Commentarii in epistulam ad Romanos (I.1-XII.21) (in catenis)
i1
αφωρισμενος εις ευαγγελιον θεου. Τριτον εστιν ιδειν το αφωρισμενος εις
ευαγγελιον θεου· και εν τηι προς Γαλατας ο αποστολος περι εαυτου τοιαυτα φησιν·
οτε δε ευδοκη εν ο θεο , ο αφορι α με εκ κοιλια μητρο μου, αποκαλυψαι τον υιον
αυτου εν εμοι. επιλαμβανονται δε των τοιουτων λεξεων οι μη συνιεντες τον εκ
προγνωσεως θεου προωρισμενον αιτιον τυγχανοντα του γινεσθαι τα
προγινωσκομενα· και οιονται δια τουτων εισαγειν τους εκ κατασκευης και φυσεως
σωζομενους. τινες δε και το εφ' ημιν εκ των τοιουτων αναιρουσι ρητων,
συγχρωμενοι και τωι απηλλοτριωθη αν οι αμαρτωλοι απο μητρα εν ψαλμοις
ειρημενωι. προς μεν ουν τουτο ευχερως εστιν απαντησαι, ερωτωντας περι της εξης
λεξεως· γεγραπται γαρ απηλλοτριωθη αν οι αμαρτωλοι απο μητρα , επλανηθη αν
απο γα τρο , ελαλη αν ψευδη· θυμο αυτοι κατα την ομοιω ιν του οφεω . και
πευσομεθα γε των ως σαφει τηι λεξει επιβαινοντων, ει οι απαλλοτριωθεντες
αμαρτωλοι απο μητρας αμα τωι εξελθειν απο γαστρος της μητρος αυτων
επλανηθησαν και της σωζουσης οδου εσφαλησαν, αυτοι εις τουτο ενεργησαντες. πως
δε οι απαλλοτριωθεντες αμαρτωλοι απο μητρας απο γαστρος επλανηθησαν τε και
ελαλησαν ψευδη; ου γαρ δη δειξουσιν οτι αμα τωι γεννηθηναι εναρθρον φωνην
προηκαντο, ψευδη τινα προφερομενοι. αλλ' ει προσεχομεν τοις προτεταγμενοις του
προορισμου εν τηι εξεταζομενηι επιστοληι λεγομενοις, δυνησομεθα, τα περι σπωντα
τους απλουστερους προς παραδοχην του αδικιαν κατηγορουντος κατα του θειου
δογματος καθελοντες, απολογησασθαι περι του εκ κοιλιας μητρος αφοριζοντος και
εις ευαγγελιον θεου αφοριζοντος τον δουλον Ἰησου Χριστου κλητον αποστολον
Παυλον. ουτω δε εχει τα ρητα· οιδαμεν δε οτι τοι αγαπω ι τον θεον παντα υνεργει
ει αγαθον, τοι κατα προθε ιν κλητοι ου ιν· οτι ου προεγνω, και προωρι εν
υμμορφου τη εικονο του υιου αυτου, ει το ειναι αυτον πρωτοτοκον εν πολλοι
αδελφοι · ου δε προωρι εν, τουτου και εκαλε εν· και ου εκαλε εν, τουτου και
εδικαιω εν· ου δε εδικαιω εν, τουτου και εδοξα εν. προσχωμεν ουν τηι ταξει των
λεγομενων. δικαιοι ο θεος καλεσας προτερον, ουκ αν δικαιωσας ους μη εκαλεσεν·
καλει δε προ της κλησεως προορισας, ουκ αν καλεσας ους μη προωρισεν· και εστιν
αυτωι αρχη της κλησεως και της δικαιωσεως ουχ ο προορισμος· ουτος γαρ ει ην αρχη
των εξης, καν πιθανωτατα εκρατουν οι παρεισαγοντες τον περι φυσεως ατοπον
λογον· ανωτερω δε εστι του προορισμου η προγνωσις· ου γαρ προεγνω, φησι, και
προωρι εν υμμορφου τη εικονο του υιου αυτου. προενατενισας ουν ο θεος τωι
ειρμωι των εσομενων, και κατανοησας ροπην του εφ' ημιν τωνδε τινων επι ευσε
βειαν και ορμην επι ταυτην μετα την ροπην, και ως ολοι εαυτους επιδωσουσι τωι
κατ' αρετην ζηιν, προεγνω αυτους, γινωσκων μεν τα ενισταμενα προγινωσκων δε τα
μελλοντα· και ους ουτω προεγνω, προωρισεν συμμορφους εσομενους της εικονος
του υιου αυτου. εστιν ουν τις ο υιος του θεου, εικων τυγχανων του θεου του
αορατου, και τουτου εικων η λεγομενη εικων του υιου του θεου· ηντινα νομιζομεν
ειναι ην ανελαβεν ψυχην ο υιος του θεου ανθρωπινην, γενομενην δια την αρετην
της εικονος του θεου εικονα. ταυτης δε, ην οιομεθα εικονος εικονα ειναι [του υιου]
του θεου, συμμορφους προωρισεν γενεσθαι ο θεος, ους δια την περι αυτων
προγνωσιν προωρισεν. ου γομιστεον τοινυν ειναι των εσομενων αιτιαν την
προγνωσιν του θεου· αλλ' επει εμελλεν γινεσθαι κατ' ιδιας ορμας του ποιουντος, δια
τουτο προεγνω, ειδως τα παντα προ γενεσεως αυτων· και ως ειδως τα παντα προ
γενεσεως αυτων τουσδε μεν τινας προεγνω και προωρισεν συμμορφους εσομενους
της εικονος του υιου αυτου, αλλους δε ειδεν απηλλοτριωμενους. εαν δε τις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ανθυποφερηι προς ταυτα, ει δυνατον εστι μη γενεσθαι α τοιαδε εσεσθαι
προεγινωσκεν ο θεος· φησομεν οτι δυνατον μεν μη γενεσθαι· ουχι δε, ει δυνατον μη
γενεσθαι, αναγκη μη γενεσθαι η γενεσθαι· και γινεται ου παντως εξ αναγκης, αλλα
δυνατου οντος και του αυτα μη γενεσθαι. της δε λογικης εχεται εντρεχειας τε και
θεωριας ο περι των δυνατων τοπος, ινα ο σμηξας εαυτου το ομμα της ψυχης δυνηθηι
τηι λεπτοτητι των αποδειξεων παρακολουθησας κατανοησαι, πως και μεχρι των
τυχοντων ουκ εμποδιζεται το ειναι τι εις πολλα δυνατον, ενος εκ των πολλων οντος
του εσομενου, και ου κατα αναγκην εσομενου· προεγνω σμενου τε ουτωσι, οτι εσται
μεν ουκ εξ αναγκης δε εσται, αλλ' ενδεχομενου τυγχανοντος του μη γενεσθαι εσται
το ου στοχαστικως ειρημενον αλλ' αληθως προεγνωσμενον. μη νομιζετω δε τις ημας
το κατα προθε ιν σεσιωπηκεναι ως θλιβον ημων τον λογον· επει φησιν ο Παυλος
οιδαμεν δε οτι τοι αγαπω ι τον θεον παντα υνεργει ει αγαθον, τοι κατα προθε ιν
κλητοι ου ιν. αλλα προσεχετω οτι του κατα προθεσιν ειναι κλητους την αιτιαν και ο
αποστολος αποδεδωκεν ευθεως, ειπων οτι ου προεγνω, και προωρι εν υμμορφου
τη εικονο του υιου αυτου. και τινα γε μαλλον εχρην εγκαταχωρισθηναι εις την
δικαιουσαν κλησιν τηι προθεσει του θεου η τους αγαπωντας αυτον; πανυ δε την εκ
του εφ' ημιν αιτιαν παριστησι της προθεσεως και της προγνωσεως το οιδαμεν δε οτι
τοι αγαπω ι τον θεον παντα υνεργει ει αγαθον. σχεδον γαρ ειπεν οτι παντα
συνεργουντα εις αγαθον δια τουτο συνεργει, επει αξιοι εισι συνεργιας οι αγαπωντες
τον θεον. αμα δε και ερωτησωμεν τους τα εναντια λεγοντας, και αποκρινασθωσαν
ημιν προς ταυτα. εστω καθ' υποθεσιν ειναι τινα εφ' ημιν· και τουτο ερουμεν αυτοις
αναιρουσι το εφ' ημιν, εως εκ της διδομενης υποθεσεως ελεγχθηι αυτων ο λογος ουχ
υγιης ων. οντος δη του εφ' ημιν, αρα ο θεος επιβαλων τωι ειρμωι των εσομενων
προγνωσεται τα πραχθησομενα εκ του εφ' ημιν εκαστωι των εχοντων το εφ' ημιν, η
ου προγνωσεται; το μεν ουν λεγειν ου προγνωσεται, αγνοουντος εστι τον επι πασι
νουν και την μεγαλωσυνην του θεου. ει δε δωσουσιν οτι προγνωσεται, παλιν
ερωτησωμεν αυτους, αρα το εγνωκεναι αυτον αιτιον εστι του εσεσθαι τα εσομενα,
διδομενου του ειναι το εφ' ημιν; η επει εσται προεγνω, και ουδαμως εστιν αιτια
αυτου η προγνωσις των εσομενων εκ του εφ' ημιν εκαστωι; δυνατον ουν ην τωνδε
τινων απαντησαντων μη τοδε αλλα τοδε ενεργησαι τον δημιουργηθεντα
αυτεξουσιον. τουτων ουν και τοιουτων αν λεχθησομενων, σωζεται και το ευγε,
αγαθε δουλε και πι τε· επι ολιγα η πι το , επι πολλων ε κατα τη ω· ει ελθε ει την
χαριν του κυριου ου· και πας επαινος. σωζεται δε και το ευλογον του πονηρε δουλε
και οκνηρε, εδει ε βαλειν το αργυριον μου ει τραπεζαν. ουτω δε σωθησεται μονως
τα δικαιως λεγομενα προς μεν τους εκ δεξιων δευτε προ με οι ευλογημενοι του
πατρο μου, κληρονομη ατε την ητοιμα μενην υμιν βα ιλειαν απο καταβολη κο μου·
οτι επεινα α, και εδωκατε μοι φαγειν και τα εξης· προς δε τους εξ ευωνυμων
πορευε θε απ' εμου οι κατηραμενοι ει το πυρ το αιωνιον, το ητοιμα μενον τωι
διαβολωι και τοι αγγελοι αυτου· οτι επεινων, και ουκ εδωκατε μοι φαγειν και τα
εξης. αλλα και ειπερ το αφωρισμενος εις ευαγγελιον θεου και το ο αφορι α με εκ
κοιλια μητρο μου αναγκην τινα περιειχε, πως αν ευλογως εφασκε το υποπιαζω μου
το ωμα και δουλαγωγω, μηπω αλλοι κηρυξα αυτο αδο κιμο γενωμαι και το ουαι
γαρ μοι ε τιν εαν μη ευαγγελιζωμαι; σαφως γαρ εκ τουτων παριστησιν οτι ει μη
υπεπιαζεν αυτου το σωμα και εδουλαγωγει οιον τε ην αυτον αλλοις κηρυξαντα
αδοκιμον γενεσθαι, και οτι δυνατον ην ουαι αυτωι γενεσθαι ει μη ευηγγελιζετο.
μηποτε ουν συν τουτοις αφωρισεν αυτον ο θεος εκ κοιλιας μητρος, και αφωρισεν
αυτον εις ευαγγελιον θεου, συν τωι εωρακεναι την αιτιαν του δικαιου αφορισμου, οτι
υποπιασει το σωμα και δουλαγωγησει ευλαβουμενος μηπως αλλοις κηρυξας αυτος
αδοκιμος γενηται, και οτι, ειδως ουαι αυτωι εσεσθαι εαν μη ευαγγελισηται, φοβωι τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

προς τον θεον προς το μη γενεσθαι εν τωι ουαι ουκ εσιωπα αλλ' ευηγγελιζετο. και
ταυτα δε εωρα ο αφοριζων αυτον εκ κοι λιας μητρος αυτου και ο αφοριζων αυτον εις
το εαυτου ευαγγελιον, οτι εν κοποι εσται περι οτερω , εν φυλακαι περι ευοντω , εν
πληγαι υπερβαλλοντω , εν θανατοι πολλακι · υπο Ἰουδαιων πεντακι τε αρακοντα
παρα μιαν ληψεται, τρι ραβδι θη εται, απαξ λιθα θη εται· και ταδε τινα πεισεται
καυχωμενο εν ται θλιψε ι και ειδω οτι η θλιψι υπομονην κατεργαζεται και
υπομενων. δια ταυτα δε αξιον ην αυτον αφορισθηναι εις ευαγγελιον θεου
προγινωσκομενον εσεσθαι, και αφορισθηναι αυτον εκ κοιλιας μητρος αυτου. και
αφωριζετο εις ευαγγελιον θεου ου δια την φυσιν εχουσαν τι εξαιρετον και οσον επι
τηι κατασκευηι υπερ τας των μη τοιουτων φυσεις, αλλα δια τας προεγνωσμενας μεν
προτερον πραξεις υστερον δε γενομενας εκαστην εκ της παρασκευης και της
προαιρεσεως της αποστολικης. νυν δε αποδιδοναι εις το απο του ψαλμου ρητον ουκ
ην ευκαιρον, παρεκβατικον γαρ ην· διο εις την οικειαν ταξιν θεου διδοντος
αποδοθησεται, οταν τον ψαλμον διηγωμεθα. αρκεσει δε και ταυτα πεπλεονασμενα
εις το αφωρισμενος. 2 i 9–11 μαρτυς γαρ μου εστιν ο θεος ωι λατρευω εν τωι πνευματι
μου εν τωι ευαγγελιωι του υιου αυτου, ως αδιαλειπτως μνειαν υμων ποιουμαι
παντοτε επι των προσευχων μου δεομενος ειπως ηδη ποτε ευοδωθησομαι εν τωι
θεληματι του θεου ελθειν προς υμας· επιποθω γαρ ιδειν υμας. εστι δε και χωρις
θεληματος θεου ηκειν προς τινα, ωσπερ ο Βαλααμ απηιει προς τον Βαλακ
καταρασομενος μισθου τον Ἰσραηλ· οιμαι δε οτι και πας εθνικος, η οπωσποτε της
θεοσεβειας αλλοτριος, μη διακονουμενος αγιοις των λυσιτελων τι αυτοις, ου και εν
θεληματι θεου ευοδουται γινεσθαι προς ους γινεται, ει και ευοδουται ποτε· ε τι γαρ
φησιν η γραφη εν κακοι ευοδια ανδρο . 3 11, 12 ινα τι μεταδω χαρισμα υμιν
πνευματικον εις το στηριχθηναι υμας· τουτο δε εστι συμπαρακληθηναι εν υμιν δια
της εν αλληλοις πιστεως υμων τε και εμου. ως οντος δε χαρισματος μη πνευματικου
ηγουμαι οτι αναγκαιως προσκειται· εστι γαρ τινα χαρισματα, ου πνευματικα, ως και
ο γαμος· το γαρ πνευματικον ουκ αν ποτε εμποδισαι προ ευχηι· η δε επι το αυτο
συνοδος ανδρος και γυναικος κωλυει. οτι δε χαρισμα ο γαμος δηλοι ο αποστολος
φησας θελω παντα ανθρωπου ειναι ω και εμαυτον, αλλ' εκα το ιδιον εχει χαρι μα
εκ θεου· ο μεν ουτω , ο δε ουτω . 4 i 13–15 ου θελω δε υμας αγνοειν, αδελφοι, οτι
πολλακις προεθεμην ελθειν προς υμας και εκωλυθην αχρι του δευρο, ινα τινα
καρπον σχω και εν υμιν καθως και εν τοις λοιποις εθνεσιν, Ἕλλησι τε και
βαρβαροις· σοφοις τε και ανοητοις οφειλετης ειμι, ουτως το κατ' εμε προθυμον και
υμιν τοις εν Ῥωμηι ευαγγελισασθαι. [εστιν δε ενταυθα καθ' υπερβατον, ο εαν μη
τηρηθηι μαχεται τηι ακολουθιαι· τις γαρ αν ειποι δια τουτο κεκωλυσθαι ελθειν προς
τους Ῥωμαιους τον Παυλον ινα καρπον εχηις; τουναντιον γαρ, ει μη εκωλυθη
καρπον ειχεν, κωλυομενος δε απεστερειτο του καρπου· πως ουν αναγνωστεον;
πολλακις προεθεμην ελθειν προς υμας ινα τινα καρπον σχω και εν υμιν καθως και
εν τοις λοιποις εθνεσιν, Ἕλλησι τε και βαρβαροις, σοφοις τε και ανοητοις, και
εκωλυθην αχρι του δευρο· δια τι ουν ηναγκασθη το υπερβατον θειναι; επειδη τωι ινα
καρπον τινα εχω εμελλε συναπτειν πολλα (οιον το και εν υμιν καθως και εν τοις
λοιποις εθνεσιν, Ἕλλησι τε και βαρβαροις, σοφοις τε και ανοητοις οφειλετης ειμι και
τα ακολουθα) ινα μη διακοψηι τηι συνεχειαι, παρενθεις το εκωλυθην αχρι του δευρο
συνηψε τωι προτερωι τωι προεθεμην ελθειν προς υμας το ινα τινα καρπον εχω, και
ουτως απεδωκε τηι του λογου ακολουθιαι την ταξιν.] 5 i 18 αποκαλυπτεται γαρ οργη
θεου απ' ουρανου επι πασαν ασεβειαν και αδικιαν ανθρωπων των την αληθειαν εν
αδικιαι κατεχοντων. εοικε δε λεγεσθαι οργη και ο διακονος των επι τοις
ημαρτημενοις πονων και οι υπ' αυτον των αυτων υπηρεται και λειτουργοι, ως οτε
προ ετεθη εκκαηναι η οργη του θεου εν τωι Ἰ ραηλ, οτε ανα ει θει υπ' αυτης ∆αυειδ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

εκελευσε τωι Ἰωαβ αριθμη αι τον λαον· το δε δευτερον παρισταται εκ του απε τειλεν
ει αυτου θυμον οργη , θλιψιν και οργην, απο τολην δι' αγγελων πονηρων. οτε δ',
αυτοι οι δι' αμαρτιας πονοι· ουτω γαρ ακουω του κατα την κληροτητα ου και
αμεταμελητον καρδιαν θη αυριζει εαυτωι οργην εν ημεραι οργη , και του εφθακεν δε
ει αυτου η οργη ει τελο . προς τουτοις επισκεψαι ει τα μεν συμβαινοντα τοις
δικαιοις, πειραζοντος αυτους του πονηρου, οργη μεν εστιν ουτε δε θεου ουτε απ'
ουρανου, αλλα κατωθεν ποθεν η του διαβολου η τινος των αγγελων αυτου· τουτοις
δε τις ουκ απιθανως ανθυποισει το ειναι ημιν την παλην προ τα πνευματικα τη
πονηρια εν τοι επουρανιοι · και γαρ ταυτα δοξει οργιζομενα τοις αγιοις παλαιειν
και επαγειν αυτοις απ' ουρανου οργην. μηποτε ουν εστι τις απ' ουρανου οργη και
ετερα κατωθεν ως αποδεδεικται, ουτως και ημιν απ' ουρανου οργη θεου εστιν, ετερα
δε απ' ουρανου μεν ου θεου δε; ει δε πασιν ανθρωποις ο θεος δια των εν τωι φυσικωι
λογωι αφορμων την αληθειαν εφανερωσεν, και το γνωστον εαυτου ως εκαστος
κεχωρηκεν οτε τον λογον συμπεπληρωκεν, δηλονοτι αναγ καιον εσται δια παντα τα
ασεβως γεγενημενα και αδικως πεπραγμενα, τοισδε μεν πλειονα τοισδε δε ελαττονα,
κατα αναλογιαν ελθειν την αποκαλυψιν της οργης του θεου απ' ουρανου. 6 ii 7–9
τοις μεν καθ' υπομονην εργου αγαθου δοξαν και τιμην και αφθαρσιαν ζητουσι ζωην
αιωνιον· τοις δε εξ εριθειας και απειθουσι μεν τηι αληθειαι πει θομενοις δε τηι αδικιαι
θυμος και οργη θλιψις και στενοχωρια επι πασαν ψυχην ανθρωπου του
κατεργαζομενου το κακον Ἰουδαιου τε πρωτον και Ἕλληνος. οργη δε εστιν ο
επομενος τοις αμαρτανουσιν επι τιμωριαι πονος· θυμον δε οριζονται οργην
αναθυμιωμενην και διοιδαινουσαν· ουτος δε ο θυμος εργον εχει το ελεγχειν, ηνικα
αν δια τας αμαρτιας πασχων τινα, ητοι της συνειδησεως αυτων πληττομενης η
ακολουθουντων επιπονων τινων τηι αμαρτιαι. αλλα και θλιψις επεται τοις τοιουτοις
ουχ η υπομονην κατεργαζομενη, ουδε ει νηστις ων καυχησεται, αλλ' ει συνεζευκται
στενοχωριαι. ουκ αν δε τις εστενοχωρηθη ει πεποιηκει τις αυτωι απο οφια πλατο
καρδια και ηκουσε του αποστολου λεγοντος πλατυνθητε και υμει . συναγειν γαρ
ειωθεν και στενουν την ψυχην τα κακα, ως τον διαβολον ως εν οπηι κατα τον οφιν
εμφωλευειν. 7 ii 10, 11 δοξα και τιμη και ειρηνη παντι τωι εργαζομενωι το αγαθον,
Ἰουδαιωι τε πρωτον και Ἕλληνι· ου γαρ εστιν προσωποληψια παρα τωι θεωι. ο τοινυν
εργαζομενος το αγαθον και τιμιον εαυτον αποφαινων τιμην ληψεται, δια της
μετανοιας αναβαινων, εξ ης εξεπεσεν ομοιωθει τοι κτηνε ι τοι ανοητοι · και τα
αφθαρσιας αξια πραγματα νοησας εγειρεται εν δοξηι εις αιωνιον ζωην· και εν ειρηνηι
δε εστι πας ο απερισπαστος και μη περιελκομενος υπο τινος αλλο τι νοειν η ποιειν
παρα την αληθειαν, κατα το και η ειρηνη του θεου φρουρη ει τα καρδια υμων και
τα νοηματα υμων εν Χρι τωι Ἰη ου, και ειρηνη υμιν πληθυνθειη, και το ειρηνην την
εμην διδωμι υμιν· φησιν δε και ο προφητης πληθο εσεσθαι ειρηνη εν τηι επιδημιαι
του κυριου εω ανταναιρεθηι η εληνη, ινα μηκετι νοθον υπαρχηι φως και νυκτερινον.
8 ii 12, 13 οσοι γαρ ανομως ημαρτον ανομως και απολουνται· και οσοι εν νομωι
ημαρτον δια νομου κριθησονται· ου γαρ οι ακροαται του νομου δικαιοι παρα τωι θεωι,
αλλ' οι ποιηται του νομου δικαιωθησονται. κριθηναι μεν εστι κατα νομον και δια
νομου· το δε απολεσθαι ουκ επιδεχεται νομον· ουδε γαρ αλλος τις αυτους απολει, ινα
κρινηι αυτους νομωι απωλειας, αλλ' εχεται τοις ανομως αμαρτησασιν απωλεια· οσοι
δε εν νομωι ημαρτον μη πανυ αποστατουντες αυτου αλλ' ητοι παρορωντες η και
νικωμενοι, μετα του προτιθεσθαι κατα νομον ζηιν, ουτοι δι' αυτου του νομου
κριθησονται. 9 ii 15, 16 συμμαρτυρουσης αυτων της συνειδησεως και μεταξυ
αλληλων των λογισμων κατηγορουντων η και απολογουμενων, εν ημεραι οτε κρινει
ο θεος τα κρυπτα των ανθρωπων κατα το ευαγγελιον μου δια Ἰησου Χριστου. [η και
ουτως·] κρινει ο θεος κατα το ευαγγελιον· οπερ ευαγγελιον Παυλου εστιν, και των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

παραπλησιων εκεινωι και αξιους εαυτους πεποιηκοτων ουδενος σκυθρωπου αλλ' εφ'
ωι χαιρειν χρη. διο αυτων εστι το ευαγγελιον συν τηι του θεου κρισει διακονωι
κεχρημενηι. 10 ii 21–25 ο ουν διδασκων ετερον σεαυτον ου διδασκεις; ο κηρυσσων μη
κλεπτειν κλεπτεις; ο λεγων μη μοιχευειν μοιχευεις; ο βδελυσσομενος τα ειδωλα
ιεροσυλεις; ος εν νομωι καυχασαι, δια της παραβασεως του νομου τον θεον ατιμαζεις;
το γαρ ονομα του θεου δι' υμων βλασφημειται εν τοις εθνεσι καθως γεγραπται·
περιτομη μεν γαρ ωφελει, εαν νομον πρασσηις· εαν δε παραβατης νομου ηις, η
περιτομη σου ακροβυστια γεγονεν. ζητησαι χρη ποσαχως ο νομος λεγεται, και
μαλιστα παρα τωι αποστολωι, ινα μη δοξηι εναντιουσθαι εαυτωι· ποτε μεν ει
περιτεμνε θε, Χρι το υμα ουδεν ωφελη ει· ποτε δε περιτομην ωφελειν εαν νομον τις
πρασσηι. εστιν ουν νομος καθ' ενα τροπον ψιλον το Μωσεως γραμμα, καθ' ο
σημαινομενον ειρηται το ει εν νομωι δικαιου θε τη χαριτο εξεπε ατε· και το ο νομο
παιδαγωγο ημων γεγονεν ει Χρι τον. εστι και ο κατα πνευμα νομος κυριως
ονομαζομενος, καθ' ο ειρηται ω τε ο μεν νομο αγιο και η εντολη αγια. εστι και ο
φυσικος, καθ' ο ειρηται οταν γαρ εθνη τα μη νομον εχοντα φυ ει τα του νομου ποιηι
και τα εξης. λεγεται νομος και η Μωσεως ιστορια, ως οταν εν τηι προς Γαλατας
φασκηι λεγετε μοι οι τον νομον αναγινω κοντε τον νομον ουκ ακουετε, γεγραπται
γαρ, Ἀβρααμ δυο υιου ε χεν και τα εξης. καλει δε και τα προφητικα νομον, ως εν τωι
νομωι γεγραπται, εν ετερογλω οι και εν χειλε ιν ετεροι λαλη ω τωι λαωι τουτωι εν
Ἠσαιαι. μηποτε δε και την Χριστου περι των πρακτεων διδασκαλιαν νομον καλει, ως
οταν φασκηι εαυτον μη ανομον ειναι θεου αλλ' εννομον Χρι του. οταν ουν φασκηι
οιτινε εν νομωι δικαιου θε τη χαριτο εξεπε ατε, ανατρεπει ημας απο του Μωσεως
γραμματος. περιτομην ουν, ην αυτος φησι νυν, ετεραν λεγει παρα την κατατομην·
και νομον, τον πνευματικον. δυναται δε νυν νομος νοεισθαι και ο κατα τας φυσικας
εννοιας· κατα γαρ την της ψυχης βελτιωσιν ο πνευματικως περιτεμνομενος
ωφελειται κατα την των φαυλων περιαιρεσιν, δια δε του πραττειν τον νομον τα
πρακτεα εργαζομενος. δυναται δε τις και κατα το ρητον εκτος αναγωγης
εξηγησασθαι το ρητον, και φησιν οτι προς τους απο Ἰουδαιων διαλεγομενος τουτο
φησιν· εγενετο γαρ τοι Ἰουδαιοι ω Ἰουδαιο ινα Ἰουδαιου κερδη ηι, περιτεμων τον
Τιμοθεον και κειραμενο και καθαιρομενος κατα νομον, ωστε και προς αυτους λεγειν
περιτομη μεν γαρ ωφελει εαν νομον πρασσηις, προς δε τους εξ εθνων διαλεγομενος
ταυτην κωλυει, μη εναντιουμενος εαυτωι· επειδη δε ειρηται εν τωι περι ταυτης λογωι
τωι Ἀβρααμ τους εξ εθνων περιτεμνεσθαι, ει μη τους απο περματο αυτου, και τους
οικογενει και αργυρωνητου · ομοιως δε και εν τωι Λευιτικωι περι των υιων Ἰσραηλ
ειρηται μονον· ουκ αναγκη δε και τους προσηλυτους τουτοις προσυπακουεσθαι, επει
ουδε τα περι των Λευιτων ιδικως νενομοθετημενα, η τα περι των ιερεων, η τα περι
της γερουσιας προσυπακουειν αυτοις διδωσι και ετερους. οταν γαρ και τους
προσηλυτους βουλεται τι διαπραττεσθαι, ιδικως και αυτων μεμνηται, ως οταν περι
θυσιας φησιν. αμελει και συνεστηκοτος του καλουμενου αγιασματος προσεφερον και
προσηλυτοι· ως και περι των δεκα λεπρων των καθαρθεντων ο κυριος εφη
πορευθεντε δειξατε εαυτου τοι ιερευ ιν· αφ' ων αμαρειτη εις ην. ωι μαρτυρων ο
σωτηρ φησιν ουχι οι δεκα εκαθαρι θη αν; οι δε εννεα που; ουχ ευρεθη αν
υπο τρεψαντε δοξαν δουναι τωι θεωι ει μη ο αλλογενη ουτο . ει δε τις τα απο της
Ἐξοδου ανθυποισει περι των εσθιειν το πασχα βουλομενων προσηλυτων, ως δει
αυτους περιτεμνεσθαι, φησομεν ως εν ενι τοπωι θυε θαι το πα χα προσεταξεν ο θεος,
τουτου δε μη ισταμενου νυν περιττη η περιτομη τοις εξ εθνων. 11 iii 1–3 τι ουν το
περισσον του Ἰουδαιου, η τις η ωφελεια της περιτομης; πολυ κατα παντα τροπον·
πρωτον μεν γαρ οτι επιστευθησαν τα λογια του θεου. τι γαρ ει ηπιστησαν τινες; μη η
απιστια αυτων την πιστιν του θεου καταργησει; μη γενοιτο. το πιστευθηναι τα λογια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

του θεου ουκ εν τωι βιβλια και γραμματα πι στευθηναι χαρακτηριζεται, αλλ' εν τωι
τον εν αυτοις νουν και τα εναποκειμενα μυστηρια γινωσκεσθαι. κατα γαρ τον υγιη
λογον ο οφο νοη ει τα απο του ιδιου τοματο · επι δε χειλε ι φορε ει επιγνωμο υνην.
τοιουτος ην Μωυσης και οι προφηται, Ἰουδαιοι οντες και πιστευθεντες τα λογια του
θεου, και ει τις παρ' αυτοις τουτοις παραπλησιος. και οι αποστολοι δε του κυριου
ημων Ἰησου Χριστου ειχον το περισσον του Ἰουδαιου και την της περιτομης
ωφελειαν παρα τους υπ' αυτων μαθοντας τον χριστιανισμον. εστι δε και τοις εξ
εθνων πολυ το περισσον παρα τους εκ περιτομης· απ' εκεινων γαρ ηρθη η βα ιλεια
του θεου ινα δοθηι εθνει ποιουντι του καρπου αυτη . ει δε πρωτοι εκεινοι
επιστευθησαν τα λογια του θεου, εισιν οι και δευτερον πιστευ θεντες· το γαρ πρωτον
τινος εστιν η τινων πρωτον. τινες ουν δευτερον επιστευθησαν ιδειν εστιν εκ του ωι
μεν γαρ δια του πνευματο διδοται λογο οφια και τα εξης. ει δε τις συγχεομενος
ταυτον οιεται τα λογια του θεου τοις γραμμασι του θεου, προσεχετω τωι λεγοντι
ψαλμωι τα λογια κυριου λογια αγνα αργυριον πεπυρωμενον δοκιμιον τηι γηι
κεκαθαρι μενον επταπλα ιω . εγω μεν γαρ ουκ οιμαι τα αγνα λογια ειναι τα αυτα τωι
αποκτειννυντι γραμματι. ωσπερ δε οι προειρημενοι Ἰουδαιοι πρωτοι επιστευθησαν
τα λογια του θεου, ουτως και τινες ηπιστησαν· αλλ' ουχι των τοιουτων ειτε προς τον
θεον ειτε προς τα λογια αυτου απιστια την πιστιν του θεου καταργησει. ποιαν δε
πιστιν του θεου; ποτερον ην θεος πιστευει τισι τα λογια; η ην οι πιστευθεντες τα
λογια πιστευουσι τωι θεωι, ως Ἀβρααμ επι τευ ε τωι θεωι και ελογι θη αυτωι ει
δικαιο υνην; εκατερον οιμαι λογον εχειν· μεμνησθαι γαρ δει τον τε πιστευοντα τωι
θεωι και τον πεπιστευμενον τα λογια αυτου, μαλιστα εν καιρωι της των απιστων
χλευης ην χλευαζουσι τους πεπιστευκοτας, του μη καταργεισθαι την πιστιν του θεου
υπο του λογου των απιστουντων. 12 iii 4 γινεσθω δε ο θεος αληθης πας δε ανθρωπος
ψευστης· καθως γεγραπται· οπως αν δικαιωθηις εν τοις λογοις σου και νικησηις εν τωι
κρινεσθαι σε. το ουν γενηθητω ειρηται αντι ευκτικου, ως το ειη το ονομα ου
ευλογημενον ει του αιωνα . 13 ιιι 9–18 τι ουν; προεχομεθα; ου παντως·
προηιτιασαμεθα γαρ Ἰουδαιους τε και Ἕλληνας παντας υφ' αμαρτιαν ειναι καθως
γεγραπται· ουκ εστιν δικαιος ουδε εις· ουκ εστιν ο συνιων· ουκ εστιν ο εκζητων τον
θεον· παντες εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν· ουκ εστιν ποιων χρηστοτητα, ουκ εστιν
εως ενος· ταφος ανεωιγμενος ο λαρυγξ αυτων· ταις γλωσσαις αυτων εδολιουσαν· ιος
ασπιδων υπο τα χειλη αυτων· ων το στομα αρας και πικριας γεμει· οξεις οι ποδες
αυτων εκχεαι αιμα· συντριμμα και ταλαιπωρια εν ταις οδοις αυτων και οδον ειρηνης
ουκ εγνωσαν· ουκ εστιν φοβος θεου απεναντι των οφθαλμων αυτων. βουλεται ρητα
συναγαγειν πως απαντες Ἰουδαιοι και Ἕλληνες υπο αμαρτιαν γεγονασιν, αρξαμενος
απο του καθως γεγραπται ουκ εστιν δικαιος ουδε εις, ουκ εστιν ο συνιων, ουκ εστιν ο
εκζητων τον θεον· οπερ αυταις λεξεσιν ουχ ευρομεν που γεγραμμενον, αλλα
νομιζομεν απο του τρισκαιδεκατου ψαλμου και του νβʹ μεταπεποιησθαι υπο του
αποστολου τα ρητα· εν μεν γαρ τωι ιγʹ ψαλμωι ειρηται κυριο εκ του ουρανου
διεκυψεν επι του υιου των ανθρωπων του ιδειν ει ε τιν υνιων η εκζητων τον θεον·
εν δε τωι νβʹ ο θεο εκ του ουρανου διεκυψεν επι του υιου των ανθρωπων του ιδειν
ει ε τι υνιων η εκζητων τον θεον. εοικεν ουν νενοηκεναι ισοδυναμειν το του ιδειν ει
ε τι υνιων η εκζητων τον θεον τωι ουκ εστιν ο συνιων, ουκ εστιν ο εκζητων τον
θεον. και το ουκ εστι δικαιος ουδε εις νομιζω γεγονεναι εκ του ουκ ε τι ποιων
χρη τοτητα, ουκ ε τιν εω ενο · ωστε τηι δυναμει δις αυτον τεθεικεναι, απαξ μεν
μεταποιησαντα, απαξ δε λεξεσι ταις αυταις χρησαμενον, και παραλιποντα το
δευτερον ειρημενον ουκ εστιν. το δε ιος ασπιδων υπο τα χειλη αυτων, αυταις λεξεσι
κειται η χρησις εν τωι ρλθʹ ψαλμωι· το δ' επι τουτοις ων το στομα αρας και πικριας
γεμει εοικεν γεγονεναι απο του εν τωι ενατωι ψαλμωι ουτως ειρημενου ου αρα το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

τομα αυτου γεμει και πικρια και δολου. ειθ' εξης τουτο εστιν· οξεις οι ποδες αυτων
εκχεαι αιμα· τουτο δε ζητησεις εν τωι Ἠσαιαι, η εν ταις αλλαις των Παροιμιων
εκδοσεσιν, εν τωι ταχεινοι εκχεαι αιμα, ο μετα αστερισκων προσετεθη εν τηι εκδοσει
των εβδομηκοντα. το δε συντριμμα και ταλαιπωρια εν ταις οδοις αυτων μεχρι του
δευρο ουκ οιδα που ανεγνωκως· οιμαι δε εν τινι των προφητων γεγραφθαι το οδον
ειρηνης ουκ εγνωσαν, εν δε ψαλμοις ουκ εστιν φοβος θεου απεναντι των οφθαλμων
αυτων. πληθους δε οντων αμαρτηματων, ου παντως εκαστος ενοχος εστι τοις
απασιν, αλλ' οι μεν τωιδε τωι αμαρτηματι οι δε τωιδε, και ουτω τους παντας τοις
πασιν. 14 ιιι 19, 20 οιδαμεν γαρ οτι οσα ο νομος λεγει τοις εν τωι νομωι λαλει, ινα παν
στομα φραγηι και υποδικος γενηται πας ο κοσμος τωι θεωι· διοτι εξ εργων νομου ου
δικαιωθησεται πασα σαρξ ενωπιον αυτου· δια γαρ νομου επιγνωσις αμαρτιας. τι
κοινον προς πασαν σαρκα τα εργα του Μωσεως νομου; πως δε και της αμαρτιας
επιγνωσις δια του νομου Μωυσεως γινεται, πολλων και προ Μωσεως επεγνωκοτων
τα ιδια αμαρτηματα; Καιν μεν γαρ φησι μειζων η αιτια μου του αφεθηναι με· οι δε εις
Αιγυπτον καταβαντες προς τον Ἰωσηφ πατριαρχαι λεγουσιν επι τοις του Ἰωσηφ προς
αυτους λογοις το εν αμαρτιαι ε μεν περι του αδελφου ημων και τα εξης· αλλα και
ειπερ ο Ἰωβ δεικνυται προ Μωσεως γεγονεναι, φησιν ει δε και αμαρτων εκου ιω
εκρυψα την αμαρτιαν μου και τα εξης. ωστε δοκει μοι μη τον Μωσεως νομον νυν
λεγεσθαι τωι αποστολωι αλλα περι του φυσικου, ος και γεγραπται εν ται καρδιαι των
ανθρωπων. τινες δ' αν ειεν οι εν τωι νομωι; η πας ο συμπληρωσας τον λογον
ανθρωπος; ουκ εισι γαρ εν τωι νομωι οι ετι ζωντε χωρι νομου, οποιος ην και Παυλος
ποτε. πλην οι αγιοι ους προεγνω και προωρι εν και εκαλε εν και εδικαιω εν και
εδοξα εν νομο ει ι και ουκ εν νομωι· διοπερ ου φραγησεται αυτων το στομα, ουδε
υποδικοι γενησονται τωι θεωι, ου γαρ εισι σαρξ· και ει δικαιουνται δε, ουκ εξ εργων
νομου, νομος γαρ ουκ εξ εργων νομου δικαιωθησεται, αυτοθεν δικαιος ων. ουτω δε
δια νομου επιγνωσις αμαρτιας, ως δια ιατρικης επιγνωσις νοσου, και μαλιστα της
λανθανουσης και αυτον τον νοσουντα. [και αλλως δε] οσον επι τωι νομωι
τιμωρηθηναι τον μοιχευοντα εχρην και τον φονευοντα κολαζεσθαι βουλομενωι
παντως, το δε κυριο αφειλεν το ανομημα ου ουκετι βουλημα ην του νομου αλλα
χαρις του δεδωκοτος τον νομον. δια τουτο ακριβως ειπων το εξ εργων νομου ουκ
επηγαγε Πας ανθρωπος αλλα Πασα σαρξ. διαθεσει μεν γαρ δικαιουσθαι δυνατον,
οταν τηι προθεσει προς το του νομου ρεπηι βουλημα, εργοις δε ουκετι δυνατον· τα δε
εργα σαρκος απερ αν εληται ψυχη. 15 21, 22 νυνι δε χωρις νομου δικαιοσυνη θεου
πεφανερωται μαρτυρουμενη υπο του νομου και των προφητων· δικαιοσυνη δε θεου
δια πιστεως Ἰησου Χριστου εις παντας και επι παντας τους πιστευοντας. ο λεγει
τοιουτον εστιν· ουχ ωσπερ δια νομου επιγνωσις αμαρτιας, ουτως και φανερωσις
δικαιοσυνης θεου δια νομου γινεται, χωρις γαρ νομου δικαιοσυνη θεου
πεφανερωται· μειζων γαρ εστιν η δικαιοσυνη του θεου των φυσικων αφορμων,
αιτινες ουκ εισιν αυταρκεις προς το κατανοησαι δικαιοσυνην, ουχ απλως αλλα την
αυτου του θεου, ου τα δικαιουμενα κριματα ανεξερευνητα ε τι. διο νυνι χωρις νομου
πεφανερωται η του θεου δικαιοσυνη, ης διδασκαλος εστιν ο Χριστος, εν μηδενι
παραλαμβανων εις παραστασιν της του θεου δικαιοσυνης τον της φυσεως νομον.
εμαρτυρειτο δε αυτη, ωσπερ υπο των προφητικων λογων εξ αγιου πνευματος
αινιγματωδως ειρημενων, και υπο του προφητου Μωυσεως νομου. και μη θαυμασηις
ει δυο σημαινομενα του ενος ονοματος του νομου εν τωι αυτωι παρειληπται τοπωι·
ευρησομεν γαρ ταυτην την συνηθειαν και εν αλλαις γραφαις· οιον ουχ υμει λεγετε
ετι τετραμηνο ε τιν και ο θερι μο ερχεται; επαρατε του οφθαλμου υμων και
θεα α θε τα χωρα οτι λευκαι ει ι προ θερι μον ηδη. δις γαρ εκει ο θερισμος
ονομασθεις, κατα μεν το προτερον επι τον σωματικον αναφερεται, κατα δε το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

δευτερον επι τον πνευματικον. ειπερ δε ο αυτος νομος παρειληπται κατα τινας, ει
μεν χωρις νομου πεφανερωται ουχ υπο νομου μαρτυρειται, ει δε υπο νομου
μαρτυρειται ου χωρις του νομου πεφανερωται. 16 22–25 ου γαρ εστι διαστολη·
παντες γαρ ημαρτον και υστερουνται της δοξης του θεου δικαιουμενοι δωρεαν τηι
αυτου χαριτι· δια της απολυτρωσεως της εν Χριστωι Ἰησου ον προεθετο ο θεος
ιλαστηριον δια της πιστεως εν τωι αυτου αιματι. δικαιον δε παραθεσθαι τους μετα
αιματος γενομενους κατα τον νομον ιλασμους, ιν' ευρεθηι εκ των παρατιθεμενων
και ων εστι συμβολα τα γεγραμ μενα. γεγραπται τοινυν μετα την του αρxiερεως
θυσιαν εν τωι Λευιτικωι εαν δε πα α υναγωγη αγνοη ηι, και λαθηι ρημα εξ οφθαλμων
τη υναγωγη , και ποιη ω ι μιαν απα ων των εντολων κυριου η ου ποιηθη εται, και
πλημμελη ω ι, και γνω θηι αυτοι η αμαρτια ην ημαρτον εν αυτηι, και προ αξει η
υναγωγη μο χον εκ βοων περι τη αμαρτια · ειτα μετ' ολιγα και ει οι ει ο ιερευ ο
χρι το απο του αιματο του μο χου ει την κηνην του μαρτυριου· και παλιν μετ'
ολιγα και ποιη ει φησι τον μο χον ον τροπον εποιη εν τον μο χον τη αμαρτια · ουτω
ποιηθη εται αυτωι και εξιλα εται περι αυτων ο ιερευ και αφεθη εται αυτοι . 17 iii 27
που ουν η καυχησις; εξεκλεισθη· δια ποιου νομου; των εργων; ουχι· αλλα δια νομου
πιστεως. επει πασα η εξ εργων απεκλεισθη πασιν ανθρωποις καυχησις, δια τουτο πα
ο υψων εαυτον ταπεινωθη εται, καν αληθευων λεγηι το ο θεο ευχαρι τω οι οτι ουκ
ειμι ω οι λοιποι των ανθρωπων και τα εξης. δια νομου δε πιστεως εκκλειεται πασα
καυχησις ην καυχησαιντο ανθρωποι μη νοουντες την εκ πιστεως δικαιωσιν· ουκ
εκκλειεται δε η εκ πιστεως καυχησις, οποια ην η Παυλου λεγοντος εμοι δε μη
γενοιτο καυχα θαι ει μη εν τωι ταυρωι του κυριου ημων Ἰη ου Χρι του, δι' ου εμοι
κο μο ε ταυρωται καγω τωι κο μωι· μονονουχι γαρ φησιν εμοι δε μη γενοιτο
καυχα θαι επ' ουδεμιαι των αρετων η εν μονωι τωι ταυρωι του κυριου ημων Ἰη ου
Χρι του. 18 ιιι 28 λογιζομεθα ουν πιστει δικαιουσθαι ανθρωπον χωρις εργων νομου.
οτι δε αρκει εις δικαιωσιν ο της πιστεως νομος καθολου μηδεν εργασαμενοις ημιν,
εχομεν δειξαι τον συσταυρωθεντα ληιστην τωι Ἰησου και την εν τωι κατα Λουκαν
αμαρτωλον γυναικα την κομι α αν αλαβα τρον μυρου και τα αν παρα του ποδα του
Ἰη ου και διαπραξαμενην απερ αναγεγραπται πεποιηκεναι. εξ ουδενος γαρ εργου
αλλ' εκ της πιστεως αφεωνται ταυτης αι αμαρτιαι, και ηκουσεν το η πι τι ου ε ωκεν
ε πορευου ει ειρηνην. οτι δε μετα την επιγνωσιν αδικια γενομενη αθετει την χαριν
του δικαιωσαντος σαφως αυτος εν τοις εξης παραστησει. εγω δε οιμαι, φησιν, οτι και
τα προ της πιστεως εργα καν δοκηι ειναι δεξια, ως μη εποικοδομηθεντα καλωι
θεμελιωι τηι πιστει, ου δικαιοι τον ποιησαντα αυτα. 19 iii 29, 30 η Ἰουδαιων ο θεος
μονον; ουχι δε και εθνων; ναι, και εθνων· επειπερ εις ο θεος ος δικαιωσει περιτομην
εκ πιστεως και ακροβυστιαν δια της πιστεως. τινι διαφερει η εκ πιστεως δικαιουμενη
περιτομη της δικαιουμενης δια της πιστεως ακροβυστιας; ου γαρ νομιστεον ως
ετυχεν Παυλον ταις προθεσεσι διαφορως κεχρησθαι. οιον και εν τηι προς Κορινθιους
η γυνη φησιν εκ του ανδρο ο δε ανηρ δια τη γυναικο . δοκει δε μοι οικειοτερον
ειναι το εκ τινος τωι εξ ου <η>περ το δια τινος τωι δι' ου· η μεν γαρ γυνη πρωτως εξ
ανδρος εστιν, ουδεποτε δι' ανδρος· ουδε γαρ εξ αλλου ποτε γυνη ινα γενηται δι'
ανδρος· και μαλιστα επαν ακουηι τουτων κατα τον Ἀδαμ και την Ευαν, δια το τουτο
νυν ο τουν εκ των ο των μου και αρξ εκ τη αρκο μου. ο δε ανηρ ουδεποτε εκ της
γυναικος· αλλα και αυτος πρωτως εξ ανδρος ων μετα ταυτα γινεται δια γυναικος·
αλλα τουτο ουκετι αρμοζει επι του Ἀδαμ αλλ' επι παντος ανδρος μετ' εκεινον. επει
τοινυν ευγενεστερον περιτομη ακροβυστιας, δικαιουται περιτομη ωσπερει βελτιον
της ακροβυστιας υπαρχον, το δε υποδεεστερον η ακροβυστια οδευει δια της πιστεως
ινα δικαιωθηι, ουκ ελθουσα εκ πιστεως· πιστευσας γαρ τις ερχεται εις την περιτομην,
και μαλιστα ην φησιν ο αποστολος την εν κρυπτωι· ωστε βελτιον εκ πιστεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

δικαιωθηναι η δια πιστεως, ως βελτιον νοειται το εξ ανδρο καθο εξ ανδρος, <η> το
δια γυναικο καθο δια γυναικος. περι δε του σωτηρος ουκ ειρηται δια γυναικο οτι επι
παντος μεν ανθρωπου χωραν εχει τουτο, επει προ του δια γυναικος γεγονεν εξ
ανδρος, επι δε του σωτηρος μη γενομενου εξ ανδρος ουκ εχει το γεγονεναι αυτον δια
γυναικο · διοπερ εκει, επει το γεγενημενον εκ τη αρκο αρξ ε τιν, η σαρξ αυτου, μη
γενομενη εξ ανδρος, γεγονεν εκ γυναικο και ου δια γυναικος. 20 iii 31 νομον ουν
καταργουμεν δια της πιστεως; μη γενοιτο, αλλα νομον ιστανομεν. ζητουμεν διατι μη
ειπεν Ἐκ πιστεως αλλα δια της πιστεως. το εκ πιστεως δικαιουμενον η περιτομη
εστιν, και ουκ αμφιβαλλομεν φησιν ει μη καταργειται εκ πιστεως νομος,
δικαιουμενης εκ της πιστεως της περιτομης· της δε ακροβυστιας δια της πιστεως
δικαιουμενης καταργειται ο νομος. αλλα νυν νομον ελαβομεν τον Μωσεως δια της
πιστεως ου καταργουμενον· η γαρ πιστις ιστησι και τον νομον ως εκ θεου οντα·
προδηλον δε ως περι της ορθης πιστεως φαμεν. ει δε τις αντιθησει εκ της δευτερας
προς Κορινθιους επιστολης το ει δε η διακονια του θανατου εν γραμμα ιν
εντετυπωμενη λιθοι εγενηθη εν δοξηι ω τε μη δυνα θαι ατενι αι του υιου Ἰ ραηλ ει
το προ ωπον Μωυ εω δια την δοξαν του προ ωπου αυτου την καταργουμενην,
ερουμεν οτι ου ταυτον εστι το Νομος ουν καταργειται; τωι νομον ουν καταργουμεν;
ουδε γαρ αυτος ενεργει ο Παυλος το καταργειν τον νομον. ει γαρ και καταργειται,
υπο της υπερβαλλου η δοξη του Χριστου· κυριο γαρ ε τι του αββατου φησιν· και ου
δεδοξα ται το δεδοξα μενον εν τουτωι τωι μερει ως προς συγκρισιν της υπερβαλλου η
δοξη . μενον γουν ωνομασε το Χριστου· το δε μη μενον καταργουμενον, επει ο νομο
παιδαγωγο εως αν ελθηι το πληρωμα του χρονου. 21 iv 2, 3 ει γαρ Ἀβρααμ εξ εργων
εδικαιωθη, εχει καυχημα· αλλ' ου προς τον θεον· τι γαρ η γραφη λεγει; επιστευσε δε
Ἀβρααμ τωι θεωι και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην. επι τινι επιστευσεν Ἀβρααμ τωι
θεωι ου πανυ σαφως διηγησατο η γραφη· εοικεν δε ο αποστολος καθολου αυτον
εκλαμβανειν πεπιστευκεναι. και γαρ αληθως, ει μεν το καθολου, παντως και το κατα
μερος· ει δ' επι τοις ειρημενοις επιστευσεν τωι θεωι, ουκ ακολουθει οτι καθολου
επιστευσεν· εστιν γαρ μετρα του πιστευειν θεωι· διο Ἀβρααμ μεν επιστευσε τωι θεωι
και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην, ουδεν δε τοιουτον γεγραπται ηνικα ειδεν Ἰ ραηλ
την χειρα την μεγαλην α εποιη ε κυριο τοι Αιγυπτιοι · και εφοβηθη ο λαο τον
κυριον· και επι τευ ε τωι κυριωι και Μω ηι τωι θεραποντι αυτου, ου προσκειται δε ως
επι του Ἀβρααμ το ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην. νομιζω δε τους απο των εθνων
μη επιστησαντας τηι ακριβειαι της γραφης εκτεθησεσθαι το απο της Γενεσεως ρητον
ουχ ως Παυλος αυτο εθηκεν εν τηι αρχηι· ουκ αν γαρ ο ουτως ακριβης εξεθετο το
επιστευσεν δε Ἀβρααμ τωι θεωι και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην, αλλ' επιστευσεν
δε Ἀβρααμ τωι θεωι. ουτω δε εικος και εν τοις εξης γεγραφθαι εν τηι προς Ῥωμαιους
επιστοληι οτι ελογι θη η πι τι τωι Ἀβρααμ ει δικαιο υνην. νυνι δε εχομεν ημεις
Ἀβρααμ. 22 iv 4, 5 τωι δε εργαζομενωι ο μισθος ου λογιζεται κατα χαριν, αλλα κατα
οφειλημα· τωι δε μη εργαζομενωι, πιστευοντι δε επι τον δικαιουντα τον ασεβη,
λογιζεται η πιστις αυτου εις δικαιοσυνην. ουδεν ων διδωσιν ο θεος τηι γενητηι φυσει
ως οφειλων διδωσιν, αλλα παντα ως χαριν δωρειται· και παντα τα ευεργετουμενα
ουκ οφειλομενης αυτοις ευεργεσιας ευεργετειται, αλλα τωι βουλεσθαι τον θεον ιδιαι
χαριτι ευεργετειν ους αν ευεργετηι. νυν ουν νομιστεον αυτο απλουστερον και
καθολου ειρησθαι και αλλως κοινοτερον νοουμενον επι των οιστισινουν
εργαζομενων και τον μισθον απ' εκεινων λαμβανοντων, ου κατα χαριν αλλα κατα
οφειλημα. ηγητεον δε αυτο δυνασθαι λεγεσθαι φερε ειπειν επι των ως Καιν εργαζο
μενων την γην και ποιουντων εργα πονηρα· τουτοις γαρ ως οφειλομενα νομιζω και
ως μισθον των ημαρτημενων αποδιδοσθαι τας κολασεις. διο και ο αποστολος
οψωνια μεν τη αμαρτια εφησεν ειναι τον θανατον· ουκετι δε οψωνια και ωσπερει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

οφειλομενα απο θεου την αιωνιον ζωην, αλλα χαρι μα αυτου· φησι γαρ το χαρι μα
του θεου ζωη αιωνιο εν Χρι τωι Ἰη ου τωι κριωι ημων. ου νομιστεον ουν επι των
κρειττονων εργων λεγεσθαι εν τωι ευαγγελιωι το ωι μετρωι μετρειτε αντιμετρηθη εται
υμιν· χαριτι γαρ ε μεν ε ω μενοι· και τουτο ουκ εξ ημων, θεου το δωρον, ινα μη τι
καυχη ηται. προς δε μετρον των ημαρτημενων ημιν διδοσθαι τας κολασεις
υποληπτεον. 23 iv 6–9 καθαπερ και ∆αυειδ λεγει τον μακαρισμον του ανθρωπου ωι ο
θεος λογιζεται δικαιοσυνην χωρις εργων· μακαριοι ων αφεθησαν αι ανομιαι, και ων
επεκαλυφθησαν αι αμαρτιαι· μακαριος ανηρ ωι ου μη λογισηται κυριος αμαρτιαν· ο
μακαρισμος ουν ουτος, επι την περιτομην η και επι την ακροβυστιαν; μηκετι
πραττομενου του χειρονος αφεσις εικος δυναται γενεσθαι ανομιων· αγαθου δ'
επιτελουμενου, ως τα γενομενα κωλυμα γενεσθαι των προημαρτημενων
εξαφανιζοντα αυτων την φυσιν, επικαλυπτονται αι αμαρτιαι· ων προαγοντων, ουδε
λογιζεται ετι κυριος τινι το ημαρτηκεναι. 24 iv 9–12 λεγομεν γαρ οτι ελογισθη τωι
Ἀβρααμ η πιστις εις δικαιοσυνην· πως ουν ελογισθη; εν περιτομηι οντι, η εν
ακροβυστιαι; ουκ εν περιτομηι αλλ' εν ακροβυστιαι· και σημειον ελαβεν περιτομης,
σφραγιδα της δικαιοσυνης της πιστεως της εν τηι ακροβυστιαι, εις το ειναι αυτον
πατερα παντων των πιστευον των δι' ακροβυστιας, εις το λογισθηναι και αυτοις την
δικαιοσυνην· και πατερα περιτομης τοις ουκ εκ περιτομης μονον, αλλα και τοις
στοιχουσι τοις ιχνεσι της πιστεως της εν τηι ακροβυστιαι του πατρος ημων Ἀβρααμ.
λαμβανει δε μετα την εκ πιστεως δικαιωσιν σημειον περιτομης ωσπερει σφραγιδα
τυγχανουσαν και αποκλινουσαν, δικην των εσφραγισμενων, το μυστηριον των εκ
πιστεως δικαιουμενων· ιν' οι μετα την πιστιν εκεινοι γενομενοι εκ περιτομης του
Ἀβρααμ, ετεροι οντες των εκ πιστεως δικαιωθη σομενων τεκνων αυτου, η εις τεκνα
αυτου λογισθησομενων, ετερος ωσιν λαος παρα τον εν ακροβυστιαι εκ πιστεως
δικαιωθησομενον· η δε σφραγις ετηρειτο μεν μη λυομενη, οσον ουδεπω
εληλυθεισαν οι εκ πιστεως και εν ακροβυστιαι· ηνικα δε ηλθεν ο προειρημενος
τεχθησεσθαι λαος των εν ακροβυστιαι και εκ πιστεως δικαιουμενων, τοτε η σφραγις
και το σημειον εκεινο ελυθη, ωστ' αν λεχθηναι τωι βουλομενωι την σφραγιδα
εκεινην λαβειν οτι εαν περιτεμνη θε, Χρι το υμα ουδεν ωφελη ει. 25 iv 15–17 ο γαρ
νομος οργην κατεργαζεται· ου γαρ ουκ εστι νομος ουδε παραβασις. δια τουτο εκ
πιστεως ινα κατα χαριν, εις το ειναι βεβαιαν την επαγγελιαν παντι τωι σπερματι· ου
τωι εκ του νομου μονον, αλλα και τωι εκ πιστεως Ἀβρααμ, ος εστι πατηρ παντων
ημων· καθως γεγραπται οτι πατερα πολλων εθνων τεθεικα σε· κατεναντι ου
επιστευσε θεου του ζωοποιουντος τους νεκρους και καλουντος τα μη οντα ως οντα.
ασυκοφαντητως ακουειν χρη του αποστολου εν τουτοις και συνιεναι του
βουληματος αυτου. φασι γαρ τινες· ει ενθα ουκ εστι νομος ουδε παραβασις, δηλονοτι
ουδεις εν παραβασει γεγονε προ Μωσεως· ει δε μη γεγονε τις, ουδε ψεκτος· ουτε ουν
Καιν ουτε παντες οι δια τας εαυτων αμαρτιας τον κατακλυ σμον παθοντες η οι εν
Σοδομοις εν παραβασει γεγονασιν· και προ γε τουτων Ἀδαμ και η Ευα. λεκτεον ουν
προς τουτους οτι ο Μωσεως νομος ου την εν τηι κρισει οργην κατεργαζεται αλλα την
κατ' αυτον, τους μεν λιθολευστους ποιων, ετερους δε επι πυρος κατακαιων, η ετεραι
υποβαλλων τιμωριαι· αλλα και ειπερ ου ουκ εστι νομος ουδε παραβασις, οτε ο α ο
νομο λαλει τοι εν τωι νομωι λαλει. ορα δε αυτους και τον παρ' αυτωι Παυλωι νομον
πι τεω ονομαζο μενον θεου οργην κατεργαζεσθαι, και παραβασιν ειναι ενθα εστιν ο
της πι στεως νομος και ο του θεου, σαφως δε αυτος ετερον μεν ειναι νομον τον του
θεου, ωι μονωι και αυτος υνηδεται κατα τον ε ω ανθρωπον, ετερον δε νομον ειναι
τον εν τοι μελε ιν εαυτου αντι τρατευομενον τωι νομωι του νοο . και ορα μηποτε
ουτος εστιν ο αληθως οργην κατεργαζομενος, και ου ουκ εστι νομος ουτος εκει ουδε
παραβασις εστιν· και οι εκ τουτου του νομου ουδαμως εισι κληρονομοι, ει γαρ οι εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

νομου κληρονομοι κεκενωται η πιστις. εν τωι καταλογωι των χαρισματων των
διδομενων κατα την αναλογιαν τη πι τεω , κατειλεκται και η πιστις· φησι γαρ ο
Παυλος μεθ' ετερα αλλωι πι τι εν τωι αυτωι πνευματι. ο δ' αυτος φησι και αλλαχου οτι
απο θεου υμιν εχαρι θη ου μονον το ει Χρι τον πι τευειν αλλα και το υπερ αυτου
πα χειν. οιμαι δε οτι και οι αποστολοι ελλιπη πεισθεντες ειναι την εκ του εφ' ημιν
πιστιν ... ει και εκ πιστεως ουν οι κληρονομοι και η επαγγελια ινα κατα χαριν, ουδ'
αυτη η πιστις η προ της χαριτος, καθ' ην λεγεται δια τουτο εκ πιστεως ινα κατα
χαριν, χωρις χαριτος υφεσταναι ου δυναται. παντι δε τωι σπερματι, φησιν, ητοι τωι εκ
του νομου η τωι εκ της πιστεως αυτου, και ου μονον τωι εκ του νομου αλλ' ει εχοι
προς τωι εκ του νομου το εκ της πιστεως. ει γαρ μη ουτως εκλαβοιμεν, εσται η
επαγγελια τοις εξ Ἰσμαηλ και τοις εκ Χεττουρας, απερ ουκ αρεσκει. (του αυτου)
αναγκαιον δε, φησιν, εξετασαι φαινεται πως ακολουθει τωι εκ πιστεως και τωι κατα
χαριν το βεβαιαν ειναι την επαγγελιαν· αρα γαρ ει ην εκ νομου, ουχ οιον τε ην
βεβαιαν τυγχανειν την επαγγελιαν. προσχες ουν οιονει δευσοποιος τις βαφη γινεται
εκ πιστεως περι την ψυχην και μαλιστα της λελογισμενης εις δικαιοσυνην, ωστε την
δι' αυτης επαγγελιαν και χαριν ισχειν δια το ανεκ πλυτον αυτης, η αμεταβολον γε
την βεβαιοτητα· ητις ουκ εμφαινεται περι τα εκ νομου εργα. απο τρεφειν γουν ποτε
δικαιο απο τη δικαιο υνη αυτου λεγεται και ποιειν αδικιαν· ουκ οιδα δε ει και περι
της πιστεως γεγραπται οτι απεστρεψεν τις απο της πιστεως, απαξ μαρτυρηθεις
πεπιστευκεναι και δικαιω θεις δια την πιστιν. ειτα και τηι μαρτυριαι επισφραγιζει ο
θειος αποστολος το ειρημενον αυτωι. (του αυτου) [ο δε λεγει τουτο εστιν· ωσπερ ο
θεος ουκ εστι μερικος θεος αλλα παντων πατηρ, ουτω και αυτος. και παλιν ωσπερ ο
θεος πατηρ εστιν ου κατα την φυσικην συγγενειαν αλλα κατ' οικειωσιν πιστεως,
ουτω και αυτος· η γαρ υπακοη ποιει πατερα παντων ημων. επειδη γαρ ουδεν
ενομιζον ειναι ταυτην την συγγενειαν, την παχυτεραν εκεινην κατασχοντες,
δεικνυσι ταυτην κυριω τεραν επι τον θεον τον λογον αναγων. και μετα τουτων
κακεινο εμφαινει οτι και αμοιβην της πιστεως ταυτην ελαβεν· ωστε αν μη τουτο ηι,
καν παντων ηι πατηρ των την γην οικουντων, το κατεναντι ουκετι χωραν· το γαρ
κατεναντι το ομοιως εστιν. το γαρ παραδοξον τουτο εστιν, ους ουκ ειχεν εκ φυσεως
τουτους απο της του θεου δωρεας λαβειν.] οποια, φησι, τα πολλα εθνη ην ων
τεθεικεν αυτον πατερα ο τας επαγγελιας αυτωι διδους θεος. περι γαρ των δια την
αμαρτιαν νενεκρωμενων, ων η ψυχη νεκρα γεγενητο εν σωματι ζωντι, οιομαι νυν
αυτον λεγειν· ψυχη γαρ η αμαρτανου α αυτη αποθανειται. τινα δε τα μη οντα η οι
εστερημενοι του οντος και μη μετεχοντες αυτου, ουτω καλουμενοι προς
αντιδιαστολην των μετεχοντων του ειποντος εγω ειμι ο ων; καλει δε τα μη οντα ινα
υπακουσασιν αυτοις χαρισηται το ειναι. αλλ' ισως τις προς ταυτα ερει, πως ο
αποστολος ετερωθι φησι μεθ' ετερα εξελεξατο ο θεο τα μη οντα ινα τα οντα
καταργη ηι, αλλ' ευδηλον ως ετερον εστι τουτο σημαινομενον του οντος και μη
οντος οσον απο πασης της εκεισε συμφρασεως· οντες μεν γαρ ενθαδε οι κατα αρκα
οφοι και δυνατοι και ευγενει · μη οντες δε οι αλλως παρα τουτοις διακειμενοι ως
προς την εκεινων υποληψιν. 26 iv 18–22 ος παρ' ελπιδα επ' ελπιδι επιστευσεν, εις το
γενεσθαι αυτον πατερα πολλων εθνων κατα το ειρημενον, ουτως εσται το σπερμα
σου· και μη ασθενησας τηι πιστει κατενοησε το εαυτου σωμα ηδη νενεκρωμενον,
εκατονταετης που υπαρχων, και την νεκρωσιν της μητρας Σαρρας· εις δε την
επαγγελιαν του θεου ου διεκριθη τηι απιστιαι αλλ' ενεδυναμωθη τηι πιστει, δους
δοξαν τωι θεωι και πληροφορηθεις οτι ο επηγγελται δυνατος εστι και ποιησαι· διο και
ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην. ορα μηποτε ως Ἀβρααμ παρ' ελπιδα επ' ελπιδι
επιστευσεν, ουτω και παντες οι της πιστεως Ἀβρααμ υιοι παρ' ελπιδα επ' ελπιδι περι
παντων πιστευουσιν, ειτε περι αναστασεως νεκρων ειτε περι του κληρονομησειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

βασι λειαν ουρανων η βασιλειαν θεου. ταυτα γαρ οσον επι τηι ανθρωπινηι φυσει παρ'
ελπιδα εστιν, οσον δε επι τωι δυνατωι του θεου και ταις αψευδεσιν επαγγελιαις αυτου
επ' ελπιδι των εκ του πιστευειν ελπιζοντων τυγχανει. και επειπερ ο πιστευων επ'
ελπιδι πιστευει, δια τουτο μενει πι τι , ελπι · αφ' ων γενναται και το τριτον μειζον
τουτων η αγαπη· και νομιζω στοιχειωσεως μεν εχειν λογον την πιστιν, προκοπης δε
την ελπιδα, τελειοτητος δε την αγαπην. οτι δε ου δια το γηρας λεγεται το σωμα του
Ἀβρααμ νενεκρωμενον, δηλον εσται τωι επιστησαντι τινα τροπον προ θεμενο
Ἀβρααμ ελαβεν γυναικα τουνομα Χεττουραν· και ετεκεν αυτωι μετα την τελευτην
αρρα , ητις εζησεν ετη εκατον εικοσιεπτα· πρεσβυτερος δε της Σαρρας δεκα ετεσιν
ευρισκεται σαφως ο Ἀβρααμ. ει ουν δια την επαγγελιαν, ως φασι τινες,
επαιδοποιησεν τον Ἰσαακ, πως χωρις επαγγελιας μετα εκατον εικοσιεπτα ετη ετεκεν
τους απο Χεττουρας; ωστε εν επαινωι λεγεται η τοιαυτη νεκρωσις του τα μελη τα επι
τη γη νεκρω αντο · οτε γαρ τις πνευματι τα πραξει του ωματο θανατοι, τοτε
σβεννυσι πασαν την πεφυκυιαν αναπτεσθαι εν αυτωι πυρωσιν· ωστε την του Ἰσαακ
γενεσιν μη ειναι απο πυρωσεως αλλ' εξ επαγγελιας θεου· αξιοι γαρ γεγονασι τ<ου>
τουτου επιγραφηναι πατριαρχου γονεις. 27 iv 23–25 ουκ εγραφη δε δι' αυτον μονον
οτι ελογισθη αυτωι, αλλα και δι' ημας οις μελλει λογιζεσθαι τοις πιστευουσιν επι τον
εγειραντα Ἰησουν τον κυριον ημων εκ νεκρων· ος παρεδοθη δια τα παραπτωματα
ημων και ηγερθη δια την δικαιωσιν ημων. νυν το δι' αυτον μονον ειληπται αντι του
περι αυτου μονου· αλλα και το δι' ημας αντι του περι ημων· ου γαρ ινα Ἀβρααμ
εντυχων ο Μωυσεως προγε νεστερος τωι μεταγενεστερωι αυτου γραμματι ωφεληθη.
ει δε ου περι του Ἀβρααμ μονου γεγραπται το ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην αλλα
και περι ημων, οιονει προαναφωνουντος του λογου την λογισθησομενην εκ πιστεως
δικαιοσυνην τοις πιστευουσιν επι τον εγειραντα Ἰησουν Χριστον εκ νεκρων, προσχες
επιμελεστερον μηποτε μονος και πας πιστευει επι τον εγειραντα Ἰησουν τον κυριον
ημων εκ νεκρων ο συνεγερθεις Χριστωι, ωστ' αν ειπειν και υνηγειρεν και
υνεκαθι εν ημα εν τοι επουρανιοι εν Χρι τωι· συνηγερθη δε Χριστωι ο υμμορφο
γενομενος τηι αναστασει αυτου και δια το συναποτεθνη κεναι συζων αυτωι· ει γαρ
υναπεθανομεν και υζη ομεν· συναπεθανεν δε Χριστωι, επει και Χριστος αποθανων
τηι αμαρτιαι απεθανεν εφαπαξ· και αυτος αποθανων τηι αμαρτιαι συζηι Χριστωι· ζηι δε
Χριστωι ο εν καινοτητι ζωη περιπατων. 28 v 5–9 οτι η αγαπη του θεου εκκεχυται εν
ταις καρδιαις ημων δια πνευματος αγιου του δοθεντος ημιν· ετι γαρ Χριστος οντων
ημων ασθενων κατα καιρον υπερ ασεβων απεθανεν· μολις γαρ υπερ δικαιου τις
αποθανειται· υπερ γαρ του αγαθου ταχα τις και τολμαι αποθανειν· συνιστησι δε την
εαυτου αγαπην εις ημας ο θεος οτι ετι αμαρτωλων οντων ημων Χριστος υπερ ημων
απεθανεν· πολλωι ουν μαλλον δικαιωθεντες νυν εν τωι αιματι αυτου σωθησομεθα δι'
αυτου απο της οργης. οπου μεν ασθενεις η αμαρτωλους ονομαζει, και εαυτον τοις
τοιουτοις εμπερι λαμβανει· οπου δε λεγει ασεβεις, ουκετι. και ταχα εικοτως ο υπο
τον νομον ων, ος η θενει δια τη αρκο , ασθενης μεν εστι και αμαρτωλος, ου μην και
κατα την συνηθειαν της διαστολης των γραφων και ασεβης, λεγοντων των υπο
νομον αμαρτανοντων τωι θεωι και γαρ εαν αμαρτανωμεν οι ε μεν ειδοτε ου το
κρατο · ασεβεις δε τοτε οι νομιζομενοι ειναι υπο τον νομον τυγχανουσιν, επαν
εγκαταλιποντες τον θεον των πατερων ζητουσι τους θεους των εθνων. πριν δε
προσελθειν ημας θεοσεβειαι αγαπη εν ημιν ου συνειστηκει, παντα γαρ μαλλον η θεον
αγαπωμεν· οτε δε τοιουτων ημων υπαρχοντων Χριστος υπερ ημων απεθανε, τοτε
συνεστη και υπεστη εν ημιν η του θεου αγαπη, παντων περιαιρεθεντων τωι του
Ἰησου θανατωι αφ' ημων των εμποδιζοντων τηι συστασει της εις ημας του θεου
αγαπης. κατα ταυτην ουν την διηγησιν του συνιστησιν ακουστεον, συνισταντος και
υφισταντος του θεου εν ημιν την εαυτου αγαπην, την ουδενος ετερου κυριως η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

αυτου του θεου τυγχανουσαν. (Ὠριγενους) [ου γαρ μονον την αθανατον ζωην
αναμενομεν, αλλα και κατα τον παροντα βιον ως προσοικειωθεντες τωι θεωι
σεμνυνομεθα, τα κατα τον δεσποτην Χριστον λογιζομενοι, ος μεσιτης ημων
γενομενος την ειρηνην επραγματευσατο.] 29 vi 5 ει γαρ συμφυτοι γεγοναμεν τωι
ομοιωματι του θανατου αυτου, αλλα και της αναστασεως εσομεθα. πλασας το ονομα
τεθεικεν, φυτον τι επισταμενος τον Ἰησου θανατον, φερον καρπους αναιρετικους
της αμαρτιας· ωι φυτωι ο λογος γεωργει εν τοις παρα δεξαμενοις την διδασκαλιαν την
δια Χριστου, ποιων αυτους συμφυτους τωι ομοιωματι του θανατου· ομοιωμα μεν γαρ
τι του θανατου εκεινου δυναται η ανθρωπινη φυσις αναλαβειν, τον δε εκεινου
θανατον του αμαρτιαν μη ποιη αντο , μηδε γνοντο αμαρτιαν, αλλ' αποθανοντος επι
τηι καθαιρεσει ουχι της εν αυτωι αμαρτιας αλλα της εν ημιν, ουχ οιον τε εστιν
αποθανειν τινα των ημαρτη κοτων· παντε δε ημαρτον και υ τερουνται τη δοξη του
θεου, δικαιουμενοι δωρεαν, και τα εξης. εν αλλοις δε λεγει· υνηγειρεν και
υνεκαθι εν εν τοι επουρανιοι εν Χρι τωι· και ει υνηγερθητε τωι Χρι τωι, τα ανω
ζητειτε· πως ουν ενταυθα λεγει, και της αναστασεως εσομεθα; προς τουτο λεκτεον
οτι διττως ονομαζει την αναστασιν ο αποστολος· μιαν μεν την ηδη καθ' ην ο αγιος
συνανεστη Χριστωι και συνεγερθεις αυτωι τα ανω ζητει· ετεραν δε την οταν ελθηι το
τελειον, περι ης και ∆ανιηλ προφητευων φησιν πολλοι των καθευδοντων εν γη
χωματι ανα τη ονται, ουτοι ει ζωην αιωνιον, και ουτοι ει ονειδι μον και ει αι χυνην
αιωνιον· την ετεραν μεν ουν των αναστασεων οι αγιοι ερουσι συνεγηγερθαι Χριστωι,
κατα δε την ετεραν και αναστησεσθαι. 30 vi 8–10 ει δε απεθανομεν συν Χριστωι,
πιστευομεν οτι και συζησομεν αυτωι· ειδοτες οτι Χριστος εγερθεις εκ νεκρων ουκετι
αποθνησκει· θανατος αυτου ουκετι κυριευει· ο γαρ απεθανεν, τηι αμαρτιαι απεθανεν
εφαπαξ· ο δε ζηι, ζηι τωι θεωι· ουτως και υμεις λογιζεσθε εαυτους νεκρους μεν ειναι τηι
αμαρτιαι, ζωντας δε τωι θεωι εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων. αποτετολμημενως
επιφερει το θανατος αυτου ουκετι κυριευει, οπερ εστι δυσφημοειδες· οι γαρ πλειστοι
φασιν αποθανειν αυτον ου τωι κυριευεσθαι υπο του θανατου, αλλα τωι εκοντα την
ψυχην αυτου τεθεικεναι υπερ των προβατων εαυτου, η υπερ των φιλων εαυτου·
φησιν γαρ και αυτος ο σωτηρ ουδει αιρει την ψυχην μου απ' εμου αλλ' εγω τιθημι
αυτην απ' εμαυτου. ο μεν ουν τις προς ταυτα φησει οτι θανατος λεγεται νυν ο μεσος
και αδιαφορος, ον κατα το κοινοτερον απεθανεν οτε, ως φησιν ο Παυλος, απεθανεν
κατα τα γραφα . αλλα πως ταυτηι δυνησεται συναγορευσαι τηι διηγησει το
απεθανομεν συν Χριστωι, και το ο γαρ απεθανεν, τηι αμαρτιαι απεθανεν εφαπαξ; αλλ'
ισως ο τοιουτος ερει ως τα αυτα ονοματα τιθησι διττως η γραφη, ποτε μεν επι των
σωματικων, οτε δε επι του πνευματικου· ως και περι της Σαμαρειτιδος γεγραμμενον,
εν ωι το υδωρ και το πιειν κατα τον αυτον τοπον οτε μεν επι του σωματικου οτε δε
επι του πνευματικου τεταχθαι δοκει· και το περι του θερι μου ωσαυτως φησιν. φησει
τοινυν ουδεν θαυμαστον κατα τουτον τον χαρακτηρα και τον αποστολον ειρηκεναι,
το μεν απεθανομεν συν Χριστωι τασσοντα ουκ επι του κοινοτερου θανατου, το δε
θανατος αυτου ουκετι κυριευει, ως θανατου νυν του μεσου ονομαζομενου. ετερος δε
παρα τουτον ερει οτι θανατος ενταυθα λεγεται ο κυριευων Χριστου ουκ αλλος η ο
εχθρος αυτου ου τυπος ην το κατα τον Ἰωναν κητο προφητευομενον και υπο του
Ἰωβ φασκοντος αλλα καταρα αιτο αυτην ο μελλων το μεγα κητο χειρω α θαι. προς
ον θανατον οδευων κατα τον καιρον του μεσου θανατου ελεγεν, ου δια τον μεσον
θανατον αλλα δι' εκεινον, νυν η ψυχη μου τεταρακται και περιλυπο ε τιν η ψυχη
μου εω θανατου. οιονει γαρ απηιει εις την χωραν αυτου δια τους κρατουμενους υπ'
αυτου, ως ταχα δια τουτο ειρησθαι το ει χουν θανατου κατηγαγε με. και εαυτον
πεποιηκεν αυτωι υποχειριον υπηκοο γενομενο μεχρι θανατου. δια γαρ το γεγονεναι
εν αυτωι κατακριθεις υπ' αυτου κατεκρινε την αμαρτιαν ουσαν εν εκεινωι τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

θανατωι. ωσαν τις παραδειγματος ενεκεν ελευθερος ων δουλον εαυτον παραδιδωσιν
τωι στρατηγωι των πολεμιων, ινα παρ' αυτωι γενομενος ελευθερωσηι τηι εαυτου
οικονομικηι δουλειαι τους πολιτας απο του υπ' εκεινωι κινδυνου, δια του ενεδραι τινι
αποκτειναι τον στρατηγον και τους υπ' αυτωι πολεμιους· εκυριευθη γαρ ο τουτο
δρασας ως ουκ αιχμαλωτος αλους αλλα φρονηματι χρησαμενος αριστεως. ουτως ουν
και ο Χριστος εαυτον παρεδωκεν τηι δουλειαι, ινα μηδεις θανατου γενηται των
μαθητευομενων αυτου τωι λογωι δουλος· ουτος γαρ ως φησιν η γραφη κατηργη ε τον
το κρατο εχοντα του θανατου, τουτ' ε τιν τον διαβολον, και τα εξης. ταχα δε και
παρεδωκεν εαυτον τωι θανατωι κυριευθησομενον ρυομενος τους υπ' αυτου
κεκρατημενους και αντ' εκεινων εαυτον προδιδους, ινα μετα τουτο καταστρατηγησηι
και καταργη ηι τον θανατον. 31 vi 12–14 μη ουν βασιλευετω η αμαρτια εν τωι θνητωι
υμων σωματι εις το υπακουειν αυτηι εν ταις επιθυμιαις αυτου· μηδε παριστανετε τα
μελη υμων οπλα αδικιας τηι αμαρτιαι· αλλα παραστησατε εαυτους τωι θεωι ως εκ
νεκρων ζωντας, και τα μελη υμων οπλα δικαιοσυνης τωι θεωι· αμαρτια γαρ υμων ου
κυριευσει· ου γαρ εστε υπο νομον αλλ' υπο χαριν. ανωτερω μεν ειπεν ινα ω περ
εβα ιλευ εν η αμαρτια εν τωι θανατωι, νυνι δε ουκ ειπεν τουτο αλλα μη βασιλευετω η
αμαρτια εν τωι θνητωι υμων σωματι, διδασκων οτι ωσπερ θρονος και βασιλειον εστι
της αμαρτιας το θνητον ημων σωμα· το γαρ φρονημα τη αρκο εχθρα ει θεον, και
παλιν το φρονημα τη αρκο θανατο . αλλα και παντα τα αμαρτηματα εργα αρκο
εστιν απερ ο αποστολος φανερα ωνομασεν. εν αυτοις δε ταξας και τας αιρε ει
εδιδαξεν οτι και αυται αρκο εισιν εργον, απολυων ημας περισπασμου, ινα μη νομι
ζωμεν τινα μεν ειναι εργα αρκο , τινα δε αμαρτηματα ου αρκο μεν ητοι δε ψυχης η
νου. αλλ' επαν τις ζητηι πως και αιρε ει εν τοις εργοι τη αρκο εισι κατειλεγμεναι,
λεκτεον προς αυτον οτι αιρε ει γινονται απο του νου τη αρκο , περι ου φησι που ο
Παυλος εικη εμβατευων και φυ ιουμενο υπο του νοο τη αρκο αυτου και ου
κρατων την κεφαλην. ταχα δε και οτε αμαρτανομεν βασιλευουσης της αμαρτιας εν
τωι θνητωι ημων σωματι ουδεν αλλο εσμεν ηπερ το θνητον σωμα και αρκε · ου μη
γαρ φησι καταμεινηι το πνευμα μου εν τοι ανθρωποι τουτοι ει τον αιωνα δια το
ειναι αυτου αρκα . και αυτη δε η ψυχη εοικε μη μενειν, αλλ' ητοι δια κακιαν
γινεσθαι σαρξ η δι' αρετην πνευμα· οτε γαρ κολλαται τηι πορνηι γινεται ει αρκα μιαν
προς αυτην, ο δε κολλωμενο τωι κυριωι εν πνευμα ε τιν. και ηδη τουτο ειρηκεν,
ουτως και υμεις λογιζεσθε εαυτους νεκρους μεν ειναι τηι αμαρτιαι, ζωντας δε τωι θεωι
εν Χριστωι Ἰησου. τινες δε τουτο προς αντι διαστολην ληψονται λεγεσθαι ετερων οι
εζησαν μεν τωι θεωι ου μην εν Χριστωι Ἰησου. ημεις δε φαμεν μηποτε αδυνατον εστιν
ζηιν μεν τωι θεωι εν Χριστωι Ἰησου <...> επειπερ ειδεν την Χρι του ημεραν και εχαρη·
ειτε Μωσης εζησεν τωι θεωι, εν Χριστωι Ἰησου εζησεν, οστις γε και μειζονα πλουτον
ηγη ατο των Αιγυπτου θη αυρων τον ονειδι μον του Χρι του· αλλα και οι
επιθυμη αντε πολλοι προφηται και δικαιοι ιδειν ο ειδον οι αποστολοι και ακου αι
ων ηκου αν, ουκ αν ηλθον εις την των τοιουτων επιθυμιαν και ορεξιν εξω
τυγχανοντες του εν Χριστωι Ἰησου ζηιν τωι θεωι. ζητησεις δε ει χρη φασκειν παντα τον
ζωντα τωι θεωι εν Χριστωι Ἰησου νεκρον ειναι τηι αμαρτιαι. προς τουτο δε λεγοιτ' αν, ει
μεν ως νεκρος τηι αμαρτιαι εζη ποτε τηι αμαρτιαι· εαν δε τις υπο του παντα ερευνωντο
πνευματο και τα βαθη του θεου φωτισθεις ευρηι τινας χωρις του εζηκεναι τηι
αμαρτιαι ποτε ζωντας τωι θεωι εν Χριστωι Ἰησου, αποφαινεται οτι ουκ ει τις ζηι τωι θεωι
εν Χριστωι Ἰησου ουτος ηδη παντως νεκρος εστιν τηι αμαρτιαι· εαν δε παντε ημαρτον
δια το υπερ παντων απεθανεν, δηλον οτι πας ζων εν Χριστωι Ἰησου εζη ποτε τηι
αμαρτιαι, και υστερον νεκρος γενομενος αυτηι εζησεν τωι θεωι εν Χριστωι Ἰησου.
ετερος δε ειποι αν οτι ενδεχεται και διδομενου του ζηιν τινας τωι θεωι εν Χριστωι
Ἰησου μηδεποτε γενομενους εν αμαρτιαι, ουδεν ηττον κακεινους νεκρους ειναι τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αμαρτιαι, ωσπερ χωρι νομου αμαρτια ην νεκρα, ουκ εκ του ποτε ζηιν ελθουσα επι το
γενεσθαι νεκρα. δεικνυσι δε ο θειος αποστολος και ετερωθεν της νικης την
ευκολιαν, αμαρτια γαρ υμων, φησιν, ουκετι κυριευσει, ου γαρ εστε υπο νομον αλλ'
υπο χαριν. προσχες ενταυθα τηι αποστολικηι ακριβειαι, τινα τροπον το κυριευειν
τασσων επι του σωτηρος και εφ' ημων επι μεν του σωτηρος θανατο ειπεν αυτου
ουκετι κυριευ ει, επι δε ημων αμαρτια γαρ υμων ου κυριευσει· ουτε γαρ επι του
σωτηρος επρεπεν λεγεσθαι το αμαρτια αυτου ου κυριευσει, ουτε εφ' υμων
κυριωτερον ην το θανατο υμων ου κυριευ ει· και ινα μη ταυτον περι του σωτηρος
και ημων λεγηται ως παραπλησιων. μετα ταυτα ωσπερ αιτιαν παριστας του
αμαρτιαν ημων μη κυριευειν φησι το ου γαρ εστε υπο νομον αλλ' υπο χαριν· κατα
γαρ αυτον τον Παυλον η δυναμι τη αμαρτια ο νομο ε τιν, και νομο παρει ηλθεν
ινα πλεονα ηι το παραπτωμα αλλ' οπου επλεονα εν η αμαρτια εκει υπερεπερι ευ εν η
χαρι · νυν δε εσμεν υπο την περι ευου αν χαριν, διοτι ουκετι εσμεν υπο νομον αλλ'
υπο χαριν. δικαιωι γαρ νομο ου κειται, ου γαρ δεεται της απο του γραμματος νομικης
διδασκαλιας εις το τηρειν τας εντολας του θεου θεοδιδακτος ων, ως Παυλος
διδασκει λεγων περι δε τη αγαπη ου χρειαν εχετε υμιν γραφε θαι, υμει γαρ
θεοδιδακτοι ε τε ει το αγαπαν αλληλου . ει τινι ουν συμπεφυκεν ο του θεου νομος,
ως μη ετερον μεν βουλεσθαι τον νομον ετερον δε ειναι το θελημα του ανθρωπου, ο
τοιουτος ουκ εστιν υπο νομον αλλ' υπο χαριν· ουτω νοητεον αλλ' ην εν τωι νομωι
κυριου το θελημα αυτου. 32 vi 19, 20 ωσπερ γαρ παρεστησατε τα μελη υμων δουλα
τηι ακαθαρσιαι, και τηι ανομιαι εις την ανομιαν, ουτως νυν παραστησατε τα μελη υμων
δουλα τηι δικαιοσυνηι εις αγιασμον· οτε γαρ δουλοι ητε της αμαρτιας, ελευθεροι ητε
τηι δικαιοσυνηι. επειδη, ως πολλαχου (φησιν) ετηρησαμεν, το της δικαιοσυνης ονομα
αντι της αρετης εσθ' οτε παραλαμβανεται, λεκτεον οτι και νυν τοιουτον εστι το
λεγομενον οτε δουλοι ητε της αμαρτιας ελευθεροι ητε τηι αρετηι. και παρ ακολουθει
τωι γενικωι της αμαρτιας ονοματι το γενικον της αρετης δικαιοσυνην εν τουτοις
ονομαζεσθαι. δοξει δε ειδικως το εις αγιασμον λεγειν, προτρεπομενος εις αγνειαν
και καθαροτητα βιου τον δυναμενον χωρη αι. 33 vi 21, 22 τινα ουν καρπον ειχετε
τοτε εφ' οις νυν επαισχυνεσθε; το γαρ τελος εκεινων θανατος· νυνι δε,
ελευθερωθεντες απο της αμαρτιας δουλωθεντες δε τωι θεωι, εχετε τον καρπον υμων
εις αγιασμον, το δε τελος ζωην αιωνιον. εξευτελιζων τον καρπον των δουλων της
αμαρτιας ως ουδενος αξιον λογου τουτο φησιν· εφ' οις γαρ τις προτερον εν αμαρτιαι
και αγνοιαι πεπραγμενοις υστερον εις συναισθησιν ελθων των ημαρτημενων
αισχυνεται, ταυτα καρπο αν ειη αχρη το , αωρο ει βρω ιν και ει ουθεν επιτηδειο ·
και γαρ τελος των τοιουτων εργων ουκ αλλο η θανατος εστιν, ο εχθρος Χριστωι τωι
ειποντι εγω ειμι η ζωη, κυριευων των τοιουτους καρπους ενηνοχοτων. εν ωι θανατωι
ουκ ε τιν ο μνημονευων θεου· και γαρ πας ο εν αυτωι τεθνηκεν τωι θεωι και ζηι τωι
θανατωι, οπερ ταυτον εστιν τωι ζηιν τηι αμαρτιαι. ημετερος καρπος εις αγιασμον· ουχ
ημετερος δε, ουδε κατα την ημετεραν φυσιν, ο φερων τωι ηδη συνησθημενωι αυτου
αισχυνην. οτι δε ημετερον μεν το κρειττον, ου τοιουτον δε το χειρον, δηλοι και ο
σωτηρ λεγων ει το αλλοτριον επι τευθητε και ουκ εγενε θε αξιοι, το υμετερον τι
υμιν δω ει; καν γαρ μη γενωμεθα αξιοι του κρειττονος, ως ημετερον αυτο τηι φυσει
ου λαμβανομεν δια την αμαρτιαν. ερει δε τις ενταυθα τον εις αγιασμον καρπον ειναι
των δεδου λωμενων τωι θεωι την παντελη απο των αφροδισιων καθαρευσιν· και
φησιν ο τοιουτος τοις μεν εν γαμωι αρμοζειν το ελευθερωθεντες δε απο της αμαρτιας
εδουλωθητε τηι δικαιοσυνηι, τοις δε εν αγνειαι ως μειζον το νυνι δε ελευθερω θεντες
απο της αμαρτιας και τα εξης· ωστε τον μεν εσχατον καρπον αυτου εις αγιασμον δια
το δεδουλωσθαι τωι θεωι δεδουλωσθαι πολυ προτερον τηι δικαιο συνηι μη παντως
εχειν τον καρπον αυτου εις αγιασμον δια τον κατα υγγνωμην λογον. 34 vi 23 τα γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

οψωνια της αμαρτιας θανατος, το δε χαρισμα του θεου ζωη αιωνιος εν Χριστωι Ἰησου
τωι κυριωι ημων. καλη η διαφορα, οψωνιου μεν επι της αμαρτιας τεταγμενου,
χαρισματος δε επι του θεου· ουτε γαρ οψωνια ως οφειλομενα διδωσιν ο θεος αλλα
χαρισμα, ουδε χαρισμα η αμαρτια αλλ' οφειλομενα οψωνια. το δε χαρισμα του θεου
ουκ εταξεν απλως ζωη αιωνιος, ατελης γαρ αυτη νοειται οτε μη εν Χριστωι Ἰησου
εστιν τωι κυριωι ημων. δηλουται δε οτι η αμαρτια τωι βασιλευομενωι υπ' αυτης διδωσι
τον θανατον, και ουχ ο θεος επιφερει τον εχθρον του Χριστου θανατον, ο γαρ θεο
θανατον ουκ εποιη εν και τα εξης. εαν δε τις προς τουτο ανθυποισηι και το εγω
αποκτενω και ζηιν ποιη ω και κυριο θανατοι και ζωογονει, ερουμεν οτι αποκτεννει ο
θεος τηι αμαρτιαι ινα μετα τουτο ζωοποιησηι τον αποθανοντα τηι αμαρτιαι. 35 vii 1–3 η
αγνοειτε, αδελφοι, γινωσκουσι γαρ νομον λαλω, οτι ο νομος κυριευει του ανθρωπου
εφ' οσον χρονον ζηι; η γαρ υπανδρος γυνη τωι ζωντι ανδρι δεδεται νομωι· εαν δε
αποθανηι ο ανηρ, κατηργηται απο του νομου του ανδρος. αρα ουν ζωντος του ανδρος
μοιχαλις χρηματισει εαν γενηται ανδρι ετερωι· εαν δε αποθανηι ο ανηρ, ελευθερα
εστιν απο του νομου, του μη ειναι αυτην μοιχαλιδα γενομενην ανδρι ετερωι. το
γινωσκειν τον νομον παντως οιδεν την διαφοραν της εν αυτωι παλαιοτητο του
γραμματο και της ενυπαρχουσης τοις νοημασιν αυτου καινοτητο του πνευματο ·
τουτο γαρ εστι το τελειως γινωσκειν τον νομον. επιφερει δε και παραδειγμα, σφοδρα
τωι προκειμενωι καταλληλον· η γαρ υπανδρος γυνη τωι ζωντι ανδρι δεδεται νομωι·
εαν δε αποθανηι ο ανηρ κατηργηται απο του νομου του ανδρος· ο νομος εστιν ο ανηρ·
δηλον δε οτι ο κατα το γραμμα· ουτος γαρ και το αποθνησκειν επεδεξατο δια το ειναι
παλαιοτη γραμματο · το δε παλαιου μενον και γηρα κον εγγυ αφανι μου. λεγεται δε
και αποθνησκειν και επει μηδε παρα τοις βουλομενοις αυτον φυλασσειν και ουτω
προαιρουμενοις, ιν' ουτως ειπω, ζηι. 36 vii 6 νυνι δε κατηργηθημεν απο του νομου,
αποθανοντες εν ωι κατειχομεθα, ωστε δουλευειν ημας εν καινοτητι πνευματος και
ου παλαιοτητι γραμματος. το αγιον πνευμα αει εστιν εν καινοτητι, ουτε
παλαιουμενον ουτε γηρα κον αλλα μαλλον του ε ω ημων ανθρωπου
ανακαινουμενου ημεραι και ημεραι· και η παλαιοτης δε του γραμματος ουκ εστιν οτε
καινη ην, ουδε ο παλαιο ημων ανθρωπο καινος ποτε ην, οστις αμα τωι υποστηναι
πεπαλαιωται, ου χρονωι αλλα των τοιωνδε νοηματων και εργων παλαιωσαντων
αυτον. vii 7 <τι ουν; ο νομος αμαρτια; ουχ ωσπερ ονομα εν εστι νομος, ουτω και εις ο
περι νομου πανταχου της γραφης λογος. διο καθ' εκαστον χρη τοπον αυτης
επιμελως επιστησαντα θεωρησαι, νυν μεν τι σημαινεται εκ της νομος φωνης, νυν δε
τι χρη το τοιουτον εννοειν. αλλα και περι αλλων πλειονων· ομωνυμοι γαρ και επι
αλλων εισι κατα την γραφην φωναι, αιτινες συγχεουσι τους νομιζοντας οτι ως
ονομα εν εστιν ουτω και το σημαινομενον εν, οπου αν τουτο ονομασθηι. οτι δε η
νομος φωνη ουκ επι του αυτου αλλ' επι πλειονων τετακται, τα πολλα παραλιποντες
και δεομενα κατασκευης, εχοντα ανθυποφοραν λυσεως δεομενην, εκθησομεθα τα
πανθ' οντινουν δυσωπησαι δυναμενα, ως της νομος φωνης κειμενης επι πλειονων.
οιον επαν εν τηι προς Γαλατας λεγηται ο οι γαρ εξ εργων νομου ει ιν υπο καταραν
ει ι, γεγραπται γαρ· επικαταρατο πα ο ουκ εμμενει πα ι τοι γεγραμ μενοι εν τωι
βιβλιωι του νομου του ποιη αι αυτα, σαφες οτι νομος ο κατα το γραμμα δηλουται
Μωσεως, το προστακτικον μεν ων ποιητεον, απαγορευτικον δε ων ου ποιητεον τοις
αυτωι υποκειμενοις. το δ' αυτο δηλουται εν τηι αυτηι επιστοληι και εν τωι ο νομο γαρ
των παραβα εων χαριν ετεθη, αχρι ου ελθηι το περμα ωι επηγγελται, διαταγει δι'
αγγελων εν χειρι με ιτου· και εν τωι ω τε ο νομο παιδαγωγο ημων γεγονεν ει
Χρι τον, ινα εκ πι τεω δικαιωθωμεν· ελθου η δε τη πι τεω ουκετι υπο παιδαγωγον
ε μεν. παντε γαρ υιοι θεου ε τε δια τη πι τεω εν Χρι τωι Ἰη ου. σημαινεται και η
παρα Μωσει αναγεγραμμενη ιστορια απο της νομος φωνης, ως απο της αυτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

επιστολης εστι λαβειν εκ του λεγετε μοι, οι υπο νομον θελοντε ειναι, τον νομον ουκ
ακουετε; γεγραπται γαρ οτι Ἀβρααμ δυο υιου ε χεν, ενα εκ τη παιδι κη και ενα εκ
τη ελευθερα . αλλ' ο μεν εκ τη παιδι κη κατα αρκα γεγεννηται, ο δε εκ τη
ελευθερα δια τη επαγγελια . οιδα και τους ψαλμους ονομαζομενους νομον, ως
δηλον εκ του ινα πληρωθηι ο λογο ο εν τωι νομωι αυτων γεγραμμενο οτι εμι η αν με
δωρεαν. αλλα και η του Ἠσαιου προφητεια νομος παρα τωι αποστολωι λεγεται,
φασκοντι εν τωι νομωι γεγραπται· εν ετερογλω οι και εν χειλε ιν ετεροι λαλη ω τωι
λαωι τουτωι, και ουδ' ουτω ει ακου ονται μου, λεγει κυριο · ευρον γαρ τα
ισοδυναμουντα τηι λεξει ταυτηι εν τηι του Ἀκυλου ερμηνειαι κειμενα. λεγεται νομος
και η μυστικωτερα και θειοτερα του νομου εκδοχη, ως εν τωι οιδαμεν γαρ οτι ο νομο
πνευματικο ε τι. παρα δε παντα ταυτα λεγεται νομος ο κατα τας κοινας εννοιας
ενεσπαρμενος τηι ψυχηι και, ως ονομαζει η γραφη, εγγεγραμμενος τηι καρδιαι λογος,
προσ τακτικος μεν ων ποιητεον, απαγορευτικος δε ων ου ποιητεον. και τουτο δε
δηλουται εν τωι οταν γαρ εθνη τα μη νομον εχοντα φυ ει τα του νομου ποιου ιν,
ουτοι νομον μη εχοντε εαυτοι ει ι νομο · οιτινε ενδεικνυνται το εργον του νομου
γραπτον εν ται καρδιαι αυτων, υμμαρτυρου η αυτων τη υνειδη εω . ο γαρ γραπτο
εν ταις καρδιαις νομος και εν εθνικοις φυ ει τα του νομου ποιου ιν ουκ αλλος εστι
του κατα τας κοινας εννοιας φυσει εγγεγραμμενου τωι ηγεμονικωι ημων, και
τρανωτερου μετα της συμπληρωσεως του λογου οσημεραι γινομενου. τουτο το
σημαινομενον ην του νομου και εν τωι αμαρτια ουκ ελλο γειται μη οντο νομου· και
εν τωι την αμαρτιαν ουκ εγνων ει μη δια νομου. προ γαρ του κατα Μωσεα νομου
ελλελογηται αμαρτια και τωι Καιν και τοις κατα τον κατακλυσμον παθουσιν, ετι δε
και Σοδομιταις και αλλοις μυριοις· πολλοι τε εγνωσαν την αμαρτιαν και προ του
Μωσεως νομου. και μη θαυμασηις ει δυο σημαινομενα του ενος ονοματος του νομου
εν τωι αυτωι παρειληπται τοπωι· ευρησομεν γαρ ταυτην την συνηθειαν και εν αλλαις
γραφαις, οιον ουχ υμει λεγετε οτι τετραμηνο ε τι και ο θερι μο ερχεται; επαρατε
του οφθαλμου υμων και θεα α θε τα χωρα οτι λευκαι ει ι προ θερι μον ηδη. δις γαρ
ο θερισμος ονομασθεις κατα μεν το προτερον επι τον σωματικον αναφερεται, κατα
δε το δευτερον επι τον πνευματικον. το δε ομοιον ευρησεις και επι του απο γενετης
τυφλου θεραπευθεντος· ωι επιφερει σωματικως γενομενωι το ει κριμα εγω ει τον
κο μον τουτον ηλθον, ινα οι μη βλεποντε βλεπω ι και οι βλεποντε τυφλοι
γενωνται. ουτω τοινυν και νυν χωρι μεν νομου του της φυσεως δικαιο υνη θεου
πεφανερωται, μαρτυρουμενη δε υπο νομου Μωσεως και των προφητων. ειποιμεν δ'
αν προς τους ετι οκνουντας παραδεξασθαι το διττον σημαινομενον του νομου, οτι
ειπερ ο αυτος νομος παρειληπται εν τε τωι νυνι δε χωρι νομου δικαιο υνη θεου
πεφανερωται, και εν τωι μαρτυρουμενη υπο του νομου και των προφητων· ει μεν
χωρις νομου πεφανερωται, ουχ υπο νομου μαρτυρειται· ει δε υπο του νομου
μαρτυρειται, ου χωρις νομου πεφανερωται. τηι τοινυν δικαιοσυνηι του θεου
φανερουμενηι υπο Ἰησου Χριστου μαρτυρει ουδαμως μεν ο της φυσεως νομος·
μικροτερος γαρ εστιν αυτης· ο δε Μωσεως νομος, ου το γραμμα αλλα το πνευμα, και
οι αναλογον τωι πνευματι του νομου προφηται, και ο εν αυτοις πνευματικος λογος.
διο χρη επιμελως τον αναγινωσκοντα την θειαν γραφην τηρειν οτι ου παντως ταις
αυταις λεξεσιν επι των αυτων πραγματων χρωνται αι γραφαι· τουτο δε ποιουσιν, οτε
μεν παρα την ομωνυμιαν, οτε δε παρα την τροπολογιαν, και εσθ' οτε παρα την
συμφρασιν απαιτουσαν αλλως τηι λεξει χρησασθαι εν τοισδε τισιν η ως κειται εν
ετεροις. και τουτο εαν επιμελως παραφυλατ τωμεθα, πολλων σφαλματων
απαλλαττομεθα και παρεκδοχων. χρη ουν ειδεναι οτι το εωρακεν ουκ επι του αυτου
αει κειται, αλλ' οτε μεν επι του σωματικου οραιν, οτε δε αντι του νοειν. καθολου γαρ
τουτο ιστεον, οτι προκειμενου κρυψαι και μη φανερως εκθεσθαι τα νοηματα της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

αληθειας τωι εν τοις προφηταις πνευματι και εν τοις αποστολοις Χριστου λογωι,
πολλαχου και υπο της φρασεως συγχειται και ουχ ως υπο μιαν λεγεται ακολουθιαν·
ινα μη και αναξιοι εις κριμα της εαυτων ψυχης ευρωσι τα συμφεροντως αυτοις
αποκεκρυμμενα. και τουτο πολλαχου αιτιον εστι του δοκειν μη εχειν συνταξιν μηδε
ακολουθιαν την ολην γραφην· και μαλιστα, ως προειπομεν, την προφη τικην και
την αποστολικην· και μαλιστα της αποστολικης την προς Ῥωμαιους επιστολην, εν ηι
τα περι νομου διαφορως ονομαζεται, και επι διαφορων πραγματων κειμενα· ωστε
δοκειν οτι ουκ εχεται ο Παυλος εν τηι γραφηι της επιστολης του προκειμενου αυτωι
σκοπου.> 37 vii 7 τι ουν ερουμεν; ο νομος αμαρτια; μη γενοιτο· αλλα την αμαρτιαν
ουκ εγνων ει μη δια νομου· την τε γαρ επιθυμιαν ουκ ᾔδειν ει μη ο νομος ελεγεν Ουκ
επιθυμησεις. νομον ωδε νοουμεν ου μονον τον Μωσεως τον κωλυοντα την
επιθυμιαν, αλλα και τον φυσικον· ενεσπαρται γαρ ημιν φυσικως η επιθυμια ως
παθος, και ο περι ταυτην νομος, και ελαβεν αφορμην η αμαρτια ου δια τη γραπτης
μονης εντολη , αλλα και δια της φυσικης. και ο Ἀδαμ δε ᾔδει τουτο και προ του
Μωσεως νομου. 38 vii 8 αφορμην δε λαβουσα η αμαρτια δια της εντολης
κατειργασατο εν εμοι πασαν επιθυμιαν. ουκ εν Παυλωι μονωι αλλ' εν πασηι ψυχηι, οτε
η αμαρτια υπεστη, πασα επιθυμια κατεπολεμει το γενος· αμηχανον γαρ ανθρωπινην
ψυχην μη υπο πεσειν παθεσι, καν εξ επιμελειας υστερον οιονει εν απαθειαι γενηται.
ωδε δε ο Παυλος πασαν επιθυμιαν λεγει παθητικην και αμαρτωλον (ην ο νομος
απαγορευει διδασκων το Ουκ επιθυμησεις), ητις εστιν ορεξις αλογος γινομενη κατα
ορμην πλεοναζουσαν παρα λογον, καθ' ην φιλοζωουμεν, ως αγαθου ορεγομενοι της
μεσης και αδιαφορου ζωης, προσκειμενοι πλουτωι και δοξηι και γυναιξι και ταις
λοιπαις επιθυμιαις, κατα το της αμαρτιας βουλημα ποιουσης ημας εκτεινεσθαι ως επι
αγαθον <επι> παν το υφ' ημων επιθυ μουμενον. φαντασια γαρ αγαθου η επιθυμια
γινεται. 39 vii 8–11 χωρις γαρ νομου αμαρτια νεκρα. εγω δε εζων χωρις νομου ποτε·
ελθουσης δε της εντολης η αμαρτια ανεζησεν, εγω δε απεθανον, και ευρεθη μοι η
εντολη η εις ζωην αυτη εις θανατον· η γαρ αμαρτια αφορμην λαβουσα δια της
εντολης εξηπατησεν με και δι' αυτης απεκτεινεν. τοτε γαρ και λεγοιτ' αν περι του
τοιουτου οτι ουτος ζηι χωρις νομου· επι ταυτην γαρ την καταστασιν αναφερων ο
Παυλος και πας ανθρωπος ερει, εγω δε εζων χωρις νομου ποτε, επει ποτε ην χωρις
νομου οπου, καθως αυτος φησι, περιτομηι οκταημερο , εκ γενου Ἰ ραηλ, Ἑβραιο εξ
Ἑβραιων· ου γαρ δυναταιτο ετι αλογον εχον καταστασιν παιδιον ζηιν υπο νομον. πας
γαρ ανθρωπος εζη χωρις νομου ποτε, οτε παιδιον ην· <οτε ουκ ην επιτιμησις· αγνοια
γαρ κολασει ουχ υποκειται·> και παντι ανθρωπωι ηλθεν ποτε η εντολη· ποτε δε η οτε
συνεπληρωσε τον λογον, και νενοηκε την εντολην προσταττουσαν μεν τα τοιαδε,
απαγορευουσαν δε τα τοιαδε; αμα δε τωι ελθειν την εντολην κατα τον πρωτον αυτης
καιρον υφισταται η κακια, η, ως ο Παυλος ωνομασεν, αναζηι η αμαρτια τεως ουσα
νεκρα· επει δε μη πεφυκεν αμα ζηιν αμαρτια και ο ε ω ανθρωπο , δια τουτο ελθουσης
της εντολης η μεν αμαρτια αναζηι η δε ψυχη αποθνησκει, κατα το ψυχη η
αμαρτανου α αυτη αποθανειται. το γαρ εγω επι την ψυχην και επι τον ε ω ανθρωπον
αναφερεται. <περιισταται τοινυν το ζωοποιον αγαθον, η του νομου προσταξις, εις
θανατου προφασιν· ης γαρ ανευ την αμαρτιαν ουχ οιον τε αμαρτιαν ειναι, ουδε
καταδικαζειν θανατωι τον ανθρωπον, δια ταυτης δη που και το της πονηριας
εγκλημα και το της κολασεως επιτιμιον συνισταται>. μη νομισηις δε παραπλησιον τι
εχειν τον θανατον τον πρωτον της αμαρτιας τωι δευτερωι ταυτης θανατωι· ως γαρ
πολλη διαφορα οτε νεκρα η αμαρτια χωρις νομου και οτε νεκρα η αμαρτια
νεκρωθεντων των μελων των επι γη υπο του λογου, ουτως και της καθ' εκατεραν
νεκροτητα της αμαρτιας ζωης πολλη τις αν ειη και ου συγκριτικη η ετερα τηι ετεραι
διαφορα του ζηιν· δηλον γαρ οτι η νεκρα αμαρτια ζηι οτε μηπω νεκρουται τα μελη τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

επι τη γη υπο του λογου, προ δε του νομου και του ελθειν την εντολην εζη νεκρα
ουσα. <κανταυθα δε τις νομον τον φυσικον απεδωκεν ουτω λεγων, ως ει και η
αμαρτια αφορμην λαβουσα δια της εντολης εξηπατησε και δια τουτο απεκτεινεν,
ουδεν ηττον την αληθειαν ομολογητεον, και τον εγγεγραμμενον τηι καρδιαι υπο του
θεου νομον ως αγιον αποδεκτεον, και την εντολην ως αγαθην και εξ αγαθου θεου
επαινετεον.> 40 vii 13 το ουν αγαθον εμοι γεγονε θανατος; μη γενοιτο· αλλα η
αμαρτια, ινα φανηι αμαρτια δια του αγαθου μοι κατεργαζομενη θανατον· ινα γενηται
καθ' υπερβολην αμαρτωλος η αμαρτια δια της εντολης. ει τις προς τα ειρημενα
ανθυποφερει λεγων Μη ποτε ο αγιος νομος γεγονεν εις θανατον τωι ανθρωπωι,
ελθου η γαρ τη εντολη ανεζη εν η αμαρτια ο δε ανθρωπος απεθανεν; ακουσεται οτι
ου το αγαθον γεγονε θανατος, αλλ' εδει την αμαρτιαν φανηναι ηλικον εστι κακον·
οτε γαρ επιδημει το αγαθον τηι ψυχηι, φανερουται το κακον· και εαν τις μετα τουτο
αμαρτηι, ευρισκεται τον θανατον ποιουσα η εντολη η υποδειξασα το κακον και η
υποδειξασα το φευκτεον εντολη θανατου προξενος, και η αμαρτια, ουχ απλως
αμαρτια αλλα καθ' υπερβολην αμαρτωλος, αυτη δια της αγιας εντολης
παρεισδυνουσα και τον θανατον ημιν κατεργαζομενη. 41 vii 14 οιδαμεν γαρ οτι ο
νομος πνευματικος εστιν· εγω δε σαρκικος ειμι, πεπραμενος υπο την αμαρτιαν.
ζητημα ανακυπτει απο πασης της προκειμενης περικοπης πως ταυτα λεγων ο
Παυλος ου δοκει εναντιουσθαι τοις ιδιοις λογοις ο λεγων τιμη ηγορα θητε και
Χρι το ημα εξηγορα εν και ζω δε ουκετι εγω ζηι δε εν εμοι Χρι το · ει μη που ειπωμεν
οτι προσωποποιιας εχει διαφορους ο λογος, και συσχηματι ζονται αι περικοπαι προς
διαφορους ποιοτητας προσωπων, ενθα οι φαυλοι αλλα πραττουσι παρα την
προηγουμενην εαυτων προθεσιν. ο δε παρων λογος αρμοζει λεγεσθαι υπο των
μεμαθηκοτων τα περι του νομου οτι θειος εστι, και βλεποντων αυτου τα
προσταγματα οτι εισι καλα, ουδεν δε ηττον ως πεπρα μενοι υπο την αμαρτιαν και
σαρκικοι οντες, ου γινωσκουσι πως, εμπιπτουσιν υπο την αμαρτιαν. 42 vii 15 ο γαρ
κατεργαζομαι ου γινωσκω· ου γαρ ο θελω τουτο πρασσω, αλλ' ο μισω τουτο ποιω.
αρμοζει τα ρηματα ταυτα λεγειν τοις παλαισασι προς τας επιθυμιας δια δε ασθενειαν
λογισμου πεσουσι, και τοις υπο θυμου εσθ' οτε νικωμενοις και υπο φοβου και
πραττουσιν α μη θελουσι και α μισουσιν· οταν δε και απο λογου επαρσεως
ηττηθεντες νικηθωμεν εκ του δοκουντος ειναι αγαθου ου μην αληθους, υμφαμεν
τωι νομωι οτι καλο ποιουμεν δε το καθ' ηδονην. 43 vii 22, 23 συνηδομαι γαρ τωι νομωι
του θεου κατα τον εσω ανθρωπον· βλεπω δε ετερον νομον εν τοις μελεσι μου
αντιστρατευομενον τωι νομωι του νοος μου και αιχμαλωτιζοντα με τωι νομωι της
αμαρτιας τωι οντι εν τοις μελεσι μου. εν τοις μηδεπω κρατυνασι την εξιν επι τα
βελτιστα διαγραφει ο Παυλος τον παροντα λογον· ωσπερ τοινυν στρατιωτης
κρατησας πολεμιων αιχμαλωτους αγει, ουτως εν τοις προειρημενοις προσωποις
εστιν ο εν τοις μελεσιν αυτων νομος αντιστρατευομενος τωι νομωι του νοος αυτων
και αιχμαλωτιζων την ταλαιπωρον ψυχην και αγων επι τον της αμαρτιας νομον εν
τοις σωματικοις μελεσιν. 44 vii 24, 25 ταλαιπωρος εγω ανθρωπος· τις με ρυσεται εκ
του σωματος του θανατου τουτου; ευχαριστω τωι θεωι δια Ἰησου Χριστου του κυριου
ημων. ως κακιζων την ανθρωπινην ασθενειαν την περιελκουσαν και περισπωσαν
τον λογισμον και προκαλουμενην επι τα εναντια λεγει το ταλαιπωρος εγω
ανθρωπος· και ως δια επικουριας θειας ρυσθεις του σωματος του ονομασθεντος
σωματος θανατου δια τας προειρημενας αιτιας, επαγει το ευχαριστω τωι θεωι δια
Ἰησου Χριστου. 45 viii 3, 4 το γαρ αδυνατον του νομου, εν ωι ησθενει δια της σαρκος,
ο θεος τον εαυτου υιον πεμψας εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας και περι αμαρτιας
κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι, ινα το δικαιωμα του νομου πληρωθηι εν ημιν
τοις μη κατα σαρκα περιπατουσιν αλλα κατα πνευμα. μαλλον το αδυνατον του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

νομου του τη αμαρτια και του θανατου ωδε λεγει· ωσπερ γαρ η αρετη ιδιαι φυσει
ισχυρα, ουτω και η κακια και τα απ' αυτης ασθενη και αδυνατα· κρατει γαρ ου των
ισχυρων αλλα των εκλυτων, ου δια την ιδιαν ισχυν αλλα δια την εκεινων
αδρανειαν· του τοιουτου νομου η φυσις αδυνατος εστιν· διο και ενηργει εν τηι
ασθενει σαρκι. ον νομον κατεκρινεν ο θεος πεμψας τον εαυτου υιον ουκ εν σαρκι
αμαρτιας τοιαυτης ηι ο δουλευων κατα νομον αμαρτιας δουλευει, αλλ' εν ομοιωματι
τοιαυτης σαρκος. δια δε τουτο ουκ ην αμαρτια η σαρξ του υιου του θεου αλλ'
ομοιωμα, επειπερ ουκ ην εκ σπερματος ανδρος και γυναικος υπνωι συνελθουσης.
ουκουν ο θεος κατε δικασεν την αμαρτιαν γενομενην καθ' υπερβολην αμαρτωλον,
και δια της σαρκος επληρωθη το του θειου νομου δικαιωμα εν ημιν, οτε μη κατα
σαρκα περι πατουμεν, εν ηι σαρκι ενεργει το αδυνατον του νομου και ασθενες, ο
εστιν η κακια· αλλ' επομενοι θεωι κατα το πνευμα αυτου πραττομεν παντα, εις
εαυτους παραδεχομενοι τον υιον του θεου. 46 viii 7 διοτι το φρονημα της σαρκος
εχθρα εις θεον, τωι γαρ νομωι του θεου 46 ουχ υποτασσεται, ουδε γαρ δυναται· οι δε
εν σαρκι οντες θεωι αρεσαι ου δυνανται. αφ' ων διδασκει ο Παυλος μανθανομεν τινες
εισι κατα σαρκα, οι τα της σαρκος φρονουντες, και τινες οι κατα πνευμα, οι τα του
πνευματος φρονουντες. τα δε φρονηματα της σαρκος εισι πορνεια, α ελγεια,
ειδωλολατρεια, και τα ομοια, οπερ αυτο τουτο θανατος εστι· τα δε του πνευματος
αγαπη, χαρα, ειρηνη, μακροθυμια, και τα τουτοις ακολουθα, απερ εστι ζωη. και ηδη
εν τηι ζωηι εισιν οι τοιουτοι, και εν ειρηνηι ευφραινονται· ακολουθον ουν του μεν ει
την αρκα πειροντα θεριζειν φθοραν, τους δε πνευματι ζωντα πειρειν ει το
πνευμα, αφ' ου εστι θερι αι ζωην αιωνιον· προς δε τουτοις και εχθροι εισι του θεου οι
του φρονηματος της σαρκος. φρονουσι δε τα της σαρκος και οσοι βουλονται
πλουτειν η επιθυμουσι δοξης. και οι κατα το γραμμα ζωντες Ἰουδαιοι και την εν
φανερωι περιτομην εν αρκι ασκουντες, ουτοι τα της σαρκος του νομου φρονουσιν· οι
δε κατα πνευμα, οι εν κρυπτωι Ἰουδαιοι, οι την εν καρδιαι και πνευματι περιτομην
ποιουντες, <ου>τοι φρονουσι τα του πνευματος. και εν μεν τωι φρονηματι της σαρκος
του νομου θανατον τις ευρησει και εχθραν την εις θεον, εν δε τωι φρονηματι του
νομου του πνευματος ζωην και ειρηνην. οι δε εν τηι σαρκι του νομου οντες θεωι
αρεσαι ου δυνανται, αλλ' οι εν τωι πνευματι του νομου οντες· αμφοτεροι γαρ
επαγγελλομεθα τον Μωσεως νομον, αλλ' εκεινοι μεν κατα σαρκα, ημεις δε κατα
πνευμα· διο εκεινοι σαρκικας ηγουνται τας επαγγελιας, ακολουθως τωι σαρκικωι
νομωι, ημεις δε πνευματικας, εν πα ηι ευλογιαι πνευματικηι εν τοι επουρανιοι . 47 viii
24, 25 ελπις δε βλεπομενη ουκ εστιν ελπις· ο γαρ βλεπει τις, τι και ελπιζει; ει δε ο ου
βλεπομεν ελπιζομεν, δι' υπομονης απεκδεχομεθα. ανθ' ου εν αλλοις ευρομεν αντι
του ο γαρ βλεπει τις υπομενει, οιον ει προθυμος γινεται υπομενειν ο βλεπει· μεγα δε
ποιει ο ελπιζων εις μη βλεπομενον, και δι' εκεινο τωι τετασθαι τον νουν αυτου προς
αυτο παν οτιποτ ουν υπομενων. 48 viii 26 ωσαυτως δε και το πνευμα
συναντιλαμβανεται ταις ασθενειαις ημων, το γαρ τι προσευξομεθα καθ' ο δει ουκ
οιδαμεν, αλλ' αυτο το πνευμα υπερεν τυγχανει υπερ ημων στεναγμοις αλαλητοις.
τουτ' εστιν αν πληροι τα της ημετερας ασθενειας αντιλαμβανομενον αυτης, αμα δε
μανθανομεν οτι πασιν ανθρωπινη φυσις δια τουτων δεδηλωται. (του αυτου) εν
δυσεξαριθμητοις το πνευμα αντιλαμβανεται τηι ασθενειαι ημων, ουκ ελαττον δε και
εν τωι προσευχεσθαι ημας, επαν διαβαινωμεν ωστε προ ευχε θαι πνευματι. τοτε γαρ
τι προσευξομεθα καθ' ο δει ουκ ειδοτες, αντιλαμβανο μενου του πνευματος της εν
ημιν ασθενειας, δια την απο τουτου βοηθειαν προ ευχομεθα πνευματι· ειτ'
εφεπομενου αυτωι βοηθουντι του νου προ ευχομεθα και τωι νοΐ. ελλιπης δε η ευχη
του μη προσευχομενου αμφοτεροις, ως δηλον εκ του εαν γλω αι λαλω το πνευμα
μου προ ευχεται, ο δε νου μου ακαρπο ε τιν. ινα ουν μη ακαρπος ηι ο νους,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

προ ευξομαι φησι τωι πνευματι, προ ευ ξομαι δε και τωι νοΐ. 49 viii 31, 32 τι ουν
ερουμεν προς ταυτα; ει ο θεος υπερ ημων, τις καθ' ημων; ος γε του ιδιου υιου ουκ
εφεισατο, αλλ' υπερ ημων παρεδωκεν αυτον, πως ουχι και συν αυτωι χαρισεται ημιν
τα παντα; ωσπερ ανακ<ε>φαλαιουμενος τα προειρημενα και επ' εκεινα αναφερων
ταυτα φησιν, ου παρα το εναργες λεγων. εωρα γαρ κατα το και ε ε θε μ(ι) ουμενοι
υπο παντων δια το ονομα μου ως πολλοι καθ' ημων, και ου μονον ανθρωποι αλλα
και τα προς α η παλη, αρχαι και εξου ιαι και κο μοκρατορε του κοτου τουτου και τα
πνευματικα τη πονηρια εν τοι επουρανιοι και αυτος ολος ο πλεονεκτειν ημας
θελων Σατανα · μη παρα το εναργες δε λεγων το ει ο θεος υπερ ημων, ευτελης και
ουδενος λογου αξιος εστιν και ουδεν δυναμενος εκαστος των καθ' ημων· μη ουν
ευλαβεισθε μηδε ταρασσεσθε· ει μεν γαρ μονοι ητε και μη μετα θεου προς τοιουτους
ανθισταμενοι, καν ευλογον τι εχειν εδοκειτε φοβεισθαι ημας· νυνι δε θεου οντος
υπερ ημων, εις τινα μετρηθησεται τα τοσαυτα καθ' ημων η εις ουδεν; 50 viii 33 τις
εγκαλεσει κατα εκλεκτων θεου; θεος ο δικαιων· τις ο κατα κρινων; δοκει μοι τουτο
αναφερεσθαι επι τον διαβολον οντα κατηγορον και των εκλεκτων οις εγκαλεσει·
ουδεις γαρ εστιν ου εκεινος μη κατηγορησει και ωι ουκ εγκαλεσει, ει μη μονος
Ἰησους, ο αμαρτιαν ουκ εποιη εν, και δια τουτο λεγων νυν ερχεται ο αρχων του
κο μου τουτου και εν εμοι ουκ εχει ουδεν. δια τουτο ουν εκεινος εξευτελιζεται
εγκαλων και κατα εκλεκτων θεου· του γαρ θεου δικαιουντος τις κατακριναι
δυναται, καν ο κατηγορος φερει εις μεσον τα απηλιμμενα εφ' οις κατεκριθησαν ει μη
απηλιπτο; εδικαιωσεν δε αυτους ω νεφελην απαλειψα τα ανομια αυτων και ω
γνοφον τα αμαρτια αυτων και λευκανα τους προτερον ημαρτηκοτας ω xiονα. 51
viii 37 αλλ' εν τουτοις πασιν υπερνικωμεν δια του αγαπησαντος ημας. νικαι μεν ο
μετα αμφηριστου αγωνος τους εν τοις αγωνιζομενοις περι νικης περιγενομενος του
ανταγωνιστου· υπερνικαι δε ο μηδε την αρχην επιτρεψας στηναι προς αυτον τωι
εναντιουμενωι. τοιουτος ο Παυλος και οι την ομοιαν αυτωι παρασκευην προς τους
πειρασμους ανειληφοτες, το θλιβον καταπατουντες και εντρυφωντες τωι
τενοχωρουντι και το διωκον τηι υπομονηι διωκοντες, και τον λιμον δια την
ουρανιον τροφην γελωντες, και την γυμνοτητα εν ουδενι τιθεμενοι δι' ον
ενδεδυνται Χριστον, και τον κινδυνον ως ου κινδυνευοντες καταπατουντες, και την
μαχαιραν δια τον ζωντα του θεου λογον ουδεν χαλεπον εργασασθαι αυτους
πειθομενοι. 52 viii 38, 39 πεπεισμαι γαρ οτι ουτε θανατος ουτε ζωη ουτε αγγελοι ουτε
αρχαι ουτε δυναμεις ουτε ενεστωτα ουτε μελλοντα ουτε υψωμα ουτε βαθος ουτε τις
κτισις ετερα δυνησεται ημας χωρισαι απο της αγαπης του θεου της εν Χριστωι Ἰησου
τωι κυριωι ημων. ορα ει μη ευλογως το μεν πεπεισμαι οτι ου δυναται ημας χωρισαι
ταδε τινα εταξεν επι των μειζονων η κατα ανθρωπον πειρα μων, το δε τι ημα
χωρι ει εξευτελιζων τους ανθρωπινου επι των ελαττονων γυμνασιων της
ανθρωπινης ψυχης· και εαν υπερνικωμεν δε τα προτερα και ανθρωπινα, ου χωρις
συμπνοιας και ενεργειας κρειττονος αυτων περιεσομεθα· διο καλως ο Παυλος
προσεθηκεν το δια του αγαπη αντο ημα . προσχες δε ει θανατος μεν παλαιει
βουλομενος χωρισαι απο της αγαπης του θεου της εν Χριστωι Ἰησου ουχ ο κοινος
περι ου ανωτερω ειρηται το ενεκεν ου θανατουμεθα ολην την ημεραν, αλλ' ο εχθρο
Χριστου και ε χατο καταργηθη ομενο · βουλησεται μεν γαρ ουτος χωρισαι, φερε
ειπειν, Παυλον, ου δυνησεται δε καταργουμενο υπο του εν αυτωι Χριστου· ζωη δε
ουχ <η> τωι θανατωι τουτωι εναντια, τα γαρ αλληλοις εναντια ου πεφυκεν εν και
ταυτον βουλεσθαι, αλλα η καθ' ην ζηι τις τηι αμαρτιαι και τοις ειδεσιν αυτης και τωι
ψευδει· ει δε και καθ' εκαστον ειδος αμαρτια εστι τις φαυληι ζωηι, επιστησεις δια το
κρειττον το ελεο ου υπερ ζωα · αυτη γαρ βουλησεται μεν χωρισαι τον εν τηι αγαπηι
του θεου εν Χριστωι Ἰησου, ου δυναται δε, καταργουμενη πηι μεν υπο του θανατου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

καθ' ον αποθνη κει τις τηι αμαρτιαι, πηι δε υπο της ζωης ημων ητις κεκρυπται υν τωι
Χρι τωι εν τωι θεωι. και αγγελοι δε βουλονται ημας χωρισαι της αγαπης του θεου της
εν Χριστωι Ἰησου, περι ων λελεκται τοι εξ ευωνυμων Ὑπαγετε ει το πυρ το αιωνιον
το ητοιμα μενον τωι διαβολωι και τοι αγγελοι αυτου. το δε ουτε αρχαι επι το ουκ
ε τιν ημιν η παλη προ αιμα και αρκα αλλα προ τα αρχα και τα εξης αναφερεται,
και εις το οταν καταργη ηι πα αν αρχην και πα αν εξου ιαν και δυναμιν. εξης τουτ<ωι>
εστι τα ενεστωτα· ταυτα δε επισκεψαι ει δυναται αναφερεσθαι επι του
κο μοκρατορα του κοτου τουτου, και ουχι επι τινα ενεστωτα ανθρωπινα· αλλος δ'
αν λεγοι τα ενεστωτα αναφερεσθαι επι τα βλεπομενα και προ καιρα. μετα τουτο
ιδωμεν τινα τα μελλοντα και ητοι <τα> προς τον μελλοντα χρονον παλαισοντα τωι
αποστολωι της εν τωι βιωι τουτωι παρεπιδημιας, ως προς τας ενεστηκυιας αυτωι της
γραφης της επιστολης ημερας, η τα μετα τον ενεστηκοτα αιωνα και μετα την εξοδον
ευθεως απαντησομενα, οτε ο αρχων του κο μου τουτου και τινες υπ' αυτωι δυναμεις
βουλησονται μεν κρατειν του εκδημησαντος, ου δυνησονται δε επι των
προανειληφοτων την αγαπην του θεου εν Χριστωι Ἰησου. εξης δε αυτω<ν> εστιν το
ουτε δυναμεις, οπερ εοικεν ειναι ειδους τινος των εξω θνητου σωματος λογικων,
<ουτε υψωμα ουτε βαθος>. μηποτε <ουν> η του ανθρωπου ψυχη επιβουλευεται υπο
μεν υψωματος κατα τα εν τοι επουρανιοι πνευματικα τη πονηρια , υπο δε βαθους
κατα τα καταχθονια· ων ουδετερον τον εν τηι αγαπηι του θεου οπλισαμενον
χωρισθηναι αυτης εασει. ει δε και παρα την βλεπομενην ολην ταυτην κτισιν εστιν
ετερα κτισις τηι φυσει μεν βλεπομενη νυν δε ουδεπω ορωμενη, ζητησεις ει δυναται
επ' εκεινην αναφερεσθαι το ουτε κτισις ετερα δυνησεται ημας χωρισαι απο της
αγαπης του θεου. 53 xiii 20, 21 εαν ουν πειναι ο εχθρος σου, ψωμιζε αυτον· εαν διψαι,
ποτιζε αυτον· τουτο γαρ ποιων ανθρακας πυρος σωρευσεις επι την κεφαλην αυτου.
μη νικω υπο του κακου, αλλα νικα εν τωι αγαθωι το κακον. επειδη η προς την αρετην
και θεωριαν ορεξις δοκει πεινη ειναι και διψαωσ υγειας εμποιητικα ψυxiκης, εαν
τοιαυτην ποτε πεινην η διψαν ο εχθρος διψησηι μετα το μετανοησαι εφ' οις ημαρτεν,
δει αυτωι τον αγιον αρτον πεινωντι διδοναι, εαν μη εστι κυων η χοιρο αναξιος των
αγιων· πολλαχως δε εστι πεινωντα θρεψαι τον εχθρον ποτε <μεν> λογωι
διδασκαλικωι ποτε <δε> ευχηι τηι περι αυτου. και επειδη παντο ανδρο κεφαλη ο
Χρι το , ουκουν του εχθρου, ως μη οντος ανδρος δια το ασεβες, κεφαλη ο
αντιχριστος, ον χρη εξαφανιζεσθαι ως εναντιον τωι θεωι λογωι απο των ανθρακων
του λογικου πυρος, οταν ασεβης ο εχων κεφαλην τον αντιχριστον πεινη<σας φαγ>ηι
τον απο του αγιου αρτον, και διψησας ποτισθηι τωι απο της αγιας πηγης υδατι ζωντι·
διο καλον εστιν εργον σωρευσαι ανθρακας ο εστι λογους εκλεκτους επι την του
εχθρου κεφαλην· ον ο κυριο Ἰη ου αναλοι τωι πνευματι του τοματο αυτου, τουτο
γαρ εστι το σωτηριον πυρ, περι ου ειπεν πυρ ηλθον βαλειν επι την γην, αντι του αναλωσαι και εξαφανισαι παντα τα σωματικα και υλικα. πολλων δε ανθρακων χρεια ινα
η του εχθρου κεφαλη εξαναλωθηι· οιτινες εισιν οι αληθεις λογοι οι εξαφανιζοντες το
ψευδος· οταν ουν αναλωθηι η χειρωθηι η κεφαλη υπο των σωρευομενων ανθρακων,
εκ του τρεφεσθαι πεινωντα τον εχθρον γινεται ο ποτε εχθρος φιλος και κεχρηται
κεφαληι τωι Χριστωι.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22


