Commentarium in evangelium Matthaei
ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΕΚ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ
ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ
ΤΟΜΟΣ Ιʹ
10.1 Τοτε αφεις τους οχλους ηλθεν εις την οικιαν αυτου. Και προσηλθον <αυτωι> οι
μαθηται αυτου λεγοντες· φρασον ημιν την παραβολην των ζιζανιων του αγρου (13,
36[–43]). Ὅτε μεν μετα των οχλων εστιν ο Ἰησους, ουκ εστιν αυτου εν τηι οικιαι, εξω
γαρ της οικιας οι οχλοι· και της φιλανθρωπιας αυτου εργον εστι καταλιπειν την
οικιαν και απιεναι προς τους μη δυναμενους ηκειν προς αυτον. Αυταρκως δε τοις
οχλοις διαλεχθεις εν παραβολαις αφιησιν αυτους και ερχεται εις την εαυτου οικιαν,
ενθα προσερχονται αυτωι οι μαθηται αυτου, ουκ απομειναντες μετα των αφεθεν των
υπ' αυτου. Και οσοι γε γνησιωτερον ακουουσι του Ἰησου, πρωτον ακολουθουσιν
αυτωι, ειτα πυνθανομενοι περι της μονης αυτου επιτρεπονται ιδειν αυτην, και
ελθοντες ορωσι και «παρ' αυτωι» μενουσι, παντες μεν «την ημεραν εκεινην», ταχα δε
τινες αυτων και επι πλειον. Και τα τοιαυτα γε οιμαι δεδηλωσθαι εν τωι κατα
Ἰωαννην ευαγγελιωι δια τουτων· «Τηι επαυριον παλιν ειστηκει ο Ἰωαννης και εκ των
μαθητων αυτου δυο.» Ἔτι εις παραστασιν του οτι των επιτραπεντων συν τωι Ἰησου
πορευεσθαι και ιδειν αυτου την οικιαν ο διαφερων και αποστολος γινεται, επι
φερεται τουτοις· «Ἦν Ἀνδρεας ο αδελφος Σιμωνος Πετρου εις εκ των δυο των
ακουσαντων υπο Ἰωαννου και ακολουθησαντων αυτωι.» Και ημεις ουν, ειπερ
βουλομεθα μη ως οχλοι ακουειν του Ἰησου ους αφιεις [και] ερχεται εις την οικιαν,
εξαιρετον τι παρα τους οχλους αναλαμβανοντες οικειωθωμεν τωι Ἰησου, ιν' ως
μαθηται αυτου ελθοντι εις την οικιαν προσελθωμεν και προσελθοντες αξιωσωμεν
περι φρασεως παραβολης, ειτε των ζιζανιων του αγρου ειθ' ηστινοσουν. Ἵνα δε ακρι
βεστερον νοηθηι τινος παραστατικον εστι πραγματος η του Ἰησου οικια, συναγαγετω
τις απο των ευαγγελιων οσα περι της οικιας Ἰησου ειρηται και τινα εν αυτηι
λελαληται η πεπρακται αυτωι· επι γαρ το αυτο επισυναχθεντα ταυτα πεισει τον
προσεχοντα ταυτηι τηι αναγνωσει, οτι ουχ απλα, ως οιονται τινες, εστι μονον τα του
ευαγγελιου γραμματα, αλλα τοις μεν απλοις κατ' οικονομιαν ως απλα γεγενηται,
τοις δε οξυτερον ακουειν αυτων βουλομενοις και δυναμενοις εγκεκρυπται σοφα και
αξια λογου θεου πραγματα. 10.2 Μετα ταυτα αποκριθεις ειπεν απο του· ο σπειρων το
καλον σπερμα εστιν ο υιος του ανθρωπου ***. Περι ων ει και κατα το δυνατον ημιν
εν τοις προ τουτων διειληφαμεν, ουδεν ηττον και νυν λελεξεται τα δυναμενα
εκεινοις προσαρμοσαι, ει και καθ' ετεραν διηγησιν εχει λογον. Και προσχες γε ει
δυνασαι το καλον σπερμα τους υιους της βασιλειας προς τοις προαποδεδομενοις και
ετερως λαβειν, οτι οσα εν τηι ανθρωπινηι φυεται ψυχηι καλα, ταυτα υπο του «εν αρχηι
προς τον θεον» λογου θεου <σπειρεται> γεννηματα τυγχανοντα της του θεου
βασιλειας, ως ειναι τους περι εκαστου υγιεις λογους τους υιους της βασιλειας.
Κοιμωμενων δε των μη κατα την εντολην του Ἰησου πρατ τοντων λεγοντος·
«Γρηγορειτε και προσευχεσθε ινα μη εισελθητε εις πειρασμον», ο διαβολος επιτηρων
επισπειρει τα καλουμενα ζιζανια, τα μοχθηρα δογματα, ταις καλου μεναις υπο τινων
φυσικαις εννοιαις και σπερμασι καλοις τοις απο του λογου. Κατα δε τουτο αγρος και
ο κοσμος πας λεγοιτο αν και ου μονον η εκκλησια του θεου· εν γαρ παντι κοσμωι ο
μεν υιος του ανθρωπου εσπειρε το καλον σπερμα, ο δε πονηρος τα ζιζανια, απερ εισιν
οι μοχθηροι λογοι, οι απο κακιας υιοι του πονηρου. ∆εησει δε γενεσθαι επι τελει των
πραγματων ο καλειται συντελεια του αιωνος θερισμον, ιν' οι επι τουτωι τεταγμενοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αγγελοι του θεου αναλεξωνται τα προσπεφυκοτα τηι ψυχηι φαυλα δογματα και
παραδωσιν αυτα εις αναλωσιν, τωι λεγομενωι καιειν πυρι ανατρεποντες αυτα. Και
ουτω συλλεξουσιν οι του λογου αγγελοι και υπηρεται εκ πασης της του Χριστου
βασιλειας παντα τα ενυπαρχοντα ταις ψυχαις σκανδαλα και τους την ανομιαν
ποιουντας λογισμους, ουστινας αναλισκοντες βαλουσιν εις την καμινον του πυρος
την καιομενην· ενθα και οι συναισθηθεντες εαυτων δια το κοιμασθαι τα σπερματα
του πονηρου εν εαυτοις ειληφεναι κλαυσονται και ωσπερει εαυτοις θυμωθησονται.
Τουτο γαρ ο βρυγμος των οδοντων, διο και εν τοις Ψαλμοις το «εβρυξαν επ' εμε τους
οδοντας αυτων» λελεκται. Τοτε μαλιστα οι δικαιοι λαμψουσιν ουκετι διαφορως, ως
κατα τας αρχας, αλλα παντες ως εις ηλιος εν τηι βασιλειαι του πατρος αυτων. Ὡς
μυστηριον γουν δηλων ο σωτηρ, ταχα μεν και δια παντων των εν τηι φρασει της
παραβολης, ταχα δε μαλιστα δια του τοτε οι δικαιοι λαμψου σιν ως ο ηλιος εν τηι
βασιλειαι του πατρος αυτων, επιφερει· «Ὁ εχων ωτα ακουειν ακουετω», διδασκων
τους οιομενους εν τηι φρασει της παραβολης σαφεστατα αυτην εκτεθεισθαι, ως και
εν τοις τυχουσι δυνασθαι νοηθηναι αυτην, οτι και αυτα τα της διηγησεως της
παραβολης δειται σαφηνειας. 10.3 Ἀλλ' επει ανωτερω εφασκομεν εις το τοτε οι
δικαιοι λαμψουσιν ως ο ηλιος, οτι ουχ ως το προτερον διαφορως λαμψουσιν οι
δικαιοι, αλλ' εσονται οι παντες ως εις ηλιος, αναγκαιως εκθησομεθα το φανεν ημιν
εις τον τοπον. Ἔοικεν ο ∆ανιηλ, «φως του κοσμου» επισταμενος τους συνιεντας και
τους πολλους των δικαιων διαφεροντας τηι δοξηι, ειρηκεναι το «και οι συνιεντες
εκλαμψουσιν ως η λαμπροτης του στερεωματος, και απο των δικαιων των πολλων
ως οι αστερες εις τους αιωνας και ετι». Και ο αποστολος δε, εν τωι «αλλη δοξα ηλιου,
και αλλη δοξα σεληνης, και αλλη δοξα αστερων· αστηρ γαρ αστερος διαφερει εν
δοξηι, ουτω και η αναστασις των νεκρων», τα αυτα λεγει τωι ∆ανιηλ, τον νουν απο
της προφητειας αυτου τουτον λαβων. Ζητησει ουν τις πως οι μεν περι διαφορας του
εν τοις δικαιοις λεγουσι φωτος, ο δε σωτηρ τουναντιον· ως εις ηλιος λαμψουσιν.
Ὑπολαμβανω ουν οτι παρα μεν την αρχην των εν τοις σωιζομενοις μακαρισμων, οτι
ουδεπω εκαθαρθησαν οι μη τοιουτοι, τα της διαφορας γινεται του των σωιζομενων
φωτος· επαν δε, ως αποδεδωκαμεν, συλλεγηι απο της βασιλειας ολης Χριστου παντα
τα σκανδαλα και οι ποιουντες την ανομιαν λογισμοι βληθωσιν εις την καμινον του
πυρος και καταναλωθηι τα χειρονα και τουτων γινομενων εις συναισθησιν ελθωσιν
οι παραδεξαμενοι τους υιους του πονηρου λογους, τοτε εν γενομενοι ηλιακον φως
οι δικαιοι λαμψουσιν εν τηι βασιλειαι του πατρος αυτων. Τινι δε λαμψουσιν η τοις
υποδεεστεροις απολαυσουσι του φωτος αυτων, αναλογον τωι νυν λαμπειν τον ηλιον
τοις επι γης; Ου γαρ δηπου εαυτοις λαμψουσι. Μηποτε δε και το «λαμψατω το φως
υμων εμπροσθεν των ανθρωπων» απογραψασθαι δυνατον εστιν «επι το πλατος της
καρδιας» κατα το ειρημενον τωι Σολομωντι τριχως, ωστε και νυν λαμπειν το φως
των Ἰησου μαθητων εμπροσθεν των λοιπων ανθρωπων και μετα την εξοδον προ της
αναστασεως και μετα την αναστασιν, εως αν καταντησωσιν οι παντες «εις ανδρα
τελειον» και γενωνται παντες εις ηλιος· τοτε λαμψουσιν ως ο ηλιος εν τηι βασιλειαι
του πατρος αυτων. 10.4 Παλιν ομοια εστιν η βασιλεια των ουρανων θησαυρωι
κεκρυμμενωι εν τωι αγρωι, ον ευρων ανθρωπος εκρυψεν (13, 44). Τας μεν προτερας
παραβολας τοις οχλοις ειπε· ταυτην δε και τας εξης αυτης δυο, ου παραβολας αλλ'
ομοιωσεις προς την των ουρανων βασιλειαν τυγχανουσας, εοικεν εν τηι οικιαι
γενομενος προς τους μαθητας ειρηκεναι· περι ης ο προσεχων τηι αναγνωσει
εξεταζετω και των εξης δυο μηποτε ουδε παραβολαι εισιν· επ' εκεινων μεν γαρ ουκ
ωκνησεν η γραφη καθ' εκαστην προτασσειν το ονομα της παραβολης, επι δε τουτων
το αυτο ου πεποιηκεν. Και εικοτως γε τουτο πεποιηκεν. Ει γαρ τοις οχλοις ελαλησεν
«εν παραβολαις» και «ταυτα παντα ελαλησεν εν παραβολαις και χωρις παρα βολης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ουκ ελαλει αυτοις», ου τοις οχλοις δε ελθων «εις την οικιαν» διαλεγεται αλλα τοις
προσελθουσιν αυτωι μαθηταις εν αυτηι, δηλον οτι ουκ εισι παραβολαι τα εν τηι οικιαι
λελαλημενα· τοις γαρ «εξω» εν παραβολαις λαλει και οις «ου δεδοται γνωναι τα
μυστηρια της βασιλειας των ουρανων». Φησει τις ουν· ει μη εισιν αυται παραβολαι,
τι εισιν; μηποτε ουν τηι λεξει της γραφης ακολουθουντες φησομεν οτι ομοιοτητες
εισι. ∆ιαφερει δε ομοιοτης παρα βολης· γεγραπται γαρ εν τωι Μαρκωι· «Τινι
ομοιωσωμεν την βασιλειαν του θεου, η εν τινι αυτην παραβοληι θωμεν;» Ἐκ τουτου
γαρ παρισταται διαφοραν ειναι ομοιωσεως και παραβολης. Ἔοικεν ουν η μεν
ομοιωσις ειναι γενικη, η δε παραβολη ειδικη. Ταχα δε και η ομοιωσις γενικωτατη
ουσα της παραβολης εχει εν ειδει, ωσπερ την παραβολην, ουτω και ομωνυμον τωι
γενικωι την ομοιωσιν. Ὅπερ και επι των αλλων συμβεβηκεν, ως τετηρηκασιν οι
δεινοι περι την των πολλων ονοματων θεσιν· οιτινες λεγουσι και γενικωτατην ειναι
την ορμην πολλων ειδων <περιεκτικην>, ωσπερ και αφορμης και ορμης, εν ειδει
λεγοντες ομωνυμως τωι γενικωι παραλαμβανεσθαι προς αντιδιαστολην της αφορμης
την ορμην. 10.5 Και εν τουτωι ζητητεον ιδιαι τον αγρον και ιδιαι τον κεκρυμμενον εν
αυτωι θησαυρον, και τινα τροπον ευρων τουτον κεκρυμμενον τον θησαυρον ο
ανθρωπος απο της χαρας απεισι και πωλει οσα εχει, ινα αγορασηι τον αγρον εκεινον.
Ζητητεον δε και τινα εστιν α πωλει. ∆οκει δη μοι κατα ταυτα αγρος μεν ειναι η
γραφη καταφυτευθεισα τοις φανεροις των ρητων της ιστοριας και του νομου και
των προφητων και των λοιπων νοηματων–πολλη γαρ φυτεια και ποικιλη εστι και η
των ρητων της ολης γραφης–, ο δε <εν> τωι αγρωι κεκρυμμενος θησαυρος τα
αποκεκρυμμενα και υποκειμενα τοις φανεροις νοηματα της σοφιας «εν μυστηριωι»
αποκεκρυμμενης και τωι Χριστωι, «εν ωι εισιν οι θησαυροι της σοφιας και γνωσεως
αποκρυφοι». Ἄλλος δ' αν λεγοι «αγρον» μεν ειναι τον αληθως «πληρη, ον ευλο γησε
κυριος», τον «Χριστον του θεου», τον δ' εν αυτωι κεκρυμμενον θησαυρον τα
ειρημενα παρα τωι Παυλωι κεκρυφ θαι εν Χριστωι, λεγοντι περι Χριστου το «εν ωι
εισιν οι θησαυροι της σοφιας και της γνωσεως αποκρυφοι». Τα ουρανια τοινυν
πραγματα και η βασιλεια των ουρανων ωσπερ εν εικονι γεγραπται ταις γραφαις
αιτινες εισιν η βασιλεια των ουρανων, η αυτος εστιν ο Χριστος ο βασιλευς των
αιωνων η βασιλεια των ουρανων, ωμοιωμενη θησαυρωι κεκρυμμενωι εν τωι αγρωι.
10.6 Γενομενος δε κατα τον τοπον ζητησεις ποτερον η βασιλεια των ουρανων μονωι
τωι θησαυρωι ωμοιωται τωι κεκρυμμενωι εν τωι αγρωι, ως αλλον νοειν της βασιλειας
τον αγρον, η ολωι τουτωι ωμοιωται <τωι αγρωι και τωι> θησαυρωι κεκρυμμενωι εν τωι
αγρωι, ως την των ουρανων βασιλειαν ειναι κατα την ομοιωσιν και τον αγρον και
τον κεκρυμμενον εν τωι αγρωι θησαυρον. Ἐλθων δε τις ανθρωπος εις τον αγρον, ειτε
τας γραφας ειτε τον Χριστον τον εκ φανερων και κρυπτων συνεστηκοτα, ευρισκει
τον κεκρυμμενον της σοφιας θησαυρον, ειτε εν Χριστωι ειτε εν ταις γραφαις –
εμπεριερχομενος γαρ τον αγρον και ερευνων τας γραφας και ζητων νοησαι τον
Χριστον ευρισκει τον εν αυτωι θησαυ ρον–, και ευρων κρυπτει, ουκ ακινδυνον ειναι
νομιζων τα των γραφων απορρητα νοηματα η τους εν Χριστωι θησαυρους «σοφιας
και γνωσεως» εκφαινειν τοις τυχουσι, και κρυψας απεισι πραγματευομενος πως
αγορασει τον αγρον ητοι τας γραφας, ινα ιδιον κτημα αυτας ποιησηι, λαβων απο των
του θεου «τα λογια του θεου», α πρωτον Ἰουδαιοι «επιστευθησαν». Και αγορασαντος
του μαθητευθεντος Χριστωι τον αγρον αφαιρειται απ' εκεινων «η βασιλεια του θεου»
ητις εστι κατ' αλλην παραβολην αμπελων, και διδοται «εθνει ποιουντι τους καρπους
αυτης», τωι δια της πιστεως αγορασαντι τον αγρον εκ του πεπρακεναι παντα τα
υπαρχοντα και μηδεν των προτερον υπαρχοντων–κακια δε υπηρχεν αυτωι–ετι εχειν
παρ' εαυτωι. Το δε αυτο εφαρμοσεις, καν αγρος ο εχων τον κεκρυμμενον θησαυρον ο
Χριστος ηι· οι γαρ «αφεντες παντα» και ακολουθουντες αυτωι οιονει κατ' αλλον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

λογον πεπρακασι τα υπαρχοντα αυτων, ινα, δια του πεπρακεναι και απο<δε>δοσθαι
εκεινα και αντ' εκεινων καλην προαιρεσιν βοηθουμενους αυτους ειληφεναι απο
θεου, ωνησωνται της πολλης τιμης και αξιας του αγρου τον εχοντα θησαυρον
κεκρυμμενον εν εαυτωι αγρον. 10.7 Παλιν ομοια εστιν η βασιλεια των ουρανων
ανθρωπωι εμπορωι ζητουντι καλους μαργαριτας (13, 45[46]. Ἐπειδη η βασιλεια των
ουρανων ομοια εστι, πολλων οντων εμπορων πολλα εμπορευομενων, ουδενι μεν
εκεινων, τωι δε ζητουντι τους καλους μαργαριτας και ευροντι ενα ανταξιον των
πολλων πολυτιμον μαργαριτην ον αντι παντων ηγορασεν, ευλογον ηγουμαι
τυγχανειν τα περι της φυσεως του μαργαριτου εξετασαι. Παρατηρει δε επιμελως οτι
ουκ ειπεν οτι πεπρακε παντας ους ειχεν· ου γαρ μονους ους ο ζητων καλους
μαργαριτας εωνηται πεπρακεν, αλλα και παντα οσα ειχεν, ινα αγορασηι τον καλον
μαργαριτην εκεινον. Ευρομεν ουν παρα τοις περι λιθων πραγματευσαμενοις περι της
φυσεως του μαργαριτου ταυτα οτι των μαργαριτων οι μεν εισι χερσαιοι, οι δε
θαλαττιοι. Και οι μεν χερσαιοι παρ' Ἰνδοις μονοις γινονται πρεποντες σφραγισι και
σφενδο ναις και ορμοις. Οι δε θαλαττιοι οι μεν διαφεροντες παρα τοις αυτοις Ἰνδοις
ευρισκονται, οιτινες εισι και αριστοι εν τηι ερυθραι θαλασσηι γινομενοι. ∆ευτερευουσι
δε ως εν μαργαριταις οι εκ του κατα Βρεττανιαν Ὠκεανου λαμβα νομενοι. Τριτοι δε
και απολειπομενοι ου μονον των πρωτων, αλλα και των δευτερων, οι κατα τον
Βοσπορον περι την Σκυθιαν ευρισκομενοι. Ἔτι δε ταυτα ελεγετο περι του Ἰνδικου
μαργαριτου οτι εν κογχοις γινεται προσεοικοσι την φυσιν ευμεγεθεσι στρομβοις.
Ουτοι δε ιστορουνται οιονει κατα ιλας την θαλαττιον ποιουμενοι νομην, καθαπερ
αγελαρχου τινος εξηγουμενου περιοπτου την χροαν και το μεγεθος και διαφεροντος
των υπ' αυτον, ωστε αναλογιαν αυτον εχειν τωι καλουμενωι εσσηνι μελισσων.
Ἱστορηται δε και περι της θηρας των διαφεροντων, τουτεστι των εν Ἰνδιαι, τοιουτον·
οτι περιλαμβανοντες οι επιχωριοι δικτυοις κυκλον αιγιαλου μεγαν
κατακολυμβωσιν, ενα εξ απαντων τον προηγουμενον επιτηδευοντες λαβειν, τουτου
γαρ αλοντος φασιν αμοχθον γενεσθαι την θηραν της υπο τουτωι αγελης, ουδενος ετι
ατρεμουντος των απ' αυτης, αλλα οιον δεδεμενου ιμαντι και επομενου τωι αγελαρχηι.
Λεγεται δε και η γενεσις των εν Ἰνδιαι μαργαριτων χρονοις συνιστασθαι, τροπας
λαμβανοντος του ζυου πλειονας και μεταβολας, εως τελειωθηι. Ἔτι δε και τουτο
ιστορηται οτι διοιγεται ο κογχος χασμηι παραπλησιως ο του φεροντος τον
μαργαριτην ζυου και διοιχθεις την επουρανιον εις εαυτον δεχεται δροσον, ης
εμπλησθεις καθαρας και αθολωτου περιαυγης γινεται και λοχευει μεγαν και
ευρυθμον τον λιθον. Ει δε ποτε επηχλυμενης και ανωμαλου χειμεριου τε μεταλαβοι
δροσου, ομιχλωδη κυει μαργαριτην και κηλισιν επιμωμον. Ἔτι δε και τουτο ευρομεν
οτι ει μεσολαβηθειη οδευων επι την πληρωσιν ου κυει λιθου υπο αστραπης, μυει και
ωσπερει *** τωι δειματι σκορπιζει και διαχει τον γονον εις τα λεγομενα φυσηματα.
Ἔστι δε οτε καθαπερ ηλιτομηνα γενναται βραχεα και αχλυος τι εχοντα, πλην
ευρυθμα. Ἔτι δε και τουτο εχει ο Ἰνδικος μαργαριτης παρα τους αλλους· λευκος εστι
την χροαν, αργυρωι διαφανει προσφερης αυγην τε υποχλωριζουσαν ηρεμα
διαλαμπει, ως επιπαν δε σχημα εχει στρογγυλον. Ἔστι δε και τρυφεροχρως και
απαλωτερος η κατα λιθον. Ουτως δε εστιν επιτερπης ιδεσθαι, ως και παρα τοις
εμφανεστεροις, καθα ο αναγραψας ελεγε περι των λιθων, αφυμνεισθαι. Ἔτι δε και
τουτο σημειον αριστου εστι μαργαριτου το την περιφερειαν τετορνευμενην εχειν και
το χρωμα λευκοτατον και διαυγεστατον και τωι μεγεθει μεγιστον. Ταυτα μεν ουν
περι του Ἰνδικου. Ὁ δε κατα την Βρεττανιαν (φασι) χρυσωπος μεν εστι την
επιχροιαν, ομιχλωδης δε τις και ταις μαρμαρυγαις αμβλυ τερος. Ὁ δε εν τωι πορθμωι
τωι κατα Βοσπορον κνεφωδεστερος του Βρεττανικου και πελιδνος και τελεον
αμυδρος, απαλος τε και μακρομεγεθης. Και γενναται δε ο εν τωι κατα Βοσπορον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

πορθμωι ουκ εν ταις πιναις ο εστιν οστρακων ειδος μαργαρι τοφορον, αλλ' εν τοις
προσαγορευομενοις μυσι. Τουτοις δε, λεγω δη τοις κατα Βοσπορον, η νομη εν
τελμασιν εστιν. Ἱστορηται δε και τεταρτον γενος ειναι μαργαριτων περι την
Ἀκαρνανιαν εν ταις των οστρεων πιναις· ου σπουδαιοι δε ουτοι αναν, αλλα και
αρρυθμοι και το σχημα και το χρωμα τελεον διατεθολωμενοι και ρυπωντες. Και
αλλοι δε παρα τουτους εισι περι την αυτην Ἀκαρνανιαν παντων ενεκεν αποβλητοι.
10.8 Ταυτα δε συναγαγων εκ της περι λιθων πραγματειας, φημι τον σωτηρα
επισταμενον διαφοραν μαργαριτων, ων εν τωι γενει εισι και καλοι και αλλοι φαυλοι,
ειρηκεναι το ομοια εστιν η βασιλεια των ουρανων ανθρωπωι εμπορωι ζητουντι τους
καλους μαργαριτας· ει γαρ μη και φαυλοι ησαν τινες εν μαργαριταις, ουκ αν ειρητο
ζητουντι καλους μαργαριτας. Ἐν τοις παντοδαποις δε επαγγελλομενοις αληθειαν
λογοις και τοις φερουσιν αυτους ζητει τους μαργα ριτας, και εστωσαν, ιν' ουτως
ονομασω, οι απο της ουρανιου δροσου συλλαμβανοντες κογχοι και κυοντες εξ
ουρανου λογον αληθειας προφηται οι καλοι μαργαριται, ους ο κατα την
προκειμενην λεξιν ζητει εμπορος ανθρωπος. Ὁ δε αγελαρχης των μαργαριτων, ωι
ευρισκομενωι και οι λοιποι συνευρισ κονται, ο πολυτιμητος μαργαριτης, ο Χριστος
του θεου, ο υπερ τα τιμια γραμματα και νοηματα του νομου και των προφητων
λογος, ου ευρεθεντος και ταλλα παντα ευμαρως παραλαμβανονται. ∆ιαλεγεται δε ο
σωτηρ τοις μαθηταις πασιν ως ανθρωποις εμποροις, ου μονον ζητουσι τους καλους
μαργαριτας, αλλα και ευρουσιν αυτους και κεκτημενοις, εν οις φησι· «Μη βαλητε
τους μαργαριτας εμπροσθεν των χοιρων.» ∆ηλον δε οτι τοις μαθηταις ταυτα
λελεκται εκ του προτεταχθαι των λογων το «ιδων δε τους οχλους ανεβη εις το ορος·
και καθισαντος αυτου προσηλθον αυτωι οι μαθηται αυτου»· εν γαρ τωι ειρμωι των
λογων εκεινων ειρηται· «Μη δωτε το αγιον τοις κυσι, μηδε βαλητε τους μαργαριτας
εμπροσθεν των χοιρων.» Μηποτε ουν ο μη εχων μαργαριτας η τον πολυτιμον μαργα
ριτην ουδε μαθητης εστι του σωτηρος και *** τους μαργαριτας τους καλους, ου τους
νεφωδεις ουδε τους αχλυωδεις, οποιοι εισιν οι των ετεροδοξων λογοι, ου προς
ανατολας γεννωμενοι αλλα προς δυσμας η προς βορραν, ει χρη και ταυτα προσ
παραλαμβανειν δι' ην ευρομεν διαφοραν μαργαριτων εν διαφοροις γινομενων
τοποις. Ταχα δε οι τεθολωμενοι λογοι και αι εν τοις εργοις της σαρκος κατειλιγμεναι
αιρεσεις οι αχλυωδεις εισι και οι εν τελμασι γινομενοι μαργαριται ου καλοι. 10.9
Συναψεις δε τωι ζητουντι καλους μαργαριτας το «ζητειτε και ευρησετε» και το «πας ο
ζητων ευρισκει». Τι γαρ «ζητειτε», η τι «πας ο ζητων ευρισκει»; Ἀποτολμησας ειπω
τους μαργαριτας και τον μαργαριτην ον ο παντα δους και ζημιωθεις κταται, δι' ον
φησιν ο Παυλος· «Τα παντα εζημιωθην, ινα Χριστον κερδησω», «παντα» λεγων τους
καλους μαργαριτας, και «Χριστον κερδησω», τον ενα πολυτιμον μαργαριτην. Τιμιον
μεν ουν λυχνος τοις εν σκοτει και χρεια λυχνου εως ανατειληι ο ηλιος· τιμια δε και η
επι του προσωπου Μωσεως δοξα–εγω δ' οιμαι οτι και των προφητων–και καλον
θεαμα, δι' ης εισαγομεθα προς το δυνηθηναι ιδειν την δοξαν Χριστου, ηι μαρτυρων ο
πατηρ φησιν· «Ουτος εστιν ο υιος μου ο αγαπητος, εις ον ηυδοκησα.» Ἀλλ' «ου
δεδοξασται το δεδοξασμενον εν τουτωι τωι μερει ενεκεν της υπερβαλλουσης δοξης»,
και χρεια ημιν προτερον δοξης της επιδεχομενης καταργησιν υπερ «της
υπερβαλλουσης δοξης», ως χρεια γνωσεως της εκ μερους, ητις «καταργηθησεται,
οταν ελθηι το τελειον». Πασα τοινυν ψυχη ερχομενη εις νηπιοτητα και οδευουσα
«επι την τελειοτητα» δειται, μεχρις ενστηι αυτηι «το πληρωμα του χρονου»,
παιδαγωγου και οικονομων και επιτροπων, ινα μετα ταυτα παντα ο προτερον μηδεν
«διαφερων δουλου κυριος παντων ων» απολαβηι ελευθερω θεις απο παιδαγωγου και
οικονομων και επιτροπων τα πατρωια, τα αναλογον τωι πολυτιμητωι μαργαριτηι και
τωι ερχομενωι τελειωι, καταργουντι «το εκ μερους», οταν «το υπερεχον της γνωσεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

Χριστου» χωρησαι τις δυνηθηι, προεγγυμνασαμενος ταις, ιν' ουτως ονομασω,
υπερεχο μεναις γνωσεσιν υπο της Χριστου γνωσεως. Ἀλλ' οι πολλοι, μη νοησαντες
το καλλος των πολλων μαργαριτων νομικων και την ετι «εκ μερους» γνωσιν την
πασαν προφητικην, οιονται δυνασθαι χωρις εκεινων τρανουμενων και καταλαμ
βανομενων δι' ολων ευρειν τον ενα πολυτιμον μαργαριτην και θεωρησαι «το
υπερεχον της γνωσεως Χριστου Ἰησου», ου συγκρισει παντα τα προ της τηλικαυτης
και τοσαυτης γνωσεως, ου «σκυβαλα» τηι ιδιαι φυσει τυγχανοντα, σκυβαλα
αναφαινεται απερ εστι τα παραβαλλομενα ταχα τηι συκηι υπο του αμπελουργου
κοπρια, αιτια τυγχανοντα του αυτην καρποφορησαι. 10.10 «Τοις πασι τοινυν ο
χρονος και καιρος τωι παντι πραγματι υπο τον ουρανον» και εστι τις «καιρος του
συναγαγειν–τους καλους μαργαριτας–λιθους» και καιρος μετα την συναγωγην
αυτων του ευρειν ενα πολυτιμον μαργαριτην, οτε καθηκει απελθοντα πωλησαι
παντα οσα τις εχει, ινα αγορασηι τον μαργαριτην εκεινον. Ὥσπερ γαρ παντα τον
εσομενον σοφον εν λογοις αληθειας δεησει στοι χειωθηναι προτερον και επι πλειον
διαβηναι της στοιχειωσεως και περι πολλου ποιεισθαι την στοιχειωσιν, ου μην
απομενειν εν τηι στοιχειωσει ως τιμησαντα αυτην κατα τας αρχας, αλλα διαβαντα
«επι την τελειοτητα» χαριν εχειν τηι εισαγωγηι ως χρησιμωι γενομενηι κατα τα
προτερα, ουτως τελειως νοηθεντα τα νομικα και τα προφητικα στοιχειωσις εστι προς
τελειως εννοουμενον το ευαγγελιον και παντα τον περι των Χριστου Ἰησου εργων
και λογων νουν. 10.11 Παλιν ομοια εστιν η βασιλεια των ουρανων σαγηνηι βληθεισηι
εις την θαλασσαν (13, 47[–50]). Ὥσπερ επι των εικονων και των ανδριαντων αι
ομοιοτητες ουκ εξ ολων εισιν ομοιοτητες εκεινων προς α ταυτα γινεται, αλλ' η μεν
εν ενι επιπεδωι ξυλωι–φερε ειπειν–κηρογρα φουμενη εικων της επιφανειας μετα του
χρωματος εχει την ομοιοτητα, ουκετι δε συζει τας εισοχας και τας εξοχας αλλ'
εμφασιν μονην αυτων, η δε κατα τους ανδριαντας πλασις το μεν κατα τας εισοχας
και τας εξοχας πειραται συζειν ομοιωμα, ουκετι δε και τα κατα την χροαν, εαν δε
και κηρινον εκμαγειον γενηται, συζειν μεν πειραται αμφοτερα –λεγω δε και τα κατα
την χροαν και τα κατα τας εισοχας και εξοχας–ου μην και των εν βαθει εικων εστιν,
ουτω μοι νοει και επι των κατα το ευαγγελιον ομοιωσεων την βασιλειαν των
ουρανων ομοιουμενην τινι ομοιουσθαι ου δια παντα τα προσοντα τωι εις ο η
ομοιωσις, αλλα δια τινα ων χρηιζει ο παραληφθεις λογος. Και ενταυθα τοινυν ομοια
εστιν η βασιλεια των ουρανων σαγηνηι βληθεισηι εις την θαλασσαν, ουχ ως οιονται
τινες παρισταντες τωι λογωι φυσεις ειναι υποκειμενας διαφορους των υπο την
σαγηνην εληλυθοτων πονηρων και δικαιων, ωστε νομιζειν ειναι δια το εκ παντος
γενους συναγαγουσηι δικαιων πολλας και διαφορους φυσεις, ομοιως δε και
πονηρων· τηι γαρ τοιαυτηι εκδοχηι εναντιουνται πασαι αι το αυτεξουσιον
εμφαινουσαι γραφαι και αιτιωμεναι μεν τους αμαρτανοντας, αποδεχομεναι δε τους
κατορθουντας, ουκ αν δικαιως μεμψεως τοις απο των φαυλων γενων φυσει
τοιουτων τυγχανοντων ακολουθουσης η επαινου τοις απο των αστειοτερων.
Ἰχθυων γαρ φαυλων και καλων η αιτια ου περι τας ψυχας των ιχθυων εστιν, αλλα
περι εκεινο οπερ επισταμενος ο λογος ειπεν· «Ἐξαγαγετω τα υδατα ερπετα ψυχων
ζωσων», οτε και «εποιησεν ο θεος τα κητη τα μεγαλα και πασαν ψυχην ζωων
ερπετων, α εξηγαγε τα υδατα κατα γενη αυτων». Ουκουν εκει μεν «πασαν ψυχην
ζωων ερπετων» «εξηγαγε τα υδατα κατα γενη αυτων», ουκ ουσης της αιτιας περι
αυτην. Ἐνταυθα δε ημεις εσμεν οι αιτιοι του ειναι καλα και αξια των λεγομενων
αγγων γενη η σαπρα και αξια του εξω βληθηναι· ου γαρ φυσις εν ημιν αιτια της
πονηριας, αλλα προαιρεσις εκουσιος ουσα κακοποιητικη. Ουτως δε ουδε φυσις αιτια
δικαιοσυνης ως ανεπιδεκτος αδικιας, αλλα λογος ον παρεδεξαμεθα ο κατασκευαζων
δικαιους· και γαρ τα μεν των ενυδρων γενη ουκ εστιν ιδειν μεταβαλλοντα απο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

φαυλων ως εν ιχθυσι γενων επι τα αστεια, η απο των βελτιονων επι τα χειρονα,
τους δε εν ανθρωποις δικαιους η πονηρους αει εστι θεωρειν η επι την αρετην εκ
κακιας φθανοντας η απο της επ' αρετην προκοπης αναλυομενους επι την της κακιας
χυσιν. ∆ιο και εν τωι Ἰεζεκιηλ περι μεν του απο ανομιας επι στρεφοντος επι την
τηρησιν των θειων εντολων τοιαυτα γεγραπται· «Και ο ανομος εαν αποστρεψηι εκ
πασων ανομιων αυτου ων εποιησε» και τα εξης εως του «ως το αποστρεψαι αυτον εκ
της οδου της πονηρας και ζην αυτον», περι δε του αναλυομενου απο της επ' αρετην
προκοπης επι την της κακιας χυσιν τοιαυτα· «Ἐν δε τωι αποστρεψαι δικαιον εκ της
δικαιοσυνης αυτου και ποιησαι αδικιαν» και τα εξης εως του «και εν ταις αμαρτιαις
αυτου αις ημαρτεν, εν αυταις αποθανειται». Ἢ λεγετωσαν ημιν οι εκ της κατα την
σαγηνην παραβολης φυσεις εισαγοντες, «ο ανομος» υστερον αποστρεφων «εκ
πασων των ανομιων αυτου ων εποιησε» και φυλασσων «πασας τας εντολας» του
κυριου και ποιων «δικαιοσυνην και ελεον», ποιας φυσεως ην ανομος ων; Ου γαρ δη
της επαινετης. Ἀλλ' ει αρα ψεκτης, και ποιας φυσεως ευλογως αν λεχθ<ει>η, οτε
αποστρεφει «εκ πασων των ανομιων αυτου ων εποιησεν»; Ει μεν γαρ της φαυλης δια
τα προτερα, πως μετεβαλλεν επι τα βελτιονα; Ει δε της αστειας δια τα δευτερα, πως
αστειας φυσεως τυγχανων ανομος ην; Το δ' ομοιον επαπορησεις και περι του
αποστρεφοντος δικαιου «εκ της δικαιοσυνης αυτου» και ποιουντος «αδικιαν κατα
πασας τας ανομιας». Πριν γαρ αποστρεψαι απο της δικαιοσυνης εν δικαιοις εργοις
τυγχανων φαυλης φυσεως ουκ ην· φαυλη γαρ φυσις ουκ αν εν δικαιοσυνηι γενοιτο,
επει μη δυναται δενδρον πονηρον–η κακια–καρπους αγαθους ποιειν–τους απο
αρετης. Παλιν τε αυ ουκ αν αστειας και αμεταβλητου φυσεως ων απο του καλου απε
στρεφεν αν, μετα το χρηματισαι δικαιος, «εκ της δικαιοσυνης αυτου» επι το «ποιησαι
αδικιαν κατα πασας τας ανομιας αυτου, ας εποιησε». 10.12 Τουτων δε ειρημενων,
νομιστεον ωμοιωσθαι την βασιλειαν των ουρανων σαγηνηι βληθεισηι εις την
θαλασσαν και εκ παντος γενους συναγαγουσηι εις παραστασιν του ποικιλου των εν
ανθρωποις προαιρεσεων, διαφοραν προς αλληλας πλειστην οσην εχουσων, ως ειναι
το εκ παντος γενους συναγαγουσηι επαινετους και ψεκτους εν ταις προς τα ειδη των
αρετων η των κακιων επιρρεπειαις. Σαγηνης δε πλοκηι ποικιληι ωμοιωθη η βασιλεια
των ουρανων κατα την πεπλεγμενην εκ παντοδαπων και ποικιλων νοηματων
παλαιαν και καινην γραφην. Και ωσπερ των υπο την σαγηνην πιπτοντων ιχθυων οι
μεν κατα ταδε τα μερη της σαγηνης ευρισκονται, οι δε καθ' ετερα, και εκαστος υφ' ο
κεκρατηται μερος, ουτως ευροις αν και επι των υπο την σαγηνην των γραφων
εληλυθοτων τινας μεν κεκρατη μενους υπο την προφητικην πλοκην, φερ' ειπειν,
Ἡσαΐου κατα τοδε το ρητον η Ἱερεμιου η ∆ανιηλ, αλλους δε κατα νομικην και
αλλους κατα ευαγγελικην και τινας κατα αποστολικην. Πρωτον γαρ αλισκομενος τις
υπο του λογου η δοκων αλισκεσθαι, εκ τινος λαμβανεται μερους της ολης σαγηνης.
Ουδεν δε ατοπον ει τινες των αλοντων ιχθυων εμπεριεχονται οληι τηι της εν ταις
γραφαις σαγηνης πλοκηι και πανταχοθεν συνεχονται και κρατουνται, διαδραναι μη
δυναμενοι, αλλ' ωσπερει παντοθεν καταδουλουμενοι και εκπεσειν της σαγηνης ουκ
εωμενοι. Βεβληται δε η σαγηνη αυτη εις την θαλασσαν, τον πανταχου της
οικουμενης των ανθρωπων κυματουμενον βιον, *** και εν τοις αλμυροις πραγμασι
του βιου νηχομενων. Αυτη δε η σαγηνη προ του σωτηρος ημων Ἰησου ολη μεν
πεπληρωμενη ουκ ην· ελειπε γαρ τηι νομικηι και προφητικηι πλοκηι ο ειπων· «Μη
νομισητε οτι ηλθον καταλυσαι τον νομον η τους προφητας· ουκ ηλθον καταλυσαι
αλλα πληρωσαι.» Και πεπληρωται η της σαγηνης πλοκη εν τοις ευαγγελιοις και τοις
Χριστου δια των απο στολων λογοις. ∆ια τουτο ουν ομοια εστιν η βασιλεια των
ουρανων σαγηνηι βληθεισηι εις την θαλασσαν και εκ παντος γενους συναγαγουσηι.
∆υναται δε χωρις των αποδεδομενων το εκ παντος <γενους> συναγαγουσηι δηλουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

την απο παντος γενους εθνων κλησιν. Οι δε διακονησαμενοι τηι βληθεισηι εις την
θαλασσαν σαγηνηι ο κυριος εστι της σαγηνης Ἰησους Χριστος και οι προσελθοντες
αγγελοι και διακονησομενοι αυτωι, οιτινες ουκ αναβιβαζουσιν απο της θαλασσης την
σαγηνην ουδε φερουσιν επι τον εξω αυτης αιγιαλον, τα εξω του βιου πραγματα, εαν
μη πληρωθηι η σαγηνη, τουτεστι «το πληρωμα των εθνων» εις αυτην «εισελθηι».
Ὅταν δε εισελθηι, τοτε αυτην αναβιβαζουσιν απο των τηιδε και κατω πραγματων, και
φερουσιν επι τον τροπικως καλουμενον αιγιαλον· ενθα εργον εσται των
αναβιβασαντων αυτην και καθισαι παρα τωι αιγιαλωι και ιδρυσαι εαυτους εκει, ινα
εκαστον μεν των υπο την σαγηνην καλων εις το οικειον ταγμα καταστησωσι κατα τα
ονομαζομενα ενταυθα αυτων αγγεια, τα δε εναντιως εχοντα και σαπρα καλουμενα
εξω βαλωσι. Το δε εξω η καμινος εστι του πυρος, ως ο σωτηρ ηρμηνευσεν ειπων·
Ουτως εσται εν τηι συντελειαι του αιωνος· εξελευσονται οι αγγελοι και αφοριουσιν
αυτους τους πονηρους εκ μεσου των δικαιων και βαλουσιν αυτους εις την καμινον
του πυρος. Πλην τηρητεον οτι ηδη δια της των ζιζανιων παραβολης και της
προκειμενης ομοιωσεως διδασκομεθα οτι αγγελοι μελλουσι πιστευεσθαι το
διακριναι και διαχωρισαι τους φαυλους απο των δικαιων· ανωτερω μεν γαρ λεγεται
οτι «αποστελει ο υιος του ανθρωπου τους αγγελους αυτου και συλλεξουσιν εκ της
βασιλειας αυτου παντα τα σκανδαλα και τους ποιουντας την ανομιαν και βαλουσιν
αυτους εις την καμινον του πυρος· εκει εσται ο κλαυθμος και ο βρυγμος των
οδοντων». Ἐνταυθα δε, οτι εξελευσονται οι αγγελοι και αφοριουσι τους πονηρους εκ
μεσου των δικαιων και βαλουσιν αυτους εις την καμινον του πυρος. 10.13 Τουτοις δε
ουκ ακολουθει οπερ οιονται τινες οτι και των αγιων αγγελων εισι κρειττους οι
ανθρωποι οι εν Χριστωι σωιζομενοι· πως γαρ δυνανται οι υπο των αγιων αγγελων εις
αγγη βαλλομενοι τοις βαλλουσιν εις τα αγγη παρα βαλλεσθαι, υπο την εκεινων
τεταγμενοι εξουσιαν; Ταυτα δε φαμεν ουκ αγνοουντες τινων αγγελων των μη
τοιαυτην οικονομιαν εγκεχειρισμενων–αλλ' ουδε τουτων παντων– διαφερειν τους
εν Χριστωι σωθησομενους ανθρωπους· ανεγνωμεν γαρ και το «εις α επιθυμουσιν
αγγελοι παρα κυψαι», ενθα ουκ ειρηται· «παντες αγγελοι». Οιδαμεν και το
«αγγελους κρινουμεν», οπου μη λελεκται· «παντας αγγελους». Τουτων δε
αναγεγραμμενων περι της σαγηνης και των υπο την σαγηνην, ο βουλομενος, προ
της συντελειας του αιωνος και προ του εξελθοντας τους αγγελους αφορισαι τους
πονηρους εκ μεσου των δικαιων, μη ειναι και πονηρους υπο την σαγηνην εκ παντος
γενους εοικε μητε την γραφην νενοηκεναι και αδυνατων επιθυμειν. ∆ιο μη
ξενιζωμεθα, εαν, προ του αφορισθηναι τους πονηρους εκ μεσου των δικαιων υπο
των επι τουτωι εξαποσταλησομενων αγγελων, ορωμεν ημων τα αθροισματα
πεπληρωμενα και πονηρων. Ἀλλ' ειθε μη πλειους ουτοι τυγχανοιεν οντες των
δικαιων οι βληθησομενοι εις την καμινον του πυρος· Ἐπει δε ελεγομεν εν αρχηι οτι
αι παραβολαι και αι ομοιωσεις ουκ εις παντα οις παραβαλλονται η ομοιουνται
παραλαμβανονται, αλλ' εις τινα, ετι τουτο κατασκευαστεον και εκ των
λεχθησομενων, οτι επι μεν των ιχθυων, ως προς την ζωην αυτων, φαυλον τι αυτοις
συμβαινει το υπο την σαγηνην ευρεθηναι–της γαρ κατα φυσιν αυτοις ζωης
στερισκονται και ουτε εις αγγη βαλλομενοι ουτε εξω ριπτομενοι πλειον τι πασχουσι
του απολεσαι την ως εν ιχθυσι ζωην–. Ἐπι δε των δι' α λαμβανεται η παραβολη,
φαυλον μεν εστι το ειναι εν θαλασσηι και μη υπο την σαγηνην ελθειν επι τωι εις αγγη
μετα των καλων βληθηναι. Ουτω δε ιχθυς μεν φαυλοι εξω βαλλονται και
ριπτουνται, οι δε κατα την προκειμενην ομοιωσιν φαυλοι βαλλονται εις την
καμινον του πυρος, ινα τα εν τωι Ἰεζεκιηλ περι της καμινου ειρημενα και επι τουτους
φθασηι· «και εγενετο λογος κυριου προς με λεγων· υιε ανθρωπου, ιδου γεγονασι μοι
ο οικος Ἰσραηλ αναμεμιγμενοι παντες χαλκωι και σιδηρωι» και τα εξης εως του «και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

επιγνωσεσθε διοτι εγω κυριος εξεχεα τον θυμον μου εφ' υμας». 10.14 Συνηκατε
ταυτα παντα; Λεγουσι ναι (13, 51[52]). Ὁ γινωσκων τα εν ταις καρδιαις των
ανθρωπων Χριστος Ἰησους, ως και περι τουτου εδιδαξεν εν τωι ευαγγελιωι ο
Ἰωαννης, ουκ αγνοων ερωται, αλλ' απαξ αναλαβων ανθρωπον χρηται και τοις αυτου
πασιν, ων εν και το ερωταν. Και ου θαυμαστον ει ο σωτηρ τουτο ποιει, οπου γε και ο
των ολων θεος τροποφορων τους ανθρωπους «ως ει τις τροποφορησαι ανθρωπος
τον υιον αυτου» πυνθανεται, ως εν τωι «Ἀδαμ, που ει;» και «που εστιν Ἄβελ ο
αδελφος σου;» Βιασαμενος δε τις ενταυθα φησει ουκ ερωτηματικως ειρησθαι αλλα
αποφαντικως το συνηκατε, ερει δ' οτι και οι μαθηται μαρτυρουντες αυτου τηι
αποφασει λεγουσιν αυτωι το ναι. Πλην ειτε ερωται ειτε αποφαινεται, αναγκαιως
λεγεται ου το ταυτα μονον δεικτικον ον, ουδε το παντα μονον, αλλα το ταυτα παντα.
Ἔοικε δε νυν τους μαθητας παρισταναι προ της των ουρανων βασιλειας γραμματεις
γεγονεναι· αλλα τουτωι εναντιωσεται το εν ταις Πραξεσι των αποστολων τουτον
ειρημενον τον τροπον· «Θεωρουντες δε την του Πετρου παρρησιαν και Ἰωαννου και
καταλαβοντες οτι ανθρωποι αγραμματοι εισι και ιδιωται εθαυμαζον, επεγινωσκον τε
αυτους οτι συν τωι Ἰησου ησαν.» Ἐπιζητησει τις ουν προς ταυτα· ει μεν γραμματεις
ησαν, πως «αγραμματοι» εν ταις Πραξεσι λεγονται «και ιδιωται»; Ει δ' ησαν «αγραμ
ματοι και ιδιωται», πως σαφεστατα γραμματεις υπο του σωτηρος ονομαζονται;
Λεχθειη δ' αν εις τα εζητημενα οτι ητοι ου παντες αλλα Πετρος και Ἰωαννης
«αγραμματοι και ιδιωται» εν ταις Πραξεσιν ειρηνται, πλειονες δ' ησαν οι μαθηται,
εφ' οις συνιεισι παντα λελεκται το πας γραμ ματευς και τα εξης· η γραμματευς πας ο
μεμαθητευμενος τηι κατα το γραμμα του νομου διδασκαλιαι ονομαζεται, ως και τους
αγραμματους μεν και ιδιωτας, αγομενους δε υπο τωι του νομου γραμματι,
γραμματεις λεγεσθαι κατα τι σημαινομενον. Και ιδιωτων γε μαλιστα εστι, μη
ειδοτων τροπολογειν μηδε συνιεντων τα της αναγωγης των γραφων, αλλα τωι
γραμματι ψιλωι πιστευοντων και τουτο εκδικουντων, το χρηματιζειν αυτους
γραμματεις. Ουτως δε τις διηγησεται και το «ουαι υμιν, γραμματεις και Φαρισαιοι
υποκριται», ως παντι ειρημενον τωι πλην του γραμματος μηδεν επισταμενωι. Ἔνθα
ζητησεις ει ωσπερ νομικος γραμματευς ουτως εστι και ευαγγελικος, και ωσπερ τον
νομον αναγινωσκων και ακουων και λεγων «ατινα εστιν αλληγορουμενα», ουτω
και το ευαγγελιον, ως ειδεναι τηρουμενης της κατα τα γενομενα ιστοριας την επι τα
πνευματικα απταιστον αναγωγην, ινα μη ηι μαθηματα «πνευματικα πονηριας», αλλ'
εναντιως εχοντα πνευμα τικοις πονηριας πνευματικα αγαθοτητος. Μαθητευεται δε
τηι βασιλειαι των ουρανων γραμματευς κατα μεν το απλουστερον, οτε απο
Ἰουδαισμου αναλαμβανει τις την Ἰησου Χριστου εκκλησιαστικην διδασκαλιαν· κατα
δε το βαθυτερον, οτε τας δια του γραμματος των γραφων εισαγωγας παραλαβων τις
αναβαινει επι τα πνευματικα ονομαζομενα βασιλειαν ουρανων. Και καθ' εκαστον γε
διανοημα επιτυγχανομενον και επαναβεβηκοτως νοηθεν και παραδειχθεν και
αποδειχθεν εστι νοησαι βασιλειαν ουρανου, ως τον περισσευοντα τηι αψευδει γνωσει
εν τηι βασιλειαι γινεσθαι του πληθους των ουτως αποδεδομενων ουρανων. Ουτω δε
και τροπολογησεις το «μετανοειτε· ηγγικε γαρ η βασιλεια των ουρανων», ιν' οι
γραμματεις, τουτεστιν οι τωι γραμματι ψιλωι προσανα παυομενοι, μετανοουντες απο
της τοιαυτης εκδοχης μαθητευωνται τηι δια Ἰησου Χριστου του εμψυχου λογου
πνευματικηι διδασκαλιαι καλουμενηι βασιλειαι ουρανων. ∆ια τουτο και οσον μεν
Ἰησους Χριστος, ο «εν αρχηι προς τον θεον» θεος λογος ουκ επιδημει ψυχηι, ουκ εστιν
εν εκεινηι η βασιλεια των ουρανων· οταν δε εγγυς τις γενηται του χωρησαι τον
λογον, τουτωι εγγιζει η βασιλεια των ουρανων. Ει δε ταυτον εστιν υποστασει, ει και
μη επινοιαι, βασιλεια ουρανων και βασιλεια θεου, δηλον οτι προς ους λεγεται· «Ἡ
βασιλεια του θεου εντος υμων εστι», προς τουτους αν λεγοιτο και το «η βασιλεια»
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

των ουρανων «εντος υμων εστι», και μαλιστα δια την απο του γραμματος επι το
πνευμα μετανοιαν, οτι «ηνικα αν επιστρεψηι» τις «προς κυριον, περιαιρειται το» επι
τωι γραμματι «καλυμμα· ο δε κυριος το πνευμα εστιν». Ὁ δε αληθως οικοδεσποτης
και ελευθερος εστι και πλουσιος· πλουτων δια το απο γραμματειας μεμαθητευ<σ>θαι
τηι βασιλειαι των ουρανων «εν παντι λογωι» τωι παρα της παλαιας διαθηκης «και εν
πασηι γνωσει» τηι περι της καινης Χριστου Ἰησου διδασ καλιας, και τον πλουτον
τουτον εχων αποκειμενον εν τωι αυτου θησαυρωι, ωι θησαυριζει ως βασιλειαι
μαθητευθεις των ουρανων «εν ουρανωι, οπου ουτε σης αφανιζει, ουτε κλεπται
διορυσσουσι». Και εστι γε αληθως ορισασθαι περι του –ως αποδεδωκαμεν–εν
ουρανοις θησαυριζοντος, οτι ουδε εις σης των παθων αψασθαι αυτου των
πνευματικων και ουρανιων δυναται χρηματων. Σης δε των παθων ειπον λαβων
αφορμην απο των Παροιμιων, εν αις γεγραπται· «Ὥσπερ <σης εν ιματιωι και> εν
ξυλωι σκωληξ, ουτως λυπη ανδρος βλαπτει καρδιαν»· σκωληξ γαρ και σης εστιν η
λυπη βλαπτουσα καρδιαν την μη εν ουρανοις και τοις πνευματικοις εχουσαν τους
θησαυρους, εν οις εαν τις θησαυριζηι, επει «οπου ο θησαυρος, εκει και η καρδια», εν
ουρανοις εχει την καρδιαν και δι' αυτην λεγει· «Ἐαν παραταξηται επ' εμε
παρεμβολη, ου φοβηθησεται η καρδια μου.» Ουτω δε ουδε κλεπται, περι ων ειπεν ο
σωτηρ οτι «παντες οσοι ηλθον προ εμου κλεπται εισι και ληισται», διορυσσειν
δυνανται τα εν ουρανοις τεθησαυρισμενα και την παρουσαν αυτοις καρδιαν και δια
τουτο λεγουσαν· «Συνηγειρε και συνεκαθισεν ημας εν τοις επουρανιοις εν Χριστωι»
και «ημων δε το πολιτευμα εν ουρανοις υπαρχει». 10.15 Ἐπει δε πας γραμματευς
μαθητευθεις τηι βασιλειαι των ουρανων ομοιος εστιν ανθρωπωι οικοδεσποτηι, οστις
προφερει εκ του θησαυρου αυτου καινα και παλαια, δηλον οτι και, κατα την
καλουμενην της προτασεως αντιστροφην, πας οστις μη προφερει εκ του θησαυρου
αυτου καινα και παλαια ουκ εστι γραμματευς μαθητευθεις τηι βασιλειαι των
ουρανων. Συναγειν ουν παντι τροπωι πειρατεον εν τηι καρδιαι ημων, δια του
προσεχειν «τηι αναγνωσει, τηι παρακλησει, τηι διδασκαλιαι» και «εν τωι νομωι κυριου
μελεταν ημερας και νυκτος», ου μονον τα καινα των ευαγγελιων και των
αποστολων και της αποκαλυψεως αυτων λογια, αλλα και παλαια του «σκιαν»
εχοντος «των μελλοντων αγαθων» νομου και των ακολουθως αυτοις
προφητευσαντων προφητων. Συναχθησεται δε ταυτα, επαν και αναγινωσκωμεν και
γινωσκωμεν και μεμνημενοι τουτων «πνευματικα πνευμα τικοις» ευκαιρως
συγκρινωμεν, ου τα ασυγκριτα προς αλληλα συγκρινοντες, αλλα συγκριτα και
ομοιοτητα τινα εχοντα, λεξεως ταυτον ταυτον σημαινουσης και νοηματων και
δογματων, ιν' «επι στοματος δυο η τριων» η και πλειονων «μαρτυρων» των απο της
γραφης στησωμεν και βεβαιωσωμεν «παν ρημα» του θεου. Και δια τουτων δε
δυσωπητεον τους οσον εφ' εαυτοις την θεοτητα διαιρουντας και διακοπτοντας απο
των παλαιων τα καινα, ως μακραν τυγχανοντας της προς τον οικοδεσποτην ομοιω
σεως, προφεροντα εκ του θησαυρου αυτου καινα και παλαια. Ἐπει δε ο ομοιουμενος
τινι ετερος εστι παρ' εκεινον ωι ομοιουται, εσται ο μεν μαθητευθεις τηι βασιλειαι των
ουρανων γραμματευς ο ομοιουμενος, ετερος δε παρα τουτον ο οικοδεσποτης, ος
προφερει εκ του θησαυρου αυτου καινα και παλαια· ο δε ομοιουμενος αυτωι, ως
τουτον μιμουμενος, το παραπλησιον ποιειν βουλεται. Μηποτε ουν ο μεν οικοδεσ
ποτης ανθρωπος αυτος εστιν ο Ἰησους προφερων εκ του θησαυρου αυτου, κατα τον
καιρον της διδασκαλιας, καινα μεν τα πνευματικα και αει ανακαινουμενα υπ' αυτου
εν τωι εσω των δικαιων ανθρωπωι και αει ανακαινουμενωι «ημεραι και ημεραι»,
παλαια δε τα «εν γραμμασιν εντετυπωμενα λιθοις» και λιθιναις καρδιαις του
παλαιου ανθρωπου, ινα τηι συγκρισει του γραμματος και τηι παρα στασει του
πνευματος πλουτισηι τον μαθητευθεντα τηι βασιλειαι των ουρανων γραμματεα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ποιησηι εαυτωι ομοιον, εως ο μαθητης «γενηται ως ο διδασκαλος», μιμουμενος
πρωτον τον μιμητην του Χριστου, μετα δε τουτον και αυτον <τον> Χριστον κατα το
ειρημενον υπο του Παυλου· «Μιμηται μου γινεσθε, καθως καγω Χριστου.» ∆υναται
δε και απλουστερον Ἰησους ο οικοδεσποτης προφερειν εκ του θησαυρου αυτου καινα
μεν την ευαγγελικην διδασκαλιαν, παλαια δε την συγκρισιν των απο νομου και
προφητων παραλαμβανομενων ρητων, ων παραδειγματα εστιν εν τοις ευαγγελιοις
ευρειν. Περι δε τουτων των παλαιων και καινων ακουστεον και του πνευματικου
νομου λεγοντος εν Λευιτικωι· «Και φαγεσθε παλαια και παλαια παλαιων, και παλαια
εκ προσωπου νεων εξοισετε· και θησω την σκηνην μου εν υμιν»· εσθιομεν γαρ εν
ευλογιαι τα παλαια, τους προφητικους λογους, και τουτων των παλαιων τα παλαια,
τους νομικους, και ελθοντων των νεων και ευαγγελικων βιουντες κατα το
ευαγγελιον τα παλαια του γραμματος εκ προσωπου νεων εκφερομεν, και τιθησι την
εαυτου σκηνην εν ημιν πληρων ην ειπεν επαγγελιαν· «Ἐνοικησω και εμπεριπατησω
εν αυτοις.» 10.16 Και εγενετο, οτε ετελεσεν ο Ἰησους τας παραβολας ταυτας, μετηρεν
εκειθεν. Και ελθων εις την πατριδα αυτου (13, 53[–58]). Ἐπει εν τοις ανωτερω
εξητασαμεν μηποτε τα μεν τοις οχλοις λελαλημενα παραβολαι ησαν, τα δε τοις
μαθηταις ομοιοτητες, και τας εις τουτο υποπεσουσας παρατηρησεις εξεθεμεθα, ως
οιμαι, ουκ ευκαταφρονητους τυγχανουσας, χρη ειδεναι οτι δοξει εκεινοις πασιν
εναντιουσθαι το επι λεγεσθαι ουκ επι ταις παραβολαις μονον, αλλα και επι ταις –ως
εξεδωκαμεν–ομοιοτησι το και εγενετο, οτε ετελεσεν ο Ἰησους τας παραβολας
ταυτας, μετηρεν εκειθεν. Ζητουμεν ουν ποτερον εκεινα παντα αθετητεον, η δυο γενη
παραβολων λεκτεον, των τε τοις οχλοις λαλουμενων και των τοις μαθηταις
επαγγελλομενων, η και ομωνυμον το της παραβολης ονομα νομιστεον η το εγενετο
οτε ετελεσεν ο Ἰησους τας παραβολας ταυτας επι τας ανωτερω παραβολας μονας τας
προ των ομοιωσεων ανακτεον. ∆ια γαρ το «υμιν δεδοται γνωναι τα μυστηρια της
βασιλειας των ουρανων, τοις δε λοιποις εν παραβολαις», ουχ οιον τε λεγειν τοις
μαθηταις ατε ουκ ουσι των εξω εν παραβολαις εκειναις τον σωτηρα λελαληκεναι.
Τουτωι δε ακολουθει ητοι το εγενετο, οτε ετελεσεν ο Ἰησους τας παραβολας ταυτας,
μετηρεν εκειθεν αναφερεσθαι επι τας ανωτατω ειρημενας παραβολας, η ομωνυμον
ειναι το της παραβολης ονομα, η δυο γενη ειναι παραβολων, η μηδ' ολως ειναι
παραβολας α ωνομασαμεν ομοιωσεις. Προσχες δε οτι εξω της πατριδος αυτου λεγει
τας παρα βολας ας οτε ετελεσε, μετηρεν εκειθεν, και ελθων εις την πατριδα αυτου
εδιδασκεν αυτους εν τηι συναγωγηι αυτων. Και ο Μαρκος δε φησι· «Και ηλθεν εις την
πατριδα αυτου και ακολουθουσιν αυτωι οι μαθηται αυτου.» Ζητητεον ουν και κατα
την λεξιν, ποτερον Ναζαρα λεγει την πατριδα αυτου η Βηθλεεμ· Ναζαρα μεν δια το
«Ναζωραιος κληθη σεται», Βηθλεεμ δε επει εν αυτηι γεγενηται. Ἔτι δε εφιστημι
μηποτε δυναμενοι οι ευαγγελισται ειπειν· ελθων εις Βηθλεεμ η ελθων εις Ναζαρα,
τουτο μεν ου πεποιηκασι, πατριδα δε ωνομακασι δια τι μυστικως εν τωι τοπωι περι
της πατριδος αυτου δηλουμενον ολης <ουσης> της Ἰουδαιας, εν ηι ητιμωται κατα το
ουκ εστι προφητης ατιμος ει μη εν τηι πατριδι αυτου. Και εαν τις κατανοησηι Ἰησουν
Χριστον «Ἰουδαιοις μεν σκανδαλον», παρ' οις μεχρι του νυν διωκεται, εν δε τοις
εθνεσι κηρυσσομενον και πεπιστευμε νον–εως γαρ πασης της γης εδραμεν ο λογος
αυτου, – οψεται οτι Ἰησους εν μεν τηι ιδιαι πατριδι τιμην ουκ ειχε, παρα δε τοις ξενοις
«των διαθηκων» τιμαται, τοις εθνεσι. Τινα δε διδασκων ελεγεν εν τηι συναγωγηι
αυτων, ουκ αναγεγραφασιν οι ευαγγελισται, αλλ' οτι τηλικαυτα και τοιαυτα ην,
ωστε εκπληττεσθαι παντας· και εικος οτι υπερ γραφην ην τα ειρημενα. Πλην εν τηι
συναγωγηι αυτων εδιδασκεν, ου σχιζομενος απ' αυτης ουδε αθετων αυτην. 10.17 Το
δε τουτωι ποθεν η σοφια αυτη; πλειονα σαφως εμφαινει και εξαιρετον σοφιαν των
λογων του Ἰησου, αξιαν του «και ιδου πλειον Σολομωντος ωδε». Και δυναμεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

μειζους εποιει των εν Ἠλιαι και εν Ἐλισσαιωι και ετι προτερον εν Μωσηι και Ἰησου
του Ναυη. Ἔλεγον δε οι θαυμαζοντες, ουκ ειδοτες αυτον παρθενου υιον, ουδε πισ
τευοντες, ει και ελεγετο, αλλ' υπολαμβανοντες ειναι Ἰωσηφ του τεκτονος· Ουχ
ουτος εστιν ο του τεκτονος υιος; Και ολην γε την φαινομενην αυτου εγγυτατω
συγγενειαν εξευτελι ζοντες εφασκον το ουχ η μητηρ αυτου λεγεται Μαριαμ και οι
αδελφοι αυτου Ἰακωβος και Ἰωσηφ και Σιμων και Ἰουδας; Και αι αδελφαι αυτου
ουχι πασαι προς ημας εισιν; Ὤιοντο ουν αυτον ειναι Ἰωσηφ και Μαριας υιον. Τους
δε αδελφους Ἰησου φασι τινες ειναι, εκ παραδοσεως ορμωμενοι του επιγεγραμμενου
κατα Πετρον ευαγγελιου η της βιβλου Ἰακωβου, υιους Ἰωσηφ εκ προτερας γυναικος
συνωικηκυιας αυτωι προ της Μαριας. Οι δε ταυτα λεγοντες το αξιωμα της Μαριας εν
παρθενιαι τηρειν μεχρι τελους βουλονται, ινα μη το κριθεν εκεινο σωμα
διακονησασθαι τωι ειποντι λογωι· «Πνευμα αγιον επελευσεται επι σε και δυναμις
υψιστου επισκιασει σοι», γνωι κοιτην ανδρος μετα το επελθειν εν αυτηι πνευμα αγιον
και την επεσκια κυιαν αυτηι δυναμιν εξ υψους. Και οιμαι λογον εχειν ανδρων μεν
καθαροτητος της εν αγνειαι απαρχην γεγονεναι τον Ἰησουν, γυναικων δε την
Μαριαν· ου γαρ ευφημον αλληι παρ' εκεινην την απαρχην της παρθενιας
επιγραψασθαι. Ἰακωβος δε εστιν ουτος ον λεγει Παυλος ιδειν εν τηι προς Γαλατας
επιστοληι ειπων· «Ἕτερον δε των αποστολων ουκ ειδον, ει μη Ἰακωβον τον αδελφον
του κυριου.» Ἐπι τοσουτον δε διελαμψεν ουτος ο Ἰακωβος εν τωι λαωι επι δικαιοσυνηι
ως Φλαβιον Ἰωσηπον αναγραψαντα εν εικοσι βιβλιοις την Ἰουδαικην αρχαιολογιαν,
την αιτιαν παραστησαι βουλομενον του τα τοσαυτα πεπονθεναι τον λαον ως και τον
ναον κατασκαφηναι, ειρηκεναι κατα μηνιν θεου ταυτα αυτοις απηντηκεναι δια τα
εις Ἰακωβον τον αδελφον Ἰησου του λεγομενου Χριστου υπ' αυτων τετολμημενα.
Και «το θαυμαστον εστιν» οτι, τον Ἰησουν ημων ου καταδεξαμενος ειναι Χριστον,
ουδεν ηττον Ἰακωβωι δικαιοσυνην εμαρτυρησε τοσαυτην. Λεγει δε οτι και ο λαος
ταυτα ενομιζε δια τον Ἰακωβον πεπονθεναι. Και Ἰουδας εγραψεν επιστολην
ολιγοστιχον μεν, πεπληρωμενην δε των της ουρανιου χαριτος ερρωμενων λογων·
οστις εν τωι προοιμιωι ειρηκεν· «Ἰουδας Ἰησου Χριστου δουλος, αδελφος δε
Ἰακωβου.» Περι δε Ἰωσηφ και Σιμωνος ημεις ουδεν ιστορησαμεν. Το δε και αι
αδελφαι αυτου ουχι πασαι προς ημας εισι; δοκει μοι τοιουτον τι σημαινειν· τα
ημετερα φρονουσιν ου τα του Ἰησου, και ουδεν ξενον εχουσιν εξαιρετου συνεσεως
ως ο Ἰησους. Μηποτε δε εμφαινεται δια τουτων επαπορησις περι του μηδε ανθρωπον
ειναι, αλλα τι θειοτερον τον Ἰησουν, υιον μεν οντα, ως υπελαμβανον, Ἰωσηφ και
Μαριας, αδελφον δε τεσσαρων <αρρενων>, ουδεν δ' ηττον και ετερων θηλειων, και
μηδεν εχοντα τινι των εκ γενους παραπλησιον μηδ' εκ παιδευσεως και διδασκαλιας
επι τοσουτον σοφιας και δυναμεως εληλακοτα. Και γαρ αλλαχου λεγουσι· «Πως
ουτος γραμματα οιδε μη μεμαθηκως;» ων παραπλησιον εστι και το ενταυθα
λεγομενον. Πλην οι λεγοντες ταυτα και επι τοσουτον επαπορουντες και
εκπλησσομενοι ουκ επιστευον μεν, εσκανδαλιζοντο δε εν αυτωι, ωσει τους
οφθαλμους της διανοιας κρατουμενοι υπο δυναμεων ας εμελλεν εν τωι καιρωι του
παθους θριαμβευειν εν τωι ξυλωι. 10.18 Ὁ δε Ἰησους ειπεν αυτοις· Ουκ εστι προφητης
ατιμος ει μη εν τηι πατριδι αυτου. Ζητητεον ποτερον καθολικως ισον δυναται επι
παντα προφητην αναφερομενον το λεγομενον, ως εκαστου των προφητων εν τηι
ιδιαι πατριδι ατιμωθεντος μονηι–ου παντος του ατιμωθεντος εν τηι πατριδι
ατιμωθεντος–, η δια το ενικως ειρησθαι περι ενος ταυτα λελεκται. Ει μεν ουν περι
ενος ταυτα λεγεται, αρκει τα ειρημενα, αναφεροντων ημων το γεγραμμενον εις τον
σωτηρα. Ει δε καθολικον εστιν, απο μεν της ιστοριας ουκ αληθες–ουτε γαρ Ἠλιας εν
Θεσβων της Γαλααδ ητιμωθη ουτε Ἐλισσαιος εν Ἐβαλμαουλα ουτε [ο] Σαμουηλ εν
Ἀρμαθαιμ ουθ' Ἱερεμιας εν Ἀναθωθ–, τροπολογουμενον δε και πανυ αληθες. Χρη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

γαρ πατριδα νομιζειν αυτων την Ἰουδαιαν και συγγενεις τον Ἰσραηλ εκεινον, οικιαν
δε ταχα το σωμα· ητιμωθησαν γαρ παντες εν τηι Ἰουδαιαι υπο του «κατα σαρκα»
Ἰσραηλ ετι οντες εν τωι σωματι, ως εν ταις των αποστολων Πραξεσι γεγραπται εν
ελεγμωι λεγομενον προς τον λαον· «Τινα γαρ των προφητων ουκ εδιωξαν οι πατερες
υμων; <και απεκτειναν> τους προκαταγγειλαντας περι της ελευσεως του δικαιου;»
Παρα δε τωι Παυλωι εν τηι προς Θεσσαλονι κεις προτεραι τα ομοια λελεκται· «Ὑμεις δε
μιμηται εγενηθητε, αδελφοι, των εκκλησιων του θεου των ουσων εν τηι Ἰουδαιαι εν
Χριστωι Ἰησου, οτι τα αυτα επαθετε και υμεις υπο των ιδιων συμφυλετων, καθως και
αυτοι υπο των Ἰουδαιων των και τον κυριον αποκτειναντων Ἰησουν και τους
προφητας, και ημας εκδιωξαντων, και θεωι μη αρεσκον των, και πασιν ανθρωποις
εναντιων.» Ουκ εστιν ουν προφητης ατιμος εν τοις εθνεσιν· η γαρ ουδ' ολως οιδασιν
αυτον η μαθοντες και παραδεξαμενοι αυτον προφητην τιμωσι. Τοιουτοι δε οι απο
εκκλησιας. Ἀτιμαζονται δε οι προφηται πρωτον μεν διωχθεντες κατα ιστοριαν υπο
του λαου, δευτερον δε μη πιστευομενης αυτων της προφητειας υπο του λαου. Ει γαρ
επιστευον Μωσηι και προφηταις, επιστευον αν Χριστωι τωι παραστησαντι, οτι
ακολουθει τοις πιστευουσι Μωσηι και προφηταις <το> πιστευειν Χριστωι και τοις μη
πιστευουσι Χριστωι το μη πιστευειν Μωσηι. Ἔτι δε ωσπερ «δια της παραβασεως του
νομου τον θεον» ατιμαζειν ο αμαρτανων λεγεται, ουτω δια του μη πιστευειν τωι
προφητευομενωι ατιμαζεται υπο του απιστουντος ταις προφητειαις ο προφητης.
Χρησιμον δε ως προς την ιστοριαν αναλεξασθαι α πεπονθεν Ἱερεμιας εν τωι λαωι, εφ'
οις ειπε· «Και ειπα· ου μη λαλησω ουδε μη ονομασω το ονομα κυριου», και παλιν
αλλαχου· «∆ιετελεσα μυκτηριζομενος.» Ὅσα δε και υπο του τοτε βασιλεως του
Ἰσραηλ πεπονθεν, εν τηι προφητειαι αυτου αναγεγραπται. Και Μωσεα δε οτι ηλθον
πολλακις λιθολευστον ποιησαι οι απο του λαου, και τουτο γεγραπται, και ην αυτωι
πατρις ουχ οι λιθοι τινος τοπου, αλλ' οι ακολου θησαντες αυτωι, ο λαος, παρ' οις και
αυτος ητιμωθη. Και Ἡσαΐας δε πεπρισθαι υπο του λαου ιστορηται. Ει δε τις ου
προσιεται την ιστοριαν, δια το εν τωι αποκρυφωι Ἡσαΐαι αυτην φερεσθαι, πιστευσατω
τοις εν τηι προς Ἑβραιους ουτω γεγραμμενοις· «Ἐλιθασθησαν, επρισθησαν, επειρασ
θησαν»· το γαρ «επρισθησαν» επι τον Ἡσαΐαν αναφερεται, ωσπερ το «εν φονωι
μαχαιρας απεθανον» επι τον Ζαχαριαν φονευθεντα «μεταξυ του ναου και του
θυσιαστηριου», ως ο σωτηρ εδιδαξε μαρτυρων, ως οιμαι, γραφηι ου φερομενηι μεν εν
τοις κοινοις και δεδημευμενοις βιβλιοις, εικος δ' οτι εν αποκρυφοις φερομενηι.
Ἠτιμωθησαν δε εν τηι πατριδι παρα τοις Ἰουδαιοις και περιελθοντες «εν μηλωταις,
εν αιγειοις δερμασιν, υστερουμενοι, θλιβομενοι» και τα εξης. «Παντες» γαρ «οι
θελοντες ζην ευσεβως εν Χριστωι Ἰησου διωχθησονται». Εικος δ' οτι τουτο
επισταμενος ο Παυλος, το προφητην εν τηι ιδιαι πατριδι τιμην ουκ εχειν, πολλαχου
τον λογον κηρυξας, ουκ εκηρυξεν εν Ταρσωι. Και οι αποστολοι δια τουτο κατελιπον
τον Ἰσραηλ, εποιησαν δε το προστεταγμενον υπο του σωτηρος· «Μαθητευσατε παντα
τα εθνη» και το «εσεσθε μοι μαρτυρες εν τε Ἱερουσαλημ και πασηι τηι Ἰουδαιαι και
Σαμαρειαι και εως εσχατου της γης». Πεποιηκασι μεν ουν το προστεταγμενον εν τηι
Ἰουδαιαι και Ἱερουσαλημ· αλλ' επει προφητης εν τηι ιδιαι πατριδι τιμην ουκ εχει, μη
παραδεξαμενων Ἰουδαιων τον λογον, απεληλυθασιν εις τα εθνη. Προσχες δε ει
δυνασαι, δια το «εκχεω απο του πνευματος μου επι πασαν σαρκα και
προφητευσουσι» πεπληρωμενον μετα την παρου σιαν του σωτηρος εν ταις απο των
εθνων εκκλησιαις, λεγειν οτι οι προτερον εκ του κοσμου και δια του πιστευειν
γενομενοι ουκετι εκ του κοσμου εν τηι ιδιαι πατριδι, τωι κοσμωι, αγιον πνευμα
λαβοντες και προφητευσαντες τιμην ουκ εχουσιν, αλλα ατιμαζονται. ∆ιο μακαριοι
εισι τα αυτα τοις προφηταις παθοντες κατα το υπο του σωτηρος λεγομενον· «Κατα
ταυτα γαρ εποιουν τοις προφηταις οι πατερες αυτων.» Τουτοις δε τις εμμελως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

προσεχων, ει δια το πανυ ευτονως βιουν και ελεγχειν τους αμαρτανοντας μισοιτο
και επι βουλευοιτο, ως διωκομενος και ονειδιζομενος «ενεκεν δικαιοσυνης» ου
μονον ου λυπηθησεται, αλλα και χαρησεται και αγαλλιασεται, πειθομενος δια ταυτα
μισθον εχειν πολυν «εν τοις ουρανοις» απο του ομοιωσαντος αυτον τοις προφηταις
εκ του ταυτα πεπονθεναι. Ἀτιμαζεσθαι τοινυν εν τωι κοσμωι και παρα τοις
αμαρτανουσι, βαρουμενοις τωι βιωι του δικαιου, χρη τον ζηλουντα βιον προφητικον
και χωρησαντα το εν εκεινοις πνευμα. 10.19 Ἑξης εστιν ιδειν το ουκ εποιησεν εκει
δυναμεις πολλας δια την απιστιαν αυτων. ∆ια τουτων δε διδασκομεθα οτι αι
δυναμεις εν τοις πιστευουσιν εγινοντο, επει «παντι τωι εχοντι δοθησεται και
περισσευθησεται», εν απιστοις δε ου μονον ουκ ενηργουν αι δυναμεις, αλλ' ως ο
Μαρκος ανεγραψεν, ουδε εδυναντο ενεργειν. Προσχες γαρ τωι «ουκ ηδυνατο εκει
ουδεμιαν ποιησαι δυναμιν»· ου γαρ ειπεν «ουκ ηθελεν», αλλ' «ουκ ηδυνατο», ως
ερχομενης μεν επι την ενεργουσαν δυναμιν συμπραξεως υπο πιστεως εκεινου εις ον
ενηργει η δυναμις, κωλυομενης δε ενεργειν υπο της απιστιας. Ὅρα ουν οτι προς τους
ειποντας· «∆ια τι ουκ ηδυνηθημεν εκβαλειν αυτο;» ειπε· «∆ια την ολιγοπιστιαν
υμων», και προς τον αρξαμενον καταποντιζεσθαι Πετρον λελεκται· «Ὀλιγοπιστε, εις
τι εδιστασας;» Ἀλλα και η αιμορροουσα, μη αξιωσασα περι της θεραπειας, αλλα
μονον λογισαμενη, ει αψαιτο «του κρασπεδου του ιματιου αυτου», οτι ιαθησεται,
«ιαθη παραχρημα», και ομολογει τωι τροπωι της ιασεως ο σωτηρ λεγων· «Τις μου
ηψατο; Ἐγω γαρ εγνων δυναμιν εξελθουσαν απ' εμου.» Και ταχα ωσπερ επι των
σωματων εστι τισι προς τινα φυσικη ολκη, ως τηι μαγνησιαι λιθωι προς σιδηρον και
τωι καλουμενωι ναφθαι προς πυρ, ουτως τηι τοιαιδε πιστει προς θειαν δυναμιν· καθο
ειρηται και το «εαν εχητε πιστιν ως κοκκον σιναπεως, ερειτε τωι ορει τουτωι·
μεταβηθι ενθεν εκει, και μετα βησεται». Ἀκριβως δε δοκουσι μοι ο Ματθαιος και ο
Μαρκος το υπερεχον της θειας δυναμεως παραστησαι βουλομενοι οτι και εν απιστιαι
δυναται, αλλ' ουκ επι πλειον δυναται, οσον δυναται εν πιστει τηι των
ευεργετουμενων, ειρηκεναι ουχ οτι ουκ εποιησε δυναμεις δια την απιστιαν αυτων,
αλλ' ουκ εποιησεν εκει δυναμεις πολλας. Και ο Μαρκος δε ουκ ειπεν οτι «ουκ
εδυνατο εκει ουδεμιαν ποιησαι δυναμιν» και εστη επι τουτωι, αλλα προσεθηκεν· «Ει
μη ολιγοις αρρωστοις επιθεις τας χειρας εθεραπευσε», νικωσης της εν αυτωι
δυναμεως και ουτως την απιστιαν. ∆οκει δε μοι οτι, ωσπερ επι των σωματικων ουτε
αυταρκης γεωργια προς συγκομιδην καρπων, εαν μη το περιεχομενον εις τουτο
συνεργηι–μαλλον δε το περιεχον–ποιοτητι οποιαι βουλεται ο κοσμων και ποιων αυτο
οποιον θελει, ουτε το περιεχον χωρις γεωργιας–μαλλον δε ο προνοων ου ποιησαι αν
ανατειλαι απο της γης τα απο της γης ανατελ λοντα χωρις γεωργιας· απαξ γαρ τουτο
πεποιηκεν εν τωι «βλαστησατω η γη βοτανην χορτου, σπειρον σπερμα κατα γενος και
καθ' ομοιοτητα»–, ουτω δη ουτε τα ενεργη ματα των δυναμεων χωρις πιστεως της
των θεραπευομενων το αυτοτελες εργον επιδεικνυται προς ιασιν ουθ' η πιστις,
οποια ποτ' αν ηι, χωρις της θειας δυναμεως. Και το γεγραμ μενον δε περι σοφιας
εφαρμοσεις και τηι πιστει και ταις αρεταις κατ' ειδος, ωστε τοιουτον ποιησαι λογον·
«Καν γαρ τις ηι τελειος» εν πιστει «εν υιοις ανθρωπων, της απο σου» δυναμεως
«απουσης εις ουδεν λογισθησεται», η «τελειος» τηι σωφροσυνηι, ως «εν υιοις
ανθρωπων, της απο σου» σωφροσυνης «απουσης, εις ουδεν λογισθησεται», η
«τελειος» εν δικαιοσυνηι και ταις λοιπαις αρεταις, «της απο σου» δικαιοσυνης
<απουσης> και των απο σου λοιπων αρετων «εις ουδεν λογισθησεται». Ὅθεν «μη
καυχασθω ο σοφος εν τηι σοφιαι αυτου, μηδε ο ισχυρος εν τηι ισχυι αυτου»· το γαρ
καυχησεως αξιον ουχ ημετερον, αλλα δωρον εστι του θεου η απ' αυτου σοφια και η
απ' αυτου ισχυς και ουτω τα λοιπα. 10.20 Ἐν εκεινωι τωι καιρωι ηκουσεν Ἡρωδης ο
τετραρχης την ακοην Ἰησου, και ειπε τοις παισιν εαυτου· ουτος εστιν Ἰωαννης ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

βαπτιστης (14, 1. 2[–11]). Παρα δε τωι Μαρκωι ουτως και παρα τωι Λουκαι ουτως.
∆ιαφορους δοξας ειχον περι των πραγματων Ἰουδαιοι, τινας μεν ψευδεις, οποιας
εφρονουν οι Σαδδουκαιοι περι αναστασεως νεκρων ως ουκ εγειρομενων, και περι
αγγελων ως ουχ υπαρχοντων, αλλα τροπολογουμενων των περι αυτων
αναγεγραμμενων μονον και μηδεν ως προς την ιστοριαν αληθες εχοντων· ετερας δε
[ως] αληθεις, ως περι αναστασεως νεκρων οτι εγειρονται, εδιδασκον οι Φαρισαιοι.
Το ουν ζητουμενον κατα τον τοπον εστιν, ει τοιαυτη τις ην περι ψυχης δοξα, ην
εφρονει Ἡρωδης εσφαλμενως και τινες των απο του λαου, οτι ο προ ολιγου
αναιρεθεις υπ' αυτου Ἰωαννης ανεστη απο των νεκρων μετα το αποκεφαλισθηναι,
και ην αυτος ετερωι ονοματι χρωμενος και καλουμενος νυν Ἰησους, δεκτικος των
αυτων δυναμεων, αι προτερον ενηργουν εν τωι Ἰωαννηι. Ποιαν ουν εχει πιθα νοτητα
τον επι τοσουτον γνωριμον παντι λαωι και διαβοητον εν οληι τηι Ἰουδαιαι, ον ελεγον
υιον ειναι «του τεκτονος» και Μαριας και αδελφους εχειν τοιουσδε και αδελφας,
νομιζεσθαι ειναι ουχ ετερον Ἰωαννου, ωι πατηρ ην Ζαχαριας και μητηρ Ἐλισαβετ,
ουδ' αυτοι ασημοι εν τωι λαωι; Εικος δ' οτι ο λαος φρονουντες περι του Ἰωαννου «οτι
οντως προφητης ην», και τοσουτοι τυγχανοντες ως φοβεισθαι τους Φαρισαιους, δια
το μη δυσαρεστον δοκειν τωι λαωι λεγειν, αποκρινεσθαι, ποτερον «εξ ουρανου ην η εξ
ανθρωπων» το βαπτισμα αυτου, ουκ ηγνοουν υιον αυτον τυγχανειν Ζαχαριου. Ταχα
δε και εις τινας εφθασεν αυτων τα της εωραμενης οπτασιας εν τωι ναωι, φανεντος τωι
Ζαχαριαι του Γαβριηλ. Ποιαν δη ουν εχει πιθανοτητα η του ειτε Ἡρωδου ειτε τινων
απο του λαου απατη, προς το νομισαι οτι ου δυο τινες γεγονασιν ο Ἰωαννης και ο
Ἰησους, αλλ' εις και ο αυτος ων Ἰωαννης, αναστας μετα το αποκεφαλισθηναι εκ των
νεκρων, εκληθη Ἰησους; Λεγοι δ' αν τις την της μετενσωματωσεως ψευδοδοξιαν
γεγονεναι εν τωι Ἡρωδηι και τισι των απο του λαου, αφ' ης ᾤοντο τον ποτε Ἰωαννην
εν γενεσει γενεσθαι και εκ νεκρων εληλυθεναι εις τον βιον ως Ἰησουν. Ἀλλ' ουδε
ταυτην την ψευδοδοξιαν πιθανην εαι νομισθηναι ο μεταξυ χρονος της γενεσεως
Ἰωαννου και Ἰησου, ου πλειον μηνων εξ τυγχανων. Ταχα δε μαλλον τοιαυτη τις
υποληψις ην εν τωι Ἡρωδηι, οτι αι ενεργησασαι δυναμεις εν τωι Ἰωαννηι μετεστησαν
επι τον Ἰησουν, αφ' ων ο Ἰωαννης βαπτιστης ειναι πεπιστευτο εν τωι λαωι. Και
χρησαιτο τις επιχειρηματι τοιουτωι· ωσπερ δια το πνευμα και την δυναμιν Ἠλιου και
ου δια την ψυχην αυτου περι Ἰωαννου λεγεται· «Αυτος εστιν Ἠλιας ο μελλων
ερχεσθαι», του εν Ἠλιαι πνευματος και της εν εκεινωι δυναμεως μετεληλυθυιων επι
τον Ἰωαννην, ουτως ᾤετο ο Ἡρωδης τας εν Ἰωαννηι δυναμεις εν μεν τωι Ἰωαννηι
ενηργηκεναι τα του βαπτισματος και της διδασκαλιας –»Ἰωαννης γαρ εποιησε
σημειον ουδε εν»–, εν δε τωι Ἰησου τας τεραστιους δυναμεις. Το δ' ομοιον τις φησει
υπειληφεναι τους ειρηκοτας Ἠλιαν πεφηνεναι εν τωι Ἰησου, η προφητην ενα «των
αρχαιων» εγηγερθαι. Ουδεν δε ζητησεως εχεται το δογμα των ειρηκοτων «οτι
προφητης ως εις των προφητων» ην Ἰησους. Ψευδης μεν ουν ο του ειτε Ἡρωδου
λογος, <ος> περι του Ἰησου εστιν αναγεγραμμενος, ειτε ο υπο τινων ειρημενος. Πλην
δοκει μοι μαλλον εχεσθαι πιθανοτητος το αναλογον τωι «εν πνευματι και δυναμει
Ἠλιου» προεληλυθεναι τον Ἰωαννην τοις νυν υπονοουμενοις περι Ἰωαννου και
Ἰησου υπο τουτων. Ἐπει δε πρωτον μεν εμαθομεν οτι μετα τον πειρασμον ο σωτηρ
«ακουσας οτι Ἰωαννης παρεδοθη, ανεχωρησεν εις την Γαλιλαιαν», δευτερον δε οτι
<Ἰωαννης> εν τωι δεσμωτηριωι τυγχανων, ακουσας τα περι του Ἰησου, «πεμψας δυο
των μαθητων αυτου ειπεν αυτωι· Συ ει ο ερχομενος, η ετερον προσδοκωμεν;» και
τριτον απαξαπλως οτι Ἡρωδης ειπε περι του Ἰησου, οτι αυτος εστιν Ἰωαννης
οβαπτιστης· αυτος ηγερθη απο των νεκρων, ουδαμοθεν δε προεγνωμεν τον τροπον
της αναιρεσεως του βαπτιστου, δια τουτο νυν και τουτο ανεγραψεν ο Ματθαιος, και
ο Μαρκος δε αυτωι παραπλησιως· ο δε Λουκας τα πολλα της παρα τουτοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

παρεσιωπησεν ιστοριας. 10.21 Ἔχει δε ουτως η του Ματθαιου λεξις· Ὁ γαρ Ἡρωδης
κρατησας τον Ἰωαννην, εδησεν αυτον εν τηι φυλακηι. Εις ταυτ' ουν δοκει μοι οτι,
ωσπερ «ο νομος και οι προφηται μεχρι Ἰωαννου» μεθ' ον εληξεν η προφητικη απο
Ἰουδαιων χαρις, ουτως η των βασιλευσαντων εν τωι λαωι εξουσια μεχρι του αναιρειν
τους νομιζομενους αξιους θανατου αυτοις υπαρχουσα εως Ἰωαννου ην, και
αναιρεθεντος του τελευταιου των προφητων παρανομως υπο του Ἡρωδου αφηιρεθη
ο Ἰουδαιων βασιλευς της του αναιρειν εξουσιας. Ει γαρ μη αφηιρητο αυτην ο
Ἡρωδης, ουκ αν εδικασεν ο Πιλατος τον Ἰησουν την επι θανατωι, αλλ' ηρκεσεν αν
εις τουτο Ἡρωδης μετα της των αρχιερεων και πρεσβυτερων του λαου εις τουτο
βουλης. Και τοτε, οιμαι, πεπληρωται το υπο του Ἰακωβ προς Ἰουδαν τουτον
ειρημενον τον τροπον· «Ουκ εκλειψει αρχων εξ Ἰουδα, ουδε ηγουμενος εξ Ἰσραηλ,
εως αν ελθηι ωι αποκειται, και αυτος προσδοκια εθνων.» Ταχα δε και αφηιρεθησαν
την εξουσιαν ταυτην Ἰουδαιοι, της θειας παρασχουσης προνοιας τηι του Χριστου
διδασκαλιαι εν τωι λαωι νομην, ινα, καν κωλυηται υπο Ἰουδαιων αυτη, αλλα μη μεχρι
αναιρεσεως των πιστευοντων χωρηι, δοκουσης κατα νομον γιγνεσθαι. Ἡρωδης δε
κρατησας τον Ἰωαννην εδησεν εν φυλακηι και απεθετο συμβολον ποιων του–το οσον
εφ' εαυτωι και τηι κακιαι του λαου–καταδησαι και κατακλεισαι λογον τον προφητικον
και κωλυσαι αυτον ετι μενειν της αληθειας κηρυκα επ' ελευθεριαι, ως το προτερον.
Τουτο δε πεποιηκεν Ἡρωδης δια Ἡρωδιαδα την γυναικα Φιλιππου του αδελφου
αυτου· ελεγε γαρ αυτωι ο Ἰωαννης· ουκ εξεστι σοι εχειν αυτην. Ουτος δε ο Φιλιππος
ην τετραρχης «της Ἰτουραιας και Τραχωνιτιδος χωρας». Τινες μεν ουν οιονται οτι,
αποθανοντος Φιλιππου θυγατερα καταλιποντος, Ἡρωδιαδα εγημε την του αδελφου
γυναικα ο Ἡρωδης, του νομου τον γαμον εν απαιδιαι συγχωρουντος. Ἡμεις δε,
μηδαμη σαφως ευρισκοντες τεθνηκεναι τον Φιλιππον, μειζον ετι το παρανομημα τωι
Ἡρωδηι λογιζομεθα γεγονεναι, οτι και ζωντος απεστησε του αδελφου την γυναικα.
10.22 ∆ιοπερ προφητικηι παρρησιαι κεκοσμημενος ο Ἰωαννης και μη
καταπληττομενος το βασιλικον αξιωμα του Ἡρωδου, μηδε δια το δεος του θανατου
παρασιωπων περι του τηλικου του αμαρτηματος, ελεγε τωι Ἡρωδηι θειου πληρωθεις
φρονηματος· Ουκ εξεστι σοι εχειν αυτην· ου γαρ «εξεστι σοι εχειν την γυναικα του
αδελφου σου». <Και> ο μεν Ἡρωδης, κρατησας τον Ἰωαννην, δησας απεθετο εν τηι
φυλακηι, μη τολμων παντη αποκτειναι «τον προφητικον λογον» και ανελειν απο του
λαου· η δε του βασιλεως της Τραχωνιτιδος γυνη, πονηρα τις ουσα δοξα και μοχθηρα
διδασκαλια, θυγατερα εγεννησεν ομωνυμον, ης τα δοκουντα ευρυθμα κινηματα
αρεσαντα τωι Ἡρωδηι τα γενεσεως αγαπωντι πραγματα, αιτια γεγενηται του μηκετι
ειναι εν τωι λαωι κεφαλην προφητικην. Μεχρι δε του δευρο νομιζω τα δοκουντα
κατα τον νομον ειναι κινηματα του λαου των Ἰουδαιων μη αλλο τι τυγχανειν η της
Ἡρωδιαδος θυγατρος. Ἀλλ' η Ἡρωδιαδος ορχησις εναντια ην ορχησει αγιαι, ην οι μη
ορχησαμενοι ονειδισθησονται ακουοντες· «Ηυλησαμεν υμιν και ουκ ωρχησασθε.»
Και εν γενεθλιοις δε παρανομου βασιλευοντος αυτων λογου ορχουνται, ως αρεσκειν
εκεινωι τωι λογωι τας κινησεις αυτων. Ἐτηρησε μεν ουν τις των προ ημων την
αναγεγραμμενην εν Γενεσει του Φαραω γενεθλιον και διηγησατο οτι ο φαυλος τα
γενεσεως αγαπων πραγματα εορταζει γενεθλιον. Ἡμεις δε απ' εκεινου ταυτην
ευροντες αφορμην επ' ουδεμιας γραφης ευρομεν υπο δικαιου γενεθλιον αγομενην.
Ἄδικος γαρ μαλλον εκεινου του Φαραω ο Ἡρωδης· και γαρ υπ' εκεινου μεν εν
γενεθλιωι αρχισιτο ποιος αναιρειται, υπο δε τουτου Ἰωαννης, ου «μειζων εν
γεννητοις γυναικων ουδεις εγηγερται», περι ου ο σωτηρ λεγει· «Ἀλλα τι
εξεληλυθατε; προφητην ιδειν; ναι λεγω υμιν, και περισσοτερον προφητου.» Ἀλλα
ευχαριστητεον τωι θεωι οτι, ει και η προφητικη απο του λαου ηρται χαρις, η πασης
εκεινης μειζων εξεχυθη εις τα εθνη δια του σωτηρος ημων Ἰησου, «ος εγενετο εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

νεκροις ελευθερος». «Ει γαρ και εσταυρωθη εξ ασθενειας, αλλα ζηι εκ δυναμεως
θεου.» Ἔτι δε ορα τον λαον παρ' ωι καθαρα μεν και ακαθαρτα εξεταζεται βρωματα,
καταφρονειται δε προφητεια επι πινακι αντι οψου προσαγομενη. Την δε κεφαλην
της προ φητειας Ἰουδαιοι ουκ εχουσι, το κεφαλαιον πασης προφητειας Χριστον
Ἰησουν αρνουμενοι. Και αποκεφαλιζεται ο προφητης δι' ορκους, εφ' οις μαλλον
επιορκειν η ευορκειν εδει· ου ταυτον γαρ ην εγκλημα προπετειας ορκων και της δια
την προπετειαν επιορκιας <και το δι' ευορκιας> εγκλημα αναιρεσεως προφητικης.
Και ου δια τουτο μονον αποκεφα λιζεται, αλλα και <δια> τους συνανακειμενους,
βουλομενους μαλλον αναιρεθηναι τον προφητην η ζην. Συνανακεινται δε και
συνεστιωνται λογωι μοχθηρωι Ἰουδαιων βασιλευοντι οι επι τηι γενεσει αυτου
ευφραινομενοι. Χρησηι δε ποτε χαριεντως τωι ρητωι προς τους προπετως ομνυοντας
και θελοντας εμπεδουν ορκους επι παρανομιαι παραληφθεντας, λεγων οτι ου πασα
τηρησις ορκων εστι καθηκουσα, ως ουδε η του Ἡρωδου. Ἔτι δε προσχες οτι ου μετα
παρρησιας, αλλα κρυφα και εν φυλακηι φονευει τον Ἰωαννην ο Ἡρωδης· και γαρ ου
μετα παρρησιας αρνειται ο νυν Ἰουδαιων λαος τας προφητειας, δυναμει δε και εν
κρυπτωι αυτας αρνειται και ελεγχεται αυταις απιστων. Ὥσπερ γαρ ει επιστευον
Μωσηι, τωι Ἰησου επιστευσαν αν, ουτως ει επιστευον τοις προφηταις, προσηκαντο αν
τον προφητευομενον. Ἀπιστουντες δε τουτωι κακεινοις απιστουσι και αποτεμνουσιν
εν φυλακηι κατακλεισαντες «τον λογον τον προφητικον», και εχουσιν αυτον νεκρον
και διαιρεθεντα και μηδαμου υγιη, επει μη νοουσιν αυτον. Ἀλλ' ημεις ολοκληρον
εχομεν τον Ἰησουν, πληρωθεισης της περι αυτου λεγουσης προφητειας· «Ὀστουν
<αυτου> ου συντριβησεται.» 10.23 Οι μαθηται δε ελθοντες του Ἰωαννου θαπτουσιν
αυτου το λειψανον, και ελθοντες απηγγειλαν τωι Ἰησου. Ὁ δε ανεχωρησεν εις
ερημον τοπον, τα εθνη· και μετα την των προφητων αναιρεσιν οχλοι αυτωι
ηκολουθησαν απο των παν ταχου πολεων. Ὅντινα πολυν οντα θεασαμενος
εσπλαγχνισθη και εθεραπευσε τους αρρωστους αυτων, και μετα τουτο τρεφει τοις
ευλογηθεισι και πλεονασασιν εξ ολιγων αρτων τους ακολουθησαντας αυτωι.
Ἀκουσας δε ο Ἰησους ανεχωρησεν εκειθεν εν πλοιωι εις ερημον τοπον κατ' ιδιαν (14,
12. 13[–14]). Το μεν ρητον διδασκει ημας οση δυναμις απο των διω κοντων και της
προσδοκιας του δια τον λογον επιβου λευεσθαι αναχωρειν· τουτο μεν γαρ κατα το
ευλογιστον γενοιτ' αν, το δε δυναμενον εξω ειναι των περιστατικων ομοσε χωρειν
αυτοις προπετες εστι και θρασυ. Τις δε ετι αμφιβαλοι αν περι του εκκλινειν τα
τοιαυτα, του Ἰησου ου μονον επι τοις κατα τον Ἰωαννην αναχωρησαντος, αλλα και
διδασκοντος και λεγοντος· «Ἐαν διωκωσιν υμας εν τηι πολει ταυτηι, φευγετε εις την
ετεραν.» Ἐπελθοντα μεν ουν ου παρ' ημας πειρασμον αναγκαιον υπομενειν ευγενως
λιαν και τεθαρρηκοτως· παρον δε εκκλινειν, τουτο μη ποιειν τολμηρον. Ἐπει δε μετα
το ρητον και κατα αναγωγην τον τοπον εξεταστεον, λεκτεον οτι επιβουλευθεισης
παρα Ἰουδαιοις της προφητειας και αναιρεθεισης, δια το τιμασθαι παρ' αυτοις τα
γενεσεως πραγματα και κατα αποδοχην κενων κινησεων γεγενημενων, ως μεν παρ'
αληθειαι δικαζουσηι, αρρυθμων και εκμελων, ως δ' υπολαμβανει ο των φαυλων
αρχων και οι συνεστιωμενοι αυτωι, ευρυθμων και αρεσκοντων εκεινοις, αναχωρει ο
Ἰησους απο του τοπου εν ωι προφητεια επιβουλευθεισα κατεδικασθη. Ἀνα χωρει δε
εις τον ερημον θεου παρα τοις εθνεσι τοπον, ινα ο του θεου λογος, αιρομενης της
βασιλειας απ' εκεινων και διδομενης «εθνει ποιουντι τους καρπους αυτης», γενηται
εν τοις εθνεσι, και δι' αυτον «πολλα» γενηται «τα τεκνα της ερημου μαλλον» μητε
νομον μητε προφητας δεδιδαγμενης «η της εχουσης τον ανδρα», τον νομον. Ὅτε μεν
ουν παλαι ο λογος παρα Ἰουδαιοις ην, ουχ ουτως ην παρ' αυτοις, ως παρα τοις
εθνεσι· διο λελεκται εν πλοιωι, τουτεστι τωι σωματι, εις τον ερημον τοπον κατ' ιδιαν
γεγονεναι, ακουσαντα περι της αναιρεσεως του προφητου. Κατ' ιδιαν δε, γενομενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

εις την ερημον, ην εν αυτηι, τωι ιδιαζοντα ειναι τον λογον και την διδασκαλιαν αυτου
παρα τα ειθισμενα εν τοις εθνεσι γινεσθαι και νενομισμενα. Και οι εν τοις εθνεσιν
οχλοι ακουσαντες λογον επιδεδημηκεναι τηι ερημωι αυτων και τουτον κατ' ιδιαν
τυγχανειν, ως προα ποδεδωκαμεν, ηκολουθησαν αυτωι απο των ιδιων πολεων τωι
εκαστον καταλελοιπεναι τα πατρια της δεισιδαιμονιας εθη και τωι του Χριστου
προσεληλυθεναι νομωι. Πεζηι δε αυτωι και ουκ εν πλοιωι ηκολουθησαν, ατε μη τωι
σωματι, αλλα γυμνηι τηι ψυχηι και τηι απο του λογου πεισθεισηι προαιρεσει
ηκολουθηκοτες τηι εικονι του θεου. Και προς τουτους γε ο Ἰησους εξερχεται μη
χωρουντας προσιεναι προς αυτον, ινα τοις εξω γενομενος, εσω τους εξω εισαγαγηι.
Πολυς δε ο εξω οχλος, εις ον εξερχεται ο του θεου λογος, και εκχεας το φως της
επισκοπης αυτου εις αυτον ειδεν αυτον, και ιδων του ελεεισθαι μαλλον αυτους
αξιους δια το εν τοιοισδε τισιν ειναι, ως φιλανθρωπος πεπονθεν ο απαθης τωι
σπλαγχνισθηναι, και ου μονον εσπλαγχνισθη αλλα και τους αρρωστους αυτων
εθεραπευσεν εχοντας ποικιλα και παντοδαπα απο της κακιας αρρωστηματα. 10.24 Ει
δε θελεις ιδειν ποια εστι τα της ψυχης αρρωστη ματα, κατανοει μοι τους
φιλαργυρους και τους φιλοδοξους και τους φιλοπαιδας και ει τις εστι φιλογυνος· και
τουτους γαρ εν τοις οχλοις ιδων και σπλαγχνισθεις επ' αυτοις εθεραπευσεν. Ου παν
δε αμαρτημα νομιστεον αρρωστιαν ειναι, αλλ' οπερ εναπεσκηψεν οληι τηι ψυχηι.
Ουτω γαρ εστιν ιδειν τους μεν φιλαργυρους ολους τεταμενους επι το αργυριον και
την τουτου φρουραν και συναγωγην, τους δε φιλοδοξους επι το δοξαριον, κεχηνασι
γαρ περι τον απο των πολλων και χυδαιοτερων επαινον. Και το αναλογον νοησεις
επι ων ωνομασαμεν λοιπων, και ει τι αλλο τουτοις εστι παραπλησιον. Ἐπει ουν
διηγουμενοι το εθεραπευσε τους αρρωστους αυτων ειπομεν μη παν αμαρτημα ειναι
αρρωσ τημα, αξιον απο της γραφης και περι της διαφορας τουτων παραμυθησασθαι.
Φησι δη ο αποστολος Κορινθιοις ποικιλα εχουσιν αμαρτηματα γραφων· «∆ια τουτο
εν υμιν πολλοι ασθενεις και αρρωστοι και κοιμωνται ικανοι.» Ἄκουε γαρ εν τουτοις
του «και» συνδεσμου, πλεκοντος και συμπε πλεγμενον ποιουντος εκ διαφορων
αμαρτηματων, καθο οι μεν εισιν ασθενεις, ετεροι δε αρρωστοι πλεον η ασθενεις, και
αλλοι παρ' αμφοτερους οι κοιμωμενοι. Οι μεν γαρ ολισθηρως δια την της ψυχης
αδυναμιαν προς το οτιποτουν αμαρτανειν εχοντες, καν μη ολοι ωσιν ειδους τινος
αμαρτιας ως οι αρρωστοι, ασθενεις εισι μονον. Οι δε οληι ψυχηι και οληι καρδιαι και
οληι διανοιαι, αντι του τον θεον αγαπαν, αγαπωντες αργυρια η δοξαρια η γυναια η
παιδας, ουτοι πλεον η ασθενειας πεπονθασιν και εισιν αρρωστοι. Κοιμωνται δε οι,
δεον προσεχειν και εγρηγορεναι τηι ψυχηι, τουτο μεν ου ποιουντες, απο δε πολλης
απροσεξιας νυσταζοντες την προαιρεσιν και υπνωττοντες τοις λογισμοις· οιτινες
«ενυ πνιαζομενοι σαρκα μεν μιαινουσι, κυριοτητα δε αθετουσι, δοξας δε
βλασφημουσιν». Ουτοι δε δια το κοιμασθαι εν κεναις εισι φαντασιαις και
παραβαλλομεναις ενυπνιοις, ταις περι των πραγματων, τα μεν υπαρ και αληθη ουκ
αποδεχομενοι, υπο δε των εν ταις κεναις φαντασιαις απατω μενοι. Περι ων και εν τωι
Ἡσαΐαι λεγεται το «ον τροπον ενυπνιαζεται ο διψων ως ο πινων, και εξαναστας ετι
διψαι, η δε ψυχη αυτου εις κενον ηλπισεν, ουτως εσται ο πλουτος παντων των εθνων
οσοι επεστρατευσαν εν Ἱερουσαλημ». Ει και εδοξαμεν ουν παρεκβεβηκεναι,
διηγουμενοι διαφοραν ασθενων και αρρωστων και κοιμωμενων, δια το τον αποσ
τολον εν τηι προς Κορινθιους ειρηκεναι α εξεθεμεθα, την παρεκβασιν πεποιημεθα
βουληθεντες παραστησαι τι σημαινε ται νοητον εκ του και εθεραπευσε τους
αρρωστους αυτων. 10.25 Μετα τουτο φησιν ο λογος οτι οψιας δε γενομενης
προσηλθον αυτωι οι μαθηται αυτου λεγοντες· ερημος εστιν ο τοπος και η ωρα
παρηλθεν ηδη· απολυσον ουν τους οχλους, ινα απελθοντες εις τας κωμας
αγορασωσιν εαυτοις βρωματα (14, 15[–21]). Και πρωτον γε τηρησον οτι μελλων τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

της ευλογιας αρτους διδοναι τοις μαθηταις, ινα παραθωσι τοις οχλοις, «εθεραπευσε
τους αρρωστους», ιν' υγιαναντες των της ευλογιας μεταλαβωσιν αρτων· ου γαρ
δυνανται οι ετι αρρωστοι χωρησαι τους της Ἰησου ευλογιας αρτους. Ἀλλα και εαν
τις, δεον ακουειν του «δοκιμαζετω δε εκαστος εαυτον, και ουτως εσθιετω εκ του
αρτου» και τα λοιπα, τουτων μεν μη κατακουηι, ως ετυχε δε μεταλαμβανηι αρτου
κυριου και ποτηριου αυτου, ασθενης η αρρωστος γινεται η και εκ του, ιν' ουτως
ειπω, καρουσθαι υπο της του αρτου δυναμεως κοιμωμενος. 11.t ὨΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ
ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ἘΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ ΙΑʹ 11.1 Ὀψιας δε
γενομενης προσηλθον αυτωι οι μαθηται αυτου–τουτεστιν επι συντελειαι του αιωνος,
καθ' ον εστιν ευκαιρως ειπειν το «εσχατη ωρα εστιν», εν τηι Ἰωαννου επιστοληι
κειμενον–, οιτινες μηδεπω νοουντες ο εμελλε ποιειν ο λογος φασιν αυτωι οτι ερημος
εστιν ο τοπος, ορωντες την του θειου [και] νομου και λογου ερημιαν εν τοις πολλοις.
Λεγουσι δ' αυτωι το και η ωρα <ηδη> παρηλθεν, οιονει παρεληλυθε το ευκαιρον
νομου και προφητων. Ταχα δε τουτο ελεγον, αναφεροντες τον λογον, και δια το τον
Ἰωαννην αποκεκεφαλισθαι και τον νομον και τους προφητας, οι ησαν μεχρι
Ἰωαννου, πεπαυσθαι. Παρηλθεν ουν, φασιν, η ωρα, και ου παρεστι τροφη τωι τον
καιρον αυτης μηκετι ενεστηκεναι, ιν' οι εν τηι ερημωι ακολουθησαντες σοι νομωι και
προφηταις δουλευσωσι. Και ετι φασιν οι μαθηται· Ἀπολυσον ουν αυτους, ιν'
εκαστος, ει μη δυναται απο των πολεων, αλλ' απο των κωμων, των ατιμοτερων
χωριων, ωνησηται βρωματα. Ταυτα μεν εφασκον οι μαθηται, απο γινωσκοντες τοις
οχλοις ευρεθησεσθαι, μετα το καταλελυσθαι το γραμμα του νομου και πεπαυσθαι
προφητειας, παραδοξους και καινας τροφας. Ἀλλ' ο Ἰησους ορα τι αποκρινεται τοις
μαθηταις, μονονουχι βοων και σαφως λεγων· υμεις μεν υπολαμβανετε οτι, εαν
απελθωσιν απ' εμου ο πολυς οχλος χρηιζοντες τροφων, ταυτας ευρησουσιν εν
κωμαις μαλλον η παρ' εμοι, και εν συστημασιν ανθρωπων–ου πολιτων αλλα
κωμητων–μαλλον η οτε παραμενουσι μοι. Ἐγω δε υμιν αποφαινομαι οτι, ου μεν
υπολαμβανετε χρηιζειν αυτους, ου χρηιζουσιν–ου γαρ χρειαν εχουσι του απελθειν–·
ου δε νομιζετε αυτους μη εχειν χρειαν–τουτεστιν εμου, ως μη δυναμενου αυτους
τρεφειν–, τουτου παρα την υμετεραν προσδοκιαν χρειαν εχουσιν. Ἐπει ουν
παιδευσας υμας ικανους εποιησα προς το διδοναι τοις δεομενοις λογικην τροφην,
υμεις δοτε τοις ακολουθησασι μοι οχλοις φαγειν· εχετε γαρ δυναμιν απ' εμου
λαβοντες του δουναι τοις οχλοις φαγειν, ηιτινι ει ητε επισταντες, κατενοησατε αν,
οτι πολλωι πλειον εγω δυναμαι αυτους θρεψαι, και ουκ ειρηκειτε αν· Ἀπολυσον τους
οχλους, ινα απελθοντες αγορασωσιν εαυτοις βρωματα. 11.2 Ὁ μεν ουν Ἰησους, δι' ην
εδωκε δυναμιν και ετερων θρεπτικην τοις μαθηταις, ειπε· ∆οτε αυτοις υμεις φαγειν.
Οι δε μη αρνουμενοι μεν το δυνασθαι διδοναι αρτους, πολλωι δε ολιγωτερους αυτους
νομιζοντες ειναι και ουχ ικανους τρεφειν τους ακολουθησαντας τωι Ἰησου, ουδε
θεωρουντες οτι εκαστον αρτον <η> λογον ο Ἰησους λαβων εις οσον βουλεται
εκτεινει, ποιων αυτον διαρκη πασιν οσους εαν θρεψαι θεληι, φασιν· ουκ εχομεν ωδε
ει μη πεντε αρτους και δυο ιχθυας, πεντε μεν ισως αινισσομενοι αρτους ειναι τους
αισθητους των γραφων λογους και δια τουτο ισαριθμους ταις πεντε αισθησεσιν, δυο
δε ιχθυς ητοι τον προφορικον και τον ενδιαθετον λογον, ωσπερει οψον τυγχανοντας
των εν ταις γραφαις αισθητων κειμενων, η ταχα και τον φθασαντα επ' αυτους περι
πατρος και υιου λογον. ∆ιο και αυτος «εφαγεν ιχθυος οπτου» αναστας «μερος
λαβων» απο των μαθητων, και αποδεξαμενος ην εδυναντο εκ μερους απαγγειλαι
αυτωι περι του πατρος θεολογιαν. Ἡμεις μεν ουν ουτως τωι περι των πεντε αρτων και
δυο ιχθυων επιβαλειν δεδυνημεθα λογωι· εικος δε οτι οι μαλλον ημων συναγαγειν
δυναμενοι τους πεντε αρτους και τους δυο ιχθυας παρ' εαυτοις πλειονα και
κρειττονα δυναιντ' αν αποδουναι περι τουτων νουν. Παρατηρητεον μεντοι οτι τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

πεντε αρτους και τους δυο ιχθυας οι μαθηται λεγουσιν εχειν παρα τωι Ματθαιωι και
τωι Μαρκωι και τωι Λουκαι, ουθ' οτι πυρινοι ουθ' οτι κριθινοι ησαν υποσημειωσαμενοι·
ο δε Ἰωαννης μονος κριθινους ειπεν ειναι τους αρτους, διο ταχα ουδε οι μαθηται
ομολογουσιν <εχειν> αυτους παρ' εαυτοις εν τωι του Ἰωαννου ευαγγελιωι, αλλα
λεγουσι παρ' αυτωι οτι «εστι παιδαριον ωδε ος εχει πεντε αρτους κριθινους και δυο
οψαρια». Και οσον μεν οι πεντε αρτοι ουτοι και οι δυο ιχθυες ουκ εφεροντο υπο των
μαθητων τωι Ἰησου, ουκ ηυξανον ουδε επληθυνον ουδε εδυναντο τρεφειν πλειονας·
οτε δε λαβων αυτους ο σωτηρ πρωτον ανεβλεψεν εις τον ουρανον, ταις ακτισι των
οφθαλμων αυτου οιονει καταβιβαζων δυναμιν εκειθεν, την ανακραθησομενην τοις
αρτοις και τοις ιχθυσι, μελλουσι τρεφειν τους πεντακισχιλιους, και μετα τουτο
ηυλογησε τους πεντε αρτους και τους δυο ιχθυας, τωι λογωι και τηι ευλογιαι αυξων και
πληθυνων αυτους, και τριτον μεριζων και κλων εδωκε τοις μαθηταις, ιν' εκεινοι
τοις οχλοις παραθωσι, τοτε διηρκεσαν οι αρτοι και οι ιχθυες, ως φαγειν παντας και
κορεσθηναι και τινας των ευλογηθεντων αρτων μη χωρησαι φαγειν. Ἐπερισσευσε
γαρ τοις οχλοις τοσαυτα α κατα μεν τους οχλους ουκ ην, κατα δε τους δυναμενους
μαθητας αραι το περισσευον των κλασματων και αποθεσθαι εις κοφινους
πληρουμενους των περισσευματων, οντας τον αριθμον τοσουτους οσαι αι φυλαι του
Ἰσραηλ. Περι μεν ουν του Ἰωσηφ εν Ψαλμοις γεγραπται· «Αι χειρες αυτου εν τωι
κοφινωι εδουλευσαν», περι δε των Ἰησου μαθητων οτι ηραν το περισσευον των
κλασματων οι δωδεκα, οιμαι, δωδεκα κοφινους ουχ ημιτελεις, αλλα πληρεις. Και
εισιν, οιμαι, μεχρι του δευρο και εως της συντελειας του αιωνος οι πληρεις κοφινοι
δωδεκα των κλασματων αρτου ζωντος, ους μη δυνανται οι οχλοι εσθιειν, παρα τοις
των οχλων κρειττοσι μαθηταις του Ἰησου. Ἦσαν δε οι εσθιοντες απο των πεντε
αρτων των προ των περισσευσαντων κοφινων δωδεκα συγγενεις τωι πεντε αριθμωι
μεχρι των αισθητων φθασαντες και δια τουτο πεντακισχιλιοι· η και μεχρι των
αισθητων εφθασαν οι φαγοντες, επει και ουτοι απο του αναβλεψαντος εις ουρανον
ετραφησαν και ευλογησαντος και κλασαντος αυτους, και ου παιδες ουδε γυναικες,
αλλ' ανδρες. Εισι γαρ και εν αισθηταις, οιμαι, τροφαις διαφοραι, ως τινας μεν αυτων
ειναι <των> καταργησαντων «τα του νηπιου», τινας δε των νηπιων ετι και σαρκινων
«εν Χριστωι». 11.3 Και ταυτα δε ημιν λελεκται δια το οι εσθιοντες ησαν ανδρες
πεντακισχιλιοι χωρις παιδιων και γυναικων· οπερ αμφιβολον εστιν· η γαρ οι
φαγοντες ησαν ανδρες πεντα κισχιλιοι και ουδεις ην εν τοις εσθιουσι παιδιον η
γυνη, η οτι μονον ανδρες πεντακισχιλιοι ησαν μη αριθμουμενων μητε παιδων μητε
γυναικων. Τινες μεν ουν, ως φθασαντες ειρη καμεν, ουτως εξειληφασιν, οτι ουτε
παιδια ουτε γυναικες παρησαν τοις ηυξηκοσι και πεπληθυσμενοις απο των πεντε
αρτων και των δυο ιχθυων. Ειποι δ' αν τις οτι, πολλων φαγοντων και κατ' αξιαν και
δυναμιν μετειληφοτων απο των της ευλογιας αρτων, οι μεν αριθμων αξιοι–
αναλογον τοις εν τηι βιβλωι των Ἀριθμων αριθμηθεισιν εικοσαετεσιν Ἰσραηλιταις–
ανδρες ησαν· οι δε μη αξιοι τηλικουτου λογου και αριθμου παιδες ησαν και
γυναικες. Τροπολογει δε μοι και τους παιδας κατα το «ουκ ηδυνηθην υμιν λαλησαι
ως πνευματικοις αλλ' ως σαρκινοις, ως νηπιοις εν Χριστωι», και τας γυναικας κατα
το «βουλομαι δε τους παντας υμας παρθενον αγνην παραστησαι τωι Χριστωι», τους δε
ανδρας κατα το «οτε γεγονα ανηρ, κατηργηκα τα του νηπιου». Μη παρελθωμεν <δε>
αδιηγητον και το κελευσας τους οχλους ανακλιθηναι επι του χορτου, λαβων τους
πεντε αρτους και τους δυο ιχθυας, αναβλεψας εις τον ουρανον ηυλογησε, και
κλασας εδωκε τοις μαθηταις τους αρτους, οι δε μαθηται τοις οχλοις. Και εφαγον
παντες. Τι γαρ σημαινει το και κελευσας παντας τους οχλους ανακλιθηναι επι του
χορτου και τι αξιον εστι της κελευσεως Ἰησου νοησαι κατα τον τοπον; Νομιζω δε οτι
τους οχλους εκελευσεν ανακλιθηναι εν τωι χορτωι δια το εν Ἡσαΐαι λελεγμενον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

«πασα σαρξ χορτος», τουτεστιν υποκατω ποιησαι την σαρκα και υποταξαι «το
φρονημα της σαρκος», ιν' ουτω τις δυνηθηι ων ευλογει αρτων <ο> Ἰησους
μεταλαβειν. Ειτα επει ταγματα διαφορα εστι των δεομενων της απο Ἰησου τροφης,
μη παντων τοις ισοις λογοις τρεφομενων, δια τουτο οιμαι τον μεν Μαρκον
πεποιηκεναι· «Και επεταξεν αυτοις πασιν ανακλιθηναι συμποσια συμποσια επι τωι
χλωρωι χορτωι. Και ανεπεσον πρασιαι πρασιαι ανα εκατον και πεντηκοντα», τον δε
Λουκαν· «Ειπε δε προς τους μαθητας αυτου· κατακλινατε αυτους κλισιας ωσει ανα
πεντηκοντα.» Ἔδει γαρ τους αναπαυσομενους επι ταις Ἰησου τροφαις ητοι εν
ταγματι ειναι των εκατον, <οντος> ιερου αριθμου και τωι θεωι δια την μοναδα ανακει
μενου, η εν ταγματι των πεντηκοντα, αριθμωι περιεχοντι την αφεσιν κατα το
μυστηριον του Ἰωβηλαιου γινομενου δια πεντηκονταετιας, και της κατα την
Πεντηκοστην εορτης. Οιμαι δε οτι οι δωδεκα κοφινοι ησαν παρα τοις μαθηταις προς
ους ειρηται· «Καθησεσθε επι δωδεκα θρονους κρινοντες τας δωδεκα φυλας του
Ἰσραηλ.» Και ωσπερ λεγοιτο αν μυστηριον ειναι θρονος κρινοντος φυλην Ῥουβειμ
και θρονος κρινοντος φυλην Συμεων και αλλος φυλην Ἰουδα και ουτω καθεξης,
ουτως ειη αν και κοφινος τροφης Ῥουβειμ και αλλος Συμεων και αλλος Λευΐ. Ου
κατα τον παροντα δε εστι λογον νυν τοσουτον εκβηναι του προκειμενου, ως
συναγαγειν τα περι των δωδεκα φυλων και ιδιαι τα περι εκαστης αυτων και ειπειν
τις εκαστη του Ἰσραηλ φυλη. 11.4 Και ευθεως ηναγκασε τους μαθητας εμβηναι εις το
πλοιον και προαγειν αυτον εις το περαν, εως ου απολυσει τους οχλους (14, 22[–36]).
Παρατηρητεον ποσακις ειρηται κατα τους αυτους τοπους το ονομα οι οχλοι και αλλο
ονομα οι μαθηται, ιν' εκ της παρατηρησεως και της περι τουτου συναγωγης θεωρηθηι
οτι το προκειμενον τοις ευαγγελισταις ην δια της ευαγγελι κης ιστοριας παραστησαι
διαφορας των προσερχομενων τωι Ἰησου· ων οι μεν εισιν οχλοι και ου χρηματιζουσι
μαθηται, ετεροι δε οι μαθηται κρειττους τυγχανοντες των οχλων. Ἀρκει δε επι του
παροντος ολιγα ρητα ημας παραθεσθαι, ινα απο τουτων κινηθεις τις το ομοιον
ποιησηι επι ολων των ευαγγελιων. Γεγραπται τοινυν, ως κατω των οχλων
τυγχανοντων, των δε μαθητων αναβαντι εις το ορος τωι Ἰησου δυναμενων
προσελθειν ενθα ουχ οιοι τε ησαν οι οχλοι γενεσθαι, τοιαυτα· «Ἰδων δε τους οχλους
ανεβη εις το ορος· και καθισαντος αυτου προσηλθον αυτωι οι μαθηται αυτου· και
ανοιξας το στομα αυτου εδιδασκεν αυτους λεγων· μακαριοι οι πτωχοι τωι πνευματι»
και τα εξης. Και παλιν εν αλλωι τοπωι, ως των οχλων δεομενων θεραπειας, λελεκται·
«Ἠκολου θησαν αυτωι οχλοι πολλοι, και εθεραπευσεν αυτους.» Ουχ ευρομεν δε περι
των μαθητων αναγεγραμμενην θεραπειαν· επει ει τις εστιν ηδη μαθητης του Ἰησου,
υγιαινει εκεινος και καλως εχων δειται του Ἰησου ουχ ηι ιατρου, αλλα κατα τας
αλλας αυτου δυναμεις. Παλιν εν αλλωι τοπωι· «Λαλουν τος αυτου τοις οχλοις, η
μητηρ αυτου και οι αδελφοι ειστηκεσαν εξω ζητουντες λαλησαι αυτωι»· οπερ αυτωι
εδηλωθη, προς ον απεκρινατο «εκτεινας την χειρα», ουκ επι τους οχλους αλλ' «επι
τους μαθητας, και ειπεν· ιδου η μητηρ μου και οι αδελφοι μου», και μαρτυρων τοις
μαθηταις ως ποιουσι το θελημα του εν ουρανοις πατρος και δια τουτο αξιωθεισι των
συγγενων και οικειοτατων ονοματων προς τον Ἰησουν, επιφερει τωι «ιδου η μητηρ
μου και οι αδελφοι μου»· «Ὅστις αν ποιησηι το θελημα του πατρος <μου> του εν τοις
ουρανοις, αυτος μου και αδελφος και αδελφη και μητηρ εστι.» Και παλιν εν αλλωι
τοπωι γεγραπ ται οτι «πας ο οχλος επι τον αιγιαλον ειστηκει, και ελαλησεν αυτοις
πολλα εν παραβολαις»· ειτα μετα την του σπορου παραβολην «προσελθοντες»,
ουκετι οι οχλοι αλλ' «οι μαθηται, ειπον αυτωι», ουχι «δια τι εν παρα βολαις» ημιν
«λαλεις;» αλλα «δια τι εν παραβολαις λαλεις αυτοις;» Ὅτε και «αποκριθεις ειπεν»,
ου τοις οχλοις αλλα τοις μαθηταις το «υμιν δεδοται γνωναι τα μυστηρια της
βασιλειας των ουρανων», «τοις δε λοιποις εν παραβολαις». Ουκουν των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

προσερχομενων τωι ονοματι του Ἰησου οι μεν γινωσκοντες «τα μυστηρια της
βασιλειας των ουρανων» μαθηται χρηματιζοιεν αν· οις δε το τοιουτον «ου δεδοται»,
οχλοι οι των μαθητων ηττους λεγοιντ' αν. Προσχες γαρ επιμελως οτι τοις μαθηταις
ειπε το «υμιν δεδοται γνωναι τα μυστηρια της βασιλειας των ουρανων», περι δε των
οχλων το «εκεινοις δε ου δεδοται». Και εν αλλωι τοπωι αφιησι μεν «τους οχλους»,
ουχι δε τους μαθητας, και ερχεται «εις την οικιαν»· και «εις την οικιαν» αυτου
«προσηλθον αυτωι», ουχι οι οχλοι αλλ' «οι μαθηται αυτου λεγοντες· Φρασον ημιν
την παραβολην των ζιζανιων του αγρου». Ἀλλα και εν αλλωι τοπωι, ηνικα
«ακουσας» τα περι Ἰωαννου «ο Ἰησους ανεχωρησεν εν πλοιωι εις ερημον τοπον κατ'
ιδιαν», «οι οχλοι ηκολουθησαν αυτωι», οτε «εξελθων ειδε πολυν οχλον και
σπλαγχνισθεις επ' αυτοις εθεραπευσε τους αρρωστους αυτων», των οχλων ουχι των
μαθητων· «οψιας δε γενομενης προσηλθον αυτωι», ουχ οι οχλοι αλλ' «οι μαθηται,
λεγοντες», ως ετεροι των οχλων, «απολυσον τους οχλους, ινα απελθοντες εις τας
κωμας αγορασωσιν εαυτοις βρωματα». Ἀλλα και ηνικα «λαβων τους πεντε αρτους
και τους δυο ιχθυας, αναβλεψας εις τον ουρανον ευλογησε και κλασας τους αρτους»
ου τοις οχλοις αλλα «τοις μαθηταις εδωκεν», ινα οι μαθηται δωσι «τοις οχλοις», μη
χωρουσιν απ' αυτου λαβειν αλλα μογις δια των μαθητων δεχομενοις τους της
ευλογιας Ἰησου αρτους· και ουδε τουτους παντας εσθιουσι, χορτασθεντες γαρ οι
οχλοι καταλελοιπασι «το περισσευον» εν κοφινοις ουσι πληρεσι δωδεκα ***. 11.5 Ου
δε ενεκεν ταυτα παρειληφαμεν, εστι το προκειμενον οτι χωρισας ο Ἰησους των
οχλων τους μαθητας ηναγκασεν αυτους εμβηναι εις το πλοιον και προαγειν αυτον
εις το περαν, εως ου απολυσει αυτος τους οχλους. Ου γαρ ηδυναντο οι οχλοι εις το
περαν απελθειν, ως ου μυστικως Ἑβραιοι οιτινες ερμηνευονται περατικοι· αλλα
τουτο εργον ην των Ἰησου μαθητων, λεγω δε <το> εις το περαν απελθειν και
υπερβηναι «τα βλεπομενα» και σωματικα ως «προσ καιρα», φθασαι δε επι «τα μη
βλεπομενα και αιωνια». Ευεργεσια ουν αυταρκης ην τοις οχλοις απο του Ἰησου
αυτοις διδομενη, μη δυναμενοις δια το οχλους ειναι απελθειν εις το περαν,
απολυθηναι απο του Ἰησου. Ἥντινα απολυσιν ουδεις εχει εξουσιαν απολυειν η ο
Χριστος μονος, και ουχ οιον τε εστιν απολυθηναι τινα μη προτερον φαγοντα αρτων
ων ο Ἰησους ευλογει, ουχ οιον τε δε φαγειν <τινα> των αρτων της ευλογιας Ἰησου ει
μη ως εκελευσεν ο Ἰησους ποιησαντα και ανακλιθεντα «επι του χορτου», ως αποδε
δωκαμεν. Ἀλλ' ουδε τουτο οιον τε ποιησαι τους οχλους μη ακολουθησαντας τωι
Ἰησου απο των ιδιων πολεων «αναχωρησαντι εις ερημον τοπον κατ' ιδιαν». Και
προτερον μεν αξιουμενος υπο των μαθητων απολυσαι «τους οχλους», ουκ απελυσεν,
εως εθρεψε τοις αρτοις της ευλογιας· νυν δε απολυει, των μαθητων προτερον
αναγκασθεντων εμβηναι εις το πλοιον, και απολυει αυτους κατω που τυγχανοντας,
κατω γαρ η ερημος· αυτος δε ανεβη εις το ορος προσευ ξασθαι. Και τουτο δε
παρατηρητεον, οτι ευθεως μετα το τραφηναι τους πεντακισχιλιους ηναγκασεν ο
Ἰησους τους μαθητας εμβηναι εις το πλοιον και προαγειν αυτον εις το περαν. Πλην
ου δεδυνηνται οι μαθηται προαγειν τον Ἰησουν εις το περαν, αλλα μεχρι του μεσου
της θαλασσης φθασαντες, βασανιζο μενου του πλοιου τωι τον ανεμον αυτοις ειναι
εναντιον, εφοβηθησαν, περι τεταρτην φυλακην της νυκτος ελθοντος προς αυτους
του Ἰησου. Και ει μη αναβεβηκει εις το πλοιον ο Ἰησους, ουτ' αν ο τοις πλεουσι
μαθηταις εναντιουμενος επαυσατο ανεμος, ουτ' αν «διαπερασαντες ηλθον» εις το
περαν οι πλεοντες. Και ταχα βουλομενος τηι πειραι αυτους διδαξαι οτι ουχ οιον τε
εστι χωρις αυτου απελθειν εις το περαν, ηναγκασε μεν εμβηναι εις το πλοιον και
προαγειν αυτον εις το περαν· μη δυνηθεισι δ' αυτοις πλεον του μεσου της θαλασσης
διελθειν επιφανεις και ποιησας τα γεγραμμενα, εδειξεν οτι ο εις το περαν
γιγνομενος Ἰησου αυτωι συμπλεοντος φθανει εκει. Τι δε το πλοιον εις ο ηναγκασεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

εμβηναι τους μαθητας ο Ἰησους, η ταχα ο των πειρασμων και περιστασεων αγων, εις
ον αναγκαζομενος τις υπο του λογου και οιονει ουχ εκων ερχεται, βουλομενου του
σωτηρος γυμνασασθαι τους μαθητας εν τωι βασανιζομενωι τουτωι πλοιωι υπο των
κυματων και του εναντιου ανεμου; Ἐπειδη δε ευθεως ηναγκασε τους μαθητας
εμβηναι εις το πλοιον και προαγειν αυτον εις το περαν, ολιγον <δ'> εναλλαξας την
λεξιν ανεγραψε και ο Μαρκος ποιησας· «και ευθεως ηναγκασε τους μαθητας αυτου
εμβηναι εις το πλοιον και προαγειν αυτον εις το περαν εις Βηθσαιδα», αναγκαιον
επιστησαι τωι ηναγκασεν, επαν προτερον ιδωμεν τα της ολιγης παραλλαγης του
Μαρκου, ωρισμενον πλειον εμφαινοντος δια της του αρθρου προσθηκης· ου γαρ
ταυτον εμφαινεται απο του ευθεως ηναγκασε τους μαθητας, εχει δε τι πλειον το
«τους μαθητας αυτου» παρα τωι Μαρκωι γεγραμμενον παρα το απλως τους μαθητας.
Ταχα ουν ινα και τηι λεξει παραστωμεν, οι μεν μαθηται δυσαποσπαστως εχοντες του
Ἰησου ουδε κατα το τυχον αυτου χωριζεσθαι δυνανται, βουλομενοι παρειναι αυτωι· ο
δε κρινας αυτους πειραν λαβειν κυματων και εναντιου ανεμου, ουκ αν γενομενου ει
ησαν μετα του Ἰησου, αναγκην αυτοις επηρτησε χωρισ θεισιν αυτου εμβηναι εις
πλοιον. Ἀναγκαζει μεν ουν τους μαθητας εμβηναι εις το πλοιον των πειρασμων ο
σωτηρ και προαγειν αυτον εις το περαν και επεκεινα των περι στασεων δια το νικαν
αυτας γενεσθαι. Οι δε εις το μεσον της θαλασσης και των εν πειρασμοις γενομενοι
κυματων και των εναντιων ανεμων κωλυοντων αυτους απελθειν εις το περαν,
παλαιοντες ου δεδυνηνται χωρις του Ἰησου νικησαι τα κυματα και τον εναντιον
ανεμον και φθασαι εις το περαν. ∆ιοπερ ελεησας αυτους ο λογος παντα τα παρ'
εαυτοις πραξαντας, ινα εις το περαν γενωνται, ηλθε προς αυτους περιπατων επι την
θαλασσαν αυτωι μη εχουσαν κυματα ουδε ανεμον εναντιουσθαι δυναμενον, ει και
εβουλετο. Και γαρ ου γεγραπται ηλθε προς αυτους περιπατων επι τα κυματα, αλλ'
επι τα υδατα. Ὁ δε Πετρος ειπε· Κελευσον με ελθειν προς σε, ουκ επι τα κυματα, αλλ'
επι τα υδατα· οστις κατα τας αρχας, ειποντος αυτωι του Ἰησου ελθε, καταβας απο του
πλοιου περιεπατησεν, ουκ επι τα κυματα, αλλ' επι τα υδατα, ελθειν προς τον Ἰησουν,
επει δε εδιστασεν, ειδεν ισχυρον τον ανεμον, ουκ οντα ισχυρον τωι αποθεμενωι την
ολιγοπιστιαν και τον δισταγμον. Και αναβαντος του Ἰησου μετα Πετρου εις το
πλοιον, εκοπασεν ο ανεμος, μηδεν ετι δυναμενος ενεργειν εις αυτο αναβαντος του
Ἰησου. 11.6 Και τοτε οι μαθηται διαπερασαντες ηλθον εις την γην Γενησαρετ, ης την
ερμηνειαν ει εγνωμεν, και απ' αυτης ωναμεθα αν τι προς την των προκειμενων
διηγησιν. Παρα τηρει δε, επει «πιστος ο θεος», ουκ εων πειρασθηναι τους οχλους
υπερ ο δυνανται, τινα τροπον ο υιος του θεου τους μεν μαθητας ηναγκασεν εμβηναι
εις το πλοιον, ως ισχυρο τερους και δυναμενους επι το μεσον της θαλασσης φθασαι
και υπομειναι την απο των κυματων βασανον, εως αξιοι της θειας βοηθειας
γενωνται και ιδωσι τον Ἰησουν και ακουσωσιν <λαλουντος αυτου και δυνηθωσιν>
αναβαντος αυτου διαπερασαι και ελθειν εις την γην Γενησαρετ, τους δε οχλους
απολυσας, ου λαβοντας πειραν ως ασθενεσ τερους πλοιου και κυματων και
εναντιουμενου ανεμου, ανεβη εις το ορος κατ' ιδιαν προσευξασθαι. Περι τινος δε
προσευξασθαι, η ταχα περι μεν των οχλων, ινα απολυθεντες μετα τους της ευλογιας
αρτους μηδεν εναντιον τηι απο του Ἰησου απολυσει πραξωσι, περι δε των μαθητων,
ινα αναγκασθεντες υπ' αυτου εμβηναι εις το πλοιον και προαγειν αυτον εις το περαν
μηδεν παθωσιν εν τηι θαλασσηι, μηθ' υπο των βασανιζοντων το πλοιον αυτων
κυματων μηθ' υπο του εναντιου ανεμου; Και θαρρησας ειποιμι αν οτι, δια την του
Ἰησου προς τον πατερα περι των μαθητων ευχην, ουδεν πεπονθασιν ουτοι, θαλασσης
και κυματων και εναντιου ανεμου αυτοις αντιπρασσοντων. Ὁ μεν ουν απλουστερος
αρκεισθω τηι ιστοριαι· ημεις δε, ει ποτε αναγκαις πειρασμων περιπιπτομεν, αναμιμνη
σκωμεθα οτι ηναγκασεν ημας ο Ἰησους εμβηναι εις το πλοιον, αυτον βουλομενος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ημας προαγειν εις το περαν. Ου γαρ δυνατον μη πειρασμους υπομειναντας κυματων
και ανεμου εναντιου εις το περαν φθασαι. Ειτ' επειδαν ιδωμεν πολλα τα
περιεστηκοτα ημας πραγματα και χαλεπα και καμνοντες μετριως αυτα επι ποσον
διανηξωμεθα, λογι ζωμεθα οτι το πλοιον ημων μεσον εστι της θαλασσης τοτε
βασανιζομενον υπο των κυματων βουλομενων ημας ναυαγησαι «περι την πιστιν» η
τινα των αρετων. Ἀλλ' επαν το πνευμα του πονηρου βλεπωμεν αντιπραττον ημων
τοις πραγμασιν, εννοησωμεν οτι τοτε ημιν εναντιος εστιν ο ανεμος. Ἐπαν ουν ταυτα
πασχοντες τρεις φυλακας της νυκτος του εν τοις πειρασμοις σκοτους διανυσωμεν,
κατα το δυνατον αγωνιζομενοι καλως και τηρουντες εαυτους προς το μη ναυαγησαι
«περι την πιστιν» η τινα των αρετων, πρωτην φυλακην τον πατερα του σκοτους και
της κακιας, και δευτεραν τον υιον αυτου τον αντικειμενον και επαιρομενον «επι
παντα λεγομενον θεον η σεβασμα», και τριτην το εναντιον τωι αγιωι πνευματι
πνευμα, τοτε πιστευωμεν οτι τεταρτης ενεστηκυιας φυλακης, οτε «η νυξ προεκοψεν,
η δε ημερα ηγγικεν», ελευσεται προς ημας ο υιος του θεου, ιν' ευτρεπισηι ημιν την
θαλασσαν περιπατων επ' αυτης. Και επαν ιδωμεν τον λογον ημιν εμφανιζομενον,
ταραχθη σομεθα μεν πριν τρανως καταλαβειν οτι ο σωτηρ ημιν επιδεδημηκεν,
οιομενοι ετι φαντασμα θεωρειν, και φοβου μενοι κεκραξομεθα· αλλ' αυτος ευθεως
ημιν λαλησει λεγων· Θαρσειτε, εγω ειμι, μη φοβεισθε. Και θερμοτερον κινουμενος
απο του θαρσειτε ει τις εν ημιν ευρεθειη Πετρος, οδευων μεν «επι την τελειοτητα»,
ουδεπω δε τοιουτος γεγενημενος, καταβας απο του πλοιου, ως εξω του πειρασμου
γινομενος εκεινου εν ωι εβασανιζετο, περιπατησει μεν κατ' αρχας βουλομενος ελθειν
προς τον Ἰησουν επι τα υδατα, ως ετι δε ολιγοπιστος και ως ετι δισταζων οψεται
ισχυρον τον ανεμον και φοβηθησεται και αρξεται μεν καταποντι ζεσθαι, ου πεισεται
δε τουτο δια το τον Ἰησουν μεγαληι καλειν φωνηι και λεγειν αυτωι· Κυριε, σωσον με.
Ειτ' ευθεως ετι λαλουντος του τοιουτου Πετρου και λεγοντος· Κυριε, σωσον με,
εκτενει την χειρα ο λογος, ορεγων τωι τοιουτωι βοηθειαν, και επιληψεται αυτου
αρξαμενου κατα ποντιζεσθαι και ονειδισει αυτωι επι τηι ολιγοπιστιαι και τωι δισταγμωι.
Πλην τηρει οτι ουκ ειπεν· απιστε, αλλα· ολιγοπιστε, και οτι λελεκται· εις τι
εδιστασας, εχων μεν τι της πιστεως, κλινων δε και προς το εναντιον αυτηι; 11.7 Και
επι τουτοις γε και ο Ἰησους και ο Πετρος ανα βησονται εις το πλοιον και κοπασει ο
ανεμος και οι εν τωι πλοιωι εννοησαντες αφ' οιων διεσωθησαν κινδυνων, προσ
κυνησουσι λεγοντες, ουχ απλως· θεου υιος ει, ως και οι δυο δαιμονιζομενοι, αλλα·
αληθως θεου υιος ει· οπερ λεγουσιν οι εν τωι πλοιωι μαθηται, ου γαρ αλλους των
μαθητων νομιζω τουτο ειρηκεναι. Ἐπαν δε εν τουτοις ολοις γενωμεθα
διαπερασαντες, ελευσομεθα εις την γην, ενθα προαγειν ημιν εκελευσεν ο Ἰησους.
Ταχα δε και δηλουται τι απορρητον και κεκρυμ μενον μυστηριον περι τινων
σεσωσμενων υπο του Ἰησου απο του και επιγνοντες αυτον οι ανδρες του τοπου
εκεινου, δηλον δ' οτι του εν τωι περαν, απεστειλαν εις ολην την περιχωρον εκεινην,
περιχωρον του περαν–ουκ εν αυτωι <τωι> περαν, αλλα περι αυτο, –και προσηνεγκαν
αυτωι παντας τους κακως εχοντας. Ἐν τουτωι δε τηρει οτι προσηνεγκαν αυτωι ου
πολλους κακως εχοντας μονον, αλλα παντας τους εν τηι περιχωρωι εκεινηι. Οι δε
προσενεχθεντες αυτωι κακως εχοντες παρεκαλουν αυτον ινα καν μονον αψωνται
του κρασπεδου του ιματιου αυτου, χαριν απ' αυτου αιτουντες ταυτην, επει μη ησαν
οποια η «αιμορροουσα γυνη τα δωδεκα ετη» και «προσελθουσα οπισθεν» και
αψαμενη «του κρασπεδου του ιματιου αυτου», οτι «ελεγεν εν εαυτηι· ει μονον
αψομαι του ιματιου αυτου, σωθησομαι» –τηρει γαρ <το συμφωνον> εν τοις περι του
κρασπεδου του ιματιου αυτου–διο «παραχρημα εστη η ρυσις του αιματος αυτης». Οι
δε απο της περιχωρου της γης Γενησαρετ, εις ην διαπερασαντες ηλθον ο Ἰησους και
οι μαθηται αυτου, ουκ αφ' εαυτων προσηλθον τωι Ἰησου αλλα προσηχθησαν υπο των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

αποστειλαντων, ατε μη δυναμενοι δια το σφοδρα κακως εχειν προσελθειν αφ'
εαυτων, και ουδε μονοι ηψαντο του κρασπεδου, ως η αιμορροουσα, αλλα
παρακαλεσαντων εκεινων. Πλην και τουτων οσοι ηψαντο διεσωθησαν. Ει δε εστι τις
διαφορα του διεσωθησαν επι τουτων ειρημενου προς το σωθηναι <εκεινην>–ειρηται
γαρ προς την αιμορ ροουσαν· «η πιστις σου σεσωκε σε»–, και αυτος επιστησεις. 11.8
Τοτε προσερχονται αυτωι απο Ἱεροσολυμων Φαρισαιοι και γραμματεις λεγοντες· δια
τι οι μαθηται σου παραβαι νουσι την παραδοσιν των πρεσβυτερων; ου γαρ νιπτονται
τας χειρας οταν αρτον εσθιωσιν (15, 1. 2[–9]). Ὁ παρατηρησας κατα ποιον καιρον
προσηλθον τωι Ἰησου απο Ἱεροσολυμων Φαρισαιοι και γραμματεις λεγοντες· ∆ια τι
οι μαθηται σου παραβαινουσι την παραδοσιν των πρεσβυτερων και τα εξης, εισεται
οτι αναγκαιως ο Ματθαιος ουχ απλως ανεγραψε προσεληλυθεναι τους απο
Ἱεροσολυμων Φαρισαιους και γραμματεις τωι σωτηρι πυνθανομενους αυτου τα
εκκειμενα, αλλα πεποιηκε· Τοτε προσερχονται αυτωι απο Ἱεροσολυμων. Ποτε ουν
τοτε, κατανοητεον. Ἡνικα «διαπερασαντες ηλθον εις την γην Γενησαρετ» τωι πλοιωι
ο Ἰησους και οι μαθηται αυτου, κοπασαντος του ανεμου αφ' ου επιβεβηκεν ο Ἰησους
τωι πλοιωι, και οτ' «επιγνοντες αυτον οι ανδρες του τοπου εκεινου απεστειλαν εις
ολην την περιχωρον εκεινην και προσηνεγκαν αυτωι παντας τους κακως εχοντας και
παρεκαλουν ινα καν μονον αψωνται του κρασπεδου του ιματιου αυτου· και οσοι
ηψαντο διεσωθησαν», τηνικαδε προσηλθον αυτωι απο Ἱεροσολυμων Φαρισαιοι και
γραμματεις, μη καταπλαγεντες την εν τωι Ἰησου δυναμιν ιασαμενην τους καν
«μονον του κρασπεδου του ιματιου αυτου» αψαμενους, φιλαιτιως δε εγκαλουντες
επι του διδασκαλου, ου περι παραβασεως εντολης θεου αλλα παραδοσεως μιας
Ἰουδαικων πρεσβυτερων. Και εικος οτι αυτο το των φιλαιτιων εγκλημα παριστησι
την των μαθητων Ἰησου ευλαβειαν, μηδεμιαν αφορμην διδοντων επιληψεως ως
περι παραβασεως εντολων θεου τοις Φαρισαιοις και γραμματευσιν, οιτινες ουκ αν
προση νεγκαν το περι παραβασεως τοις μαθηταις Ἰησου εγκλημα ως παραβαινουσι
την εντολην των πρεσβυτερων, ειπερ ειχον επιλαμβανεσθαι των εγκαλουμενων και
αποδεικνυναι αυτους παραβαινοντας εντολην θεου. Μη νομισηις δε ταυτα
κατασκευαστικα ειναι του δειν τηρεισθαι τον κατα το γραμμα Μωσεως νομον, επει
οι του Ἰησου μαθηται εως τοτε αυτον εφυλαττον· ου γαρ προ του παθειν
«εξηγορασεν ημας εκ της καταρας του νομου» ο εν τωι παθειν υπερ ανθρωπων
«γενομενος υπερ ημων καταρα». Ἀλλ' ωσπερει καθηκοντως και Παυλος «τοις
Ἰουδαιοις Ἰουδαιος» εγενετο, «ινα Ἰουδαιους κερδησηι»,τι ατοπον τους αποστολους
εν Ἰουδαιοις ποιουμενους τας διατριβας, καν τα πνευματικα νοωσι του νομου,
χρησθαι τηι συμπεριφοραι, ως και Παυλος Τιμοθεον περιτεμων και θυσιαν κατα τινα
νομικην ευχην προσαγαγων, ως εν ταις των αποστολων γεγραπται Πραξεσι; Πλην
πανυ φαινονται φιλεγκλημονες οι περι μεν εντολης θεου μηδεν εχοντες εγκαλειν
τοις Ἰησου μαθηταις, μονον δε περι πρεσβυτερων παραδοσεως μιας. Και μαλιστα
εμφαινεται ουτως το φιλεγκλημον, οτι παρ' αυτοις τοις ιαθεισιν απο του κακως
εχειν προσαγουσι το εγκλημα, τωι μεν δοκειν κατα των μαθητων, το δ' αληθες τον
διδασκαλον διαβαλλειν προαιρου μενοι· ο<τι> και παραδοσις ην των πρεσβυτερων
το νιπτεσθαι ως αναγκαιον προς ευσεβειαν. Ὤιοντο γαρ κοινας μεν και ακαθαρτους
ειναι χειρας τας των μη νιψαμενων προ του αρτοφαγειν, καθαρας δε και αγιας
γεγονεναι τας των αποπλυνομενων υδατι, ου συμβολικως, <αλλ'> αναλογον τωι
κατα το γραμμα Μωσεως νομωι. Ἡμεις δε ου κατα την των παρ' εκεινοις
πρεσβυτερων παραδοσιν, αλλα κατα το ευλογον καθαιρειν πειρωμεθα εαυτων τας
πραξεις και ουτως τας των ψυχων νιπτεσθαι χειρας, οταν μελλωμεν εσθιειν ους
αιτουμεν απο του φιλου ημιν θελοντος ειναι Ἰησου «τρεις αρτους»· «κοιναις» γαρ
και «ανιπτοις» και ου καθαραις χερσιν ου χρη των αρτων μεταλαμβανειν. 11.9 Ὁ δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

Ἰησους ουκ εγκαλει περι παραδοσεως αυτοις πρεσβυτερων Ἰουδαιων, αλλα περι των
εντολων θεου αναγκαιοτατων δυο, ων η μεν ετερα πεμπτη ην της δεκαλογου ουτως
εχουσα· «Τιμα τον πατερα σου και την μητερα σου, ιν' ευ σοι γενηται, και γενηι
μακροχρονιος επι της γης ης κυριος ο θεος σου διδωσι σοι», η δε λοιπη εν τωι
Λευιτικωι τουτον εγεγραπτο τον τροπον· «Ἐαν ανθρωπος κακως ειπηι τον πατερα
αυτου και την μητερα αυτου, θανατωι θανατουσθω· πατερα αυτου η μητερα κακως
ειπεν, ενοχος εσται.» Ἀλλ' επει αυτην θελομεν ιδειν την λεξιν ην εξεθετο ο
Ματθαιος, οτι ο κακολογων πατερα η μητερα θανατωι τελευτατω, επιστησον μηποτε
εληφθη απο του τοπου ενθα γεγραπται· «Ὃς τυπτει πατερα αυτου η μητερα αυτου,
θανατωι τελευτατω» και «ο κακολογων πατερα αυτου η μητερα αυτου, θανατωι
τελευτατω». Ουτως μεν ουν ειχον αι απο του νομου λεξεις περι των δυο εντολων. Ὁ
δε Ματθαιος εκ μερους και επιτετμημενως αυτας εξεθετο και ουκ αυταις λεξεσι. Τι
δε εγκαλει τοις απο Ἱεροσολυμων Φαρισαιοις και γραμματευσιν ο σωτηρ, λεγων
αυτους παραβαινειν την εντολην του θεου δια την εαυτων παραδοσιν, κατανοητεον.
Και ο μεν θεος ειπε· «Τιμα τον πατερα σου και την μητερα σου», διδασκων την
δεουσαν τιμην απονεμειν γονευσι τον εξ αυτων γεννωμενον. Ταυτης της προς τους
γονεις τιμης μερος ην και το κοινωνειν αυτοις των βιωτικων χρειων εις διατροφας
και σκεπασματα και ει τι αλλο οιος τε ην χαριζεσθαι <τις> τοις εαυτου γονευσιν. Οι
δε Φαρισαιοι και οι γραμματεις τοιαυτην εναντιουμενην τωι νομωι παρα δοσιν
εκδεδωκασιν, ασαφεστερον εν τωι ευαγγελιωι κειμενην, ηι ουδ' αυτοι επιβεβληκειμεν
αν, ει μη των Ἑβραιων τις επιδεδωκεν ημιν τα κατα τον τοπον ουτως εχοντα. Ἔσθ'
οτε, φησιν, οι δανεισται δυστραπελοις περιπιπτοντες χρεω σταις και δυναμενοις μεν,
μη βουλομενοις δε αποδιδοναι το χρεος, ανετιθεσαν το οφειλομενον εις τον των
πενητων λογον, οις εβαλλετο εις το γαζοφυλακιον υπο εκαστου, ως εδυνατο, των
βουλομενων αυτοις κοινωνειν. Ἔλεγον ουν εσθ' οτε τοις οφειλουσι κατα την
οικειαν διαλεκτον· Κορβαν εστιν ο οφειλεις μοι, τουτεστι δωρον· ανεθηκα γαρ αυτο
εις λογον της εις θεον ευσεβειας τοις πενησιν. Ειτα ο χρεωστης, ως μηκετι
ανθρωποις, αλλα τωι θεωι οφειλων και τηι εις αυτον ευσεβειαι, οιονει συνεκλειετο
προς το και μη βουλομενος αποδουναι το χρεος, ουκετι μεν τωι δανειστηι, ηδη δε εις
τον λογον των πενητων τωι θεωι εξ ονοματος του δανειστου. Ὅπερ ουν ο δανειστης
εποιει τωι χρεωστηι, τουτο ποτε τινες των υιων τοις γονευσιν, και ελεγον αυτοις οτι,
ο αν εξ εμου ωφεληθηις, πατερ η μητερ, τουτο ισθι απο του κορβαν λαμβανειν, εκ του
λογου των θεωι ανακειμενων πενητων. Ειτα ακουοντες οι γονεις οτι κορβαν εστιν
ανακειμενον τωι θεωι το διδομενον αυτοις, ουκετι εβουλοντο λαμβανειν, ει και πανυ
εχρηιζον των αναγκαιων, απο των υιεων. Οι ουν πρεσβυτεροι τοιαυτην παραδοσιν
εις τους απο του λαου ελεγον οτι, οστις αν τωι πατρι η τηι μητρι ειπηι το διδομενον
τινι αυτων κορβαν ειναι και δωρον, ουτος ουκετι οφειλετης εστι προς τον πατερα η
την μητερα εν δοσει των προς τας του βιου χρειας. Ταυτην ουν ελεγχει ως ουχ υγιως
εχουσαν παραδοσιν ο σωτηρ, αλλα εναντιουμενην τηι εντοληι του θεου. Ει γαρ ο μεν
θεος λεγει το τιμα τον πατερα και την μητερα, η δε παραδοσις ελεγεν· ουκ οφειλει
τιμαν τον πατερα η την μητερα τηι δοσει ο αναθεις τωι θεωι ως κορβαν το
δοθησομενον αν τοις γεγεννηκοσι, δηλον οτι ηκυρουτο η του θεου περι τιμης
γονεων εντολη υπο της των Φαρισαιων και γραμματεων παραδοσεως, λεγουσης
μηκετι δειν τιμαν τον πατερα και την μητερα τον απαξ ανατεθεικοτα τωι θεωι ο
ελαβον αν οι γεγεννηκοτες. Και ως φιλαργυροι γε οι Φαρισαιοι, ινα τηι προφασει των
πενητων λαμβανωσι και τα δοθησομενα αν τοις γονευσι τινος, τα τοιαυτα
εδιδασκον. Και μαρτυρει γε αυτων τηι φιλαργυριαι το ευαγγελιον λεγον· «Ἤκουον δε
ταυτα παντα οι Φαρισαιοι φιλαργυροι οντες και εξεμυκτη ριζον αυτον.» Ει τις ουν
και των λεγομενων εν ημιν πρεσβυτερων, η οπως ποτε αρχοντων του λαου, μαλλον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

τωι ονοματι του κοινου βουλεται διδοναι τοις πενησιν ηπερ τοις οικειοις των
διδοντων, ει τυχοιεν των αναγκαιων χρηιζοντες και μη δυναιντο οι διδοντες
αμφοτερα ποιειν, αδελφος αν ουτος ενδικως λεγοιτο των ακυρωσαντων τον λογον
του θεου δια την παραδοσιν εαυτων Φαρισαιων και ελεγχθεντων υπο του σωτηρος
υποκριτων. Και σφοδρα γε αποτρεπτικα εστιν εκ του λογου των πενητων λαμβανειν
τινα προθυμως και νομιζειν «πορισμον ειναι την ετερων ευσεβειαν», ου μονα <δε>
ταυτα, αλλα και τα περι του προδοτου Ἰουδα γεγραμ μενα, ος τωι μεν δοκειν
επρεσβευε περι των πενητων και αγανακτων ελεγεν· «Ἠδυνατο τουτο το μυρον
πραθηναι δηναριων τριακοσιων, και δοθηναι πτωχοις», το δ' αληθες «κλεπτης ην
και το γλωσσοκομον εχων τα βαλλομενα εβασταζεν». Ει τις ουν και νυν το της
εκκλησιας εχων γλωσσοκομον λεγει μεν, ως και ο Ἰουδας, υπερ πενητων, τα δε
βαλλομενα βασταζει, την μεριδα εαυτωι τιθειη μετα του ταυτα πραξαντος Ἰουδα. ∆ι'
α ως γαγγραινα νομην εσχηκοτα εν τηι ψυχηι αυτου, ο διαβολος εβαλεν αυτου «εις
την καρδιαν» τον σωτηρα παραδουναι, και παραδεξαμενον «το πεπυρωμενον» περι
τουτου «βελος» υστερον, αυτος εισελθων εις την ψυχην αυτου επληρωσεν αυτον.
Και ταχα επαν λεγηι ο αποστολος· «Ῥιζα παντων των κακων εστιν η φιλαργυρια»,
δια την Ἰουδα λεγει φιλαργυριαν, ητις ριζα παντων των κακων εστι των κατα του
Ἰησου. 11.10 Ἀλλα γαρ επανελθωμεν επι τα προκειμενα, εν οις ο σωτηρ δυο απο του
νομου επιτεμομενος εντολας εξεθετο, την μεν απο της δεκαλογου απο της Ἐξοδου,
την δε απο του Λευιτικου η των αλλων απο τινος των εν τηι Πεντατευχωι. Ειτα επει
διηγησαμεθα πως ηκυρωσαν τον λογον του θεου φασκοντα· τιμα τον πατερα σου και
την μητερα σου, οι λεγοντες· ου τιμησει τον πατερα η την μητερα αυτου, ος αν ειπηι
τωι πατρι η τηι μητρι αυτου· δωρον ο εαν εξ εμου ωφεληθηις, ζητησαι τις αν πως ου
παρελκει το ο κακολογων πατερα η μητερα θανατωι τελευτατω. Ἔστω γαρ, ου τιμαι
τον πατερα και την μητερα τωι καλουμενωι κορβαν ανατιθεις τα δοθησομενα αν εις
τιμην πατρος και μητρος, πως ουν η των Φαρισαιων παραδοσις ακυροι και τον
λεγοντα· ο κακολογων πατερα η μητερα θανατωι τελευτατω; Ἀλλα μηποτε ος εαν
ειπηι τωι πατρι η τηι μητρι· δωρον ο αν εξ εμου ωφεληθηις ωσπερει λοιδοριαν επιφερει
τωι πατρι η τηι μητρι, οιον ιεροσυλους λεγων τους γονεις λαμβανοντας τα
ανακειμενα τωι κορβαν απο του ανατεθεικοτος αυτα αυτωι. Ἰουδαιοι ουν υιους ως
κακολογουντας πατερα η μητερα τους λεγοντας τωι πατρι η τηι μητρι· δωρον, ο εαν
εξ εμου ωφεληθηις κολαζουσι κατα τον νομον· υμεις δε τηι μιαι υμων παραδοσει δυο
εντολας του θεου ακυρουτε. Ειτα ουκ αιδεισθε εγκαλουντες τοις εμοις μαθηταις
ουδεμιαν μεν εντολην παραβαινουσι–πορευονται γαρ «εν πασαις ταις εντολαις
αυτου και δικαιωμασιν αμεμπτως»–, παρα βαινουσι δε πρεσβυτερων παραδοσιν
ευλαβειαι του μη παραβηναι εντολην θεου. Ὅπερ ει και υμιν προεκειτο, την μεν περι
τιμης πατρος και μητρος εντολην εφυλαξατε αν και την λεγουσαν ο κακολογων
πατερα η μητερα θανατωι τελευτατω, την δε εναντιουμενην ταις εντολαις ταυταις
των πρεσβυτερων παραδοσιν ουκ αν εφυλαξατε. 11.11 Μετα δε ταυτα ολας τας παρα
Ἰουδαιοις των πρεσβυτερων παραδοσεις απο των προφητικων βουλομενος
διαβαλλειν λογων, παρεθετο ρητον απο του Ἡσαΐου, οπερ αυταις λεξεσιν ουτως
εχει· «Και ειπε κυριος· εγγιζει μοι ο λαος ουτος εν τωι στοματι αυτων» και τα εξης.
Και προειπομεν γε οτι ουκ αυταις λεξεσιν ανεγραψεν ο Ματθαιος το προφητικον. Ει
δε δει, δια το ευαγγελιον χρησαμενον αυτωι, κατα το δυνατον αυτο διηγησασθαι,
προσληψομεθα την ανωτερω λεξιν, χρησιμως, οιμαι, ημιν τετηρημενην εις διηγησιν
της εν τωι ευαγγελιωι απο του προφητου ειλημμενης. Ἔχει δε ουτως απ' αρχης το εν
τωι Ἡσαΐαι ρητον· «Ἐκλυθητε και εκστητε, κραιπαλησατε ουκ απο σικερα ουδ' απο
οινου· οτι πεποτικεν υμας κυριος πνευμα κατα νυξεως, και καμμυσει τους
οφθαλμους αυτων και των προφητων αυτων και των αρχοντων αυτων, οι ορωντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

τα κρυπτα. Και εσται υμιν τα ρηματα ταυτα παντα ως οι λογοι του βιβλιου του
εσφραγισμενου, ο εαν δωσιν αυτο ανθρωπωι επισταμενωι γραμματα λεγοντες·
αναγνωθι ταυτα· και ερει· ου δυναμαι αναγνωναι, εσφραγισται γαρ. Και δοθησεται
το βιβλιον τουτο εις χειρας ανθρωπου μη επιστα μενου γραμματα, και ερει αυτωι·
αναγνωθι τουτο· και ερει· ουκ επισταμαι γραμματα. Και ειπε κυριος· εγγιζει μοι ο
λαος ουτος» και τα εξης εως του «ουαι οι εν κρυφηι βουλην ποιουντες και εσται εν
σκοτει τα εργα αυτων». Προσλαβων τοινυν την προκειμενην εν τωι ευαγγελιωι λεξιν
εθεμην τινα των προ αυτης και τινα των εξης αυτης, ινα παραστησωμεν τινα τροπον
απειλει καμμυσειν «τους οφθαλμους» των απο του λαου ο λογος εκσταντων και
κραιπαλησαντων και πεποτισμενων «πνευματι κατανυ ξεως», απειλει δε καμμυσαι
και τους προφητας αυτων και τους επαγγελλομενους οραν «τα κρυπτα» αρχοντας
αυτων. Ἅπερ, οιμαι, γεγενηται μετα την του σωτηρος επιδημιαν εν τωι λαωι εκεινωι·
γεγονε γαρ αυτοις παντα τα ρηματα ολων μεν των γραφων, και του Ἡσαΐου δε, «ως
λογοι βιβλιου εσφραγισμενου». Το δε «εσφραγισμενου» ειρηται οιονει κεκλεισμενου
τηι ασαφειαι και μη ηνοιγμενου τηι σαφηνειαι· οπερ επισης τοις μηδε την αρχην, δια το
μη ειδεναι γραμματα, αναγνωναι αυτο δυναμενοις και τοις επαγγελλομενοις ειδεναι
γραμματα εστιν ασαφες, ου γινωσ κουσι τον εν τοις γεγραμμενοις νουν. Καλως ουν
επιφερει <του>τοις οτι, επαν εκλυθεις απο των αμαρτηματων ο λαος και εκστας
μανηι κατ' αυτου, οις και κραιπαλησει κατ' αυτου «πνευματι κατανυξεως», ο
ποτισθησεται υπο του κυριου καμμυοντος αυτων τους οφθαλμους ως αναξιους του
βλεπειν, και των προφητων αυτων και των αρχοντων αυτων των επαγγελλομενων
βλεπειν τα κρυπτα των εν ταις θειαις γραφαις μυστηριων, και επαν καμμυσωσιν
αυτων οι οφθαλμοι, τοτε αυτοις εσται τα προφητικα ρηματα εσφραγισμενα και
επικεκρυμμενα· οπερ πεπονθασιν ο λαος ο των μη πιστευοντων εις τον Ἰησουν ως
Χριστον. Ἐπαν δε γενηται τα προφητικα αυτοις «ως λογοι βιβλιου εσφραγισμενου»,
ου μονον τοις μη ειδοσιν, αλλα και τοις επαγγελλομενοις ειδεναι γραμματα, τοτε
ειπεν ο κυριος μονωι «τωι στοματι» εγγιζειν τον λαον των Ἰουδαιων τωι θεωι· και
«τοις χειλεσι» τιμαν αυτον φησι, διοτι «η καρδια αυτων» δια την εις τον Ἰησουν
απιστιαν πορρω εστιν απο κυριου. Και νυν μαλιστα, εξ ου τον σωτηρα ημων
ηρνησαντο, λεχθειη αν υπο του θεου περι αυτων το ματην δε σεβονται με· ουκετι
γαρ διδασκουσιν ενταλματα θεου, αλλα ανθρωπων και διδασκαλιας ουκετι τας απο
της του πνευματος σοφιας, αλλα τας ανθρωπινας. Ὅθεν τουτων αυτοις
συμβαινοντων, μετεθηκεν ο θεος τον των Ἰουδαιων λαον και απωλεσε «την
σοφιαν» αυτων των παρ' αυτοις σοφων–ουκετι γαρ εστι σοφια παρ' αυτοις ως ουδε
προφητεια–, αλλα και «την συνεσιν των συνετων» του λαου κατορωρυχε που και
εκρυψεν ο θεος, και ουκετι εστι λαμπρα και επιφανης. ∆ιο καν δοκωσι βουλην τινα
«βαθεως» ποιειν, ου δια του κυριου αυτην ποιουντες ταλανιζονται· καν κρυπτα τινα
επαγγελλωνται βουλης θειας, ψευδονται, επει τα εργα αυτων ου φωτος εστιν <και
ημερας>, αλλα σκοτους και νυκτος. ∆ια βραχεων δε εδοξεν ημιν εκθεσθαι την προφη
τειαν και την επι ποσον σαφηνειαν αυτης, επειπερ εμνησθη αυτης ο Ματθαιος.
Ἐμνησθη <δε> και ο Μαρκος, αφ' ου χρησιμως παραστησομεθα περι της παραβασεως
των πρεσβυτερων δοξαντων νιπτειν τας χειρας, οταν αρτον εσθιωσιν οι Ἰουδαιοι, τα
κατα τον τοπον ουτως εχοντα· «Οι γαρ Φαρισαιοι και παντες οι Ἰουδαιοι εαν μη
πυγμηι νιψωνται τας χειρας ουκ εσθιουσι, κρατουντες την παραδοσιν των
πρεσβυτερων, και απ' αγορας εαν μη βαπτισωνται ουκ εσθιουσι, και αλλα τινα εστιν
α παρελαβον κρατειν, βαπτισ μους ποτηριων και ξεστων και χαλκειων και κλινων.»
11.12 Και προσκαλεσαμενος τον οχλον, ειπεν αυτοις· ακουετε και συνιετε και τα εξης
(15, 10–20). Σαφως δια τουτων υπο του σωτηρος διδασκομεθα, αναγινωσκοντες εν
τωι Λευιτικωι και εν τωι ∆ευτερονομιωι τα περι καθαρων και ακαθαρτων βρωματων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

εφ' οις ως παρανομουσιν εγκαλουσιν ημιν οι σωματικοι Ἰουδαιοι και οι ολιγωι
διαφεροντες αυτων Ἐβιωναιοι, μη νομιζειν τον σκοπον ειναι τηι γραφηι τον
προχειρον περι τουτων νουν. Ει γαρ ου το εισερχομενον εις το στομα κοινοι τον
ανθρωπον, αλλα το εξερχομενον εκ του στοματος, και μαλιστα επει και εν τωι κατα
τον Μαρκον ταυτα ελεγεν ο σωτηρ «καθα ριζων παντα τα βρωματα», δηλον οτι ου
κοινουμεθα μεν εσθιοντες α Ἰουδαιοι φασι, τωι γραμματι του νομου δουλευειν
εθελοντες, ειναι ακαθαρτα, τοτε δε κοινουμεθα οτε, δεον τα χειλη ημων δεδεσθαι
«αισθησει» και ποιειν ημας οις λεγομεν «ζυγον και σταθμον», λεγομεν μεν τα παρα
τυχοντα, διαλογιζομεθα δε τα μη δεοντα, αφ' ων η πηγη ημιν ερχεται των
αμαρτηματων. Και πρεπον γε εστι θεου νομωι απαγορευειν τα απο κακιας και
προστασσειν τα κατ' αρετην, τα δε τωι ιδιωι λογωι αδιαφορα ταυτα εαν επι χωρας,
δυναμενα δια την προαιρεσιν και τον εν ημιν λογον αμαρ τανομενα μεν κακως
πραττεσθαι, κατορθουμενα δε γιγνεσθαι καλως. Ταυτα δε τις επιμελως νοησας
οψεται οτι και τα νομιζομενα αγαθα οιον τε εστι κακως και απο παθους λαβοντα
αμαρτανειν, και τα λεγομενα ακαθαρτα δυνατον κατα λογον εν χρησει ημιν
γινομενα λογιζεσθαι καθαρα. Ὥσπερ γαρ του <μεν> αμαρτανοντος Ἰουδαιου η
περιτομη εις ακροβυστιαν λογισθησεται, του δε κατορθουντος απο των εθνων η
ακροβυστια εις περιτομην, ουτως τα μεν νομιζομενα καθαρα λογισθησεται εις
ακαθαρτα τωι μη δεοντως αυτοις μηδε οτε δει, μηδε οσον δει, μηδε οθεν δει
χρωμενωι, τα δε λεγομενα ακαθαρτα «παντα» γινεται «καθαρα τοις καθαροις· τοις
γαρ μεμιασμενοις και απιστοις ουδεν καθαρον, επει μεμιανται αυτων και ο νους και
η συνειδησις»· και ταυτα μεμιασμενα απαντα ποιει μιαρα ων αν αψηται, ως παλιν εκ
του εναντιου ο καθαρος νους και η καθαρα συνειδησις παντα ποιει καθαρα, καν δοκηι
ακαθαρτα τυγχανειν· ουδε γαρ απο ακολασιας ουδε απο φιληδονιας ουδε μετα
διακρισεως περιελκουσης εις εκατερα οι δικαιοι χρωνται τοις βρωμασιν η πομασι,
μεμνημενοι του «ειτε εσθιετε ειτε πινετε ειτε τι αλλο ποιειτε, εις δοξαν θεου
ποιειτε». Ει δε χρη υπογραψαι τα κατα το ευαγγελιον ακαθαρτα βρωματα, φησομεν
οτι τοιαυτα εστι τα απο πλεονεξιας πεπορισμενα και απο αισχροκερδειας
περιγεγενημενα και απο φιληδονιας λαμβανομενα και απο του θεοποιεισθαι
τιμωμενην την γαστερα, οταν αυτη και αι κατ' αυτην ορεξεις και μη ο λογος αρχηι
της ψυχης ημων. Ἀλλα και γινωσκοντες δαιμονιοις κεχρησθαι τινα, η μη
γινωσκοντες μεν, υπονοουντες δε και διακρινομενοι περι τουτου, ει χρησαιμεθα τοις
τοιουτοις, ουκ «εις δοξαν θεου» αυτοις κεχρημεθα ουδε εν ονοματι Χριστου, ου
μονον της περι του ειδωλοθυτα ειναι υποληψεως κατακρινουσης τον εσθιοντα,
αλλα και της περι τουτου διακρισεως. «Ὁ γαρ διακρι νομενος, κατα τον αποστολον,
εαν φαγηι κατακεκριται, οτι ουκ εκ πιστεως· παν δε ο ουκ εκ πιστεως αμαρτια εστιν.»
«Ἐκ πιστεως» μεν ουν εσθιει ο πεπιστευκως μη εν ειδωλειοις τεθυσθαι το
εσθιομενον μηδε πνικτον αυτο ειναι η αιμα, ουκ «εκ πιστεως» δε ο περι τουτων
τινος διακρινομενος· και κοινωνος δε «των δαιμονιων» γινεται ο και αυτα ειδως
«δαιμονιοις» τεθυσθαι και ουδεν ηττον χρωμενος μετα μεμολυσμενης της περι των
δαιμονιων κοινωνησαντων τωι θυματι φαντασιας. Και ο αποστολος μεντοι
επισταμενος μη την φυσιν των βρωματων αιτιαν ειναι βλαβης τωι χρωμενωι η
ωφελειας τωι απεχομενωι, αλλα τα δογματα και τον ενυπαρχοντα λογον, ειπε·
«Βρωμα δε ημας ου παριστησι τωι θεωι· ουτε γαρ εαν φαγωμεν περισσευομεθα, ουτε
εαν μη φαγωμεν υστερουμεθα.» Και επειπερ ηπιστατο τους μεγαλοφυεστερον
νοουντας κατα τον νομον, τινα τα καθαρα και τινα τα ακαθαρτα, αποσταντας της
περι του χρησθαι ως καθαροις και ακαθαρτοις διαφορας και δεισιδαιμονιας–οιμαι–εν
διαφοροις, αδιαφορειν τηι χρησει των βρωματων και δια τουτο υπο Ἰουδαιων ως
παρανομους κρινεσθαι, δια τουτο ειπε που· «Μη ουν κρινετω τις υμας εν βρωσει η εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

ποσει» και τα εξης, διδασκων ημας οτι τα μεν κατα το γραμμα σκια εστι, τα δ' αληθη
του νομου εναποκειμενα τουτοις νοηματα μελλοντα εστιν αγαθα, εν οις εστιν
ευρειν, τινα τα καθαρα της ψυχης πνευματικα βρωματα και τινα τα ακαθαρτα εν
λογοις ψευδεσι και εναντιοις βλαπτοντα τον τρεφομενον εν αυτοις· «σκιαν γαρ
ειχεν ο νομος των μελλοντων αγαθων». 11.13 Ὥσπερ δε εν πολλοις κατανοητεον το
θαυμαζομενον παρα Ἰουδαιοις επι τοις του σωτηρος λογοις οτι εν εξουσιαι ελεγοντο,
ουτως και επι των κατα τον τοπον. Τον οχλον γουν προσκαλεσαμενος ειπεν αυτοις·
ακουετε και συνιετε και τα εξης, και τουτ' ελεγε Φαρισαιων σκανδαλιζομενων επι
τουτωι τωι λογωι, ως δια τα μοχθηρα δογματα και την φαυλην περι του νομου
εκδοχην ουκ οντων φυτειας του εν ουρανοις εαυτου πατρος και δια τουτο
εκριζουμενων· εξερριζωθησαν γαρ μη παραδεξαμενοι την απο του πατρος
γεωργουμενην αμπελον αληθινην Ἰησουν Χριστον. Πως γαρ ηδυναντο ειναι φυτεια
του πατρος οι επι τοις Ἰησου σκανδαλισθεντες λογοις, αφιστασι μεν του «μη αψηι
μηδε γευσηι μηδε θιγηις, α ην παντα εις φθοραν τηι αποχρησει, κατα τα ενταλματα και
διδασκαλιας των ανθρωπων», προσαγουσι δε τον συνετον εαυτων ακροατην τωι «τα
ανω» περι τουτων ζητειν και «μη <τα> επι γης», ως οι Ἰουδαιοι; Και επει δια τα
μοχθηρα δογματα ου φυτεια ησαν του εν ουρανοις πατρος οι Φαρισαιοι, δια τουτο ως
περι ανιατων αυτων λεγει τοις μαθηταις το αφετε αυτους· αφετε δια τουτο οτι
τυφλοι οντες, δεον αυτους αισθανεσθαι της τυφλοτητος και ζητειν οδηγους, οι δε
και επαγγελλονται αναισθητουντες της εαυτων τυφλοτητος οδηγειν τυφλους, ου
λογιζομενοι εμπεσεισθαι εις βοθυνον, περι ου εν Ψαλμοις γεγραπται· «Λακκον
ωρυξε και ανεσκαψεν αυτον και εμπεσειται εις βοθρον ον ειργασατο.» Ἀλλαχου μεν
ουν γεγραπται οτι «ιδων τους οχλους ανεβη εις το ορος· και καθισαντος αυτου
προσηλθον αυτωι οι μαθηται αυτου», ενταυθα δε ορεγει χειρα τωι οχλωι,
προσκαλεσαμενος αυτον και αφιστας της ρητης των κατα νομον ερωτηματων
εκδοχης, οτε πρωτον μεν ελεγεν αυτοις· ακουετε και συνιετε, ουδεπω συνιεισιν ων
ηκουον, εξης δε ως εν παραβολαις ελεγεν αυτοις· ου το εισερχομενον εις το στομα
κοινοι τον ανθρωπον, αλλα το εκπορευομενον. 11.14 Μετα ταυτα αξιον ιδειν λεξιν
συκοφαντουμενην υπο των φασκοντων ου τον αυτον ειναι νομου και ευαγγελιου
Ἰησου Χριστου θεον· οιτινες φασιν οτι ουκ εστιν ο Ἰησου Χριστου ουρανιος πατηρ
γεωργος των κατα τον Μωσεως νομον οιομενων θεον ευσεβειν. Αυτος ειπεν ο
Ἰησους τους Φαρισαιους, οι ησαν λατρευοντες τωι κτισαντι τον κοσμον και τον
νομον θεωι, ειναι φυτειαν ην ουκ εφυτευσεν ο ουρανιος αυτου πατηρ, και δια τουτο
αυτην εκριζουσθαι. Ειποιεν δ' αν και ταυτα οτι ουκ αν, ειπερ πατηρ ην του Ἰησου ο
«εισαγαγων» και φυτευσας τον απο Αιγυπτου εξελθοντα λαον «εις ορος
κληρονομιας» εαυτου, «εις ετοιμον κατοι κητηριον» εαυτου, ειπεν αν ο Ἰησους επι
τοις Φαρισαιοις οτι πασα φυτεια ην ουκ εφυτευσεν ο πατηρ μου ο ουρανιος
εκριζωθησεται. Προς ταυτα δε φησομεν οτι οσοι δια την μοχθηραν περι των κατα
τον νομον εκδοχην ουκ ησαν φυτεια του εν ουρανοις πατρος, ουτοι τετυφλωντο «τα
νοηματα», ως «μη πιστευοντες τηι αληθειαι αλλα ευδο κουντες τηι αδικιαι» υπο του
θεοποιηθεντος απο των υιων του αιωνος τουτου και δια τουτο λεγομενου παρα τωι
Παυλωι θεου «του αιωνος τουτου». Και μη νομισηις Παυλον ημων αληθως ειναι
λεγειν αυτον θεον· ως γαρ μη ουσα θεος «η κοιλια» των υπερτιμωντων την ηδονην
φιληδονων μαλλον η φιλοθεων λεγεται υπο Παυλου ειναι «θεος» αυτων, ουτως μη
ων θεος ο αρχων του αιωνος τουτου, περι ου φησιν ο σωτηρ· «νυν ο αρχων του
κοσμου τουτου κεκριται», θεος ειναι λεγεται των μη βουληθεντων το «πνευμα της
υιοθεσιας» λαβειν, ινα γενωνται υιοι του αιωνος εκεινου και «της αναστασεως της
εκ νεκρων», και δια τουτο μειναντων εν τηι υιοτητι του αιωνος τουτου. Ταυτα δε μοι
εδοξεν, ει και παρεκβατικως ειρηται, αναγκαιως παρειληφθαι δια το τυφλοι εισιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

οδηγοι τυφλων. Τινες δη; οι Φαρισαιοι, ων «ο θεος του αιωνος τουτου ετυφλωσε τα
νοηματα», οντων «απιστων» παρα το μη πεπιστευκεναι εις Ἰησουν Χριστον, και
ετυφλωσεν «εις το μη αυγασαι αυτοις τον φωτισμον του ευαγγελιου της δοξης του
θεου εν προσωπωι του Χριστου». Ου μονον δε απ' εκεινων φευκτεον οδηγεισθαι
τυφλων των αισθανομενων δεισθαι οδηγων, παρα το μηδεπω αυτους απειληφεναι
την δυναμιν του δι' αυτων βλεπειν· αλλα γαρ και επι παντων των επαγγελλομενων
οδηγειν εν υγιει διδασκαλιαι επιμελως ακουστεον, και κρισιν υγιη τοις λεγομενοις
προσακτεον, μηποτε κατ' αγνοιαν τυφλων και μη βλεποντων τα πραγματα της
υγιους διδασκαλιας οδηγουμενοι, τυφλοι και αυτοι δια το μη βλεπειν τον νουν των
γραφων τυγχανοντες φανωμεν, ως αμφοτερους, τον τε οδηγουντα και <τον>
οδηγουμενον, εμπεσειν εις τον βοθυνον περι ου προειρηκαμεν. Ἑξης δε τουτοις
γεγραπται τινα τροπον ο Πετρος αποκριθεις ειπε τωι σωτηρι–ως μη νοησας το ου το
εισερχομενον εις το στομα κοινοι τον ανθρωπον, αλλα το εκπορευομενον εκ του
στοματος–το φρασον ημιν την παραβολην. Προς ο ο σωτηρ φησι το ακμην και υμεις
ασυνετοι εστε, οιονει τοσουτωι μοι συνοντες χρονωι ετι ου συνιετε του βουληματος
των λεγομενων, και ετι ου νοειτε οτι δια τουτο ου κοινοι τον ανθρωπον, επει το
εισερχομενον αυτου εις το στομα εις την κοιλιαν χωρει και προχωρουν απ' αυτης εις
αφεδρωνα βαλλεται. Ου παρα τον νομον, ωι πιστευειν εδοκουν, ουκ ησαν φυτεια του
πατρος Ἰησου Φαρισαιοι, αλλα παρα την μοχθηραν περι του νομου και των εν αυτωι
γεγραμμενων εκδοχην. ∆υο γαρ νοουμενων κατα τον νομον, διακονιας τε
«θανατου» της εντετυπω μενης «γραμμασι» και ουδεν οικειον εχουσης προς το
πνευμα, και διακονιας ζωης της νοουμενης εν τωι πνευματικωι νομωι, οι μεν
δυναμενοι απο διαθεσεως αληθευουσης λεγειν το «οιδαμεν γαρ οτι ο νομος
πνευματικος εστι», και δια τουτο «ο νομος αγιος, και η εντολη αγια και δικαια και
αγαθη», ουτοι ησαν φυτεια ην εφυτευσεν ο ουρανιος πατηρ· οι δε μη τοιουτοι αλλα
το αποκτεινον «γραμμα» περιε ποντες μονον ουκ ησαν φυτεια του θεου, αλλα του
πωρωσαντος αυτων την καρδιαν και καλυμμα επιθεντος αυτηι, ισχυον εν εκεινοις
οσον ουκ επεστρεφον προς τον κυριον· «εαν γαρ τις επιστρεψηι προς τον κυριον,
περιαιρειται το καλυμμα· ο δε κυριος το πνευμα εστιν.» Ειποι δ' αν τις κατα τον
τοπον γενομενος οτι, ωσπερ ου το εισερχομενον εις το στομα κοινοι τον ανθρωπον,
καν νομιζηται ειναι υπο Ἰουδαιων κοινον, ουτως ου το εισερχο μενον εις το στομα
αγιαζει τον ανθρωπον, καν υπο των ακεραιοτερων νομιζηται αγιαζειν ο
ονομαζομενος αρτος του κυριου. Και εστιν, οιμαι, ο λογος ουκ ευκαταφρονητος και
δια τουτο δεομενος σαφους διηγησεως ουτως εμοι δοκουσης εχειν. Ὥσπερ ου το
βρωμα, αλλ' η συνειδησις του μετα διακρισεως εσθιοντος κοινοι τον φαγοντα–»ο»
γαρ «διακρινομενος εαν φαγηι κατακεκριται, οτι ουκ εκ πισ τεως», και ωσπερ ουδεν
καθαρον ου παρ' αυτο εστι τωι μεμιασμενωι και απιστωι, αλλα παρα τον μιασμον
αυτου και την απιστιαν, ουτως το αγιαζομενον «δια λογου θεου και εντευξεως» ου
τωι ιδιωι λογωι αγιαζει τον χρωμενον. Ει γαρ τουτο, ηγιαζεν αν και τον εσθιοντα
«αναξιως» του κυριου, και ουδεις αν δια το βρωμα τουτο ασθενης η αρρωστος
εγινετο η εκοιματο· τοιουτον γαρ τι ο Παυλος παρεστησεν εν τωι «δια τουτο εν υμιν
πολλοι ασθενεις και αρρωστοι και κοιμωνται ικανοι». Και επι του αρτου τοινυν του
κυριου η ωφελεια τωι χρωμενωι εστιν, επαν αμιαντωι τωι νωι και καθαραι τηι
συνειδησει μεταλαμβανηι του αρτου. Ουτω δε ουτε εκ του μη φαγειν, παρ' αυτο το μη
φαγειν απο του αγιασθεντος λογωι θεου και εντευξει αρτου, «υστερουμεθα» αγαθου
τινος, ουτε εκ του φαγειν «περισσευομεν» αγαθωι τινι. Το γαρ αιτιον της υστερησεως
η κακια εστι και τα αμαρτηματα, και το αιτιον της περισ σευσεως η δικαιοσυνη εστι
και τα κατορθωματα· ως τοιουτο ειναι το παρα τωι Παυλωι λεγομενον εν τωι «ουτε
εαν φαγωμεν περισσευομεν, ουτε εαν μη φαγωμεν υστερου μεθα». Ει δε παν το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

εισπορευομενον εις το στομα εις την κοιλιαν χωρει και εις αφεδρωνα εκβαλλεται,
και το αγιαζομενον βρωμα «δια λογου θεου και εντευξεως» κατ' αυτο μεν το υλικον
εις την κοιλιαν χωρει και εις αφεδρωνα εκβαλλεται. Κατα δε την επιγενομενην
αυτωι ευχην «κατα την αναλογιαν της πιστεως» ωφελιμον γινεται και της του νου
αιτιον διαβλεψεως ορωντος επι το ωφελουν· και ουχ η υλη του αρτου αλλ' ο επ'
αυτωι ειρημενος λογος εστιν ο ωφελων τον μη «αναξιως» του κυριου εσθιοντα
αυτον. Και ταυτα μεν περι του τυπικου και συμβολικου σωματος. Πολλα δ' αν και
περι αυτου λεγοιτο του λογου, ος γεγονε «σαρξ» και «αληθινη βρωσις», ηντινα ο
φαγων παντως «ζησεται εις τον αιωνα», ουδενος δυναμενου φαυλου εσθιειν αυτην·
ει γαρ οιον τε ην ετι φαυλον μενοντα εσθιειν τον γενομενον σαρκα λογον, οντα και
αρτον ζωντα, ουκ αν εγεγραπτο οτι «πας ο φαγων τον αρτον τουτον ζησεται εις τον
αιωνα». 11.15 Ἑξης τουτωι ιδωμεν πως τα εκπορευομενα και κοινουντα τον
ανθρωπον ου παρα το εκ του στοματος εκπορευεσθαι κοινοι τον ανθρωπον, αλλα
την αιτιαν εχει της κοινωσεως εν τηι καρδιαι, οτε εξερχονται απ' αυτης, προ των
εκπορευομενων δια του στοματος, διαλογισμοι πονηροι, ων εν ειδει εισι φονοι,
μοιχειαι, πορνειαι, κλοπαι, ψευδομαρτυριαι, βλασφημιαι· ταυτα γαρ εστι τα
κοινουντα τον ανθρωπον, οτε εξερχεται απο της καρδιας και εξελθοντα απ' αυτης
διαπορευεται δια του στοματος, ως ει εξω της καρδιας μη εγινετο αλλ' αυτου που
περι την καρδιαν κατειχετο, ουκ επιτρεπομενα δια του στοματος λαλεισθαι, ταχιστα
αν ηφανιστο και ουκετι ανθρωπος εκοινουτο. Πηγη ουν και αρχη πασης αμαρτιας
διαλογισμοι πονηροι· μη γαρ επικρατησαντων τουτων, ουτε φονοι ουτε μοιχειαι ουτ'
αλλο τι των τοιουτων εσονται. ∆ια τουτο πασηι φυλακηι τηρητεον εκαστωι την
εαυτου καρδιαν· και γαρ εν ημεραι κρισεως ελθων «ο κυριος» «φωτισει τα κρυπτα
του σκοτους και φανερωσει τας βουλας των καρδιων», «μεταξυ» παντων «των
λογισμων» ανθρωπων «κατηγο ρουντων η και απολογουμενων», ηνικα εαν
κυκλωσηι αυτους τα διαβουλια εαυτων. Τοιουτοι δ' εισιν οι πονηροι διαλογισμοι, ως
εσθ' οτε και τα δοκουντα αγαθα και, οσον επι τηι κρισει των πολλων, επαινετα ψεκτα
ποιειν. Ἐαν γουν ποιωμεν «ελεημοσυνην» «εμπροσθεν των ανθρωπων», εν τοις
διαλογισμοις ημων σκοπουντες «το θεαθηναι» τοις ανθρωποις φιλαν θρωποι και επι
φιλανθρωπιαι δοξασθηναι, απεχομεν «τον» απο των ανθρωπων «μισθον»· και
απαξαπλως παν το γινομενον μετα του εν τωι πραττοντι συνειδοτος επι τωι
δοξασθηναι «υπο των ανθρωπων» ουκ εχει τελος απο του βλεποντος «εν τωι
κρυπτωι» και αποδιδοντος τον μισθον τοις εν τωι κρυπτωι καθαροις. Ουτως ουν και η
δοκουσα αγνεια, εαν διαλογισμους εχηι τους επι κενοδοξιαι η φιλοκερδιαι, και η
νομιζομενη εκκλησιαστικη διδασκαλια, εαν εν λογωι κολακειας ανελευθερια γινηται
η προφασει πλεονεξιας η ζητουντος τινος την απο ανθρωπων επι διδασ καλιαι δοξαν,
ουκ εστι λελογισμενη υπο των τεθεντων απο του θεου «εν τηι εκκλησιαι» πρωτον
αποστολων, δευτερον προφητων και τριτον διδασκαλων. Το δ' ομοιον ερεις και επι
του ορεγομενου «επισκοπης» δια την παρα ανθρωποις δοξαν η την απο ανθρωπων
κολακειαν η τον απο των προσιοντων τωι λογωι πορισμον διδοντων προφασει
ευσεβειας. Ὁ γουν τοιουτος επισκοπος ου «καλου εργου επιθυμει» ουδε δυναται
ειναι ανεπιληπτος ουδε νηφαλιος ουδε σωφρων, μεθυων υπο δοξης και ακολαστως
αυτης εμφορουμενος. Το δε αυτο και περι πρεσβυτερων και διακονων ερεις. Ταυτα
δε, ει και δοξομεν τισιν εν παρεκβασει ειρηκεναι, ορα ει μη αναγκαιως λελεκται δια
το πηγην ειναι παντων των αμαρτη ματων τους πονηρους διαλογισμους,
δυναμενους μολυναι και τα, ει χωρις αυτων πραττοιντο, δικαιωσαντα αν τον
ποιησαντα. Τινα μεν ουν τα κοινουντα, κατα δυναμιν ημιν εξητασται. Το δε ανιπτοις
χερσι φαγειν ου κοινοι τον ανθρωπον· αλλα, ει δει τολμησαντα ειπειν, κοινοι το
ανιπτωι καρδιαι οτιποτουν φαγειν, ο πεφυκε το ηγεμονικον ημων εσθιειν. 11.16 Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

εξελθων εκειθεν ο Ἰησους ανεχωρησεν εις τα μερη Τυρου και Σιδωνος, και ιδου
γυνη Χαναναια (15, 21. 22 [–28]). Ποθεν εκειθεν η απο γης Γενησαρετ, περι ης
προειρητο· «Και διαπερασαντες ηλθον εις την γην Γενησαρετ»; Ἀνεχωρησε δε ταχα
δια το σκανδαλιζεσθαι τους Φαρισαιους ακουσαντας οτι «ου το εισερχομενον, αλλα
το εκπορευομενον κοινοι τον ανθρωπον». Ὅτι δε δια τους υπονοουμενους
επιβουλευειν, ει ποτε, ανεχωρησε, δηλον εκ του «ακουσας δε οτι Ἰωαννης παρεδοθη
ανεχωρησεν εις την Γαλιλαιαν». Ταχα δια τουτο και ο Μαρκος αναγραφων τα κατα
τον τοπον φησιν οτι «αναστας ηλθεν εις τα ορια Τυρου. Και εισελθων εις την οικιαν
ουδενα ηθελησε γνωναι»· <και> εικος οτι τους σκανδαλισθεντας επι τηι διδασκαλιαι
αυτου Φαρισαιους περιιστατο, περιμενων τον επιτηδειοτερον εις το παθειν και
καλως ωρισμενον καιρον. Ειποι δ' αν τις οτι Τυρος και Σιδων αντι των εθνων
λελεκται· αναχωρησας ουν απο του Ἰσραηλ εις τα μερη των εθνων παραγινεται.
Τυρος μεν ουν παρ' Ἑβραιοις ονομαζομενη μεταλαμβανεται Σορ, ητις ερμηνευεται
"3συνοχη"3· Σιδων δε ουτως και παρ' Ἑβραιοις ονομαζομενη μεταλαμβανεται εις το
"3θηρωντες"3. Ἐν δε τοις εθνεσι και οι θηρωντες εισιν αι πονηραι δυναμεις, και
πολλη συνοχη παρ' αυτοις η εν τηι κακιαι και τοις παθεσιν. Ἐξελθων ουν απο της
Γενησαρετ ο Ἰησους ανεχωρησε μεν απο του Ἰσραηλ, ηλθε δε ουκ εις Τυρον και
Σιδωνα αλλ' εις τα μερη Τυρου και Σιδωνος, τωι εκ μερους νυν πιστευειν τους απο
των εθνων, ως ει εις πασαν Τυρον και Σιδωνα επεδημησεν, ουδεις απιστος εν αυτηι
κατελειφθη. Κατα δε τον Μαρκον «αναστας ο Ἰησους ηλθεν εις τα ορια Τυρου», της
συνοχης των εθνων, ινα και απο των οριων εκεινων οι πιστευοντες σωθηναι
δυνηθωσιν, επαν εξελθωσιν αυτα. Προσχες γαρ τωι και ιδου γυνη Χαναναια απο των
οριων εκεινων εξελθουσα εκραξε λεγουσα· ελεησον με, <κυριε> υιε ∆αυιδ· η θυγατηρ
μου δεινως δαιμονιζεται.» Και οιμαι οτι ουκ αν μη εξελθουσα απο των οριων
εκεινων κραζειν προς Ἰησουν εδυνατο απο μεγαλης, ως εμαρτυρηθη, πιστεως. Και
«κατα την αναλογιαν γε της πιστεως» εξερχεται τις απο των εν τοις εθνεσιν οριων, α
«οτε διεμεριζεν εθνη ο υψιστος, εστησε κατα αριθμον υιων Ἰσραηλ» και την επι
πλειον φοραν αυτων εκωλυσεν. Ἐνταυθα μεν ουν ορια ειρηται τινα Τυρου και
Σιδωνος, εν δε τηι Ἐξοδωι ορια του Φαραω, εν οις, φασι, γινονται αι κατα των
Αιγυπτιων μαστιγες. Και νομιστεον γε εκαστον ημων αμαρτανοντα μεν εν τοις
οριοις ειναι Τυρου η Σιδωνος η Φαραω και της Αιγυπτου η τινος των εξω της του
θεου κληροδοσιας, μεταβαλλοντα δε απο της κακιας εις αρετην εξερχεσθαι μεν απο
των κατα τα φαυλα οριων, φθανειν δε επι τα ορια της μεριδος του θεου, και εν
τουτοις ουσης διαφορας, ητις φανειται τοις τα του μερισμου και της κληροδοσιας
του Ἰσραηλ δυναμενοις αναλογον τωι πνευματικωι συνισταναι νομωι. Προσχες δε και
τηι οιονει απαντησει γενομενηι του Ἰησου προς την Χαναναιαν γυναικα· ο μεν γαρ
ερχεται ως επι τα μερη Τυρου και Σιδωνος, η δε εξελθουσα των οριων εκεινων
κεκραγε λεγουσα· ελεησον με, κυριε υιε ∆αυιδ. Χαναναια δε ην η γυνη, οπερ
μεταλαμ βανεται εις το "3ητοιμασμενη ταπεινωσει"3. Οι μεν δικαιοι ητοιμασμενοι
εισιν τηι βασιλειαι των ουρανων και τηι εν τηι βασιλειαι του θεου υψωσει· οι δε
αμαρτωλοι ητοιμασμενοι ταπεινωσει της εν αυτοις κακιας και των κατ' αυτην
πραξεων –ετοιμαζοντων αυτους αυτηι–και της βασιλευουσης «εν τωι θνητωι αυτων
σωματι» αμαρτιας. Πλην η Χαναναια εξελθουσα απο των οριων εκεινων εξηιει απο
του ητοιμασθαι τηι ταπεινωσει, κεκραγυια και λεγουσα· «ελεησον με, κυριε υιε
∆αυιδ.» 11.17 Συναγαγε δε απο των ευαγγελιων, τινες μεν αυτον καλουσιν υιον
∆αυιδ, ως αυτη και οι εν Ἱεριχοι τυφλοι, τινες δε υιον θεου και ητοι χωρις της
αληθως προσθηκης, ως οι δαιμονιζομενοι λεγοντες· «Τι ημιν και σοι, υιε του θεου»,
τινες δε μετα της αληθως προσθηκης, ως οι εν τωι πλοιωι προσκυνουντες, «αληθως
θεου υιος ει» λεγοντες αυτωι. Και γαρ χρησιμος, οιμαι, εσται σοι η τουτων συναγωγη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

προς το ιδειν την διαφοραν των προσιοντων, τινες μεν οιονει τωι γενομενωι «εκ
σπερματος ∆αυιδ κατα σαρκα» προσιασι, τινες δε τωι ορισθεντι υιωι θεου «εν δυναμει
κατα πνευμα αγιωσυνης», και τουτων τινες μεν μετα του αληθως, τινες δε χωρις
τουτου. Ειτα προσχες οτι η Χαναναια μεν ου περι υιου, ον ουδε την αρχην
γεγεννηκεναι φαινεται, αλλα περι θυγατρος παρακαλει δεινως δαιμονιζομενης,
αλλη δε μητηρ υιον εκκομιζομενον νεκρον απολαμβανει ζωντα. Και παλιν ο μεν
αρχισυναγωγος περι δωδεκαετους θυγατρος αξιοι ως αποτεθνηκυιας, ο δε βασιλικος
περι υιου ως ετι νοσουντος και αποθνηισκειν μελλοντος. ∆αιμονωσα τοινυν θυγατηρ
και υιος νεκρος δυο ησαν μητερων, και τεθνηκυια θυγατηρ και υιος προς θανατον
ασθενων των δυο πατερων, ων ο μεν αρχισυναγωγος, ο δε βασιλικος ην. Ἔχειν δε
ταυτα πειθομαι λογους περι γενων εν ψυχαις διαφορων, αστινας ο Ἰησους ζωοποιων
ιαται. Και παντα δε, οσα θεραπευει εν τωι λαωι, μαλιστα υπο των ευαγγελιστων
αναγεγραμμενα γεγονε μεν τοτε, ινα οι μη αλλως πιστευοντες, εαν μη ιδωσι «σημεια
και τερατα», πιστευσωσι· συμβολα δε ην τα τοτε των αει υπο της δυναμεως Ἰησου
επιτελουμενων. Ουκ εστι γαρ οτε εκαστον των γεγραμμενων υπο της δυναμεως
Ἰησου κατα την εκαστου αξιαν ου γινεται. Γενους μεν ουν χαριν η Χαναναια ουδε
αποκρισεως αξια ην της απο Ἰησου τυχειν, ομολογουντος ουκ επ' αλλο τι
απεσταλθαι παρα του πατρος η προς τα προβατα τα απολω λοτα οικου Ἰσραηλ, γενος
ψυχων διορατικων απολωλος. Προαιρεσεως δε ενεκα και του προσκεκυνηκεναι
Ἰησου υιωι του θεου αποκρισεως τυγχανει, ελεγχουσης αυτης την δυσγενειαν και την
αξιαν αυτης παριστασης, οτι ψιχιων ως κυνιδιον και ουκ αρτων ην αξια. Ὡς δε
επιτεινασα την προαιρεσιν και παραδεξαμενη τον Ἰησου λογον επιδικαζεται, καν ως
κυνιδιον τυχειν ψιχιων, και ομολογει κυριους τους ευγενεστερους, τοτε τυγχανει
αποκρισεως δευτερας μαρτυ ρουσης αυτης τηι πιστει ως μεγαληι και επαγγελλομενης
εσεσθαι αυτηι ο βουλεται. Ἀναλογον δ' οιμαι τηι «ανω Ἱερουσαλημ» ελευθεραι, μητρι
Παυλου και των παρα πλησιων αυτωι, δεησει νοησαι την Χαναναιαν, μητερα της
δεινως δαιμονιζομενης, συμβολον τυγχανουσαν μητρος τοιασδε ψυχης. Και
επιστησον ει μη ευλογον εστιν ειναι και πολλους πατερας και πολλας μητερας,
αναλογον τοις πατρασιν Ἀβρααμ, προς ους απηιει ο πατριαρχης, και τηι Ἱερουσαλημ
μητρι, ως Παυλος φησι περι εαυτου και των ομοιων αυτωι. Εικος δε εξεληλυθυιαν
ταυτην, ης συμβολον η Χαναναια, απο των οριων Τυρου και Σιδωνος, ων τυποι ησαν
οι επι γης τοποι, προσεληλυθυιαν τωι σωτηρι ηξιωκεναι αυτον και ετι νυν αξιουν
λεγουσαν· ελεησον με, κυριε υιε ∆αυιδ· η θυγατηρ μου δεινως δαιμονιζεται. Ειτα ο
και τοις εξωθεν και τοις μαθηταις, οτε δει, αποκρινομενος ειπε το ουκ απεσταλην,
διδασκων οτι εισι τινες προηγουμεναι ψυχαι νοεραι και διορατικαι απολωλυιαι,
τροπικως λεγομεναι προβατα οικου Ἰσραηλ, απερ, οιμαι, οι απλουστεροι επι του
«κατα σαρκα» Ἰσραηλ νομιζοντες λελεχθαι, αναγκαιως προσησονται οτι ο σωτηρ
ημων απεσταλη υπο του πατρος ουχι προς αλλους η τους Ἰουδαιους εκεινους
απολωλοτας. Ἡμεις δε οι ευχομενοι εξ αληθειας λεγειν· «Ει και Χριστον ποτε κατα
σαρκα εγνωκαμεν, αλλα νυν ουκετι γινωσκομεν», ισμεν του λογου προηγουμενον
ειναι εργον συζειν τους συνετωτερους· οικειοτεροι γαρ ουτοι παρα τους
αμβλυτερους αυτωι τυγχανουσιν. Ἀλλ' επει τα απολωλοτα προβατα οικου Ἰσραηλ
παρα το «κατ' εκλογην χαριτος λειμμα» ηπειθησαν τωι λογωι, δια τουτο «εξελεξατο
τα μωρα του κοσμου, τον μη Ἰσραηλ μηδε διορατικον, ινα καταισχυνηι τους σοφους»
του Ἰσραηλ, και εκαλεσε «τα μη οντα» συνετον εθνος, παραδους αυτοις ο ηδυναντο
χωρησαι, «την μωριαν του κηρυγματος», και ευδοκησας «σωσαι» τους εις τουτο
«πιστευοντας», ινα διελεγξηι «τα οντα», «εκ του στοματος νηπιων και θηλαζοντων»
καταρ τισαμενος αυτωι «αινον», επει γεγονεν εχθρα τηι αληθειαι. Ἐλθουσα δε η
Χαναναια προσεκυνει ως θεωι τωι Ἰησου λεγουσα· κυριε, βοηθησον μοι. Ὁ δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

αποκριθεις ειπεν· ουκ εξεστι λαβειν τον αρτον των τεκνων και βαλειν τοις κυνα
ριοις. Ζητησαι δ' αν τις το βουλημα και ταυτης της λεξεως, επει μετρου μεν
παροντος αρτων, ως μη δυνασθαι και τα τεκνα εσθιειν αρτους και κυνιδια της
οικιας, η καλλους αρτων ευ ειργασμενων, <ως> ουχ οιον τε κατα το ευλογον
κυνιδιοις διδοσθαι τροφην τον καλως ειργασμενον των τεκνων αρτον, ουδεν δη
τοιουτον φαινεται επι της Ἰησου δυναμεως, αφ' ης δυνατον ην και τα τεκνα
μεταλαμβανειν και τα λεγομενα κυνιδια. Ὅρα ουν μηπως, προς το ουκ εξεστι λαβειν
τον αρτον των τεκνων, λεκτεον οτι ο κενωσας εαυτον τωι «μορφην δουλου»
ανειληφεναι μετρον δυναμεως, καθ' ο εχωρει τα εν κοσμωι πραγματα, εκομισεν· αφ'
ης δυναμεως και ηισθανετο τινα εξερχεσθαι ποσοτητα απ' αυτου, ως δηλον εκ του
«ηψατο μου τις· εγω γαρ εγνων δυναμιν εξεληλυθυιαν απ' εμου». Ἀπο τουτου ουν
του μετρου της δυναμεως εταμιευετο, τοις μεν προηγουμενοις και καλουμενοις υιοις
πλειονα επιδιδους, τοις δε μη τοιουτοις ελαττονα, ως τοις κυνιδιοις. Ἀλλ' ει και
ταυτα ουτως εγινετο, ουδεν ηττον, οπου μεγαλη πιστις, εδωκε τον αρτον των
τεκνων ως τεκνωι τηι δια την εν Χαναναιαι δυσγενειαν κυνιδιωι τυγχανουσηι. Ταχα δε
και των λογων Ἰησου εισι τινες αρτοι, ους τοις λογικωτεροις ως τεκνοις εξεστι
διδοναι μονοις, και αλλοι λογοι οιονει ψιχια απο της μεγαλης εστιας και τραπεζης
των ευγενεστερων και κυριων, οις χρησαιντ' αν τινες ψυχαι ως κυνες. Και κατα τον
Μωσεως δε νομον περι τινων γεγραπται «τωι κυνι» απορριψαι αυτα, και εμελησε τωι
αγιωι πνευματι εντειλασθαι περι τινων βρωματων, ινα κυσι παραλειφθηι. Ἄλλοι μεν
ουν υπολαμβανετωσαν, ξενοι του εκκλησιασ τικου λογου, μεταβαινειν τας ψυχας
απο σωματων ανθρωπινων επι σωματα κυνεια κατα την διαφορον κακιαν. Ἡμεις δε
μηδαμως τουτο ευρισκοντες εν τηι θειαι γραφηι, φαμεν οτι καταστασις λογικωτερα
μεταβαλλει εις αλογωτεραν, εκ πολλης ραιθυμιας και αμελειας το τοιουτον
πασχουσα· ομοιως δε και αλογωτερα προαιρεσις παρα το του λογου ημεληκεναι
επιστρεφει ποτε εις το λογικη ειναι, ως το ποτε κυνιδιον, το αγαπων εσθιειν απο των
ψιχιων των πιπτοντων απο της τραπεζης των κυριων αυτου, ηκειν εις καταστασιν
τεκνου. Μεγα γαρ συμβαλλεται αρετη μεν προς το ποιησαι τεκνον θεου, κακια δε και
το λυσσωδες εν λογοις υβριστικοις και το αναιδες προς το ποιησαι τινα χρηματισαι,
κατα τον της γραφης λογον, κυνα. Το δ' ομοιον νοησεις και επι των λοιπων
ονοματων των κατα τα αλογα ζωα. Πλην ο ελεγχθεις ως κυων και μη αγανακτησας
επι τωι αναξιος ειναι λεγεσθαι αρτου τεκνων, και μετα πασης ανεξικακιας ειπων τον
της Χαναναιας εκεινης λογον τον φησαντα· ναι, κυριε· και γαρ τα κυναρια εσθιει
απο των ψιχιων των πιπτοντων απο της τραπεζης των κυριων αυτων, τευξεται της
προσηνεστατης αποκρισεως Ἰησου λεγοντος αυτωι· μεγαλη σου η πιστις, επαν
τηλικαυτην αναλαβηι πιστιν, και λεγοντος· γενεσθω σοι ως θελεις, ινα και αυτος
ιαθηι και, ει τινα καρπον εγεννησε δεομενον ιασεως, και ουτος θεραπευθηι. 11.18 Και
μεταβας εκειθεν ο Ἰησους–δηλον δε εκ των προειρημενων, οτι απο των μερων
Τυρου και Σιδωνος –ηλθε παρα την θαλασσαν της Γαλιλαιας ητις εστιν η συνηθως
ονομαζομενη Γενησαριτις λιμνη, και παλιν ανεβη εις το ορος ενθα αναβας εκαθεζετο
(15, 29[–31]). Ἔστιν ουν ειπειν οτι εις το ορος τουτο, οπου καθεζεται ο Ἰησους, ουχ
υγιαινοντες αναβαινουσι μονον, αλλα μετα των υγιαινοντων και οι διαφορα παθη
πεπονθοτες. Και ταχα τουτο το ορος, ενθα αναβας καθεζεται ο Ἰησους, η κοινοτερως
εστιν ονομαζομενη εκκλησια, ανεστηκυια δια τον λογον του θεου παρα την λοιπην
γην και τους επ' αυτης· οπου προσερχονται ουχ οι μαθηται καταλιποντες τους
οχλους, ως επι των μακαρισμων, αλλα πολλοι οχλοι, οιτινες αυτοι μεν ου
κατηγορουνται ως κωφοι η τι πεπονθοτες, εχουσι δε μεθ' εαυτων τους τοιουτους.
Και γαρ εστιν ιδειν μετα των προσερχομενων οχλων εις τουτο το ορος, ενθα ο υιος
καθεζεται του θεου, τινας μεν κεκωφωμενους προς τα επαγγελλομενα, αλλους δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

τυφλους την ψυχην και μη βλεποντας «το αληθινον φως», και αλλους χωλους και
μη δυναμενους κατα λογον πορευεσθαι, και αλλους κυλλους και μη δυναμενους
κατα λογον εργαζεσθαι. Ουτοι τοινυν οι ταυτα κατα ψυχην πεπονθοτες, οι μετα των
οχλων εις το ορος αναβαντες, ενθα ην ο Ἰησους, οσον μεν εξω των ποδων εισι του
Ἰησου, ου θεραπευονται υπ' αυτου· επαν δε, ως τοιαυτα πεπονθοτες, ριφωσιν υπο
των οχλων παρα τους ποδας αυτου και τα τελευταια του σωματος του Χριστου, ουδε
τουτων αξιοι το οσον εφ' εαυτοις τυγχανοντες, τοτε υπ' αυτου θεραπευονται. Και
επαν ιδηις εν τωι της κοινοτερον εκκλησιας λεγομενης αθροισματι ερριμμενους μετα
τους τελευταιους αυτης, οιονει και παρα τους ποδας του Ἰησου σωματος, της
εκκλησιας, τους κατηχουμενους προσελθοντας μετα της ιδιας κωφοτητος και
τυφλοτητος χωλοτητος τε και κυλλο τητος, και τωι χρονωι θεραπευομενους κατα τον
λογον, ουκ αν αμαρτοις τους τοιουτους λεγων αναβαντας μετα των οχλων της
εκκλησιας εις το ορος, οπου ην ο Ἰησους, ερριφθαι παρα τους ποδας αυτου και
τεθεραπευ<σ>θαι αυτους, ωστε τον οχλον της εκκλησιας θαυμαζειν βλεποντας απο
τηλικουτων κακων μεταβολας επι το βελτιον γενομενας, ωστ' αν ειπειν· οι προτερον
κωφοι υστερον λαλουσι τον λογον του θεου και οι «χωλοι περιπατουσι»,
πληρουμενης και της του Ἡσαΐου ου μονον εν σωματικοις αλλα και εν πνευματικοις
προφητειας, λεγοντος· «Τοτε αλειται ως ελαφος ο χωλος, και τρανη εσται γλωσσα
μογγιλαλων.» Κακει δε, ει μη αποκληρωτικως ειρηται το «ως ελαφος αλειται ο
χωλος», φησομεν μη ματην ελαφωι καθαρωι ζωωι και πολεμιωι των οφεων και μηδεν
βλαπτεσθαι υπο ιου αυτων δυναμενωι παραβεβλησθαι τους προτερον χωλους και δια
τον Ἰησουν αλλομενους ως ελαφον. Πληρουται δε και κατα το βλεπεσθαι κωφους
λαλουντας η λεγουσα προφητεια· «και τρανη εσται γλωσσα μογγιλαλων» η μαλλον
η φασκουσα· «οι κωφοι ακουσατε.» Και οι τυφλοι δε βλεπουσι κατα την λεγουσαν
προφητειαν εξης τωι «οι κωφοι ακουσατε» και «οι τυφλοι αναβλεψατε ιδειν». Οι
τυφλοι δε βλεπουσιν, οτε βλεποντες τον κοσμον «εκ μεγεθους του καλλους των
κτισματων αναλογως» αυτοις τον γενεσιουργον θεωρουσι, και οτε «τα αορατα
αυτου (του θεου) απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα» καθορωσι, τουτεστιν
επιμελως και σαφως ορωσι και νοουσι. Ταυτα δε βλεποντες οι οχλοι εδοξαζον τον
θεον Ἰσραηλ, και δοξαζουσι πειθομενοι οτι ο αυτος θεος πατηρ εστι του
θεραπευσαντος τους προειρημενους και θεος του Ἰσραηλ· ου γαρ «Ἰουδαιων μονον ο
θεος» εστιν, αλλα «και εθνων». Ἀναβιβαζωμεν ουν μεθ' εαυτων επι το ορος ενθα
καθεζεται ο Ἰησους, την εκκλησιαν αυτου, τους βουλομενους αναβαινειν επ' αυτο
μεθ' ημων κωφους, τυφλους, χωλους, κυλλους, και ετερους πολλους, και ριπτωμεν
αυτους παρα τους ποδας του Ἰησου, ινα θεραπευσηι αυτους, ωστε θαυμασαι επι τηι
τουτων θεραπειαι τους οχλους. Οι γαρ μαθηται ουκ αναγε γραμμενοι εισι τα τοιαυτα
θαυμαζειν, καιτοιγε παροντες τωι Ἰησου και τοτε, ως δηλον εκ του «ο δε Ἰησους
προσκαλεσαμενος τους μαθητας αυτου ειπε· σπλαγχνιζομαι επι τον οχλον» και τα
εξης. Ταχα δε ει επιμελως προσεχοις τωι προσηλθον αυτωι οχλοι πολλοι, ευροις αν
οτι οι μαθηται τοτε ου προσηλθον αυτωι, αλλα παλαι αρξαμενοι ακολουθειν και εις
το ορος ηκολουθησαν αυτωι. Προσηλθον δε αυτωι οι των μαθητων ελαττους και τοτε
πρωτον αυτωι προσιοντες, <οιτινες> ου τα ομοια τοις μετ' αυτων αναβεβηκοσι
πεπονθασι. Παρατηρει δε εν τωι ευαγγελιωι τινες μεν αναγεγραμμενοι εισιν ηκολου
θηκεναι τωι Ἰησου, τινες δε προσεληλυθεναι, τινες δε προσηχθαι, και τινες διηιρησθαι
εις προαγοντας και εις ακολουθουντας, και των προσεληλυθοτων τινες αυτωι εν τηι
οικιαι προσηλθον και τινες αλλαχου τυγχανοντι. Πολλα γαρ αν ευροις εκ της
παρατηρησεως «πνευματικοις πνευματικα» συγκρινων αξια της εν τοις ευαγγελιοις
ακριβους σοφιας. 11.19 Ὁ δε Ἰησους προσκαλεσαμενος τους μαθητας αυτου ειπεν
(15, 32[–39]). Ἀνωτερω μεν επι της ομοιας ταυτηι περι των αρτων ιστοριας προ των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

αρτων «εξελθων (ο Ἰησους) ειδε πολυν οχλον, και εσπλαγχνισθη επ' αυτον και
εθεραπευσε τους αρρωστους αυτων. Και οψιας δε γενομενης προσηλθον αυτωι οι
μαθηται λεγοντες· Ἔρημος εστιν ο τοπος και η ωρα παρηλθεν ηδη· απολυσον
αυτους» και τα εξης· νυν δε μετα την θεραπειαν των κωφων και των λοιπων
σπλαγχνιζε ται επι τον οχλον τρεις ηδη ημερας προσμενοντα αυτωι και μη εχοντα
φαγειν. Και εκει μεν οι μαθηται περι των πεντακισχιλιων αξιουσιν, ενθαδε δε αφ'
εαυτου περι των τετρακισχιλιων λεγει. Κακεινοι μεν οψιας τρεφονται ημεραν αυτωι
συνδιατριψαντες, ουτοι δε μαρτυρηθεντες οτι αυτωι τρεις ημερας προσεμειναν
μεταλαμβανουσι των αρτων, ινα μη εκλυθωσιν εν τηι οδωι. Κακει μεν «πεντε αρτους
και δυο ιχθυας» φασιν οι μαθηται εχειν μονους ου πυθομενωι, ενθαδε δε πυθομενωι
αποκρινονται περι επτα αρτων και ολιγων ιχθυδιων. Κακει μεν κελευει «τους
οχλους ανακλιθηναι» ουκ αναπεσειν «επι του χορτου»· και γαρ ο Λουκας
«κατακλινατε αυτους» ανεγραψε και ο Μαρκος «επεταξε» φησιν «αυτοις παντας ανα
κλιναι», ενθαδε δε ου κελευει αλλα παραγγελλει τωι οχλωι αναπεσειν. Παλιν εκει μεν
<ταις> αυταις λεξεσιν οι τρεις ευαγγελισται φασιν οτι «λαβων τους πεντε αρτους και
τους δυο ιχθυας, αναβλεψας εις τον ουρανον ηυλογησεν», ενθαδε δε, ως ο Ματθαιος
και Μαρκος ανεγραψαν, ευχαρισ τησας ο Ἰησους εκλασε. Κακει μεν «επι του χορτου»
ανακλινονται, ενθαδε δε επι την γην αναπιπτουσι. Ζητησεις δε εν τοις κατα τους
τοπους το του Ἰωαννου παρηλλαγμενον, ος επ' εκεινης μεν της πραξεως ανεγραψεν
οτι ειπεν ο Ἰησους· «Ποιησατε τους ανθρωπους αναπεσειν» και οτι «ευχαριστησας
εδωκε τοις ανακειμενοις» απο των αρτων, ταυτης δε ουδε την αρχην εμνημονευσε.
Προσεχων ουν τηι διαφοραι των κατα τους τοπους επι τοις αρτοις γεγραμμενων,
τουτους νομιζω ταγματος ειναι διαφεροντος παρ' εκεινους· διοπερ ουτοι μεν εν ορει
τρεφονται, εκεινοι δε εν ερημωι τοπωι, και ουτοι μεν τρεις παραμειναντες τωι Ἰησου
ημερας, εκεινοι δε μιαν, ης εν τηι εσπεραι ετραφησαν. Ἔτι δε ει μη ταυτον εστι το αφ'
εαυτου ποιησαι τον Ἰησουν τωι απο των μαθητων ακουσαντα πραξαι, ορα ει μη
διαφερουσιν οι ευεργετηθεντες υπο του Ἰησου αυτοθεν επι τωι ευεργετησαι
θρεψαντος αυτους ***. Ει δε κατα τον Ἰωαννην κριθινοι ησαν οι αρτοι, αφ' ων
«επερισσευσαν» οι δωδεκα κοφινοι, ουδεν δε τοιουτον περι τουτων λεγεται, πως ου
βελτιους ουτοι παρα τους προτερους; Κακεινων μεν «τους αρρωστους εθεραπευσεν»,
ενταυθα δε τους μετα των οχλων ουκ αρρωστους θεραπευει, αλλα τυφλους και
χωλους και κωφους και κυλλους· διο και επι τουτοις μεν θαυμαζουσιν οι
τετρακισχιλιοι, επι δε τοις αρρωστοις ουδεν τοιουτον λελεκται. Κρειττους δε εισιν,
οιμαι, οι φαγοντες απο των επτα ευχαριστηθεντων αρτων των φαγοντων απο των
πεντε ευλογηθεντων, και οι φαγοντες απο των ολιγων ιχθυδιων παρα τους
φαγοντας απο των δυο· ταχα δε και οι αναπεσοντες επι την γην παρα τους
ανακλιθεντας «επι του χορτου». Και εκεινοι μεν απο ολιγωτερων αρτων «δωδεκα
κοφινους» καταλειπουσιν, ουτοι δε απο πλειονων επτα σπυριδας, τωι χωρητικωτεροι
ειναι μειζονων. Και ταχα ουτοι μεν επιβαινουσι παντων των γηΐνων και
αναπιπτουσιν επ' αυτων, οι δ' «επι του χορτου» επι μονης της σαρκος αυτων· «πασα»
γαρ «σαρξ χορτος». Προσχες και μετα ταυτα οτι τουτους απολυσαι ο Ἰησους νηστεις
ου θελει, ινα μη εκλυθωσιν ως κενοι των αρτων Ἰησου, και ετι εν τηι οδωι
τυγχανοντες τηι επι τα οικεια βλαβωσι. Σημειωσαι δε ει που αναγεγραπται ο Ἰησους
απολελυκεναι, ιν' ιδηις διαφοραν των μετα το τραφηναι υπ' αυτου απολυθεντων και
των αλλως απολυθεντων· παραδειγμα δε αλλως απολυθεντος το «γυναι,
απολελυσαι της ασθενειας σου». Προς δε τουτοις οι μεν αει συνοντες τωι Ἰησου
μαθηται ουκ απολυονται απ' αυτου, οι δε οχλοι φαγοντες απολυονται. Καθα παλιν
οι μαθηται μηδεν μεγα φρονουντες περι της Χαναναιας φασιν· «Ἀπολυσον αυτην,
οτι κραζει οπισθεν ημων», ο δε σωτηρ ουδαμως αυτην απολυων φαινεται· ειπων γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

αυτηι· «Ὦ γυναι, μεγαλη σου η πιστις· γενηθητω σοι ως θελεις», ιασατο μεν την
θυγατερα αυτης «απο της ωρας εκεινης», ου μεντοι γεγραπται οτι απελυσεν αυτην.
Τοσαυτα και εις το εκκειμενον ρητον επι του παροντος εξετασαι και ιδειν
δεδυνημεθα.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38


