτην μυστηρια, ως και τα κατα την του σπορου και των
επεσπαρμενων τωι σιτωι ζιζα νιων, ουκ εκρινε δε ευλογον ειναι ομοιως ταις περι
εκεινων διηγη σεσι και την περι ταυτης αναγραψαι, μη πιστευσας γραμμασι καν την
επι ποσον της παραβολης ταυτης σαφηνειαν, ωσπερ εκεινων εξ ολων την διηγησιν
ανεγραψεν. ει δε ευλο γως ο Ματθαιος την περι της παραβολης διηγησιν
απεσιωπησε, δηλονοτι καν εκ μερους τις αυτην νοησαι δυνηθηι, ταχα μεν ευλογως
αν αινιξαιτο <τι> της φαινομενης αυ τωι διηγησεως, ου μην παντα τα απο
καλυπτομενα αυτωι σαφηνιζων και γραφηι πιστευων εξω κινδυνου του περι της
εκθεσεως των μυστη ριων εσται. 15.31 Φερε ουν ημεις, οι σφοδρα απολειπομενοι του
κατα την παρα βολην βαθους των πραγματων και σφοδρα ολιγα εις αυτην
φανταζομενοι, πη μεν μετ' ευχης τινα εκ μερους αποδωμεν, τινα δε επ' ολιγον και
των φαινομενων δειξαντες ουτω παρελθωμεν μετα το ειπειν καθη κοντως εις την
παραβολην και επι τα εξης αυτης. <και> πρωτον τοινυν ιδωμεν τα περι της εν τηι
ζητουμενηι παρα βοληι ημερας. και ορα ει δυνα μεθα τον ολον ενεστωτα αιωνα
ημεραν τινα ειπειν, μεγαλην μεν ως προς ημας, μικραν δε τινα και ολιγοχρονιον ως
προς την του θεου και του Χριστου και του αγιου πνευματος ζωην. ταχα γαρ και
τινων των μακαριων δυναμεων και επαναβεβηκυιων, συγκρισει των πολ λων
γενους των υποκατω της αρχικης τριαδος. <τουτον γαρ τον> λογον εχει ολος ο
ενεστως αιων ως προς την ζωην αυτων, ον λογον εχει η παρ' ανθρωποις ημερα προς
ολον τον δυνατον ανθρωπωι ζην χρονον. ει δε τοιουτον τι μυστηριον εν
∆ευτερονομιωι δηλουται κατα την ωιδην εν ηι γεγραπται· «μνησθητε ημερας αιωνος»
η μη, ζητησει ο δυναμενος. ειτα, ει τοιαυται αι ημεραι αιωνος εισιν, ακολουθον αν
ειη την παραπλησιον εκδοχην εν νοειν εις το «ετη αιωνια εμνησθην και εμελετησα·
νυκτος μετα της καρ διας μου ηδολεσχουν, και εσκαλλεν το πνευμα μου. και ειπα· μη
εις τους αιωνας απωσεται κυριος;» και ταχα (ινα τολμηροτερον ειπω) εις μεν «τους
αιωνας» ουκ «απωσεται κυριος» (πολυ γαρ και εις ενα αιωνα απωσασθαι κυριον),
απωσεται δε ταχα και εις δευτερον αιωνα, οτε ουκ αφιεται η τοιαδε αμαρτια «ουτε εν
τωι νυν αιωνι ουτε εν τωι μελλοντι». Τις ουν αρα ικανος τας εξ ημερας και την της
αναπαυσεως εβδομην επι τοιαυτας αναγαγειν ημερας και μετα τα σαββατα τας
νουμηνιας και τας εν τωι πρωτωι μηνι εορτας και <το εν> τηι τεσσα ρεσκαιδεκατηι του
μηνος ημεραι πα σχα και ταις εξης των αζυμων; ουτω δε αναλογον εις αβυσσον τις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

εμπεσειται νοηματων και τας λοιπας εορτας εν τοιαυταις φανταζομενος ημεραις και
ολον τον εβδομαδικον ενιαυτον, εν ωι πτωχοις και προση λυτοις και τοις θηριοις της
γης χαριζεται ο θεος τους εκ προτερας γεωργιας ανατελλοντας καρπους εν καιρωι μη
γεωργουμενης <της γης>. τις δε δυναται αναβηναι επι τον αριθμον των της αβυσσου
εν τηι πεντηκονταετηριδι ημερων (αβυσσου δε λεγω δια το βαθος των δογματων),
ινα τις αναβηι και ιδηι τον πεντηκοστον ενιαυτον και τα εν αυτωι νενομοθετημενα
πληρουμενα; αλλα γαρ ζητουντες την μιαν της εκκειμενης παραβολης ημεραν και
νομισαντες αυτην ολον τον ενεστωτα αιωνα, ελαθομεν εμβαντες εις βαθη θεου,
δεομενοι πνευματος του «παν τα» ερευνωντος, «και τα βαθη του θεου». εγω δ' οιμαι
οτι, ωσπερ επ' εξοδωι συντελειας του ενιαυτου ειρη ται τινα δειν γινεσθαι, ουτως
(οιονει) <και> «επι» πλειονων «αιωνων συν τελειαι», ειτε ενιαυτον τινα συμπλη
ρουντων ειτε ο τι δηποτε, «εις αθετησιν αμαρτιας εφανερωθη» ο Ἰησους ημων, ινα
μετα την ως <ενος> ενιαυτου ημερων συντελειαν των αιωνων παλιν αλλη αρχη
διαδεξηται, και «ενδειξηται ο θεος εν τοις αιωσι τοις επερχομενοις τον
υπερβαλλοντα πλουτον της χρηστοτητος αυτου» εις ους αυτος οιδε δειν
ενδειξασθαι. και ταυτα μεν δια την εν τηι <εκκειμενηι> παραβοληι λελεχθω ημεραν,
ατινα δυ νασαι κατασκευασαι και εκ της Ἰωαν νου επιστολης φασκοντος· «παιδια,
εσχατη ωρα εστι, και καθως ηκουσατε οτι αντιχριστος ερχεται, και νυν αντιχριστοι
πολλοι γεγονασιν· οθεν γινωσκομεν οτι εσχατη ωρα εστιν». εσχατη γαρ ωρα μετα
την εν δεκατην της προκειμενης παραβολης, επει περι την ενδεκατην ο κατα την
παραβολην οικοδεσπο της ανθρωπος εξελθων ευρεν αλλους εστωτας, και λεγει
αυτοις· τι ωδε εστηκατε ολην την ημεραν αργοι; 15.32 Μετα δε τουτο ζητουμεν, πως
ου κατα αποκληρωσιν ο οικο δεσποτης πεντε ταγμασιν εργατων παραδιδωσι τα εργα
του αμπελω νος· πρωτωι μεν οτε εξηλθεν αμα πρωι μισθωσασθαι εργατας εις τον
αμπελωνα, δευτερωι δε οτε εξελθων περι τριτην ωραν ειδεν αλλους εστωτας εν τηι
αγοραι αργους, τριτωι δε και τεταρτωι οτε παλιν εξελθων περι εκτην και εν νατην
ωραν εποιησεν ωσαυτως, πεμπτωι δε τωι περι την ενδε κατην, ηνικα εξελθων ευρεν
αλλους εστωτας, και λεγει αυτοις· τι ωδε εστηκατε ολην την ημεραν αργοι; και ορα
ει δυνασαι πρωτον μεν ταγμα ειπειν το κατα τον Ἀδαμ αμα τηι κοσμοποιιαι· εξηλθε
γαρ αμα πρωι ο οικοδεσποτης και (ιν' ουτως ονομασω) τον Ἀδαμ και την Ευαν
εμισθωσατο, ιν' εργα σωνται τον αμπελωνα της θεοσε βειας· δευτερον δε ταγμα το
κατα τον Νωε και την προς αυτον διαθηκην, και τριτον το κατα τον Ἀβρααμ ωι
συνεξακουεται τα κατα τους πατε ρας μεχρι Μωσεως συμπαρειλη φθαι, τεταρτον δε
το κατα τον Μωσεα και πασαν την Αιγυπτου οικονομιαν και την εν τηι ερημωι
νομοθεσιαν, τελευταιον δε ταγμα το κατα την παρουσιαν εστι Χριστου Ἰησου το περι
την ενδεκατην. πλην εις ανθρωπος οικοδεσποτης (οσον επι τηι προκειμενηι παρα
βοληι) πεντακις εξεληλυθε και επι τα τηιδε εληλυθε πραγματα, ιν' εργατας
ανεπαισχυντους, ορθοτο μουντας «τον λογον της αληθειας» εξαποστειληι επι τον
αμπελωνα, τους εργασομενους αυτου τα εργα. εις γαρ Χριστος (ο ανθρωποις
συγκαταβας πλεονακις) τα της κλη σεως των εργατων αει ωικονο μησεν. 15.33 Ει δε
και απο του αισθη του κοσμου και απο των απο αισθησεως αρξαμενων τα εργα ποι
ειν συμβολον τι εχουσιν αι πεντε των εργ<ατ>ων παραληψεις, ο δυνα μενος
επιστησατω. γεγυμνασθω δε καν μη βουληται τις εις δογματα παραδεξασθαι και τα
λεχθησομενα. ερει γαρ τις οτι αφη μεν εστι κατα την πρωτην κλησιν–διο «ειπεν η
γυνη τωι οφει» ο<τι> «ειπεν ο θεος· ου φαγητε απ' αυτου ουδ' ου μη αψησθε αυτου»,
οσφρησις δε κατα την δευτεραν–οθεν επι του Νωε «και ωσφρανθη κυριος οσμην ευω
διας», γευσις δε κατα τον Ἀβρααμ –διο και εστιων τους αγγελους παρατιθησιν αυτοις
εγκρυφιας απο σεμιδαλεως και τον απαλον μοσχον, ακοη δε επι Μωσεως–οτε εκ του
ουρανου ακουστη γεγονεν η φωνη του θεου, ορασις δε η πασων των αισθησεων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

τιμιωτερα κατα την Χριστου επιδημιαν–οτε εωρακασι τον Χριστον τοις μακαριοις
οφθαλ μοις. λελεχθω δε και ταυτα, ειτε γυμνασιας χαριν λογικης ειτε βου λεται τις
και δογματικης, δια τας πεντε κλησεις. 15.34 Οιμαι δ' οτι και εργα του αμπελωνος ην
δεομενα καθ' ωραν εργατων. εδει γαρ αμα τηι εωι εργα γινεσθαι εν τωι αμπελωνι, και
ειδεν ο καλων οικοδεσποτης τους ερ γατας, τινες ησαν επιτηδειοι προς τα απο της
εω εργα. αλλο δε εργον περι την τριτην ωραν ην το επι του Νωε, οτε εστησεν αυτωι ο
θεος διαθηκην. ειτα αι δεκα απο του Νωε επι τον Ἀβρααμ γενεαι κατα-ληγουσαι επι
τον Ἀβρααμ, αρχην αλλης υπερβαλλουσης κλησεως· και ην εργατης του αμπελωνος
τοτε αρξαμενος ο Ἀβρααμ. και μετ' αυτον Μωσης μετα των συν αυτωι παρεληφθη εις
τον αμπελωνα. ελειπε δε τι τελευταιον εργον τωι αμπελωνι, οπερ εχρηιζε νεαρας κλη
σεως και καινης, ακμαιως και αθροως εν βραχει το λειπον εν τωι αμπελωνι εργα
ζομενης· τουτο δε ην το της καινης διαθηκης. ισα μεν ουν διαστηματα των περι
τριτην και εκτην και εννα την κληθεντων· αναλογον δε τωι απο της αρχης επι την
τριτην ωραν το απο της εννατης Μωσεως ωρας επι την ενδεκατην της Χριστου
Ἰησου εν σαρκι επιδη-μιας <διαστημα>. συμπεφωνηκε δε ο οικοδεσποτης τοις αμα τηι
εωι παραληφθεισι δηναριον· τουτο δ' (οιμαι) εστι το της σωτηριας νο μισμα, ου
συνεξεταζομενων αυτηι των κατα την δοξαν. σωτηριας γαρ ονομα (οιμαι) το
δηναριον, δοξης δε το υπερ το δηναριον, ει που ωνομασθη νομισματα του πεντα
πλασιασαντος την δεδομενην μναν η δεκαπλασιασαντος. ο δε λεγων τοις περι την
τριτην παραληφθεισιν· ο εαν ηι δικαιον δωσω υμιν, προετρεψατο μεν τους της τριτης
ωρας εργατας επι το παν ο τι ποτε δυνανται εργασασθαι· εαυτωι δε τετηρηκε το
κριναι τον δικαιον προς το γενομενον εργον μισθον. επει δε ωσαυτως εποιησε τοις
περι την εκτην και εννατην ωραν, δηλονοτι και αυτοις ειπεν· ο εαν ηι δικαιον δωσω
υμιν. και δυνανται γε <ισον> εργον εν τωι αμπελωνι πεποιηκεναι τοις αμα τηι εωι
εργασαμενοις οι εν ολιγωτερωι χρονωι επιτεινειν βουλομενοι την εις το εργον
δυναμιν και ενεργειαν ου προκαμοντες, οπερ συμβεβηκε τοις αμα τηι εωι
κεκλημενοις. αλλα ζητησει τις, πως ου μονον αργοις υπαρχουσιν αλλα και εστη
κοσιν ολην την ημεραν, τουτε στι παρα παντα τον προ της ενδεκα της ωρας καιρον,
φησιν ο οικοδεσπο της εξελθων περι την ενδεκα την ωραν· τι ωδε εστηκατε ολην
την ημεραν αργοι; εγω δε υπονοω τον περι ψυχης απορρη τον και εν τουτοις
κεκρυφθαι λογον, οτε ηργουν ολην την ημεραν με χρι της ενδεκατης ωρας, θελοντες
μεν εργασασθαι, ου παραλαμ βανομενοι δε εις τον αμπελωνα οι τεθαρρηκοτως
απολογουμενοι και λεγοντες· ουδεις ημας εμισθω σατο. ημεις μεν ουν ετολμησαμεν
τοιαυτα τινα, και εκ πολλων μεν φαντασθεντες γραφων και εκ της προκειμενης δε
παραβολης, ειπειν εις το καταστησαι πως ολην την ημεραν εστηκασιν αργοι παρα το
μηδενα αυτους μεμισθωσθαι οι περι την ενδεκατην ωραν κεκλη μενοι. 15.35 Οι δε μη
αρεσκομενοι τοις τοιουτοις δογμασι λεγετωσαν ημιν την ολην ημεραν και τους εστω
τας ολην την ημεραν αργους θε λοντας <μεν> εργασασθαι, μη κεκλη μενους <δε> εις
τον αμπελωνα και παρρησιαζομενους εν τωι ουδεις ημας εμισθωσατο. ει γαρ συν
εσπαρη η ψυχη τωι σωματι, πως ολην την ημεραν ειστηκεισαν αργοι; η λεγετωσαν
ημιν, τις η ολη ημερα και αι εν αυτηι διαφοροι κατα τας διαφορους ωρας κλησεις των
εργατων. ποτερον δε μακαριοι μεν οι υπο του κατα την παραβολην οικοδεσποτου
μεμισθωμενοι (ησαν δε και αλλοι μεμισθωμενοι εργαται ητοι υπο ετερων
οικοδεσποτων η του αυτου) και ητοι ου μακαριοι η ουχ ουτως μακαριοι, υπερ ημας
εστι κατ' αξιαν το τοιουτον νοησαι η και ως νοουμεν γραφηι τα νοουμενα πιστευ σαι.
εγω ζητω και τα εξω του αμ πελωνος, οπου <και> ευρισκονται οι εργαται υπο του
εξελθοντος αυτους μισθωσασθαι, και επισκοπω μη ποτε η χωρα των προ του
σωματος ψυχων εστιν ο εξω του αμπελω νος τοπος, αμπελων δε ου μονον τα τηιδε,
αλλα και τα εξω του σωματος, ενθα (οιμαι) εργαζονται οι εργαται· ου γαρ εν αργιαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

εισιν αι απαλλαγει σαι του σωματος εργατων παραληφ θεντων εις το χωριον του
οικοδεσπο του ψυχαι. και Σαμουηλ γουν εξω σωματος ειργασατο προφητευων και
Ἱερεμιας ευχομενος «υπερ του λαου». φιλοτιμωμεθα ουν και εργαζωμεθα τον
αμπελωνα «ειτε ενδημουντες ειτε εκδημουντες» ληψομενοι ο εαν ηι δικαιον. και
ουδεις γε (οσον επι τηι παραβοληι) μη εργασομενος τα του αμπελωνος εργα
εξαποστελλε ται εις αυτον· ουδενα γαρ ως ελλιπεστερον το εργον πεποιηκοτα ο
οικοδεσποτης εμεμ ψατο, ει και επι τωι πλειονα και μει ζονα ελπισαι μισθον
εμεμψατο. και ταχα ο εξω του αμπελωνος τοπος εστιν η αγορα, ενθα ησαν οι
εστωτες αργοι. μεγαλη δη απο λογια προς το αξιους αυτους γενε σθαι του της ολης
ημερας μισθου τοις ειπουσι λελεκται οτι ουδεις ημας εμισθωσατο· διοπερ αυτους
εμισθωσατο και (ιν' ουτως ειπω) αποδεδωκεν αυτοις μισθον του μακροθυμως
εστηκεναι ολην την ημεραν και περιμενειν μεχρι εσπερας τον μισθωσομενον. Μετα
ταυτα οψιας γενομε νης, τουτεστι της συντελειας της του αιωνος και της κατα την
παρα βολην ημερας, λεγει τωι επιτρο πωι εαυτου ο κυριος, ειτε τινι αγγελωι τωι επι
των μισθων ειτε και ενι εκ πολλων επιτροπευσαντων επιτροπωι, καθο λελεκται «υπο
επι τροπους και οικονομους» ειναι τον κληρονομον παρα τον χρονον ον «νηπιος
εστι». κατα το προσταγμα τοινυν του οικοδεσποτου καλουνται οι εργαται υπο του
επιτροπου, ινα ο μισθος τοις εσχατοις πρωτοις δοθηι· οι γαρ προτεροι εργαται
«μαρτυρηθεντες δια της πιστεως ουκ εκομισαντο την επαγγελιαν του θεου, περι
ημων κρειττον τι προβλεψα μενου» <του οικοδεσποτου> (των εν τηι ενδεκατηι ωραι
κεκλημενων), «ινα μη χωρις ημων τελειωθωσι». και ελεηθη μεν γε επι τωι ολην την
ημεραν στηναι και βεβουλησθαι ηκειν ημιν τον μισθωσομενον, ηργηκεναι δε και
μετα απολογιας ηξιωσθαι του εργου, και ελεηθεντες πρωτοι τον μισθον
αποληψεσθαι προσδοκωμεν οι Χρι στου γνωριμοι. ειτ' επαναβαινων δωσει τον
μισθον τοις προ ημων ερ γασαμενοις, ειτα τοις προ εκεινων και ουτως μεχρι των
πρωτων. ιδων δε τις τον τοπον ενθα διετριβε Σαμουηλ και ακολουθως σκοπησας
περι των <προ> της ενδεκατης κληθεντων ερ γατων οψεται, τινα τροπον εβαστασαν
το βαρος και τον καυσωνα της ημερας οι προτεροι· οι δε περι την ενδεκατην
κληθεντες <ημεις> ως εκεινοι μεν ουκ εβαστασα<με>ν το βαρος της ημερας και τον
καυσωνα, εβαστασα<με>ν δε το βα ρος του εστηκεναι αργοι προ της εφ' ημας [ουν]
παρουσιας του <οικο> δεσποτου, ος ειπεν ημιν· «δευτε προς με παντες οι κοπιωντες
και πεφορ τισμενοι, καγω αναπαυσω υμας»· φορτιον γαρ ην <αυτη> η αργια και το
μη αξιους πω κριθηναι των εν τωι αμ πελωνι εργων. και καυσωνα γε εβα στασαν οι
προ της ενδεκατης <κλη θεντες>, εκαστος κατ' αναλογιαν της κλησεως. μη ειδοτες
<δε> το του οικο δεσποτου αξιωμα οι πρωτοι και οτι ου χρη γογγυζειν κατα τουτου,
πλειον τι σωτηριας ης λαμβανουσιν οι τελευταιοι ωιηθησαν ληψεσθαι και εγογγυζον
κατα του οικο δεσποτου, φθονουντες ημιν τοις εσχατοις μιαν ωραν την μεχρι της
συντελειας πεποιηκοσι και ισοις γεγονοσι τοις αρχηθεν κεκλημενοις επι τον θειον
αμπελωνα. αλλ' ο οικοδεσποτης ενι αυτων ειπε (ταχα τωι Ἀδαμ)· εταιρε, ουκ αδικω
σε· ουχι δηναριου συν εφωνησα σοι; αρον το σον και υπαγε (σον γαρ η σωτηρια το
δηνα ριον)· θελω γαρ και τουτωι <τωι εσχατωι> (φησι) δουναι ως και σοι. και ουκ ειπε·
τουτοις <τοις εσχα τοις>, αλλ' εδειξε τινα κατ' εξοχην ενα· ον τολμηροτερον μεν
ειπειν οστις εστιν, ουκ απιθανως δ' αν τις στο χασαιτο Παυλον μεν ειναι τον απο
στολον μιαν ωραν εργασαμενον <και> ταχα υπερ παντας τους προ αυτου. ει δε δει
και περι του αμπελωνος τι ειπειν λαβοντα αφορμην απ' αυτου του ερμηνευσαντος εν
τοις περι αλλης παραβολης τον αμπελωνα, φησομεν οτι αμπελων εστιν η βασιλεια
του θεου. ουτως γαρ αυτος ειπεν εν τωι· «αρθησεται αφ' υμων η βασιλεια του θεου
και δοθησεται εθνει ποι ουντι τους καρπους αυτης». παντες ουν οι τα εργα του
αμπελωνος εργαζομενοι, τα εργα της βασιλειας του θεου αξιως σωτηριας επιτελουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

τες, το δηναριον ληψονται. 15.36 Μετα το υπαγορευσαι ταυ τα εις την εκκειμενην
<ταυτην> παρα βολην και ταυτα υπεπεσεν ημιν εις αυτην, χρησιμα ειναι δυναμενα
τοις προ[σ]κοπτουσι<ν εν> τηι βαθυτεραι και απορρητοτεραι διηγησει. φησει γουν τις
τον παντα των ανθρωπων βιον ειναι την κατα την παραβολην ημεραν. δηλουσθαι
ουν τους μεν εκ παιδων και πρωτης ηλικιας κληθεν τας επι το εργαζεσθαι τα της
βασι λειας του θεου εργα ειναι τους αμα τηι εωι μισθωθεντας υπο του οικο δεσποτου,
τους δε μετα το μειρα κιον ερχομενους επι την θεοσεβειαν τους απο τριτης ωρας
παραγενο μενους, τους δε ηδη ανδρας τους περι την εκτην εξαποστελλομε νους επι
τον αμπελωνα· τους δε πρεσβυτας επι την θεοσε βειαν αγομενους ειναι <τους περι>
την εννατην ωραν μετα τον εν νεοτητι καυσωνα και το βαρος των μεχρι της
πρεσβυτι κης ηλικιας πραξεων παραληφθεν τας επι τον λογον του θεου, τους δε
προς αυτηι τηι εξοδωι γερον τας <ηδη> δηλουσθαι τους <περι> την ενδεκατην ωραν
κεκλημενους εις τα του αμπελωνος εργα. επει τοινυν προαιρεσις και ου χρο νος
εξεταζεται, ον εν πιστει πεποιηκε τις, δια τουτο τοις εξ ου κεκληνται τα επιβαλλοντα
πεποιηκοσι πασι διδοται ο ισος της σωτηριας μισθος. εφ' ωι αγανακτου σιν οι εκ
παιδων πιστοι και καμον τες και βιασαμενοι την νεοτητα, ει μελλουσιν εχειν ισην
σωτηριαν τοις αργοις απο <νεοτητος περι> θεοσεβειας μεχρι γηρως γεγενη μενοις
και <αργουσιν εν απιστιαι και κατ'> ολιγον καιρον επι την πιστιν και τα εργα της
πιστεως εληλυθοσιν. 15.37 Ἀμπελων δε κατα ταυτην την διηγησιν ειη αν η εκκλησια
του θεου, αγορα δε και τα εξω του αμπε λωνος τα εξω της εκκλησιας, οθεν ο λογος
παραλαμβανει τους καλουμενους και πεμπει επι τον αμπελωνα, την εκκλησιαν. ουκ
αριθμηθειεν δ' <αν> (κατα την διηγησιν ταυτην) εις τους εργατας του αμπελωνος,
οσοι εκληθησαν μεν εις την θεοσεβειαν προτερον, μη τηρησαντες δε τα της πιστεως
νικη θεντες υπο παθων εξηλθον· καν γαρ μετα το εμφορηθηναι των εν αμαρτιαις
ηδονων θελωσιν ως με τανοουντες <παλιν απ' αρχης> εργα σασθαι τον αμπελωνα,
ου δυνανται λε γειν τωι οικοδεσποτηι· ουδεις ημας εμισθωσατο· εμισθωθησαν γαρ
καθ' ον καιρον προτερον επι το πι στευειν εκληθησαν. αλλ' ουδε λελεξε ται αυτοις·
τι ωδε εστηκατε ολην την ημεραν αργοι; μαλιστα ει «αρ ξαμενοι πνευματι» και
υστερον «σαρκι» επιτελουμενοι παλιν επανερχεσθαι βουλοιντο επι το εξ υπαρχης
πνευματι θελειν ζην. και ου φαμεν ταυτα απο τρεπομενοι ανιστασθαι τους πεπτω
κοτας η <εμποδιζοντες> επαναστρε φειν τους πεπλανημενους η παλινδρο μειν επι
τον πατρωιον οικον τους <ασελ γεις υιους τους> κατασωτευσαμενους την της
ευαγγελικης διδασκαλιας ου σιαν. εχετωσαν μεν γαρ δια την με τανοιαν και το
καταλαμβανεσθαι εν επεστραμμενωι βιωι κρειττονα των καταλαμβανομενων εν ταις
αμαρ τιαις <παραμυθιαν σωτηριας>. ου μην χρη υπολαμβανειν περι αυτων οτι ομοιοι
εισι τοις παρα τουτο ημαρ τηκοσιν εν τηι νεοτητι, παρα το μηδε την αρχην τα της
πιστεως μεμαθη κεναι. θελει ουν ο οικοδεσποτης και τοις εσχατοις δουναι ως και
τοις πρωτοις το δηναριον, την σωτη ριαν, επει εξεστι<ν αυτωι> ποιειν ο θελει εν τοις
εαυτου, και ελεγχει τον εχοντα πονηρον οφθαλμον επι τωι τον οικοδεσποτην ειναι
αγαθον. εσονται ουν πολλοι των εσχατων πρωτοι και τινες των πρωτων κλη θεντων
εσχατοι· και γαρ οι κλη τοι μεν πολλοι, οι δε εκλεκτοι εισιν ολιγοι. Εικος μεν ουν,
τον ημων σοφω τερον και κριθεντα παρα θεωι αξιον τρανοτερου του εν λογωι σοφιας
δια πνευματος θεου χαρισματος και πλουσιωτερου και δωρεας της εν λογωι γνωσεως
κατα το πνευμα, υψηλοτερα και μειζονα [και] μετα πασης καταληψεως ευρησειν εις
την παραβολην και αποδειξεων ευπορη σειν παραλαμβανοντα εις αυτας ρητα
μεγαλοφυεστερα. και ημεις δε, ως εχωρησαμεν εκθεμενοι τον νουν της παραβολης,
αιτουμεν απο των εντυγ χανοντων συγγνωμην, ει και μη κατ' αξιαν καθικεσθαι του
βουληματος των ενταυθα γεγραμμενων δεδυνη μεθα· ταχα γαρ της προθυμιας και
του μη απωκνηκεναι χαριν δοξομεν εχειν αποδοχης τι αξιον. 16.t <Ὠριγενους> των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

εις το κατα Ματθαιον ευαγγελιον εξηγητι κων τομος ι ʹ. 16.1 Μελλων δε ο Ἰησους
αναβαινειν εις Ἱεροσολυμα παρελαβε τους δωδεκα κατ' ιδιαν εν τηι οδωι και ειπεν
αυτοις και τα εξης εως του· και τηι τριτηι ημεραι αναστη σεται (, 17–19). τα δε ισο
δυναμουντα τουτοις και παρα τωι Μαρκωι αναγεγραπται τουτον τον τροπον· «ησαν
δε εν τηι οδωι αναβαινοντες εις Ἱεροσολυμα, και ην προαγων αυτους ο Ἰησους» και
τα εξης εως του «και τηι τριτηι ημεραι αναστησεται». και ο Λουκας δε δοξει τουτοις
συναιδειν γραψας· «παραλαβων δε τους δεκαδυο ειπε προς αυτους» και τα εξης εως
του «και ουκ εγινωσκον τα λεγομενα». Ὁ προτρεπομενος ημας Παυλος μιμεισθαι
αυτον, ως και αυτος Χρι στον εμιμησατο, και ειπων· «μιμηται μου γινεσθε, καθως
καγω Χριστου», ιδων Χριστον ομοσε τοις προφανεσι κινδυνοις χωρουντα και
<προθυμως> αναβαινοντα εις Ἱεροσολυμα μετα του προεγνωκεναι οτι παραδοθη
σεται τοις αρχιερευσι και γραμματευσι και κατακριθησεται θανατωι και τα εξης, το
παραπλησιον πεποιηκεν. ο μεν γαρ Ἄγαβος λαβων αυτου «την ζωνην», δησας
εαυτον χειρων και ποδων ελεγε· «ταδε λεγει το πνευμα το αγιον· τον ανδρα ου εστιν
η ζωνη αυτη ουτω δησουσιν» απελ θοντα εις «Ἱεροσολυμα». μαθων δε ταυτα ο
Παυλος, ως τον διδασκαλον μιμουμενος ανεβαινε προθυμως εις τα Ἱεροσολυμα.
παθων δε τι ανθρωπινον υπο των δια την προς αυτον αγαπην κλαιον των και
κωλυοντων «αυτον ανα βαινειν εις Ἱεροσολυμα» ειπε· «τι ποιειτε κλαιοντες και
συνθρυπτον τες μου την καρδιαν; εγω γαρ ου μονον δεθηναι εις Ἱεροσολυμα
γενομενος ετοιμως εχω, αλλα και αποθανειν υπερ του ονοματος του κυριου μου
Ἰησου». ταυτ' ουν κατανοουντες, εστιν οτε και γινωσκοντες επικει μενους
επιπονους πειρασμους, ομοσε αυτοις <ημεις αυτοι> κατα το ευλογον χωρησωμεν,
λαβοντες παραδειγμα των τοιουτων προηγουμενως μεν τον σωτηρα, μετα δε τουτον
και τον αποστολον αυτου. μη νομισηις δε εναντιουσθαι ταυτα και τα επ' αυτοις υφ'
ημων ειρημενα τωι «εαν διωκωσιν υμας εκ της πολεως ταυτης, φευγετε εις την
ετεραν» και τοις εξης, και τωι τον Ἰησουν ακουσαντα «οτι Ἰωαννης παρεδοθη» εις
φυλακην ανακεχωρηκεναι. φαμεν γαρ οτι ουτε παντοτε καθηκει εκκλινειν τους
κινδυνους ουτε αει ομοσε χω ρειν προς αυτους· σοφου δε τινος εν Χριστωι χρεια εις
το δοκιμαζειν, ποιος μεν απαιτει καιρος αναχω ρησιν, ποιος δε την εις τον αγωνα
προθυμιαν χωρις αναχωρησεως και πολλωι πλεον χωρις φυγης. και ταυτα μεν κατα
το βουλημα της εκκειμενης γραφης λελεχθω εις προ τροπην την περι του <ποτε> και
θανατου κινδυνων καταφρονειν. 16.2 Ἑξης δε παρατηρητεον οτι μελλων ο Ἰησους
αναβαινειν εις Ἱεροσολυμα, ειπερ παρε λαβε τους δωδεκα κατ' ιδιαν, εις δε των
δωδεκα ετι ο Ἰουδας ην, και τον Ἰουδαν παρελαβε κατ' ιδιαν· ετι γαρ (εικος) αξιος ην
του μετα των λοιπων ενδεκα παραλαμβανεσθαι κατ' ιδιαν. και οτε εν τηι οδωι ειπεν
αυ τοις το ιδου αναβαινομεν εις Ἱεροσολυμα και τα εξης, δη λονοτι και τουτον
εκρινεν ενα ειναι των ακουοντων α πεισεται ο δι δασκαλος, ουκ απογινωσκων οτι
ετι Ἰουδας ηγνοει α ποιησει, ως εκαστος ημων (και γαρ πασιν ημιν λελεκται· «μη
καυχω τα εις αυριον, ου γαρ οιδας τι τεξεται η επιουσα»)· ουπω γαρ (οιμαι) βεβληκει
ο διαβολος «εις την καρδιαν Ἰουδα Σιμωνος Ἰσκαριωτου, ινα παραδωι» τον Ἰησουν.
και επει το κατα Ματθαιον προ κειται νυν εξεταζειν, επιμελεστερον ο δυναμενος
αρχηθεν του ευαγ γελιου επιστησαι τοις μεχρι των προκειμενων ζητησατω μηποτε
ουδεπω Ἰουδας κατηγορηται υπο του Ματθαιου, αλλα μονον εν τωι καταλογωι των
δωδεκα ειπε το «<και> Ἰουδας Σιμωνος Ἰσκα-ριωτου, ος και παρεδωκεν αυτον».
πλειονα δε εις κατασκευην του και Ἰουδαν ομοιον τοις λοιποις αποστολοις προτερον
γεγονεναι λε λεκται ημιν, ηνικα εξηταζομεν το «τουτους τους δωδεκα απεστειλεν ο
Ἰησους παραγγειλας αυτοις λε γων» τα αναγεγραμμενα. συγκρι τεον δη τα ενταυθα
λελεγμενα τοις ανωτερω παραπλησιως αναγεγραμ μενοις· επειπερ εκει μεν επι τοις
τοιουτοις λογοις προφητευομενοις υπο του σωτηρος «προσλαβομενος αυτον ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

Πετρος ηρξατο επιτιμαν αυτωι λεγων· ιλεως σοι, κυριε· ου μη εσται σοι τουτο»,
ενταυθα δε ουδεν ανεγραφησαν οι μαθηται ειρηκοτες η πεποιηκοτες επι τοις περι
των απαντησομεμων σκυθρωποτερων απηγγελμενοις. και οιμαι οτι δια τουτο
εσιωπησαν νυν οι μαθηται, επειπερ εν τοις ανω τερω, οτε «προσλαβομενος» τον Ἰη
σουν «ο Πετρος ηρξατο αυτωι επι τιμαν λεγων· ιλεως σοι, κυριε· ου μη εσται σοι
τουτο», «στραφεις» ο Ἰησους «ειπε τωι Πε τρωι· υπαγε οπισω μου, σατανα· σκανδαλον
μου ει, οτι ου φρονεις τα του θεου αλλα τα των ανθρωπων». εικος ουν αυτους
μεμνημενους των προς τον Πετρον λελεγμενων πε φυλαχθαι ταυτα η και χειρονα
ακουσαι απο του διδασκαλου. 16.3 Ουδεν δε λυπει εκθεσθαι την προτεραν και
παραπλησιαν τοις εκ κειμενοις λεξιν ουτως εχουσαν· «τοτε διεστειλατο τοις
μαθηταις αυτου, ινα μηδενι ειπωσιν οτι αυτος εστιν ο Χριστος» και τα εξης εως του
«και τηι τριτηι ημεραι εγερθηναι». επι τουτοις γαρ ειρηται το «και προσλαβομενος
αυτον ο Πετρος» και τα εξης. ετι δε ανωτερω μεν ειρηται «αποκτανθηναι» μελλειν
τον σωτηρα· ενταυθα δε <και> το ειδος της αναιρεσεως γεγραπται, το σταυρωθηναι.
εως μεν ουν Ἰησους ου παρεδιδοτο εν Ἱεροσολυμοις τοις αρχιερευσι και
γραμματευσιν ουδε κατε κρινετο θανατωι ουδε ενεπαιζετο η εμαστιγουτο η
εσταυρουτο, Ἱερο σολυμα συνειστηκει και το κα λουμενον αγιασμα ου κατεβαλλετο.
οτε δε ταυτα τωι Ἰησου ποιησαι τετολμηκασι, τοτε οι παραδοντες αυτον
εγκατελειφθησαν και οι αρ χιερεις του ειναι αρχιερεις επαυσαντο ως μηδε μετ'
αυτους ειναι αρχιερεις, τοτε δε και οι κατακριναντες τον Ἰησουν θα νατωι
γραμματεις πωρωθεντες την διανοιαν και τυφλωθεντες τον λο γισμον ουκ εβλεπον
το βουλημα των αγιων γραμματων. και παντες εκεινοι <οι> κατακριναν τες τον
Ἰησουν θανατωι παρεδοθησαν τωι εχθρωι Χριστου θανατωι, και εμπαιξαντες τωι Ἰη σου
εις εμπαιγμον γεγονασι κυ κλωθεισης «υπο στρατοπεδων Ἱε ρουσαλημ» οτε και
«ηγγισεν η ερη μωσις αυτης», αλλα και τον Ἰησουν μαστιγωσαντες αυτοι εμαστιγω
θησαν και μαστιγουνται εως «το πληρωμα των εθνων εισελθηι»· ο γαρ «βαλλων
λιθον εις υψος επι την κεφαλην αυτου βαλλει». και παντα ταυτα γεγενηται, ιν'
εκεινων μεν αποστηι η επισκοπη, επι δε τους απο των εθνων μεταστηι, σωι ζομενους
αμα τωι «κατ' εκλογην» λειμματι· «ει μη» γαρ «κυριος Σα βαωθ εγκατελιπεν» αυτοις
«σπερμα, ως Σοδομα αν» εγενηθησαν, «και ως Γομορρα αν» ωμοιωθησαν. εγω δ'
οιμαι οτι ωσπερ <η> «υποδειγματι και σκιαι» λατρεια παλαι επιτελου μενη «των
επουρανιων» κατελυθη δια τα επουρανια και ελθοντος <του> αληθινου αρχιερεως ο
συμ βολικος αρχιερευς επαυσατο και των αληθινων υπερ αμαρτιων θυσιων
επιτελουμενων αι συμβολικαι <θυ σιαι> καθηιρεθησαν, ουτως οτε η αληθινη
Ἱερουσαλημ τον Ἰησουν εδεξατο αναβαντα επι το υπο ζυγιον εαυτου σωμα (εφ' ωι
και εχαιρε σφοδρα θυγατηρ Σιων και εκηρυσσεν η θυγατηρ της ανω Ἱερουσαλημ),
τοτε καθηιρεθη Ἱερου-σαλημ η σκια και καταπεπτωκεν ο ναος ο εκ νεκρων λιθων δια
τον εκ ζωντων λιθων ναον <εγερθησομε νον>, κατεσκαφη δε και το κατω
θυσιαστηριον, επειπερ εχρηματισε το επουρανιον, τα εγκαινια αυτου Ἰησου εν τηι
αληθινηι λατρειαι ποιη σαντος. Ει δε κατα τι των σημαινο μενων οι ανθρωποι η πολις
εισι, και νυν εν Ἱεροσολυμοις (ουτω δε καλω τους εχοντας τας ελπιδας επι τον επι
γης τοπον) παραδιδοται ο Ἰησους τοις επαγγελλομενοις την του θεου θεραπειαν
Ἰουδαιοις, και <οι> ωσπε ρει αρχιερεις τυγχανοντες και οι τα θεια γραμματα
αυχουντες διηγει σθαι γραμματεις κατακρινουσι θα νατωι τον Ἰησουν δι' ων κακως
λε γουσιν αυτον, και ουκ εστιν οτε ου παραδιδοασι τοις εθνεσιν Ἰησουν εμπαιζοντες
αυτωι και τηι διδασκα λιαι αυτου παρ' αυτοις, και αει ταις γλωσσαις αυτων μαστιγουσι
την δια Ἰησου Χριστου θεοσεβειαν. και αυτοι μεν αυτον σταυρουσι δι' ων
αναθεματιζουσι και αναιρειν θελουσι την διδασκαλιαν αυτου. ο δε κρειττων αυτων
<παντων> τυγ χανων ολιγον διαλιπων εγειρεται και ζων τοις <εθνεσι τοις> ειληφοσι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

το βλεπειν φαινεται. νυν γαρ «τις τυφλος (ως Ἡσαΐας εκ προσωπου του θεου φησιν)
<αλλ'> η οι παιδες μου, και τινες κωφοι αλλ' η οι κυριευοντες αυτων»; φησι γαρ
μετα μεγαλου και προφητικου ηθους και πνευ ματος· «οι κωφοι, ακουσατε, και οι
τυφλοι, αναβλεψατε ιδειν. και τις τυφλος αλλ' η οι παιδες μου, και τινες κωφοι αλλ'
η οι κυριευοντες αυτων; και ετυφλωθησαν οι δουλοι του θεου»· ηλθε γαρ Ἰησους
«εις κριμα εις τον κοσμον τουτον, ινα οι μη βλεποντες (εισι δ' ουτοι τα εθνη)
βλεπωσι και οι βλεποντες (ο Ἰσραηλ) εκεινοι τυφλοι γενωνται». τηλικουτου γουν
φωτος αληθινου ανατειλαντος και δεικνυντος του λογου αυτον και φασκοντος·
«ιδου ανηρ, Ἀνατολη ονομα αυτωι», ουκ ειδον το φως, επει «ετυφλωσεν αυτους η
κακια αυτων, και ουκ εγνωσαν μυστηρια θεου», και παραδοξον γε γενηται τωι λαωι
εκεινωι και τοις εθνεσι. λυχνον μεν γαρ εκαστον των προφητων τυγχανοντα εωρα ο
λαος, ανατειλαντα δε τον της δικαιοσυνης ηλιον ουκ εγνωσαν· διο και ει τινα
εδοκουν εχειν λυχνον, αφηιρεθη απ' αυτων. «λαος» δε ο των εθνων «ο καθημενος εν
σκοτει ειδε φως», ουχ οποιον ο Ἰσραηλ μικρον (μικρον γαρ φως εκαστος ην των
προφητων), αλλα «λαος ο καθη μενος εν σκοτει ειδε φως μεγα», τον κυριον και
σωτηρα ημων Ἰη σουν Χριστον, ου το μεγεθος φαι νεται διατεινοντος «απο περατος
γης εις το περας αυτης ευρωστως, και διοικουντος» τας εκκλησιας «χρη στως», οτε
το πνευμα αυτου πε πληρωκε την οικουμενην, πληρω θεισης της λεγουσης
προφητειας, «εν ταις εσχαταις ημεραις εμφα νες» εσεσθαι «το ορος του θεου»· και
νυν «πορευονται επ' αυτο παντα τα εθνη», και εστι τουτο Χριστος Ἰησους. 16.4 Τοτε
προσηλθεν αυτωι η μητηρ των υιων Ζεβεδαιου μετα των υιων αυτης και τα εξης εως
του ακουσαντες δε οι δεκα ηγα νακτησαν περι των δυο αδελ φων (, –24). το δ' ομοιον
αυτωι και ο Μαρκος ανεγραψε τουτον τον τροπον· «και προσ πορευονται αυτωι
Ἰακωβος και Ἰωαννης οι υιοι Ζεβεδαιου και λεγουσιν αυτωι» και τα εξης εως του
«ηρξαντο αγανακτειν περι Ἰακω βου και Ἰωαννου». Ἄξιον εν τοις προκειμενοις
ζητησαι νουν ουκ ευκαταφρονητον και αληθως ευαγγελιωι πρεποντα Ἰησου Χριστου.
<προπαρεθεμεθα δε του το,> επει το ρητον τοις μεν α πλουστεροις και παντη
ακεραιοις και βαθη θεου και των γραφων αυτου μη επισταμενοις ζητειν εμ φαινει
απλοτητα αξιωσεως <τινος> και της προς αυτην του Ἰησου απο κρισεως. τοις δε καν
επι ποσον δυναμενοις βασανιζειν προβληματα ο αυτοθεν εμφαινομενος νους βραχυς
εστι και ευτελης και ουδεν εχων <μεγα>, μαλιστα οτε Ἰησους αποκρινεται αρμοζον
αυτου τηι μεγαλονοιαι. ωσπερ γαρ επι κοσμικης βασιλειας εν προαγωγηι δοκουσιν
ειναι οι συγκαθεζομενοι τωι βασιλει εν τηι βασιλικηι εσθητι καθεζομενωι και
οτιποτουν των της βασιλικης πραγ ματων διεποντι, ουτω δοξει (κατα την λεξιν)
φανταζομενη η μητηρ των υιων Ζεβεδαιου (η ως ο Μαρκος ανεγραψεν Ἰακω βος και
Ἰωαννης) αξιουν απο του σωτηρος το κα θεσθηναι τον μεν ετερον εκ δεξιων αυτου
εν τηι βασιλειαι τυγχα νοντος, τον δε λοιπον εξ αριστερων. και ουδεν μεν ην
παραδοξον, γυ ναικα <γυναικειας> απο απλοτητος και ιδιωτειας τοιαυτα νομιζειν
<δειν> αξιουν. δεδοσθω δε οτι και οι δυο αποστολοι, ως ανθρωποι ετι ατελεις και
μηδεν νοουντες βαθυτερον περι της βασι λειας Χριστου, τοιαυτα υπελαμ βανον περι
των συγκαθεζομενων τωι Ἰησου· επαν δε και ο Ἰησους ως συγκατατιθεμενος τωι μεγα
ειναι το καθεσθηναι τινα εκ δεξιων η εξ ευωνυμων αυτου επαιρηι την αξιωσιν και
λεγηι· ουκ οιδατε τι αιτεισθε και ουκ εστιν εμον δουναι, αλλ' οις ητοιμασται υπο του
πατρος μου, ζητησαι τις αν συνετος δοκων ειναι ακροα της της γραφης, τι βουλεται
το καθεζεσθαι εκ δεξιων η εξ ευωνυμων Ἰησου εν τηι βασι λειαι αυτου. Και προς τους
υπολαμβανον τας γε περιεργοτερον ημας ταυτα ζητειν συνακτεον τα περι καθισεων
ανα γεγραμμενα θεου η του Χριστου, ινα τηι βασανωι των εις τουτο συν αγομενων
και παραθεσει αυτων προς αλληλα ανατειλαι δυνηθηι με γεθος τι δογματος απο
απλουστερου παραδειγματος ληφθεντος. οιον εν μεν τηι τριτηι των Βασιλειων γε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

γραπται οτι «ειπε Μιχαιας»· «ειδον θεον Ἰσραηλ καθημενον επι θρονου αυτου, και
πασα η στρατια του ουρανου ειστηκει περι αυτον εκ δεξιων αυτου και εξ ευωνυμων
αυτου» και τα εξης· εν δε τηι δευτεραι των Παραλειπομενων ο αυτος Μιχαιας φησι
παραπλησια τουτοις εν τωι· «ακουσατε λογον κυριου. ειδον κυ ριον καθημενον επι
θρονου δοξης αυτου, και πασα δυναμις του ουρα νου ειστηκει εκ δεξιων αυτου και εξ
αριστερων αυτου» και τα εξης. και εν Ἡσαΐαι δε γεγραπται· «και εγενετο του
ενιαυτου ου απεθανεν Ὀζιας ο βασιλευς ειδον τον κυριον καθημενον επι θρονου
υψηλου και επηρμενου» και τα εξης. ετι δε και εν τωι ∆ανιηλ τοιαυτα γε γραπται·
«εθεωρουν εως ου θρονοι ετεθησαν, και παλαιος ημερων εκα θητο» και τα εξης.
παραπλησια τουτοις εστιν ευρειν και εν τωι Ἰεζεκιηλ κατα την αρχην της προ
φητειας αυτου, οτε φησιν· «υπερ ανω του στερεωματος του υπερ κεφαλης αυτων
(δηλον δ' οτι των χερουβιμ) ως ορασις λιθου σαπ φειρου, ομοιωμα θρονου επ' αυτου,
και επι του ομοιωματος του θρο νου ομοιωμα ως ειδος ανθρωπου ανωθεν». εν δε τωι
εκατοστωι εν νατω Ψαλμωι το «ειπεν ο κυριος τωι κυριωι μου· καθου εκ δεξιων μου»
εμφαινει καθισιν του πατρος και αλλην του σωτηρος καθεζο μενου εκ δεξιων αυτου.
και παλιν εν αλλωι Ψαλμωι ευχομενος ο προφητης φησιν· «ο καθημενος επι των χε
ρουβιμ εμφανηθι», και παλιν· «ο θεος καθηται επι θρονου αγιου αυτου». ει δε και
απο των ευαγγελιων πα ραδειγμα βουλει λαβειν, ακουε Ματ θαιου αναγραφοντος
τινα τροπον ο Ἰησους ειπε τοις μαθηταις· «αμην λεγω υμιν οτι υμεις οι ακολουθη
σαντες μοι, εν τηι παλιγγενεσιαι, οταν καθισηι ο υιος του ανθρωπου επι θρονου δοξης
αυτου» και τα εξης [και· «απαρτι οψεσθε τον υιον του ανθρωπου καθημενον εκ
δεξιων της δυναμεως»]. και ο Ματ θαιος <και> ταυτα φησιν· «οταν ελθηι ο υιος του
ανθρωπου εν τηι δοξηι αυτου και παντες οι αγγελοι μετ' αυτου, τοτε καθισει επι
θρονου δοξης αυτου» και τα εξης, και· «απαρτι οψεσθε τον υιον του αν θρωπου
καθημενον εκ δεξιων της δυναμεως». το δε ισοδυναμουν αυτωι και ο Μαρκος
ανεγραψεν εν τωι «και οψεσθε τον υιον του ανθρωπου εκ δεξιων καθημενον της
δυναμεως και ερχομενον μετα των νεφελων του ουρανου», και ο Λουκας δε το
ομοιον φησιν εν τωι «απο γαρ του νυν εσται ο υιος του ανθρωπου καθη μενος εκ
δεξιων της δυναμεως του θεου». Και τι με δει επι πλειον τα τοιαυτα συναγειν,
βουλομενον <μετα> την ευτελη και απλουστεραν και ταπεινοτεραν εκδοχην περι της
εν τηι βασιλειαι καθισεως του Χριστου και των εκ δεξιων η εξ ευωνυμων αυτου
καθεδουμενων παραστησαι <και> μυστικωτεραν, ιν' ευλογως δυ νηθηι υπο των επι
τα θεια νοηματα αναβαινειν οιων τε οντων εξετασθη ναι και ευρεθηναι τι αξιον του
ανακρινοντος «παντα» πνευματικου και «υπ' ουδενος» ανακρινομενου, αναλογον
ταις του Παυλου περι πνευματικων φωναις <και περι> των ευαγγελικων ερουντος.
ως γαρ Παυ λος κατα τον πνευματικον εκλαβων νομον τα περι του μαννα και της
πετρας και του απ' αυτης υδατος φησι· «και παντες το αυτο βρωμα πνευματικον
εφαγον, και παντες το αυτο πομα πνευματικον επιον· επινον γαρ εκ πνευματικης
ακολουθουσης πετρας, η δε πετρα ην ο Χριστος», ουτως ειποι αν ο επι την πετραν
ταυτην εστως πνευματικος και επι τουτωι ευχαριστων τωι θεωι και λεγων και περι
εαυτου· «εστησεν επι πετραν τους ποδας μου, και κατευθυνε τα διαβηματα μου», οτι
πνευματικη εστιν η καθισις θεου επι πνευματικου θρονου και η Χριστου ομοιως, και
το «εκ δεξιων της δυναμεως» καθεζεσθαι τον Χριστον πνευμα τικον εστιν. ουδεν
γαρ κατα ταυτα δηλουται περι σωματικης καθι σεως, (ην ωρισαντο εδρασμον ειναι
επι των ισχιων εδραζομενων επι τινος εδρας)· και γαρ γελοιον δια το σωματικως
ταυτα ωνομασθαι νομιζειν θρονους τινας <σωματικως> ειναι δεδημιουρ γημενους,
ουκ οιδα εκ ποιας υλης, δεκτικους της καθισεως του θεου η του Χριστου η των
καθεζομενων εκ δεξιων η εξ ευωνυμων Χριστου, οις ητοιμασε το τοιουτον ο πατηρ.
ουκ οιδα δε ει ευαγες εστι σωματικον νομιζειν ειναι το «εκ δεξιων και εξ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

ευωνυμων» του θεου εστηκεναι την στρατιαν «του ουρανου» σωματικως, η παλιν
οιε σθαι τους μεν σωιζομενους και επαι νουμενους εν τοις σωματικοις ειναι δεξιοις
του βασιλεως ημων Ἰησου Χριστου, τους δε ψεκτους και απο λουμενους εν τοις
αναλογον τουτοις σωματικοις ευωνυμοις. 16.5 Ἀλλα μηποτε το μεν απο καταστηναι
επι την βασιλειαν απο λαβοντα την εαυτου αρχην Χριστον, καταργηθεισης της
βασιλευουσης εν τοις θνητοις σωμασι των αν θρωπων αμαρτιας και πασης της
αρχουσης των πονηρων αρχης και εξουσιας και δυναμεως, τουτ' εστι το καθεσθηναι
αυτον «επι θρονου δοξης αυτου»· το δε και δεξια <και ευωνυμα> ποιησαι παντα τωι
θεωι, ινα μηκετι ηι σκαιον τι προς αυτον, τουτ' εστι το εσομενον εν τοις «εκ δεξιων
της δυναμεως» εσομενοις, προς παραδειγμα μελλουσι βλεπειν το «εκ δεξιων της
δυναμεως» καθεζεσθαι εκ δεξιων και εξ ευωνυμων αυτου εν τηι βασιλειαι Χριστου
του λογου· ους αποκαθ ιστησιν ο θεος συνεργησας αυτοις και ετοιμασας το εγγιζειν
τηι Χριστου υπεροχηι, ιν' ο μεν προηγουμενος των <αλλων των Χριστωι> εγγιζοντων
ηι εκ δεξιων και οιον απτομενος αυτου και κολλωμενος τοις του λογου δεξιοις, ο δε
υποδεεστερος εγγυς των αριστερων αυτου. δεξια δε ορα ειδυνα σαι νοησαι Χριστου
τα αορατα ονομα ζομενα κτισματα, αριστερα δε τα ορατα και σωματικα. αλλα
Χριστος μεν παντων βασιλευει· ηδη δε των εγγιζοντων αυτωι οι μεν κεκληρων ται τα
δεξια και νοητα, οι δε τα αριστερα και αισθητα. και μηποτε η αληθινη μητηρ των
υιων Ζεβεδαιου (ους εκαλεσε Βοανερ γες ο σωτηρ, «ο εστιν υιοι βροντης»), η βροντη
<αυ τη>, μεγαλα κρινασα περι των υιων αυτης Ἰακωβου και Ἰωαννου (και γαρ ησαν
μεγαλοι) και υπολαβουσα αυτους τα πρωτεια δυνασθαι εχειν παρα πασαν γεννητην
φυσιν ως χωρησαντας την μεγαλοφωνιαν αυτης, προσελθουσα ηξιου τον κυριον, ινα
ιδρυσηι τον μεν ετερον αυτων εκ δεξιων, τον δ' αλλον εξ ευωνυ μων. ο δε σωτηρ
διελεγχων και την τηλικαυτην μεγαλοφωνον μητερα του Ἰακωβου και Ἰωαννου ως
αγνοουσαν, τινες οι υπερεχοντες και οτι η τηλικαυτη δωρεα χαρις εστι <μονου> του
επι πασι θεου συμπνεον τος και συνεργουντος και ιδρυοντος εν τηι τοιαυτηι υπεροχηι,
ους ειδεν επιτη δειους, ειπε το ουκ οιδατε τι αιτεισθε και· το καθισαι εκ δεξιων μου η
εξ ευωνυμων ουκ εστιν εμον δουναι, αλλ' οις ητοιμασται υπο του πα τρος μου.
επιστησει δε ο δυναμενος τινα μεν υπο του σωτηρος διδοται, τινα δε υπο του πατρος,
ορων οτι εστι τινα α ου δοιη αν ο υιος, αλλ' αυτος ο πατηρ. ει δε τοιουτον τι
παριστησι και τα ευαγγελια, οπου μεν εισαγοντα τον σωτηρα ευ χομενον περι τινων
δυναμεων ινα αυτωι υπαρχθηι τα αιτηματα απο του πατρος, οπου δε χωρις ευχης
ποιουντα ως ηδη εχοντα εκεινα περι ων ηξιωτο, τολμηρον μεν ζητησαι, ομως δε ο
δυναμενος μετα ευλαβειας και ταυτα εξεταζε τω. παραστησαι δ' οιμαι βουλομενος τηι
μητρι των υιων Ζεβεδαιου και αυτοις, οτι και ελειπεν αυτοις προς το τελειωσαι τα εν
ανθρωποις εφικτα ου τα τυχοντα, αποκριθεις ειπε μετα το ουκ οιδατε τι αιτεισθε το
δυνασθε πιειν το ποτηριον ο εγω μελλω πινειν (η ως ο Μαρκος ανεγραψε· «δυ νασθε
το ποτηριον πιειν ο εγω πινω η το βαπτισμα ο εγω βαπτιζομαι βαπτισθηναι;») 16.6
Και εν τουτοις δε ζητησει τις τι το ποτηριον και τι το βαπ τισμα, ως ετερα αλληλων
<οντα αμφοτερα και ουτως ωνομασμενα> και δεομενα ου της τυχουσης δυ ναμεως
της του πιομενου η του βαπτισθησομενου, και πιομενου ουκ αλλο ποτηριον η ο
εμελλε πινειν ο Ἰησους βαπτισθησομενου τε παρα πλησιως βαπτισμα, ο αυτος
εμελλε βαπτιζεσθαι ο κυριος. οι πολλοι μεν ουν τα αμφοτερα αγουσιν εις την κατα
το μαρτυριον οικονομιαν, ου παρισταντες ουτε ει δυο επινοιας εχει δηλουμενας δια
των δυο ονοματων εν τηι υποστασει τυγχανοντων, ουτ' ει δυναται και δυο
δηλουσθαι εν τουτοις πραγματα. ημεις δε ουκ αποδοκιμαζομεν μεν και ταυτην την
εκδοχην, εφιστα μεν δε ει δυναται και αλλο τι δηλουν παρα ταυτα τα δυο ονοματα.
και επει πολυ εστι το νυν ακριβως διαλα βειν περι αυτων, ολιγα εις το στηναι τα
εμφαινομενα ημιν παραστησομεν εις τον τοπον. και εις μεν το δηλουσθαι εν τουτοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

το μαρτυριον ου μονωι χρησεται τις τωι «πατερ, ει δυνατον, παρενεγκε τουτο το
ποτηριον απ' εμου», ως επιπονως πινομενον υπο του ανα δεχομενου τους εν τωι
μαρτυριωι αγωνας, εως τις εκπιηι υπομεινας τα κατα τον εν τωι μαρτυριωι πει ρασμον
παντα τα προσαγομενα αυτωι, αλλα και τωι εν εκατοστωι πεντεκαι δεκατωι Ψαλμωι
ειρημενωι· «τι αντα ποδωσω τωι κυριωι περι παντων ων ανταπεδωκε μοι; ποτηριον
σω τηριου ληψομαι, και το ονομα κυ ριου επικαλεσομαι». «τας ευχας μου τωι κυριωι
αποδωσω εναντιον παντος του λαου αυτου». «τιμιος εναντιον κυριου ο θανατος των
οσιων αυτου». ουδεν γαρ δυναμεθα πλειον απο δουναι τωι κυριωι εφ' οις ευηργε
τηθημεν η το του σωτηριου πο τηριον προθυμως λαβειν και επι καλεσασθαι το του
κυριου ονομα εις το πιειν αυτο· εν ωι εκπινομενωι αποδιδωσι τις τας ευχας αυτου
πασας «τωι κυριωι εναντιον παντος του λαου αυτου». σαφως δε εδιδαξεν εν τουτοις
οτι το ποτηριον <το μαρτυριον> εστιν ο επαγαγων τοις κατα το ποτηριον το «τιμιος
εναν τιον κυριου ο θανατος των οσιων αυτου». τηι δε επινοιαι το μαρτυριον δυο
εστιν, ων το μεν εν καλειται «ποτηριον σωτηριου», το δε λοι πον βαπτισμα. και καθο
μεν υπομενει τις τους πονους, ποτη ριον εστιν εκπινομενον υπο του φεροντος παντα
τα προσαγομενα εις εαυτον, αναλαμβανοντος και οιονει πινοντος τας αλγηδονας και
μη απωθουμενου αυτας μηδε αποβαλλοντος η εμουντος. καθο δε αφεσιν λαμβανει
αμαρτηματων ο υπομεινας, βαπτισμα εστιν· ει γαρ το βαπτισμα αφεσιν αμαρτη
ματων επαγγελλεται, καθως παρει ληφαμεν περι του εν υδατι και πνευματι
βαπτισματος, αφεσιν δε λαμβανει αμαρτηματων και ο το του μαρτυριου υπομεινας
βαπτισ μα, βαπτισμα το μαρτυριον ευ λογως λεγοιτ' αν. Ὅτι δε αφεσις αμαρτηματων
γινεται <παντι> τωι το μαρτυριον υπομειναντι, δηλον εκ του «πας ος εαν ομολογησηι
εν εμοι εμπροσθεν των ανθρωπων, ομολογησω καγω εν αυτωι εμπροσθεν του πατρος
μου του εν τοις ουρανοις». ομολογει δη εμπροσθεν του εν τοις ουρανοις πα τρος ο
σωτηρ παντα τον ομολογη σαντα, καν τυχηι προ της ομολογιας οτιποτ ουν αμαρτων·
ει γαρ τους οτιποτουν αμαρτ<οντας ομολογ>ησαντας ουχ ομολογησει, ουκ εσται
αληθες το «πας ουν οστις ομολογησει εν εμοι» και τα εξης. ουκ οιμαι δ' οτι
εμπροσθεν του εν ουρανοις πατρος ομολογησει ο σω τηρ τον οποιωιποτουν ενοχον
αμαρ τηματι· παρρησιαζομενου γαρ <υιου> ενωπιον πατρος εστιν η ομολογια επι τωι
ομολογουμενωι ως αξιωι της <Χριστου> επι του πατρος ομολογιας. μη σαινετω δε
ημας ει ο σωτηρ παρα τωι Μαρκωι και το ποτηριον πινει, και το βαπτισμα βαπτιζεται·
και γαρ ηνικα ο Ἰωαννης «ηλθεν εις πασαν περιχωρον του Ἰορδανου κηρυσσων
βαπτισμα μετανοιας εις αφεσιν αμαρ τιων», και Ἰησους «παραγινεται προς τον
Ἰωαννην του βαπτισθηναι υπ' αυτου» οιονει απολουομενος τα ημετερα
αμαρτηματα, ιν' ημεις τωι λουτρωι αυτου καθαρισθωμεν. μαλ λον δε εμφαινεται το
καθαριζεσθαι ημας επι τωι μαρτυριωι αυτωι, καθο εβαπτιζετο αναλαβων ημων τας
αμαρτιας, ινα αυτας λυσηι και αφ' ημων και αφ' εαυτου· διοπερ «ο <απε θανεν,>
απεθανε τηι αμαρτιαι» ημων, επει αυτος απεθανε «τηι αμαρτιαι» ου τηι εαυτου αλλα τηι
ημετεραι, ει γε εχειν λογον το τοιουτον δοξει τισι. πεπωκασι δε <κατα ταυτα, ως εμοι
δοκειν, και το> ποτηριον και το βαπτισμα εβαπτισθησαν οι του Ζε βεδαιου υιοι,
επειπερ Ἡρωδης μεν απεκτεινεν «Ἰακωβον τον <αδελ φον> Ἰωαννου μαχαιραι», ο δε
Ῥω-μαιων βασιλευς (ως η παραδοσις δι δασκει) κατεδικασε τον Ἰωαννην
μαρτυρουντα δια τον της αληθειας λογον εις Πατμον την νησον. διδασ κει δε τα περι
του μαρτυριου εαυτου Ἰωαννης, μη λεγων τις αυτον κατε δικασε, φασκων εν τηι
Ἀποκαλυψει ταυτα· «εγω Ἰωαννης, ο αδελφος υμων και συγκοινωνος εν τηι θλιψει
και βασι λειαι και υπομονηι εν Ἰησου, εγενο μην εν τηι νησωι τηι καλουμενηι Πατ μωι
δια τον λογον του θεου» και τα εξης. και εοικε την αποκα λυψιν εν τηι νησωι
τεθεωρηκεναι. 16.7 Ὁ δε προστιθεις μετα την αποδεδομενην διηγησιν εις το
ποτηριον και το βαπτισμα τοιαυτα φησιν· ωσπερ εστι τι βρωμα του σωτηρος, περι ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

λεγει· «εμον βρωμα εστιν ινα ποιησω το θελημα του πεμψαντος με και τελειωσω
αυτου το εργον», ουτως αναλογον εστι ποτηριον εκει νωι τωι βρωματι. ο τολμηρον
μεν διο ρισαι απο του βρωματος και παρα στησαι πραγματικως, ομως δε ο δυναμενος
επιστησατω μηποτε το μεν πρακτικον εστι το βρωμα το δε θεωρητικον το πομα. κατα
γαρ το εσθιειν τον Χριστον, εν τωι ποιειν «το θελημα του πεμψαντος» αυτον και
τελειουν εκεινου «το εργον», το και πινειν <αυτον εστιν, εν τωι νοειν> «το θελημα
του πεμψαντος» αυτον και τελειωσαι αυτου την γνωσιν. ει δε δυναται η μη εις
ταυτην την διαφοραν αναφερεσθαι <και> το «η σαρξ μου αληθως εστι βρωσις, και το
αιμα μου αληθως εστι ποσις», και συ κρινεις. λεγοι γαρ αν τις οτι αληθως μεν βρωσις
η πραξις, αληθως δε ποσις η θεωρια, και ο τουτο φασκων ερει οτι δια τουτο πρωτον
διδωσι τον «αρτον ευλογησας» και κλασας «τοις μαθη ταις»–επει πρωτη εστιν η
πραξις, και μετα τουτο «λαβων ποτηριον, ευ χαριστησας εδωκεν αυτοις λεγων· πιετε
εξ αυτου παντες»–επει δει τα των πραξεων ρυθμισαντα και το πρακτικον
κατορθωσαντα ουτως οδευειν δια των πραγματων και επι θεωριαν αυτων. και γαρ
κατα τον προφητην λεγεται το «σπειρατε εαυ τοις εις δικαιοσυνην, τρυγησατε εις
καρπον ζωης», ινα πρωτον πραξω μεν το δεον· και μετα τουτο φησι· «φωτισατε
εαυτοις φως γνωσεως», <ως> οδωι γαρ τις μετα το τα ηθη καθαραι οδευοι αν επι την
γνωσιν και φωτιζοιτο εν αυτηι. Και ταυτα δε παρεκβατικως λε λεκται δια την περι
του ποτηριου βαθυτεραν εξετασιν. και εν εικοστωι δευτερωι Ψαλμωι λε λεκται πρωτον
μεν το «ητοιμασας ενωπιον μου τραπεζαν εξ εναντιας των θλιβοντων με», εξης δε
και το· «ποτηριον σου με θυσκον με ωσει κρατιστον». μη υπο λαμβανετω δ' ημας ο
εντυγχανων τηιδε τηι γραφηι κρατειν οτι εχρην πως διηγησασθαι τα περι των ανα
γεγραμμενων καθισεων του θεου η του Χριστου. απολογουμεθα γαρ οτι δυσωπησαι
μονον απο των ρητων προεκειτο τα περι καθισεως και αποστησαι τον εντυγχανοντα
απο της ταπεινοτερας εκδοχης. αλλωι γαρ καιρωι εχρην προηγουμενην τινα σκεψιν
ποιησασθαι περι καθισεως και στασεως και περιπατου θεου η του Χριστου, οπερ ουκ
απαιτει η παρουσα διηγησις· μεγιστη γαρ αν και ακαιρος εγενετο η παρεκβασις. 16.8
πλην τουτων λεχ θεντων υπο του σωτηρος προς την αξιωσιν της μητρος Ἰωαννου
και Ἰακωβου η αυτων των υιων Ζεβε δαιου ακουσαντες (φησιν) οι δεκα
ηγανακτησαν περι των δυο αδελφων ως αξιωσαντων προτι μηθηναι των λοιπων.
παρατηρει δ' οτι και Ἰουδας εν τοις αγανακτου σιν ην (και ανεγραψε τουτο και ο
Μαρκος). ει δε εν τοις αγανακτουσιν ην μετα των λοιπων εννεα, μηποτε ετι ουδε πω
βεβληκει ο διαβολος «εις την καρ διαν» αυτου, «ινα αυτον» τον κυριον ημων
«παραδωι», αλλ' ετι και τηι προαιρεσει εις των αποστολων ο Ἰουδας ην. πολλα δε περι
αυτου εν τοις προ του των ειποντες, νυν ουκ επαναλαμβα νομεν περι του
κατασκευασαι οτι Ἰουδας προαιρεσεως ων οποιας και οι λοιποι πεπτωκε και
ενεπεσεν εις την παγιδα του πονηρου, και φιλαρ γυρησας και προδους τον σωτηρα.
Ὁ δε Ἰησους προσκαλε-σαμενος αυτους ειπεν· οι δατε οτι οι αρχοντες των ε θνων
κατακυριευουσιν αυτων και <τα> εξης εως του και δουναι την ψυχην αυτου λυτρον
αντι πολλων (, 25–28). τουτοις τα ισοδυναμουντα και ο Μαρκος ανεγραψεν.
ετηρησαμεν δε ωσπερ επ' αλλων πλειονων και την ταξιν των αναγεγραμμενων τη
ρουντας Ματθαιον και Μαρκον, ειτε θεραπειων ειτε λογων, ουτως και εν ταυθα.
εξης γαρ τα απο του «μελ λων δε ο Ἰησους αναβαινειν εις Ἱερο-σολυμα [και]
παρελαβε τους δωδεκα κατ' ιδιαν» μεχρι του «ευθεως δε αποστελλει αυτους» παντα
τηι ταξει τετηρηκε και ο Μαρκος απο του «ησαν δε εν τηι οδωι αναβαινοντες εις
Ἱεροσολυμα» μεχρι του «ευθεως αυτον αποστελλει παλιν ωδε». συ δε παραθεις τα
ευαγγελια αλληλοις κατα τους τοπους τουτους και συγ κρινων αυτους ευρησεις το
λεγομε νον. και ο Λουκας μεντοι εκ μερους το ομοιον ανεγραψε προταξας αυτων το
«εγενετο δε φιλονεικια αυτων, το τις αυτων <αν ει>η μειζων». εν τουτοις γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

επιφερει· «ο δε ειπεν αυτοις· οι βασιλεις των εθνων κυριευουσιν αυ των, και οι
εξουσιαζοντες αυτων ευεργεται καλουνται. υμεις δε ουχ ουτως» και τα εξης. ταυτα
μεν ουν λελεχθω, ιν' ημας μη λανθανηι τα περι της ισοδυναμιας των κατα τον τοπον
τετηρημενης Ματθαιωι και Μαρκωι, και εκ μερους τωι Λουκαι. ηδη δε και την διανοιαν
των λεγο μενων ημιν εξεταστεον. Προειρηται οτι των παρα τωι Ἰησου πρωτειων
επεδικαζοντο Ἰα-κωβος και Ἰωαννης, και ηξιουν λα βειν το καθισαι εκ δεξιων και εξ
ευωνυμων αυτου εν τηι βασιλειαι αυ του (η η μητηρ αυτων τουτο ᾔτει περι αυτων),
και λελεκται οτι επι τουτοις, ως και αυτοι των παρα τωι Ἰησου πρωτειων
επιδικαζομενοι, οι λοιποι «ηγανακτησαν δεκα», ει υφαρπαζειν βουλονται Ἰακωβος
κα Ἰωαννης, ως υπερ τους λοιπους δεκα οντες, την προς τον Ἰησουν κατα την δοξαν
εγγυτητα. τουτων δε προειρημενων κατα το ευλογον ο Ἰησους προσκα λειται ητοι
τους αγανακτησαντας δεκα, η και μετα των λοιπων δυο, και διδασκει την οδον καθ'
ην μεγας και πρωτος τις εσται παρα τωι θεωι. το δε λεγομενον τοιουτον ην οτι οι μεν
των εθνων αρχοντες (η «δοκουντες» αυτων «αρχειν») ουκ αρκουμενοι τωι κυριευειν
των υποτεταγμενων, βιαιοτερον αυτων κρατειν θελοντες και κατακυριευουσιν
αυτων. ομοιως δε και οι ως κατα την εν τωι βιωι τουτωι αξιαν εν τοις εθνεσι μεγαλοι
ουχ ιστανται επι του εξουσιαζειν των υπηκοων, αλλα κατεξανισταμενοι αυτων
κατεξου σιαζουσιν αυτων. εν υμιν δε τοις εμοις γνωριμοις μη εστω ταυτα, μηδε οι
αρχην τινα εγκεχειρισμενοι των εις εμε πιστευοντων η εξουσιαν εν εκκλησιαι του
πατρος μου και θεου εχειν νενομισμενοι κατακυριευετωσαν των ιδιων αδελ φων η
κατεξουσιαζετωσαν των επι την δι' εμου θεοσεβειαν κατα πεφευγοτων. αλλ' ειπερ
βουλεται τις παρα τωι πατρι μου κριθηναι μεγας και συγκρισει των εαυτου αδελφων
υπερ εχων, πασι διακονειτω ων βουλεται ειναι μειζων. ει δε και των παρ' εμοι
πρωτειων τις ορεγεται, ιστω μηδενος εσεσθαι πρωτος, ωι παρον δουλευειν μη
εδουλευσε δουλειαν την και εν μετριοτητι και τηι επαινετηι τα πεινοτητι, τον τε
δουλευοντα ωφελη σαι δυναμενην ονησαι δε η αναπαυ σαι και τους δουλευομενους.
ο δε Λουκας βασιλεις και εξουσια ζοντας εθνων παραλαμβανει εις τον λογον,
αποτρεπων τον βουλομενον ειναι εν τοις αδελφοις μειζονα μιμει σθαι την βασιλικην
εξουσιαν η την των εξουσιαζοντων της κολακειας επιθυμιαν, διδασκων <δ'> ημας ιν'
ο μεν αληθως εν ημιν «μειζων» γενη ται «ως ο νεωτερος» (τουτεστιν ως παιδιον)
απλοτητος και ισοτητος χαριν, ο δε «ηγουμενος (ουτω δε οιμαι ονομαζειν τον
καλουμενον εν ταις εκκλησιαις επισκοπον) ως ο» τοις υπηρετουμενοις
διακονουμενος. Και ταυτα μεν ο του θεου δι δασκει ημας λογος. ημεις δε ητοι μη
νοουντες το βουλημα της διδα σκαλιας εν τουτοις Ἰησου η κατα φρονουντες των
τηλικουτων υπο θηκων του σωτηρος, τοιουτοι εσμεν ως ενιοτε και τον των κακως
αρχον των εν τοις εθνεσιν υπερβαλλειν τυ φον και μονονουχι ζητειν ως οι βασι λεις
δορυφορους, και φοβερους εαυ τους και δυσπροσιτους μαλιστα τοις πενησι
κατασκευαζοντες, τοιουτοι εσμεν προς αυτους, εντυγχανοντας ημιν και περι τινων
αξιουντας, ως ουδε οι τυραννοι και ωμοτεροι των αρχοντων προς τους ικετας. και
εστι γε ιδειν εν πολλαις νομιζομεναις εκκλησιαις, και μαλιστα ταις των μειζονων
πολεων, τους ηγουμενους του λαου του θεου μηδεμιαν ισο λογιαν <εχοντας η προς
αυτους εχειν> επιτρεποντας, εσθ' οτε και τοις καλλιστοις των Ἰησου μαθη των ***
ειναι προς αυτους. και ο μεν αποστολος τοις κυριοις περι των οικετων εντολην
διδωσι λεγων· «οι κυριοι, το δικαιον και την ισοτητα τοις δουλοις παρεχεσθε ειδοτες
οτι και υμεις εχετε κυριον εν ουρανωι»· διδασκει δε και ανιεναι την απειλην τους
δεσποτας κατα των οικετων. εστι δε τινας ιδειν <επισκοπους> ωμως απειλουντας,
οτε μεν προ φασει αμαρτιας, οτε δε τωι κατα φρονειν των πτωχων, παρα τον
αποστολικον λογον εν ωι λελεκται· «δεξιας εδωκαν εμοι και Βαρναβαι κοινωνιας, ινα
ημεις εις τα εθνη, αυτοι δε εις την περιτομην· μονον των πτωχων ινα μνημονευω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

μεν», και παλιν την προς τους υπο χειριους ισοτητα μητε εννοουντας μητε
φανταζομενους οτι καθηκει ατυφιαν και ισοτητα μαλιστα Χρι στιανοις
εμπολιτευεσθαι, και εξαι ρετως εν τοις υπεροχην τινα ονομα τος εκκλησιαστικου
φορουσι· γεγραπται γαρ· «οσωι μεγας ει, το σουτωι ταπεινου σεαυτον, και εναντι
κυριου ευρησεις χαριν». εχρην δ' ημας ειδεναι και το εν Παροιμιαις ουτως
ειρημενον· «προ συντριβης υψουται καρδια αν δρος, και προ δοξης ταπεινουται»,
εκκλινειν δε και το περιπεσειν τωι <μεγα> φρονησαι η ειπειν λογον, ον ειπεν ο
«θελων εαυτον δικαιωσαι» προς τον Ἰησουν διδαξαντα το «αγαπησεις τον πλησιον
σου ως εαυτον», ος ουκ ηιδεσθη τωι σωτηρι ειπειν· «και τις εστι μου πλησιον;» εδει δε
και απο Παυλου ανεγνω κεναι το «δυναμενοι εν βαρει ειναι ως Χριστου αποστολοι,
εγενηθημεν ηπιοι εν μεσωι υμων, ως εαν τροφος θαλπηι τα εαυτης τεκνα». εχρην
μιμη σασθαι και το «η αμαρτιαν εποιησα εμαυτον ταπεινων ινα υμεις υψω θητε»; Οι
αρχοντες ουν των μεν εθνων κατακυριευετωσαν αυτων, της δε εκκλησιας
δουλευετωσαν αυτηι. αλλα και οι μεγαλοι μεν των εθνων κατεξουσιαζετωσαν
αυτων, των δε πιστων ακουετωσαν του «μαθετε απ' εμου, οτι πραΰς ειμι και
ταπεινος τηι καρδιαι, και ευρησετε αναπαυσιν ταις ψυχαις υμων». παιδευωμεθα δε
και προς το μη αποδεχεσθαι κολακειας μηδε ηδεως καλεισθαι υπο των ανθρω πων,
εφ' οις αν δοξωμεν ευ τινας πεποιηκεναι, «ευεργεται». ου ταυτα δε φαμεν
ανεπιστημονως, ταπεινουν εαυτους θελοντες «υπο την κραταιαν χειρα του θεου»
και κατα τον λογον αυτου υπο την εκκλησιαστικην διακονιαν· εστι δ' οτε χρη (κατα
την αποστολι κην φωνην) «τους αμαρτανοντας ενω πιον παντων» ελεγχειν, «ινα
και οι λοι ποι φοβον εχωσιν». εστι δ' οτε δει χρησαμενον τηι εξουσιαι «παραδουναι»
τινα «τωι σαταναι εις ολεθρον της σαρκος, ινα το πνευμα σωθηι εν τηι ημεραι του
κυριου». σπανιως δε το τοιουτο ποιητεον· νουθετητεον γαρ «τους ατακτους» και
παραμυθητεον «τους ολιγοψυχους» και ανθεκτεον «των ασθενων» και «προς
παντας» δε μακροθυμητεον και ουδενι «κακον αντι κακου» αποδοτεον. και ου χρη
ηγεισθαι εχθρον ειναι τον αμαρ τανοντα, αλλ' ακουστεον του αποστολου λε γοντος·
«μη ως εχθρον ηγεισθε, αλλα νουθετειτε ως αδελφον». και ταυτα παντα μοι
λελεκται βουλομε νωι κατα τον λογον παραστησαι οτι ου μιμητεον τωι αρχοντι της
εκκλη σιας τον αρχοντα των εθνων, ουδε ζηλωτεον τους κατακυριευον τας και
κατεξουσιαζοντας και βασι λεις· αλλ' οση δυναμις και εν τουτοις Χριστον μιμητεον
τον ευεντευκτο τατον και γυναιξιν ομιλουντα και παιδιοις επιτιθεντα χειρας. ει και
μειζονα δε εχει λογον το Ἰη σουν βεβληκεναι «υδωρ εις νιπτηρα» και «τους ποδας
των μαθητων» κεκα θαρκεναι, ουδεν ηττον και κατα την λεξιν ακουστεον αυτου
περι τουτων λεγον τος· «υμεις φωνειτε με· ο διδασκαλος και ο κυριος, και καλως
λεγετε· ειμι γαρ» και τα εξης· δια τουτων γαρ δι δασκει μιμητας αυτου της επαινετης
ταπεινοτητος γινεσθαι τους μαθη τας. ταχα δε και επει κυριος ων εδουλευ σεν υπερ
ανθρωπων σωτηριας τωι γενει ημων, κατα τουτο λεγεται «μορφην δουλου»
ανειληφεναι και τε ταπεινωκεναι εαυτον γενομενον «υπη κοον μεχρι θανατου». και
ειπερ δια τουτο «ο θεος αυτον υπερυψωσεν», ο βουλομενος υψουσθαι τα παρα
πλησια ποιησατω τωι δια ταδε τινα υπερυψουσθαι. Και γαρ ο υιος του ανθρω που
<ουκ ηλθεν διακονηθηναι, αλλα διακονησαι· επει> ει και διηκονηθη, ηνικα «αγγελοι
προσηλ θον και διηκονουν αυτωι» και παλιν διηκονηθη υπο της Μαρθας, αλλ' ου δια
τουτο εληλυθε το διακονη θηναι· επεδημησε γαρ τωι γενει των ανθρω πων, ινα
διακονησηι και επι τοσουτον οδευσηι διακονων ημων τηι σωτηριαι, ως δουναι την
εαυτου ψυχην λυτρον αντι πολλων των πιστευ σαντων εις αυτον. και ει καθ'
υποθεσιν παντες επι στευον εις αυτον, δεδωκει αν την ψυχην αυτου λυτρον αντι παν
των. τινι δε εδωκε την ψυχην αυτου λυτρον αντι πολλων; ου γαρ δη τωι θεωι· μητι
ουν τωι πονηρωι; ουτος γαρ εκρατει ημων, εως δοθηι το υπερ ημων αυτωι λυτρον η του
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰησου ψυχη, απατηθεντι <δηλονοτι και φαντασθεντι> ως δυναμενωι αυτης κυριευσαι
και ουχ ορωντι οτι ου φερει την επι τωι κατεχειν αυτην βασανον. διο και «θανατος
αυτου» δοξας κεκυ ριευκεναι «ουκετι κυριευει» γενομενου <μονου> «εν νεκροις»
ελευθερου και ισχυροτερου της του θανατου εξου σιας, και επι τοσουτον
ισχυροτερου ωστε και παντας τους βουλομενους αυτωι ακολουθειν των
κρατουμενων υπο του θανατου δυνασθαι ελευθε ρουν, ουδεν ισχυοντος κατ' αυτων
ετι του θανατου. πας γαρ ο μετα του Ἰησου <ων> ανεπιληπτος εστι τωι θανατωι. εν
μεν ουν τοις εξεταζομενοις του ευαγγελιου ρητοις γεγραπται ο σω τηρ ημων
δεδωκεναι την εαυτου ψυχην λυτρον αντι πολλων. παρα δε τωι Πετρωι ειρηται οτι
«ου φθαρτοις, αργυριωι και χρυσιωι, ελυ τρωθημεν εκ της ματαιας ημων ανα στροφης
πατροπαραδοτου, αλλα τι μιωι αιματι»· και ο αποστολος δε φησι· «τιμης ηγορασθητε·
μη γινε σθε δουλοι ανθρωπων». ουκουν ηγο ρασθημεν μεν τωι τιμιωι του Ἰησου
αιματι, δεδοται δε λυτρον υπερ ημων η ψυχη του υιου του θεου, και ουτε το πνευμα
αυτου (προτερον γαρ αυτο παρεθετο τωι πατρι λεγων· «πατερ, εις χειρας σου
παρατιθεμαι το πνευμα μου») ουτε το σωμα (ουδεν γαρ ευρομεν πω τοιουτον περι
αυτου γεγραμμενον). και επει δεδοται η ψυχη αυτου λυ τρον αντι πολλων, ουκ
εμενε δε παρ' εκεινωι ωι εδεδοτο λυτρον αντι πολλων, δια τουτο φησιν εν
πεντεκαιδεκατωι Ψαλμωι το «ουκ εγκαταλειψεις την ψυχην μου εις ᾅδην».
Γενομενος δε απαξ κατα τον το πον υπομνησαιμ' αν τους φαντασιαι δοξολογιας της
περι του Χριστου συγχεαντας τα περι του πρωτοτοκου πασης κτισεως τοις περι της
ψυ χης και του σωματος Ἰησου, ταχα δε και του πνευματος αυτου, και εν παντη
ασυνθετον οιομενους ειναι το οφθεν και επιδημησαν τωι βιωι, οτι μη υγιως λεγουσι.
πυθωμεθα γαρ αυτων ει η θειοτης της εικονος «του θεου του αορατου» και η
υπεροχη του πρωτοτοκου «πασης κτισεως», ει εκεινος εν ωι «εκτισται τα παντα τα εν
τοις ουρανοις και τα επι της γης, ειτε ορατα ειτε αορατα, ειτε θρονοι ειτε κυριοτητες
ειτε αρχαι ειτε εξου σιαι» λυτρον εδοθη αντι πολλων· και τινι εδοθη εκεινη λυτρον
πολε μιωι κατεχοντι ημας αιχμαλωτους εως λαβηι το λυτρον, και ει εχωρει το
τηλικουτον και τοσουτον εκεινος λυτρον αντι των αιχμαλωτων λα βειν. και ου
ταυτα φημι ως κατα φρονων της ψυχης Ἰησου και σμι κρυνων αυτην, αλλα
βουλομενος ταυ την μεν κατα το ενδεχομενον λυ τρον δεδοσθαι υπο του ολου σωτη
ρος, την δε υπεροχην και την θεο τητα εκεινην μηδ' αν δεδυνησθαι λυτρον δοθηναι.
πλην σημερον ου λυω τον Ἰησουν απο του Χριστου, αλλα πολλωι πλεον οιδα εν ειναι
Ἰησουν τον Χριστον και την ψυχην αυτου προς τον πρωτοτοκον «πασης κτισεως»
αλλα και το σωμα αυτου, ως πλεον (ει δει ουτως ονομασαι) ειναι εν ολον τουτο,
ηπερ «ο κολλω μενος τωι κυριωι εν πνευμα εστιν». 16.9 Και εκπορευομενων αυ των
απο Ἱεριχω ηκολουθη σεν αυτωι οχλος πολυς. και ιδου δυο τυφλοι καθη μενοι παρα
την οδον και <τα> εξης (, 29–30[34]). Ἔστω μεν και τα της ιστοριας των κατα τον
τοπον αληθη, και εκπορευομενωι απο της Ἱερι χω τωι Ἰησου μετα των μαθητων
ηκολουθηκεναι αυτωι οχλον πολυν. και τυφλοι δυο παρα την οδον καθεζομενοι της
απο Ἱεριχω εξοδου ακουσαντες οτι Ἰησους παρ ερχεται τον τοπον εκεινον, και αυτοι
κραξαντες ειρηκετωσαν· ελεησον ημας, κυριε, υιε ∆αυιδ και συμπεφωνηκετωσαν εν
τωι κεκρα γοτας το αναγεγραμμενον ειρηκεναι. και δια τους τυφλους αξιωσαντας
ελεηθηναι στας ο Ἰησους πεφω νηκετω αυτους, ινα μη παραγων και παρερχομενος
αυτους καληι αλλα και εστηκως, και πυνθανομενος ειρη κετω αυτοις· τι θελετε ινα
ποιη σω υμιν; την τε αξιωσιν ιδικωτε ρον ηδη παρισταντες οι τυφλοι ειρη κετωσαν
αυτωι θελειν ινα ανοι γωσιν απο του Ἰησου οι οφθαλ μοι αυτων. και ο φιλανθρωπος
ημων και συμπαθης σωτηρ σπλαγχνι σθεις επι τοις τυφλοις, σπλαγχνι σθεις δ'
(οιμαι) τωι προειληφεναι εκεινους το προκαλουμενον τον (ιν' ουτως ονομασω)
ελεον του Ἰησου, οπερ ην το κεκραγοτας ειρηκεναι· ελεησον ημας, κυριε, υιε ∆α υιδ
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και πεπιστευκοτας ηξιωκεναι ινα ανοιγωσιν οι οφθαλμοι αυτων, αψαμενος αυτων
των οφθαλ μων <και> δυναμιν δια της αφης ιατικην ενιεις τοις οφθαλμοις πε
ποιηκετω τους τυφλους αναβλεπειν, κακεινοι ευχαριστως ηκολουθηκε τωσαν τωι
Ἰησου. και πιστευσας τις τουτοις και γινωσκων δε το «εαν μη πιστευσητε, ου μη
συνητε», εκ του πεπιστευκεναι «κατα την αναλογιαν της πιστεως» το συνιεναι
ειληφετω, και ειληφως λεγετω τα περι του των κατα τον περι αυτων της πιστεως
θεμελιον περι αυτων ερμηνευων κατα το «επιστευσα, διο ελαλησα», και εστω ο
τοιουτος ου μονον πιστευ ων τωι Ἰησου και τοις κατα τον το πον τουτον
αναγεγραμμενοις, αλλα και γινωσκων τον περι αυτων νουν. ο γαρ μενων εν τηι της
πιστεως αλη θειαι και δια των εργων του λογου εμμενων «τωι λογωι» κατα την Ἰησου
επαγγελιαν γινωσκει «την αληθειαν» και υπ' αυτης ελευθερουται. Και ημεις δε, επει
μη πιστευον τες μεν ου συνιεμεν του βουληματος των λεγομενων συνιεντες δε εκ
του πιστευειν συνιεμεν, φερε τα υποπιπτοντα ημιν εις τον το πον, ευξαμενοι τωι
ρυομενωι ημας απο του κεκαλυφθαι ημιν «το ευαγγελιον», καθο χωρουμεν
παραστησωμεν. και πρωτον γε κατανοησωμεν τι το εκ πορευομενων απο Ἱεριχω των
μαθητων του Ἰησου μετα του σωτη ρος ηκολουθηκεναι αυτωι πολυν ο χλον. ορα
τοινυν ει δυνασαι, μεμνη μενος των ημιν υπαγορευθεντων εις την εν τωι κατα
Λουκαν ευαγγελιωι παραβολην την «ανθρωπος τις κατ εβαινεν απο Ἱερουσαλημ εις
Ἱερι-χω, και περιεπεσε ληισταις», επιστη σας λεγειν μηποτε και ενταυθα Ἱεριχω
συμβολον εστι του περι γειου τοπου συνηθως καλουμενου κατα την γραφην κοσμου.
ο μεν ουν καταβαινων «απο Ἱερουσα λημ εις Ἱεριχω» Ἀδαμ (τουτεστιν ανθρωπος)
περιπεπτωκε «ληισταις». δια δε τους εν Ἱεριχω πολλους (πολυς γαρ οχλος εν Ἱεριχω)
ο Ἰησους ημων αμα τοις μαθηταις γε νομενος εν αυτηι εκπορευεσθω πραγ
ματευομενος (δια δη του εις την Ἱεριχω εισεληλυθεναι) το τους βου λομενους
επεσθαι οδηγειν. ου γαρ οιδασιν οι εν Ἱεριχω εξελθειν απο του κοσμικου
φρονηματος, εαν μη θεασωνται ου μονον τον Ἰησουν εκ πορευομενον απο της
Ἱεριχω αλλα και τους μαθητας αυτου. ταυτα δε θεωρησαντες ακολουθουσιν αυτωι
οχλος πολυς. και εστι κατανοουν τα τους κατα τον λογον βιουν θελον τας και του
κοσμου και των περιγειων <ολων> καταφρονειν βουλομενους, ακολουθουντας τωι
Ἰησου και τοις μαθηταις αυτου και κατ' ιχνη βαινοντας αυτοις εκπο ρευομενοις απο
Ἱεριχω, βλεπειν τα κατα τον τοπον. ακολουθουσι μεντοι ο πολυς οχλος τωι Ἰησου, ιν'
οπισω αυτου βαδιζοντες και αυτωι οδηγωι χρωμενοι αναβωσιν εις την Ἱερουσαλημ
***. 16.10 (μετ' ολιγα ουν επιφερεται οτι «οτε ηγγισαν εις Ἱερο σολυμα και ηλθον εις
Βηθφαγην εις το ορος των Ἐλαιων, τοτε ο Ἰησους απεστειλε δυο μαθητας» και τα
εξης). Ειθ' εξης γεγραπται, οιονει δεικνυντος του λογου τους οσον ου δεπω
θεραπευθησομενους τυφλους το και ιδου δυο τυφλοι καθημε νοι παρα την οδον,
ακουσαν τες οτι Ἰησους παραγει, εκραξαν λεγοντες· ελεησον ημας, κυριε, υιε ∆αυΐδ.
και προσχες εν τουτοις τωι και ιδου δυο τυφλοι, ει μη δειξιν περιεχει το ιδου. ειπερ
ουν δεικνυντι τωι λογωι τους δυο τυφλους παρακολουθειν δυναμεθα και βλεπειν
αυτους, φησομεν οτι Ἰσραηλ και Ἰουδας οι προ της Ἰησου επιδημιας τυ φλοι ησαν,
πλην καθεζομενοι παρα την οδον τωι εν νομωι και προφη ταις ποιεισθαι τας
διατριβας· τυ φλοι μεν τωι μη βλεπεσθαι αυτοις προ της Ἰησου εις τας ψυχας αυτων
επιδημιας τον εν νομωι και τοις προφηταις αληθη λογον· κεκρα γοτες δε το ελεησον
ημας, κυ ριε, υιε ∆αυιδ παρα το συν αισθεσθαι εαυτων <τυφλων>, μη βλεποντων το
βουλημα των γραμ ματων και βουλομενων αναβλεψαι και ιδειν την εν αυτοις
δοξαν. ως ετι δε τυφλοι και μηδεν μεγα περι του Ἰησου φανταζομενοι, αλλα το κατα
σαρκα αυτου μονον νοουντες, καλουσι τον γενομενον «εκ σπερ ματος ∆αυιδ κατα
σαρκα», επει μηδεν τουτου πλεον συνιεσαν, υιον ∆αυΐδ. και πασα αυτων η δοκουσα
δια την θεοσεβειαν με γαλοφωνια ουδεν πλεον ᾔδει λεγειν περι του σωτηρος η οτι
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υιος ην του ∆αυΐδ. εαν δε λεγω δυο τυφλους τον προ της Ἰησου εις την ψυχην αυτων
επιδημιας Ἰσραηλ και Ἰου-δαν, αναγε σαυτον επι τας <δυο> βα σιλειας, και
κατανοησον κατα τους χρονους Ῥοβοαμ διαιρουμενον τον λαον Ἰσραηλ και Ἰουδαν·
και εξης ορα τους προφητας, οτε μεν τωι Ἰσραηλ οτε δε τωι Ἰουδαι προφη-τευοντας,
οπου δε αμα αμφοτεροις. ιδιαι μεν ουν πως εκατερωι προφη τευουσιν ευροις αν
προσεχων τηι αναγνωσει των προφητων, αμα δε Ἰσραηλ και Ἰουδαι, ηνικα δια του
Ἰησου επαγγελλεται ο θεος συν τελεσειν «επι τον οικον <Ἰσραηλ και επι τον οικον>
Ἰουδα διαθηκην καινην, ου κατα την διαθηκην ην εποιησεν» ο θεος «τοις πατρασιν»
εκπορευομενοις «εκ γης Αιγυπτου». και τυφλοι γε οντες ο Ἰσραηλ (περι ου πολλακις
αποδεδωκαμεν αντι διαστελλομενοι αυτον προς τον κατα σαρκα Ἰσραηλ) και Ἰουδα
ομοιως ακου-σαντες (φησιν) οτι Ἰησους παρ αγει, εκραξαν· ακουσαντες [φησιν οτι]
γαρ (οιμαι) των κη ρυσσοντων τα περι της Ἰησου επιδημιας και οτι παραγει την
παρελευσομενην Ἱεριχω (επιδημων μεν <εν> αυτηι, εξελευσομενος δε απ' αυτης),
ευλαβουνται μη παρελθηι αυτους μη ελεηθεντας· διο κεκρα γασι προς αυτον
λεγοντες· ελεη σον ημας, κυριε, υιος ∆α υΐδ. ευεργετων δε ο σωτηρ ου παραγει, αλλ'
ισταται, ινα σταντος αυτου μη παραρρεηι η ευεργεσια και παρερχηται, αλλ' ως απο
πηγης εστωσης εγγενηται τοις ευεργετου μενοις. 16.11 Στας ουν ο Ἰησους και
πληγεις απο της κραυγης αυτων και της αξιωσεως καλει αυτους προς εαυτον, την
αρχην της ευεργεσιας ηδη ποιουμενος, οτε εφωνησεν αυτους· ουκ αν γαρ κενως εφω
νησε και επι τωι μηδεν ανυσθηναι εν τοις φωνηθεισιν. ως ειθε και ημων προς αυτον
κεκραγοτων και λεγοντων· ελεησον ημας, κυριε, φωνησαι ημας αρχο μενους απο
του υιος ∆αυΐδ, και στας γε φωνησαι ημας ως προσε χων ημων τηι αξιωσει. ειπεν ουν
εκεινοις· τι θελετε ινα ποιησω υμιν; οπερ τοιουτον ειναι νομιζω· τι θελετε
παραστησατε, δηλω σατε, ινα παντες οι εκπορευομενοι απο Ἱεριχω και
ακολουθουντες μοι ακουσωσι και θεασωνται το γινομενον. αλλ' εκεινοι
απεκριναντο· κυριε, ινα ανοιγωσιν οι ο φθαλμοι ημων· ηντινα αποκρισιν οι ευγενεις
μεν (τωι ειναι απο Ἰσραηλ και Ἰουδα) τυφλωθεντες δε (υπο της αγνοιας και συνηισθη
μενοι αυτης) και ακουσαντες των λεγοντων περι του σωτηρος <κεκρα> γασι προς
αυτον, και λεγουσι θελειν ινα ανοιγωσιν οι οφθαλμοι αυτων. και μαλιστα τουτο
φασιν οι εν τωι εντυγχανειν τηι ιεραι γραφηι μη αναισθητουντες εαυ των
τυφλωττοντων προς τον εν αυτηι νουν. ουτοι γαρ φασι το ελεη σον ημας και το
θελομεν ινα ανοιγωσιν οι οφθαλμοι ημων. ως ειθε και ημεις αισθανομενοι, εν οις
τυφλωττομεν και ου βλεπομεν, παρ' αυτην καθεζομενοι των γρα φων την οδον
<και> ακουσαντες οτι Ἰησους παραγει, δια της ημετερας αξιωσεως στησαιμεν αυτον
και ειποιμεν οτι θελομεν ινα ανοι γωσιν οι οφθαλμοι ημων. οπερ εαν ειπωμεν απο
διαθεσεως ορεγο μενης του βλεπειν α χαριζεται βλεπειν αψαμενος των της ψυχης
οφθαλμων Ἰησους, σπλαγχνισθη σεται ο σωτηρ ημων, και ως δυναμις και λογος και
σοφια και παντα οσα αναγεγραπται περι αυτου τυγχανων, αψεται των προ αυτου μη
βλεπον των οφθαλμων ημων. και αψαμενου αυτου φευξεται μεν το σκοτος και η
αγνοια, ευθεως δε ου μονον αναβλεψομεν, αλλα και ακολουθησομεν αυτωι, αυτου
του αναβλεπειν ημας παρ' αυτον συν εργουντος προς το μη αλλο τι πραξαι η
ακολουθειν τωι αναβλεψαι ποιησαντι, ινα αει επομενοι αυτωι οδηγηθωμεν υπ' αυτου
προς τον θεον και ορωμεν τοις αναβλεψασι δι' αυτον οφθαλμοις ημων τον θεον
μετα των μακαριζομενων επι τωι καθαραν εχειν την καρδιαν. εχομεν ουν τους
εκπορευομενους απο Ἱερι χω και ακολουθουντας τωι Ἰησου οντας οχλον πολυν, τους
ουκ Ἰσραηλ ουδε Ἰουδαν· τους δε δυο τυφλους ακουσαντας οτι Ἰησους παραγει και
ειδοτας οτι υιος εστι ∆αυιδ και συναισθομενους της εαυτων τυ φλοτητος και
αξιουντας ανοιγηναι τους οφθαλμους αυτων, Ἰσραηλ και Ἰουδαν τους
αποδεδομενους, ων κεκλεισμενοι οι οφθαλμοι και συμμεμυκοτες δια της αφης ανα
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βλεπουσιν Ἰησου. ταυτα μεν κατα τον Ματθαιον. 16.12 Ἐπει δε Μαρκος και Λου κας
κατα τινας μεν την αυτην ιστοριαν εκτιθενται κατα δε τινας ετεραν παραπλησιαν,
αξιον γε και τα τουτων ιδειν. και πρωτον γε κα τανοητεον την κατα τον Μαρκον, ου
τως αναγραψαντα τα κατα τον το πον· «και ερχεται εις Ἱεριχω. και εκπορευομενου
αυτου εκειθεν και των μαθητων αυτου και οχλου ικανου, ιδου ο υιος Τιμαιου
Βαρτιμαιος τυ φλος» και τα εξης, εως του «και ηκο λουθει αυτωι εν τηι οδωι». ο μεν
ουν τηι ιστοριαι ψιληι παριστα μενος και μη βουλομενος διαφωνειν τους
ευαγγελιστας, ερει ουχ αμα γεγονεναι το κατα τον Ματ θαιον και τον Μαρκον, αλλα
τινι μεν επιδημιαι τηι εν Ἱεριχω γε γονεναι τα κατα τους αναβλεψαντας δυο τυφλους,
ετεραι δε τα κατα τον ενα τουτον υιον Τιμαιου Βαρτιμαιον, και αλληι τα κατα τον
Λουκαν. ειπερ γαρ ακριβως πιστευομεν ανα γεγραφθαι συνεργουντος και του αγιου
πνευματος τα ευαγγελια, και μη εσφαλησαν εν τωι απομνημονευειν οι γραψαντες
αυτα, δηλον οτι, επει μη δυνατον εν μιαι και τηι αυτηι επιδη μιαι αληθες ειναι δυο
τυφλους τεθε ραπευσθαι και ενα, ετερα μεν τις επιδημια δεδηλωται υπο του Ματ
θαιου ετερα δε υπο του Μαρκου, ηδη δε και αλλη υπο του Λουκα, ως τωι επιστησαντι
εκ της προς τους λοι πους διαφορας εστι και τουτο τεθαρ ρηκοτως αποφηνασθαι. και
ουδεν θαυμαστον επιτηρησαντα τινα των εν Ἱεριχω την προτεραν θεραπειαν δια της
<αυτης> λεξεως και της ομοιας αξιωσεως και εν τωι αυτωι τοπωι βεβου λησθαι
θεραπευθηναι. ειποι δ' αν τις <οτι> ουτω και αλλος εστιν ο κατα τον Λουκαν τυφλος
θεραπευθεις. ο μεντοιγε ολων τουτων ζητων βα θυτεραν διηγησιν φησει οτι εν και
το αυτο πραγμα διαφοροις λεξεσι παρισταται. δυο μεν γαρ τυφλοι εισιν (ως απο
δεδοται) Ἰσραηλ και Ἰουδας, εις δε ο ολος τουτων λαος, οτε εις δηλουται
θεραπευομενος τυφλος. «οχλου» ουν «ικανου» του απο των εθνων συνεκπο
ρευομενου απο των κοσμικων τωι Ἰη σου και τοις μαθηταις αυτου, Ἰσρα ηλιτικον τι
λειμμα «παρα την οδον» καθεζομενον <τουτεστι παρα τας προφητικας γραφας> και
πενομενον τοις νοημασι και επαιτουν τα εις την χρειαν της ψυχης, ακουσαν «οτι
Ἰησους ο Ναζαρηνος εστιν», αρχεται μεγα βοων αξιουν τον σωτηρα ως υιον ∆αυιδ
ελεον αυτωι παρασχειν. και επαν ιδηις των απο Ἰουδαιων πιστευοντων εις τον
Ἰησουν την περι του σωτηρος πιστιν, οτε μεν εκ Μαριας και του Ἰωσηφ οιομενων
αυτον ειναι οτε δε εκ Μα ριας μεν μονης και του θειου πνευ ματος, ου μην και μετα
της περι αυ του θεολογιας, οψει πως ουτος ο τυ φλος λεγει το «υιος ∆αυΐδ, ελεησον
με», ωι επιτιμωσιν οι «πολλοι»· πολλοι γαρ οι απο της Ἱεριχω εκπορευομε νοι απο
των εθνων, επιτιμωντες τηι πτωχειαι των απο των Ἰουδαιων πι στευειν δοκουντων.
και αναγων δε επι την ευγενη ψυχην τα τοιαυτα πτωχευσασαν και μεχρι επαιτησεως
φθασασαν, ου πανυ τι διαμαρτησηι του λογου. Ἐπει δε εδοξε τωι Μαρκωι και το του
πατρος του τυφλου ονομα αναγραψαι οτι Τιμαιος ην, και το του τυφλου οτι
Βαρτιμαιος εκαλειτο, ζητουμεν μη πηι ενενοησε τι ο Μαρ κος βαθυτερον κατα τον
τοπον. και αναγκαιως ταχα μεν απο της ιστο ριας λαβων προσεθηκε το ονομα, ειποι
δ' αν τις και ποιησας αυτο ως χρησιμον. και ει μη δοξομεν ψυχρευε σθαι μεχρι της
των τοιουτων εξετα σεως φθανοντες, ζητουμεν τον της τιμης επωνυμον Τιμαιον και
τον υιον αυτου Βαρτιμαιον, οπερ εστιν υιον Τιμαιου. μηποτε δε δια το τιμιον του
πατριαρχου Ἰακωβ και Ἰσραηλ τρο-πικως εκεινος εστιν ο Τιμαιος· οι δε την
ευγενειαν απ' εκεινου κεκτημενοι ο Βαρτιμαιος τυφλος δια τα προειρη μενα, ομοιως
δε και καθεζομενος «παρα την οδον» και «επαιτων». ειτα επειπερ λεγοντι αυτωι·
«υιος ∆αυΐδ, ελεησον με», επετιμων οι «πολλοι ινα σιωπησηι», ζητω ει δυνασαι
πολλους μεν ειπειν επιτιμωντας «ινα σιωπησηι» τωι Ἐβιωναιωι και πτωχευοντι περι
την εις Ἰησουν πιστιν τους απο των εθνων, οιτινες παρ' ολιγους απαντες
πεπιστευκασιν αυ τον εκ παρθενου γεγενησθαι, και επιτιμωσιν «ινα σιωπησηι» τωι
οιομενωι αυτον εκ σπερματος αν δρος και γυναικος ειναι, καταγοντα το γενος απο
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του ∆αυΐδ. αλλα και τοιγε των πολλων επιτιμωντων «πολ λωι μαλλον» κεκραγε,
πιστευων μεν επι τον Ἰησουν ανθρωπικωτερον δε πιστευων, και κεκραγως λεγει·
«υιος ∆αυΐδ, ελεησον με». αλλ' ο φιλανθρω πος σωτηρ στας, ουκετι (κατα τον
Ματθαιον) αυτος αυτον φωνει, αλλ' ειπεν αυτον φωνηθηναι· οι δε προσταχθεντες
ειπον αυτωι· «θαρσει, εγειραι» (καθεζομενωι γαρ αυτωι και αναπεπτωκοτι φασιν·
«εγειραι») και λεγουσι· «φωνει σε». μετα ταυτα φησιν ο Μαρκος οτι «απο βαλων το
ιματιον αναπηδησας ηλθε προς τον Ἰησουν». αρ' ουν ουδεν εννοησας ανεγραψε περι
του αποβαλοντα αυτον το ιματιον ανα πεπηδηκοτα εληλυθεναι προς τον Ἰησουν;
και τολμησομεν φησαι μα την ταυτα προσερριφθαι τωι ευαγ γελιωι; εγω μεν ουν ιωτα
εν η μιαν κεραιαν ου πιστευω κενην ειναι θειων μαθηματων, το δε επιτυγχανειν ερ
μηνευοντα ηγουμαι πολλου δεισθαι λογου δια το δυσερμηνευτον των πραγματων.
μηποτ' ουν τα ως τυφλου και επαιτου *** επικαλυμματα και περιβολαια, οις
περιβεβλητο ο Βαρτιμαιος, δηλου ται· ατινα απεβαλεν ο τυφλος ακου σας· «θαρσει,
εγειραι, φωνει σε» και αποβαλων τα της επαιτησεως καλυμματα και περιβολαια
«ανεπηδησε και ανεστη», ινα ελθηι προς τον Ἰησουν και τυχων της παρ' αυτου
αποκρι σεως ειρημενης προς την αξιωσιν της «τι θελεις ποιησω;» και αυτος ειπηι
μειζονα φωνην της «υιε ∆αυΐδ, ελεησον με»· μειζον γαρ επι νενοηται του «υιε
∆αυιδ» τωι λεγοντι «Ῥαββουνι» και το ειδος του ελεους παραστησαντι δια του «ινα
αναβλεψω». και ο σωτηρ γε δια μεν του «υιε ∆α υΐδ, ελεησον με» ου διδωσι την ευερ
γεσιαν ουδ' οτε το ιματιον της <τυ φλοτητος και της> επαιτησεως περιε κειτο ουδ'
οτε εκαθεζετο παρα την οδον επαιτων. δια δε το «Ῥαββουνι, ινα αναβλεψω» ειπεν
αυτωι· «υπαγε, η πιστις σου σεσωκε σε». και ο μεν σωτηρ ειπεν αυτωι· «υπαγε», ο δε
του προσταγματος του του κρειττον πεποιηκεν· ου γαρ απ εληλυθεν, αλλα
«ηκολουθει» τωι Ἰη σου «εν τηι οδωι», επει «ευθεως ανε βλεψεν». 16.13 Ἴδωμεν δε
και το του Λουκα ουτως εχον· «εγενετο δε εν τωι εγγι ζειν αυτον εις Ἱεριχω και
τυφλος τις εκαθητο παρα την οδον επαιτων» και τα εξης εως του «και πας ο λαος
ιδων εδωκεν αινον τωι θεωι». και του του δε τα μεν κοινα προς τους λοιπους ηδη της
κατα το φανεν ημιν διηγη σεως τετευχοτα ουκ επαναληψομεθα, τα δε καιρια και ιδια
κατα το δυνατον ημιν παραστησομεν. και πρωτον γε παρατηρει οτι Ματθαιος μεν
και Μαρκος εκπορευομενου μετα των μαθητων του Ἰησου απο της Ἱερι-χω
ανεγραψαν γεγονεναι τα περι τους τυφλους η τον τυφλον· ο δε Λουκας φησιν·
«εγενετο δε εν τωι εγγιζειν αυτον εις Ἱεριχω». ου κουν κατα τον Λουκαν
εισερχομενος εις την Ἱεριχω και εγγυς αυτης γενο μενος επιτελει την κατα τον
τυφλον οικονομιαν. και ειποι τις αν κατα τον μυστικον λογον οτι πρωτον εστι το
του Λουκα, δευτερον δε το του Μαρ κου, και τριτον το του Ματθαιου. πρωτον γαρ
δει εγγισαι τηι Ἱεριχω, ειτα εισελθειν εις αυτην, και <μετα ταυτα δε> εκπορευθηναι
απ' αυτης. ανεγραψε τοινυν ο μεν Λουκας το «εγενετο εν τωι εγγιζειν αυτον εις Ἱε
ριχω», ο δε Μαρκος· «και ερχεται εις Ἱεριχω, και εκπορευομενου αυτου εκειθεν», ο
δε Ματθαιος ουτε το εγγιζειν τηι Ἱεριχω ανεγραψεν ουτε οτι ερχεται εις Ἱεριχω,
αλλα μονον οτι εκπορευομενων αυτων απο Ἱεριχω, ηκολουθησεν αυτωι οχλος
πολυς. δυναται ουν το μεν κατα τον Λουκαν εγγισας τηι Ἱεριχω πεποιηκεναι, το δε
κατα τον Μαρκον ελθων εις Ἱερι χω, το δε κατα τον Ματθαιον εκ πορευθεις απ'
αυτης. οραις δε οτι και ο κατα τον Λουκαν τυφλος «ακουσας οχλου διαπορευο μενου
(και ου δηπου του Ἰησου) επυν θανετο τι αν ειη», ο δε κατα τον Μαρ κον «ακουσας
οτι Ἰησους ο Ναζαρη νος εστιν ηρξατο κραζειν», οι δε κατα τον Ματθαιον δυο
τυφλοι καθ ημενοι παρα την οδον, ακου σαντες οτι Ἰησους παραγει, εκραξαν. και
ουκ εστιν ο κατα τον Ματθαιον παρα τοις τυφλοις Ἰησους Ναζαρηνος, αλλ' ο παρα
τοις λοιποις, ων ο μεν κατα τον Μαρκον <τυφλος> ακουει οτι «Ἰησους ο Ναζαρηνος
εστιν», ο δε κατα τον Λουκαν, οτε επυνθανετο παρα του οχλου «τι αν ειη τουτο»,
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμαθεν απαγγειλαντων αυ τωι οτι Ἰησους ο Ναζαρηνος παρερ χεται. Ἑξης δε τουτοις
παρατηρει οτι τωι βοησαντι τυφλωι <και> λεγοντι· «υιε ∆αυΐδ, ελεησον με» «οι
προαγον τες επετιμων, ινα σιωπησηι», ωσει ελεγεν· οι πρωτοι πιστευσαντες επε
τιμων τωι λεγοντι· «υιε ∆αυΐδ», ινα σιγησηι και μη αναγορευσηι αυτον τωι ελαττονι
ονοματι, αλλ' οιονει λεγηι· υιε θεου, ελεησον με. αλλ' εκεινος «πολλωι μαλλον
εκραξεν· υιε ∆αυΐδ, ελεησον με». ειτα (φησι) «σταθεις ο Ἰησους εκελευσεν αυτον
αχθηναι προς αυτον». και ορα ει μη (ως πα ρατετηρηκαμεν) υποδεεστερος εστιν
ουτος ο τυφλος· ουτε γαρ ο Ἰησους αυτον εφωνησεν ουτε ειπεν αυτον φωνηθηναι,
αλλ' ως μη χωρουντα ταυτα «εκελευσεν αυτον» <ως> μη δυ ναμενον καθ' αυτον
ελθειν προς αυ τον «αχθηναι προς αυτον». ειτα (φη σιν) «εγγισαντος αυτου
επηρωτησεν αυτον ειπων· τι σοι θελεις ποιη σω;» και ου προτερον επηρωτησεν
αυτον η ο ερωτωμενος ηγγισεν αυτωι, αλλ' επει ηγγισε, δια τουτο ερωτηθεις ειπε το
«ινα αναβλεψω, κυριε». ειτα (φησιν) αποκριθεις «ειπεν αυτωι Ἰησους· αναβλεψον· η
πιστις σου σεσωκε σε». πλειον δε <τι> εχουσιν οι κατα τον Ματθαιον τυφλοι, εφ' ων
γεγραπται οτι σπλαγχνισθεις ο Ἰησους ηψατο των ομματων αυτων· ουχ ηψατο δε
ουτε του κατα τον Μαρκον ουτε του κατα τον Λου καν. εχει δε παλιν πλεονεκτημα τι
ο κατα τον Λουκαν, επειπερ ηνικα «παραχρημα ανεβλε ψεν», ου μονον «ηκολουθει
αυτωι», αλ λα πλειον τι ειχε παρα τους λοιπους· «ηκολουθει» γαρ (φησιν) «αυτωι
δοξα ζων τον θεον». και ην το τελος του του, εν τωι ακολουθειν και δοξαζον τος τον
θεον, <το> παντα τον οχλον ιδοντα δουναι «αινον τωι θεωι». ταυτα μεν επι του
παροντος ημεις εις τους τοπους, <ειτε γνοντες> ειτε λαβοντες, ειδομεν· θεος δε δοιη
ωι βουλεται λογον σοφιας πλουσιω τερον και λογον εν φωτι γνωσεως τρανοτερον,
ινα ταυτα τοις απο τοι ουτων χαρισματων συγκρινομενα ευ ρεθηι ως λυχνος παρ'
ηλιον. 16.14 Και οτε ηγγισαν εις Ἱεροσολυμα και ηλθον εις Βηθφαγη προς το ορος
των Ἐλαιων και τα εξης εως του επι βεβηκως επι ονον και πωλον υιον υποζυγιου
(ματτη. 21, 1–5). και ο Μαρκος δε κατα τον τοπον ουτως ανεγραψε· «και οτε εγγι
ζουσιν εις Ἱεροσολυμα και εις Βη θανιαν προς το ορος των Ἐλαιων» και <τα> εξης
εως του «και ευθεως αυτον αποστελει»· ο δε Λουκας τουτον τον τροπον· «και ταυτα
ειπων επορευετο εμπροσθεν αναβαινων εις Ἱεροσολυ μα» και τα εξης, εως του
«ουτως ερειτε· οτι ο κυριος αυτου χρειαν εχει». Ἄξιον εστι μαλιστα επι των τοιου
των του ευαγγελιου ρητων επιστησαι τωι βουληματι των αναγραφοντων και τηι
προαιρεσει αυτων, τι σκο πουντες ανεγραψαν προς τοις τερα στιοις και παραδοξοις
των υπο του σωτηρος γεγενημενων και τα μηδεν εμφαινοντα τοιουτον. εστω γαρ
περι τυφλων αναβλεψεως και παρετων ιασεως και νεκρων ανα στασεως και λεπρων
καθαρισεως πεπραγματευσθαι τους ευαγγελιστας εις οικοδομην την περι του Ἰησου
τοις εντευξομενοις αυτων τηι γραφηι, τι βουλεται αυτοις το προκειμενον ρητον, καθο
ηνικα τοις Ἱεροσο λυμοις ηγγισεν ο Ἰησους μετα των μαθητων και εληλυθεν εις Βηθ
φαγην πλησιον του ορους των Ἐλαιων, απεστειλε δυο μα θητας εντελλομενος
αυτοις περι ονου και πωλου, ινα λυσαντες αγαγωσιν αυτωι, τωι εσθ' οτε μη οκνησαντι
πλειονα οδον πεζευσαι, και τοις εαυτου ποσι την οδοιποριαν εκτελεσαι, ως οτε απο
Ἱεροσολυμων διηρχετο δια της Σαμαρειας <εις την Γαλι λαιαν και> φθασας επι το
φρεαρ, κοπιασας «εκ της οδοιποριας» εκα θεσθη παρ' αυτωι; τι δε και αυτωι τωι Ἰησου
προκειται ονον δεδεμε νην μετα πωλου λυεσθαι κελευοντι <και> προστασσοντι
λεγειν τωι οτι ποτουν επι τουτωι φασκοντι οτι ο κυριος αυτων χρειαν εχει· ευθεως δε
αποστελει αυτους; ο γαρ τηλικουτος κυριος, χρειαν εχων ονου και πωλου των παλαι
δεδεμενων, εμφαινετω *** τι αξιον αυτου της μεγαλοπρεπειας. Ἐπιτεινει δε την
κατα τον τοπον ζητησιν προφητης Ζαχαριας ο του Βαραχιου, προφητευσας περι
τουτων προφητειαν αξιαν επιστασεως, εν ηι αυταις λεξεσι γεγραπται ταυτα· «χαιρε
σφοδρα, θυγατερ Σιων· κηρυσσε, θυγατερ Ἱερουσαλημ· ιδου ο βασιλευς σου ερχεται
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σοι δικαιος και συζων, αυτος πραυς και επι βεβηκως επι υποζυγιον και πωλον
νεον». ει δε βουλει απο του προφη του μαθειν πως εστι [χαιρε σφο δρα] χαρας αξια
τηι θυγατρι Σιων τα προφητευομενα, ακουε του «και εξολοθρευσει αρματα εξ Ἐφραιμ
και ιππον εξ Ἱερουσαλημ, και εξολο θρευθησεται τοξον πολεμικον, και πληθος και
ειρηνη εξ εθνων· και καταρξει υδατων εως θαλασσης και ποταμων διεκβολας γης.
και συ εν αιματι διαθηκης εξαπεστειλας δεσ μιους σου εκ λακκου ουκ εχοντος υδωρ.
καθησεσθε εν οχυρωματι δεσμιοι της συναγωγης, και αντι μιας ημε ρας παροικιας
σου διπλα ανταπο δωσω σοι». και ινα μη μηκυνωμεν τον λογον επι πλειον,
καταλιπωμεν τωι βουλομενωι συγκριναι την προ φητειαν τηι κατα το ευαγγελιον
ιστοριαι ολα τα κατα τους τοπους εξετασαι παρακειμενης της λεξεως. εσημειωσαμεθα
δε ωσπερ επ' αλλων οτι μη αυταις λεξεσιν ο Ματθαιος και ο Ἰωαννης εξεθεντο το
προ φητικον· ου γαρ ταυτον το «χαιρε σφοδρα, θυγατερ Σιων, <κηρυσσε, θυγατερ
Ἱερουσαλημ>« τωι· ειπατε τηι θυγατρι Σιων <η τωι «μη φοβου, θυγατηρ Σιων»>, αλλα
<και τα> μετα το «ιδου ο βασιλευς σου ερχεται σοι» προτε ταγμενα του «πραυς» ουκ
εξεθετο ο Ματθαιος, ουτως εχοντα· «δικαιος και συζων αυτος». ετι δε αντι του και
επιβεβηκως επι ονον και πωλον υιον υποζυγιου <κειται· «και επιβεβηκως επι ονον>
και πωλον νεον» η ως εν τισι «πωλον υποζυ γιου». ο δε Ἰωαννης αντι του
«επιβεβηκως επι υποζυγιον <και πωλον νεον>« πεποιηκε· «καθη μενος ερχεται επι
πωλον ονου»· οστις εμφαινων οτι γνωσεως δειται το κατα τον τοπον, επιφερει το
«ταυτα δε ουκ εγνωσαν οι μαθηται αυτου το προτερον». 16.15 Ζητησαι δ' αν τις πως
ευλογως προστασσεται κατα τον προφητην χαιρειν σφοδρα θυγατηρ Σιων και
κηρυσσειν θυγατηρ Ἱε ρουσαλημ δια τον επιβεβηκοτα «επι υποζυγιον και πωλον
νεον», οτε μετα βραχυ ιδων την Ἱερουσαλημ «εκλαυσεν <επ' αυτην» ο Ἰησους λεγων
«Ἱερουσαλημ Ἱερουσαλημ,> η αποκτεινουσα τους προφητας» και τα εξης. προσχες
ουν ει δυνασαι Σιων νυν δη λεγομενην θυγατερα του προστασσοντος αυτηι χαιρειν
και Ἱερουσαλημ παλιν θυγατερα του κηρυσσειν αυτηι κελευοντος, ειπειν ειναι <μη
την τον κυριον σταυρωσασαν, αλλα την δεξαμενην τον εσταυρωμενον, Σιων> την
επουρανιαν, περι ης εν μεν τηι προς Ἑβραιους γεγραπται το «αλλα προσεληλυθατε
Σιων ορει και πολει θεου ζωντος, Ἱερουσαλημ επουρανιωι, και μυριασιν αγγελων,
πανηγυρει», εν δε τηι προς Γαλατας· «η δε ανω Ἱερουσαλημ ελευθερα εστιν, ητις εστι
μητηρ ημων». μηποτε γαρ συμβολα εστι ταυτα του σωτηρος λυσαντος των δεσμων
δια των μαθητων τα ιδια οχηματα, τους τε απο του λαου πιστευσαντας εκεινου τοτε
και τους απο των εθνων. δεδεμενη γαρ ταις αμαρτιαις ην η τοτε συναγωγη,
δεδεμενος δε και ο πωλος μετ' εκεινης ο υστερον γενομενος νεος απο των εθνων
<πιστευων> λαος· και τουτους αμ φοτερους εγγιζων τηι εις την ανω Ἱερουσαλημ
ανοδωι ο σωτηρ εκελευσεν υπο των μαθη των διδασκοντων λυθηναι, δους αυ τοις το
αγιον πνευμα και ειπων· «λαβετε πνευμα αγιον. αν τινων αφητε τας αμαρτιας,
αφιενται αυ τοις· αν τινων κρατητε, κεκρατην ται». και αει γε οι μαθηται <Χρι στου>,
ους «ικανωσε διακονους καινης δια θηκης, ου γραμματος αλλα πνευ ματος»,
λυοντες την δεδεμενην ονον και τον πωλον αγουσι προς τον Ἰησουν βουλομενον
οχημασι χρησασθαι τοις υπο των γνησιων αυτου μαθητων λελυμενοις απο των
παλαι <αμαρ τιων> δεσμου. και πρεπει γε τωι υιωι του θεου ουτω χρειαν εχειν (φιλ
ανθρωπος γαρ εστι) της δεδεμενης ονου και του μετ' αυτης δεδε μενου πωλου·
χρειαν δ' αυτων εχει, ινα αυτοις επικαθισας αναπαυσηι μαλλον ηπερ αναπαυσηται
τους οις επικαθεζεται. 16.16 Ἀλλα ζητησει τις, πως ο λογος των εξης ακολουθος
εσται τοις αποδεδομενοις, ουτως εχον των· ευθεως δε αποστελει αυ τους η· «και
ευθεως αυτον αποστελει παλιν ωδε». λυσεις δε το επηπορημενον ζητη σας την
αποστολην η των κατα τον Ματθαιον δυο η του κατα τον Μαρκον πωλου. οτι δη
κυριος ουδεις αλλος ην των δεδεμενων <η εκεινος περι ου φησιν ο αποστολος>·
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«αλλ' ημιν εις κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα», ωι <οτι> μηδαμως αντιλε γειν
εμελλε των λεγοντων τις· «εις τι λυετε τον πωλον;» η οτιποτ ουν φασκοντων,
δηλον· ως γαρ μη αντερουντων αυτωι ειπεν ο σωτηρ το και εαν τις υμιν ειπηι τι,
ερειτε οτι ο κυριος αυτων χρειαν εχει η· «εαν τις υμιν ειπηι· τι λυετε τον πωλον;
ειπατε οτι ο κυριος αυτου χρειαν εχει»· και κατα τον Λουκαν δε· «εαν τις (φησιν)
υμας ερωται· δια τι λυετε; ουτως ερειτε· οτι ο κυριος αυτου χρειαν εχει». και ζητησεις
ει μετα <το αναβεβη κεναι εις> την Ἱερουσαλημ και το επιβεβηκεναι τουτοις η τουτωι
τον σωτηρα, αποστολη τις επι τι εργον αναγκαιον προς τον τοπον γινεσθαι εμελλεν,
ινα τι ποιησωσιν η ονος και ο πωλος εργον κατα το σιωπω μενον, εμφαινομενον μεν
ου τρανως δε δεδηλωμενον. εννοιαν δε του τοιουτου λαμβανω επιστησας τηι ταξει
των εν τωι κατα Ματθαιον μακαρισμων, εν οις μετα το «μακα ριοι οι πτωχοι τωι
πνευματι, οτι αυτων εστιν η βασιλεια των ουρα νων» εξης γεγραπται το «μακαριοι
οι πραεις, οτι αυτοι κληρονομησουσι την γην». τηρει γαρ εν τουτοις οτι πρωτον μεν
των μακαριζομενων «η βασιλεια» εστι «των ουρανων»· δευ τερον δε
«κληρονομησουσι την γην», ουχ ωστε τον παντα αιωνα ειναι επ' αυτης·
παρακληθεντες γαρ και δια το πεπεινηκεναι και δεδιψηκεναι δικαιοσυνης
κορεσθεντες αυτης και ελεηθεντες και τον θεον ιδοντες και υιοι αυτου κληθεντες
παλιν επι την βασιλειαν αποκαθ ιστανται των ουρανων. Ἐαν δε ονος και πωλος, οις
ο σω τηρ επιβαινει, οι αποδεδομενοι τυγχα νωσι, μη προσκοψηις τωι λογωι παρα
βαλλοντι αλογοις ζυοις αχθοφοροις τους φεροντας τον Ἰη σουν αυτοις οχουμενον.
ταχα γαρ τι τοιουτον νοησας και ο προφητης ειπε το γενονεναι <ως> κτηνωδης, ουχ
απαξαπλως αλλα παρα τωι θεωι η παρα τωι Χριστωι, κατα το «καγω κτηνωδης
εγενηθην παρα σοι». ως γαρ προς τον αυτολογον και προς την του θεου
μεγαλειοτητα κτηνωδεις εσμεν ουχ ημεις μονοι, αλλα και ημων πολλωι λογικωτεροι
και σοφωτεροι· ουτω δε και ως προς το λογικον του ποιμενος προ βατα εσμεν αυτου,
τωι τον εν αν θρωποις και τοις τελειοτατοις λογον παραβαλλομενον τωι αυτολογωι
πλειον εχειν αποστημα απ' εκεινου, η οσον εχει αποστημα ονου και πωλου ψυχη η
προβατου προς ανθρωπον. και ταχα αναβαινοντα μεν εις Ἱερο σολυμα (εποχουμενου
του Ἰησου) το υποζυγιον η και ο πωλος τοιαυτα εστιν, γενομενα δε εκει ου μενει
υποζυγιον ουδε πωλος, αλλα απο στελλεται μεταβαλοντα και ωφε ληθεντα και
μετασχοντα της του λογου θειοτητος και υπεροχης της γνωσεως, ωστε εις δοξαν
<αξιου σθαι> θεου αποστελλεσθαι αυτα εις τον τοπον οθεν ελυθη προτερον, του
κυριου μεταποιησαντος αυτα και μισθον αυτοις δεδωκοτος του ενη νοχεναι αυτον
την τοιαυτην μεταβολην, ως και αποσταληναι αυτα επι τον προτερον τοπον, ουκετι
<δ'> επι τοις εργοις τοις προτερον. ου γαρ εμελλεν ο φιλαν θρωπος ημων <ων>
κυριος, απαξ αυτα παραδεξαμενος τιμησαι τηι τε απο των δεσμων λυσει και τηι
εαυτου οχησει, παλιν αυτα πεμπειν επι τους δεσμους η εργα ελαττονα ου πεποιηκεν
εργου, δεξαμενα τοις νωτοις τον υιον του θεου. πρεπον δε ην επι τωι τοιουτωι
μυστηριωι και τοις μετ' αυτου λεγομενοις σφοδρα χαιρειν και επιτεινειν χαραν (τον
καρπον «του πνευματος») την θυ γατερα του θεου Σιων και θυγατερα αυτου την
Ἱερουσαλημ κηρυσσειν· ηρχετο γαρ αυτηι «ο βασιλευς δικαιος και συζων», <και ουχ
απλως «συζων»> αλλα <«δικαιος και συζων», του τεστι> μετα του τηρειν το δικαιος
ειναι και συζων μετα δικαιοσυνης, και ευτρεπιζων εις σωτηριαν τους σωιζομενους.
αυτος δε ηρχετο εις Σιων και Ἱερουσαλημ «πραυς και επιβεβηκως επι υποζυγιον και
πωλον νεον» (ως αποδεδωκαμεν) επισκο πων τον Ἰσραηλ εν τωι εξολο θρευειν
«αρματα εξ Ἐφραΐμ», παραπλησια τυγχανοντα αρμασι Φα ραω, οτε «αρματα Φαραω
και την δυ ναμιν αυτου ερριψεν εις θαλασσαν». ηρχετο δε και «ιππον» εξολοθρευων
το πολε μικον ζωιον απο της Ἱερουσαλημ, ινα ειρηνην ποιησηι τωι Ἰσραηλ
επιστρεφων τα απολωλοτα αυτου προβατα, ειρηνην δε και τηι Ἱερουσαλημ
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επαναγων αυτης εκπεσοντα τα τε κνα. πως δε ουκ εμελλε μεγαλης χαρας ειναι αξιον
το ουτως ερχεσθαι τον δικαιον βασιλεα και συζοντα και πραον εις την Ἱερουσαλημ,
οτε εμελλεν εξολοθρευεσθαι παν «τοξον πολεμικον», ινα μηκετι «οι αμαρτω λοι»
εκτεινωσι τοξα μηδε ετοιμαζωσι «βελη εις φαρετραν του κατατοξευσαι εν
σκοτομηνηι τους ευθεις τηι καρ διαι»; εμελλε δε τοτε «και πληθος και ειρηνη» ειναι
απο των πιστευ οντων και σωιζομενων «εθνων», καταρ χοντος «υδατων εως
θαλασσης» του σωτηρος, καταρχοντος δε και «πο ταμων διεκβολας γης» και
διεξοδους ποιουμενων και ποτιζοντων τα πολλα αυτης. Ὁ δε θελων απλουστερον
επι του <των Ἰουδαιων> λαου οις επιδεδημηκεν ο σωτηρ ακουειν το «θυγατερ Σιων»
και «θυγατερ Ἱερουσαλημ» φησει οτι ο λογος μεν προστασσει χαιρειν τηι θυγατρι
Σιων και κη ρυσσειν τηι θυγατρι Ἱερουσαλημ· ει δε τινες ηπειθησαν ου τα του χαιρειν
ποιησαντες αξια ουδε πα ραδεξαμενοι το περι του κηρυσσειν προσταγμα, αυτοι
γεγονασιν εαυτων αιτιοι του παθειν α πεπονθασιν, ωστε λεχθηναι αυτοις· «υμιν ην
αναγκαιον καταγγειλαι τον λογον του θεου· επει δε αναξιους κρινετε εαυτους, ιδου
στρεφομεθα εις τα εθνη». χρη δε και τουτο ειδεναι οτι πεντε περιτυχοντες εκδοσεσι
του Ζαχαριου παρα μεν τοις Ἑβδομηκοντα και τωι Ἀκυλαι ευρομεν το «αυτος πραυς
και επιβεβηκως επι υποζυγιον και πωλον νεον» η «επι ονου και πωλου υιου
οναδων», παρα δε Θεοδοτιωνι· «αυτος επακουων και επιβεβηκως επι ονον και
πωλον υιον ονου», παρα δε Συμμαχωι· «αυτος πτωχος και επιβεβηκως επι ονον και
πωλον υιον οναδος», εν δε τηι πεμπτηι εκδοσει· «αυτος πτωχος και επι βεβηκως επι
υποζυγιον και πωλον υιον ονων». και δυναται γε τις ταυτα εφαρμοζειν τηι κατα τον
εξετα ζομενον του ευαγγελιου τοπον ιστο ριαι, οτε πραος και επακουων και πτωχος
εληλυθεν εις την Ἱερου σαλημ ο σωτηρ· «επτωχευσε» γαρ «πλουσιος ων, ινα» οι
ακουοντες αυτου του επακουοντος ημων «τηι πτωχειαι» αυτου πλουτησωσιν. 16.17
Ἴδωμεν δε περι της Βηθ φαγη μεν κατα Ματθαιον, Βη θανιας δε κατα τον Μαρκον,
Βηθ φαγη δε και Βηθανιας κατα τον Λουκαν. ταυτα δε ην «προς το ορος το
καλουμενον Ἐλαιων». ερμηνευ εσθαι δε φαμεν την Βηθφαγη μεν ΟΙΚΟΝ ΣΙΑΓΟΝΩΝ
(ητις των ιερεων ην χωριον), Βηθανια δε ΟΙΚΟΣ ΥΠΑΚΟΗΣ. επι τον οικον ουν της
υπακοης αγεται τα λυομενα η το λυομενον, ιν' εκειθεν επιβηι αυτοις ο Ἰησους, η επι
τον οικον της σιαγονος, περι ης εστιν ειπειν λαβοντα αφορμας και απο των Κριτων,
εν οις πηγη εστιν επικλητος σιαγονος, αφ' ης επιεν ο Σαμψων διψησας, η ταχα επει
«τωι τυπτοντι εις την σιαγονα» δει παρεχειν και την ετεραν, συμβολον της των
σωιζομενων ανεξικακιας η Βηθ φαγη ην, οθεν εκαθεζετο ο Ἰησους επι των υπο των
μαθητων κατα την προσταξιν του Ἰησου λυθεντων. και το ορος δε των Ἐλαιων <η
εκκλησια> εστιν, αιτινες λεγουσι καρποφορουσαι καλ λιελαιος ουσαι· «εγω δε ωσει
ελαια κατακαρπος εν τωι οικωι του θεου»· και οι αρχομενοι δε και εισαγομενοι εν
αυτοις εισιν «ωσει νεοφυτα ελαιων κυκλωι της» Χριστου «τραπεζης», τεκνια και
«υιοι» οντες αυτου. ει δε δει επιστησαι και τοις δυο μαθηταις, ους απεστειλεν ο
Ἰησους επι την δεδεμενην ονον και τον μετ' αυτης πωλον, ινα λυ σαντες αγαγωσιν
αυτωι, λεκτεον <ταχα ουκ αλογως> μη ποτε δυο μαθηται Πετρος εισι και Παυλος,
δεξιας διδοντες αλληλοις «κοινωνιας», ινα Πετρος μεν εις την περιτομην προς το
υποζυγιον γενηται, τον υπο τον ζυγον του νομου γεγενημενον <λαον>, Παυλος δε
εις τα εθνη, τον νεον και αδαμαστον πωλον. και ησαν αμφοτεροι (λεγω δε· το
υποζυγιον και ο πωλος) προ του Ἰησου εν κωμηι και ου πολει, ενθα ησαν δεδεμενοι.
αλλ' οι του Ἰησου μαθηται λυουσι και αγουσι προς τον Ἰησουν αμφο τερα. Ἔτι δ'
επαναγων τωι λογωι τους δυο μαθητας φησεις οτι εστι μεν εν ταγμα των διακονου
μενων τοις εκ περιτομης, αλλο δε τοις απο των εθνων. πλην κοινω νια εστι των
εργων αυτων, λυοντων τα προστεταγμενα υπο του Ἰησου λυεσθαι· ων λυοντων, εαν
τις λεγηι αυτοις· «τι λυετε τον πωλον;» η οτιποτουν, λεγει περι αμφοτερων·
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κηρυσσομεν οτι ο κυριος αυτων των προτερον δεδεμενων χρειαν εχει. χρειαν δε
αυτων εχει επιβαινων αυτοις, λελυμενοις απο των αμαρτηματων και αφεσιν αυτων
ειληφοσι· δεδεμενοις γαρ ετι και «σειραις των ιδιων αμαρτιων» σφιγ γομενοις ο
Ἰησους ουκ επικαθεζε ται. κατα μεντοι τον Μαρκον και τον Λουκαν <και> πωλος
εστι δεδεμενος, «εφ' ον ουδεις ανθρωπων εκαθισεν»· ουδεν γαρ λογικον και κατα
τροπον <ανθρωπινον> γινο μενον επεπρακτο <ποτε> και ιδρυτο τωι απο των εθνων
πωλωι. και ουτος εφ' ωι ουδεν λογικον προτερον εφι δρυτο ευτυχησε θεον αυτωι επι
καθεσθηναι λογον, τον υιον του θεου, ινα υπ' αυτου αγομενος ηνιοχουντος
καταντησηι επι την Ἱερουσαλημ του θεου. τοσαυτα μεν ημεις εις τον τοπον επι του
παροντος ειδομεν· ο δε δυναμενος και χωρων μειζονα εις τον τοπον χαριν λεγετω
μειζονα και βελτιονα, κακεινος μαλλον ακου εσθω υπο των διψωντων ευαγγε λικης
σαφηνειας. 16.18 Πορευθεντες δε οι μα θηται και ποιησαντες καθως προσεταξεν
αυτοις ο Ἰησους ηγαγον την ονον και τον πωλον και τα εξης εως του ο απο Ναζαρετ
της Γαλι λαιας (ματτη. 21, 6–11). ο δε Μαρκος ουτω κατα τον τοπον εξε θετο· «και
απελθοντες ευρον πωλον δεδεμενον προς την θυραν εξω επι του αμφοδου, και
λυουσιν αυτον» και τα εξης εως του «ευλογημενη η ερχομενη βασιλεια του πατρος
ημων ∆αυΐδ· ειρηνη εν τοις υψιστοις». και ο Λουκας δε τοιαυτα φησιν· «απελ θοντες
δε οι απεσταλμενοι ευρον κα θως ειπεν αυτοις εστωτα τον πωλον» και τα εξης εως
του «εαν ουτοι σιωπησωσιν, οι λιθοι κεκραξονται». Ἀκολουθως τοις αποδεδομενοις
περι των αποσταλεντων δυο μαθητων επι το λυσαι την δεδεμενην ονον και τον
πωλον τον μετ' αυτης και πασι τοις εις τον τοπον ειρη μενοις, διηγησομεθα και τα
εκκει μενα, εν οις λελεκται οτι πορευ θεντες οι δυο μαθηται και ποιησαντες τα υπο
του σωτηρος αυτοις προστεταγμενα ηγαγον προς αυτον την ονον και τον πωλον· ους
ουκ αφηκασι γυμνους αλλα κοσμον αυτοις περιε θηκαν εν ιματιοις ευσχημοσυνην
περιποιουσι, κοσμησασι την υπ' αυτων λελυμενην ονον και τον μετ' αυτης πωλον
οις και αυτοι ησαν κεκοσμημενοι και εσκεπασμενοι, [και] ινα κεκοσμημενοις τηι ονωι
και τωι πωλωι τοις ενδυμασι των διδαξαντων μαθητων επανα<βηι και ανα>παυσηται
και εφιδρυθηι ο του θεου λογος, γινομενος επανω μονος και ηνιοχος των λελυμενων
και βασταζοντων αυτον. αλλα τοις μεν εκ των διδαξαντων ιματιοις επιτε θεισι τηι
ονωι και τωι πωλωι ο Ἰησους επικαθεζεται, επειδη εκαστον εχρην συμβαλεσθαι τι
Χριστωι πραει βασιλει επιβεβηκοτι υποζυγιωι και πωλωι νεωι *** <Ὁ δε πλειστος
οχλος εστρωσαν εαυτων τα ιματια εν τηι οδωι, αλλοι δε εκοπτον κλα δους απο των
δενδρων και εστρωννυον εν τηι οδωι.> ην δη πλειστος οχλος ο συνεισ ερχομενος εις
Ἱερουσαλημ τωι Ἰη-σου, και ουτοι εδειξαν καρπον της του σωτηρος αποδοχης εν τωι
τα εαυτων ιματια υποστρωσαι, και ον ειχον κοσμον και σκεπην, τωι επικαθεζομενωι
τηι ονωι και τωι πωλωι. εν τηι οδωι τοινυν καθ' ην ηγε την ονον και τον πωλον επι τα
Ἱεροσολυμα, εστρωσαν τα εαυτων ιματια ο πλειστος οχλος, ινα καθαροις γης και
γηΐνων πραγ ματων <ποσι> και μηδαμως εχουσι κονιορτον η ονος και ο πωλος επιβηι
τηι Ἱερουσαλημ. και τριτον δε τι ταγμα το παρα τους δυο μαθητας και τον
υποστρωσαντα πλειστον οχλον τα ιματια εν τηι οδωι νυν κατειλεκται· αλλοι γαρ
ωραιοτητα <τινα> περιεποιουν τηι οδωι δι' ης ωδευεν επι τα Ἱεροσολυμα ο Ἰησους
οχουμενος τοις προειρημενοις· η δε ωραιοτης ην κοπτομενων κλαδων απο δενδρων
και στρωννυμενων παρ' εκατερα των εστρωμενων ιμα τιων· ει μη αρα τουτο
τεταρτον ταγμα ην. αλλοι γαρ οι λυοντες μαθηται, <και> αλλη η λυομενη ονος και ο
μετ' αυτης πωλος, και τριτοι ο πλειστος οχλος, και τεταρτοι οι κοπτοντες τους κλα
δους απο των δενδρων και στρωννυντες εν τηι οδωι. νοει δε μοι απο τουτων και
πεμπτον και εκτον ταγμα κατειλεγμενον των τον Ἰησουν προαγοντων και των
ακολου θουντων αυτωι. και προαγοντας μεν φησεις απο των προ της παρουσιας ειναι
εκ του λαου, δικαιων ταχα και προφητων· ακολουθουντας δε τους απο των μετα την
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρουσιαν επομενων τωι λογωι και ακολουθουντων αυτωι ειτε δικαιων ειτε και
αποστολων Χρι στου. πλην ουκ αλλα μεν ελεγον οι προαγοντες, αλλα δε οι ακολου
θουντες· εκραζον γαρ παντες αμα ως χορος συναιδων και συμφωνος και ελεγον, και
το ανθρωπινον υμνουντες του σωτηρος εν τωι ωσαν να τωι υιωι ∆αυιδ και την δευτε
ραν αυτου επιδημιαν <εν τωι> ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι κυριου και την
εις τα αγια αποκαταστασιν εν τωι ωσαννα εν τοις υψιστοις. 16.19 Τουτων δη των
τριων εκφωνη σεων λεγομενων υπο της συμ φωνιας των προαγοντων και ακο
λουθουντων τωι Ἰησου, ο μεν εισηιει εις τα αληθινα Ἱεροσο λυμα· ξενισθεισαι δε αι
ουρανιαι δυναμεις, αιτινες λεγονται πασα ειναι η πολις, εφασκον τις εστιν ουτος;
αναλογον τοις προφητευ θεισιν εν εικοστωι τριτωι Ψαλμωι περι της αναληψεως του
σωτηρος και του ξενισμου των ουρανιων δυναμεων ξενιζομενων επι τωι καινωι του
σωματικου αυτου οχηματος θεαματι. εχει δε ουτως εν τωι Ψαλμωι· «αρατε πυλας, οι
αρχοντες, υμων, και επαρθητε, πυλαι αιωνιοι, και εισελευσεται ο βασιλευς της
δοξης» και τα εξης. και εν Ἡσαΐαι δε παραπλησια προ φητευεται περι της μετα την
οικονο μιαν ανοδου του σωτηρος· γε γραπται γαρ· «τις ουτος ο παραγε νομενος εξ
Ἐδωμ, ερυθημα ιμα τιων αυτου εκ Βοσορ· ουτος ωραιος εν στοληι;» τα δε κατα τον
τοπον ολα και συ δυνησηι αναλεξαμενος κατανοησαι, τι τε λεγουσιν αι ξενιζομεναι
δυ ναμεις επι της του σωτηριου σω ματος ανοδου και τι αυταις απο κρινεται. ταυτα
δε μοι παρειληπται βου λομενωι σωσαι την ακολουθιαν της κατα την γραφην
τροπολογιας οτι εισελθοντος αυτου εις Ἱερο σολυμα εσεισθη πασα η πολις λεγουσα·
τις εστιν ουτος; μετα δε τουτο εξης γεγραπται οτι πολλοι ελεγον· ουτος εστιν Ἰη
σους ο προφητης ο απο Να ζαρετ της Γαλιλαιας, ομολο γουντες τον προφητευθεντα
οτι «Να ζωραιος κληθησεται» ο κυριως τωι θεωι αει ανακειμενος. αλλα κατα την
διηγησιν ταυτην περιγεγραφθω τα κατα τον τοπον και αρχη τις εστω ετερας
περικοπης τα επιφε ρομενα, ινα μη αναγκαζηται τις (συναπτων και την περι εκεινων
διηγησιν τοις προτεροις) ζητειν εκβαλλομενους απο του ιερου του θεου τινας τους
επιπληττομενους ως πεποιηκοτας τον «της προσευχης» οικον «ληιστων σπηλαιον».
ουκ οιδα δε ει, καν βιασηται τις, δυναται ακολουθως τωι «χαιρε σφοδρα, θυ γατερ
Σιων» σωσαι την πασαν και των εξης τοις εκκειμενοις ακολου θιαν. Μετα ταυτα
εξετασωμεν και το ωσαννα τωι υιωι ∆αυΐδ· ευλο γημενος ο ερχομενος εν ονο ματι
κυριου· ωσαννα εν τοις υψιστοις ποιον εχει νουν. σαφως μεν ουν το ευλογημενος ο
ερ χομενος εν ονοματι κυριου αυταις λεξεσι κειται εν τωι προ του μεγιστου Ψαλμου
Ψαλμωι, λεγο μενωι εν τισιν αντιγραφοις εκατοστωι επτακαιδεκατωι. δοκει δε μοι τα
αντι του «ω κυριε, σωσον δη» προτεταγ μενα του «ευλογημενος ο ερχομενος εν
ονοματι κυριου» εβραικως εκκει σθαι εν τωι «ωσαννα τωι υιωι ∆αυΐδ»· ουτω δε και
ειχεν η εβραικη λεξις· ΑΝΝΑ Α∆ΩΝΑΙ ΩΣΙΑΝΝΑ, ΑΝΝΑ Α∆ΩΝΑΙ ΑΣΛΙΑΝΝΑ, ΒΑΡΟΥΧ
ΑΒΒΑ ΒΣΑΙΜ Α∆Ω ΝΑΙ. ειτα δοκει μοι υπο Ἑλληνων συνεχως γραφομενα τα ευαγγε
λια μη ειδοτων την διαλεκτον, συγκεχυσθαι εν τοις κατα τον τοπον εχουσι ταυτα
απο του προειρημενου Ψαλμου. ει δε το ακριβες βουλει μαθειν της λεξεως, ακουε
Ἀκυλου ερμηνευσαντος ωδι· «ω δη κυριε, σω σον δη· ω δη κυριε, ευοδωσον δη·
ευλογημενος ο ερχομενος εν ονοματι κυριου». αλλα γαρ επανακεφαλαιω σωμεθα τα
κατα τον τοπον και λεγωμεν οτι ητοι Παυλος και Πε τρος η αλλα δυο ειδη των
διδασκον των, λυσαντες απο των δεσμων κατα την του Ἰησου προσταξιν τους απο
περιτομης και τους απο ακροβυστιας, εκοσμησαν αυτους και πεποιηκασιν ευπρεπεις
προς το οχη σασθαι αυτοις τον λογον ανιοντα εις την Ἱερουσαλημ. και <ουτως και>
τα λοιπα κατα μεν μιαν εσται διηγησιν. κατα δε ετεραν αει ενε στηκε *** των
αποδεχομενων τον Ἰησουν στρωννυντων αυτωι δια των ιδιων ενδυματων την οδον
και κοσ μουντων αυτην τοις κλαδοις και προ αγοντων και επακολουθουντων. και
αλλως δε εκαστος δια μεν των ηδη πεπραγμενων προαγει τον Ἰησουν, δια δε των
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πραχθησομενων επακο λουθει αυτωι και λεγει τα αναγε γραμμενα. και εις ταυτα δε
ημεις μεν τοσαυτα ειδομεν· ο δε ημων διαφε ρων πλειονα και βλεπετω και διδα
σκετω. πλην εν τινι των εις το κατα Ἰωαννην ευαγγελιον επι ποσον και ταυτα
εξητασαμεν, οτε προεκειτο διηγησασθαι το «τηι επαυριον ουν οχλος πολυς ο ελθων
εις την εορτην» και τα εξης. 16.20 Και εισηλθεν ο Ἰησους εις το ιερον του θεου και
εξε βαλε παντας τους πωλουντας και αγοραζοντας εν τωι ιερωι και τα εξης (ματτη. 21,
12–13). Τα δε κατα τον τοπον και οι λοιποι τρεις ευαγγελισται εξεθεντο, ων την προς
αλληλους διαφοραν ου του προκειμενου καιρου εστι διη γησασθαι· αρκεσει γαρ το εν
τωι εξεταζομενωι ευαγγελιωι κατα το δυ νατον ημιν σαφηνισαι. των τεσσα ρων <δε>
ευαγγελιστων αναγραψαν των τα κατα τον τοπον, πλειονα [τα] κατα το δυνατον
ημιν εξητασται υπαγορευουσιν εις το κατα Ἰωαννην και ως οιον τε ην σαφηνιζουσι
το «και ευρεν εν τωι ιερωι τους πωλουν τας βοας και προβατα και περιστε ρας» και τα
εξης. ενθα κατεσκευαζο μεν ουκ ελαττονα των παραδοξων δυνα μεων ειναι του
Ἰησου και την προ κειμενην οτι τεκτονος μεν νομιζομε νος ειναι υιος τοσαυτηι
παρρησιαι και εξουσιαι εχρησατο, εκβαλλων εν παν ηγυρει απο του ιερου τους αναγε
γραμμενους, οποιαι ουδ' ο του εθνους ηγουμενος χρωμενος ευχερως αν ηνυσε τουθ'
οπερ Ἰησους πεποιηκε. και ετροπολογησαμεν γε δουλευσαν τες τηι λεξει, ως
εχωρουμεν, το Ἰωαν νου βουλημα. αλλ' επει και νυν ο ειρμος ημας απαιτει ειπειν
κατα την Ματθαιου λεξιν περι των εκκειμενων, τον πατερα της σοφιας επικαλεσαμε
νοι φερ' ιδωμεν ει αξιον τι δυναμεθα της Ἰησου μετα θαρσους πραξεως ειπειν εις τον
τοπον. και πρωτον <μεν> λεκτεον τι το ιερον του θεου, οπερ ομολογων ο θεος ειπεν
εν τωι προφητηι· ο οικος μου οικος προσευχης κληθησεται. αναλογον μεν ουν τηι κατα
σαρκα περιτομηι και ταις σωμα τικαις του νομου εορταις και θυσιαις ιερον ενομιζετο
του θεου ειναι το εκ λιθων αναισθητων κατασκευ ασμα οικοδομηθεν υπο
Σολομωντος
πρωτον και ανοικοδομηθεν ετι υπο Ἔσδρα, πλην μετα την του σωτηρος οικονομιαν
υπο Ῥωμαιων καθαιρε θεν. και οικος εκεινος υπελαμβα νετο ειναι ευχης, ου
καθαιρεθεντος αναγκαιον Ἰουδαιους, ως μηκετι εχοντας οικον προσευχης, λεγειν
μηκετι εχειν το εξαιρετον της επι σκοπης του θεου, ο εχειν ᾤοντο παρα το εν τωι
οικωι της προσευχης ευχεσθαι, μηδε το τα της νομικης λατρειας επιτελειν. και
εκβεβληκετω σωμα τικως απ' εκεινου ο και συμβολα ποιησας των ιδιων
πνευματικων πραξεων σωτηρ ημων τους πωλουντας και αγορα ζοντας και τας
τραπεζας των κολλυβιστων καταβεβληκετω και τας καθεδρας των πωλουντων τας
περιστερας και ειρηκετω τα εκκειμενα εις επιστροφην του τοτε λαου, αντι σεμνης
πανηγυρεως επι τελουμενης εν ονοματι θεου σχολα ζοντων τωι πωλειν και
αγοραζειν, ουκ εν τηι καθηκουσηι χωραι εν ηι εδει πωλειν και αγοραζειν, αλλ' εν τωι
ιερωι, ενθα εχρην μεν συνερχομενους ευχεσθαι ως εν οικωι προσευχης, εποιουν δε τα
εναντια τηι ευχηι εν αυτωι, ως εν οικωι εμπορικωι πωλουν τες και αγοραζοντες και
αργυρια κολ λυβιζοντες και επι καθεδρων καθ εζομενοι, ινα πωλωσι περιστερας. και
το ασεμνον των γινομενων παρα Ἰουδαιοις τοτε ο Ἰησους ημων καθηιρηκετω,
ελεγξας τους αντι του κατα τον νομον εορταζειν εμ πορευομενους και σωματικως
τρυ φωντας. 16.21 Και νυν δε νομιζω ιερον εκ λιθων ζωντων οικοδομηθεν ειναι την
εκκλησιαν, και ειναι εν αυτηι τινας ουχ ως εν εκκλησιαι ζωντας αλλ' ως «κατα
σαρκα» στρατευομε νους, οιτινες και ποιουσι τον της προσευχης εκ ζωντων λιθων
<οικο δομηθεντα> οικον ληιστων δια την αυτων κακιαν σπηλαιον. τις γαρ
κατανοησας τα εν τισιν εκ κλησιαις αμαρτανομενα υπο των <τοιουτων Χριστιανων
των> νομι ζομενων «πορισμον ειναι την» ετερων «ευσεβειαν», και δεον «εκ του
ευαγγε λιου» μονον διαζην, τουτο μεν μη ποιουντων, πλουτον δε και πολλην κτησιν
συναγοντων, ουκ ερει σπηλαιον ληιστων γεγονεναι το τηλικουτον της εκκλησιας
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μυστη ριον; ωστ' αν ειπειν τον Ἰησουν επι τοις αμαρτανομενοις εν ωι ωικο δομησεν
ιερωι ζωντι το τε απο των Ψαλμων ουτως εχον· «τις ωφελεια εν τωι αιματι μου, εν τωι
καταβηναι με εις διαφθοραν;» και το απο του (ως οιμαι) Ὠσηε, ενθα η του Ἰησου
ψυχη λεγει δυσα ρεστουμενη τωι βιωι των αμαρτανον των και εν τωι ιερωι ειναι
δοκουντων το «οιμοι οτι εγενηθην ως συναγων κα λαμην εν αμητωι και ως
επιφυλλιδα εν τρυγητωι, ουκ οντος σταχυος του φαγειν τα πρωτογονα. οιμοι ψυχη,
οτι απολωλεν ευλαβης απο της γης, και ο κατορθων εν ανθρωποις ουχ υπαρχει». και
εαν προσκοπτηις γε τωι ταυτα λεγειν τον Ἰησουν και πεν θουντα ημων τα πταισματα
φασκειν το «οιμοι ψυχη», συνεξετασον του τοις το απο του ευαγγελιου, ενθα γε
γραπται οτι ιδων την Ἱερουσαλημ «εκλαυσεν επ' αυτηι, και ειπε». και μαλλον γε,
ειπερ ευλογως εκλαυσεν επι Ἱερουσαλημ, ευλογωτερον κλαυ σεται επι την
εκκλησιαν, οικοδομη θεισαν μεν ινα οικος προσευχης ηι, γενομενην δε δια την
αισχροκερ δειαν και τρυφην τινων (αλλ' ειθε μη και των ηγουμενων του λαου) σπη
λαιον ληιστων. Ἀλλα τοτε μεν εισηλθεν Ἰη σους εις το ιερον του θεου και εκαθαρεν
αυτο εκβαλων παντας τους πωλουντας και αγορα ζοντας εν τωι ιερωι, και τας
τραπεζας των κολλυβιστων καταστρεψας μετα των καθεδρων εν αις εκαθεζοντο οι
πωλουντες τας περιστερας. νυν δε, οσον μεν ουκ επισκοπουνται, οι <εν> τωι ονοματι
Ἰησου Χριστου γινομενοι «επι το αυτο» εν συναγωγαις εισιν οι πω λουντες και
αγοραζοντες εν τωι ιερωι και τα λοιπα <παντα> ποιουν τες, και ουδαμου Ἰησους
αυτοις επι φαινεται, ινα εκβαλων <αυτους> σωσηι τους λοιπους η κακεινους
εκβληθεντας ποιησηι συν αισθηθηναι της αμαρτιας και εισελ θειν εις το ιερον, ουκετι
μετα του πω λειν και αγοραζειν η τα λοιπα ποιειν· επαν δε επισκεψηται επι τας αμαρ
τιας ημων και ως αγαπων ημας επιδημησηι, ινα παιδευσηι και μαστι γωσηι ως υιους
οπως ημας παραδεξη ται, τοτε εισελευσεται η δυναμις Ἰη σου συναγομενων ημων
και του πνευ ματος του αγιου, και εισελθουσα εκ βαλει παντας τους πωλουντας και
αγοραζοντας εν τωι ιερωι· πωλουντας μεν και ωσπερει απ εμπολουντας ει και τι
χρηστον ειχον, αγοραζοντας δε αντ' εκεινων τα φαυλα, και ταυτα εν τωι ιερωι του
θεου, τηι εκκλησιαι, πραττοντας. αλλ' ειθε εισελθων εις το ιερον του πατρος, την
εκκλησιαν, τον οικον της προσ ευχης, καταβαλοι ο Ἰησους τας των κολ λυβιστων
και <αισχροκερδων και> φιλαργυρων τραπεζας και εις πολ λα ευτελη και ουδενος
λογου αξια κα τακερματιζοντων τα δοκιμα αργυρια, ινα βλαψωσι μεν εκεινους οις
κολλυ βιζουσιν, αυτοι δε μη εις δεον χρη σωνται τωι αργυριωι. εισι δε και αλλοι εν τωι
ιερωι πωλουντες και αγορα ζοντες τας Χριστου περιστερας και παραδιδοντες τους
ακεραιους ως περιστερας, τους ευξαμενους και ειποντας· «τις δωσει μοι πτερυγας
ωσει περιστερας, και πετασθησομαι και καταπαυσω;» και επακουσθεν τας αρχουσιν
οις ου δει. 16.22 Και νομιζω αρμοζειν τον περι των πωλουντων τας περι στερας
λογον τοις παραδιδουσι τας εκκλησιας αισχροκερδεσι και τυραν νικοις και
ανεπιστημοσι και ανευλα βεσιν επισκοποις η πρεσβυτεροις η διακονοις. διοπερ
μονων των πω λουντων τας περιστερας κα θεδρας ωνομασεν ο Ματθαιος και ο
Μαρκος, ας φασι κατεστραφθαι υπο του Ἰησου. ως ειθε τουτων ηκουον μετα του
πρεποντος νου τηι θειαι γρα φηι οι «επι της καθεδρας Μωσεως» αυχουντες καθεζεσθαι
και πωλουν τες ολας εκκλησιας περιστερων και παραδιδοντες αυτας τοιουτοις προ
εστηκοσι, περι ων λεγοιτ' αν το εν τωι Ἱερεμιαι υπο του κυριου λεγομε νον· «οι
ηγουμενοι του λαου μου εμε ουκ ᾔδεισαν· υιοι αφρονες εισι και ου συνετοι, σοφοι
εισι του κακοποιησαι, το δε καλως ποιησαι ουκ εγνωσαν» και το εν τωι Μιχαιαι
(οιμαι) ουτω λελεγμενον· «οι ηγουμενοι του λαου μου εκβληθησονται εξ οικου
τρυφης αυτων». ει γαρ ηκουον, ουκ αν επω λησαν τας Χριστου περιστερας, αλλα
κατεστησαν αρχοντας αυτων φειδομενους των περιστερων και προνοουμενους της
σωτηριας αυτων και ου περιβλεπομενους τινα ως πα χειαν περιστεραν θυσαντες
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα θοινησονται. λεγει δε Ἰησους τοις εκβαλλομενοις ως πωλουσι και αγοραζουσι
και τοις κολλυβισταις και τοις πωλουσι τας περιστερας, δυσωπων αυτους απο των
ως εκ προσωπου του πατρος λεγομενων προφητειων, οτι το μεν γεγραμμενον εστιν·
ο οικος μου οικος προσευχης κληθησεται. ουδεν γαρ αλλο δει ειναι εν εκκλησιαι θεου
η ευχην πασης αγιας πραξεως και προκαλουμενης την του θεου επι σκοπην, εις
ευχην παρα θεωι λογιζο μενης, καθο και το «αδιαλειπτως προσευχεσθε» δυνατον
εστιν. υμεις δε, ω ουτοι, ταις υμετεραις κακιαις τον της προσευχης οικον σπηλαι ον
ληιστων πεποιηκατε. και ευρειν εστι πολλαχου κατα βραχυ ουτως εις διαστροφην
οδευσαντα τα της νο μιζομενης εκκλησιας πραγματα, ως μηδεν σπηλαιου ληιστων
διαφερειν το αθροισμα συναγομενον εν ονο ματι Χριστου, ωστ' αν λεγεσθαι αυ τοις·
«δι' υμας δια παντος το ονομα μου βλασφημειται εν τοις εθνεσιν». Ει δε δει τα ειδη
τρια τυγχα νοντα των ενταυθα κατειλεγμενων προσφιλονεικησαντα τηι σαφηνειαι
της γραφης επιμελεστερον διηγησασθαι, μηποτε οι μεν εν τωι λαωι μηδενι εν τωι
κοσμωι σχολαζοντες η περι το πωλειν και αγοραζειν μονον τας διατριβας εχοντες και
σπανιως ταις προσευχαις προσ καρτερουντες και οις απαιτει εργοις ο θειος λογος,
εισιν οι πωλουντες και αγοραζοντες εν τωι ιερωι του θεου. οι δε μη καλως διακονοι
διοικουντες τα της εκκλησιας χρηματα, αλλ' αει μεν ταυτα ψηλαφωντες, ου καλως
δε αυτα οικονομουντες αλλα σωρευοντες τον νομιζομενον πλουτον και χρηματα,
ινα πλουτωσιν απο των εις λογον πτωχων διδομενων, ουτοι εισιν οι κολλυβισται
τραπεζας χρηματων εχοντες, ας κατεστρεψεν ο Ἰη σους. οι δε τας πρωτοκαθεδριας
πεπιστευ μενοι του λαου επισκοποι και πρε σβυτεροι και ωσπερει αποδιδομενοι ολας
εκκλησιας οις ου χρη και καθι σταντες ους ου δει αρχοντας, ουτοι εισιν οι
πωλουντες τας περιστερας, ων τας καθεδρας κατεστρεψεν ο Ἰησους. εκαστος ουν
των επι καθεδρας καθεζομενων εκκλησιαστικης και αγαπωντων «τας
πρωτοκαθεδριας εν ταις συναγωγαις» προσεχετω, μηπο τε ουτω καθεζεται επι της
εαυτου καθεδρας, ωστε ελθοντα τον Ἰησουν καταστρεψαι αυτην ως αξιαν κατα
στροφης. αλλα και εκαστος των απο διακονιας συναγοντων <εαυτοις πλου τον και
αποστερουντων πτωχων> χρηματα, νοησας την προκειμενην γραφην μηκετι
σωρευετω εις τας τραπεζας αργυριον, ινα μη κατα στρεψηι αυτας ο Ἰησους. αλλα και
οι υπο μεριμνων τε και φροντιδων βιω τικων <αει> αγομενοι εις αγορασ μους και
πρασεις φροντιζετωσαν, μηποτε ελθων ο Ἰησους εκβαληι αυτους εκ του ιερου <του
θεου>, οτε ο εκβεβλημενος ουδε ελπιδα του εισελθειν εχει οθεν εξεβληθη. και
υποφαινεται μοι ερευνωντι την εκ κειμενην γραφην, μηποτε ταυτα ο Ἰησους ποιησηι
[και] κατα την δευ τεραν επιδημιαν η κατα την προσ δοκωμενην θειαν κρισιν.
εισελθων γαρ εις το ιερον του θεου ολον, την πασαν εκκλησιαν, την (εξ ου συν εστη
εκκλησια) εν ονοματι Χριστου συνεστηκυιαν μεχρι της συντελειας του αιωνος, ους
αν ευρηι τωι πωλειν και αγοραζειν σχολασαν τας των νομιζομενων ειναι εν τωι ιερωι
<ως αναξιους του ιερου> του θεου εκβαλει· και ους αν ευρηι τρα πεζας πηξαντας και
γινομενους κολλυβιστας ελεγξει καταστρεψας αυτων τας τραπεζας και τωι λογωι
δειξας οια περι το αργυριον ημαρτη κασι· τοτε δε και τας (ως διηγησα μεθα)
καθεδρας των πωλουν των τας περιστερας καταστρεψει. ει δε τις ουδεν των τριων
τουτων ει δων εχει και εν τωι ναωι ευρισκεται του θεου, θαρρειτω· ουτε γαρ εκ
βληθησεται υπο του Ἰησου ουτε τι των αυτου καταστραφησεται ουθ' ως ποιησας τον
οικον προσευχης σπηλαιον ληιστων ονειδισθη σεται ως ληιστης, οτε κολασθησονται
οι ποιησαντες τηι εαυτων ληιστειαι και αδικιαι τον οικον της προσευχης σπηλαιον
ληιστων. 16.23 Ειρημενης τοινυν εις το ρητον της υποπεσουσης ημιν και εις την
εκκλησιαν διχως αποδεδομενης διηγησεως, φερε μετα ταυτα ιδωμεν ει δυναται και
ουτω τα κατα τον τοπον νοηθηναι. ουκ ελαττον της εκκλησιας φυσει ιερον εστι θεου
πασα λογικη φυσις, κατεσκευασμενη ινα χωρησηι δοξαν θεου, περι ης γεγραπται (εν
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τηι δευτεραι των Παραλειπομενων και τηι τριτηι των Βασιλειων) οφθεισης μετα την
οικο δομην του νεω εν αυτωι. τουτο δη το φυσει ιερον του θεου, την ψυχην,
πεπληρωκαμεν οι αμαρ τανοντες πωλουντων και αγοραζοντων λογισμων και
αλλων περι αργυριου παντα σκοπουντων διαλογισμων· πεπλη ρωκαμεν δε
αμαρτανοντες και αλλων πωλουντων και απεμπολουντων ει τι αγιον καταλειμμα εν
τηι ψυχηι ημων γεγενηται, οπερ ην περιστερα. λεγει ουν τοις αμαρτανουσιν ο Ἰη σους
και πεπληρωμενοις ληιστων λο γισμων το γεγραπται· ο οικος μου οικος προσευχης
κληθη σεται, υμεις δε αυτον πεποι ηκατε σπηλαιον ληιστων. ο μεν ουν Ἰησους τους
ποιησαντας σπη λαιον ληιστων τον οικον της προσ ευχης ληιστας εξεβαλεν εκ του
ιερου. οι δε τα αυτα τοις ληισταις φρονουντες περι μεν Ἰησου ειρη κασι· «σταυρου
σταυρου αυτον», περι δε του ληιστου Βαραββα· «απολυσον ημιν τον Βαραββαν».
διοπερ μεχρι σημερον Ἰουδαιοι Ἰησουν μεν ουκ εχουσιν (ου γαρ πεπιστευκασιν εις
τον υιον του θεου), εχουσι δε μεθ' εαυτων τον απο των πνευματικων «της
πονηριας» Βαραββαν τον ληιστην ηδη κεκρατημενον και «εις φυλακην»
κατακεκλεισμενον, ον καθ' εαυτων ηξιωσαν απολυθηναι. δια τουτο αρχει των
απιστων Ἰουδαιων Βαραββας ο ληιστης. 16.24 Και προσηλθον αυτωι τυφλοι και χωλοι
εν τωι ιερωι, και εθεραπευσεν αυτους και τα εξης εως του οτι εκ στομα τος νηπιων και
θηλαζοντων κατηρτισω αινον. (ματτη. 21, 14–16). Τα μεν της λεξεως δηλα.
ακολουθως δε ταις προαποδεδομεναις αναγωγαις λεκτεον οτι εν τωι ιερωι του θεου,
τωι οικωι της προσευχης, τηι εκκλησιαι, ου παντες εισι βλεπον τες ουδε (ιν' ουτως
ονομασω) ορθο ποδουντες· εισι γαρ τινες και τυφλοι και αλλοι χωλοι των
αθροιζομενων, οιτινες εκ του συναισθεσθαι της εαυ των τυφλοτητος και χωλοτητος
και του γινωσκειν οτι ουδενος η του θεου εργον εστι και του λογου του θεου το
θεραπευσαι αυτους προσελθοντες αυτωι θεραπευονται. 16.25 μετα τουτο γεγραπται
οτι οι αρχιερεις και οι γραμμα τεις, καιτοιγε ιδοντες τα θαυ μασια α εποιησεν ο
Ἰησους, και των παιδων ακουοντες δοξαζοντων τον υιον του θεου εν τωι ιερωι, τηι
εκκλησιαι, ηγανακτησαν καταφρο νουντες των υμνουντων τον Ἰησουν παιδιων, και
αγανακτησαντες φασι τωι σωτηρι· ακουεις τι ουτοι λε γουσιν; ο δε δυσωπων αυτους
απε κρινατο οτι τοσουτωι χρονωι εν ταις θειαις αναστρεφομενοι γραφαις μεχρι του
δευρο ουκ ανεγνωτε, ινα μη καταφρονησητε των εν τηι εκκλησιαι μικρων και
παιδιων υμνουντων εμε και τον εν τοις ουρανοις πατερα μου, οτι εκ στοματος
νηπιων και θηλαζοντων κατηρτισω αινον; Μηποτε ουν, ως κατα την ιστο ριαν
ψεκτοι εισιν ουτοι οι αρχιε ρεις και γραμματεις, ουτως και κατα την αναγωγην εισι
τινες ψεκτοι αρχιερεις, το ονομα της επισκο πης ου κοσμουντες τωι εαυτων βιωι ουδε
ενδεδυμενοι την γνωσιν και την αληθειαν, ουτοι ουν, καιτοιγε βλε ποντες τα του
θεου θαυμασια, ου δεν ηττον καταφρονουσι των εν τηι εκκλησιαι μικρων μεν και
νηπιων υμ νουντων δε τον θεον και τον Χριστον αυτου, και αγανακτουσιν επι τηι
του των προκοπηι και κατηγορουσιν αυ των παρ' α<υτωι> τωι Ἰησου ως αμαρ
τανοντων των μη αμαρτανοντων, και ως <μη> ακουοντι <μηδε> πασαν ταξιν
τηρουντι λεγουσιν αυτωι· ακου εις τι ουτοι λεγουσι; και τουτο δε ετι μαλλον
συνησομεν επιστησαν τες, τινα τροπον πολλακις τοις ζεουσι τωι πνευματι και μεχρι
φυλακων προς τους απιστους παραβαλλομενοις και <παντος> κινδυνου
καταφρονουσι και μετα πασης ευτονιας ασκουσιν α γνειαν και παρθενιαν ιδιωταις
τηι λε ξει, επιπλησσουσιν ως ατακτοις οι ψεκτοι αρχιερεις και εγκαλουσιν αυτοις
παρα τωι Ἰησου, ως αυτοι δικαιοτερον πραττοντες των ουτως <απλων και>
σπουδαιων και χρη στων παιδιων. αλλ' ο Ἰησους τοις παιδιοις μεν μαρτυρει, τοις δε
αρχιε ρευσιν αμαθιαν <γραφων> εγκαλει δια του λεγειν· ουδεποτε ανε γνωτε οτι εκ
στοματος νηπιων και θηλαζοντων κατηρτισω αινον; και επαν ιδηις εν τηι εκκλησιαι
τους κατα τον Πετρον «ως αρτιγεννητα βρεφη το λογικον αδολον γαλα» επι
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποθουντας και θηλαζοντας αυτο, γαλα ποτιζομενους, ετι και υμνουν τας τον θεον τηι
πιστει και τωι βιωι, θεωρει οτι πληρουται επ' αυτων το εκ στοματος νηπιων και θη
λαζοντων κατηρτισω αινον. εαυτωι γαρ ο θεος αινον εν τοις τοι ουτοις καταρτιζεται,
εφ' οις ευχα ριστων τωι πατρι ο υιος λεγει· «εξο μολογουμαι σοι, πατερ, κυριε του
ουρανου και της γης, οτι απεκρυψας ταυτα απο σοφων και συνετων, και
απεκαλυψας αυτα νηπιοις· ναι, ο πατηρ, οτι ουτως εγενετο» και τα εξης. 16.26 Και
καταλιπων αυτους εξηλθεν εξω της πολεως [εως] εις Βηθανιαν και τα εξης εως του
και παντα οσα αν αιτησητε εν τηι προσευχηι πιστευοντες λη ψεσθε. (ματτη. 21, 17–22.)
Τινας καταλιπων ο Ἰησους εξηλθε της των Ἱεροσολυμων πο λεως, αφ' ης εξελθων
εν Βηθανιαι ην η τους ιδοντας μεν αρχιερεις και γραμματεις του λαου «τα θαυμασια
α εποιησε και τους παιδας κραζον τας εν τωι ιερωι και λεγοντας· ωσαννα τωι υιωι ∆α
υΐδ», ουδεν δ' ηττον αγανακτησαντας επι τοις αινουσι τον Χριστον, και δια τουτο
ελεγχθεντας ως μη νενοηκο τας το εκ στοματος νηπιων και θηλαζοντων κατηρτισω
αινον; και επει κατελιπεν εκεινα τα Ἱεροσο λυμα και εξω γεγονε της πολεως, δια
τουτο πεπτωκε και «λιθος επι λιθον» ηρξατο μη μενειν αλλα και καθαιρεισθαι εως
παντα καταλυθηι. ηλθε δ' εις Βηθανιαν, τον της ΥΠΑΚΟΗΣ ΟΙΚΟΝ, την εκκλη σιαν,
ενθα και ηυλισθη και ανε παυσατο, επει μη ειχεν εν Ἱεροσο λυμοις «που την
κεφαλην κλινηι», ατε τοιουτων αρχιερεων και γραμμα τεων οντων εν αυτοις. οτε δε
ανεπαυσατο εν τηι Βηθανιαι, τωι της ΥΠΑΚΟΗΣ ΟΙΚΩΙ, μετα την αρχην του συστηναι
την εκκλησιαν και αναπαυσασθαι τον Χριστον εν αυτηι, τοτε επαναγει εις την πολιν
ην καταλελοιπε και ης εξω γεγονε, και επαναγων εις αυτην πειναι, και μιαν ιδων
συκην επι της οδου, το δενδρον του λαου, ηλθεν επ' αυτην, και ουδεν ευρεν εν αυ τηι
βρωσιμον αλλα μονον ζωης εμ φασιν· φυλλα γαρ χωρις καρπων ην εν τηι συκηι. ειτ'
επει εμψυχος ην αυτη η συκη, δια τουτο λεγει ως ακου ουσηι την πρεπουσαν αυτηι
αραν. το δε λεγομενον τοιουτον ην· οσον συνεστηκεν ο ενεστως αιων, μη κετι
γενοιτο εν σοι καρπος. δια τουτο ακαρπος εστιν η Ἰουδαιων συν αγωγη, και τουτο
γινεται αυτηι «εως της συντελειας του αιωνος», εως «το πληρωμα των εθνων
εισελθηι». εξηρανθη δε η συκη, ετι επιδη μουντος τωι βιωι των ανθρωπων και εν
ανθρωπ<οις ως ανθρωπου περι πατ>ουντος Ἰησου. ιδοντες δε οι μαθηται εθαυμασαν
λεγοντες· πως παραχρημα ε ξηρανθη η συκη; τοις γαρ της ψυχης οφθαλμοις ειδον το
της ξηρανθεισης συκης μυστη ριον και εθαυμασαν ουχ ουτως επι τωι εξηρανθαι
αυτην, ως επι τωι παραχρημα εξηρανθαι, εβλεπον γαρ ξηραν την συκην, τον λαον
τον Ἰσραηλ εκεινον. και θαυμαζουσι τοις μαθηταις εν τωι εωρακεναι παραχρημα την
συ κην εξηραμμενην, αποκριθεις ο Ἰησους ειπεν (εμπεδων το λεγομενον τωι αμην)
οτι εαν εχητε πιστιν και μη διακριθητε, ου μονον το της συκης ποιησετε, αλλα καν
τωι ορει τουτωι ειπητε· αρθητι και βληθητι εις την θαλασσαν, γενησεται. ουκουν οι
πιστευοντες μαθηται και μη διακρινομενοι ποι ουσι και το της συκης λεγοντες αυτηι·
«υμιν ην αναγκαιον λαληθηναι τον λογον του θεου· επει δε ουκ αξιους κρινετε
εαυτους, ιδου στρεφομεθα εις τα εθνη», και καταλιποντες αυτην ξηραινουσιν αυ
την, ιν' η ζωτικη δυναμις αυτης μεταβηι επι τους απο των εθνων, και το προτερον
συνεχον πνευμα τον λαον εκεινον μεταστηι επι τους απο των εθνων. Προς τωι δε
ποιειν το της συ κης τους μαθητας <ετι> επαγγελλε ται αυτοις ο του θεου λογος, εαν
εχωσι πιστιν και μη διακριθωσιν, οτι <και> τωι <βλεπομενωι τε και> δεικνυμενωι υπ'
αυτου ορει, τηι αντι κειμενηι ενεργειαι επαιρομενηι κατα των ανθρωπων, λεγουσιν·
αρθητι και βληθητι εις την θαλασσαν, και γινεται. αιρεται γαρ αφ' εκαστου των
ωφελουμενων υπο μαθητων Ἰη σου το βαρυ της κακιας ορος, ο σα τανας, αιροντος
αυτον του νικησαντος αυ τον, και βαλλεται εις την θαλασσαν, την αβυσσον,
βαλλοντος αυτον εις τον αξιον αυτου τοπον της κολασεως. και περι ταυτης της
θαλασσης εν Ψαλμοις λεγεται το «αυτη η θαλασσα η μεγαλη και ευρυχωρος· εκει
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλοια διαπορευεται, ζωια μικρα μετα μεγα λων, δρακων ουτος ον επλασας εμ παιζειν
αυτωι». και εν αλλωι Ψαλμωι· εκει «συνεθλα σας τας κεφαλας των δρακον<των επι
του υδα>τος», δηλον δε οτι εν τηι θαλασσηι, και· εκει «συνεθλασας την κεφαλην του
δρακοντος, εδωκας αυτον βρωμα λαοις τοις Αιθιοψιν». αιρεται ουν καθ' εκαστον
των υπο του λογου καταρτιζομενων εις σωτη ριαν ορος το υπο του Ἰησου βλεπο
μενον και δεικνυμενον, και βαλλεται εις την θαλασσαν κατα τον του
επιτυγχανοντος μαθητου Ἰησου εν διδασκαλιαι λογον, λεγοντος τωι εν τωι καθ'
εκαστον των ακουοντων ορει· αρθητι και βληθητι εις την θαλασσαν, λεγοντος δε
μετα του εχειν πιστιν και μη διακρι νεσθαι, ινα και το λεγομενον γενη ται. και τα
παντα δε οσα εαν ο εχων πιστιν και μη διακρινομενος αι τησηι εν τηι προσευχηι,
πιστευων ληψεται. 16.27 Αυτη δε εστι Βηθανια, ενθα ο εκ νεκρων αναστας Ἰησου
φιλος κατυκει. και πας δε ο υπακουων τωι λογωι του θεου και τον λογον της
υπακοης ενιδρυμενον <και εναυλι ζομενον> εχων εαυτωι, ΟΙΚΟΣ εστιν ΥΠΑΚΟΗΣ και
Βηθανια, εν ηι αυλι ζεται ο Ἰησους και αναπαυεται. επει δε πραγματα δει λαμβανειν
απο των λεγομενων αξια σοφιας θεου αφ' ης τα ευαγγελια γεγραπται, προσχες ει μη
κατα μεν τους απλουστερον νοουντας παρελκει το καταλιπων αυτους εξηλθεν εξω
της πολε ως· πως γαρ εδυνατο εξω της πο λεως γενεσθαι μη καταλιπων τους
προτερους παρ' οις ην; κατα δε τους συνετωτερον ακουοντας των λεγο μενων <ου>
παντως καταλειπει τους προτερους οτε παρ' ετεροις γινεται, αλλα φαυλους μεν και
αμαρτωλους καταλειπει, δικαιοις δε συνων και παρ' ετεροις γινεται μετ' εκεινους
και συν εκεινοις. αλλα και εις Βη θανιαν αυλισθεις ου καταλιπων την Βηθανιαν εις
την πολιν επαν αγει· ην γαρ και εν Βηθανιαι και επανηγεν εις την πολιν. επεινα δε ο
Ἰησους αει των εν τωι δικαιωι βουλομενος μεταλαβειν καρπων του <εν αυτοις αγιου>
πνευματος, και εστιν αυτου <βρωματα> (ιν' ου τως ονομασω) τα συκα ων πεινων
εσθιει η αγαπη του καρποφορουντος αυτην, πρωτος ουσα «καρπος του πνευματος»,
και η χαρα και η ειρηνη και η μακροθυμια και τα λοιπα. ατινα οσον μεν
καρποφορουμεν ου ξηρανθησομεθα, επαν δε επισταντι αυτωι και ζητουντι
<τοιουτον> καρπον ινα φαγηι μη παρεχωμεν, λελεξεται προς ημας· μηκετι εκ σου καρ
πος γενοιτο εις τον αιωνα· χωρις γαρ της προαποδεδομενης περι συκης ως του λαου
διηγησεως εστι και επι εκαστον αναγειν τον λογον, συκην οντα ητοι ξηραινομενην η
φερουσαν καρπον και ζωσαν και γε ωργουμενην, ινα πλειονα καρπον φερηι. Ταχα δε
ωσπερ επι του σπορου «εξηλθεν ο σπειρων του σπειρειν» και «α μεν επεσε παρα την
οδον και ηλθε τα πετεινα του ουρανου και κατεφαγεν αυτα», αλλα δε εις τας πετρας
και αλλα εις «τας ακανθας» και αλλα εις «την κα λην» και αγαθην γην, ουτως και
συκαι εισι διαφοροι. και εαν μεν ηι συκη επι της καλης και αγαθης γης, και φερει
«καρπον» και πεινωντι τωι Ἰησου παρεχει αυτον. επαν δε ηι «παρα την οδον», ως
αυτη περι ης γεγραπται το και ιδων συκην μιαν επι της οδου, ελθοντι τωι Ἰησου ου
διδωσι καρπον· ουδεν γαρ ευρισκει εν τηι «παρα την οδον» συκηι ει μη φυλλα μονον.
διο λεγει αυτηι, επει «παρα την οδον» ην και φυλλα μονον ειχεν εμφα σιν του ζην
αλλ' ου μετα καρπου, το μηκετι εκ σου καρπος γε νοιτο εις τον αιωνα. οσον μεν ουν
ουκ ερχεται επι τινα συκην ουδε ηδη ζητει τον καρπον αυτης, αλλα μακροθυμει
περιμενων ει πως οισει καρπον η συκη, ου ξη ραινεται. επαν δε επισταντος του
πεινωντος <και επιζητουντος> ημων τους καρπους ευρεθωμεν ουδεν εχον τες ει μη
την επαγγελιαν της πιστεως μονην *** ου συνοντων αυτηι καρπων, παραχρημα
ξηρανθησομεθα και το δοκειν ειναι πιστοι απολωλεκο τες. και εστιν ευρειν
τοιουτους τινας επι πολυν φορεσαντας χρονον το της πιστεως ονομα και
εμφηναντας οτι ζωσι, και παντελως <δ'> εισι ξηροι· ους δια το μη καρποφορειν εστιν
ιδειν και αφισταμενους παντελως του λογου και ξηρανθεντας. ενθαδε μεν ουν
ξηραινεται η μη δε δωκυια πεινωντι τωι Ἰησου καρπον· αλλη δε συκη εκκοπτεσθαι
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κελευε ται, ινα μη «την γην» καταργηι. ειθ' οι μαθηται, επαν ιδωσι τινα μετα ζωτικην
εμφασιν ξηρανθεντα, θαυμαζουσι λεγοντες· πως πα ραχρημα εξηρανθη η συκη; Ἔτι
δε μαλλον νοησομεν τοις καθ' ενα εφαρμοζοντες τα κατα τον τοπον, επιστησαντες
τινα τροπον εν τοις πειρασμοις ο μεν Ἰησους αιτει τους καρπους, φερ' ειπειν εν
διωγμωι την ομολογιαν και το μαρτυριον, και εν τωι γυναικα επιμαινεσθαι τινι την
του Ἰωσηφ εγκρατειαν και σω φροσυνην, και ουτως καθ' εκαστον πειρασμον τον
ακολουθον αυτωι καρπον. ο δε μη παρασκευασαμενος διδοναι πεινωντι τωι Ἰησου και
εφισταμενωι την ομο λογιαν η την εγκρατειαν, παραχρη μα ξηραινεται· ο γαρ
αρνησαμενος ξηραινεται, ομοιως δε και ο πορνευ σας, καιτοι παρα τον προ των
πειρασ μων καιρον ζωτικην εμφαινων δυ ναμιν και οιονει τα φυλλα της συκης
περικειμενος. και θαυμαζουσιν επι των τοιουτων οι μαθηται, πως ο μεν Ἰησους
επεστη πεινων και ζη των τον καρπον, τωι δε μη ευρηκεναι ευθεως «ειπε» «και
εγενετο», και παραχρημα εξηρανθη η μη παρεσκευασμενη εις το φερειν καρπον
συκη. και πολλακις τις γενομενος συκη ετεσι πλειοσιν ου ξηραινεται, επι σταντος δε
Ἰησου εν καιρωι πειρασμου και απαιτουντος τον καρπον, ου δεδωκως αυτωι παρα
χρημα εξηρανθη και την των το σουτων απολωλεκεν ετων ζωην. και τουτο γινεται
επειπερ, κατα τον του σωτηρος λογον, «παντι τωι εχοντι δο θησεται και
περισσευθησεται· απο δε του μη εχοντος, και ο δοκει εχειν αρθησεται απ' αυτου», ινα
μη αργον ηι «ο δοκει εχειν». εκαστος δε των μα θητων, εαν εχηι πιστιν και μη
διακριθηι, και το της συκης ποιει και το εξης αυτωι επιφερομενον. 16.28 Και εργον
εστι δειξαι, πως ο Ἰησου μαθητης ζητησας καρπον εν συκηι και μη ευρων λεγει αυτηι·
μηκετι εκ σου καρπος γενοιτο εις τον αιωνα, ινα παραχρημα και επ' αυτωι ξηρανθηι η
συκη. και εις ταυτα δε νοησον τινα τα της πι στεως επαγγελλομενον και οιομε νον
εν τωι ονοματι του Ἰησου εσθιειν και πινειν και τον Ἰησουν «εν ταις πλατειαις» της
ψυχης αυτου δεδιδα χεναι. ειτα ηκετω μαθητης ζητων καρπον σοφιας και λογου εν
αυτωι κατα την περι του διδασκειν τα θεια επαγγελιαν, και ζητων και ερευνων τωι
λογωι αυτον μηδενα καρπον ευ ρισκετω· και δια τουτο αυτον παρι στας τοις
θεωρουσι κενον του Χρι στου, παριστατω τωι λογωι οτι ουχ οιον τε τινα καρπον ετι
γενεσθαι αυ τωι εις τον αιωνα υπο της οιη σεως βεβλαμμενωι. ορα ουν ει μη εν
τοιουτωι ο εχων πιστιν και μη διακριθεις το της συκης παραπλησιως πως τωι Ἰησου
ποιει. και κρειττον γε εστι, την απατηλην συ κην και νομιζομενην μεν ζην μη καρ
ποφορουσαν δε, ελεγχθεισαν οτι ακαρ πος εστι, ξηραν τοις λογοις των μαθη των
Ἰησου φανηναι, η απαταν ετι τηι νομιζομενηι ζωηι και τηι προσποιησει <της
επαγγελιας> «τας των ακακων» και ευεξαπατητων «καρδιας». καλον ουν εφανη και
του Ἰησου και των μαθητων αυτου εργον το κατα την ξηραινομενην συκην. εν
εκαστωι δ' (οιμαι) απιστωι και ανο μωι ορος επικειται κατα την αναλο γιαν της
απιστιας και της ανομιας, τωι λογωι των μαθητων Ἰησου αιρο μενον και βαλλομενον
εις την θα λασσαν της κολασεως αυτου. και παντα δε οσα εαν αιτωσιν εν τηι
προσευχηι πιστευοντες οι Ἰη σου μαθηται ληψονται, ως μαθηται ουδεν των μη
δεοντων αιτησοντες, και ως πειθομενοι τωι διδασκαλωι, μηδεν αλλο αιτουντες η τα
μεγαλα και τα επουρανια· ειπε γαρ ο Ἰησους τοις μαθηταις αυτου· «αιτειτε τα με
γαλα, και τα μικρα προστεθησεται υμιν· και αιτειτε τα επουρανια, και τα επιγεια
προστεθησεται υμιν». 16.29 Ὁ δε Μαρκος αναγραψας τα κατα τον τοπον απεμφαινον
τι (ως προς το ρητον) προσεθηκε ποιη σας οτι «ιδων» ο Ἰησους «απο μακρο θεν
συκην εχουσαν φυλλα ηλθεν» ως ευρησων τι «εν αυτηι»· «ελθων» δε «επ' αυτην»
και μηδεν ευρων «ει μη φυλλα» μονον («ου γαρ ην ο καιρος συκων») «αποκριθεις
ειπεν αυτηι· μη κετι εις τον αιωνα εκ σου μηδεις καρπον φαγηι». ειποι γαρ αν τις· ει
μη «ο καιρος συκων ην», πως ηλθεν ο Ἰησους ως ευρησων τι «εν αυτηι» και πως
δικαιως ειπεν αυτηι· «μηκετι εις τον αιωνα εκ σου μηδεις καρπον φα γηι»; προς τουτο
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε λελεξεται οτι οι κατειλεγμενοι παρα τωι αποστολωι καρποι του πνευματος, αγαπη,
χαρα, ειρηνη, μακροθυμια, χρηστοτης, αγα θωσυνη, πιστις, πραοτης, εγκρατεια, εστι
μεν οτε εν οικειωι αποδιδονται καιρωι. βελτιον δε ει, των περιεστη κοτων επι το
εναντιον τωι καρποφο ρειν προκαλουμενων, δυνηθειη τις και δια το πανυ
ωφελεισθαι εκ του λογου ουδεν ηττον και τοτε διδοναι τους καρπους του
πνευματος. ο δε λεγω τοιουτον εστιν· εις των καρ πων του πνευματος εστιν αγαπη.
ταυτης δε καιρος μεν οτε ου χαλε πον αποδουναι τον καρπον του αγα πασθαι· και
εστιν αγαπαν τον αγα πωντα καρπος μεν του πνευματος, ου μην εν ου καιρωι (ιν'
ουτως ονο μασω) συκων. επαν δε επι το μισειν προκαληται τις τον πιστευοντα τοι
ουτον απατων και επιβουλευων και *** τοις ηθεσι βεβλαμμενος ων, ωστε δο κειν
αξιος ειναι του μισεισθαι, ο δε δικαιος μηδε τον τοιουτον μισηι αλλ' (ως υιος «του
τον ηλιον ανατελλοντος επι πονηρους και αγαθους») και τοτε αυτον αγαπαι, οιονει
εν ου καιρωι συκων της αγαπης διδους τον καρ πον, μακαριος εστι. το δ' ομοιον νοη
σεις και επι της χαρας. φερειν μεν γαρ τον καρπον του πνευματος την χαραν
μηδενος επι το λυπεισθαι προ καλουμενου και δυσαρεστεισθαι, ου χαλεπον· οταν δε
τα μεν περιεστη κοτα επι λυπην και αθυμιαν και δυσ αρεστησιν προκαληται, απο δε
της κατα τον λογον ωφελειας τις επι τοσ ουτον προκοπτηι, ως <και> εν και ροις της
δοκουσης δυσαρεστησεως ευαρεστεισθαι και εν καιροις του ατιμαζεσθαι και του
μαστι γουσθαι χαιρειν και απλως εν παντι περιστατικωι καιρωι μεμνησθαι του
«παντοτε χαιρετε», μακαριος αν ο τοιουτος ειη καρπον φερων την χα ραν και εν ου
καιρωι (ιν' ουτως ονο μασω) συκων. Το παραπλησιον δε ου χαλεπον και επι των
αλλων καρπων ποιησαι του πνευματος. βουλεται γαρ ειναι κρειττονα της
ανθρωπινης φυσεως τον προσιοντα τωι λογωι αυτου ο θεος και απαιτει αυτον
παραδοξα και (ιν' ουτως ονομασω) θεου μαλλον η αν θρωπου εργα. διο και πασι
λεγει ους καλει επι την μακαριοτητα· «εγω ειπα· θεοι εστε και υιοι υψιστου παν τες»,
μεμφομενος δε τοις μη βουλο μενοις αποθεωθηναι και υιοις υψι στου γενεσθαι
λεγει· «υμεις δε ως ανθρωποι αποθνηισκετε»· κατα γαρ εκαστην αμαρτιαν, οτε εσμεν
«σαρ κινοι και κατα ανθρωπον» περιπα τουντες, ουδεν αλλο ενεργουμεν η το
αποθνηισκειν, και φανερον οτι «ει κατα σαρκα» ζωμεν, μελλομεν «απο θνηισκειν»,
ως εδιδαξεν ο αποστολος. ταυτα και δια το «ου γαρ ην ο καιρος των συκων». ο δε
κατα τον Μαρκον Πετρος ιδων «την συκην εξηραμμε νην εκ ριζων» ειπε τωι σωτηρι·
«ιδου η συκη ην κατηρασω εξηρανθη»· καταρας γαρ της απο του λογου αξια η μη
φερουσα τωι λογωι καρπον ζη τουντι. επι τελει δε τι εχει ο λογος προτρεπτικον του
πιστευοντας ληψε σθαι· ουχι αλλως γαρ ληψομεθα, ει μη αιτησομεν. εστω ουν και η
δια θεσις αξια του τυχειν ων αιτουμεν και η ευχη μετ' επιστημης αναπεμ πομενη
αξια του επιτευχθηναι, και τα αιτηματα εστω επουρανια και με γαλα και αξια του
διδοσθαι υπο του θεου. 17.t Των εις το κατα Ματθαιον Ὠριγενους εξηγητικων τομος
ιζʹ. 17.1 Και ελθοντος αυτου εις το ιερον προσηλθον αυτωι δι δασκοντι οι αρχιερεις
και οι πρεσβυτεροι του λαου λεγον τες· εν ποιαι εξουσιαι ταυτα ποιεις; και τα εξης εως
του ουδε εγω υμιν λεγω εν ποιαι εξουσιαι ταυτα ποιω (ματτη. 21, 23–27). Τριων
ευαγγελιστων ως αναγ καιον αναγραψαντων τον προκειμε νον λογον, αξιον ιδειν ο
τι ποτε νοουν τες οι αρχιερεις και οι πρεσ βυτεροι του λαου επυνθανοντο του
σωτηρος, ουχ εν πυσμα, αλλα δυο προσαγοντες αυτωι, εν μεν το εν ποιαι εξουσιαι
ταυτα ποιεις; ετερον δε το και τις σοι εδωκε την εξουσιαν ταυτην; και τι βουλομενος
ο σωτηρ επι τουτου μο νου αντηρωτησεν υπερ του μη προς το πυσμα αποκρινασθαι·
εωρα γαρ ουκ αξιους εκεινους της προς το πυσμα αποκρισεως και της του
προβληματος διηγησεως. οτι δε ουχ, ως οιονται τινες, απλα εστι τα κατα τον τοπον
και ευπερι νοητα, αλλα μυστικα και βαθειας δεομενα καρδιας, δηλον εσται εκ της
επιστασεως. φερ' ουν συναγορευωμεν τηι πιθανο τητι των απλουστερον
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκδεχομενων τα κατα τον τοπον· φησουσι γαρ οτι δυο γενικας <εξου σιας>
επισταμενοι, αμεινω μεν την του θεου χειριστην δε την του δια βολου, οι αρχιερεις
και οι πρεσ βυτεροι του λαου επυνθανοντο του σωτηρος, εν ποιαι εξουσιαι τουτων
των δυο ποιει τα τεραστια και απο τινος αυτην λαβων. ειθ' ο Ἰησους υπερ του μη
αντιλογησαι αντηρωτησεν, αμα και ελεγξαι βου λομενος τους πυθομενους αυτου, ως
παρα τον ορθον λογον ποιησαντας εν τωι ηπιστηκεναι Ἰωαννηι τωι βαπτιστηι. και ην
αυτου το αντε ρωτημα δυο οικονομουμενον, τον τε επι τηι εις τον Ἰωαννην απιστιαι
ελεγ χον και το περισπασαι τους πυθομενους, ινα δοξηι αυτοις ευλογως μη απο
κρινεσθαι. αλλ' ειποι τις αν προς ταυτα οτι γελοιον ην το πυνθανεσθαι εν ποιαι
εξουσιαι ταυτα εποιει ο Ἰησους· ουκ αν γαρ απεκρινατο οτι εν τηι του διαβολου
εξουσιαι, και ου φημι οτι ο σωτηρ τουτο ουκ αν απεκρι νατο, αλλ' ουδε «ο ανθρωπος
της αμαρτιας, ο αντικειμενος και επαι ρομενος επι παντα λεγομενον θεον η
σεβασμα» ειποι αν τοις πυνθανο μενοις το αληθες οτι εν τηι του δια βολου εξουσιαι
ποιει πασαν δυνα μιν και «σημεια και τερατα», εν οις καταπληξεται και αποπλανησει
«ει δυνατον και τους εκλεκτους». ει δε ουδε εκεινος ειποι αν εν τηι του δια βολου
εξουσιαι ποιειν τα σημεια και τα τερατα του «ψευδους», τα «εν πασηι απατηι αδικιας
τοις απολλυμε νοις» επιτελουμενα, ποσωι πλεον ο σωτηρ ουκ αν (ει και μη αντηρωτη
σεν) αλλο τι απεκρινατο η οτι εν τηι του θεου; προς δε την ουτως προ φανη
αποκρισιν και εκεινους πυν θανεσθαι και τον σωτηρα μη απο κρινεσθαι, ευηθες ειναι
μοι φαινεται. 17.2 Μηποτ' ουν τα κατα τον το πον τοιαυτ' εστιν. εν τηι σοφιαι του
θεου, περιεχουσηι επιστημην θειων και ανθρωπινων πραγματων και των τουτων
αιτιων, εισι «θησαυροι» οποιους δει ειναι τους «της σοφιας» θησαυρους και «της
γνωσεως» και εισιν ουτοι «απο κρυφοι»· και ει τις εστιν αξιωθεις ειδεναι τα «αρρητα
ρηματα, α ουκ εξεστιν ανθρωπωι λαλησαι», ειδειη αν την «εν μυστηριωι σοφιαν»,
«την αποκεκρυμμενην, ην προωρισεν ο θεος προ των αιωνων εις δοξαν» των
δικαιων. εισιν ουν εν τοις «της σοφιας και της γνωσεως» αποκρυφοις θη σαυροις
λογοι βαθεις και απορρητοι περι διαφορων εξουσιων, γενικως μεν δυο, ειδικως δε
καθ' εκατεραν των δυο πλειονες και δυσθεωρητοι. αι δε γενικαι δυο εξουσιαι
τοιαυται εισιν· αι μεν εισι του κρειττονος ταγ ματος, και ωσπερ εισιν ανθρωποι θεου
ουχ οι τυχοντες και αγγελοι θεου μακαριοι και προφηται του θεου θεοφορουμενοι,
ουτως εισι τινες εξουσιαι του θεου, περι ων ο αποστολος Χριστον δοξο λογων λεγει
εν τηι προς Κολοσσαεις οτι· εστιν ο σωτηρ «εικων του θεου του αορατου, πρωτοτοκος
πασης κτι σεως», εν ωι «εκτισθη τα παντα εν τοις ουρανοις και επι της γης, ειτε ορατα
ειτε αορατα, ειτε θρονοι ειτε κυριοτητες ειτε αρχαι ειτε εξουσιαι· τα παντα δι' αυτου
και εις αυτον ε κτισται· και αυτος εστι προ παντων». εν ουν ειδος των υπο τον θεον
αι εν Χριστωι κτισθεισαι εξουσιαι, ετεραι παρα τας αρχας και τους θρονους και τας
κυριοτητας· και εκαστη εξου σιαζει τινων, τεταγμενη υπο του θεου κατα τινα
απορρητον αξιαν επι των αξιων εξουσιαζεσθαι κατα την διαφοραν αυτων υπο
εκαστην των εξουσιων. και «πολυς» αν «ο λογος και δυσερμηνευτος» ειη περι των
κατα τας εξουσιας ταυτας και των εξουσιαζομενων υπ' αυτων πραγ ματων. ως δε
εισι τινες εξουσιαι του θεου, ουτως εισι και εναντιαι αναλογον τοις της αμαρτιας
ανθρω ποις και τοις αγγελοις του διαβολου. και εστι γε τοις μηκετι «προς αιμα και
σαρκα» παλαιουσιν αλλα δια το επαναβεβηκεναι τηι δυναμει προς τα υπερ ταυτα
αγωνιζομενοις «η παλη» «προς τας» ανταγωνιζο μενας τοις αθληταις της
θεοσεβειας «εξουσιας». ως δε πλειονα ταγματα ην υπο τον θεον, ουτως και εν τηι
εναντιαι χωραι ου μονον εξουσιαι εισιν αλλα και κοσμοκρατορες «του σκο τους
τουτου» και «πνευματικα της πονηριας εν τοις επουρανιοις», ταχα δε και αρχαι, εγω
δ' οιμαι οτι και παντα ομωνυμα τοις του θεου εστι κατα την εναν τιοτητα.
διειληφοτες ουν οι τα διαφεροντα ονοματα κεκληρωμενοι εν τωι Ἰσραηλ, τουτεστιν
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οι αρχιερεις και οι πρεσβυτεροι του λαου, περι εξ ουσιων πλειονα <και ταγματων
των εν ουρανωι μυστηριων> ειτε εκ παραδοσεων [ειτε και] επιβαλλοντες ειτε και εξ
αποκρυφων (ουκ οιδα ευ λογως η και αλογως) κινουμενοι, εω ρων τον Ἰησουν τα
τεραστια επιτε λουντα ου χωρις τινος συνουσης αυ τωι εξουσιας. ταυτης ουν το ειδος
<και την ιδιοτητα> απο της επιστη μης του Ἰησου μαθειν εβουλοντο η της δοκουσης
αυτοις ειναι επιστη μης εν αυτωι. Και ει μεν ησαν αρχιερεις τινες αγιοι και μακαριοι
(οποιος ο Ἀαρων η ο Ἐλεαζαρ η ο Φινεες η οσοι επαινετως τα της λειτουργιας
διετελεσαν) οι πυθομενοι του σωτηρος τοτε και πρεσβυτεροι παραπλησιοι οις κατ'
εντολην θεου Μωσης εξελεξατο, ει κος οτι ως ου πειραζουσιν αλλα φιλομα θουσι
και αξιοις των τηλικουτων μα θηματων παρεστησεν αν αρξαμενος ο σωτηρ λογον,
ον ουδε ο κοσμος ολος χωρειν ηδυνατο. και αρξαμενος αν παρεδιδου την επιστημην
περι των μακαριων εξουσιων και της δια φορας αυτων και της αιτιας του ελη
λυθεναι αυτας επι το ειναι εξουσιας και των υπ' αυταις, ειτε ψυχων ειτε και
οποιωνποτουν λογικων, διεξω δευσε δ' αν και τον περι των εναντιων εξουσιων
λογον, και τας διαφορας αυτων παρεστησεν αν. εικος δ' οτι εδι δαξεν αν αναλογον
τωι «ο νομος» «διαταγεις δι' αγγελων» και τωι «ει ο δι' αγγελων λαληθεις λογος εγε
νετο βεβαιος» (αναλογον φημι τωι λογωι τωι περι των διακονησαμενων τωι νομωι
αγγελων και της κατα τας γραφας εξουσιας), οιον εν ποιαι εξουσιαι διακονουμενηι τωι
θεωι η ποιαις <εναντιαις εξουσιαις> εκαστον των εν Αιγυπτωι τεραστιων γεγενηται,
και τις μεν η εξουσια διακονουμενη τηι μεταβαλουσηι εις οφιν ραβδωι Μω σεως, τις δε
ταυτηι εναντια διακονου μενη τηι μεταμορφωσει των Αιγυ πτιακων ραβδων εις
δρακοντας· και ειπεν αν την δυναμιν της εξουσιας αφ' ης κατεπιεν η του Ἀαρων
ραβδος τας των Αιγυπτιων. ειπε δ' αν και τις η εξουσια της εις χιονα μεταβολης
χειρος Μωσεως, και εκ των εναν τιων ποια ην εξουσια συμπνεουσα καθ' εκαστον
τοις επαοιδοις των Αι γυπτιων, οτε εδοκουν μιμεισθαι τα σημεια του θεου. και ουτως
αν διεξ ωδευσε τας δεκα των Αιγυπτιων πληγας και την κατ' αυτων αποστο λην δι'
αγγελων πονηρων. ειπε δ' αν και τις εξουσια υπηρετησατο τηι δια της ερυθρας
θαλασσης διοδωι του λαου και καταποντωσει των Αιγυ πτιων, τις τε εξουσια
υπηρετησατο τηι δια ξυλου μεταβοληι υδατος πικρου εις γλυκυτητα. ειπε δ' αν και
την εξουσιαν η διηκονησατο τωι απο πε τρας υδατι. και ητοι την αυτην η αλλην
παρεστησεν <αν> εξουσιαν δια κονησαμενην τωι υετωι του μαννα και τηι των
ορτυγομητρων εφοδωι. ειπε δ' αν και τις η εξουσια η το αυτο μαννα των μεν εξ
ημερων τρεπουσα εις σκωληκας και δυσωδιαν, τηι δε του σαββατου ημεραι
φυλαττουσα. Και τι με δει αναλεγομενον τα εν τηι ερημωι τεραστια μεχρι της Μω
σεως τελευτης παριστανειν, οτι ειπεν αν ο σωτηρ τα περι της εξουσιας, ει ησαν αξιοι
οι αρχιερεις και οι πρεσβυτεροι του λαου της προς το πυσμα αυτων αποκρισεως; και
σοι παρεστι το αναλογον επερχομενωι την ολην γραφην οραν, τις τε η εξουσια του
στηναι τον ηλιον κατα Γαβαων και σεληνην κατα φαραγγα Ἐλωμ, και πολυ
προτερον του διοδευθηναι τον Ἰορδανην ποταμον και του παυ σασθαι το μαννα. και
επι της βιβλου δε των Κριτων πολλα αν τοιαυτα ζη τηθειη και ευρεθειη, οιον περι
τον Γεδεων και τον Σαμψων, παραδοξα, αλλα και εκ των Βασιλειων τα περι τον
Σαμουηλ και τον Ἠλιαν και τον Ἐλισσαιον και τον Ἐζεκιαν. και ου-τως επελθων αν
ο σωτηρ και το κατα τας διαφορους εξουσιας διελθων μυ στηριον εδιδαξεν αν εν
ποιαι εξου σιαι και πως υπερεχουσηι εποιει α εβλεπεν ο λαος τεραστια, δοθεισηι αυτωι
ουκ απο τινος αγγελου και λει τουργου θεου ουδε δια τινος των υποδεεστερων του
θεου, αλλ' απ' αυτου του πατρος. 17.3 Ἐπει δε οι ενταυθα αρχιε ρεις και πρεσβυτεροι
του λαου ουδαμως αξιοι ησαν τοιουτων θεωρη ματων, δια τουτο αυτοις ουκ απο
κρινεται αλλ' αντερωται, ινα δια του μη αποκρινεσθαι εκεινους εις τα περι του
Ἰωαννου και αυτος πεισηι ευλο γως τους πυθομενους, οτι μη ματην αυτοις
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεκρινατο λεγων· ουδε εγω υμιν λεγω εν ποιαι εξουσιαι ταυτα ποιω. ζητω δε κατα
τον τοπον, ει εκαστος των πεποιηκοτων εν τινι εξουσιαι παραδοξα εν μιαι <αει>
πεποιηκεν, η τινες μεν κατ' αρχας εν τηιδε προκο ψαντες δε εν τινι μειζονι. πλην ο
σω τηρ εοικεν εν μιαι εξουσιαι ταυτα πεποιηκεναι, ηι ελαβεν απο του πα τρος· το γαρ
ουδε εγω υμιν λεγω εν ποιαι εξουσιαι ταυτα ποιω δι δασκοντος ην, οτι εν εξουσιαι
<μιαι> μεν πεποιηκεν· εν ποιαι δε ου παρε στησεν εκεινοις, ουδε την ιδιοτητα αυτης
ανεπτυξε και οσα αν ωρισατο περι αυτης παριστας αυτης το εξαιρετον παρα τας
λοιπας εξου σιας, εν αις οι προ αυτου προφηται πεποιηκεισαν. και νυν δ' εν τωι ιερωι,
τηι εκκλησιαι, εστιν ο Χριστος και διδασκει εν αυτωι και τινες παρα πλησιοι εκεινοις
τοις αρχιερευσι και τοις πρεσβυτεροις του λαου πυν θανονται μεν αυτου, ου
τυγχανουσι δε της αποκρισεως, αναξιοι του ειδε ναι περι ων βουλονται μαθειν. ζητη
σει δε τις, ποτερον βουλομενος αυ τους αποσεισασθαι αποκληρωτικως επυθετο περι
του Ἰωαννου ως ει και περι αλλου τινος τοιουτου πυθο μενος ην, η αναγκαιως περι
του Ἰωαννου επυθετο, ινα προς την περι αυτου αποκρισιν τα ακολουθα περι της
εξουσιας απο κρινηται. εμοι δη φαινεται μη αποκληρωτικως ειναι το κατα τον
τοπον, αλλ' επει Ἰωαννης «φωνη βοωντος» ην «εν τηι ερημωι· ετοιμασατε την οδον
κυ ριου», και ουτος ην περι ου ο προφητης ελεγεν· «ιδου εγω αποστελω τον αγ
γελον μου προ προσωπου σου, ος κατασκευασει την οδον σου εμπρο σθεν σου», δια
τουτο (οιμαι) πυν θανεται περι αυτου, ουκ αγνοων μεν οτι επισκοπησαντες ερουσιν·
ουκ οι δαμεν, δια τα αναγεγραμμενα, καθ' υποθεσιν δε ειπων αν προς το εξ ουρανου
την ακολουθον τηι εξ ουρανου ειναι το βαπτισμα Ἰω αννου αποκρισει εξουσιαν. 17.4
Τι δε υμιν δοκει; αν θρωπος ειχε τεκνα δυο· προσ ελθων τωι πρωτωι ειπε· τεκ νον,
υπαγε σημερον εργαζου εν τωι αμπελωνι <μου> και τα εξης εως του υμεις δε ιδοντες
ου μετεμελη θητε υστερον του πιστευσαι εν αυτωι. (ματτη. 21, 28–32). Μονος ο
Ματθαιος ανεγραψε την παραβολην ταυτην, ως εμοι δο κει περιεχουσαν τον περι
του απει θησαντος Ἰσραηλ τωι θεωι λογον και τον περι του πιστευσοντος λαου απο
των εθνων· ουτοι γαρ τα δυο τεκνα, α ειχεν ο «ως ανθρωπος τροποφορων τον υιον
αυτου» θεος. και ουτος προσ ελθων τωι πρωτωι, ον «εκτη σατο» «απ' αρχης», ον
«προεγνω και προωρισεν», ειπεν αυτωι· τε κνον, υπαγε σημερον εργαζου εν τωι
αμπελωνι μου. και υπερ εθετο φευγων το χωριον τουτο δια τον εν αυτωι «καυσωνα»
και τους κα ματους και ειπεν· ου θελω· αλλ' υστερον ποτε επι συντελειαι μετα
μεληθεις επι τωι ειρηκεναι τωι πατρι· ου θελω ηλθεν εις τον αμ πελωνα και
ειργασατο το θελημα του πατρος. ηνικα μεντοι ο πρω τος ειπεν· ου θελω, προσηλθεν
ο πατηρ τωι ετερωι και ειπεν ωσαυ τως. ειτα αποκριθεις ο δευτερος ειπε μεν· εγω
κυριε, ουκ ελη λυθε δε επι τον αμπελωνα του λογου και επι τον αγρον του πατρος.
και φανερον οτι ο ειπων ου θελω και υστερον μεταμεληθεις και απ ελθων και
εργασαμενος εις τον αμ πελωνα εποιησε το θελημα του πατρος <ου τωι λογωι, αλλα>
τωι εργωι· ο γαρ τωι λογωι επαγγειλαμε νος και μη ποιησας τοις εργοις ηρνη σατο
ποιειν το θελημα του πα τρος. προσχες δε ει δυνασαι χρη σθαι τηι παραβοληι και προς
τους ελαττονα μεν η μηδεν επαγγελλομε νους, μητε παρθενιαν μητε αλλην κατα το
ευαγγελιον <πνευματικην> πραξιν, τοις δε εργοις παρισταντας τα εναντια, α μηδε
την αρχην επηγγειλα<ν>το κατα φωνας λογων αγαθων πραξεων, ετι δε προς τους
μεγαλα μεν επαγγελλομενους μηδεν δε κατα την επαγγελιαν πραττοντας. ο μεν γαρ
τις οιονει λεγει· μειζον η κατ' εμε, παρθενιαν ταυτην ου θελω, και· της εμης αξιας
βελτιον το αποταξαμενον τωι βιωι σχολαζειν τωι λογωι· ο δε φησιν εκαστον ακουων
των εν τηι γραφηι μεγαλων εργων· εγω κυριε. και εστιν ιδειν οιονει εκ με ταμελειας
τινας επιδιδοντας εις το βελτιον και επι μελουμενους εαυτων επι το κρειττον παρα
την αρχηθεν προσδοκιαν, αλ λους δε προπετεστερον μεν πολλα επαγγειλαμενους
τοις δε εργοις αντι πραξαντας ταις επαγγελιαις. 17.5 Μετα δε την παραβολην επι
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φερεται προς μεν τον ειποντα ου θελω και υστερον μεταμεληθεντα και απελθοντα
το αμην λεγω υμιν οτι οι τελωναι και αι πορναι προαγουσιν υμας εις την βασιλειαν
του θεου, προς δε τον ειποντα εγω κυριε και μη απελθοντα το ηλθε γαρ Ἰωαν νης
προς υμας εν οδωι δικαιο συνης, και ουκ επιστευσατε αυτωι. και παλιν προς μεν τον
προτερον· οι δε τελωναι και αι πορναι επιστευσαν αυτωι, προς δε τον ειποντα· εγω
κυριε και μη απελθοντα και το υμεις δε ιδοντες ου μετεμεληθητε υστε ρον του
πιστευσαι εν αυτωι. επιστησας δε τις τοις απο μοχθη ροτατου βιου προσερχομενοις
τωι λογωι και πιστευουσι τωι Χριστωι και τοις αυχουσι τον νομον και τους προφητας
και απιστουσι τωι υιωι του θεου και ακολαστως βιουσι και ωμοτεροις προς τους
ομοφυλους τυγχανουσιν, οψεται τον Ἰησου λο γον αληθη, οτι οι μεν τελωναι και αι
πορναι προαγουσι τον Ἰσραηλ εις την βασιλειαν του θεου. ο δε ιδων τον Ἰησουν
εκεινος Ἰσραηλ ουδε μεχρι δευρο μεταμε λειται, ινα καν υστερον πιστευσηι τηι
αληθειαι. προσχες δε και τωι προαγουσιν υμας εις την βασιλειαν του θεου, ουκ
αποκλειοντι τον Ἰσραηλ εισερχεσθαι <ποτε> εις την βα σιλειαν του θεου· ουδεις γαρ
προαγει τον ουδαμως εσομενον εν εκεινωι τωι τοπωι, εν ωι προηξεν. ορα ουν μηποτε
εμφαινεται οτι, οταν «το πληρωμα των εθνων εισελθηι», τοτε «πας Ἰσραηλ
σωθησεται». νοεισθω δε ο Ἰσραηλ ουχ ο «κατα σαρκα», αλλ' ο εν τηι ευγενειαι της
ψυχης χαρακτηριζομενος και εχων μεν το ευφυες προς συνεσιν και το διο ρατικον,
ου μην αξιως της ευφυΐας ανατραφεις εν πιστει και βιωι αγαθωι. 17.6 Ἄλλην
παραβολην ακου σατε. ανθρωπος ην οικοδεσ ποτης ος εφυτευσεν αμπε λωνα, και
φραγμον αυτωι περιεθηκε και ωρυξεν εν αυτωι ληνον και τα εξης εως του και δοθη
σεται εθνει ποιουντι τους καρ πους αυτης. (ματτη. 21, 33–43). Τωι μη επι πλειον
βασανιζοντι τα της παραβολης μηδε εκαστην λεξιν εξεταζοντι πανυ σαφης ειναι
δοξει ουτως αν διηγησεως τυχουσα. ο προ ημων λαος και «μερις» ων του θεου ο
φυτευθεις ην αμπελων υπο του κατα την παραβολην οικοδεσπο του, και η του θεου
φρουρα περι αυ τον ο φραγμος ην και πυργος μεν ο ναος ληνος δε ο τοπος των σπον
δων, και γεωργοι οι πρεσβυτεροι και σοφοι του λαου, αποδημια δε του δεσποτου οτε
κυριος ο συνων αυτοις εν νεφεληι «ημερας» και «στυλωι <πυρος»> νυκτος, εως
αυτους κατα φυτευσηι εισαγαγων «εις ορος αγιον» αυτου «και εις τα σκηνωματα
αυτου», ουκετι ουτως αυτοις επεφαινετο. ο δε εγγισας καιρος των καρπων ο χρονος
ην των προφητων απαι τουντων τον καρπον απο των γεωρ γων και του αμπελωνος,
ινα ηδη δειξωσι παρειληφοτες τον νομον το βεβιωκεναι κατ' αυτον. δουλοι δε οι
προς τους γεωργους πεμ φθεντες λαβειν τους καρπους οι πρωτοι προφηται, ους οι
αρχον τες και σοφοι του λαου υβρισαν τυπτοντες, τινας δε και ανειλον και αλλους
λιθολευστους πεποιηκασιν. αλλοι δε μετα τουτους δουλοι πλειο νες των πρωτων ο
καιρος των πολλων προφητων, ων τα ονο ματα εν τηι δευτεραι των Παραλει
πομενων γεγραπται και εν τωι Ἱερεμιαι και τοις ∆ωδεκα και τωι ∆ανιηλ· ειποι γαρ αν
τις και τον Ἀνανιαν, Ἀζαριαν, Μισαηλ προ-φητας γεγονεναι. και τουτοις ουν τοις
πλειοσι παρα τους προτερους προφητας ωσαυ τως εχρησαντο, τυπτοντες και αναι
ρουντες και λιθοβολουντες. τελευ ταιον δε τον υιον αυτου αποστελ λει ο
οικοδεσποτης, τον κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, εντρεψαι δυναμενον τον
αμπελωνα και τους γεωργους. αλλ' οι αρχιερεις και οι πρεσβυτε ροι και οι σοφοι του
λαου τον υιον ιδοντες, ου παντη αναισθητοι της εαυτων γενομενοι υπεροχης, κληρο
νομον ειναι αυτον υπειληφασι. τολ μωσι δε και αποκτειναι αυτον, ινα αυτοι κυριοι
του αμπελωνος γενων ται, και εκβαλοντες αυτον και εξω κριναντες των του Ἰσραηλ
πραγ ματων απεκτειναν. και ευθεως ο του αμπελωνος κυριος ον απεκτειναν
επιδημει αναστας εκ νεκρων, και κακους κακως τους μεν γεωργους απολλυσιν,
αλλοις δε γεωργοις τοις αποστολοις εαυ του παραδιδωσι τους απο του λαου
πιστευσαντας, τουτεστι τον αμ πελωνα, οι αποδιδοασιν εν τοις ιδιοις καιροις τους
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καρπους τωι οικοδεσποτηι. ειτα ειποντων μετα την παραβολην των εν τοις ανωτερω
πυθομενων το «εν ποιαι εξουσιαι ταυτα ποιεις;» τα απο του κακους κακως απολε σει
αυτους ο σωτηρ αποκρινεται, διδασκων αυτους απο της προφη τειας οτι υπ' εκεινων
μεν <των οικοδομων> απεδοκιμασθη, παρα δε τωι θεωι εστιν εντιμος και κε φαλη της
ολης οικοδομης και της κατ' αυτην συνοχης, και κεφαλη γε θαυμαστη εν ο φθαλμοις
των ειδοτων βλεπειν αυ την. ειτα, προφητευων περι της απο των εθνων κλησεως,
φησι τοις μη πιστευουσιν εις αυτον διδασκα λοις Ἰουδαιων· αρθησεται αφ' υμων η
βασιλεια του θεου και δοθησεται εθνει ποιουντι τους καρπους αυτης. Ἀλλ', ως
προειπαμεν, ολοσχε ρεστερα τις και ου κατα λεξιν εστιν η τοιαυτη διηγησις· προς ην
πολλα τις αν «πνευματικος» ων και ανακρινειν δυναμενος «παντα» επαπορησαι,
κρουων την ασαφεια<ν αυτης, τουτεστι την> κεκλεισμενην θυραν των ενταυθα
κεκρυμμενων νοημα των, και ορθως ζητησας ευροι και αιτησας απο του θεου λαβοι.
και ημεις δε κατα το μετριον ημων τοιαυτα εις τον τοπον φανταζομεθα οτι ο μεν
οικοδεσποτης αν θρωπος ο θεος εστι, περι ου γε γραπται· «ετροποφορησε σε κυριος ο
θεος σου ως ει τις τροποφορησαι ανθρωπος τον υιον αυτου». ουτως γαρ, δια το
τροποφορειν και φερειν εν τωι ανθρωπους ωφελειν τροπον ανθρωπινον τον
ωφελουντα ανθρω πους, εν τισι παραβολαις λεγεται ειναι ανθρωπος. και ενταυθα
μεν ανθρωπος οικο δεσποτης καλειται δια τον αμ πελωνα και τον περικειμενον τωι
αμπελωνι φραγμον και την ληνον ην ωρυξε και τον πυργον ον ωικοδομησε και ους
κεκτηται δου λους και ους πεμπει προς τους γεωργους και δευτερον αποστελλει
πλειονας. ως οικοδεσποτης δε εξεδοτο γεωργοις τον αμπε λωνα, αφ' ων αφελων
αυτον διδω σιν ετεροις. ετι δε παλιν εν τοις ανωτερω ανθρωπος οικοδεσ ποτης
ειρηται δια τουτων· «ομοια γαρ εστιν η βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι
οικοδεσποτηι, οστις εξηλ θεν αμα πρωι μισθωσασθαι ερ γατας εις τον αμπελωνα
αυτου»· και ως οικοδεσποτης γε αμπελωνα εχει και μισθουται γεωργους, εστι δε
αυτωι και επιτροπος ωι λεγει· «καλεσον τους εργατας και αποδος τον μισθον,
αρξαμενος απο των εσχατων εως των πρωτων». εν δε τηι περι του δειπνου παραβοληι
και των γαμων του υιου αυτου και της κλησεως ουκ οικοδεσποτης αλλα βασιλευς
ειρηται· μειζων γαρ η οικοδεσποτης εστι πεμπων στρατευ μα ως βασιλευς και
αναιρων τους κρατησαντας «τους δουλους αυτου» και υβρισαντας και
αποκτειναντας αυτους, και εν βασιλικηι εξουσιαι, ουχ ως οικοδεσποτης μονον, «ειπε
τοις διακονοις» δησαι «ποδας και χειρας» του εισελθοντος εις τους γαμους μη
εχοντος «ενδυμα γαμου» και εκβαλειν «αυτον εις το εξωτερον σκοτος». οτε δε εν
τοις ανωτερω λε γεται· «ανθρωπος ειχε τεκνα δυο», ουτε οικοδεσποτης ουτε
βασιλευς ωνομασται αλλ' απλως ανθρωπος. Εισιν ουν, ωσπερ πολλαι επι νοιαι του
θεου κατα τας θειας γραφας, ουτω και διαφοραι του ανθρωπον αυτον ονομαζεσθαι,
ητοι απλως η οικοδεσποτην η βασιλεα. και ταυτα μεν κατα τον Ματθαιον· κατα δε
τον Λουκαν η ομοια τηι εκκει μενηι παραβοληι ανθρωπον αυτον ωνομασεν εν τωι·
«ανθρωπος εφυτευ σεν αμπελωνα, και εξεδοτο αυτον γεωργοις». αλλα και Μαρκος
φησιν· «ανθρωπος τις εφυτευσεν αμπελωνα, και περιεθηκεν αυτωι φραγμον». παλιν
τε αυ ο Λουκας την της κλη σεως εκτιθεμενος παραβολην «αν θρωπος τις», φησιν,
«εποιησε δειπνον μεγα, και εκαλεσε πολλους». και συ δε συναγαγων ει που
ωνομασται ανθρωπος ο θεος και «πνευματικα πνευματικοις» εν τωι περι τουτου
συγκρινων λογωι και ζητησας ορ θως τα κατα τους τοπους, ευροις αν αναλογον τηι
ζητησει σου πλειονα εις το ανθρωπον λεγεσθαι τον θεον. ουτος δη εφυτευσεν ο οικο
δεσποτης ανθρωπος αμπελω να, οντινα επιμελεστερον ζητη τεον, μη αβασανιστως
παρερχομενον την τοσαυτην παραβολην. 17.7 Τις ουν ο αμπελων ετερος ων παρα
τους γεωργους τους πρω τους και τους δευτερους, ον εφυ τευσεν ο οικοδεσποτης αν
θρωπος; ο δε αμπελων ουτος προ τερον μεν εκδιδομενος εστι γεωρ γοις υβρισταις,
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δευτερον δε κατα τους αποκριναμενους περι του αμπελωνος εκδιδομενος αλλοις
γεωργοις, οιτινες δω σουσι τους καρπους αυτου εν τοις καιροις αυτων, κατα δη τον
σωτηρα λεγοντα· αρθησεται αφ' υμων η βασιλεια του θεου, και δοθησεται εθνει
ποιουντι τους καρπους αυτης. αρα γαρ δεησει ταυτον ειπειν ειναι την βασι λειαν του
θεου τωι αμπελωνι, αιρο μενην απο των προτερων <γεωρ γων> διδομενην δε εθνει
ποιουντι τους καρπους αυτης, η αλλο μεν ειναι τον αμπελωνα αλλο δε την
βασιλειαν του θεου; ιδωμεν δε πρωτον, παραστησαντες απο της γραφης οτι αμπελων
καλει ται ο λαος, ει δυναται εφαρμοσαι παντα τα κατα τον τοπον τηι τοιαυτηι
διηγησει. φησιν ουν Ἡσαΐας· «αισω δη τωι ηγαπημενωι ᾆσμα του αγα πητου τωι
αμπελωνι μου. αμπελων εγενηθη τωι ηγαπημενωι εν κερατι εν τοπωι πιονι. και
φραγμον περιε θηκα και εχαρακωσα, και εφυτευσα αμπελον σωρηκ» και τα εξης εως
του «εποιησε δε ανομιαν και ου δικαιο συνην αλλα κραυγην». Ἐξεθεμην δη το απο
του Ἡσαΐου ᾆσμα βουλομενος αυτο συνεξετασαι <ταυτηι> τηι παραβοληι, ει κατα του
αυτου κειται ο αμπελων ση μαινομενου εν εκατεραι τηι γραφηι. και ορα, τινα μεν
ομοια εχουσιν αι εκτεθεισαι λεξεις τινα δε ουχ ομοια, ινα βλεπων τας διαφορας των
ομοιων προς τα ανομοια ουτως επιστησηις τωι νωι της γραφης. ομοιον ουν το
εφυτευσεν αμπελωνα, και φραγμον αυτωι περιεθηκε και ωρυξεν εν αυτωι ληνον και
ωικοδομησε πυργον τωι «αμπελων εγενηθη τωι ηγαπη μενωι εν κερατι εν τοπωι πιονι.
και φραγμον περιεθηκα και εχαρακωσα, και εφυτευσα αμπελον σωρηκ, και
ωικοδομησα πυργον εν μεσωι αυτου, και προληνιον ωρυξα εν αυτωι». παραθες γαρ τωι
εφυτευσεν αμ πελωνα το «εφυτευσα αμπελον σω ρηκ», και τωι φραγμον αυτωι πε
ριεθηκε το «φραγμον περιεθηκα», και τωι ωρυξεν εν αυτωι ληνον το «και προληνιον
ωρυξα εν αυτωι», και τωι ωικοδομησε πυργον το «και ωικοδομησα πυργον εν μεσωι
αυτου». Κατ' αμφοτερους δε τους το πους <ανομοιον> περι των καρπων λεγεται του
αμ πελωνος, παρα μεν τωι Ἡσαΐαι οτι «εμεινα του ποιησαι σταφυ λην, και εποιησεν
ακανθας», εν δε τηι του ευαγγελιου παραβοληι σα φως ουχ ο αμπελων κατηγορειται
ως μη δεδωκως τους καρπους εγγισαντος του καιρου αυτων, αλλ' οι γεωργοι, οι και
λαβοντες τους του οικοδεσποτου δουλους ον μεν εδειραν, ον δε απε κτειναν, ον δε
ελιθοβολησαν. και ηνικα απεστειλεν αλλους δουλους πλειονας των πρω των, παλιν
οι γεωργοι κατηγο ρουνται ποιησαντες αυτοις ωσαυ τως. και τριτον δε οι γεωργοι
κατη γορουνται ειποντες· ουτος εστιν ο κληρονομος· δευτε απο κτεινωμεν αυτον και
σχωμεν την κληρονομιαν αυτου και εκβαλοντες αυτον εξω του αμ πελωνος και
αποκτειναντες αυτον. και εν μεν τωι Ἡσαΐαι αυτωι τωι αμπελωνι απειλει ο λογος
λεγων· «αφελω τον φραγμον αυτου και εσται εις διαρπαγην, <και> καθελω τον
τοιχον αυτου και εσται εις κατα πατημα. και ανησω τον αμπελωνα μου, και ου μη
τμηθηι ουδε μη σκαφηι, και αναβησεται εις αυτον ως εις χερ σον ακανθα». αλλα και
οτε «ταις νεφελαις» εντε λει<σθαι επαγγελλε>ται «του μη βρεξαι εις τον αμπελωνα
υετον», τωι αμπελωνι απειλει, οντινα ο προφητης ειπεν ειναι τον «του Ἰσραηλ»
οικον και τον «ανθρωπον του Ἰουδα», μη ποιησαντα τον καρπον, την «κρισιν» και
την δικαιοσυνην, ποιησαντα δε ακανθας, την «ανο μιαν» και την «κραυγην». εν δε
τωι ευαγγελιωι τον μεν αμ πελωνα ουδεν ευρισκομεν πασχοντα, αλλ' (ει δει ουτως
ειπειν) μαλλον προνοουμενον του φερειν τους οικει ους καρπους τωι οικοδεσποτηι·
προ νοων γαρ ουτος του αμπελωνος αιρει αυτον απο των προτερων γεωργων,
οιτινες αποκρινονται τωι σωτηρι πυθομενωι και ειποντι οταν ουν ελθηι ο κυριος του
αμπελω νος, τι ποιησει τοις γεωρ γοις εκεινοις; και λεγουσιν, ειτε υπο του λογου και
της ακολου θιας αναγκαζομενοι ειτε και ακον τες (ιν' ουτως ειπω) τα περι αυτων
προφητευοντες, ως αρα κακους κακως απολεσει ο κυριος του αμπελωνος ελθων
τους γεωργους, και προνοουμενος του αμπελωνος εκδωσεται αυτον αλλοις γεωρ
γοις, οιτινες αποδωσουσιν αυτωι τους καρπους εν τοις καιροις αυτων. αλλα και εν τωι
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἱερεμιαι ακολουθως τωι «ο γαρ αμπελων κυριου σαβαωθ οικος του Ἰσραηλ εστι, και
ανθρω πος του Ἰουδα νεοφυτον ηγαπημε νον» ειρηται προς τον αμαρτανοντα λαον·
«εγω δε εφυτευσα σε αμπελον καρ ποφορον πασαν αληθινην», και αναλογον τωι
«εμεινα ινα ποιησηι σταφυλην, εποιησε δε ακανθας» και τωι «εμεινα <του> ποιησαι
κρισιν, εποιησε δε ανομιαν και ου δικαιοσυ νην αλλα κραυγην» το «πως εστραφη<ς>
εις πικριαν, η αμπελος η αλλοτρια;» Ουκουν οραις εν μεν ταις προ φητικαις λεξεσι
τον λαον λεγο μενον ειναι αμπελωνα και τον φυτευσαντα αυτον απειλουντα και
λεγοντα αυτωι· «αφελω τον φραγμον αυτου, και εσται εις διαρπαγην» και τα λοιπα,
εν δε ταις ευαγγελικαις ουδεμιαν μεν μεμψιν προσαγομενην τωι αμ πελωνι πασαν δε
τοις γεωργοις, και προς τωι μηδεμιαν ειναι απειλην τωι αμπελωνι και προνοιαν
αυτου γινομενην, ινα διδωι τωι οικοδεσποτηι τους καρπους εν τοις καιροις αυτων. και
ουκ αν δυναιο, την ακριβειαν βουλομενος σωσαι της ευαγγελι κης γραφης, τρανως
παραστησαι οτι αμπελων ο λαος ην. αλλα μηποτε ο κατα το ευαγγελιον αμπελων η
βασιλεια εστι του θεου, η αυτη (οιμαι) τυγχανουσα τηι των γραφων μετ' επισκοπης
θεου διδασκαλιαι. το γαρ αρθησεται αφ' υμων η βασιλεια του θεου και δο θησεται
εθνει ποιουντι τους καρπους αυτης επιφερομενον τηι περι του αμπε λωνος παραβοληι
σαφως (οιμαι) δηλοι τα μυστηρια της του θεου βασιλειας λεγεσθαι ειναι τον
αμπελωνα, ον εφυτευσεν ο οικοδεσποτης ανθρωπος. τουτον δη τον αμ πελωνα, οντα
(ως οιμαι) νομον και προφη τας και πασαν την θειαν γραφην, εξεδοτο ο κυριος του
αμπε λωνος γεωργοις· προτεροις μεν τωι λαωι εκεινωι (και γαρ πρωτοι «επιστευθησαν
τα λογια του θεου»), δευτεροις δε εθνει ποιουντι τους καρπους αυτης, τηι απο των
εθνων εκκλησιαι. αλλ' εργον εξο μαλισαι ουτω νοουμενου του κατα το ευαγγελιον
αμπελωνος τον περιτεθεντα αυτωι φραγμον, ουδεν πασχοντα οποιον <ο> εν τωι
Ἡσαΐαι φραγμος, περι ου γεγραπται· «αφελω τον φραγμον αυτου και εσται εις
διαρπαγην», και την ορυχθεισαν εν αυτωι λη νον και τον οικοδομηθεντα πυργον. Και
ορα ει δυναμεθα την μεν κατα την θειαν γραφην φυσιολογιαν τον αμπελωνα ειπειν,
τον δε ακολουθον τηι αληθει φυσιολογιαι βιον εν αρετηι και καλλιστοις ηθεσι
καρποφορουντα λεγειν ειναι τον του αμπελωνος καρπον, τον δε λογικον τοπον και
παν το γραμμα της γραφης τον φραγμον ειναι του αμπελωνος περικειμενον εξωθεν
ως μη κατοπτευεσθαι τοις εξωθεν τον αμπελωνα και τον εν κρυπτωι μαλιστα καρπον
αυτου, το δε βαθος *** της δεχομενης τους καρπους του τους ψυχης παν επιπολαιον
απο βαλουσης την ορυχθεισαν ειναι εν τωι αμπελωνι ληνον. ο δε οικοδομηθεις εν τωι
αμπελωνι πυργος, αναστημα εχων και διαρμα και υψος υπερ τον αμπελωνα και τον
φραγμον και την ληνον, ο περι θεου (οιμαι) λογος εστι, ναος ων του εν αυτωι θειου
νου. και περι τοιουτου νομιζω λελεχθαι πυργου υπο του σωτηρος το «τις εξ υμων
βουλομενος πυργον οικοδομησαι ουχι πρωτον ψηφιζει», ει δυναται θειναι τον
θεμελιον και εκτελεσαι, «ινα μη» «αρξωνται οι θεωρουντες εμπαιζειν» τωι μη τε
λειωσαντι; δια γαρ παραβολης κα κει δοκει μοι λεγεσθαι οτι μελλων θεολογειν
σκοπησον, ει δυνασαι αρξαμενος παντα α απαιτει σε ο λογος εις θεολογιαν
τελειωσαι, ινα μη αρξαμενος των της ευσεβειας δογματων ατελη καταλιπηις τον περι
θεου πυργον και στεφανην αυτωι μη εποικοδομησηις· ει γαρ στεφανην ουκ
εποικοδομησεις, πεσειται τις απο της περι θεου εννοιας και απο θανειται. τουτον δη
τον (ως απο δεδωκαμεν) αμπελωνα εξεδοτο γεωργοις, τωι προ ημων λαωι, ο θεος, και
απεδημησεν εις την εαυτου περιωπην, δους αφορμας τοις γεωρ γοις, εξ ων αυτος
εφυτευσε και περιεθηκε και ωρυξε και ωικο δομησε, του φερειν τους καρ πους εν τοις
καιροις αυτων. ηγγισαν μεν ουν καθ' εκαστον οι καιροι των καρπων, οιμαι δ' οτι και
<γενικως> ολωι τωι λαωι. το δε εγγισαι τους καιρους των καρπων ακριβως μεν
διηγησασθαι εξεως μειζονος εστιν η καθ' ημας και καρδιας πολλωι καθαρωτερας και
διορατικ<ωτερ>ας παρ' ημας. ομως δε κατα δυναμιν επιβαλουμεν ουτως τωι τοπωι,
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρξαμενοι απο των κα θενα. 17.8 Και νοεισθω εν εκαστηι ψυχηι ο λογος αμπελος
πεφυτευμενη υπο του οικοδεσποτου, και αμπελων αι αφορμαι παντων <των>
αναγκαιων εις σωτηριαν προβληματων. ωσπερ ουν επι των αμπελων εστι τις καιρος
οτε εκφυει φυλλα, και αλλος οτε τας αρχας των καρπων δεικνυσιν ετι βραχειας, και
αλλος οτε κυπριζει τα δειχθεντα, <και αλλος οτε ομ φακιζει> και αλλος οτε περκαζει,
και αλλος οτε καιρος εστι του τρυγαν τετελειωμενους τους καρ πους και ετοιμους
προς το φερειν οινου ποιοτητα–ουτως ο μεν πρωτος των ανθρωπων της ζωης καιρος
κατα την νηπιοτητα εχετω την αμπελον ουδεν περικειμενην αλλα μονον εχου σαν
το ζωτικον· ειτ' επαν ο λογος συμπληρουσθαι αρχηται, ο καιρος εστω της πρωτης
ανθησεως, οσον δε προκοπτει γεωργουμενη η ψυχη τοσουτον και ο γεωργουμενος
αμ πελων δειγματα φερει μελλοντων βο τρυων, κυπριζοντων μεν και οσμην
ευωδιας (μελλουσης αρετης) φερον των κατ' αρχας, υστερον δε ηδη και
ομφακιζοντων, οτε κακια μεν <νεο τητι εν>εστιν ουχ η παραμενουσα δε αλλ' η
αναγκαιως υφισταμενη και ουδεποτε νευομενη επι το χειρον, αλλ' αει (ει δει ουτως
ονομασαι) επ' αρετην οδευουσα. εαν δε παραμενηι η κακια, και μη χρησωμεθα αλληι
ως επ' αρετην διοδωι αει αυτην επι την επ' αρετηι προκοπην αγοντες, γινεται ομφαξ,
ον φαγων τις κατα τον προφητην αιμωδιαι. επι πλειον δε τις προκοπτων οιονει
περκαζουσαν μεν ουδεπω δε τε τελειωμενην εχει την σταφυλην. εστι δε τις <και>
μετα την προκοπην καταστασις σπουδαια, οτε η γεωρ γηθεισα αμπελος φερει τον
καρπον, βοτρυας αγαπης τελειους και χαρας και ειρηνης και μακροθυμιας και των
λοιπων, α παρα τωι αποστολωι κατειλεκται και εν μυριαις αλλαις γραφαις. εστι γαρ
τις βοτρυς κατα το «μακαριοι οι πτωχοι τωι πνευ ματι» και αλλος κατα το «μακαριοι
οι πενθουντες» και αλλος κατα το «μακαριοι οι πραεις» και αλλος κατα το «μακαριοι
οι ειρηνοποιοι» και αλλος κατα το «μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι». και τι με δει
καταλεγειν τους αιτιους των μακαρισμων βο τρυας; ταυτα δε επι πλειον εξητασα ατε
το οτε ηγγισεν ο καιρος των καρπων, νοησαι και σα φηνισαι θελων. 17.9 Του
οικοδεσποτου δε εστι <μονου> και της θειας επιστημης αυτου ειδεναι τον εκαστου
των ανθρωπων καιρον, ποτε ηγγισε και ποτε ετι πορρω εστιν ο καιρος των καρ πων.
και ημεις δε, εαν επι πλειον επιστησωμεν συγκρινοντες τον χρο νον αφ' ου
εκληθημεν τωι παντι χρονωι της πιστεως ημων, δυνη σομεθα οραν πως τινες ωσπερ
«οφειλοντες ειναι διδασκαλοι δια τον χρονον, παλιν χρειαν» εχουσι διδασκεσθαι
«τινα τα στοιχεια <της αρχης> των λογιων του θεου». ουτως οφειλοντες τινες, οσον
επι τωι χρονωι της του θεου οικονομιας και τωι κατα την κλησιν απαντων, ηδη φερειν
τους καρπους, η παντως ουκ <εχουσιν η οφειλοντες εχειν τελειους> εχουσι μεν
ακαιρως δε κυπριζοντας και ουκ εν καιρωι ομ φακιζοντας. ει νενοηται σοι δη καθ'
εκαστον, πως δει εκλαμβανειν το οτε δε ηγγισεν ο καιρος των καρπων, μεταβα (ει
δυνασαι) τωι λογωι επι τους παραλαβοντας δια Μωσεως τον νομον, οτι κακεινων
ηγγισε ποτε ο καιρος των καρ πων και απεστειλε τους εαυτου δουλους προς τους
γεωργους τους πρωτους πιστευθεντας «τα λογια του θεου» υπερ του λαβειν τους
καρπους του εν εκαστωι αμπελωνος. ευχερες μεν ουν ειπειν οτι δουλους λεγει τους
προφητας. αλλα ζητητεον πως αποστελλονται προς τους γεωργους λαβειν τους του
αμπελωνος καρπους. ειποι γαρ αν τις οτι ουκ επι τωι λαβειν αποστελλονται τους καρ
πους οι προφηται, αλλ' επι τωι γεωργησαι μαλλον και συνεργησαι τοις καρποις. Ὅρα
ουν ει δυναμεθα λεγειν τα πνευματικα καρπωματα και τας θειας προσφορας
διδοσθαι απο των γεωργησαντων τον αμπελωνα τοις αποστελλομενοις δουλοις, ινα
προσ αγαγωσιν ως ιερεις τωι θεωι τους καρπους του προσφεροντος <λαου>. αλλα
λαβοντες οι γεωργοι εν τωι λαωι τους αποσταλεντας δουλους λα βειν τους καρπους
του αμπε λωνος, ον μεν εδειραν, ως «τον Μιχαιαν επαταξεν εις την σιαγονα» «Σεδε
κιας υιος Χανααν», οτε και ειπεν αυτωι προφητευσαντι ο ψευδοπροφη της· «οποιον
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πνευμα κυριου το λαλησαν εν σοι;» ον δε απεκτει ναν, ως Ζαχαριαν «μεταξυ του
ναου και του θυσιαστηριου», ον δε ελιθοβολησαν, ως τον Ἀζαριαν υιον του Ἰωδαε
τον ιερεα, κα θαπερ γεγραπται εν τηι δευτεραι των Παραλειπομενων· ηνικα γαρ
«πνευμα θεου ενεδυσε τον Ἀζαριαν τον του Ἰωδαε τον ιερεα, και ανεστη επανω του
λαου και ειπε· ταδε λεγει κυριος· τι παραπορευεσθε τας εντολας κυ ριου; και ουκ
ευοδωθησεσθε· οτι εγκατελιπετε τον κυριον, και εγκα ταλειψει υμας», «επεθεντο
αυτωι, και ελιθοβολησαν αυτον δι' εντολης Ἰωας του βασιλεως εν αυληι οικου
κυριου. και ουκ εμνησθη Ἰωας του ελεους ου εποιησε μετ' αυτου Ἰω δαε ο πατηρ
αυτου, και εθανατωσε τον υιον αυτου. και ως απεθνηισκεν, ειπεν· ιδοι κυριος και
κρινατω». 17.10 Ἑξης εστιν εν τηι παραβοληι οτι παλιν απεστειλεν αλλους δου λους
πλειονας των πρωτων, και εποιησαν αυτοις ωσαυ τως. πληρης δε η γραφη εστι των
συμβεβηκοτων τοις προφηταις, ους απεστειλεν υπερ του λαου, ινα τον καρπον
αυτων αναφερωσιν ως αγιοι ιερεις τωι θεωι δια των ευχων. υστερον δε απεστειλε τον
υιον αυτου μετα τους προφητας τον Χριστον. ζητησεις δε, πως ο αποστελλων τον
υιον λεγει μεν· εντραπησονται τον υιον μου, ως ου προκατα λαβων δε το μελλον
αυτωι συμβαι νειν τουτο ειπεν· ου γαρ φαινονται κατα το ρητον εντραπεντες αυτον.
και φασκειν γε εν τουτοις μη προε γνωκεναι το μελλον τον πατερα του
αποσταλεντος υιου, αλλα εψευσθαι αλλα ειποντα αλλων γενομενων, ασεβες. παλιν
τε αυ ειπειν οτι ενετραπησαν αυτον οι γεωργοι, παρα την εναργειαν εστιν· οι γαρ
γεωργοι ιδοντες τον υιον αυτου ειπον εν εαυτοις· ουτος εστιν ο κληρονομος και τα
εξης. ο μεν ουν τις εις ταυτα φησει οτι αναγκαιον συμβηναι το εντραπη σονται τον
υιον μου, ει και μη τοτε συμβεβηκεν. ο δε τις ερει οτι ουκ ειπεν ο πατηρ πεμπων τον
υιον· ληψεται ο υιος μου τον καρπον απο των γεωργων, αλλ' οτι εντραπησονται·
ενετραπησαν μεν γαρ τωι εγνωκεναι οτι ουτος ο υιος ην και ειρηκεναι αυτους εν
εαυτοις οτι ουτος εστιν ο κληρονομος, ου παντως δε, ει ενετραπησαν και κατα την
αρχην επληχθησαν, ηδη και τα των εντρεπομενων πεποιη κασιν. 17.11 Ἅμα δε και
ζητησει τις, τινες ουτοι οι γεωργοι οι ειπον τες· ουτος εστιν ο κληρονομος· δευτε
αποκτεινωμεν αυτον. ου γαρ φαινονται Ἰουδαιοι απο κτειναντες αυτον ως υιον του
οικο δεσποτου. και προς τουτο δε φησει τις οτι, ηνικα διελαλουν προς αλλη λους
οστις ειη, τινες ειπον οτι ουτος εστιν ο Χριστος, προς ους απεκρι ναντο αλλοι· «ο
Χριστος οταν ερχη ται, ουδεις γινωσκει ποθεν εστι· τουτον δε οιδαμεν ποθεν εστιν».
ειτ' επει απο των σημειων και των τεραστιων και θειων δυναμεων πλητ τομενοι
εφρονουν μεν αυτον ειναι τον Χριστον του θεου, ουχ ωμολο γουν δε, και αληθες μεν
το εντραπησονται τον υιον μου, αληθες δε και το (απεγνωκοτων αυτων οτι ειη ο
υιος) λελεχθαι ουτος εστιν ο κληρονομος· δευτε αποκτει νωμεν αυτον. δια τουτο
φησιν ο σωτηρ· «καμε οιδατε και οιδατε ποθεν ειμι». επιστησας δε τις τοις
αναγεγραμ μενοις περι του Ἡρωδου, ηνικα εμαθεν απο των μαγων τετεχθαι τον
βασιλεα «των Ἰουδαιων», οψεται οτι δυνανται οι αποκτειναντες τον σωτηρα,
εγνωκοτες οτι υιος ειη, ου δεν ηττον επιβεβουλευκεναι αυτωι. και γαρ ο Ἡρωδης,
μαθων απο των γραμματεων οτι «εν Βηθλεεμ» «γεν ναται ο Χριστος» και συγκαταθε
μενος οτι Χριστος ειη ο γεννωμενος, αποστελλει μεν αυτους λεγων· «πο ρευθεντες
ακριβως εξετασατε περι του παιδιου, ινα καγω ελθων προσ κυνησω αυτωι», ουδεν δ'
ηττον επανελθοντων αυτων επεβουλευσε τωι παιδιωι, ουκ απι στων οτι ο Χριστος ην.
ουκ αν γαρ παντη απιστων παντα τα παιδια ανειλε «τα εν Βηθλεεμ και εν τοις οριοις
αυτης απο διετους και κατωτερω κατα τον χρονον ον ηκριβωσε παρα των μαγων»·
αλλα και επιστευσεν αυτον ειναι τον Χριστον τον προφητευομενον και εβουλετο
αυτον αποκτειναι και το οσον γε εφ' εαυτωι απεκτεινεν αυτον. Ουτως ουν δυνανται
και οι επιβουλευσαντες τωι σωτηρι εγνω κεναι μεν (ουχ ωστε και εις αλλους φθασαι
τον λογον αυτων, εν εαυτοις γαρ ειπον· ουτος εστιν ο κληρονομος), ουδεν <δ'>
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηττον αυτον ανηιρηκεναι. ωιηθησαν γαρ αποκτειναντες τον Χριστον και μη νοουντες
αυτου την αναστασιν («ει γαρ εγνωσαν, ουκ αν τον κυριον της δοξης εσταυρωσαν»)
αυτοι κυ ριοι εσεσθαι των πραγματων, επει απετυφλωσεν αυτους η κακια αυτων και
ουκ εγνωσαν μυστηρια θεου, και ως μη εγνωκοτες αυτα εξεβα λον εξω του
αμπελωνος τον υιον και απεκτειναν αυτον. το δε εξεβαλον εξω του αμπελω νος
τοιουτον ειναι μοι φαινεται· το οσον εφ' εαυτοις, αλλοτριον αυτον ειναι εκριναν και
του αμπελωνος και των γεωργων, ηνικα κατεψηφιζοντο αυτου την προς θανατον
ψηφον. και επι τουτοις ο σωτηρ πυνθανεται των και αυτων γεωργων πονηρων
λεγων αυτοις οταν ουν ελθηι ο κυριος του αμπελωνος, τι ποιησει τοις γεωργοις εκει
νοις; οι δε λεγουσιν αυτωι, εκ του στοματος αυτων κριθησομενοι και
καταδικασθησομενοι ως κακοι κακως απολουμενοι και μηκετι μελ λοντες εχειν «τα
λογια του θεου», το κακους κακως απολεσει αυτους, και τον αμπελωνα εκ δωσεται
αλλοις γεωργοις, οι τινες αποδωσουσιν αυτωι τους καρπους εν τοις καιροις αυ των.
και οιονει προφητευουσιν ομοιως τωι Καιαφαι τωι αρχιερει «του ενιαυτου εκεινου»,
και «αφ' εαυτου» μη ειρηκοτι το αληθες, αλλ' επει «αρχιερευς» ην <προφητευσαντι>·
προφητευουσι δε περι των εθνων οτι δωσουσι τωι οικοδεσποτηι τους καρπους εν τοις
καιροις αυτων. 17.12 Ειτα ο σωτηρ επι τουτοις απο της γραφης αυτους δυσωπει,
νομιζοντας ειναι και οικοδομους του λαου, οτι λιθον αυτον οντα και αποδοκι
μασθεντα απ' αυτων ο πατηρ θησει της ολης οικοδομης κεφαλην, συνεχοντα δυο
γωνιας παλαιας και καινης διαθηκης και δυο λαων οικο δομας. τοιουτον γαρ εστι το
ουδε ποτε ανεγνωτε εν ταις γρα φαις· λιθον ον απεδοκιμασαν οι οικοδομουντες,
ουτος εγε νηθη εις κεφαλην γωνιας· παρα κυριου εγενετο αυτη, και εστι θαυμαστη
εν οφθαλ μοις ημων; κειται δε η λεξις εν τωι εκατοστωι επτακαιδεκατωι Ψαλ μωι, ος
εστι προ του πολυστιχωτα του Ψαλμου τεταγμενος, και εχει ου τως το ρητον· «λιθον
ον απεδοκιμα σαν οι οικοδομουντες, ουτος εγενηθη εις κεφαλην γωνιας· παρα
κυριου εγενετο αυτη, και εστι θαυμαστη εν οφθαλμοις ημων. αυτη η ημερα ην
εποιησεν ο κυριος, αγαλλιασωμεθα και ευφρανθωμεν εν αυτηι». και ει τι αλλο των
περι Χριστου προφη τευομενων δυναται δυσωπησαι τον αγνωμονως εξεταζοντα τα
γεγραμ μενα, και τουτο εν αυτοις αν ταχ θειη. ει γαρ μη περι λιθου ο προ φητης
αναισθητου ταυτα λεγει, ως ειποι τις αν ηλιθιος ανηρ, δηλον αν ειη οτι ο
αποδεδοκιμασμενος υπο των εν τωι λαωι εκεινωι σοφων και αρ χιερεων και
πρεσβυτερων και γραμ ματεων Ἰησους, ουτος αληθως εγε νετο ως κεφαλη
εκκλησιας εις κε φαλην γωνιας, ενων και επι το αυτο συναγων τας δυο διαθηκας.
και εστιν αυτη η κεφαλη δωρον παρα κυριου τηι οληι οικοδομηι δεδο μενη και
θαυμαστη κεφαλη εν οφ θαλμοις ημων, δυναμενων αυτην βλεπειν. και δια τουτο,
επει απεδοκιμασαν οι οικοδομουντες τουτον τον λι θον, ηρθη μεν απο των γεωργων
εκεινων και των οικοδομων εκεινων «τα λογια του θεου», εν οις ην η βα σιλεια του
θεου, εδοθη δε εθνει ποιουντι τους καρπους αυτης. ει δε αληθες το <αρθησεται αφ'
υμων η βασιλεια του θεου και> δοθησεται εθνει ποιουντι τους καρπους αυτης,
δηλονοτι ουδενι των μη ποιουντων τους καρπους της του θεου βασι λειας διδοται η
του θεου βασι λεια· ουδενι γαρ βασιλευομενωι υπο της αμαρτιας διδοται η του θεου
βασι λεια. Ἀλλ' ερει τις πως, ει μηδενι δι δοται η του θεου βασιλεια τωι μη ποιουντι
τους καρπους αυ της, εδοθη εκεινοις η του θεου βασιλεια αφ' ων ηρθη, κατα το
ειρημενον· αρθησεται αφ' υμων η βασιλεια του θεου; και προσχες ει δυναμεθα, ως εν
τηλι καυτηι δυσχερειαι οντες ου πανυ τι ευαποδοτου προβληματος, επιστησαντες τηι
διαφοραι των ειρη μενων περι του αμπελωνος προτερον και περι της βασιλειας του
θεου δευ τερον, επιλυσασθαι το ζητουμενον. ουκ ειρηται δη περι του αμπελωνος
οπερ ειρηται περι της βασιλειας του θεου. περι μεν γαρ του αμπελωνος κατα το
προτερον γεγραπται οτι εξεδοτο αυτον γεωργοις, περι δε της βασιλειας του θεου οτι
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοθησεται εθνει ποιουντι τους καρπους αυτης. ην δ' αν αλυτον το κατα τον τοπον ει,
ωσπερ εξεδο το αυτον γεωργοις γεγραμμενον <ην> επι του προτερου, ουτως ειρητο
και περι του δευτερου· εκδοθησεται εθνει ποιουντι τους καρπους αυτης, και ει,
ωσπερ ειρηται περι των δευτερων· και δοθησεται εθνει ποιουντι τους καρπους
αυτης, ειρητο και περι των προτε ρων οτι εδωκεν αυτον γεωργοις. και ταυτα μεν
ημεις εις τον τοπον επηπορησαμεν και το φανεν ημιν ει ρηκαμεν· ο δε βελτιον
δυναμενος και νοειν και λεγειν, εκεινος ημων μαλ λον ακουεσθω. 17.13 Και
ακουσαντες οι αρ χιερεις και οι Φαρισαιοι τας παραβολας αυτου εγνωσαν οτι περι
αυτων λεγει· και ζη τουντες κρατησαι αυτον ε φοβηθησαν τους οχλους, επει εις
προφητην αυτον ειχον. (ματτη. 21, 45–46.) Ἀκουσαντες οι αρχιερεις και οι Φαρισαιοι
τας παραβο λας αυτου, ων της μεν ετερας αρχη ην· «ανθρωπος τις ειχε τεκνα δυο»,
της δε λοιπης· «ανθρωπος ην οικο δεσποτης ος εφυτευσεν αμπελωνα», εγνωσαν οτι
περι αυτων λεγει· κατα μεν την ετεραν παραβολην οτι ειπεν ο δευτερος υιος· «εγω
κυριε, και ουκ απηλθε», κατα δε την λοιπην οτι, επει ειρηται αυτη κατα τα
λελεγμενα κατα των αμαρτανοντων προτερων γεωργων, <ο Ἰησους ειπε> το «αρ
θησεται αφ' υμων η βασιλεια του θεου και δοθησεται εθνει ποιουντι τους καρπους
αυτης». και γνοντες οτι περι αυτων λεγει, εζητη σαν μεν αυτον κρατησαι και ποιη
σαι αυτωι οτι ποτ' αν δυνηθωσιν· ουκ ηδυνηθησαν δε, επει μη οιοι τε ησαν υπομειναι
οχλων ορμην των εχοντων τον Ἰησουν εις προφη την. και οσοι γε επιβουλευτικως
βουλον ται κρατησαι τον λογον, ιν' ως κεκρατημενον παρ' αυτοις καθελω σιν αυτον,
ουτοι ουκ αν ποτε κρατη σαιεν <ουτε θανατωσαιεν> αυτον, των υπερ αυτου οχλων
προφητην τινα του θεου αυτον υπολαμβανοντων, περισπωντων τους βουλομενους
αυτον κρατειν και επιβουλευσαι αυτωι. Μετα ταυτα ιστεον οτι των ζη τουντων
κρατειν τον Ἰησουν διαφοραι εισιν. αλλως γαρ οι αρχιερεις και οι Φαρισαιοι εζητουν
κρατησαι αυτον, αλλως η εν τωι Ἄισματι των ᾀσματων νυμφη, <η> ζητησασα αυ τον
και αναστασα και κυκλουσα εν πολει, «εν ταις αγοραις και εν ταις πλατειαις» μογις
ποτε ευρεν αυτον, οτε μικρον παρηλθε τους τηρουντας και κυκλουντας «εν τηι
πολει» και ευ ρουσα εκρατησεν αυτον, οτε και λεγει· «εκρατησα αυτον και ουκ
αφησω αυτον, εως ου εισηγαγον αυ τον εις οικον μητρος μου και εις ταμιειον της
συλλαβουσης με». αλλα και αυτη <αυτη> η νυμφη κατ' αρχας μεν του Ἄισματος των
ᾀσματων «εκρα τησα» φησιν «αυτον εις οικον μητρος μου και εις ταμιειον της
συλλαβου σης με», προς δε τωι τελει του αυτου βιβλιου, ως προκοψασα και ετερως
αυτον μελλουσα κρατειν και βελτιον παρα το προτερον, φησιν· «ειπα· αναβησομαι
εν τωι φοινικι, κρατησω των υψεων αυτου». ινα δε νοησηις τους ζητουντας αυτον
κρατησαι αρχιερεις και Φαρισαιους και μη κρατουντας αυτον, κατανοησον οτι επι
μεν των αλλων παρα τον Χριστου λογον λογων οιον τε εστι κρατησαι και
περιδραξασθαι <και χωρισαι> του νου (των οτιποτουν δογματισαντων) και
τεθεωρημενως ανατρεψαι αυτον και (ως η γραφη ωνομασε) συμβιβα σαι. *** ουτω
γαρ ο κατα το ευαγγελιον σο φος, ως «πνευματικος» ανακρινων «παντα, αυτος δε
υπ' ουδενος» ανα κρινομενος, ανακρινει μεν και βα σανιζει και διελεγχει τους αλ
λους λογους ειτε των του κοσμου σοφων ειτε των εν ταις αιρεσεσι διαπρεπειν
δοκουντων, ου κατακρινε ται δε ουδε καταλαμβανεται ο εν αυτωι νους του Χριστου
ουδε κρα τειται υπο των προθεμενων αυτον ανατρεπειν· «τις γαρ εγνω νουν κυ ριου,
ος συμβιβασει αυτον;» και σα φες οτι, ειπερ μελλει τις συμβιβασαι τινος νουν,
προτερον αυτον γνωσεται και μετα τουτο συμβιβασει· «νουν» δε «κυριου τις»
γνωσεται «ος συμβι βασει αυτον»; αλωσεται γαρ υπ' αυτου και ειξει αυτωι. και ταυτα
δε μοι λελεχθω δια το και ζητουντες αυτον κρα τησαι εφοβηθησαν τους ο χλους,
επει εις προφητην αυ τον ειχον. 17.14 Πλην καν ευφημωσιν οι οχλοι τον Ἰησουν,
φρονουσι μεν τι περι αυτου αληθες, ου μην <και> το μεγεθος συνιασιν αυτου. ην μεν
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ Ἰησους και προφητης, ως δηλον τωι νοησαντι το «προφητην εκ των αδελ φων
υμων αναστησει υμιν κυριος ο θεος υμων ως εμε· αυτου ακουσεσθε κατα παντα οσα
αν λαλησηι» ο προ φητης εκεινος. ος δ' αν «μη ακουσηι του προφητου εκεινου
εξολοθρευ θησεται». πλην ουχ η υπεροχη αυτου εν τωι προ φητην αυτον ειναι ην
αλλ' εν τωι υιον θεου πρωτοτοκον «πασης κτισεως» και εικονα «του θεου του
αορατου», εν ωι «εκτισθη τα παντα εν τωι ουρα νωι και επι της γης, ειτε ορατα ειτε
αορατα», και τα εξης. και μαλλον ην αυτου η υπεροχη εν τωι ειναι αυτον σοφιαν την
λεγουσαν· «ο θεος εκτησατο με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου», προ του τι
ποιησαι, και «προ του αιωνος εθεμελιωσε με εν αρχηι, προ του την γην ποιησαι» και
τα εξης. και τουτους γε τους οχλους ουτως φρονουντας περι αυ του και ετοιμως
εχοντας υπερπολε μειν αυτου προς τους πολεμουντας, φοβουνται οι αρχιερεις και οι
Φαρισαιοι, και ου δυνανται, ιν' επιβουλευσωσι θελοντες κρατησαι του Ἰησου,
κρατησαι αυτου. ενταυθα μεν ουν γεγραπται· επει εις προφητην αυτον ειχον· παρα
τουτο δ' αν ποιησαις οτι οι οχλοι, καν μεν τηι λεξει ως προ φητην αυτον εχωσιν, εις ο
τι ποτ' αν εχωσιν αυτον, πολλωι ελαττον εχουσιν αυτον ου εστιν, ου φθανοντες ουδε
επι την «εκ με ρους» γνωσιν των «εκ μερους» αυτον γινωσκοντων και ουδεν
<αξιον> τρανουντες περι αυτου. Τουτο δε λεγω περι των αλη θως περι αυτου
φρονουντων. ου νο μιστεον γαρ ειναι «υπερ» αυτου τους τα ψευδη φρονουντας περι
αυτου φαντασιαι του δοξαζειν αυτον, οποιοι εισιν οι συγχεοντες πατρος και υιου
εννοιαν και τηι υποστασει ενα διδον τες ειναι τον πατερα και τον υιον, τηι επινοιαι
μονηι και τοις ονομασι <μο νοις> διαιρουντες το εν υποκειμενον. και οι απο των
αιρεσεων φαντασιαι του μεγαλα περι αυτου φρονειν «αδικιαν εις το υψος» λα
λουντες και κακως λεγοντες τον δημιουργον ουκ εισιν «υπερ» αυτου· ου γαρ εισι
«μετ'« αυτου και δια τουτο εισι «κατ'« αυτου, «ο γαρ μη ων (φησι) μετ' εμου κατ'
εμου εστιν». ουτω δε καν συναγωσιν οι μη τα αληθη περι του υιου φρο νουντες εν
τωι ονοματι Ἰησου, σκορ πιζουσι μαλλον η συναγουσι. φησι γαρ ο σωτηρ· «και ο μη
συναγων μετ' εμου σκορπιζει»· και προσχες οτι μη ειρηται απλως· «ο μη συνα γων
σκορπιζει», αλλα μετα ακρι βους προσθηκης της «μετ' εμου», δει γαρ τον συναγοντα
μετ' αυτου συναγειν. νοησεις δε τον μετ' αυτου συναγοντα επιστησας τωι «συν
αχθεντων υμων και του εμου πνευματος συν τηι δυναμει του κυριου Ἰησου
παραδουναι τον τοιου τον τωι σαταναι εις ολεθρον της σαρκος»· το γαρ
«συναχθεντων υμων και του εμου πνευματος συν τηι δυναμει του κυριου Ἰησου»
δηλοι τον συναγοντα μετ' αυτου. και ουκ αν λεγοις το «συναχθεν των υμων εν τηι
δυναμει του κυριου Ἰησου» αρμοζειν τοις ητοι μετα του κακως βιουν συναγουσιν
ητοι συναγομενοις η μετα του κακως και ασεβως φρονειν περι του θεου η του Χρι
στου αυτου. Ταυτα και δια το τους οχ λους φρονουντας περι του Ἰησου, τους υπερ
αυτου και πολλωι ελαττον φρονουντας της αξιας αυτου, λε γεσθαι εις προφητην
αυτον εσχηκεναι. συνεξετασας δε τουτοις την του Λουκα περι των ομοιων λεξιν τρα
νοτερον (οιμαι) κατασκευασεις τα προειρημενα· οστις φησι· «και ην διδασκων το
καθ' ημεραν εν τωι ιερωι· οι δε αρχιερεις και οι γραμ ματεις και οι πρεσβυτεροι του
λαου εζητουν αυτον απολεσαι, και ουχ ευρισκον τι ποιησουσιν· ο γαρ λαος απας
εξεκρεματο αυτου ακου ων». και εν τουτοις γαρ δηλουται οτι οι των Ἰουδαικων
προισταμενοι παρανομως οχλων (ονομαζομενοι αρ χιερεις) και γραμματεις (εχθροι
τωι Ἰησου) και πρεσβυτεροι του λαου ζητουσι μεν τον Ἰησουν απολεσαι και αφανισαι
το ονομα αυτου απο των ανθρωπων και την περι αυτου πιστιν· ουχ ευρισκουσι δε τι
ποιη σουσιν εις οπερ βουλονται ανυσαι, ατε προληφθεντος παντος του εις αυτον
πιστευσαντος λαου και εξηρ τημενου της εις τον Ἰησουν αγα πης και εκκρεμαμενου
εν τωι ακου ειν της διδασκαλιας αυτου και του λογου αυτου. και εστι γε τουτο ιδειν
μεχρι του δευρο, τινα τροπον ζητουσι καθελειν οι προβαλλομενοι την θεραπειαν του
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεου ως αρ χιερεις αυτου και την θειαν γραφην ως γραμματεις και το αρχαιον ως
[οι] πρεσβυτεροι του λαου, <και> ζητουσιν απολεσαι τον Ἰησουν και εξαφανισαι την
περι αυτου δοξαν, παντα εις τουτο ακολουθως τωι βουληματι των πατερων αυτων
πρατ τοντες, ου μην ευρισκοντες τι ποιη σουσιν, ινα τον εξηρτημενον του Ἰησου
λαον αποστησωσιν αυτου και απαλειψωσιν αυτον απο της διανοιας αυτων. Ταχα δε
και παντες οι ηντιν ουν δοξαν εχοντες περι του θειου και πρεσβευοντες περι αυτης
αλλοτριως της Ἰησου διδασκαλιας απολεσαι μεν θελουσι τον Ἰησουν, ου δυ νανται
δε, επει πας ο οχλος αυτου εκκρεμαται ακουων. αλλα και οι οιστισινουν
συγγραμμασιν ης δη ποτε σοφιας προσεχοντες και δια τουτο τροπικως λεγομενοι
γραμ ματεις απολεσαι θελουσιν εξ ανθρωπων τον Ἰησουν, ου μην ευρισκουσιν εις
τουτο ανυσιμον ο ποιησουσι. και παντες δε οι πρεσβυτεροι, <οι αλλοτριοι> της Ἰησου
διδασκα λιας λογιοι Ἑλληνων και βαρβα ρων, απολεσαι θελουσι τον Ἰησουν, αλλ' ου
δυνανται νικωμενοι απο παντος του λαου Ἰησου, εκκρεμα μενου του διδασκαλου εν
τωι ακου ειν και συναισθανεσθαι της διδασκαλιας αυτου. και ο Μαρκος δε τα παρα
πλησια υποβαλλει λεγων· «και ηκου σαν οι αρχιερεις και οι γραμματεις, και εζητουν
πως αυτον απολεσωσιν· εφοβουντο γαρ αυτον, οτι πας ο λαος εξεπλησσετο επι τηι
διδαχηι αυτου». πας γαρ ο λαος Χριστου εκπλησσεται «επι τηι διδαχηι αυτου», και
ουδεν δυναται γενεσθαι υπο των προειρημενων αρχιερεων και γραμ ματεων,
ζητουντων απολεσαι τον Ἰησουν εξ ανθρωπων και εκλυσαι την εκπληξιν παντος
του λαου αυτου. 17.15 Και αποκριθεις ο Ἰη σους ειπε παλιν εν παραβο λαις αυτοις
λεγων· ωμοιωθη η βασιλεια των ουρανων αν θρωπωι βασιλει, οστις ποιων γαμους
τωι υιωι αυτου απεστειλε τους δουλους αυ του και τα εξης εως του· πολλοι γαρ εισι
κλητοι, ολιγοι δε εκλεκτοι (ματτη. 22, 1–14). Και αυτη η παραβολη ολοσχε ρεστερον
νοουμενη δοξει σαφης ειναι, εν ηι ανθρωπος μεν βασιλευς τρο πικως ο θεος και
πατηρ Χριστου Ἰησου ειναι λεγεται, οι δε γαμοι του υιου του βασιλεως η
αποκαταστασις της νυμφης εκκλη σιας Χριστου προς Χριστον τον νυμφιον αυτης. οι
δε αποστελλο μενοι δουλοι καλεσαι τους κε κλημενους εις τους γαμους οι κατα
καιρον εισι προφηται επιστρε φοντες τους απο του λαου δια των προφητειων επι
την ευφροσυνην αγομενην επι τηι αποκαταστασει της εκκλησιας προς Χριστον. οι δε
μη θελοντες ελθειν προη γουμενως οντες κλητοι οι μη ακουον τες των λογων των
προφητων ησαν, οι δε αποστελλομενοι αλλοι δουλοι αλλο αθροισμα προφητων, το
δε ητοιμασμενον αριστον, εν ωι οι ταυροι του βασιλεως και τα σι τευτα αυτου
τεθυμενα ην, αι στερεαι ησαν και λογικαι των μυστη ριων του θεου τροφαι· ουτω δε
και παντα ετοιμα, οι περι παντων των οντων λογοι <ετοιμοι>, ους («οταν ελθηι το
τελειον») οι τηι κλησει ακο λουθησαντες φαγονται και πιονται. επει δε των
κεκλημενων δια των προφητων οι μεν μονον ημελουν των λεγομενων και τοις
βιωτικοις εσχολαζον πραγμασιν, ου μην και επονηρευοντο <κατα των προφη των,
αλλοι δε και επονηρευοντο> κατ' αυτων, δια τουτο την δια φοραν αυτων
παραστησαι βουλο μενος ειπεν· οι δε αμελησαντες απηλθον, ος μεν επι τον ιδιον
αγρον, ος δε επι την εμποριαν αυτου· οι δε λοιποι κρατησαντες αυτου τους δου λους
υβρισαν και απεκτειναν. Ειτα ακολουθως <ταυτηι> τηι ολοσχερεστεραι διηγησει η οργη
του βασιλεως νοειται, ην και ο απο στολος περι Ἰουδαιων ονομαζων λεγει· «εφθασε
δε η οργη επ' αυτους εις τελος». ειτα προφητευε ται ο κατα Ἰουδαιων πολεμος και η
αλωσις Ἱερουσαλημ και η αναι ρεσις του λαου μετα την Χριστου επιδημιαν εν τωι και
πεμψας το στρατευμα αυτου ανειλε τους φονεις εκεινους και την πο λιν αυτων
ενεπρησε. 17.16 το δε τοτε λεγει τοις δουλοις αυ του· ο μεν γαμος ετοιμος, οι δε
κεκλημενοι ουκ ησαν αξιοι· πορευεσθε ουν επι τας διεξο δους των οδων, και οσους
αν ευρητε καλεσατε εις τους γα μους αναφεροιτο αν επι τους Ἰησου Χριστου
αποστολους λεγοντας Ἰου-δαιοις· «υμιν ην αναγκαιον αναγ γειλαι τον λογον του
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεου· επει δε αναξιους κρινετε εαυτους, ιδου στρε φομεθα εις τα εθνη». αι διεξοδοι
ουν των οδων τα <εκτος των εθνων> εξω του Ἰσραηλ εστι πραγματα, παρ' αις οι υπο
των αποστολων ευρισκομενοι καλουνται εις τους γαμους, συναγοντων των
αποστολων παντας ους εαν ευρωσιν. ευρισκον δε τους ακουοντας και ουκ
εφροντιζον καλουντες ποτερον ποτε προ της κλησεως πονηροι η αγαθοι ησαν οι
καλουμενοι· παν τας γαρ τους ευρισκομενους εκα λουν. αγαθους δε νομιστεον ενταυ
θα απλουστερον λεγεσθαι τους μετριωτερους των ερχομενων επι την θεοσεβειαν,
οις εφαρμοζοις αν το τοιουτο αποστολικον· «οταν δε εθνη τα μη νομον εχοντα φυσει
τα του νομου ποιωσιν, οι τοιουτοι νομον μη εχοντες εαυτοις εισι νομος· οιτινες
ενδεικνυνται το εργον του νομου γραπτον εν ταις καρδιαις αυτων, συμμαρτυρουσης
αυτων της συνειδησεως». και επλησθη γε ο Χριστου <και> της εκκλησιας γαμος και
αποκατασταντων <τωι θεωι>, των ευρεθεντων υπο των αποστολων, ανακειμενων επι
τωι ευφρανθηναι επι τοις γαμοις. Ειτ' επει πονηρους και αγα θους καλεισθαι <μεν
ε>δει, ου μην ωστε τους πονηρους μενειν πονη ρους, αλλα μεταμφιασαμενους και
αποθεμενους τα αλλοτρια του γαμου ενδυματα ενδυσασθαι τα του γα μου,
«σπλαγχνα οικτιρμου, χρη στοτητα, ταπεινοφροσυνην, πραο τητα, μακροθυμιαν»
(ταυτα γαρ εστι τα του γαμου ενδυματα), δια τουτο ο βασιλευς εισερχεται θε ασασθαι
τους ανακειμενους, πριν αυτοις παραθηι το ητοιμασμε νον αριστον, τους ταυρους και
τα τεθυμενα σιτιστα και παντα τα ετοιμα, ινα θεασαμενος τη ρησηι μεν τους εχοντας
ενδυμα γα μου και ευφρανηι καταδικασηι δε τους εναντιους. εισελθων ουν ευ ρισκει
τινα των κεκλημενων και εληλυθοτων επι την κλησιν μη αλλαξαντα εαυτου το
ηθος μηδε ενδυσαμενον ενδυμα γαμου και λεγει αυτωι· πως εισηλθες ωδε μη εχων
ενδυμα γαμου; ειτ' επει ο αμαρτων και μη ανακαι νωθεις μηδε ενδυσαμενος τον
κυριον Ἰησουν Χριστον ως μη εχων «τοπον απολογιας» φιμουται, δια τουτο
γεγραπται το ο δε εφιμωθη. και ουκ αρκει γε το εκβληθηναι του γαμου τον
ατιμασαντα την κλησιν· δει γαρ αυτον υπο των διακονων του βασιλεως των προς
τοις δεσμοις τεταγμενων, δεθεντα την πορειαν ηι ουκ εις δεον εχρησατο και την
δραστηριον δυναμιν εν ηι πραξιν αγαθην ουκ ετελεσεν, ου μονον απο του γαμου
εκβληθηναι, αλλ' ωστε και εις τον αλλοτριον φωτος <παντος> καταδικασθηναι
τοπον, ενθα σκοτος ην το ως εν σκοτεσι βαθυτερον και καλουμενον σκοτος
εξωτερον. και ει τις γε ημων επι την κλησιν ελθων του βασιλεως εις τους γαμους
του υιου αυτου, δοκει μεν υπακουειν και ερχεσθαι μετα των κεκλημενων, ου μην
ενδεδυται το προειρημενον ενδυμα γαμου, ταυτα πεισεται και δεθεις ποδων και
χειρων εκβληθησεται εις το σκοτος το εξωτερον, ενθα κατα το «ουαι, οι γελωντες
νυν, οτι κλαυσετε», ο κλαυθμος τοις τα του κλαυθμου και θρηνου αξια αμαρτησασι·
κλαυσονται δε θρηνουντες τας ιδιας ταλαιπωριας. ειθ' ινα παραστησηι ο λογος τον
φοβον και τον τρομον και τα σκυθρωπα πραγματα και τους πονους εν οις εσονται οι
μη εν δεδυμενοι ενδυμα γαμου, ειπε το εκει εσται ο κλαυθμος και ου μονον ο
κλαυθμος, αλλα και ο βρυγμος των οδοντων. και επιφερεται τηι οληι παραβοληι, δια
το πολλους δεδηλωσθαι τους κλη θεντας ου παντας δε εληλυθεναι αλλ' ολιγους εξ
αυτων, το πολλοι εισι κλητοι, ολιγοι δε εκλεκτοι. 17.17 Ταυτα μεν ουν ολοσχερεστε
ρον εις την παραβολην λελεχθω, πει ρασομεθα δε επανελθοντες ερευνησαι κατα την
παρουσαν δυναμιν αυτην, εαν αρα βοηθηθεντες υπο του της σοφιας πνευματος
δυνηθωμεν τινα και βαθυτερα εις την παραβολην ευροντες οικοδομησαι και κατα το
ευλογον σιωπησαι η αινιξασθαι η εκθεσθαι. η βασιλεια τοινυν των ουρανων
ωμοιωθη κατα μεν τον βασιλευοντα ανθρωπωι βασιλει, κατα δε τον συμβασιλευοντα
τωι βασιλει τωι υιωι αυτου, κατα δε τα βασι λευομενα τοις δουλοις και τοις
κεκλημενοις εις τους γαμους, ων οι μεν ουκ ηθελον [του] εισελθειν, οι δε
αμελησαντες του εισελθειν απηλθον, ος μεν εις τον ιδιον αγρον, ος δε επι την
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμποριαν αυτου, και αλλοι <δε> κρατησαντες τους δουλους υβρισαν και απεκτει ναν.
ετι των βασιλευομενων εστι και το στρατευμα του βασιλεως, και οι απο των
<διεξοδων των> οδων συναγομενοι πονηροι και αγα θοι, εως επλησθη ο γαμος
ανακειμενων, και ο εν τοις ανακειμενοις ουκ εχων ενδυμα γαμου, και οι
κελευσθεντες δια κονοι δησαι τον μη εχοντα ενδυμα γαμου ποδων και χειρων και
εκβα λειν αυτον εις το σκοτος το εξωτερον. Ἐδυνατο μεντοι γεγραφθαι· ωμοιωθη η
βασιλεια των ουρανων βασιλει χωρις της αν θρωπος προσθηκης. αλλ' επει προσ
κειται και το ανθρωπωι, αναγ καιον και τουτο διηγησασθαι, ουτως αν (ως εμοι δοκει)
σαφη νισθεν. των μεν προ ημων ποιησας τις βιβλια νομων ιερων αλληγο ριας, τας
ωσπερει ανθρωποπαθη παριστασας λεξεις τον θεον διηγου μενος και τας το θειον
αυτου εμφαινουσας, ενι μεν ρητωι εχρησατο περι του ως ανθρωπον λεγεσθαι ειναι
τον θεον ανθρωπους οικονομουντα, τωι «ετροποφορησε σε κυριος ο θεος σου ως ει
τις τροποφορησαι αν θρωπος τον υιον αυτου», ενι δε περι του μη ως ανθρωπον ειναι
τον θεον, τωι «ουχ ως ανθρωπος ο θεος διαρτηθηναι». 17.18 ημεις δε πολλην
αφθονιαν εχομεν απο των ευαγγελικων περι του θεου παρα δειγματων, εν οις
ωμοιωθη κατα τινας παραβολας ανθρωπωι. χρη σομεθα ουν ταις ανθρωπον ονο
μαζουσαις παραβολαις τον θεον εις απολογιαν των οσον επι ταις λεξεσιν
ανθρωποπαθη φασκουσων ειναι τον Χριστου πατερα, και φησομεν γε προς τους
ετερο δοξους, δια το μη νενοηκεναι τα ουτως λεγομενα εν τοις παλαιοις γραμμασι
προσκοπτοντας τωι θεωι νομου και προφητων και της του κοσμου κτισεως οτι, ειπερ
ανθρω πωι ωμοιωται (κατα τας του ευαγ γελιου παραβολας) ο θεος, δια τι
ακολουθως ταυταις ταις παραβο λαις ου παραδεχεσθε παραβολην ειναι την οργην
<και> τον θυμον και την μεταμελειαν και την απο στροφην του προσωπου και την
καθισιν και την στασιν και τον περιπατον του θεου; τον γαρ ανα γεγραμμενον εν
ταις προφητειαις υπνον αυτου ητοι ου παρετηρησαν η ομο λογησουσιν ειναι
παραβολην. και ετι προς εκεινους ερουμεν οτι, ει μη βουλεσθε, ακολουθως τωι εν
παραβοληι ανθρωπον λεγεσθαι τον θεον, εν παραβοληι ακουειν των ανθρωποπαθως
περι αυτου απαγγελ λουσων γραφων, παραστησατε πως ανθρωπος ο των ολων κατα
το ευαγγελιον λεγεται θεος, ουδεν αν θρωπινον (ως υμεις υπολαμβανετε) λεγομενος
εχειν εν εαυτωι. Ἐκ περιουσιας δε ελεγξομεν αυτους μηδε τα της καινης διαθη κης
γραμματα εξητακοτας, εν οις κατα την ενταυθα παραβο λην ο ποιων γαμους τωι υιωι
αυτου βασιλευς ανθρωπος ωρ γισθη επι τοις μη θελησασι κατα την κλησιν αυτου
ελθειν εις τους γαμους και τοις αμελησασι μεν του δειπνησαι εις τους γα μους,
απεληλυθοσι δε εις τον ιδιον αγρον η επι την εμπο ριαν, ωργισθη δε και επι τοις
κρατησασι τους δουλους αυτου και υβρισασι και αποκτεινασι. λεγετωσαν γαρ ημιν
ποτερον ο οργισθεις ουτος, ατε ποιων γα μους τωι υιωι αυτου, ο πατηρ εστι του
Χριστου η αλλος τις παρα τον (οσον επι τηι παραβοληι) οργισθεντα πατηρ εστιν
αυτου. εκα τερως δε στενοχωρηθησονται, ειτ' εκ του μη θελειν τον οργισθεντα
ποιουντα γαμους τωι υιωι πα τερα ειναι του Χριστου δια την οργην, ειτ' εκ του
αναγκαζεσθαι δια τους γαμους και τον υιον παραδεχεσθαι οτι αυτος ειη ο πατηρ
Χριστου και οτι οργιζεται. εαν δε διηγησιν τωι οργιζεσθαι πειραθωσι φερειν, φησομεν
προς αυτους οτι· ω ουτοι, τις η αποκλη ρωσις, μη φευγειν μεν τον εν τωι ευαγγελιωι
ποιουντα γαμους τωι υιωι αυτου δια την οργην και αλλον ζητειν, εν δε τωι νομωι και
τοις προφηταις δια το αυτο της οργης ονομα και τα παραπλησια αυτηι ζητειν
αναπλαττειν ετερον παρα τον [του] νομου και προφητων θεον; 17.19 Ὅσον ουν
ανθρωποι εσμεν, και ου συμφερει ημιν τον πλουτον «της χρηστοτητος» του θεου και
το «πολυ πληθος της χρηστοτητος» αυτου κεκρυμμενης υπ' αυτου (ινα μη
βλαβωμεν) θεωρειν, αναγ καιως ωμοιωθη η βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι βα
σιλει, ινα ανθρωποις λαλησηι ως ανθρωπος και ανθρωπους οικονο μησηι μη
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χωρουντας οικονομηθηναι υπο του θεου, παντη μενοντος θεου και εν τωι λεγειν δια
προφη των και εν τωι οικονομειν ανθρω πους. και τοτε παυσεται ομοιου μενη η
βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι, οταν παυσαμενου ζη λου και εριδος και των
λοιπων παθων και αμαρτηματων και του «κατα ανθρωπον» περιπατειν, αξιοι
γενωμεθα ακουσαι απο του θεου· «εγω ειπα· θεοι εστε και υιοι υψιστου παντες», η
του Χριστου αυτου, μηκετι πραττοντες τοιαυτα εφ' οις λεγοιτ' αν <ημιν>· «υμεις δε
ως αν θρωποι αποθνηισκετε». εγω δ' οιμαι οτι ου μονον το ανθρωπωι βασιλει
ομοιουσθαι την βασιλειαν των ου ρανων παυσεται, αλλα και αλλα μυρια ων χρηιζει
αμαρτωλος αν θρωπος, οιον γεγραπται εν τωι Ὠσηε· «εγω δε ειμι ως πανθηρ τωι
Ἐφραΐμ, και ως λεων τωι οικωι Ἰουδα», και εν αλλωι τοπωι· «απαν τησομαι» φησιν
«αυτοις ως αρκτος απορουμενη». παυσεται ουν ποτε ων ως πανθηρ και ως λεων και
ως αρκτος απορουμενη, οτε δια το τους ταδε πεποιηκοτας μηκετι χρηι ζειν του ως
πανθηρος και του ως λεοντος και του ως αρκτου <απο ρουμενης θεου>, αυτος ουκετι
εχων τους <τοιουτους> τοιουτου εαυτου χρηιζοντας, εμφανισει εαυτον «καθως
εστιν». εγω δε ουτως ακουω και του «ο θεος ημων πυρ καταναλισκον», επειπερ οσον
μεν <εν ημιν> εστι τα του καταναλισκεσθαι αξια, επι τοσουτον «ο θεος ημων πυρ
εστι καταναλισκον» εκεινα· επαν δε αναλωθηι υπο του κατανα λισκοντος πυρος τα
πεφυκοτα υπ' εκεινου αναλισκεσθαι, τοτε ουκετι μεν εσται «ο θεος ημων πυρ κατα
ναλισκον», μονον δε ως ειπεν Ἰωαννης φως, λεγων· «ο θεος φως εστι». τουτων δε
κινηθεντων προσχες ει δυνασαι το απο της Ἰωαννου κα θολικης επιστολης ουτως
εχον· «αγα πητοι, νυν τεκνα θεου εσμεν, και ουπω εφανερωθη τι εσομεθα. οιδα μεν
οτι εαν φανερωθηι ομοιοι αυτωι εσομεθα, οτι οψομεθα αυτον καθως εστι», τον
τροπον τουτον εκλαβειν. νυν μεν γαρ, καν αξιωθω μεν βλεπειν τον θεον τωι νωι και
τηι καρδιαι, ου βλεπομεν «αυτον κα θως εστιν» αλλα καθως δια την ημετεραν
οικονομιαν ημιν γινεται· επι δε τελει των πραγματων και της «αποκαταστασεως
παντων ων ελαλησε δια στοματος των αγιων· εξ αιωνος προφητων αυτου», οψο
μεθα αυτον, ουχ ως νυν, ο ουκ εστιν, αλλ' ως πρεπει τοτε, ο εστιν. 17.20 Ἅπαξ δε
ταυτα ειποντες εις το ωμοιωθη η βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι βα σιλει
δυναμεθα και την αιτιαν ευρειν του συνεχως τον σωτηρα υιον του ανθρωπου η υιον
ανθρωπου εαυτον ωνομακεναι, δηλουντα οτι, ωσπερ ο θεος ανθρωπους οικονο μων
ως εν παραβολαις ανθρωπος λεγεται, ταχα δε πως και γινεται, ουτως και ο σωτηρ
προηγουμενως <μεν> υιος ων του θεου και «θεος» εστι και υιος «της αγαπης αυτου»
και «εικων του θεου του αορατου»· ου μενει δε εν ωι εστι προηγουμε νως, αλλα
γινεται κατ' οικονομιαν (του εν παραβολαις λεγομενου αν θρωπου οντος δε θεου)
υιος ανθρωπου, κατα το μιμεισθαι, οταν ανθρω πους οικονομηι, τον θεον, λεγομενον
εν παραβολαις και γινομενον πως ανθρωπον. και ου χρη τινα αν θρωπον ζητειν
κακεινου λεγειν υιον ειναι τον σωτηρα, αλλα σταντα επι της εννοιας του θεου και
των λεγουσων παραβολων αυτον ειναι ανθρωπον συνετως ακουειν αυτου λεγοντος
εαυτον υιον του ανθρωπου. παρ' ημιν μεν ουν τοις ανθρωποις ωμοιωθη η βασιλεια
των ου ρανων <ανθρωπωι> βασιλει, παρα δε τοις κατα τας γραφας λε γομενοις θεοις,
ων «εν συναγωγηι εστη ο θεος, εν μεσωι θεους» δια κρινων, η βασιλεια των ουρα νων
εστιν ομοια θεωι βασιλει. 17.21 ζη τησεις δε ει, ωσπερ εν ανθρωποις τοις
υποδεεστεροις (οσον επι τηι εαυτων φυσει) αγγελων και θρονων και κυριοτητων και
αρχων και εξουσιων ωμοιωθη η βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι βασι λει, <ουτως>
εν θρονοις ωμοιωθη η βασιλεια των ουρανων θρονωι βασιλει, κυριοτησι δε
κυριοτητι βασιλει, αρχαις δε αρχηι βασιλει, και εξουσιαις εξουσιαι βασιλει. φησει γαρ
τις· τις η αποκληρωσις τοις μεν ελαττοσιν ωμοιωσθαι την βασιλειαν των ουρανων
ανθρω πωι βασιλει, τοις δε κρειττοσιν ανθρωπων μη το αναλογον τουτωι γινεσθαι;
Ουτος δη ο ομοιωθεις ανθρωπωι βασιλει ποιων γαμους τωι υιωι αυτου απεστειλε τους
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δου λους αυτου καλεσαι τους κε κλημενους εις τους γαμους. και επιστησεις ει, ωσπερ
<επι των σωματικων> αλλη η γαμουμενη νυμφη παρα τους καλουντας δουλους και
τους κεκλημενους εις τους γαμους, ουτως και επι των μυστικων πραγμα των οι μεν
τινες εισιν αναλαμβανο μενοι εις το συστημα της νυμφης, αλλοι δε εις την ταξιν των
αποστελ λομενων δουλων καλεσαι τους κεκλημενους εις τους γαμους, και τριτοι
παρα τουτους οι κεκλη μενοι εις τους γαμους. θεος δ' αν ειδειη τα διαφορα ταγματα
των ψυχων η συν αυταις και δυναμεων, και την αιτιαν του τουσδε μεν επι το
συστημα της νυμφης αναλαμ βανεσθαι, ετερους δε επι τους δουλους τους
διακονουμενους <ταυ τηι> τηι κλησει, και αλλους επι τους καλουμενους. εν
πνευματικοις δε γαμοις κοινω νιαν νοει λογου νυμφιου <υποδοχην,> τοκον δε
καλως ποιουμενα νυμφης ψυχης, γαμουμενης λογωι και μη φθειρομενης υπ' αυτου,
αλλα και καθ' εκαστην την προς αυτον κοι νωνιαν αφθαρσιας μεταλαμβανου σης
και γεννωσης, οποια γε νοιτο εκ τοιουτων γαμων λογικα γεννηματα. 17.22 και εν
τοιουτοις γαμοις νοει το ετοιμαζομενον αρι στον εκ στερεας εν πνευματικοις λογιοις
τροφης. και το στερεον της τροφης τροπο λογουμενον μοι νοει εν τοις ταυ ροις,
αλλα και το πνευματικον της αυτης θεωριας εν τοις θυο μενοις σιτιστοις, και την
αλλην δε ποικιλιαν, την αναλογον τοις σω ματικοις πνευματικην θεωριαν, <εν> τωι
και τα παντα ετοιμα. ο γαρ βασιλευς εν δαψιλειαι βασιλικηι αξιως της βασιλειας και
του πλουτου εαυτου το τοιουτον ποιει αριστον. ∆οκει δη μοι ευγενων τινων ψυχων
Ἰσραηλιτικων γεγονεναι η προηγουμενη κλησις εις τους γα μους. προηγουμενως
γαρ δια των καλουντων τωι της δι δασκαλιας λογωι βουλεται ο θεος ηκειν εις την μα
καριαν ταυτην εστιαν τους προς συνεσιν ευφυεστερους. και εστιν ιδειν οτι ου
θελουσιν οι τοιουτοι ελθειν εις την κλησιν, και δια τουτο αποστελλονται αλλοι
δουλοι προκαλουμενοι τους μη θελοντας ελθειν και επαγγελλομενοι, ει ελ θοιεν οι
κεκλημενοι, μεταληψεσθαι αυτους ετοιμασθεντος υπο του βα σιλεως αριστου, και
ταυρων των ως εν καθαροις παντων των κα θαρων μειζονων, και σεσιτευμενων τηι
ποικιληι και πολληι αποδειξει των εις εκαστον προβλημα νοηματων. οιονει γαρ
σιτιστον παρατιθησι λο γον η διηιρημενον και εν τροπολο γιαι λεγομενον τεθυμενον
ο την περι του προκειμενου προβληματος απο δειξιν πολλην φερων και πληρη. ως ει
(καθ' υποθεσιν) ολιγα τινα και ασθενη φεροιτο εις την των προβληματων αποδειξιν
κατα τα δοκουντα κατασκευαζειν αυτα, ειεν αν τα τεθυμενα λεπτα τινα και ισχνα
και (ιν' ομοιως ονομασω) ξηρα και ασαρκα. αλλ' ου τοιαυτα τα ετοιμασθεντα εν τωι
του βα σιλεως αριστωι, εν ωι φησιν· οι ταυροι μου και τα σιτιστα τεθυμενα, ουτω δε
και τα παντα ετοιμα, ιν' εν τηι στασει των παιδων και τηι λει τουργιαι των
πνευματικων οινο χοων εκαστος των διακονων φερηι εις το αριστον τεταγμενος
εκεινα μαλιστα, εν οις εμαθε διακονεισθαι. και προτρεπομενος γε τους (ως ειπον)
κατα την παραβολην δευτε ρους, ειπε το ιδου το αριστον ητοιμασα, οι ταυροι μου και
τα σιτιστα τεθυμενα, και παντα ετοιμα· δευτε εις τους γαμους. 17.23 Ἀλλ' οι
προηγουμενως καλουμενοι ως πτωχοι και αποροι τον νουν αμελησαντες απηλθον,
περι εποντες τα ιδια και ευφραινομενοι μαλλον επ' αυτοις η οις επηγγελ λετο δια
των αποσταλεντων δουλων ο βασιλευς. και ορα οτι ο μεν τις αυτων εχων ιδιον
αγρον ουκ ηλθεν εις τους γαμους, ο δε εμποριαν κεκτημενος μιμεισθαι πως θελων
τα λεγομενα εν τηι περι του εμπορου των μαργαριτων παραβοληι, ζητουντος τους
«καλους μαργαριτας» και ευροντος «ενα πο λυτιμον» και αποδομενου τους πολ
λους, ινα αγορασηι τον ενα. πλην ουκ αισιος η εμπορια αυτη, εφ' ην απελθων ο
κεκλημενος ου μετελαβε του ετοιμασθεντος τωι βασιλει αρι στου και των τεθυμενων
ταυρων και σιτιστων και παντων των ετοιμων. οσοι μεν ουν των διορατικων κλη
θεντες ουκ ερχονται εις την κλησιν, ου μην και τους αποσταλεντας δου λους επι το
καλειν υβριζουσι και αναιρουσι, μετριωτεροι εισι των ταυτα τετολμηκοτων και
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναπαυον ται ος μεν εις τον ιδιον αγρον, ος δε επι τηι εμποριαι αυτου. οι δε λοιποι
παρα τουτους ιδωμεν τινες εισι. δοκει δη μοι οτι εκπεπτωκασιν ουτοι επι
παρασκευην εριστικων και σοφιστικων λογων, εν οις κρατουν τες των
αποστελλομενων δουλων ου παρεσκευασμενων προς το λυειν σοφισματα η κρατειν
δοκουντες, υβριζουσι τους διακονουμενους τηι κλησει. και εστι γε ιδειν τους
προσπεπονθοτας τηι ασκησει των θειων λογων και μετα της θειας σο φιας
βουλομενους αυτους πρεσβευειν, υβριζομενους υπο των διορατικων μεν ου
βουλομενων δε πιστευειν τηι αλη θειαι· τινας δε αυτων και αναιρου μενους υπ'
εκεινων, οις ο βασιλευς οργισθηναι λεγεται, επειδη «εφθασε η» καλουμενη «οργη
επ' αυτους». Το δε εργον της οργης εστι πεμφθηναι το στρατευμα του βασιλεως, ητοι
το «πληθος της ου ρανιου στρατιας» η τους τεταγμε νους επι των κολασεων
αγγελους· και αναιρουσι γε τους φονεις των διακονων του λογου και πασαν την
πολιν αυτων εμπιπρησιν ο βασι λευς. οιονει γαρ πολις <ασεβων> και συστημα καθ'
εκαστον εστι των συγ κεκροτημενων εν τηι σοφιαι «των αρ χοντων του αιωνος
τουτου» δογματων, ην εμπιπρησιν ο βασιλευς και εξα φανιζει, ως εκ μοχθηρων
οικοδομη ματων συνεστηκυιαν. και επαν ποτε κατανοησηις καθαιρεσιν ειτε «ψευ
δωνυμου γνωσεως» ειτε οποιων ποτουν λογων επαγγελλομενων αλη θειαν, και
ανατροπην αυτων γενναιαν, μη οκνει λεγειν το τοιουτον γεγονε ναι υπο των
στρατιωτων του θεου εμπιπραντων τας των εχθρων της αληθειας <του θεου> πολεις.
ενεπρη σθη μεντοι και η πολις της Ἰουδαικης διδασκαλιας μετα την του Χριστου
επιδημιαν, ης εμπρησθεισης ειπε τοις δουλοις αυτου ο βασιλευς απο στολοις Χριστου
η αγγελοις θεου τεταγμενοις επι της κλησεως των εθνων· ο μεν γαμος ετοιμος, οι δε
κεκλημενοι ουκ ησαν αξιοι· πορευεσθε ουν επι τας διεξο δους των οδων, και οσους
εαν ευρητε καλεσατε εις τους γα μους. και εστιν ιδειν απο πασης οδου ιδιωτικων και
ουκ ιδιωτικων δογματων των κατα τα εθη των εθνων και πολεων και κωμων και
τοπων τους καλουμενους εις τους γαμους απο των προσταχθεντων τουτο ποιειν.
εξελθοντες δε οι δουλοι, ειτε απο της Ἰουδαιας και Ἱερουσαλημ οι Χριστου
αποστολοι, ειτε απο των ενδον οριων εν οις ησαν οι μακαριοι αγγελοι, και ελθοντες
εις τας οδους και συνηγαγον και συναξουσι παντας ους εαν ευρωσι, πονη ρους ***,
ινα αποθεμενοι την πο νηριαν (το αλλοτριον του γαμου εν δυμα) και ενδυσαμενοι
μετα των λεγομενων <εργων> αγαθων το εν δυμα του γαμου πληρωσωσι την του
γαμου εστιαν εαυτων ανακει μενων. 17.24 Ἐπαν ουν πλησθηι ο γαμος ανακειμενων
και προσαναπαυσα μενων τηι πιστει και τηι θεοσεβειαι, τοτε εισελευσεται ο βασιλευς
επι θεωρησαι και κριναι περι των ανα κειμενων, ινα τον μεν ουκ εχοντα ενδυμα
γαμου ελεγξας κολασηι, τοις δε λοιποις το ητοιμασμενον αριστον παραθηι και τα
τεθυμενα σιτιστα μετα των ταυρων και τα λοιπα παντα οσα ητοιμασεν. ενα δε ειδε
τον ουκ ενδεδυμενον ενδυμα γαμου, εις εν γενος η ειδος αναφερων τους την προ της
πιστεως κακιαν τηρησαντας και μη αποδυσαμενους αυτην. και μεμφεται γε τωι
τοιουτωι, ως κακως ποιησαντι κατα το τετολμηκεναι εισελθειν εις τους τοιουτους
γαμους μη αναλα βοντι το του γαμου ενδυμα, το υφασμα της αρετης, το λαμπρον
ιματιον, περι ου Σολομων εν Ἐκκλη σιαστηι ενετειλατο λεγων· «εν παντι καιρωι
εστωσαν τα ιματια σου λευκα». φιμουται δε ο τολμησας εισελθειν χωρις ενδυματος
γαμου εις τον λαμπρον τουτον γαμον και ου δυναται λεγειν· οστις ως αξιος
κολασεως και κρισεως καταδικαζεται υπο του ειποντος τοις διακονοις (αλλοις παρα
τα ανω στρατευματα), ινα δησαντες αυ του ποδας και χειρας οις ουκ εις δεον
εχρησατο (ουτε γαρ ην εδει πορειαν περιεπατησεν ουτε ας εχρην πραξεις
επετελεσεν), εκβα λωσιν αυτον ου μονον εξω της εστιας του γαμου αλλα και
ει<σβαλω σιν ει>ς το εξωτερον σκοτος και παντη φωτος αμιγες, ινα διψησας φω τος
μετα το γεγονεναι εν σκοτωι τωι εξωτερωι κλαυσηι προς τον δυναμενον αυτον
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευεργετησαι κακειθεν ρυσα σθαι θεον, και τους οδοντας βρυξηι τους δια την κακιαν
φαγοντας τον ομ φακα και δια τουτο αιμωδιασαντας. του γαρ φαγοντος τον
«ομφακα οι οδοντες» αιμωδιασουσιν· ομφακα δε κακει νομιστεον λεγεσθαι την
κακιαν του μη <επιλανθανομενου των «οπισω» μηδ'> επεκτεινομενου «τοις
εμπροσθεν» αλλα παραμειναν τος αυτηι, δεον οδευσαι επι το πεπει ρον και γλυκειαν
ποιησαι την της αρετης σταφυλην. Ἐπιφερει δε οληι τηι παραβοληι δια μεν τους πολ
λους των κεκλημενων και μη γενο μενων αξιων το πολλοι γαρ εισιν κλητοι, δια δε
τους εισελθοντας εις τον γαμον και ανακλιθεντας εκει ως ολιγους το ολιγοι δε
εκλεκτοι. και ει τις γε κατανοησαι τα πολυανθρωπα αθροισματα των (ινα
απλουστερον ονομασω) εκκλησιων και εξετασαι, ποσοι μεν οι βιουντες
επιεκικεστερον και μετα μορφουμενοι «τηι ανακαινωσει του νοος», ποσοι δε οι
ραιθυμοτερον πολι τευομενοι και συσχηματιζομενοι «τωι αιωνι τουτωι», ιδοι αν οτι
χρησιμος εστιν η λεγουσα του σωτηρος φωνη· πολλοι γαρ εισι κλητοι, ολι γοι δε
εκλεκτοι. Και αλλαχου λελεκται· «πολλοι ζη τησουσιν εισελθειν και ουκ ισχυ σουσι»
και «αγωνιζεσθε εισελθειν δια της στενης πυλης, οτι ολιγοι ευρισκουσιν αυτην».
17.25 Τοτε πορευθεντες οι Φαρισαιοι συμβουλιον ελαβον κατ' αυτου οπως αυτον
παγιδευσωσιν εν λογωι και τα εξης εως του και αφεντες αυτον απηλθον (ματτη. 22,
15–22). Το βουλημα της εκκειμενης λεξεως κατα το ρητον τοιουτον ειναι μοι
φαινεται. Ἰουδαιοι, ατε ιδιαν εχοντες την κατα τον Μωσεως νομον διδασκαλιαν και
πολιτειαν απεξε νωμενην της των εθνων αγωγης και δογμα εχοντες το λεγον· «εως
θανα του αγωνισαι περι της αληθειας, και κυριος πολεμησει περι σου», ανθι σταντο
τοις κρατουσιν αυτων εθνεσιν υπερ του μη παραβηναι τον νομον του θεου. και
πολλακις γε αρδην απολεσθαι κεκινδυνευκασιν επι Ῥω μαιων βουλομενων
ανδριαντα Και σαρος εισαγαγειν εις τον νεων του θεου, ανθισταμενοι και κωλυοντες
τους ισχυροτερους αυτων γενομενους εκ του ημαρτηκεναι Ἰουδαιους. ευ ρομεν δε εκ
των κατα τον χρονον Τιβεριου Καισαρος ιστοριων γραφας, ως αρα επι Ποντιου
Πιλατου εκιν δυνευσεν ο λαος, του μεν Πιλατου βιαζομενου ανδριαντα Καισαρος
ανα θειναι εν τωι ναωι των δε και παρα δυναμιν κωλυοντων· το δ' ομοιον
αναγεγραπται γεγονεναι και κατα τους χρονους Γαΐου Καισαρος. και στοχαζομεθα
οτι, οσον μεν επεσκο πειτο ο λαος και τον λεγομενον κατα τους προφητας φραγμον
περιτε τειχιστο «ο αμπελων του κυριου οικος Ἰσραηλ, και το ηγαπημενον νεοφυτον
αυτου ανθρωπος Ἰουδα», ουδεν τηλικουτον εγενετο. το παρα δοξοτατον δε· αυτος
πρωτος ετολμη σε μιαναι τον ναον του θεου ο Πιλα τος, ωι παρεδωκαν τον Ἰησουν.
Και κατα τον χρονον ουν του σω τηρος, ηνικα φορον επεταχθησαν δου ναι Ἰουδαιοι
Ῥωμαιοις, σκεψις και βουλη ην εν Ἰουδαιοις περι του ποτε ρον καθηκει τους
ανακειμενους τωι θεωι και μεριδα οντας αυτου διδοναι φορον τοις αρχουσιν η υπερ
ελευθε ριας πολεμειν, ει μη συγχωροιντο ζην ως βουλονται, και μη διδοναι φορον.
και ιστορηται οτι Ἰουδας μεν ο Γαλι λαιος, ου μεμνηται και Λουκας εν ταις των
αποστολων Πραξεσιν, απο στησας πολυ πληθος Ἰουδαιων, εδι δασκε μη δειν διδοναι
Καισαρι φορον μηδε κυριον αναγορευειν τον Και σαρα· ο δε κατα τον καιρον αυτου
τετραρχης πειθειν εβουλετο τον λαον εικειν τηι παρουσηι καταστασει και μη
αυθαιρετον αιρεισθαι προς ισχυ ροτερους πολεμον, διδοναι δε τους φορους. και η
προκειμενη δε του ευαγγελιου λεξις ου σαφως μεν <αλλα> εμφαινει τα τοιαυτα, τωι
δε δυναμενωι βεβασανισμενως οραν το εκκειμενον ρητον παριστησι ταυτα ουτως
εχειν. χωραν γαρ ουκ ειχον <αν> Φαρισαιοι βουλομενοι παγι δευσαι εν λογωι τον
Ἰησουν, απο στειλαντες εαυτων τους μαθητας μετα των Ἡρωδιανων πυθεσθαι του
Ἰησου, ποτερον εξεστι δουναι κηνσον Καισαρι η ου, ει ομολο γουμενον ην οτι ου δει
δουναι, και ει συμπεφωνημενον ην το <μη> διδοναι. 17.26 Και ορα ει μη δηλουται τα
της εκκειμενης ιστοριας εκ του τους βουλομενους παγιδευσαι εν λογωι τον Ἰησουν
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Φαρισαιους μη μονους απεσταλκεναι τους μαθητας εαυ των πευσομενους περι του
κηνσου, αλλα μετα των Ἡρωδιανων. εικος γαρ οτι εν τωι λαωι τοτε οι μεν
διδασκοντες τελειν τον φορον Καισαρι εκαλουντο Ἡρωδιανοι υπο των μη θελοντων
τουτο γινεσθαι· οι δε φαντασιαι ελευθεριας κωλυοντες διδοναι τον φορον τωι
Καισαρι, εδο κουν ειναι οι ακριβουντες τα Ἰου δαιων μαθηματα Φαρισαιοι. ει δε μη
βουλεται τις ταυθ' ουτως εχειν, δηλωσατω πως βουλομενοι αυ τον παγιδευσαι εν
λογωι αποστελ λουσι τους εαυτων μαθητας οι Φαρισαιοι, αποστελλουσι δε και τους
Ἡρωδιανους πευσομενους περι του φορου. ποια γαρ παγις ην εν τωι αποκρινεσθαι
τον Ἰησουν, ειτε βουλεται κηνσον διδοσθαι Καισαρι ειτε μη, ει μη (ως
αποδεδωκαμεν) κωλυοντος μεν αυτου διδοναι κηνσον Και σαρι, εμελλον Ἡρωδιανοι
παρα διδοναι αυτον Ῥωμαιοις, ως απο στασιαν διδασκοντα, επιτρεποντος δε οι
Φαρισαιοι εμελλον κατηγο ρειν του Ἰησου ως βλεποντος εις προσωπον ανθρωπου
μαλλον ηπερ διδασκοντος εν αληθειαι την οδον του θεου; βασανισον δε παρα σαυτωι
οτι οι των Φαρισαιων μαθηται λεγοντες· διδασκαλε, οι δαμεν οτι αληθης ει και την
οδον του θεου εν αληθειαι δι δασκεις, και ου μελει σοι περι ουδενος, ου γαρ βλεπεις
εις προσωπον ανθρωπου οιον προ καλουνται αυτον δια <τουτου> του επαινου επι το
μη λαβειν προσωπον των Ἡρωδιανων και των οι εφρονουν τα Καισαρος, ινα
αποφηναμενος κατα το βουλημα των Φαρισαιων περι του μη δειν Καισαρι διδοναι
φορον, υπ' αυτων παραδοθηι τοις Ἡρωδιανοις. ορα δε και το γνους δε ο Ἰησους την
πανουργιαν αυτων ειπε· τι με πειραζετε, υποκριται; ουκουν ᾔδει πειραζομενος υπο
των Φαρισαιων μετα πανουργιας αυτωι προσερχομενων, ιν' ο τι ποτ' αν αποκρινηται
εκ της αποκρισεως επι βουλευσωσιν αυτωι. Ταυτα μεν ουν εκ του προκειμε νου
ευαγγελιου λελεχθω εις τον τοπον ως προς την λεξιν, οις συναιδει και τα του
Μαρκου και του Λουκα ρητα περι των ομοιων, ως δυνατον σοι παραθεμενωι τα
ευαγγελια και συν εξεταζοντι αυτα αλληλοις ιδειν· ουκ αλλος γαρ νους εστι παρα
τουτον ειρημενος τωι Ματθαιωι περι των κατα τον τοπον, και παραπλησιως Ματθαιωι
παρα τωι Μαρκωι. αμα δε και διδασκομεθα απο του σωτηρος ημων μη τοις υπο των
πολλων λεγομενοις και δια τουτο ενδοξοις φαινομενοις προφασει της εις θεον
ευσεβειας προσεχειν, αλλα <τοις> υπο της εξετασεως και της ακολουθιας του λογου
παριστα μενοις. προσχες γαρ οτι, ζητουμενου του ει δει διδοναι Καισαρι κηνσον η μη,
ουχ απλως απεφηνατο το δοκουν εαυτωι αλλα ειπων επιδει ξατε μοι το νομισμα του
κην σου επυθετο, τινος η εικων και η επιγραφη, και ειπουσιν οτι Καισαρος,
απεκρινατο οτι δει απο διδοναι τωι Καισαρι τα αυτου αι τουντι και μη αποστερειν
αυτον των ιδιων φαντασιαι θεοσεβειας· ου δηπου δε τα μεν Καισαρος απο διδοναι δει
τωι Καισαρι ουχι δε και τα του θεου τωι θεωι, και ου κωλυεται τις αποδιδους Καισαρι
τα Καισαρος αποδι δοναι τωι θεωι τα του θεου. 17.27 ∆υναται δε τις τα κατα τον τοπον
ουτως τροπολογησαι. συν εστηκαμεν εκ ψυχης και σωματος (υπερκεισθω δε νυν
λεγειν οτι και εκ πνευματος) και οφειλομεν τινα διδο ναι ωσπερει φορον σωματων
αρχοντι λεγομενωι Καισαρι, τα αναγκαια τωι σωματι, εχοντα την εικονα του των
σωματων αρχοντος σωματικην· ταυτα δε εστι τροφη και σκεπη και αναγκαια
διαναπαυσις και υπνοι. και αλλα οφειλομεν, επει η ψυχη φυ σει κατ' εικονα εστι
θεου, τωι βασιλει αυτης θεωι, απερ εστι συμφεροντα και καταλληλα τηι της ψυχης
φυσει και ουσιαι· ταυτα δε εισιν <πασαι> αι επ' αρετην αγουσαι οδοι και αι κατ'
αρετην πραξεις. οι ουν διδασκομενοι τον νομον του θεου περι των του σωματος
πραγμα των και οφειλομενων αυτωι ου τα αυτα δοξαζουσιν. οι μεν γαρ το ανα λογον
ποιουσι τοις συμβουλευουσι μη διδοναι κηνσον Καισαρι, οση δυναμις νηστειαις και
αγρυπνιαις κα κουντες το σωμα και αποχηι πασηι τηι δια το σωμα και τας αναγκαιας
αυτου πραξεις. ετεροι δε παρα τουτους εισιν, οι ατρανωτως μεν διαλαμβανουσι περι
των κατα τον τοπον, φανταζονται δε οτι και τωι σωματι χρη διδοναι τας οφειλας.
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' ο σωτηρ ημων «ο λογος του θεου», τρανως χωριζων τας ευλο γους τωι σωματι
οφειλας απο των <πνευματικων> οφειλων της ψυχης φησιν· αποδοτε τα Καισαρος
τωι Καισαρι και τα του θεου τωι θεωι· εικονα γαρ εχει Καισαρος και σωματικων
πραγματων ο φορος, ον μονον και ουδεν πλεον αυτου οφειλομεν τωι σωματι. 17.28
Οιδα δε και αλλην εις τον τοπον τοιαυτην φερομενην διηγησιν. ο μεν αρχων του
αιωνος τουτου εν τροπολογιαι καλειται Καισαρ ο δε <παντων> των αιωνων βασιλευς
εν ουδενι συμβολωι τυγχανων θεος πανταχου ονομαζεται. επει τοινυν εχομεν τινα
του αρχοντος του αιωνος τουτου, τουτεστι τα κατα κακιαν, και ου προτερον
δυναμεθα αποδιδοναι τα του θεου τωι θεωι, εαν μη αποδω μεν, αποθεμενοι παντα τα
της κακιας, τωι Καισαρι τα του Καισαρος, δια τουτο ο σωτηρ επιδειχθεντος του
νομισματος και της εν αυτωι εικονος φησιν· αποδοτε τα Καισαρος τωι Καισαρι και τα
του θεου τωι θεωι. και τουτο δε κατα τον τοπον σκοπησωμεν οτι, εαν ποτε
πειραζομενοι υπο των ζητουντων αφορμας, προτεινοντων προβληματα <τινα> ουχ
ινα μαθωσιν αλλ' ινα οση δυναμις ημων κατηγορησωσιν, ακουωμεν λογους
πειραστικους ημων, ουτε παντη σιωπαν οφειλομεν ουτε ως ετυχεν αποκρινασθαι,
αλλα περι εσκεμμενως και μετα περισκεψεως, εις το (οση δυναμις) εκκοψαι τας
αφορμας «των θελοντων» αφορμας, και διδασκειν ανεπιληπτως τα συ ζοντα τους
βουλομενους εν τωι ακουειν συζεσθαι. δυνανται δε οι μεν Φαρισαιοι λαμ βανεσθαι
εις τους διδασκαλους των διαφορων Ἰουδαικων παραδοσεων, οι δε Ἡρωδιανοι εις
τον νομιζομενον παρα τοις πολλοις βασιλικον Ἰου δαιων των ουτως απλουστερον
λε γομενων λογον. αφ' εκατερων ουν πυνθανονται του σωτηρος τα περι του κηνσου.
ο δε αυτοις αποκρινεται, ως αποδεδωκαμεν· πλην επει ου μαθειν βουλονται εκ του
ερωταν αυ τον, αλλα παγιδευσαι εν λογωι και πειραζειν αυτον, δια τουτο ακου
σαντες τα δοκουντα αυτωι προς το πυσμα αυτων και θαυμασαντες, οτι μη εδωκεν
αυτοις αφορμας του αυτωι επιβουλευειν ουκ εμειναν μεν παρ' αυτωι, ως οι μαθηται,
ουδε απλως απηλθον, ως περι αλλων γεγραπται, αφεντες δε αυτον απ ηλθον. και
τοιουτοι γε εισιν οι αφιεντες τον λογον και απιστουντες αυτωι και απιοντες απ'
αυτου μετα το ακουσαι αυτου. και ουχ αμαρτησει λεγων περι των μετα το ακουσαι
αποσταντων και του ακουειν, οτι οι τοιουτοι αφεντες τον Ἰησουν απ ηλθον· ημεις δε
ερουμεν το της νυμφης· «εκρατησα αυτον, και ουκ αφηκα αυτον». 17.29 Ἐν εκεινηι
τηι ημεραι προσηλθον αυτωι Σαδδουκαιοι λεγοντες μη ειναι αναστασιν και τα εξης,
εως του εξεπλησσοντο επι τηι διδαχηι αυτου. (ματτη. 22, 23–33). τα δε ισοδυναμουντα
του τοις η τα αυτα αυτοις ειρηται και παρα τωι Μαρκωι και τωι Λουκαι εν αλλαις κατ'
ολιγα λεξεσιν. Ἐν εκεινηι τηι ημεραι· ποιαι η οτε «πορευθεντες οι Φαρισαιοι
συμβουλιον ελαβον κατ' αυτου οπως αυτον παγιδευσωσιν εν λογωι», και
πυνθανονται τα περι του κηνσου; εικος γαρ οτι, αποκριναμενου του σωτηρος ημων
περι του κηνσου, και ειποντος· «αποδοτε ουν τα Καισαρος Καισαρι και τα του θεου
τωι θεωι», και θαυμασαντων <παντων> την αποκρισιν αυτου, ωιηθησαν οι Σαδ
δουκαιοι, ειδοτες αυτου τας συν ετας αποκρισεις, ητοι αυτοι δια της επαπορησεως
παραστησειν εαυτους κρειττονα λογον εχοντας, μη ειναι λεγοντας αναστασιν των
ελπιζοντων αυτην, η ταχα και μαθησεσθαι, πως δυναται ειναι ανα στασις κατα την
Μωσεως γραφην και ποιος ο βιος εσται των αναστη σομενων. παρατηρει δε οτι
σχεδον πασα η του καιρου τουτου του σω τηρος ημων διδασκαλια προς πευσεις
εγινετο. και πρωτον γε «ελθοντος αυτου εις το ιερον προσηλθον αυτωι διδασκοντι οι
αρχιερεις και οι πρεσ βυτεροι του λαου λεγοντες· εν ποιαι εξουσιαι ταυτα ποιεις; και
τις εδωκε σοι την εξουσιαν ταυτην;» προς ους αντερωτησας τα περι Ἰωαννου εδο ξεν
ευλογως παρηιτησθαι την προς το βουλημα αυτων αποκρισιν. ειτα μετα τουτο λεγει
παραβολην την περι των δυο τεκνων, του τε <μη> υπο σχομενου εργασασθαι «εν τωι
αμπε λωνι» και [μη] εργασαμενου, και του επαγγειλαμενου μεν μη εργασαμενου δε.
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειτα μετα ταυτα λεγει την περι του αμπελωνος παραβολην και των αποκτειναντων
γεωργων τους δου λους και τον υιον, και τα εξης του των περι των εις τους γαμους
κλη των αλλην παραβολην. και μετα του το δευτεραν πευσιν την περι του κηνσου
ανεγραψεν ο Ματθαιος, και τριτην την των Σαδδουκαιων περι αναστασεως
επαπορησιν. αλλα και τεταρτη μετα ταυτην επερωτησις γε γενηται απο τινος
Φαρισαιου πειρα ζοντος αυτον περι του· «ποια εντολη μεγαλη εν τωι νομωι;»
τοσουτων δε ερωτησεων προσαγομενων αυτωι και αυτος «συνηγμενων των
Φαρισαιων επηρωτησεν αυτους» τα «περι του Χριστου». Οι Σαδδουκαιοι μεντοι λε
γοντες μη ειναι αναστασιν, ου <μονον> την εν τηι συνηθειαι των απ λουστερων
ονομαζομενην αναστα σιν σαρκος ηθετουν, αλλα και παντε λως ανηιρουν την της
ψυχης ου μονον αθανασιαν αλλα και επιδιαμονην, οιομενοι μη δαμου εν τοις
Μωσεως γραμμασι σημαινεσθαι την της ψυχης μετα ταυτα ζωην. το δε αυτο τοις
Σαδδου καιοις δογμα περι της των ανθρω πων ψυχης φρονουσι μεχρι του δευρο
Σαμαρεις και οι δοκουντες εξ αυτων ειναι νομο μαθεις και εως θανατου
αγωνιζομενοι περι του Μωσεως νομου και της περιτομης. τουτο δε το περι ανα
στασεως σημαινομενον (λεγω δε το παρα Σαδδουκαιοις και Σαμαρευσιν, <τοις>
αθετουσι την της ψυχης μετα ταυτα ζωην) νοουντες τινες <και> των κατα τον του
αποστολου χρονον Κορινθιων εδογματιζον μη ειναι αναστα σιν, περι ων ταυτα
γραφει· «ει δε Χριστος κηρυσσεται εκ νεκρων οτι εγηγερται, πως λεγουσιν εν υμιν
τινες οτι αναστασις νεκρων ουκ εστιν;» οτι δε οι εν Κορινθωι λεγοντες μη ειναι
αναστασιν νεκρων κατα το Σαδδουκαιων σημαινομενον ηθετουν [την αναστασιν]
την επι διαμονην της ψυχης, δηλον ποιει εκ του «ει εν τηι ζωηι ταυτηι ηλπικοτες
εσμεν εν Χριστωι μονον, ελεεινοτεροι παντων ανθρωπων εσμεν». οπερ επιμελως
εξετασας οψει οτι ο μεν αθετων την εν τηι εκκλησιαι πεπιστευμενην αναστασιν
νεκρων, καν ψευδομενος αθετηι, ου παντως εν «τηι ζωηι ταυτηι εν Χριστωι» ηλπι κως
εστι «μονον». ινα γαρ καθ' υποθεσιν μη ηι αληθης η πεπιστευμενη παρα τοις πολλοις
αναστασις, ουκ «εν ταυτηι τηι ζωηι» ηλπικε «μονον» «εν Χριστωι» ο εκεινην αθετων
ζωσης της ψυχης, ουκ εκεινο μεν απολαμβανουσης το σωμα εν δυομενης δε αιθεριον
τι και κρειττον. αλλ' ουδε «ελεεινοτεροι παντων αν θρωπων εσμεν», ει την μεν
ψυχην λεγοιμεν ζην και υπαρχειν, το δε σωμα τουτο μη περιτιθειμεν αυτηι μηδε
λεγοιμεν απολαμβανειν αυτο. Ἔτι δε εις κατασκευην του προς το σημαινομενον
τουτο μαλιστα ιστασθαι τον αποστολον εν τηι προς Κορινθιους προτεραι
συγχρησομεθα και τωι «ει ολως νεκροι ουκ εγειρον ται, τι και βαπτιζονται υπερ
αυτων; τι και ημεις κινδυνευομεν πασαν ωραν;» και τωι «ει κατα ανθρωπον
εθηριομαχησα εν Ἐφεσωι, τι μοι το οφελος; ει νεκροι ουκ εγειρονται, φαγωμεν και
πιωμεν, αυριον γαρ αποθνηισκομεν». εστω γαρ το νομι σθεν παρα τοις πολλοις
αληθες ειναι μη ειναι αληθες το περι της ανα στασεως των νεκρων, πως τουτωι
ακολουθει το ματην ημας κινδυνευειν υπερ της σωτηριας των ψυχων ημων
αγωνιζομενους; πως δε ουδεν οφελος τωι δια Χριστον θηριομαχησαντι ***
οικονομουμενηι κατ' αξιαν, το δε προτερον σωμα μη απολαμβανοι; πως δε ακολουθει
τωι μη ειναι σαρ κος αναστασιν το «φαγωμεν και πιωμεν, αυριον γαρ
αποθνηισκομεν»; ου ταυτα δε φαμεν απιστουντες τωι εν Ἡσαΐαι γεγραμμενωι τουτον
τον τροπον· «οψεται πασα σαρξ το σω τηριον του θεου» η τωι υπο του Ἰωβ λεγομενωι·
«οτι αενναος εστιν ο εκλυ ειν με μελλων επι της γης, και ανα στησαι το δερμα μου το
ανατλουν ταυτα». ουκ απιστουμεν δε ουδε τηι αποστολικηι φωνηι λεγουσηι· «ζωιο
ποιησει τα θνητα υμων σωματα δια το ενοικουν αυτου πνευμα εν υμιν». αλλ' οση
δυναμις καθαιρωμεν το εν τηι εκκειμενηι λεξει του ευαγγελιου σημαινομενον απο
της αναστασις φω νης, διο παρεθεμεθα και τα απο της προτερας προς Κορινθιους
ρητα. Προσηλθον ουν τωι Ἰησου Σαδδουκαιοι, οιτινες ελεγον μη ειναι αναστασιν,
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναστασιν δε την (ως αποδεδωκαμεν) κατ' αυτους, και επηρωτησαν ημων τον
κυριον λεγοντες· Μωσης ειπεν· εαν τις αποθανηι μη εχων τεκνα, επιγαμβρευσει ο
αδελφος αυ του την γυναικα αυτου και αναστησει σπερμα τωι αδελ φωι αυτου. 17.30
αξιον ουν εις τουτο μοι δοκει παραθεσθαι την Μωσεως λεξιν, εις ην ανεφερον
Σαδδου καιοι τα εν τωι ευαγγελιωι γεγραμ μενα υπ' αυτων ειρησθαι. εχει ουν ουτως
εν τωι ∆ευτερονομιωι το ρητον· «εαν δε κατοικησωσιν αδελφοι επι το αυτο, και
αποθανηι εις εξ αυτων» και τα εξης εως του «οικος του υπολυθεντος το υποδημα».
τουτου δη του ρητου οι Σαδδου καιοι, ως την ελπιδα της αναστασεως μη εχοντες,
φαυλως ακουσαντες και μηδεν θεου αξιον ενθυμηθεντες εις τον εκκειμενον νομον,
ωιηθησαν ακολουθειν τωι ειναι αναστασιν το και τον ανδρα ανδρα παλιν εσεσθαι
ανασταντα αρρενα μορια εχοντα, και την γυναικα γυναικα αναστησεσθαι σωμα
γυναικειον περικειμενην. και ταπεινως υπολαμβανοντες λεγε σθαι τα περι
αναστασεως εκ του ταυτα αυτοις νομιζειν ακολουθειν, πλασαντες τινα μυθον τον
περι επτα αδελφων γαμησαντων μιαν γυναικα, επηπορουν τινος αν γε νοιτο γυνη
τοιαυτη αναστασα, φθα σασα απαξ επτα χρηματισαι αν δρων γυνη. εδυναντο δε και
χωρις του τοιουτου πλασματος επαπορησαι εκ των πολυγαμων γυναικων, ταχα δε
και πολυγαμων ανδρων. και ο σωτηρ ημων αποκρινομενος αυτοις το μεν βουλημα
του κατα Μωσεα νομου ου διηγησατο, ως ουκ αξιοις γνωσεως τηλικουτου μυστη
ριου· μονον δε απ<λως απ>εφηνατο λεγων και τας θειας γραφας απαγ γελλειν περι
της εκ νεκρων αναστα σεως οτι εκει μη εισι γαμοι, αλλα γινονται οι εκ νεκρων
ανισταμενοι ως οι εν τωι ουρανωι αγγελοι, και ωσπερ οι εν τωι ουρανωι αγ γελοι ουτε
γαμουσιν ουτε γα μουνται, ουτω (φησι) και οι ανι σταμενοι απο των νεκρων. εγω δ'
οιμαι δια τουτων δηλουσθαι οτι ου μονον κατα το μη γαμειν και το μη γαμεισθαι ως
οι εν τωι ουρα νωι αγγελοι γινονται οι καταξιου μενοι της εκ νεκρων αναστασεως,
αλλα και κατα το μετασχηματιζομενα αυτων τα σωματα «της ταπεινωσεως»
γινεσθαι τοιαυτα, οποια εστι τα των αγγελων σωματα, αιθερια και αυ γοειδες φως.
Ξενιζον δε τι τους πολλους των πιστευοντων δογμα ζητησαι τις αν, ταχα μεν και
πολλαχοθεν σαφως δ' οτι και εντευθεν επαπορων, ει ωσπερ εισιν οι ανισταμενοι εκ
νεκρων ως οι αγγελοι εν τωι ουρανωι και ταγμα τι αγγελων, μεταβαλλοντες εξ
ανθρωπων, ουτως και αλλοι εν τωι ουρανωι αγγελοι, ανθρωποι ποτε οντες και καλως
αγωνισαμενοι εν ανθρωπου σωματι, γεγονασιν εν τωι ουρανωι αγγελοι ως τινες
ετεροι προ αυτων. ο δε το ξενιζον τουτο δογμα ζητων εκ της προκειμενης λε ξεως,
ταχα δε και αλλαχοθεν, ορατω περιαθρησας ολην την τε γραφην και την
ακολουθιαν των πραγματων, και τι επεται τωι ταυτα τιθεντι, <και> σκοπειτω ει χρη
παραδεξασθαι τοιου τον λογον ωι επεται τοιαυτα ατινα δηλουται εκ του «αγγελους
κρινου μεν» και του «εις α επιθυμουσιν αγγελοι παρακυψαι». ει δε και την Ἰουδα
προσοιτο τις επιστολην, ορατω τι επεται τωι λογωι δια το «αγγελους τε τους μη
τηρησαντας την εαυτων αρχην αλλα απολιποντας το ιδιον οικητηριον εις κρισιν
μεγαλης ημε ρας δεσμοις αιδιοις υπο ζοφον τετηρηκεν». ορατω δε ο τα τοιαυτα
τολμων ζητειν, πως αυτων δει ακουειν των εν Γενεσει γεγραμ μενων οτι «ιδοντες οι
υιοι του θεου τας θυγατερας των ανθρω πων οτι καλαι εισιν, ελαβον εαυτοις εις
γυναικας απο πασων ων εξε λεξαντο». σαφως δε τα κατα τον τοπον επαπορησαι και
την ακολου θιαν αυτων επισκοπησαι και χαρτηι πιστευσαι την των τηλικουτων σα
φηνειαν, μηποτε ουκ ασφαλες ηι· αρκει γαρ και επι τοις ειρημενοις ημας επι
τοσουτον παρακεκινδυ νευκεναι. 17.31 Ουκ ακαιρον δε νομιζω απαξ εκθεμενους την
λεξιν του νομου απο του ∆ευτερονομιου, ιδειν οποιον γε εστιν αυτου το βουλημα.
ζητητεον ουν εν αυτωι τις η μια γυνη και τινες οι δυο ανδρες οι αλληλων αδελφοι,
<ων> προτερον μεν γαμων ο ετερος <εστι> την γυναικα ου καρποφορων δε εξ αυτης,
δευτερον δε γαμων ο του τεθνηκοτος αδελφος και γεννων παιδιον εξ ονοματος του
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τετελευτηκοτος. και μετα ταυτα ζη τησεις τις εστιν ο μη βουλομενος «λα βειν την
γυναικα του αδελφου εαυτου» και δια τουτο «εναντιον της γερουσιας» υπολυομενος
«το εν υποδημα» και εμπτυομενος «εις το προσωπον» υπο της γυναικος και
αναβασης «επι την πυλην» και λεγουσης· «ου θελει ο αδελφος του ανδρος μου
αναστησαι το ονομα του αδελφου αυτου εν Ἰσραηλ». ζητηθειη δ' αν εν τωι τοπωι και
τις η γερουσια και η πυλη εφ' ην αναβαινει «η γυνη» λεγουσα τα γεγραμμενα. οτι
μεν ουν σεμνον τι ειναι και αιδους αξιον χρη πεπεισθαι παντα νομον
επαγγελλομενον ειναι θεου η μη οντα σεμνον μη ειναι νομον θεου, πας ο μη παντη
ασυνετος ομολογη σαι αν· ει δε ευρισκομεν ημεις το του νομου τουτου σεμνον και
αιδε σιμον η μη, πρωτον μεν ο θεος αν ειδειη και ο Χριστος αυτου, μετα δε ταυτα και
ο κατα την γραφην ονομαζομενος δοκιμος τρα πεζιτης και ειδως «παντα» δοκιμα
ζειν και το μεν «καλον» κατεχειν, απεχεσθαι δε «παντος ειδους πονη ρου». φερε ουν
το προκειμενον προβλημα νομικον διηγησασθαι θε λοντες, επικαλεσαμενοι τον
ειποντα· «φθεγξομαι προβληματα απ' αρ χης», ειπωμεν «καλον» μεν ει <κα τεχομεν>
τα υπ' αυτου διδομενα, ει δε μη γε τα υποπιπτοντα ημιν εις τον τοπον· κρινει δε ο
εντυγχανων τοις λεχθησομενοις. ∆οκει δη μοι κατα μιαν διη γησιν γυνη ειναι η του
ανθρωπου ψυχη, γαμουμενη προτερον μεν τωι του νομου γραμματι και μη τεκνουσα
εξ αυτου, δευτερον δε τωι πνευμα τικωι νομωι και απο τουτου καρπο φορουσα και
γεννωσα και μη αφισταμενη εν τωι γεγεννημενωι της προς τον αποθανοντα αυτηι
νομον γραμματος τιμης. και ταχα εκαστη η εσομενη μακαρια ψυχη και τρο πικως
<λεγομενη> γυνη παντως γα μειται προτερον κατα τας εισαγωγας τωι του νομου
γραμματι, ος αποθνηι σκει προκοπτουσης της γυναικος ψυχης, ιν' αυτη του
σεμνοτερου και τεκνοποιου επιτυχηι γαμου, οτε «σω θησεται δια της τεκνογονιας»,
επαν τα τεκνα μεινηι «εν πιστει και αγαπηι και αγιασμωι μετα σωφροσυ νης», ου
σωθησομενη προ της τεκνογονιας η χωρις αυτης. τεκνα δε της γυναικος ταυτης
ψυχης απο του δευτερου ανδρος, του πνευματι κου νομου, τα κατ' αυτον εστιν εργα.
αδελφοι δη <δυο> και απο μιας μητρος διανοιας γεννωμενοι οι δυο νομοι ***,
οιτινες αει κατοικουσιν «επι το αυτο»· ου γαρ κεχωρισται ο οικος αυτων απ'
αλληλων, αλλ' «αδελφοι» εισι και αμφοτεραι αι εκδοχαι ως εν οικωι ενι τωι περιε
χοντι αυτους γραμματι. και ορα ει μη τουτο δηλουσθαι δυνα ται εκ του «αν δε
κατοικωσιν αδελφοι επι το αυτο». ειτα εξης εστι· «και αποθανηι εις εξ αυτων, σπερμα
δε μη ηι αυτωι», α κατα δυναμιν διηγησαμην. ιδωμεν δε και το «ουκ εσται η γυνη του
τεθνηκοτος εξω ανδρι μη εγγιζοντι», και τις μεν γυνη ψυχη παραβαινει τουτον τον
νομον τις δε τηρει. ως εν τοιουτοις δη τοποις υπολαμ βανω μετα τον θανατον της
κατα το γραμμα εκδοχης του νομου και την ανατροπην αυτης την μεν τινα ψυχην
ποιουσαν παρα την θειαν εντολην, γυναικα προτερον γενομενην του τεθνηκοτος και
εκεινωι πιστευσασαν, «εξω» παντη γινεσθαι του νομου «ανδρι μη εγγιζοντι», οτε
παρα δεχεται λογον αυτον <μη> εγγι ζοντα *** τηι εκδοχηι του γραμματος, αλλα
παντη αλλοτριον (τοιαυται δε εισιν αι των ετεροδοξων ψυχαι, αις και η εκδοχη του
κατα τον νομον γραμματος ετελευτα, και ουκ εβουληθησαν τωι <αει> «επι το αυτο»
εκεινωι οικουντι γαμηθηναι πνευ ματικωι νομωι, αλλα τινι «εξω» αμφοτερων τουτων
λογωι και μηδαμως «εγγιζοντι» κοινωνησαι). ετεραν δε ψυχην <γυναικα ειναι την>
κατα θεον βιουσαν αποθανοντος και ανατραπεντος του προτερου ανδρος, ου
βουλομενην «εξω» γενεσθαι και «ανδρι μη εγγιζοντι», αλλα γαμου μενην τωι
αδελφωι του τετελευτηκοτος και «επι το αυτο» αυτωι οικησαντι, οτε «ο αδελφος του
ανδρος αυτης εισερχεται προς αυτην» και γινεται ενδον της ψυχης αυτης και
λαμβανει «αυτην εαυτωι εις γυναικα» και συνοικει αυτηι τηι ψυχηι επι μακα ρισμωι
αυτης, ατε κατα το βουλημα του θεου γαμουμενης τωι δευτερωι και πνευματικωι
νομωι. «το δε παι διον ο εαν τεκηι» και γεννησηι η συνοικησασα τωι δευτερωι και πνευ
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ματικωι αδελφωι ψυχη γυνη, καθισταται «εκ του ονοματος» του αδελφου αυτου «του
τετελευτηκο τος», και γινεται ουκ εκ του προ τερου μεν ομωνυμος δε τωι προ τερωι·
ονομα γαρ τωι γεννηματι εκ του πνευματικου νομου εστι το ονομα του
τετελευτηκοτος, επει κακεινος εκαλειτο νομος <νομος> θεου, και ου χρη γε
εξαλειφεσθαι απο του διορατικου και αληθως Ἰσραηλ «το ονομα» του αποθανοντος
αν δρος, καν αυτος εξαλειφθηι. 17.32 Ταυτα μεν ουν εκ μερους ειρησθω περι του
νομου. θεου δε ημιν παλιν η και μαλλον χρεια, εν Χριστωι φωτιζοντος τον νουν
ημων προς θεαν των εξης. «εαν» γαρ «μη βουληται (φησιν) ο ανθρωπος λαβειν την
γυναικα του αδελφου αυτου, και αναβησεται η γυνη του αδελφου αυτου επι την
πυλην επι την γε ρουσιαν και ερει» τα επιφερομενα. και πρωτον γε παρατηρει οτι, ες
οσον <μεν> και η γυνη εποιει το υπο του νομου προστεταγμενον, και ο ανηρ εισιων
προς αυτην συνυκει αυτηι και ετεκνου εξ αυτης, ανθρωπος ουκ ειρητο αλλα
«αδελφος» ανδρος της γυναικος· οτε δε ου βουλεται «λαβειν την γυναικα του
αδελφου αυτου» και «ου θελει αναστησαι του αδελφου αυτου το ονομα εν Ἰσραηλ»,
και καλουμενος υπο της γερουσιας «της πολεως» λεγει· «ου βουλομαι λαβειν
αυτην» και ατιμουται υπολυομενος «το υπο δημα» και εμπτυεται «εις το προ
σωπον» απο της γυναικος και μετο νομαζεται, ινα «το ονομα αυτου» ηι «[ο] οικος του
υπολυθεντος το υποδημα», τοτε <ουκετι αδελφος αλλ'> «ανθρω πος» λεγεται· οιονει
γαρ δια μεν της τηρησεως του νομου ελεγετο αυτωι το «εγω ειπα· θεοι εστε <και υιοι>
υψιστου <παντες>«· δια δε του τα εναντια τωι νομωι ποιειν οιονει ελεγχεται υπο του
λογου φασκοντος προς αυτον· «υμεις δε ως ανθρωποι αποθνηισκετε». και προσχες ει
δυνασαι νοησαι μετα τον θανατον της εκδοχης του γραμματος ειναι αλλην <τινα> εκ
δοχην του νομου διημαρτημενην και ου πνευματικην ουδε ανεπιληπτον, πλην την
γενεσιν εχουσαν <εκ του νομου> ημαρτημενην μεν απο δε της αφορμης των εν τωι
νομωι γεγραμμε νων αρχομενην, και ου βουλομενην «αναστησαι το ονομα του
αδελφου αυτου» και τιμησαι το ονομα του νομου. ου βουλεται δε η τοιαυτη εκδοχη
παραλαβειν την γυναικα του αδελ φου αυτου ψυχην· ουδε γαρ θελει καρποφορησαι
επι τωι δοξασαι το ονομα του τεθνηκοτος αδελφου. διο η γυνη ου κατω εστηκεν η
ετοιμη τιμησαι τον προτερον ανδρα αυτης, αλλα αναβαινει «επι την πυλην» και την
εισοδον της πολεως εαυτης εχουσαν και «γερουσιαν». και νοεισθω ταυτα γινομενα
κατα την εκκλησιαν και την εις αυτην εισαγωγην και εισοδον. Ἐλεγχει ουν η γυνη
τον μη βουλομενον ανδρα καρποφορησαι τον τοιονδε λογον και λεγει· «ου θελει ο
αδελφος του ανδρος μου αναστη σαι το ονομα του αδελφου αυτου εν Ἰσραηλ». ειτα
«η γερουσια της πολεως» εκεινης εξεταζουσα τον τοιουτον ανδρα πυνθανεται ει
αληθως ου βουλεται. αποκριναμενου δε εκεινου το μη βουλεσθαι, προσερχεται αυτη
προς τον μη βουληθεντα εξαναστησαι σπερμα τωι αδελφωι αυτου, και επι της
γερουσιας ελεγχει αυτον και ατιμαζει υπολυουσα «το υποδημα αυτου το εν». και
σκοπει εν του τοις δια το «λυσαι το υποδημα εκ των ποδων σου» ειρημενον προς
Μωσεα και Ἰησουν και το «<ου> ουκ ειμι εγω αξιος ινα λυσω τον ιμαντα του
υποδηματος αυτου», γεγραμ μενον εν τωι κατα Λουκαν και <εν τωι> κατα Μαρκον και
εν τωι κατα Ἰωαννην, μηποτε ου ταυτον εστι το λυσαι το υποδημα τωι υπολυσαι· ου
γαρ υπολυσασθαι κελευεται Μωσης η Ἰησους, ουδε Ἰωαννης περι του σωτηρος
ωνομασε το υπο<λυσαι αλλα το> λυσαι. ουτος ουν ο παρα νομων ουτε εξ ολων
υπολελυται ουτε παντη τηι υποδεσει κεκοσμηται, αλλ' εξ ημισειας εκατερον εχει. διο
εμ πτυει «εις το προσωπον αυτου» η επι της γερουσιας ελεγξασα αυτον γυνη·
εμπτυει γαρ πασα ψυχη τωι ου τεκνοποιουντι ουδε καρποφορουντι λογωι, και δια της
ανατροπης υπολυει αυτον εν οις πταιει και «αποκριθεισα» λεγει οτι «ουτως
ποιησουσι τωι ανθρωπωι ος ουκ οικοδομει τον οικον του αδελφου αυτου». και
προσχες παλιν ενταυθα οτι δευτερον το ανθρωπος ωνομασται επι του
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτανοντος, νυν δ' ηδη και μη οικοδομουντος «τον οικον του αδελφου αυτου».
πας ουν ο βλεπων τουτον τον ανθρω πον υπολυομενον απο γυναικος και
εμπτυομενον και ακουων αυτης λε γουσης· «ουτω ποιησουσι τωι αν θρωπωι, ος ουκ
οικοδομει τον οικον του αδελφου αυτου», «παντα προς οικοδομην» του αδελφου
ποιειτω· ει γαρ μη οικοδομησαι «τον οικον του αδελφου αυτου» <νομου>, υπο
λυθησεται «το εν υποδημα» και εμ πτυσθησεται και «το ονομα» παντος του τοιουτου
«εν Ἰσραηλ» παρα <πασι> τοις ορωσι «κληθησεται οικος του υπολυθεντος το
υποδημα». Ἴδωμεν δε και δευτεραν εις τον εκκειμενον τοπον διηγησιν, και εστωσαν
δυο νομοι αδελφοι, καθ' ους ο μεν τηρησας τον προτερον ουκ ην «ανομος θεου», ο
δε τον δευτερον φυλασσων εστιν «εννο μος Χριστου». και νοει μοι κατα την Χριστου
παρουσιαν τεθνηκεναι τον προτερον νομον, ανθρωπον της των ανθρωπων ψυχης,
επει μη «δεδο ξασται το δεδοξασμενον εν τουτωι τωι μερει» προτερον «ενεκεν της
υπερβαλλουσης δοξης» της κατα το δευτερον· δευτερον δε νομον του Χριστου,
αδελφον οντα του προ τερου και δια Μωσεως και υιον του αυτου λογον, ος και τον
προτερον εγεννησε. κατοικουντων ουν του των των δυο αδελφων «επι το αυτο»
μαλιστα κατα την παρου σιαν απεθανεν ο εις εξ αυτων και ουκ ην αυτωι σπερμα.
αλλα η γυνη του τεθνηκοτος μετα τον θανατον του προτερου ανδρος, η υπο νομον
ψυχη, ου γινεται «εξω ανδρι μη εγγιζοντι»· εγγιζει γαρ ανηρ, ο του ευαγγελιου
νομος, ως αδελφος του ανδρος τεθνηκοτος τωι προ τερωι νομωι, και εισερχεται προς
την γυναικα του αδελφου. οιον ως επι παραδειγματος ιδε μοι την Παυλου ψυχην
«υπο νομον», ειτα δια Χριστον εξαγορασαντα αυτον απο του νομου γενομενην υπο
το ευαγγελιον. και ορα ει μη απεθανεν ο ανηρ της Παυλου ψυχης, και ουδεν ηττον
αποθανοντος εκεινου η γυνη του τεθνηκοτος ου γεγονεν «εξω», ως οιονται οι απο
των αιρεσεων, ουδε «ανδρι μη εγγιζοντι». ο γαρ «αδελφος του ανδρος αυτης»
εισηλθε προς αυτην και ελαβεν «αυτην εαυτωι εις γυναικα» και συνυκησεν αυτηι, και
γεγονεν ο καρπος και το γεννημα και «το παιδιον» και το τεχθεν «εκ του ονοματος
του τετε λευτηκοτος». κατα γαρ τον πνευ ματικον νομον το ευαγγελιον ονο μαζει
παντα, και ουκ εξηλειπται το ονομα του τετελευτηκοτος, οτε εληλυθεν ο νομος του
ευαγγελιου· παρα γαρ τωι αληθινωι Ἰσραηλ τηρειται και το ονομα του προτερου. τις
δε μετα ταυτα ο μη βουλομενος ανθρωπος «λαβειν την γυναικα του αδελφου
εαυτου» η ο εν ταις αιρε σεσι λογος, μη βουλομενος την τιμησασαν ψυχην τον
προτερον ανδρα και την μνημην του προτερου αν δρος παραδεξασθαι; καθ' ου ανα
βαινει η γυνη του αδελφου αυτου «επι την πυλην», περι ης λελεκται το «αυτη η
πυλη του κυριου, δικαιοι εισελευσονται εν αυτηι» και ανα βαινει «επι την
γερουσιαν» και διαμαρτυρεται περι του μη βου λομενου «αναστησαι σπερμα τωι
αδελφωι αυτου εν Ἰσραηλ» μηδε τιμησαι τον του θεου δια Μωσεως νομον. επαν ουν
«η γερουσια» πυ θηται του τοιουτου ανθρωπου ει αληθη περι αυτου λεγει η γυνη και
ου βουλεται εξαναστησαι σπερμα τωι αδελφωι αυτου, τοτε προσερχε ται «η γυνη» του
τεθνηκοτος «εναν τιον της γερουσιας» και υπολυει «το υποδημα το εν απο του
ποδος αυτου», ινα καν ηι υποδεδεμενος το Χριστου ονομα, υπολελυμενος τε ηι το του
θεου ονομα και δια τουτο γε ουκ ενδοξως ουδε αληθως το Χριστου φορων ονομα.
εμπτυει δε και «εις το προσωπον» του τοιουτου η γυνη και ονειδιζει ως ανθρωπωι
αυτωι, και ου βουληθεντι θεοποιη θηναι εκ του καρποφορησαι· και φησιν ουτω παντι
εσεσθαι τωι μη οικοδομησαντι «τον οικον του αδελ φου αυτου», του ευαγγελικου
λογου, ος νομικος εστι και προφητικος. και αλλο ονομα ουχ εξει ο μη οικο δομων το
ονομα αυτου παρα τοις Ἰσραηλιταις η τουτο οτι «οικος» εστιν ουτος «του
υπολυθεντος το υποδημα». πας ουν ο εν αιρεσεσι, μαλιστα ταις διακοπτουσαις την
θεοτητα και τον νομον απο του ευαγγελιου χωριζουσαις, καλινδου μενος «οικος»
εστι «του υπολυ θεντος υποδημα», εμπτυομενος «εις προσωπον» και υπολυομενος
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«το εν υποδημα». Και τριτην δε τοιαυτην υπο νοιαν εις τον τοπον εξεδεξαμεθα, ην
δια βραχεων ερουμεν. γυνη μεν η σοφια ειρηται δια το «ταυτην εζητησα νυμφην
αγαγεσθαι εμαυτωι», <ην> και εραν δει κατα τον ειποντα Σολομωνα· «ερασθητι αυ
της, και τηρησει σε», ανηρ δε αυτης ο σοφος. εαν ουν ο σοφος μη γεννη σας τινας εκ
της σοφιας απαλλαγηι του βιου, ο κατοικησας μετ' αυτου αδελφος και εν τοις αυτοις
ανα παυσαμενος λογοις πρεσβευετω των αυτων, ινα γεννηθηι εκ της σοφιας ο κλεος
περιποιησων τωι απαλλαγεντι της συμβιωσεως <τωι> τον καρπον παραστησαι. ει δε
μη βουλοιτο πρεσβευσαι ο καταλειπομενος αδελ φος των λογων, ατιμασθησεται υπο
της σοφιας εξ ημισειας αυτον υπο λυουσης· ουτε γαρ ουχ υπολυθη σεται ο τοιουτος
ουτε τελειως υπολυ θησεται. εις δε κατασκευην του τον νομον ανδρα λεγεσθαι κατα
την γραφην γυναικος της ψυχης, παραθησομεθα τα απο της προς Ῥωμαιους ουτως
εχοντα· «η αγνο ειτε, αδελφοι, γινωσκουσι γαρ νομον λαλω, οτι ο νομος κυριευει
του ανθρωπου εφ' οσον χρονον ζηι;» και τα εξης εως του «γενομενην ανδρι ετερωι».
ειρηται δε πλειονα ημιν εις τον τοπον διηγουμενοις το χωριον του<τι> της προς
Ῥωμαιους επιστολης εν τοις εις αυτην εξηγητικοις. 17.33 ταυτα μεν, ει και μετα
παρεκβασεως λε λεχθαι δοκει, ειρησθω εις σαφηνειαν του παρα Μωσει νομου, ου
μνη σθεντες οι Σαδδουκαιοι επυθοντο του σωτηρος λεγοντες το Μωσης ειπεν· εαν
τις αποθανηι μη εχων τεκνα και τα εξης. Φερε δε μετα ταυτα τα αλλα του ευαγγελιου
εξετασωμεν τα απο του ησαν δε παρ' ημιν επτα αδελφοι· και ο πρωτος γημας
ετελευτησε και τα εξης. ο μεν Ἡσαΐας εν τηι προφητειαι φησιν· «επιληψονται επτα
γυναικες αν θρωπου ενος λεγουσαι· τον αρτον ημων φαγομεθα και τα ιματια ημων
περιβαλουμεθα· πλην το ονο μα το σον κεκλησθω εφ' ημας, αφελε τον ονειδισμον
ημων». οι δε προσελθοντες Σαδδουκαιοι τωι σω τηρι το αναπαλιν τηι προφητειαι φασι
περι ανδρων επτα γαμησαν των μιαν γυναικα. πλασμα δε δοκει μοι ειναι το
προβλημα αυτων, προθεμενων δια του πλασματος τον περι αναστασεως αθετησαι
λογον και οιηθεντων ακολουθειν τηι αναστα σει το εκαστον των ανισταμενων την
αυτην εχειν σχεσιν προς ους ειχεν εν τωι βιωι τουτωι, ιν' ο μεν ανηρ απολαβηι και την
γυναικα μετα το τυχειν αναστασεως, ο δε πατηρ μεινηι εν τηι σχεσει τηι προς τον υιον
και ο αδελφος προς τον αδελ φον. ηγνοουν δε αρα οτι ο δημιουργος παντα ποιων
προς το χρησιμον, οπου μεν γενεσις εστι και φθορα, πεποιηκεν αναγκαιως τας
τοιαυτας σχεσεις, ιν' ο μεν τις ηι ανηρ δια γυναικος διακονουμενος παιδων γε νεσει,
οι δε γεννωμενοι σχωσι τι εκ της δια των αυτων γενεσεως συγ γενες, οντες αδελφοι·
γενεσεως δε εργον ην και πατηρ και υιος και μητηρ και θυγατηρ. ει ουν εν τηι
μακαριοτητι οι γερως αξιουμενοι δια τον ενεστηκοτα αιωνα εν ωι καλως εβιωσαν εν
εκεινηι εσονται τηι ζωηι, και ουδεις των μη αγωνισα μενων ενταυθα καταξιουται της
εκ νεκρων αναστασεως, δηλονοτι ων ενταυθα δια γενεσιν χρεια ην, ταυτα ουκ εσται
εκει. ουδεν γαρ παρελκον ο θεος ποιει ουδε ματην τι παρ' αυτωι γινεται. εχρην δε
οραν <τοτε> τους Σαδδου καιους το ακολουθον αυτων τηι υπονοιαι περι του εκαστον
απο ληψεσθαι την εαυτου γυναικα, οτι παλιν εκει τεκνογονιαι και παιδων γενεσεις
και θανατοι· ει δε ταυτα και νοσοι, ει δε γενεσεις και νη πιοτητες και προβασεις απο
νη πιοτητος επι το συμπληρουσθαι <την> διαλεκτον και υστερον τον λο γον και εν
τηι συμπληρωσει του λογου κακιαν, και μολις ποτε παλιν αρε την εν ολιγοις τοις
ζητουσιν αυτην ευρισκεσθαι. Τουτων δε τι αν ειη ματαιοτε ρον; και βελτιον γε εστι
μη ειναι αναστασιν του τοιαυτην ειναι οποιαν υπενοουν οι Σαδδουκαιοι,
υπολαμβανοντες ακολουθειν τηι εκ νεκρων αναστασει το απολαμβα νειν εκαστον
την γυναικα· ωι ακολου θον ην και εκαστον των ειρημενων εσεσθαι. ειπερ ουν
καινος αιων εστιν ελπιζομενος και (ως ωνο μασεν Ἡσαΐας) «ουρανος καινος και γη
καινη» και ως εν τωι ευαγγε λιωι γεγραπται «ποτηριον» καινης διαθηκης, απο
αμπελου οιμαι καινης, ετεροια δει ειναι παντα τα της εκεισε ζωης και αληθως
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μακαρια. ωσπερ δε, ως ο λογος απεδειξεν, ηκολουθησε τωι ειναι γυναικα και ανδρα
το εσεσθαι και τεκνα πα τερων και αδελφους αδελφων και μητερας των
γεννωμενων, ουτω μη ποτε ακολουθει τωι μη ειναι γυ ναικα η ανδρα το μηκετι
εσεσθαι πατερα και μητερα και αλληλων τινας αδελφους, ταχα ου περι μελλον των
μονον αλλα και των παρεληλυ θοτων. εκει γαρ ουκετι του κατα σαρκα γενους εσται
μνημη παρα τοις ευλογως ακουουσι του «μη μνημονευετε τα πρωτα, και τα αρχαια
μη συλλογιζεσθε· ιδου ποιω καινα παντα». και κατα τουτο εν τωι μελλοντι αιωνι ου
χρηματισει πατηρ του Ἀβρααμ ο Θαρρα ουδε του Ἰσμαηλ και των απο Χεττου ρας ο
Ἀβρααμ, ταχα δε ουδε του Ἰσαακ· «τα γαρ αρχαια παρηλθε» και τοτε λεχθησεται το
«ιδου γεγονε καινα παντα». ει δε εστιν αλλως τις παρα «το κατα σαρκα» αδελφος
και ετερως παρα τα εν γενεσει πραγματα πατηρ και υιος, ουκετι δια γυναικος ουδε
δι' ασχημονων μερων του σωματος, αλλα αναλογον τωι και τον σωτηρα υιον ειναι
του θεου, επιστησει ο δυναμενος τα τηλικαυτα ορθως ζη τειν χωρησας «το παντα»
ερευνων «πνευμα, και τα βαθη του θεου». Ἐγω δε ου μονον επι τουτων το ετεροιον
και ωσπερ ομωνυμον παραλαμβανω, λεγω τα αδελφου και πατρος και υιου, αλλα
και περι γυναικος και ανδρος. εν γαρ τηι αναστασει των νε κρων αληθες και το ουτε
γαμουσιν ουτε γαμιζονται, αλλ' εισιν ως οι αγγελοι εν τωι ουρανωι, αληθες δε και το
ως εν παραβοληι ειρημενον περι ετεροιου παρα τους επι γης γαμους εν τωι «ωμοιωθη
η βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι βασιλει, οστις ποιων γαμους τωι υιωι αυτου» και
τα εξης και εν τωι «τοτε ομοιωθησεται η βασιλεια των ουρανων δεκα παρ θενοις,
αιτινες λαβουσαι τας λαμ παδας αυτων» και τα εξης. ουκουν ο υιος του βασιλεως εν
τηι αναστασει των νεκρων γαμει γαμον παρα παντα γαμον, ον οφθαλμος ειδε και ους
ηκουσε «και επι καρδιαν ανθρωπου» ανεβη· και εσται ο σεμνος και θειος εκεινος και
πνευματικος γαμος εν αρρητοις ρη μασιν, α μη εξεστιν ανθρωπωι λα λειν. ζητησει δε
τις ει αναλογον τωι εν τηι αναστασει των νεκρων του νυμφιου γαμωι εισι και αλλοι
γαμοι η εν τηι αναστασει των νεκρων μονος ο νυμφιος, καταρ γησας παντα γαμον,
γαμει γαμον, ουχ οπου «εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν», αλλ' οπου κυριωτερον εστιν
ειπειν οτι εν πνευμα εισιν ο νυμ φιος και η νυμφη. αλλ' ορα μη ποτε ολισθηις
ακουων τοιουτων λο γων προς το την περι των αιωνων μυθοποιιαν, αρρενων και
θηλειων, παραδεξασθαι κατα τους αναπλα σαντας τας συζυγιας αυτων ουδαμως
<ουσας ουδ'> υπο των ιερων γραμ ματων δηλουμενας. 17.34 Ἐπει ουδεμιας τροπο
λογιας δειται το πυσμα των Σαδ δουκαιων περι των επτα αδελφων εσχηκοτων μιαν
γυναικα, φερε κατανοησωμεν τους του σωτη ρος περι ταυτα λογους, εν οις φησι·
πλανασθε μη ειδοτες τας γρα φας μηδε την δυναμιν του θεου. εν γαρ τηι αναστασει
ουτε γαμουσιν ουτε γαμιζον ται, αλλ' εισιν ως οι αγγελοι εν τωι ουρανωι. προς τουτο
δε ζητησει τις τοιαυτα· ο λεγων σω τηρ τοις Σαδδουκαιοις· πλανασθε μη ειδοτες τας
γραφας μηδε την δυναμιν του θεου εμφαι νει κατα τας γραφας παριστασθαι το εν τηι
αναστασει των νεκρων μη ειναι γαμους, ατε των ανθρωπων <ομοιωθ>ησομενων
τοις εν ου ρανωι αγγελοις παρ' οις ουκ εστι γαμος. ποια ουν γραφη δηλοι οτι εν τηι
αναστασει ουτε γαμουσιν ουτε γαμιζονται; και που του νομου η των προφητων
μανθανο μεν περι των αναστησομενων οτι εσονται ως οι εν τωι ουρανωι αγγελοι;
σαφως γαρ τοιαυτα εν τηι παλαιαι γραφηι ουχ ευρισκομεν. κατα μεν τον Λουκαν τουτο
ου ζητηθησεται, αναγραψαντα τον σω τηρα ειρηκεναι· «οι υιοι του αιωνος τουτου
γεννωσι και γεννωνται, γα μουσι και γαμισκονται» και <τα> εξης και μη ειποντα εν
τωι τοπωι τουτωι τι προς τους Σαδδουκαιους και περι του εν ταις γραφαις ταυτα
δηλουσθαι. κατα δε τον Ματθαιον ζητηθειη αν, ομοιως δε και κατα τον Μαρκον·
κατ' αυτον γαρ αποκριθεις ο Ἰησους ειπε τοις Σαδδουκαιοις· «ου δια τουτο πλα
νασθε μη γινωσκοντες τας γραφας μηδε την δυναμιν του θεου; οταν γαρ εκ νεκρων
αναστωσιν, ουτε γα μουσιν ουτε γαμισκονται, αλλ' εισιν ως οι αγγελοι οι εν τοις
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουρανοις». Ἕκαστος μεν ουν των επιστη σαντων τηι επαπορησει ημων ζη τειτω απο
των γραφων παρισταμενα τα υπο του σωτηρος ειρημενα περι των μετα την
αναστασιν. ημεις δε τοιαυτα φησομεν οτι πε ριεχουσι ταυτα αι γραφαι ουκ αυτο
λεξει ουδ' ωστε τοις τυχουσι νοη θηναι, αλλ' εν τροπολογιαι. «σκιαν γαρ εχων ο
νομος των μελ λοντων αγαθων» και νομοθετησας τινα περι γυναικων και ανδρων
και διηγησαμενος γαμους δικαιους, ου περι τουτων προηγουμενως λεγει α εκ της
προχειρου λεξεως εκλαβοι τις αν, αλλα περι ων και ημεις προαπεφηναμεν
παραθεμενοι τα περι του γαμου του σωτηρος <και της εκκλησιας> εσομενου εν τωι
μελλοντι αιωνι. οιον <ει> «Ἀβρααμ δυο υιους εσχεν, ενα εκ της παιδισκης και ενα εκ
της ελευθερας, και ο μεν εκ της παι δισκης κατα σαρκα γεγεννηται, ο δε εκ της
ελευθερας δια της επαγ γελιας», ου παντως στηναι με δει επι του αισθητου γαμου
της ελευ θερας και της προς την παιδισκην κοινωνιας· ταυτα γαρ «εστιν αλλη
γορουμενα». αλλ' ει και «ενεκεν τουτου καταλειψει ανθρωπος τον πατερα και την
μητερα αυτου και προσκολληθησεται προς την γυ ναικα αυτου, και εσονται οι δυο
εις σαρκα μιαν», ουχ ουτως ακουστε ον του λεγομενου ως ουδεν μυστη ριον
δηλουντος· «το» γαρ «μυστη ριον τουτο μεγα εστι» και (ως Παυλος φησιν) «εις
Χριστον και εις την εκκλησιαν» αναφερομενον. και προ βραχεος δε εκθεμενοι το
περι της γαμουμενης τωι αδελφωι του τετελευτηκοτος ανδρος αυτης ως εδυνηθημεν
εξητασαμεν το βου λημα του νομου. εισι δε και αλλοι μυριοι περι γυ ναικος και
ανδρος νομοι (ως περι του βιβλιου του αποστα σιου και περι των δυο γυναικων ενι
ανδρι γινομενων, μιας μεν αγα πωμενης ετερας δε μισουμενης, και περι της
γαμουμενης αιχμαλωτου τωι αυτης ερασθεντι, γαμουμενης δε μετα το ξυρασθαι και
εν πενθικοις κλαυσαι τον πατερα και την μητερα αυτης), ων εκαστος το σεμνον και
θειον εχει εν τηι ευρισκομενηι αληθινηι τροπολογιαι. ει τις ουν αναγινωσκων τον
νομον και τα περι γαμων γυναικων και ανδρων διεξερχομενος οιεται μηδεν πλεον
των υπο του γραμματος σημαινομενων *** δηλου σθαι, πλαναται μη ειδως τας γρα
φας μηδε την δυναμιν του θεου. 17.35 Ζητησαι δ' αν τις ει <το> πλανασθε μη ειδοτες
τας γρα φας λεγομενον τοις Σαδδουκαιοις, μη προσιεμενοις αλλην γραφην η την
νομικην, αναφοραν εχει και επι ετερας παρα τον Μωσεως νομον γραφας. ο μεν ουν
τις φησει κατ' αυτο τουτο εγκαλεισθαι τους Σαδ δουκαιους οτι μη προσιεμενοι τας
εξης τωι νομωι γραφας πλανωνται μη ειδοτες αυτας. ετερος δε ερει· αρκει προς το την
πλανην ελεγχεσθαι των Σαδδου καιων το μη ειδεναι αυτους τας κατα Μωσεα
γραφας τωι μη εκλαμβανειν τον εν ταυταις θειον νουν. δυο μεν τοιγε πραγματα φησι
μη ειδεναι τους Σαδδουκαιους, εν μεν τας γρα φας, ετερον δε την δυναμιν του θεου,
αφ' ης δυναμεως τα της ανα στασεως γινεται και η καινη εν αυτηι ζωη. δυναται δε τις
<λεγειν> το μηδε την δυναμιν του θεου ειδεναι λεγεσθαι τους Σαδδουκαιους
αναφερειν εφ' εαυτον τον σωτηρα· επειπερ Χριστος θεου δυναμις εστι και θεου
σοφια, και ηγνοουν αυτον οι Σαδδουκαιοι, ως μη ειδοτες τας περι αυτου γραφας
μηδε οια δια κονησεται τηι εκ νεκρων αναστασει των σωθησομενων. ο δε μη αρεσκο
μενος τωι δια της τροπολογιας λυε σθαι το περι του πλανασθε μη ειδοτες τας γραφας
μηδε την δυναμιν του θεου επηπορη μενον, δυειν θατερον ποι<ειν δε>ησει, η απι
στησει τοις εκκειμενοις ρητοις ως ου καλως αναγεγραμμενοις, τωι μη αν τον σωτηρα
τα μη γεγραμμενα ειρηκεναι ως γεγραμμενα, η τολμη σει απιστησαι ως ουκ
αληθευσαντι τωι Ἰησου. και τριτος δ' αν τις, επι τους απο κρυφους καταφευγων
λογους, ενθα δοκει σαφεστερον τα περι της μακαριας γεγραφθαι ζωης, φησει επ'
εκεινους την αναφοραν ειναι των ενταυθα γεγραμμενων εν τωι πλανασθε μη ειδοτες
τας γραφας. και ορα ει μη παντοθεν ατο ποις περιπεσειται δια το φευγειν την
τροπολογιαν. ειτε γαρ τηι γραφηι απιστει, παρα τον εκκλησιαστικον ποιησει λογον·
ειτε τωι Ἰησου, ως κατα σαρκα Ἰουδαιος το τοιουτο ποιησει· ειτε επι τους
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποκρυφους <λογους> καταφευξεται, ουκ επι ομολογουμενον πραγμα παρα τοις
πεπιστευκοσιν ελευσεται. διοπερ εμοι ουκ αλλως φαινεται δυ νασθαι λυεσθαι το
πλανασθε μη ειδοτες τας γραφας μηδε την δυναμιν του θεου· εν γαρ τηι αναστασει
ουτε γα μουσιν ουτε γαμισκονται η δια της αναλογον κειμενης αλλη γοριας παρα τωι
αποστολωι εν τηι προς Γα λατας επιστοληι περι παιδισκης και ελευθερας,
αποδοθησομενης και εις τας λοιπας γραφας ενθα περι ανδρος και γυναι κος λελεκται
τι. και ωσπερ πλα νωνται οι δια το μη τροπολογειν τα προφητικα οιομενοι μελλειν
ημας μετα την αναστασιν εσθιειν και πι νειν σωματικα βρωματα <και πο ματα>, επει
<και> αι λεξεις των <προφητικων> γραφων τοιαυτα πε ριεχουσιν, ουτως και τα περι
γαμων γεγραμμενα και ανδρων και γυναικων τηρουντες επι του ρητου και οιομενοι
συνουσιαις ημας και τοτε χρησεσθαι, δι' ας ουδε σχολαζειν εστι «τηι προσ ευχηι»
δυνατον εν μολυσμωι πως οντων και ακαθαρσιαι τινι των χρω μενων αφροδισιοις.
17.36 Μετα ταυτα ζητω ποτερον το πλανασθε μη ειδοτες τας γραφας μηδε την
δυναμιν του θεου επι μονον αναφερεται το εν γαρ τηι αναστασει ουτε γα μουσιν ουτε
γαμισκονται η και επι το αλλ' εισιν ως οι αγγε λοι εν τωι ουρανωι. ου γαρ ευρι σκω,
που της γραφης λεγονται οι σωθησομενοι ειναι ως αγγελοι εν τωι ουρανωι· ει μη αρα
τις και τουτο φησει δηλουσθαι εν τωι «συ δε απελευσηι προς τους πατερας σου μετ'
ειρηνης, τραφεις εν γηραι καλωι» και <τωι «προσετεθη προς τον λαον αυ του» η> τωι
«προσετεθη προς το γενος αυτου». η τωι εν ∆ευτερονομιωι λεγομενωι περι ανθρωπου
ως τεταγμενου υπο θεου εν ουρανωι και επι γης· εαυτωι δε την λεξιν τηρησας
ευρησεις. εξης τουτωι εστιν ιδειν το περι της αναστασεως των νεκρων ουκ ανεγνωτε
το ρηθεν υμιν υπο του θεου λεγοντος· εγω ειμι ο θεος Ἀβρααμ και ο θεος Ἰσαακ και ο
θεος Ἰακωβ; ουκ εστιν ο θεος θεος νεκρων αλλα ζωντων. και εις τουτο δε φησομεν
οτι μυρια δυναμενος περι του υπαρχειν την μελλουσαν ζωην τοις ανθρωποις
παραθεσθαι απο προφητων ο σωτηρ, τουτο ου πεποιηκεν, δια το τους Σαδδουκαιους
μονην προσιεσθαι την Μωσεως γραφην, αφ' ης εβουληθη αυτους συλλογισμωι δυ
σωπησαι τοιουτο τι δηλουντι· ο θεος ειπε Μωσει· «εγω ειμι θεος Ἀβρααμ και θεος
Ἰσαακ και θεος Ἰακωβ», ηνικα επι της βατου εχρη ματισεν αυτωι. ητοι ουν ο θεος
θεος οντων εστιν η θεος ουκ οντων. αλλ' ατοπον λεγειν οτι ο θεος ο ειπων· <«εγω
ειμι> ο ων», «τουτο μοι εστιν ονομα», των ουδαμως οντων θεος εστιν. ει δε τουτο
ατοπον, οντων θεος εστι και ζωντων και υφεστη κοτων και αισθανομενων της χα
ριτος, ης αυτοις ο θεος εδωρησατο, θεον εαυτον αναγορευων αυτων και λε γων·
«τουτο μου εστι μνημοσυνον αιωνιον». ζωσιν αρα αισθανομενοι του θεου και της
χαριτος αυτου ο Ἀβρααμ και ο Ἰσαακ και ο Ἰακωβ<και> καθ' εκαστον αυτων ιδιως
χρηματιζει θεος· ου γαρ γεγραπται· «εγω θεος Ἀβρα αμ» και Ἰσαακ και Ἰακωβ, αλλ'
«εγω ειμι θεος Ἀβρααμ και θεος Ἰσαακ και θεος Ἰακωβ». και ουτως γε ανεγραψαν
Ματθαιος και Μαρκος και Λουκας, ιν' (οιμαι) παραστησωσι τοις προσεχουσι τηι
αναγνωσει οτι καθ' εκαστον αυτων ο θεος θεος εστι, τουτ' εξαιρετον αυτοις
χαριζομενος. ου γαρ ησαν ομοιοι τοις Ἑβραιοις, ινα συλληπτι κως ωσπερ εκεινων
ουτω και του των ο θεος λεγηται. επ' εκεινων μεν γαρ γεγραπται· «ο θεος των
Ἑβραιων απεστειλε με», επι δε τουτων κατα ενα, ινα παρα στησηι ο λογος οτι εις
Ἀβρααμ ισο τιμος ολωι εθνει Ἑβραιων εστιν· ου γαρ επισης εστιν ο θεος θεος Ἀβρααμ
και θεος Ἑβραιων. το δ' ομοιον ερεις και περι του θεον αυτον ειναι του Ἰσαακ και
θεον του Ἰακωβ ως θεον των Ἑβραιων. τοιαυτης δε τιμης ηξιωσθαι νομιζω και τον
Ἠλιαν, διο αναγεγραπται εν τηι τεταρτηι των Βασιλειων· «ο θεος Ἠλιου». Του μεν
ουν Ἀβρααμ θεος μο νον ην ο θεος, ομοιως δε και του Ἰσαακ και του Ἰακωβ. του δε
κρειττονος αυτων σωτηρος ημων ου μονον θεος εστιν ο θεος, αλλα και πατηρ. διο
καλως λεγεται παρα τωι αποστολωι· «ευλογητος ο θεος και πατηρ του κυριου ημων
Ἰησου Χρι στου». ουτος δη Ἰησους Χριστος, ου «ευλογητος ο θεος και πατηρ»,
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχαρισατο τοις γνησιοις αυτου μα θηταις το τον αυτον ειναι αυτων ου μονον θεον
αλλα και πατερα. φησι γαρ αναστας εκ νεκρων προς την Μαριαμ· «μη μου απτου,
ουπω γαρ αναβεβηκα προς τον πατερα μου· πορευου δε προς τους αδελφους μου και
ειπε αυτοις· αναβαινω προς τον πατερα μου και πατερα υμων και θεον μου και θεον
υμων». εγω δ' οιμαι οτι τοτε και τωι Ἀβρα αμ και τωι Ἰσαακ και τωι Ἰακωβ εχαρισατο,
ινα μηκετι μονον θεος ηι αυτων ο θεος αλλ' ηδη και πατηρ. ο δε Λουκας προσεθηκε
τωι «ουκ εστιν ο θεος θεος νεκρων αλλα ζων των», κειμενωι και παρα Ματθαιωι και
Μαρκωι, το «παντες γαρ αυτωι ζωσιν». οπερ ην ουχ ο τυχων επαινος των
πατριαρχων, ατε του τηλικου του σωτηρος ημων μαρτυρουντος αυτοις ου μονον οτι
ζωσιν, αλλα και οτι ο ζωσι θεωι ζωσι και ουκ αλλωι τινι. τουτο δε το «παντες γαρ
αυτωι ζωσι» καλον παντι τροπωι ασκειν ημας και αναλαβειν, ινα παντες μηδενι αλλωι
η τωι θεωι ζησωμεν εν Χριστωι. την δε εν βραχυλογιαι αποδειξιν εκ των Μωσεως
γραμματων, τοις μονα εκεινα παραδεχομενοις ως θεια περι του ζην τους πατριαρχας,
ακουσαν τες οι οχλοι εξεπλησσοντο, την διδαχην αποδεχομενοι του σωτη ρος
σοφωτατην και δυναμενην τους δυσπιστως εχοντας επιστρεψαι προς αυτον.

 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


