ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΑΦΡΙΚΑΝΟΝ.
Ὠριγενης Ἀφρικανωι αγαπητωι αδελφωι εν Θεωι Πατρι δια Ἰησου Χριστου του αγιου
παιδος αυτου ευ πραττειν.
Ἡ μεν ση επιστολη, δι' ης εμανθανον α ενεφηνας περι της εν τωι ∆ανιηλ φερομενης
εν ταις Ἐκκλησιαις Σωσαννης, βραχεια μεν τις ειναι δοκει· εν ολιγοις δε πολλα
προβληματα εχουσα, ων εκαστον εδειτο ου της τυχουσης εξεργασιας, αλλα
τοσαυτης, ωστε υπερβαινειν τον επιστολικον χαρακτηρα, και συγγραμματος εχειν
περιγραφην. Ἐγω δε το εμαυτου της διανοιας μετριον, οση δυναμις, κατανοων, ινα
μη αναισθητοιην εμαυτου, θεωρω, οτι απολειπομαι της απαιτουμενης ακριβειας εις
την αντιγραφην της επιστολης σου· ως και ουδ' ολιγαι της εν Νικομηδειαι διατριβης
ημεραι μοι διηρκουν προς 11.49 το καν κατα την παρουσαν λεξιν περι ων εξηιτησας
και απηιτησας με, επιστειλαι σοι. ∆ιοπερ συγγνωμην απονεμων τηι τε μετριοτητι μου
και τηι απο του καιρου στενοχωρια, εντυχε τηι επιστοληι μετα πασης ευνοιας,
συνεισφερων ει τι υφ' ημων παραλελειπται. Και πρωτον γε εφασκες, οτι ηνικα
διελεγομην τωι εταιρωι ημων Βασσωι, και συνεχρωμην τηι του ∆ανιηλ νεωτερου
προφητευσαντος περι των κατα την Σωσανναν Γραφηι, τουτο πεποιηκα, ως
λανθανοντος με του μερους του βιβλιου κεκιβδηλευμενου οντος. Και ελεγες την
περικοπην ταυτην επαινειν μεν πως ως τι χαριεν· εφασκες δε ψεγειν ως ουσαν συγγραμμα νεωτερικον και πεπλασμενον· και οτι, ως ουδε Φιλιστιων ο μιμος, εχρησατο
αναπλασας το συγγραμματιον τηι των ονοματων γειτνιασει, πρινου προς πρισιν, και
σχινου προς σχισιν· Ἅπερ κατα μεν την Ἑλληνων φωνην τοιαυτα ειναι δοκει, κατα
δε την Ἑβραιων ουδαμως. Ἴσθι τοινυν προς ταυτα, τι χρη ημας πραττειν ου περι των
κατα Σωσανναν μονον, εν μεν τωι καθ' Ἕλληνας Ἑλληνικωι φερομενων εν πασηι
Ἐκκλησιαι Χριστου, παρα δε Ἑβραιοις μη κειμενων· ουδε περι των, ως εφασκες,
αλλων δυο περικοπων των επι τελει του βιβλιου περι τε των κατα τον Βηλ, και τον
δρακοντα αναγεγραμμενων, ουδ' αυτων εν τωι ∆ανιηλ των Ἑβραιων γεγραμμενων·
αλλα και περι αλλων μυριων, α κατα την μετριοτητα ημων τοις Ἑβραικοις
συγκριναντες αντιγραφοις τα ημετερα, πολλαχου ευρομεν. Ἐν μεν γαρ αυτωι τωι
∆ανιηλ περι της καμινου της καιομενης, το «πεπεδημενοι» ευρομεν· εν δε τοις 11.52
ημετεροις αντιγραφοις περισσευοντα παρα τα εν τοις Ἑβραικοις επη ουκ ολιγα, ων
αρχη κατα μεν τινα των φερομενων εν ταις εκκλησιαις ην ουτως· «Προσηυξαντο
Ἀνανιας, και Ἀζαριας, και Μισαηλ, και υμνησαν τον Κυριον·» εως του· «Ευλογειτε
παντες οι σεβομενοι Κυριον τον Θεον των θεων. Ὑμνειτε και εξομολογεισθε, οτι εις
τον αιωνα το ελεος αυτου, και εις τον αιωνα των αιωνων. Και εγενετο εν τωι
ακουσαι τον βασιλεα υμνουντων αυτων, και εθεωρει αυτους ζωντας.» Κατα δε
ετερα· «Και περιεπατουν εν μεσωι της φλογος υμνουντες τον Θεον, και ευλογουντες
τον Κυριον·» εως του· «Ευλογειτε παντες οι σεβομενοι τον Κυριον τον Θεον των
θεων. Ὑμνειτε και εξομολογεισθε, οτι εις παντας τους αιωνας το ελεος αυτου.»
Συνηπτο δε εν τοις Ἑβραικοις το· «Και οι ανδρες εκεινοι οι τρεις Σεδραχ, Μισαχ,
Ἀβδενεγω, επεσον εις μεσον του πυρος πεπεδημενοι·» το τε· «Ὁ βασιλευς ο
Ναβουχοδονοσορ εθαυμασε, και ανεστη εν σπουδηι, και απεκριθη, και ειπε τοις
μεγιστασιν αυτου.» Ουτω γαρ Ἀκυλας δουλευων τηι Ἑβραικηι λεξει εκδεδωκεν ειπων·
φιλοτιμοτερον πεπιστευμενος παρα Ἰουδαιοις ηρμηνευκεναι την Γραφην· ωι μαλιστα
ειωθασι οι αγνοουντες την Ἑβραιων διαλεκτον χρησθαι, ως παντων μαλλον
επιτετευγμενωι. Τα δε παρ' ημιν αντιγραφα, ων και τας λεξεις εξεθεμην, το μεν ην
κατα τους Οʹ· το δε ετερον κατα Θεοδοτιωνα· και ωσπερ παρ' αμφοτεροις εκειτο το
περι την Σωσανναν, ως συ φης, πλασμα, και αι τελευταιαι εν τωι ∆ανιηλ περικοπαι·
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτω και ταυτα εν επεσιν, ως στοχασμωι ειπειν, τυγχανοντα διακοσιοις και προς. γ.
Και εν αλλοις δε πολλοις αγιοις βιβλιοις ευρομεν, πη μεν πλειονα παρ' ημιν κειμενα
η παρ' Ἑβραιοις, πη δε λειποντα. Παραδειγματος δε ενεκεν, επει μη παντα οιον τε
εστι περιλαβειν, ολιγα εκθησο 11.53 μεθα. Οιον εκ της Ἐσθηρ ουτε η του Μαρδοχαιου
ευχη, ουτε η της Ἐσθηρ, οικοδομησαι δυναμεναι τον εντυγχανοντα, παρ' Ἑβραιοις
φερονται· αλλ' ουδε αι επιστολαι· αλλ' ουδε η τωι Ἀμμαν επι καθαιρεσει του των
Ἰουδαιων εθνους γεγραμμενη, ουδε η του Μαρδοχαιου εξ ονοματος Ἀρταξερξου
απολυουσα του θανατου το εθνος. Ἀλλα και απο του Ἰωβ, τα απο του· «Γεγραπται δε
αυτον παλιν αναστησεσθαι, μεθ' ων ο Κυριος ανιστησιν,» αχρι τελους, ου κειται
παρα τοις Ἑβραιοις· διοπερ ουδε παρα τωι Ἀκυλαι· παρα δε τοις Οʹ, και Θεοδοτιωνι τα
ισοδυναμουντα αλληλοις. Και αλλα δε μυρια ευρομεν εν τωι Ἰωβ, και κατ' ολιγον,
και επι πλεον εν τοις ημετεροις αντιγραφοις, η εν τοις παρα Ἰουδαιοις, κατ' ολιγον
μεν, οτε «ανισταμενος το πρωι προσεφερε
περι αυτων θυσιας, κατα τον αριθμον αυτων,» το· «μοσχον ενα περι αμαρτιας περι
των ψυχων αυτων.» 11.56 Και οτε «ηλθον οι αγγελοι του Θεου παραστηναι ενωπιον
του Θεου, και ο διαβολος ηλθε μετ' αυτων,» το· «Περιελθων την γην και εμπεριπατησας εν αυτηι.» Ἔτι δε ουκ ην παρ' Ἑβραιοις μετα το· Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος
αφειλετο· «Ὡς τωι Κυριωι εδοξεν, ουτω και εγενετο.» Πλειονα δε εν τοις ημετεροις
παρα τα Ἑβραικα, οτε ειπε τωι Ἰωβ η γυνη αυτου, απο του· «Μεχρι τινος καρτερησεις; λεγων· Ἰδου, αναμενω χρονον ετι μικρον προσδεχομενος την ελπιδα της
σωτηριας μου,» εως του· «ινα αναπαυσωμαι των μοχθων μου και των οδυνων, αι με
νυν συνεχουσι·» μονον γαρ τα ρητα της γυναικος αναγεγραπται· το· «Ἀλλ' ειπον τι
ρημα προς Κυριον, και τελευτα.» Παλιν τε αυ πλειστα τε οσα δια μεσου ολου του Ἰωβ
παρ' Ἑβραιοις μεν κειται, παρ' ημιν δε ουχι· και πολλακις μεν επη τεσσαρα η τρια,
εσθ' οτε δε και δεκατεσσαρα και δεκαεννεα και δεκαεξ. Και τι με δει καταλεγειν α
μετα πολλου καματου ανελεξαμεθα, υπερ του μη λανθανειν ημας την διαφοραν των
παρα Ἰουδαιοις και ημιν αντιγραφων; Πολλα δε τοιαυτα και εν τωι Ἱερεμιαι
κατενοησαμεν, εν ωι και πολλην μεταθεσιν και εναλλαγην της λεξεως των
προφητευομενων ευρομεν. Και εν τηι Γενεσει δε το· «Ειδεν ο Θεος, οτι καλον,» επι τωι
γενεσθαι στερεωμα, παρ' Ἑβραιοις ουχ ευρισκεται· και προβλημα δε εστι παρ' αυτοις
ου το τυχον τουτο. Και αλλα δε εστιν ευρειν εν τηι Γενεσει, οις σημεια παρε 11.57
θηκαμεν τους καλουμενους παρ' Ἕλλησιν οβελους, ιν' ημιν γνωριμον ηι το τοιουτον·
ως παλιν αστερισκους, τοις κειμενοις μεν εν τωι Ἑβραικωι, παρ' ημιν δε μη
ευρισκομενοις. Τι δε με δει λεγειν περι της Ἐξοδου, ενθα τα περι την σκηνην και την
αυλην αυτης, και την κιβωτον, και τα ενδυματα του αρχιερεως, και των ιερεων, επι
πολυ παρηλλακται, ως μηδε την διανοιαν παραπλησιαν ειναι δοκειν; Ὥρα τοινυν, ει
μη λανθανει ημας τα τοιαυτα, αθετειν τα εν ταις Ἐκκλησιαις φερομενα αντιγραφα,
και νομοθετησαι τηι αδελφοτητι, αποθεσθαι μεν τας παρ' αυτοις επιφερομενας ιερας
βιβλους, κολακευειν δε Ἰουδαιους, και πειθειν, ινα μεταδωσιν ημιν των καθαρων,
και μηδεν πλασμα εχοντων. Ἆρα δε και η Προνοια, εν αγιαις 11.60 Γραφαις δεδωκυια
πασαις ταις Χριστου Ἐκκλησιαις οικοδομην, ουκ εφροντισε «των τιμης
αγορασθεντων, υπερ ων Χριστος απεθανεν·» ου Υιου οντος «ουκ εφεισατο ο Θεος,» η
αγαπη, «αλλ' υπερ ημων παντων παρεδωκεν αυτον, ινα συν αυτωι τα παντα ημιν
χαρισηται;» Προς ταυτα δε σκοπει, ει μη καλον μεμνησθαι του· «Ου μεταθησεις ορια
αιωνια, α εστησαν οι προτεροι σου;» Και ταυτα δε φημι ουχι οκνωι του ερευναιν και
τας κατα Ἰουδαιους Γραφας, και πασας τας ημετερας ταις εκεινων συγκρινειν, και
οραιν τας εν αυταις διαφορας. Ει μη φορτικον γουν ειπειν, επι πολυ τουτο, οση
δυναμις, πεποιηκαμεν, γυμναζοντες αυτων τον νουν εν πασαις ταις εκδοσεσι και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ταις διαφοραις αυτων, μετα του ποσως μαλλον ασκειν την ερμηνειαν των Οʹ· ινα μη
τι παραχαραττειν δοκοιημεν ταις υπο τον ουρανον Ἐκκλησιαις, και προφασεις
διδωμεν τοις ζητουσιν αφορμας, εθελουσι τους εν μεσωι συκοφαντειν, και των
διαφαινομενων εν τωι κοινωι κατηγορειν. Ἀσκουμεν δε μη αγνοειν και τας παρ'
εκεινοις, ινα, προς Ἰουδαιους διαλεγομενοι, μη προφερωμεν αυτοις τα μη κειμενα εν
11.61 τοις αντιγραφοις αυτων, και ινα συγχρησωμεθα τοις φερομενοις παρ' εκεινοις·
ει και εν τοις ημετεροις ου κειται βιβλιοις· τοιαυτης γαρ ουσης ημων της προς
αυτους εν ταις ζητησεσι παρασκευης, ου καταφρονησουσιν, ουδ' ως εθος αυτοις,
γελασονται τους απο των εθνων πιστευοντας, ως τ' αληθη και παρ' αυτοις
αναγεγραμμενα αγνοουντας. Ταυτα μεν ουν ειρησθω προς το μη φερεσθαι παρ'
Ἑβραιοις τα περι Σωσαννης. Ἴδωμεν δε και α προσφερεις τωι λογωι εγκληματα. Και
πρωτον γε αρξωμεθα απο του δυνηθεντος αν δυσωπησαι προς το μη παραδεξασθαι
την ιστοριαν· οπερ εστι το περι την παρωνυμιαν πρινου μεν προς πρισιν, σχινου δε
προς σχισιν· περι ου συ μεν απεφηνω, ως καταλαβων τινα τροπον εν μεν ελληνικαις φωναις τοιαυτα ομοφωνειν συμβαινει, εν δε τηι Ἑβραΐδι τωι παντι
διεστηκεν· εγω δε ετι αμφιβαλλω· επειπερ φροντισας των κατα τον τοπον, τωι και
αυτος ηπορηκεναι εν αυτοις, ουκ ολιγοις Ἑβραιοις ανεθεμην πυνθανομενος, πως
παρ' αυτοις ονομαζεται πρινος, και πως λεγουσι το πριζειν· ετι δε εις τι
μεταλαμβανουσι την σχινον το φυτον, και πως το σχιζειν ονομαζουσιν. Οι δε την
Ἑλληνικην εφασκον αγνοειν φωνην την πρινου και την σχινου· απηιτουν δε αυτοις
δειχθηναι τα δενδρα, ιν' ειδειεν ποιας επι τουτων αυτοι τασσουσι φωνας.
Και (φιλη γαρ η αληθεια), ουκ ηπορησα αυτοις οψει παραστησαι τα ξυλα. Ἄλλος δε
εφασκε τα μη ονομασθεντα των Γραφων που ουκ εχειν διαβεβαιωσασθαι, οπως
Ἑβραιστι λεγεται· προπετες δε ειναι, τον απορησαντα φωνηι τηι Συριακηι χρησασθαι
αντι της Ἑβραΐδος· και ελεγε, και παρα τοις πανυ σοφοις ενιοτε λεξεις τινας
ζητεισθαι. Ει μεν ουν, φησι, εχεις τι παραστησαι την σχινον οπως ποτε ονομασθεισαν εν τινι Γραφηι, η την πρινον, εκειθεν αν ευροιμεν το ζητουμενον, και την παρ'
αυτα παρωνυμιαν· ει δε μηδαμου ωνομασθη, και ημας διαλανθανει το τοιουτον.
Τουτων ουν οσον επι μη ιστοριαι υπο Ἑβραιων, οις συνεμιξα, ειρημενων, εγω μεν
ευλαβως εχω αποφηνασθαι, ποτερον και παρ' Ἑβραιοις η ισοδυναμια των κατα
ταυτα παρωνυμιων σωζεται, η ου· συ δε οπως διεβεβαιωσω, αυτος οιδας ισως.
Μεμνημαι μεν τοι γε φιλομαθει Ἑβραιωι, και χρηματιζοντι παρ' αυτοις σοφου υιωι,
ανατραφεντι 11.64 επι το διαδεξασθαι τον πατερα, συμμιξας περι πλειονων· αφ' ου
ως μη αθετουμενης της περι Σωσαννης ιστοριας εμανθανον και τα των πρεσβυτερων
ονοματα, ως παρα τωι Ἱερεμιαι κειμενα τουτον εχοντα τον τροπον· «Ποιησαι σε
Κυριος, ως Σεδεκιαν εποιησε, και ως Ἀχιαβ, ους απετηγανισε βασιλευς Βαβυλωνος
εν πυρι δι' ην εποιησαν ανομιαν εν Ἰσραηλ.» Πως ο μεν υπ' αγγελου πριζεται, ο δε
σχιζεται; λεκτεον, ου κατα τον ενεστωτα αιωνα ταυτα αυτοις προφητευεσθαι, αλλ'
εις την υπο Θεου μετα την εντευθεν εξοδον κρισιν. Ὡς γαρ τον πονηρον οικονομον
λεγοντα· «Χρονιζει ο κυριος μου ερχεσθαι·» και δια τουτο μεθαις σχολαζοντα, και
εσθιοντα και πινοντα μετα των μεθυοντων, και τυπτοντα τους συνδουλους, ο κυριος
ελθων «διχοτομησει, και το μερος αυτου μετα των απιστων θησει·» ουτω και
τουτους πρεσβυτερους μεν χρηματισαντας, κακως δε την οικονομιαν
οικονομησαντας, αναλογως τωι εκει διχοτομεισθαι τον μοχθηρον οικονομον,
αγγελοι επι των κολασεων τεταγμενοι τινες ταυτα διαθησουσι· και ο μεν σχισει
«πεπαλαιωμενον ημερων κακων, κριναντα κρισεις αδικους, και τους μεν αθωους
κατακριναντα, απολυοντα δε τους αιτιους·» ο δε πρισει ως «σπερμα λανααν
υπαρχοντα, και ουκ Ἰουδα, τον υπο του καλλους εξηπατημενον, και υπο της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

επιθυμιας διαστραφεντα την καρδιαν.» Και ετερον δε οιδα Ἑβραιον, περι των
πρεσβυτερων τουτων τοιαυτας παραδοσεις φεροντα, οτι τοις εν τηι αιχμαλωσιαι
ελπιζουσιν δια της Χριστου επιδημιας ελευθερωθησεσθαι απο της υπο τοις εχθροις
δουλειας προσεποιουντο οι πρεσβυτεροι ουτοι ως ειδοτες τα περι Χριστου
σαφηνιζειν· και εκατερος αυτων ανα μερος ηι περιετυγχανε γυναικι, και ην
διαφθειραι εβουλετο, εν αποῤρητωι δηθεν εφασκεν, ως αρα δεδοται αυτωι απο Θεου
σπειραι τον Χριστον· ειτ' απατωμενη τηι ελπιδι του γεννησαι τον 11.65 Χριστον η
γυνη, επεδιδου εαυτην τωι απατωντι· και ουτως εμοιχωντο τας γυναικας των
πολιτων οι πρεσβυτεροι Ἀχιαβ και Σεδεκιας. ∆ιο καλως υπο του ∆ανιηλ ο μεν
ειρηται «πεπαλαιωμενος ημερων κακων·» ο δε ηκουσε το· «Ουτως εποιειτε ταις
θυγατρασιν Ἰσραηλ, κακειναι φοβουμεναι ωμιλουν υμιν· αλλ' ου θυγατηρ Ἰουδα
υπεμεινε την ανομιαν υμων.» Ταχα γαρ απατη και φοβος δυναμενα εν ταις γυναιξιν, εποιει αυτας παρεχειν εαυτων τα σωματα τοις λεγομενοις τουτοις πρεσβυτεροις.
Ἀλλ' εικος προς ταυτα σε ζητησειν τι δηποτε ου φερεται παρ' αυτοις εν τωι ∆ανιηλ η
ιστορια, ει, ως φῂς, τοιαυτα περι αυτης οι σοφοι αυτων παραδιδοασι. Λεκτεον δε
προς ταυτα, οτι οσα δεδυνηνται των περιεχοντων κατηγοριαν πρεσβυτερων, και αρχοντων, και κριτων, περιειλον απο της γνωσεως του λαου, ων τινα σωζεται εν
αποκρυφοις. Και τουτου παραδειγμα δωσομεν τα περι τον Ἡσαΐαν ιστορουμενα, και
υπο της προς Ἑβραιους Ἐπιστολης μαρτυρουμενα, εν ουδενι των φανερων βιβλιων
γεγραμμενα· περι γαρ των προφητων διεξερχομενος, και ων πεπονθασιν, ο την προς
Ἑβραιους γραψας φησιν· «Ἐλιθασθησαν, επρισθησαν, εν φονωι μαχαιρας απεθανον.»
Πευσομεθα γαρ επι τινα αναφερηται το, «επρισθησαν,» κατα τι εθος αρχαιον ου
μονον Ἑβραικον, αλλα και Ἑλληνικον, πληθυντικως λεγομενον περι ενος. Σαφες δ'
οτι αι παραδοσεις λεγουσι πεπρισθαι Ἡσαΐαν τον προφητην· και εν τινι αποκρυφωι
τουτο φερεται· οπερ ταχα επιτηδες υπο Ἰουδαιων ρεραιδιουργηται, λεξεις τινας τας
μη πρεπουσας παρεμβεβληκοτων τηι γραφηι, ιν' η ολη απιστηθηι· αλλ' εικος τινα,
θλιβομενον απο της εις ταυτα αποδειξεως, συγχρησασθαι τωι βουληματι των
αθετουντων την Ἐπιστολην, ως ου 11.68 Παυλωι γεγραμμενην· προς ον αλλων
λογων κατ' ιδιαν χρηιζομεν εις αποδειξιν του ειναι Παυλου την επιστολην.
Παραθησομαι ουν επι του παροντος απο του Ευαγγελιου τα υπο Ἰησου Χριστου περι
των προφητων μαρτυρουμενα, και ιστοριαν υπ' αυτου προφητων μαρτυρουμενα, και
ιστοριαν υπ' αυτου μεν λεγομενην, εν δε ταις παλαιαις Γραφαις μη φερομενην, επει
και αυτη κατηγοριαν περιεχει των ανομων εν τωι Ἰσραηλ κριτων εχει δε ουτως η
υπο του Σωτηρος ειρημενη λεξις. «Ουαι υμιν, γραμματεις και φαρισαιοι υποκριται,
οτι οικοδομειτε τους ταφους των προφητων και κοσμειτε τα μνημεια των δικαιων,
και λεγετε· Ει ημεν εν ταις ημεραις των πατερων ημων, ουκ αν ημεν κοινωνοι
αυτων εν τωι αιματι των προφητων. Ὥστε μαρτυρειτε εαυτοις, οτι υιοι εστε των
φονευσαντων τους προφητας. Και υμεις πληρωσατε το μετρον των πατερων υμων.
Ὄφεις, γεννηματα εχιδνων, πως φυγητε απο της κρισεως της γεεννης; ∆ια τουτο
ιδου αποστελλω προς υμας προφητας, και σοφους, και γραμματεις. Ἐξ αυτων
αποκτενειτε, και σταυρωσετε, και εξ αυτων μαστιγωσετε εν ταις συναγωγαις υμων,
και διωξετε απο πολεως εις πολιν, οπως ελθηι εφ' υμας παν αιμα δικαιον
εκχυνομενον επι της γης απο του αιματος Ἄβελ του δικαιου εως του αιματος
Ζαχαριου υιου Βαραχιου, ον εφονευσατε μεταξυ του ναου και του θυσιαστηριου.
Ἀμην λεγω υμιν, οτι ηξει ταυτα παντα επι την γενεαν ταυτην.» Και το εξης δε
τουτων, ουκ απαιδει των προκειμενων ουτως εχον· Ἱερουσαλημ, Ἱερουσαλημ, η
αποκτεινασα τους προφητας, και λιθοβολουσα τους απεσταλμενους προς αυτην·
ποσακις ηθελησα επισυναγαγειν τα τεκνα σου, ον τροπον ορνις συναγει τα νοσσια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

εαυτης υπο τας πτερυγας, και ουκ εθελησατε· ιδου αφιεται υμιν ο οικος υμων
ερημος.» Και ιδωμεν γε ει μη λεκτεον, εν τουτοις, τον μεν Σωτηρα αληθευειν, ουχ
ευρισκεσθαι δε τας Γραφας, οσαι δηλουσι τα υπο του Σωτηρος ιστορουμενα· οι γαρ
οικοδομουντες τους ταφους των προφητων, και κοσμουντες τα μνημεια των δικαιων, καταγνοντες των υπο των πρεσβυτερων εις 11.69 τους δικαιους και εις τους
προφητας τετολμημενων, φασιν· «Ει ημεν εν ταις ημεραις των πατερων ημων, ουκ
αν ημεν κοινωνοι αυτων εν τωι αιματι των προφητων.» Λεγετω τις ουν ημιν, ποιων
προφητων τωι αιματι; Που γαρ αναγεγραπται τι των τοιουτων περι Ἡσαΐου, η
Ἱερεμιου, η τινος των ιβʹ, η του ∆ανιηλ; Ἀλλα και περι του Ζαχαριου υιου Βαραχιου
φονευθεντος μεταξυ του ναου και του θυσιαστηριου, απο μεν Ἰησου μεμαθηκαμεν,
απ' ουδεμιας δε αλλης Γραφης εγνωμεν. ∆ιο ουδεν οιμαι αλλο οικονομεισθαι, η τους
νομιζομενους σοφους, και
αρχοντας, και πρεσβυτερους του λαου υπεξελειν τα τοιαυτα, οσα περιειχεν αυτων
κατηγοριαν παρα τωι λαωι. Ουδεν ουν θαυμαστον, ει και αληθη τυγχανουσαν την
περι Σωσανναν επιβουλευθεισαν υπο ακολαστων πρεσβυτερων ιστοριαν οι μη
μακραν τυγχανοντες της προαιρεσεως των πρεσβυτερων εκεινων εξεκλεψαν, και
υφειλον απο των Γραφων. Και εν ταις Πραξεσι δε των αποστολων ο Στεφανος
μαρτυρων 11.72 επι πολλοις, και ταυτα λεγει· «Τινα των προφητων ουκ εδιωξαν οι
πατερες υμων, και απεκτειναν τους προκαταγγειλαντας περι της ελευσεως του ∆ικαιου, ου νυν υμεις προδοται και φονεις εγενεσθε;» Ἀληθευειν μεν γαρ τον
Στεφανον πας οστισουν των προσιεμενων τας Πραξεις των αποστολων ομολογησει·
αποδειξαι δε και απο της παλαιας ∆ιαθηκης, πως ευλογως μεμφεται τοις πατρασι
των εις τον Ἰησουν απιστουντων, ως διωξασι τους προφητας και αποκτεινασιν, ου
δυνατον απο των φερομενων βιβλιων της Καινης ∆ιαθηκης· και ο Παυλος εν τηι
προτεραι της προς Θεσσαλονικεις επιστολης ταυτα περι Ἰουδαιων μαρτυρων φησιν·
«Ὑμεις γαρ μιμηται εγενηθητε των Ἐκκλησιων του Θεου, των ουσων εν τηι Ἰουδαιαι
εν Χριστωι Ἰησου· οτι και υμεις τα αυτα επαθετε υπο των ιδιων συμφυλετων, καθως
και αυτοι υπο των Ἰουδαιων, των και τον Κυριον αποκτειναντων, και τους
προφητας, και ημας εκδιωξαντων, και Θεωι μη αρεσκοντων, και πασιν ανθρωποις
εναντιων· κωλυοντων ημας τοις εθνεσι λαλησαι, ινα σωθωσι.» Και οιμαι δε
αποδεδειχεναι εν τοις προκειμενοις, οτι ουδεν ατοπον εστι, γεγονεναι μεν την
ιστοριαν, και την μετα πολλης ακολασιας ωμοτητα τετολμησθαι τοις τοτε
πρεσβυτεροις κατα της Σωσαννης, και γεγραφθαι μεν προνοιαι του Πνευματος,
υπεξαιρεισθαι δε, ως αν ειποι το Πνευμα, υπο των αρχοντων Σοδομων. Προς τουτοις
εφασκες, οτι ο ∆ανιηλ υπο μεν της Γραφης ταυτης λεγεται Πνευματι ληφθεις
εκβεβοηκεναι, ως αδικως η αποφασις εχοι, η δε φερομενη ομολογουμενως υπ' αυτου
Γραφη αλλωι τροπωι περιεχει αυτον προφητευοντα, τουτεστιν οραμασι, και ονειροις,
και αγγελου επιφανειαι· ουδαμου δε επιπνοιαι προφητικηι. Συ δε μοι εοικας μη πανυ
τετηρηκεναι το, «Πολυμερως και πολυτροπως παλαι τον Θεον λελαληκεναι τοις
πατρασιν εν τοις προφηταις,» ου μονον εν τοις πασιν, αλλα και εν τοις καθ' ενα.
Παρατηρησας δε ευρησεις τοις αυτοις αγιοις και ενυπνια γενομενα θεια και
επιφανειας αγγελικας, και επιπνοιας. Ἀρκει δε επι του παροντος μαρτυριαις
χρησασθαι τοις περι του Ἰακωβ γεγραμμενοις· ος περι μεν θειων ενυπνιων τοιαυτα
διηγειται· «Και εγενετο, ηνικα ενεκισσων τα προβατα, και ειδον εν τοις οφθαλμοις
μου αυτα εν υπνωι, και ιδου οι τραγοι και οι κριοι αναβαινοντες ησαν επι τα προβατα
και τας αιγας, διαλευκοι, και ποικιλοι, και σποδοειδεις ραντοι. Και ειπε μοι ο
αγγελος του Θεου καθ' υπνον· Ἰακωβ. Ἐγω δε ειπον· Τι εστι; και ειπεν· Ἀναβλεψον
τοις οφθαλμοις σου, και ιδε τους τραγους και τους κριους αναβαινοντας επι τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

προβατα και τας αιγας, διαλευκους, και ποικιλους, και σποδοειδεις ραντους· εωρακα
γαρ οσα σοι Λαβαν ποιει. Ἐγω ειμι ο Θεος ο οφθεις σοι εν τοπωι Θεου, ου ηλειψας μοι
εκει στηλην, και ηυξω μοι εκει ευχην. Νυν 11.73 ουν αναστηθι και εξελθε εκ της γης
ταυτης, και απελθε εις την γην της γεννησεως σου.» Περι δε επιφανειας υπαρ
κρειττονος, ταυτα περι αυτου ειρηται· «Ὑπελειφθη δε Ἰακωβ μονος· και επαλαιεν
ανθρωπος μετ' αυτου εως πρωΐ. Ειδε δε, οτι ου δυναται προς αυτον, και ηψατο του
πλατους του μηρου αυτου, και εναρκησε το πλατος του μηρου Ἰακωβ, εν τωι
παλαιειν αυτον μετ' αυτου, και ειπεν αυτωι· Ἀποστειλον με· ανεβη γαρ ο ορθρος. Ὁ
δε ειπεν· Ου μη σε αποστειλω, εαν μη με ευλογησηις. Ειπε δε αυτωι· Τι το ονομα σου;
Ὁ δε ειπεν· Ἰακωβ· ειπε δε αυτωι· Ου κληθησεται ετι το ονομα σου Ἰακωβ, αλλ'
Ἰσραηλ εσται το ονομα σου, οτι ενισχυσας μετα Θεου, και μετα ανθρωπων δυνατος.
Ἠρωτησε δε Ἰακωβ, και ειπεν· Ἀναγγειλον μοι το ονομα σου· και ειπεν· Ἵνα τι τουτο
ερωταις το ονομα μου; Και ευλογησεν αυτον εκει. Και εκαλεσεν Ἰακωβ το ονομα του
τοπου εκεινου Ειδος Θεου· Ειδον γαρ Θεον προσωπον προς προσωπον, και εσωθη μου
η ψυχη. Ἀνετειλε δε ο ηλιος, ηνικα παρηλθε το ειδος του Θεου.» Ὅτι δε και εξ
επιπνοιας προφητευει, δηλον εκ τουτων· «Ἐκαλεσε δε Ἰακωβ τους υιους αυτου και
ειπε· Συναχθητε, ινα απαγγειλω υμιν τι αποβησεται υμιν επ' εσχατων των ημερων·
αθροισθητε και ακουσατε υιοι Ἰακωβ, ακουσατε Ἰσραηλ του πατρος υμων· Ῥουβιμ
πρωτοτοκος μου, συ ισχυς μου, και αρχη τεκνων μου, σκληρος φερεσθαι και σκληρος
αυθαδης· εξυβρισας, ως υδωρ μη εκζεσηις· ανεβης γαρ επι την κοιτην του πατρος σου·
τοτε εμιανας την στρωμνην, ου ανεβης.» Ὁμοιως δε και προς τους λοιπους αι
ευλογιαι προφητειαι ουσαι εξ επιπνοιας ειρηνται. Ουδεν τοινυν θαυμαστον και τον
∆ανιηλ, οτε μεν εξ επιπνοιας λελαληκεναι τον κατα των πρεσβυτερων ελεγχον, οτε
δε ενυπνιοις, ως και συ φης, η ορασει τε, και αλλοτε γεγονεναι αυτωι αγγελου
επιφανειαν. Τα γε μην αλλα σου επαπορηματα εδοκει μοι ασεμνοτερον ειρησθαι, και
ουκ εχεσθαι της πρεπουσης σοι ευλαβειας· ου χειρον δε θειναι το αυταις λεξεσιν υπο
σου γεγραμμενον ουτως· «Ἔπειτα μετα το θαυμασιως πως ουτως αποφθεγξασθαι,
και παραδοξοτατα πως αυτους απελεγχει, ως ουδε Φιλιστιων ο μιμος· ου γαρ εξηρκει
η δια του Πνευματος επιπληξις, αλλ' ιδιαι διαστησας εκατερον αυτων, ερωται που
θεασαιτο αυτην μοιχωμενην. Ὡς δε ο μεν υπο πρινον εφασκεν, αποκρινεται πρισειν
αυτον τον αγγελον· τωι δε υπο σχινον ειρηκοτι, σχισθηναι παραπλησιως απειλει.»
Ὥρα γαρ παραβαλλειν αλλο τουτωι παραπλησιον ειρημενον εν τηι τριτηι των
Βασιλειων, οπερ και αυτος ομολογησεις υγιως αναγεγραφθαι, τωι Φιλιστιωνος μιμωι.
Ἔχει δε ουτως η απο των Βασιλειων λεξις· «Τοτε ωφθησαν δυο γυναικες πορναι τωι
βασιλει, και εστησαν ενωπιον αυτου. Και ειπεν η γυνη μια· Ἐν εμοι, κυριε μου. Ἐγω
και η γυνη αυτη οικουμεν εν οικωι ενι, και ετεκομεν εν τωι οικωι. Και εγενηθη εν τηι
ημεραι τηι τριτηι τεκουσης μου, και ετεκε και η γυνη αυτη. Και ημεις κατα το αυτο.
Ουκ εστιν ουδε 11.76 εις εν τωι οικωι ημων παρεξ αμφοτερων ημων εν τωι οικωι. Και
απεθανεν ο υιος της γυναικος ταυτης την νυκτα, ως επεκοιμηθη επ' αυτον. Και
ανεστη μεσης της νυκτος· και ελαβε τον υιον μου εκ των αγκαλων μου· και η δουλη
σου υπνουν. Και εκοιμισεν αυτον εν τωι κολπωι αυτης, και τον υιον αυτης τον
τεθνεωτα εκοιμισεν εν τωι κολπωι μου. Και ανεστην το πρωι θηλασαι τον υιον μου·
κακεινος ην τεθνηκως. Και ιδου κατενοησα αυτον το πρωΐ, και ιδου ουκ ην ο υιος
μου ον ετεκον. Και ειπεν η γυνη η ετερα· Ουχι· αλλ' ο υιος σου εστιν ο νεκρος, ο υιος
δε ο εμος ο ζων. Ἡ δε αλλη και αυτη ελεγεν· Ουχι, αλλ' ο υιος μου ο ζων· ο δε υιος
σου ο τεθνηκως. Και ελαλησαν ενωπιον του βασιλεως, και ειπεν ο βασιλευς αυταις·
Συ λεγεις· Ουτος μου ο υιος ο ζων, και ο υιος ταυτης ο τεθνηκως. Και συ λεγεις· Ουχι,
αλλ' ο υιος μου ο ζων· ο δε υιος σου ο τεθνηκως. Και ειπεν ο βασιλευς· Λαβετε μοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

μαχαιραν. Και προσηνεγκαν την μαχαιραν ενωπιον του βασιλεως. Και ειπεν ο
βασιλευς· ∆ιελετε το παιδιον το ζων εις δυο, και δοτε το ημισυ αυτου ταυτηι, το ημισυ
αυτου ταυτηι. Και απεκριθη η γυνη ης ο υιος ην ο ζων προς τον βασιλεα, οτι
εταραχθη η μητρα αυτης εν τωι υιωι αυτης, και ειπεν· Ἐν εμοι, Κυριε· δοτε αυτηι το
παιδιον το ζων, και θανατωι μη θανατωσητε αυτο. Και αυτη ειπε· Μητε εμοι, μητε
αυτηι εστω· διελετε. Και απεκριθη ο βασιλευς, και ειπε· ∆οτε το παιδιον τηι ειπουσηι·
∆οτε αυτηι τουτο, και θανατωι μη θανατωσητε αυτο· αυτη γαρ μητηρ αυτου. Και
ηκουσε πας Ἰσραηλ το κριμα ο εκρινεν ο βασιλευς, και εφοβηθησαν απο προσωπου
του βασιλεως, οτι ειδον, οτι φρονησις Θεου εν αυτωι του ποιειν δικαιωμα.» Ειπερ γαρ
χρη περι των φερομενων εν ταις Ἐκκλησιαις αποφαινεσθαι χλευαστικως, μαλλον
την περι των δυο εταιρων ιστοριαν τωι Φιλιστιωνος μιμωι, η την περι της σεμνης
Σωσαννης ομοιωσαι εχρην. Και ωσπερ ουκ ηρκει προς πειθω του λαου το ειπειν
Σολομωντα· «∆οτε τηιδε το ζων παιδιον· αυτη γαρ εστιν η μητηρ αυτου·» ουτως ουκ
ηρκει η προς τους πρεσβυτερους επιπληξις του ∆ανιηλ, μη προσπαραλαμβανομενου
του εκ στοματος αυτων ελεγχου· ειποντων μεν υπο τι δενδρον αυτην εωρακεναι
κοιμωμενην μετα του νεανισκου, μη μην συμφωνησαντων περι του τι δενδρον ην.
Και επειπερ ως καταλαβων εφασκες εξ επιπνοιας τον ∆ανιηλ κεκρικεναι τα περι
τους πρεσβυτερους, ταχα μεν ουτως ελεγχοντα, ταχα δε ετερως, προσχες· και ταυτα
παραπλησια δοκει μοι ειναι τα κατα τον ∆ανιηλ τηι κρισει του Σολομωντος· περι ου
μαρτυρει η Γραφη, οτι ειδεν ο λαος, οτι φρονησις Θεου εν αυτωι του ποιειν δικαιωμα. Τουτο αν δυναιτο λεγεσθαι και περι του ∆ανιηλ· οτι φρονησεως ουσης εν αυτωι
του ποιειν δικαιωμα, εκριθη τα αναγεγραμμενα περι των πρεσβυτερων. Και τουτο δε
μικρου δειν ελαθε με, αναγκαιον παρατεθηναι περι του πρινον–πρισειν και σχινον–
σχισειν· οτι και εν ταις ημετεραις Γραφαις κεινται τινες οιονει ετυμολογιαι αιτινες
παρα μεν 11.77 Ἑβραιοις οικειως εχουσι, παρα δε ημιν ουχ ομοιως. Ουδεν ουν
θαυμαστον, ωικονομηκεναι τους ερμηνευσαντας τα περι την Σωσανναν ανευρειν
ητοι συμφωνον τωι Ἑβραικωι, ου γαρ πειθομαι, η αναλογον τωι συμφωνουντι τωι
Ἑβραικωι ονομα τι παρωνυμον. Πως δε εν τηι ημετεραι Γραφηι κειται το τοιουτον,
παραστησομεν. Φησιν ο Ἀδαμ επι τηι γυναικι οικοδομηθεισηι υπο του Θεου εκ της
πλευρας του ανδρος· «Αυτη κληθησεται γυνη, οτι εκ του ανδρος αυτης εληφθη.»
Φασι δε οι Ἑβραιοι «εσσα» μεν καλεισθαι την γυναικα· δηλουσθαι δε απο της λεξεως το «ελαβον,» ως δηλον εκ του· «Χως ισουωθ εσσα,» οπερ ερμηνευεται·
«Ποτηριον σωτηριου ληψομαι·» «ις» δε τον ανδρα, ως φανερον εκ του· «Ἐσρη αΐς,»
οπερ εστι· «Μακαριος ανηρ.» Κατα μεν ουν Ἑβραιους ις και εσσα ανδρος, οτι απο ις
ανδρος αυτης εληφθη αυτη. Ουδεν ουν θαυμαστον ερμηνευσαντας τινας το περι
Σωσαννης Ἑβραικον, εν αποῤρητοις, ως εικος, παλαι παρ' αυτοις κειμενον, και παρα
τοις φιλομαθεστεροις και φιλαληθεστεροις σωζομενον, ητοι κυριως εκδεδωκεναι τα
της λεξεως, η ευρηκεναι το αναλογον τοις κατα το Ἑβραικον παρωνυμοις, ινα
δυνηθωμεν οι Ἕλληνες αυτοις παρακολουθησαι. Και γαρ επ' αλλων πολλων εστιν
ευρειν οικονομικως τινα υπο των ερμηνευσαντων εκδεδομενα· απερ ημεις
τετηρηκαμεν συνεξεταζοντες πασας τας εκδοσεις αλληλαις. 11.80 Προς τουτοις
επαπορεις αυταις λεξεσι· «Πως αιχμαλωτοι οντες εν τηι Βαβυλωνι, ηστραγαλωμενοι,
και εν ταις πλατειαις αταφοι ριπτουμενοι, ως εν τηι προτεραι αιχμαλωσιαι του Ἰσραηλ
ιστορηται, των παιδων αυτοις αποσπωμενων εις ευνουχισμον, και των θυγατερων
εις παλλακας, ως προπεφητευτο, οιδε περι θανατου εκρινον, και ταυτα τηι του
βασιλεως αυτων γενομενηι γυναικι Ἰωακειμ, ον συνθρονον πεποιητο ο Βαβυλωνιος
βασιλευς; Ει δε ουχ ουτος, αλλος δε του λαου Ἰωακειμ· ποθεν τοιαυτη καταλυσις
αιχμαλωτωι περιην, και παραδεισος αμφιλαφης ην; ποθεν δε λαβων ελεγες το·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

Ἠστραγαλωμενοι και εν ταις πλατειαις αταφοι ριπτουμενοι· η, οσον επ' εμηι γνωσει,
απο του Τωβια; περι ου ημας εχρην εγνωκεναι, οτι Ἑβραιοι τωι Τωβιαι ου χρωνται,
ουδε τηι Ἰουδηθ· ουδε γαρ εχουσιν αυτα και εν αποκρυφοις εβραιστι· ως απ' αυτων
μαθοντες εγνωκαμεν. Ἀλλ' επει χρωνται τωι Τωβιαι αι Ἐκκλησιαι, ιστεον, οτι και εν
τηι αιχμαλωσιαι τινες των αιχμαλωτων επλουτουν, και ευ επραττον. Αυτος δε ο Τωβιας φησι· «Καθοτι εμεμνημην του Θεου εν οληι τηι ψυχηι μου, και εδωκεν ο Ὕψιστος
χαριν και μορφην ενωπιον Νεμεσσαρου, και ημην αυτου αγοραστης· και επορευομην
εις την Μηδιαν, και παρεθεμην Γαβαηλωι τωι αδελφωι Γαβρια εν Ῥαγοις της Μηδιας
αργυριου ταλαντα δεκα.» Και επιφερει ως πλουσιος το· «Ἐν ταις ημεραις Νεμεσσαρου ελεημοσυνας πολλας εποιησα τοις αδελφοις μου. Τους αρτους μου εδιδουν
πεινωσι και ιματια τοις γυμνοις· και ει τινα εκ του γενους εωρων τεθνηκοτα και
εῤριμμενον οπισω του τειχους Νινευι, εθαπτον αυτον· και ει τινα απεκτεινε Σεναχηρειμ βασιλευς, οτε ηλθε φευγων εκ της Ἰουδαιας, εθαψα αυτους κλεπτων·
πολλους γαρ επεκτεινεν εν τωι θυμωι αυτου.» Και κατανοει ει γε μη πολυν πλουτον
εμφαινει και πολλην περιουσιαν ο καταλογος ο τοσουτος των ευποιων του Τωβια·
και μαλιστα, οτι επιφερει λεγων το· «Ἐπιγνους, οτι ζη 11.81 τουμαι αποθανειν,
φοβηθεις ανεχωρησα, και διηρπαγη παντα τα υπαρχοντα μου.» Ἀλλα και ετερος
αιχμαλωτος ∆αχιαχαρος ο του Ἀνανιηλ υιος αδελφου Τωβια επι πασαν κατεσταθη
την λογιστειαν της βασιλειας του βασιλεως Ἀχερδονος, και επι πασαν την διοικησιν·
και λεγεται, «οτι ην ο ∆αχιαχαρος οινοχοος, και επι του δακτυλιου, και διοικητης,
και εκλογιστης.» Και ο Μαρδοχαιος δε περι την αυλην διετριβε του βασιλεως, και
τοσαυτην ειχε παῤρησιαν προς αυτον, ωστε και εν ευεργεταις αναγεγραφθαι του
Ἀρταξερξου. Ἔτι δε και εν τωι Ἔσδραι· Νεεμιας οινοχοος του βασιλεως και ευνουχος
αυτου, Ἑβραιος τωι γενει, ηιτησατο τα περι της οικοδομης του ναου, και ετυχεν· ωστε
μετα πλειονων επιτραπηναι απελθειν ανορθωσαι τον ναον. Τι ουν θαυμαστον το,
παραδεισον, και οικιαν, και κτημα γεγονεναι τινος Ἰωακειμ, ειτε πολυτελης ειτε και
μετρια ην; Ου γαρ σαφως δηλουται απο της Γραφης το τοιουτον. Ἀλλα φηις· «Πως
περι θανατου εκρινον εν αιχμαλωσιαι τυγχανοντες;» ουκ οιδα ποθεν αμφιβαλλων το
βασιλεως ειναι γυναικα, δια την ομωνυμιαν του Ἰωακειμ, την Σωσανναν. Λεκτεον
δ', οτι ουδεν παραδοξον, μεγαλων εθνων υποχειριων γενομενων, προς βασιλεως
συγκεχωρησθαι τοις οικειοις νομοις χρησθαι τους αιχμαλωτους και τοις
δικαστηριοις. Και νυν γουν Ῥωμαιων βασιλευοντων, και Ἰουδαιων το διδραχμον
αυτοις τελουντων, οσα συγχωρουντος Καισαρος 11.84 ο εθναρχης παρ' αυτοις
δυναται, ως μηδεν διαφερειν βασιλευοντος του εθνους, ισμεν οι πεπειραμενοι.
Γινεται δε και κριτηρια λεληθοτως κατα τον νομον, και καταδικαζονται τινες την
επι τωι θανατωι· ουτε μετα της παντη εις τουτο παῤρησιας, ουτε μετα του λανθανειν
τον βασιλευοντα· και τουτο εν τηι χωραι του εθνους πολυν διατριψαντες χρονον
μεμαθηκαμεν και πεπληροφορημεθα. Και τοι γε υπο Ῥωμαιοις δυο φυλαι μοναι ειναι
ιστορηνται, η τε Ἰουδα και Βενιαμιν· εστω δε και Λευιτικη. Ὁ δε, παρα τον λαον
Ἰουδα, Ἰσραηλ, δεκα ησαν φυλαι· και εικος, αρκεσθεντας τους Ἀσσυριους τωι
υποχειριους αυτους εχειν, επιτετραφεναι αυτοις τα οικεια δικαστηρια. Ευρον σου εν
τηι επιστοληι και τουτο αυταις λεξεσι το· «Ἐπι δε πασι, τοσουτων προωδοιπορηκοτων
προφητων, των τε εξης ουδεις ετερος ετερου κεχρηται ρητωι νοηματι· ου γαρ
επτωχευσεν ο λογος αυτων αληθης ων· ουτοσι δε, εκεινων θατερωι επαπειλων
υπομιμνησκει σε λεγοντος του Κυριου· Ἀθωον και δικαιον ουκ αποκτενεις·» και
εθαυμασα, πως πολλας διατριβας εχων εν ταις εξετασεσι και μελεταις της Γραφης,
ου τετηρηκας συγχρωμενους προφητας προφητων λογοις σχεδον αυταις λεξεσι. Τις
γαρ ουκ οιδε και των πολλων πιστων κειμενον εν τωι Ἡσαΐαι το· «Ἔσται εν ταις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

εσχαταις ημεραις εμφανες το ορος Κυριου· και ο οικος του Θεου επ' ακρων των
ορεων, και υψωθησεται υπερανω των βουνων, και ηξουσιν επ' αυτο παντα τα εθνη·
και πορευσονται εθνη πολλα, και ερουσι· ∆ευτε, αναβωμεν εις το ορος του Κυριου,
και εις τον οικον του Θεου Ἰακωβ· και αναγγελει ημιν την οδον αυτου, και
πορευσομεθα εν αυτηι· εκ γαρ Σιων εξελευσεται νομος, και λογος Κυριου εν Ἱερουσαλημ. Και κρινει ανα μεσον των εθνων, και κρινει λαον πολυν· και συγκοψουσι τας
μαχαιρας αυτων εις αροτρα, και τας ζιβυνας αυτων εις δρεπανα· και ου ληψεται
εθνος επ' εθνος μαχαιραν· και ου μη μαθωσιν ετι πολεμειν.» Το δε παραπλησιον
τουτοις ολοις, και τηι αυτηι λεξει, εν τωι Μιχαιαι ουτως εστι 11.85 γεγραμμενον· «Και
εσται επ' εσχατων των ημερων εμφανες το ορος του Κυριου, ετοιμον επι τας κορυφας των ορεων, και μετεωρισθησεται υπερανω των βουνων· και σπευσουσιν επ'
αυτωι λαοι, και πορευσονται εθνη πολλα, και ερουσι· ∆ευτε, αναβωμεν εις το ορος
του Κυριου, και εις τον οικον του Θεου Ἰακωβ, και δειξουσιν ημιν την οδον αυτου·
και πορευσομεθα εν ταις τριβοις αυτου· οτι εκ Σιων εξελευσεται νομος, και λογος
Κυριου εξ Ἱερουσαλημ. Και κρινει ανα μεσον λαων πολλων, και ελεγξει επι εθνη
ισχυρα εως εις μακραν, και κατακοψουσι τας μαχαιρας αυτων εις αροτρα, και τας
ζιβυνας αυτων εις δρεπανα· και ουκετι μη αρηι εθνος επ' εθνος ρομφαιαν, και ουκετι
μη μαθωσι πολεμειν.» Ἔτι δε εν τηι πρωτηι των Παραλειπομενων ο τεταγμενος εν
χειρι Ἀσαφ, και των αδελφων αυτου ψαλμος, του αινειν το Κυριον, ου η αρχη·
«Ἐξομολογεισθε και επικαλεισθε αυτον εν ονοματι αυτου,» εν μεν τοις πλειστοις
κατα την αρχην ισοδυναμει τωι ρδʹ ψαλμωι, εως του· «Και εν τοις προφηταις μου μη
πονηρευεσθε·» μετα δε τουτο τωι εʹ απο της αρχης αυτου εγγυς πως εχουσης το·
«Ἄσατε τωι Κυριωι πασα η γη·» εως του· «Ὅτι ερχεται κριναι την γην.» Ἐπει δε ην το
παραθεσθαι αυτας τας λεξεις πολυ, δια βραχεων προς το προκειμενον ταυτα
ειρηκαμεν. Ευρησεις δε και περι του μη αιρειν βασταγμα εν τηι ημεραι των Σαββατων
ου μονον παρα Μωυσει γεγραμμενον, αλλα και εν Ἱερεμιαι. Και περι του Πασχα και
νομων ιερατικων ευρησεις παρα τε Μωυσει και εν τοις τελευταιοις του Ἰεζεκιηλ. Και
αυτας δ' αν παρεθεμην τας λεξεις, και αλλας πλειονας, ει μη εωρων υπο της
ολιγοτητος των εν Νικομηδειαι ημερων ημων αποκλειομενον τον χρονον της προς
σε γραφης. Προς τουτοις εφασκες και τον της φρασεως χαρακτηρα διαλλασσειν· οπερ
εμοι ου πανυ τι εφανη. Και ταυτα μεν απελογησαμην· ην δ' αν προηγουμενως μετα
τα εγκληματα εγκωμιον ειπειν της περι Σωσανναν Γραφης επιβαινοντα εκαστηι
λεξει, και δεικνυντα το εξαιρετον των νενοημενων· οπερ ιδιαι τις των φιλομαθως
και ικανως μεμελετηκοτων τα θεια συνταξαι δυνησεται. Ταυτα προς τα, ως φης,
κρουματα απεκριναμην, και αντιγραφω· ειθε και παιδευειν δυναιμην! νυνι δε ου
τηλικαυτα εμαυτωι διδωμι. Προσαγορευει σε ο συναγωνισαμενος τηι υπαγορευσει της
επιστολης, και παρατυχων πασηι αυτηι, εν οις βεβουληται διορθωσαμενος, κυριος μου
και αδελφος ιερος Ἀμβροσιος. Ἀσπαζεται δε σε και η πιστοτατη συμβιος αυτου
Μαρκελλα αμα τοις τεκνοις, και Ἀνικητος. Συ τον καλον ημων παπαν Ἀπολλιναριον
ασπασαι, και τους αγαπωντας ημας.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9


