Philocalia
ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΦΙΛΟΚΑΛΙΑ.
p.1 Ἐκλογην η παρουσα περιεχει βιβλος γραφικων ζητηματων και επιλυσεων εκ
διαφορων βιβλων τωι Ὠριγενει πονηθεισων ηθροι σμενην υπο των τα θεια σοφων
Βασιλειου και Γρηγοριου· εν πυκτιωι τε παρα θατερου τουτων Γρηγοριου του
θεολογου Θεοδωρωι τωι τηνι καυτα επισκοπουντι τα Τυανα λεγεται εσταλθαι· καθως
η προς αυτον δεικνυσιν επιστολη, εχουσα ουτως· Ἑορτη και τα γραμματα και το
κρειττον οτι προφθανεις τον καιρον τηι προθυμιαι το προεορταζειν ημιν χαριζομενος.
τα μεν ουν παρα της σης ευλαβειας τοιαυτα· ημεις δε ων εχομεν το μειζον αντι
διδομεν τας ευχας. ινα δε τι και υπομνημα παρ' ημων εχηις, το δ' αυτο και του αγιου
Βασιλειου, πυκτιον απεσταλκαμεν σοι της Ὠρι γενους φιλοκαλιας εκλογας εχον
χρησιμους τοις φιλολογοις. τουτο και δεξασθαι καταξιωσον, και αποδειξιν ημιν
δουναι της ωφελειας και σπουδηι και πνευματι βοηθουμενος. [Προλογος. Ἐκλογην η
παρουσα περιεχει βιβλος γραφικων ζητη ματων και επιλυσεων εκ διαφορων βιβλων
τωι Ὠριγενει πονηθεισων ηθροισμενην. φασι δε ταυτην τινες, ετι δε και την εις
κεφαλαια ταυτης διαιρεσιν τε και ταξιν, και μην και τας καθ' εκαστον εκεινων επι
γραφας, εργον των τα θεια σοφων Βασιλειου και Γρηγοριου γενεσθαι· εν πυκτιωι τε
παρα θατερου τουτων Γρηγοριου του θεολογου Θεοδωρωι εσταλθαι τωι την μνημην
οσιωι τηνικαυτα επισκοπουντι τα Τυανα. οπερ ως εν προλογωι και η βιβλος αφ' ης
την μεταγραφην πεποιη μεθα, παλαιοτατη γε ουσα, κατασκευαζειν ηβουλετο. ποθεν
δε τουτο διισχυριζονται; εξ επιστολης δηθεν του αυτου θειου ανδρος προς τον
μνημονευθεντα γραφεισης Θεοδωρον, και τωι ρηθεντι πυκτιωι συν εκπεμφθεισης.
επει ουν την μεν επιστολην αυτου σαφως ουσαν του της θεολογιας επωνυμου
γνωριζομεν, πολλα δε των εν τηι τοιαυτηι συλλογηι των ορθων απαιδοντα δογματων
ευρισκομεν· εικοτως ημεις τωι της αληθειας επομενοι λογωι εκεινην τε τωι παροντι
καθυποταξαι προλογωι συνειδομεν, και των Ὠριγενους προασπιστων το κακουρ
γημα λανθανον τοις εντυγχανουσιν ευφωρατον καταστησαι. Γεγραφθαι μεν ουν υπο
του θεολογου ταυτην ουδε ημεις αμφι βαλλομεν· τωι μαλιστα πασαις ταις των
επιστολων αυτου βιβλοις ωσαυτως εχουσαν φερεσθαι, και υπ' ουδενος αντιλεγεσθαι.
τουτο δε συνομολογουντες ακολουθως δεχομεθα και το ετερον· οπερ εστιν, το και
συναγωγην εκ των Ὠριγενους υπο των σοφων γενεσθαι καθηγη των· των χρησιμων
μεντοι και ωφελιμων ρητων, καθ' α και αυτο επι λεξεως τωι προσεχως ειρημενωι του
θεολογου περιεχεται γραμματι. ην γαρ αυτους εικος, του πνευματος μελισσας
υπαρχοντας, εκ δια φορων ανθεων τα καλλιστα δρεπεσθαι, προς ενος αδολου κηριου
συμ πληρωσιν· εξ ου βασιλεις τε και ιδιωται, κατα τον σοφον παροι μιαστην
Σολομωντα, γευονται και γλυκαινονται, και προς πασαν υγειαν εχουσιν επιτηδειον.
εκεινα τοιγαρουν συναθροισαι τους θεσπεσιους εκεινους πατερας πιστευομεν, οσα
μηδεμιαν αιρετικης εχει πικριας επιπλοκην· ου μην και παντα χυδην τα τισι των
υποτεταγμενων εμφερομενα κεφαλαιων· ων πολυ το απηχες και αλλοτριον προς
την θεοπνευστον των πατερων διδασκαλιαν ελεγχεται. Ποτε γαρ Βασιλειος και
Γρηγοριος, οι ακαταμαχητοι της ευσεβειας αγωνισται, κτισμα τον υιον του θεου η το
πνευμα το αγιον βλασφη μουντος τινος ηνεσχοντο μονον· ου τι φαμεν και ως
ωφελιμα τα τοιαυτα δογματα τοις φιλολογοις απεθησαυρισαν; ου πας αυτοις ο αγων
κατα της Ἀρειου τε και Ευνομιου και της των παραπλησιων εκεινοις συγκεκροτηται
δυσφημιας; ου μυθικον και Ἕλλησι πρε ποντα τον περι προυπαρξεως και
αποκαταστασεως και των ομοιων δογματων απεφηναντο λογον; και τι δει τα πολλα
λεγειν; επιλειψει γαρ ημας διηγουμενους ο χρονος, οσους υπερ της ορθοδοξου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

1

πιστεως κατεβαλοντο μοχθους. εκεινοις μεν ουν εις το δειξαι ομοτιμον και
ομοδοξον και κατα την αυτην αληθειαν συναΐδιον τε και ομοουσιον την παναγιαν
και αρχικην τριαδα συμπας ο βιος σχεδον κατηναλωται, εν τηι ζωοποιωι των ευσεβων
δογματων ποαι τα του χριστου νεμουσι προβατα, και συνηθει προς αυτα κεχρημενοις
φωνηι μηδεν εξηλ λαγμενον εχουσηι προς την αληθειαν. ενταυθα δε παν τουναντιον
εστιν ευρειν· οσα μεν γαρ απηριθμησαμεθα ατοπα, και ετερα ετι προς τουτοις, τοποις
τισιν ενεσπαρται του παροντος βιβλιου· ενος δε των κεφαλαιων, του εικοστου
δευτερου φαμεν, εξ αυτης ευθυς της επι γραφης το κιβδηλον τε και νοθον
διασημαινεται. ει τοινυν παντα εκεινα τους αγιους παρασχοιμεν εκκριναι τους
πατερας τηι συλλογηι, εξ αναγκης και τοις ουκ ορθως εχουσιν ως ορθοις
συνθησομεθα. και σκοπει το ατοπον οσον· τους γαρ της ευθυτητος γνωμονας της δια
στροφης γραψομεθα της ημετερας· αλλα μη γενοιτο. τις γαρ των και μετριως λογους
κρινειν επισταμενων παραδεξοιτο αν, ως ουτοι εκεινοι οι της ευσεβειας υπερμαχοι
εν ταις υπ' αυτων γινομεναις εκλογαις αμα τωι σιτωι συνηγαγον και τα αχυρα; σιτον
δε λεγειν τινα των παρα τοις αιρετικοις ευ μαλα συγκεχωρημεθα· επειπερ, κατα τον
σοφωτατον Κυριλλον, «ου παντα οσα λεγουσιν οι αιρετικοι φευγειν και
παραιτεισθαι χρη· πολλα γαρ ομολογουσιν ων και ημεις ομολο γουμεν.» ουκ αρα δη
ουν Βασιλειος και Γρηγοριος αμα τωι σιτωι συνε φορησαν ημιν και τα αχυρα· πως γαρ;
αλλα των τας οδους Κυριου διαστρεφοντων τινες της ελληνικης Ὠριγενους
ποικιλως αντιποιου μενοι δυσσεβειας, καθ' ομοιοτητα του τον καθηγητην αυτων
υποσκε λισαντος διαβολου, τωι ημετερωι σιτωι τα αχυρα νυν συνανεμιξαν, ως εκεινος
εκπαλαι τωι δεσποτικωι αγρωι τα ζιζανια. ημετερος γαρ ο σιτος· και ημετερα, ενθα αν
ευρεθειεν, τα ορθοδοξα δογματα· ων οι θεοπνευστοι κηρυκες δια της οικειας
πανσοφου διδασκαλιας, κατα το δεδομενον αυτοις ανωθεν της διακριτικης
δυναμεως πτυον, του αχυρου τον σιτον αποκαθαραντες, τον μεν εις την καλην
αποθηκην την εκκλησιαν εισηγαγον, το δε τωι πυρι παραδεδωκασι τωι ασβεστωι, καν
Ὠριγενης μη βουληται. ∆ια παντων ουν τουτων εκεινο ερουμεν, ως προσηκεν ημας
τηι επι στοληι μαρτυρουντας το γνησιον, και συλλογην υπο των αγιων γε νεσθαι μη
αμφιβαλλοντας, τηι τε αυτων ορθοδοξιαι ηλιου λαμπροτερον φαινομενηι
προσεχοντας, οικοθεν επιλογιζεσθαι το λοιπον. τοδε γε εστιν, ως ομολογουμενως
τινες, καθ' α λελεκται, την Ὠριγενους νο σουντες κακοδοξιαν, χωραν δια της του
αγιου Γρηγοριου λαβοντες επιστολης, βεβηλοις τισι παρενθηκαις τολμηρως το της
εκλογης κατε μολυναν αθροισμα· ως αν οι απλουστερον εντυγχανοντες ευρεθειεν,
καθ' α που Βασιλειος ειπεν ο θειος, τα δηλητηρια μετα του μελιτος προσιεμενοι. ινα
τοινυν εκεινο μη γενηται, προδηλα ταυτα τοις εντυγχανουσιν εσπουδασαμεν
καταστησαι. οθεν τηι των υποκειμε νων κεφαλαιων συναγωγηι και εκθεσει πασηι τον
νουν ως οιον τε ην ακριβως επιστησαντες, και ταυτην κατα δυναμιν βασανισαντες,
τοις υποβολιμαιοις και νοθοις επι μετωπου σημεια παρατεθεικαμεν ταυτα· αιρετικα·
ψεκτα· δι' ων εκεινα ως αιρετικα, ως ψεκτα, κατα τους ιδιους εκαστα τοπους
εστηλιτευσαμεν. Ἐπιστολη του αγιου Γρηγοριου του θεολογου προς Θεοδωρον επι
σκοπον Τυανων· Ἑορτη και τα γραμματα, κ.τ.λ. Ταδε ενεστιν εν τηιδε τηι βιβλωι·
εκλογη κεφαλαιων εκ διαφορων συγγραμματων του δυσσεβους Ὠριγενους.] p.c
Ταδε ενεστιν εν τηιδε τηι βιβλωι. αʹ. Περι του θεοπνευστου της θειας γραφης, και πως
ταυτην αναγνωστεον και νοητεον, τις τε ο της εν αυτηι ασαφειας λογος, και του κατα
το ρητον εν τισιν αδυνατου η αλογου. βʹ. Ὅτι κεκλεισται και εσφραγισται η θεια
γραφη. γʹ. ∆ια τι κβʹ τα θεοπνευστα βιβλια. δʹ. Περι σολοικισμων και ευτελους
φρασεως της γραφης. εʹ. Τις η πολυλογια, και τινα τα πολλα βιβλια· και οτι πασα η
θεοπνευστος γραφη εν βιβλιον εστιν. ʹ. Ὅτι εν οργανον θεου τελειον και
ηρμοσμενον πασα η θεια γραφη. ζʹ. Περι του ιδιωματος των προσωπων της θειας
γραφης. ηʹ. Περι του μη δειν τα σολοικοειδη και μη σωζοντα την κατα το ρητον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

2

ακολουθιαν ρητα της γραφης επιχειρειν διορθουσθαι, πολυ τοις συνιεναι
δυναμενοις το της διανοιας ακολουθον σωζοντα. θʹ. Τις ο λογος του την θειαν
γραφην τωι αυτωι ονοματι κατα δια φορα σημαινομενα κεχρησθαι πολλακις και εν
τωι αυτωι τοπωι. ιʹ. Περι των εν τηι θειαι γραφηι δοκουντων εχειν τι λιθου προσ
κομματος και πετρας σκανδαλου. ιαʹ. Ὅτι χρη πασης της θεοπνευστου γραφης το
τροφιμον διω κειν, και τα υπο των αιρετικων ταρασσομενα ρητα δυσφημοις επα
πορησεσι μη αποτρεπεσθαι μηδε υπερηφανειν, αλλα και αυτων μετα λαμβανειν της
εν απιστιαι ταραχης εκτος. ιβʹ. Προς το μη εκκακειν εν τηι αναγνωσει της θειας
γραφης τον μη συνιεντα το σκοτεινον των εν αυτηι αινιγματων και παρα βολων. ιγʹ.
Ποτε και τισι τα απο φιλοσοφιας μαθηματα χρησιμα εις την των ιερων γραφων
διηγησιν, μετα γραφικης μαρτυριας. ιδʹ. Ὅτι τοις θελουσι μη σφαλλεσθαι περι την
αληθειαν εν τωι νοειν τας θειας γραφας αναγκαιοτατα εστι τα αρμοζοντα εις την
χρησιν ειδεναι λογικα, ων ανευ ακριβειας σημαινομενων ου δυναται ον δει τροπον
παριστασθαι. ιεʹ. Προς τους Ἑλληνων φιλοσοφους το ευτελες της των θειων γραφων
φρασεως διασυροντας, και τα εν χριστιανισμωι καλα βελτιον παρ' Ἕλλησιν ειρησθαι
φασκοντας· και προσετι δυσειδες το του κυριου σωμα λεγοντας· και τις ο λογος των
διαφορων του λογου μορφων. ι ʹ. Περι των διαβαλλοντων τον χριστιανισμον δια τας
εν τηι εκ κλησιαι αιρεσεις. ιζʹ. Προς τους λεγοντας των φιλοσοφων μηδεν διαφερειν
τωι παρ' Ἕλλησι φερομενωι ονοματι τον επι πασι θεον καλειν ∆ια· η τωι δεινα, φερε
ειπειν, παρ' Ἰνδοις· η τωι δεινα παρ' Αιγυπτιοις. ιηʹ. Προς τους Ἑλληνων φιλοσοφους
παντα επαγγελλομενους ει δεναι, και αιτιωμενους το ανεξεταστον της των πολλων
εν χρι στιανισμωι πιστεως· και ως προτιμωντων της εν βιωι σοφιας την μωριαν· και
οτι ουδεις σοφος η πεπαιδευμενος μεμαθητευται τωι Ἰησου· αλλ' η ναυται και
τελωναι πονηροτατοι ηλιθιους και αναι σθητους, ανδραποδα τε και γυναια και
παιδαρια υπαγοντες τωι κη ρυγματι. ιθʹ. Ὅτι η εις τον κυριον ημων πιστις, μηδεν
κοινον εχουσα προς την αλογον των εθνων δεισιδαιμονα πιστιν, επαινετη τε εστι
και ταις αρχηθεν κοιναις εννοιαις συναγορευει· και προς τους λε γοντας πως εκ
θνητου σωματος οντα τον Ἰησουν θεον νομι ζομεν. κʹ. Προς τους λεγοντας μη δια
τον ανθρωπον αλλα δια τα αλογα ζωα γεγονεναι τον απαντα κοσμον και τους
ανθρωπους· επει απο νωτερον ημων των ανθρωπων τα αλογα ζη· και οτι σοφωτερα
ημων οντα θεοφιλη τε εστι και εννοιαν εχει θεου και προγινωσκει τα μελ λοντα. εν
οις και κατα μετεμψυχωσεως, και περι οιωνιστικης και της κατ' αυτην απατης. καʹ.
Περι αυτεξουσιου και των δοκουντων τουτο αναιρειν ρητων γραφικων επιλυσις και
ερμηνεια· ατινα εστι ταυτα· αʹ. Εις το Ἐσκληρυνε Κυριος την καρδιαν Φαραω. βʹ. Εις
το Ἐξελω αυτων τας λιθινας καρδιας και εμβαλω σαρκινας, οπως εν τοις
προσταγμασι μου πορευωνται και τα δικαιωματα μου φυλασσωσιν. γʹ. Εις το Ἵνα
βλεποντες μη βλεπωσι και ακουοντες ακου σωσι και μη συνιωσι, μηποτε
επιστρεψωσι και αφεθηι αυτοις. δʹ. Εις το Ου του θελοντος ουδε του τρεχοντος, αλλα
του ελεουντος θεου. εʹ. Εις το Και το θελειν και το ενεργειν εκ του θεου εστιν. ʹ. Εις
το Ἄρ' ουν ον θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει. κβʹ. Τις η των επι γης λογικων ητοι
ανθρωπινων ψυχων δια σπορα επικεκρυμμενως δηλουμενη εκ της οικοδομης του
πυργου και της κατ' αυτην συγχυσεως των γλωσσων. εν ωι και περι πολλων κυριων
επιτεταγμενων τοις διασπαρεισι κατα αναλογιαν της κατα στασεως. κγʹ. Περι
ειμαρμενης, και πως προγνωστου οντος του θεου των υφ' εκαστου πραττομενων το
εφ' ημιν σωζεται. και τινα τροπον οι αστερες ουκ εισι ποιητικοι των εν ανθρωποις,
σημαντικοι δε μο νον· και οτι ανθρωποι την περι τουτων γνωσιν ακριβως εχειν ου
δυνανται, αλλα δυναμεσι θειαις τα σημεια εκκειται· και τις η τουτων αιτια. εν ωι και
Κλημεντος επισκοπου Ῥωμης εν τωι προς τον πατερα εν Λαοδικειαι λογωι
αναγκαιοτατον τι θεωρημα, εν οις δοκει αληθευειν η αστρολογια. κδʹ. Ὅτι ουκ
αγενητος ουδε κακων αιτια η υλη. κεʹ. Ὅτι ο εκ προγνωσεως αφορισμος ουκ αναιρει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

3

το αυτε ξουσιον. κ ʹ. Περι αγαθων και κακων, και οτι ταυτα εν προαιρετικοις και εν
απροαιρετωι και κατα την του χριστου διδασκαλιαν· αλλ' ουχ ως Ἀριστοτελης οιεται.
κζʹ. Εις το Ἐσκληρυνε Κυριος την καρδιαν Φαραω. ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΦΙΛΟΚΑΛΙΑ. 1.1n
Περι του θεοπνευ του τη θεια γραφη , και πω ταυτην αναγνω τεον και νοητεον· τι
τε ο τη εν αυτηι α αφεια λογο και του κατα το ρητον εν τι ιν αδυνατου η αλογου. εκ
του δʹ τομου του περι αρχων, και διαφορων αλλων υνταγματων Ὠριγενου . 1.1 Ἐπει
περι τηλικουτων εξεταζοντες πραγματων, ουκ αρκουμενοι ταις κοιναις εννοιαις και
τηι εναργειαι των βλεπομενων, προσπαραλαμβανομεν εις την φαινομενην ημιν
αποδειξιν των λεγομενων μαρτυρια τα εκ των πε πιστευμενων ημιν ειναι θειων
γραφων, της τε λεγομενης παλαιας διαθηκης και της καλουμενης καινης, λογωι τε
πειρωμεθα κρατυνειν ημων την πιστιν, και ουδεπω περι των γραφων ως θειων
διηλεχθημεν· φερε και περι τουτων ολιγα ως εν επιτομηι διαλαβωμεν, τα κινουντα
ημας ως περι θειων γραμματων εις τουτο παρατιθεμενοι. και πρω τον γε του απ'
αυτων των γραμματων και των εν αυτοις δηλουμενων ρητοις χρησασθαι, περι
Μωσεως και Ἰησου Χριστου, του νομοθετου των Ἑβραιων και του εισηγητου των
κατα χριστιανισμον σωτηριων δογματων, ταυτα δια ληπτεον. πλειστων γαρ οσων
νομοθετων γεγενημενων εν Ἕλλησι και βαρβαροις, και διδασκαλων δογματα καταγ
γελλοντων επαγγελλομενα την αληθειαν, ουδενα ιστορη σαμεν νομοθετην ζηλον
εμποιησαι δεδυνημενον τοις λοιποις εθνεσι περι του παραδεξασθαι τους λογους
αυτου· πολλην τε παρασκευην την μετα της δοκουσης αποδειξεως λογικης
εισενεγκαμενων των περι αληθειας φιλοσοφειν επαγγελλο μενων, ουδεις δεδυνηται
την νομισθεισαν αυτωι αληθειαν εθνεσι διαφοροις εμποιησαι, η ενος εθνους
αξιολογοις πλη θεσι. καιτοιγε εβουλοντο αν και οι νομοθεται κρατυναι τους
φανεντας νομους ειναι καλους ει δυνατον παρα παντι τωι των ανθρωπων γενει, οι τε
διδασκαλοι επινεμηθηναι ην εφαντασθησαν ειναι αληθειαν πανταχου της
οικουμενης. αλλ' ως ου δυναμενοι προσκαλεσασθαι τους απο των ετερων διαλεκτων
και των πολλων εθνων επι την τηρησιν των νομων και την παραδοχην των
μαθηματων, τουτο ποιησαι ουδε επεβαλοντο την αρχην, ουκ αφρονως γε
σκοπησαντες περι του αδυνατον αυτοις το τοιουτον τυγχα νειν. πασα δε Ἑλλας και
βαρβαρος η κατα την οικου μενην ημων ζηλωτας εχει μυριους, καταλιποντας τους
πατρυους νομους και νομιζομενους θεους, της τηρησεως των Μωσεως νομων και
της μαθητειας των Ἰησου Χριστου λογων· καιτοιγε μισουμενων μεν υπο των τα
αγαλματα προσκυνουντων των τωι Μωσεως νομωι προστιθεμενων, και την επι
θανατωι δε προς τωι μισεισθαι κινδυνευοντων των τον Ἰησου Χριστου λογον
παραδεξαμενων. 1.2 Και εαν επιστησωμεν πως εν σφοδρα ολιγοις ετεσι, των
ομολογουντων τον χριστιανισμον επιβουλευο μενων, και τινων δια τουτο
αναιρουμενων ετερων δε απολ λυντων τας κτησεις, δεδυνηται ο λογος, καιτοιγε
ουδε των διδασκαλων πλεοναζοντων, πανταχοσε κηρυχθηναι της οι κουμενης, ωστε
Ἕλληνας και βαρβαρους, σοφους τε και ανοητους προσθεσθαι τηι δια Ἰησου
θεοσεβειαι· μειζον η κατα ανθρωπον το πραγμα ειναι λεγειν ου δισταξομεν· μετα
πασης εξουσιας και πειθους της περι του κρατυν θησεσθαι τον λογον του Ἰησου
διδαξαντος· ωστε ευλογως αν χρησμους νομισαι τας φωνας αυτου, οιον οτι Ἐπι
βασιλεων και ηγεμονων αχθησεσθε ενεκεν εμου εις μαρ τυριον αυτοις και τοις
εθνεσι· και· Πολλοι ερουσι μοι εν εκεινηι τηι ημεραι· κυριε, κυριε, ου τωι ονοματι σου
εφα γομεν, και τωι ονοματι σου επιομεν, και τωι ονοματι σου δαιμονια εξεβαλομεν;
και ερω αυτοις· αποχωρειτε απ' εμου οι εργαζομενοι την ανομιαν, ουδεποτε εγνων
υμας. ειρη κεναι μεν γαρ ταυτα αποφθεγγομενον ματην, ωστε αυτα μη αληθη
γενεσθαι, ταχα εικος ην· οτε δε εκβεβηκε τα μετα τοσαυτης εξουσιας ειρημενα,
εμφαινει θεον αληθως ενανθρωπησαντα σωτηριας δογματα τοις ανθρωποις παρα
δεδωκεναι. 1.3 Τι δε δει λεγειν και οτι προεφητευθη ο χριστος, τοτε εκλειψειν τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

4

εξ Ἰουδα αρχοντας ειρημενους και ηγουμενους [εκ] των μηρων αυτου, οταν ελθηι ωι
αποκειται, δηλονοτι η βασιλεια, και επιδημησηι η των εθνων προσ δοκια; σαφως γαρ
εκ της ιστοριας δηλον, και εκ των σημερον ορωμενων, οτι απο των χρονων Ἰησου
ουκ ετι βασιλεις Ἰουδαιων εχρηματισαν, παντων των Ἰουδαικων πραγματων εν οις
εσεμνυνοντο, λεγω δε των τε κατα τον ναον και το θυσιαστηριον και την
επιτελουμενην λατρειαν και τα ενδυματα του αρχιερεως, καταλελυμενων.
επληρωθη γαρ η λεγουσα προφητεια· Ἡμερας πολλας καθησονται οι υιοι Ἰσραηλ
ουκ οντος βασιλεως ουδε οντος αρχοντος, ουκ ουσης θυσιας ουδε οντος
θυσιαστηριου ουδε ιερατειας ουδε δηλων. και τουτοις χρωμεθα τοις ρητοις προς
τους, εν τωι θλιβεσθαι απο των εν τηι Γενεσει υπο του Ἰακωβ προς τον Ἰουδαν
ειρημενων, φασκοντας τον εθναρχην απο του Ἰουδα γενους τυγχανοντα αρχειν του
λαου, ουκ εκλειψοντων των απο του σπερματος αυτου, εως ης φανταζονται Χρι
στου επιδημιας. ει γαρ ημερας πολλας καθησονται οι υιοι Ἰσραηλ ουκ οντος
βασιλεως ουδε οντος αρχοντος, ουκ ουσης θυσιας ουδε θυσιαστηριου ουδε ιερατειας
ουδε δη λων· εξ ου δε κατεσκαφη ο ναος, ουκ εστι θυσια, ουδε θυσιαστηριον ουδε
ιερατεια· δηλον οτι εξελιπεν αρχων εξ Ἰουδα, και ηγουμενος εκ των μηρων αυτου.
επει δε η προφητεια φησιν· Ουκ εκλειψει αρχων εξ Ἰουδα, ουδε ηγουμενος εκ των
μηρων αυτου, εως αν ελθηι τα αποκει μενα αυτωι· δηλον οτι εληλυθεν ωι τα
αποκειμενα, η προσ δοκια των εθνων. και τουτο σαφες εκ του πληθους των εθνων
των δια Χριστου πεπιστευκοτων εις τον θεον. 1.4 Και εν τηι του ∆ευτερονομιου δε
ωιδηι προφητικως δηλουται η δια τα αμαρτηματα του προτερου λαου εσομενη των
ασυνετων εθνων εκλογη, ου δι' αλλου τινος η του Ἰησου γεγενημενη. Αυτοι γαρ
φησι παρεζηλωσαν με επ' ου θεωι, παρωργισαν με εν τοις ειδωλοις αυτων· καγω
παρα ζηλωσω αυτους επ' ουκ εθνει, και επι εθνει ασυνετωι παροργιω αυτους. και εστι
σφοδρα σαφως καταλαβειν δυνατον, τινα τροπον οι λεγομενοι παρεζηλωκεναι τον
θεον Ἑβραιοι επι τωι ου θεωι, και παρωργικεναι αυτον εν τοις ειδωλοις αυτων,
παρωργισθησαν εις ζηλοτυπιαν επι τωι ουκ εθνει, τωι ασυνετωι εθνει, οπερ ο θεος
εξελεξατο δια της επιδημιας Χριστου Ἰησου και των μαθητων αυτου. βλεπομεν ουν
την κλησιν ημων, οτι ου πολλοι σοφοι κατα σαρκα, ου πολλοι δυνατοι, ου πολλοι
ευγενεις· αλλα τα μωρα του κοσμου εξελεξατο ο θεος, ινα καταισχυνηι τους σοφους,
και τα αγενη και τα εξουθενημενα εξελεξατο ο θεος, και τα μη οντα, ινα εκεινα τα
προτερον οντα καταρ γησηι· και μη καυχησηται ο κατα σαρκα Ἰσραηλ, καλου μενος
υπο του αποστολου σαρξ, ενωπιον του θεου. 1.5 Τι δε δει λεγειν περι των εν ψαλμοις
προφητειων περι Χριστου, ωιδης τινος επιγεγραμμενης Ὑπερ του αγα πητου, ου η
γλωσσα λεγεται ειναι καλαμος γραμματεως οξυγραφου· ωραιος καλλει παρα τους
υιους των ανθρωπων, επει εξεχυθη χαρις εν χειλεσιν αυτου; τεκμηριον γαρ της
εκχυθεισης χαριτος εν χειλεσιν αυτου το ολιγου δια γεγενημενου του χρονου της
διδασκαλιας αυτου (ενιαυτον γαρ που και μηνας ολιγους εδιδαξεν) πεπληρωσθαι
την οικουμενην της διδασκαλιας αυτου και της δι' αυτου θεο σεβειας. ανατεταλκε
γαρ εν ταις ημεραις αυτου δικαιο συνη, και πληθος ειρηνης παραμενον εως
συντελειας, ο ανταναιρεσις ωνομασται σεληνης· και μενει κατακυριευων απο
θαλασσης εως θαλασσης, και απο ποταμων εως περατων της οικουμενης. και
δεδοται σημειον τωι οικωι ∆αυειδ· η παρθενος γαρ ετεκε και εν γαστρι εσχε και ετεκεν
υιον, και το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, οπερ εστι Μεθ' ημων ο θεος. πεπληρωται, ως
ο αυτος προφητης φησι· Μεθ' ημων ο θεος· γνωτε εθνη και ηττασθε, ισχυ κοτες
ηττασθε· ηττημεθα γαρ και νενικημεθα οι απο των εθνων εαλωκοτες υπο της
χαριτος του λογου αυτου. αλλα και προειρηται τοπος γενεσεως αυτου εν τωι Μιχαιαι·
Και συ γαρ φησι Βηθλεεμ γη Ἰουδα, ουδαμως ελαχιστη ει εν τοις ηγεμοσιν Ἰουδα· εκ
σου γαρ εξελευσεται ηγουμενος, οστις ποιμανει τον λαον μου τον Ἰσραηλ. και αι
εβδο μηκοντα εβδομαδες επληρωθησαν εως Χριστου ηγουμενου κατα τον ∆ανιηλ.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

5

ηλθε τε κατα τον Ἰωβ ο το μεγα κητος χειρωσαμενος, και δεδωκως εξουσιαν τοις
γνησιοις αυτου μαθηταις πατειν επανω οφεων και σκορπιων, και επι πασαν την
δυναμιν του εχθρου, ουδεν υπ' αυτων αδικουμενοις. επιστησατω δε τις και τηι των
αποστολων πανταχοσε επιδημιαι των υπο του Ἰησου επι το καταγγειλαι το ευαγ
γελιον πεμφθεντων, και οψεται και το τολμημα ου κατα ανθρωπον και το επιταγμα
θειον. και εαν εξετασωμεν πως ανθρωποι καινων μαθηματων ακουοντες και ξενων
λογων προσηκαντο τους ανδρας, νικηθεντες εν τωι θελειν αυτοις επιβουλευειν υπο
τινος θειας δυναμεως επισκο πουσης αυτους· ουκ απιστησομεν, ει και τεραστια πεποι
ηκασιν, επιμαρτυρουντος του θεου τοις λογοις αυτων και δια σημειων και τερατων
και ποικιλων δυναμεων. 1.6 Ἀποδεικνυντες δε ως εν επιτομηι περι της θεοτητος
Ἰησου, και χρωμενοι τοις περι αυτου λογοις προφητικοις, συναποδεικνυμεν
θεοπνευστους ειναι τας προφητευουσας περι αυτου γραφας· και τα καταγγελλοντα
την επιδημιαν αυτου γραμματα και διδασκαλιαν μετα πασης δυναμεως και εξουσιας
ειρημενα, και δια τουτο της απο των εθνων εκλογης κεκρατηκοτα. λεκτεον δε οτι το
των προφητικων λογων ενθεον, και το πνευματικον του Μωσεως νομου, ελαμψεν
επιδημησαντος Ἰησου. εναργη γαρ παραδειγ ματα περι του θεοπνευστους ειναι τας
παλαιας γραφας προ της επιδημιας του Χριστου παραστησαι ου πανυ δυνα τον ην·
αλλ' η Ἰησου επιδημια δυναμενους υποπτευεσθαι τον νομον και τους προφητας ως
ου θεια εις τουμφανες ηγαγεν ως ουρανιωι χαριτι αναγεγραμμενα. ο δε μετ'
επιμελειας και προσοχης εντυγχανων τοις προφητικοις λογοις, παθων εξ αυτου του
αναγινωσκειν ιχνος ενθου σιασμου, δι' ων πασχει πεισθησεται ουκ ανθρωπων ειναι
συγγραμματα τους πεπιστευμενους ημιν ειναι θεου λογους. και το ενυπαρχον δε
φως τωι Μωσεως νομωι, καλυμματι εναποκεκρυμμενον, συνελαμψε τηι Ἰησου
επιδημιαι, περι αιρεθεντος του καλυμματος, και των αγαθων κατα βραχυ εις γνωσιν
ερχομενων, ων σκιαν ειχε το γραμμα. 1.7 Πολυ δ' αν ειη νυν αναλεγεσθαι τας περι
εκαστου των μελλοντων αρχαιοτατας προφητειας, ινα δι' αυτων ο αμφιβαλλων
πληχθεις ως ενθεων, διψυχιαν πασαν και περισπασμον αποθεμενος, οληι εαυτον
επιδωι τηι ψυχηι τοις λογοις του θεου. ει δε μη καθ' εκαστον των γραμματων τοις
ανεπιστημοσι προσπιπτειν δοκει το υπερ ανθρωπον των νοηματων, θαυμαστον
ουδεν· και γαρ επι των της απτομενης του παντος κοσμου προνοιας εργων, τινα μεν
εναργεστατα φαινεται, ηι προνοιας εστιν εργα, ετερα δε ουτως αποκεκρυπται, ως
απιστιας χωραν παρεχειν δοκειν της περι του τεχνηι αφατωι και δυναμει διοικουντος
τα ολα θεου. ουχ ουτω γαρ σαφης ο περι του προνοουντος τεχνι κος λογος εν τοις
επι γης, ως εν ηλιωι και σεληνηι και αστροις· και ουχ ουτω δηλος εν τοις κατα τα
ανθρωπινα συμπτωματα, ως εν ταις ψυχαις και τοις σωμασι των ζωων, σφοδρα του
προς τι και ενεκα τινος ευρισκομενου τοις τουτων επιμελομενοις, περι τας ορμας και
τας φαντασιας και φυσεις των ζωων, και τας κατασκευας των σωματων. αλλ' ωσπερ
ου χρεοκοπειται η προνοια δια τα μη γινω σκομενα παρα τοις γε απαξ
παραδεξαμενοις αυτην καλως· ουτως ουδε η της γραφης θειοτης διατεινουσα εις
πασαν αυτην, δια το μη καθ' εκαστην λεξιν δυνασθαι την ασθε νειαν ημων
παριστασθαι τηι κεκρυμμενηι λαμπροτητι των δογματων εν ευτελει και
ευκαταφρονητωι λεξει αποκειμενηι. εχομεν γαρ θησαυρον εν οστρακινοις σκευεσιν,
ινα λαμψηι η υπερβολη της δυναμεως του θεου, και μη νομισθηι ειναι εξ ημων των
ανθρωπων. ει γαρ αι κατημαξευμεναι των αποδειξεων οδοι παρα τοις ανθρωποις
εναποκειμεναι τοις βιβλιοις κατισχυσαν των ανθρωπων, η πιστις ημων αν ευλογως
υπελαμβανετο εν σοφιαι ανθρωπων, και ουκ εν δυναμει θεου· νυν δε τωι επαραντι
τους οφθαλμους σαφες, οτι ο λογος και το κηρυγμα παρα τοις πολλοις δεδυνηται
ουκ εν πειθοις σοφιας λογοις, αλλ' εν αποδειξει πνευ ματος και δυναμεως. διοπερ
δυναμεως ημας ουρανιου, η και υπερουρανιου, πληττουσης επι το σεβειν τον
κτισαντα ημας μονον, πειραθωμεν αφεντες τον της αρχης του χριστου λογον,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

6

τουτεστι της στοιχειωσεως, επι την τελειο τητα φερεσθαι, ινα η τοις τελειοις
λαλουμενη σοφια και ημιν λαληθηι. σοφιαν γαρ επαγγελλεται ο ταυτην κεκτη μενος
λαλειν εν τοις τελειοις, ετεραν τυγχανουσαν παρα την σοφιαν του αιωνος τουτου
και την σοφιαν των αρχον των του αιωνος τουτου την καταργουμενην· αυτη δε η
σοφια ημιν εντυπωθησεται τρανως, κατα αποκαλυψιν μυστηριου χρονοις αιωνιοις
σεσιγημενου, φανερωθεντος δε νυν δια τε γραφων προφητικων και της επιφανειας
του κυριου και σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου· ωι η δοξα εις τους συμπαντας αιωνας.
αμην. 1.8 Μετα το ως εν επιδρομηι ειρηκεναι περι του θεο πνευστους ειναι τας θειας
γραφας, αναγκαιον επεξελθειν τωι τροπωι της αναγνωσεως και νοησεως αυτων,
πλειστων αμαρτηματων γεγενημενων παρα το την οδον του πως δει εφοδευειν τα
αγια αναγνωσματα τοις πολλοις μη ευρησθαι. οι τε γαρ σκληροκαρδιοι και ιδιωται
των εκ περιτομης εις τον σωτηρα ημων ου πεπιστευκασι, τηι λεξει των περι αυτου
προφητειων κατακολουθειν νομιζοντες, και αισθητως μη ορωντες αυτον κηρυξαντα
αιχμαλωτοις αφεσιν, μηδε οικοδομησαντα ην νομιζουσιν αληθως πολιν ειναι του
θεου, μηδε εξολοθρευσαντα αρματα εξ Ἐφραιμ, και ιππον εξ Ἱερουσαλημ, μηδε
βουτυρον και μελι φαγοντα, και πριν γνωναι αυτον η προελεσθαι πονηρα
εκλεξασθαι το αγαθον. ετι δε λυκον το ζωον το τετραποδον οιομενοι προφη
τευεσθαι μελλειν βοσκεσθαι μετα αρνος, και παρδαλιν εριφωι συναναπαυεσθαι,
μοσχαριον τε και ταυρον και λεοντα αμα βοσκηθησεσθαι υπο μικρου παιδιου
αγομενα, και βουν και αρκον αμα νεμηθησεσθαι, συνεκτρεφομενων αυτων αλληλοις
των παιδιων, και λεοντα ως βουν φαγεσθαι αχυρα· μηδεν τουτων αισθητως
εωρακοτες γεγενημενον εν τηι του πεπιστευμενου ημιν χριστου επιδημιαι, ου προσ
ηκαντο τον κυριον ημων Ἰησουν, αλλ' ως παρα το δεον χριστον εαυτον
αναγορευσαντα εσταυρωσαν. οι τε απο των αιρεσεων αναγινωσκοντες το· Πυρ
εκκεκαυται εκ του θυμου μου· και· Ἐγω θεος ζηλωτης, αποδιδους αμαρτιας πατερων
επι τεκνα επι τριτην και τεταρτην γενεαν· και· Μεταμεμελημαι χρισας τον Σαουλ εις
βασιλεα· και· Ἐγω θεος ποιων ειρηνην και κτιζων κακα· και εν αλλοις το· Ουκ εστι
κακια εν πολει, ην κυριος ουκ εποιησεν· ετι δε και το· Κατεβη κακα παρα κυριου επι
πυλας Ἱερουσαλημ· και· Πνευμα πονηρον παρα θεου επνιγε τον Σαουλ· και μυρια
οσα τουτοις παραπλησια· απιστησαι μεν ως θεου ταις γραφαις ου τετολμηκασι,
πιστευοντες δε αυτας ειναι του δημιουργου, ωι Ἰουδαιοι λατρευουσιν, ωιηθησαν, ως
ατελους και ουκ αγαθου τυγχανοντος του δημιουργου, τον σωτηρα επιδεδημηκεναι
τελειοτερον καταγγελλοντα θεον, ον φασι μη τον δημιουργον τυγχανειν, διαφορως
περι του του κινουμενοι· και απαξ αποσταντες του δημιουργου, ος εστιν αγεννητος
μονος θεος, αναπλασμοις εαυτους επιδε δωκασι, μυθοποιουντες εαυτοις υποθεσεις,
καθ' ας οιονται γεγονεναι τα βλεπομενα, και ετερα τινα μη βλεπομενα, απερ η ψυχη
αυτων ανειδωλοποιησεν. αλλα μην και οι ακεραιοτεροι των απο της εκκλησιας
αυχουντων τυγχανειν του μεν δημιουργου μειζονα ουδενα υπειληφασιν, υγιως
τουτο ποιουντες· τοιαυτα δε υπολαμβανουσι περι αυτου, οποια ουδε περι του
ωμοτατου και αδικωτατου ανθρωπου. 1.9 Αιτια δε πασι τοις προειρημενοις
ψευδοδοξιων και ασεβειων, η ιδιωτικων περι θεου λογων, ουκ αλλη τις ειναι δοκει
η η γραφη κατα τα πνευματικα μη νενοημενη, αλλ' ως προς το ψιλον γραμμα
εξειλημμενη. διοπερ τοις πειθομενοις μη ανθρωπων ειναι συγγραμματα τας ιερας
βιβλους, αλλ' εξ επιπνοιας του αγιου πνευματος βουλη ματι του πατρος των ολων
δια Ἰησου Χριστου ταυτας αναγεγραφθαι και εις ημας εληλυθεναι, τας φαινομενας
οδους υποδεικτεον, εχομενοις του κανονος της Ἰησου Χρι στου κατα διαδοχην των
αποστολων ουρανιου εκκλησιας. και οτι μεν οικονομιαι τινες εισι μυστικαι,
δηλουμεναι δια των θειων γραφων, παντες και οι ακεραιοτατοι των τωι λογωι
προσιοντων πεπιστευκασι· τινες δε αυται, οι ευγνω μονες και ατυφοι ομολογουσι μη
ειδεναι. ει γουν επαπο ρησαι τις περι της του Λωτ θυγατρομιξιας, και των δυο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

7

γυναικων του Ἀβρααμ, δυο τε αδελφων γεγαμημενων τωι Ἰακωβ, και δυο παιδισκων
τετεκνωκυιων εξ αυτου, ουδεν αλλο φησουσιν η μυστηρια ταυτα τυγχανειν, υφ'
ημων μη νοουμενα. αλλα και επαν η κατασκευη της σκηνης ανα γινωσκηται,
πειθομενοι τυπους ειναι τα γεγραμμενα, ζη τουσιν ωι δυνησονται εφαρμοσαι εκαστον
των κατα την σκηνην λεγομενων· οσον μεν επι τωι πειθεσθαι οτι τυπος τινος εστιν η
σκηνη, ου διαμαρτανοντες· οσον δε επι τωι, τωιδε τινι αξιως της γραφης εφαρμοζειν
τον λογον ου εστι τυπος η σκηνη, εσθ' οτε αποπιπτοντες· και πασαν δε διη γησιν
νομιζομενην περι γαμων απαγγελλειν η παιδοποιιων η πολεμων, η ων δηποτε
ιστοριων αν παρα τοις πολλοις δεχθησομενων, αποφαινονται ειναι τυπους· εν δε τωι
τινων, πη μεν δια την εξιν ου πανυ συγκεκροτημενην, πη δε δια την προπετειαν,
εσθ' οτε καν συγκεκροτημενος τις τυγχανηι και απροπτωτος, δια την εις υπερβολην
χαλεπωτατην ευ ρεσιν των πραγματων τοις ανθρωποις, ου πανυ σαφηνιζεται ο περι
τουτων εκαστου λογος. 1.10 Και τι δει λεγειν περι των προφητειων, ας παν τες ισμεν
αινιγματων και σκοτεινων λογων πεπληρωσθαι; καν επι τα ευαγγελια δε φθασωμεν,
κακεινων ο ακριβης νους, ατε νους ων Χριστου, δειται χαριτος της δοθεισης τωι
ειρηκοτι· Ἡμεις δε νουν Χριστου εχομεν· ινα ειδωμεν τα υπο του θεου χαρισθεντα
ημιν· α και λαλουμεν, ουκ εν διδακτοις ανθρωπινης σοφιας λογοις, αλλ' εν
διδακτοις πνευματος. και τα αποκεκαλυμμενα δε τωι Ἰωαννηι τις ουκ αν αναγνους
καταπλαγειη την επικρυψιν απορρητων μυστη ριων και τωι μη νοουντι τα
γεγραμμενα εμφαινομενων; αι δε των αποστολων επιστολαι τινι των βασανιζειν
λογους επισταμενων δοξαιεν αν ειναι σαφεις και ευχερως νοου μεναι, μυριων οσων
κακει, ως δι' οπης, μεγιστων και πλειστων νοηματων βραχειαν αφορμην
παρεχοντων; διο περ τουτων ουτως εχοντων, και μυριων οσων σφαλλομενων, ουκ
ακινδυνον εν τωι αναγινωσκειν ευχερως αποφαινεσθαι νοειν τα δεομενα της κλειδος
της γνωσεως, ηντινα ο σωτηρ φησιν ειναι παρα τοις νομικοις· και απαγγελλετωσαν
οι μη βουλομενοι παρα τοις προ της επιδημιας του χριστου την αληθειαν τυγχανειν,
πως η της γνωσεως κλεις υπο του κυριου ημων Ἰησου Χριστου λεγεται παρ' εκεινοις
τυγχα νειν, τοις, ως φασιν αυτοι, μη εχουσι βιβλους περιεχουσας τα απορρητα της
γνωσεως και παντελη μυστηρια. εχει γαρ ουτως η λεξις· Ουαι υμιν τοις νομικοις, οτι
ηρατε την κλειδα της γνωσεως· αυτοι ουκ εισηλθετε, και τους εισερ χομενους
εκωλυσατε. 1.11 Ἡ τοινυν φαινομενη ημιν οδος του πως δει εν τυγχανειν ταις
γραφαις και τον νουν αυτων εκλαμβανειν εστι τοιαυτη, απ' αυτων των λογιων
εξιχνευομενη. παρα τωι Σολομωντι εν ταις Παροιμιαις ευρισκομεν τοιουτον τι
προστασσομενον περι των γεγραμμενων θειων δογματων· Και συ δε απογραψαι
αυτα τρισσως εν βουληι και γνωσει, του αποκρινασθαι λογους αληθειας τοις
προβαλλομενοις σοι. ουκουν τριχως απογραφεσθαι δει εις την εαυτου ψυχην τα των
αγιων γραμματων νοηματα· ινα ο μεν απλουστερος οικοδομηται απο της οιονει
σαρκος της γρα φης, ουτως ονομαζοντων ημων την προχειρον εκδοχην· ο δε επι
ποσον αναβεβηκως, απο της ωσπερει ψυχης αυτης· ο δε τελειος και ομοιος τοις παρα
τωι αποστολωι λεγομε νοις· Σοφιαν δε λαλουμεν εν τοις τελειοις, σοφιαν δε ου του
αιωνος τουτου, ουδε των αρχοντων του αιωνος τουτου των καταργουμενων· αλλα
λαλουμεν θεου σοφιαν εν μυστηριωι, την αποκεκρυμμενην, ην προωρισεν ο θεος προ
των αιωνων εις δοξαν ημων· απο του πνευματικου νομου, σκιαν περιεχοντος των
μελλοντων αγαθων. ωσπερ γαρ ο ανθρωπος συνεστηκεν εκ σωματος και ψυχης και
πνευματος· τον αυτον τροπον και η οικονομηθεισα υπο θεου εις ανθρω πων
σωτηριαν δοθηναι γραφη. δια τουτο ημεις και το εν τωι υπο τινων καταφρονουμενωι
βιβλιωι, τωι Ποιμενι, περι του προστασσεσθαι τον Ἑρμαν δυο γραψαι βιβλια, και μετα
ταυτα αυτον αναγγελλειν τοις πρεσβυτεροις της εκ κλησιας α μεμαθηκεν υπο του
πνευματος, ουτω διηγου μεθα. εστι δε η λεξις αυτη· Γραψεις δυο βιβλια, και δωσεις
εν Κλημεντι και εν Γραπτηι· και Γραπτη μεν νου θετησει τας χηρας και τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

8

ορφανους· Κλημης δε πεμψει εις τας εξω πολεις· συ δε αναγγελεις τοις πρεσβυτεροις
της εκκλησιας. Γραπτη μεν γαρ, η νουθετουσα τας χηρας και τους ορφανους, αυτο
ψιλον εστι το γραμμα, νουθετουν τους παιδας τας ψυχας, και μηδεπω πατερα θεον
επιγρα ψασθαι δυναμενους, και δια τουτο ορφανους καλουμενους· νουθετουν δε και
τας μηκετι μεν τωι παρανομωι νυμφιωι χρω μενας, χηρευουσας δε τωι μηδεπω αξιας
αυτας του νυμφιου γεγονεναι. Κλημης δε, ο ηδη του γραμματος εξισταμενος, εις τας
εξω πολεις λεγεται πεμπειν τα λεγομενα, ως ει λεγοιμεν τας εξω των σωματικων
και των κατω νοηματων τυγχανουσας ψυχας. ουκετι δε δια γραμματων, αλλα δια
λογων ζωντων, αυτος ο μαθητης του πνευματος προστασ σεται αναγγελλειν τοις της
πασης εκκλησιας του θεου πρεσβυτεροις πεπολιωμενοις υπο φρονησεως. 1.12 Ἀλλ'
επει εισι τινες γραφαι το σωματικον ουδα μως εχουσαι, ως εν τοις εξης δειξομεν,
εστιν οπου οιονει την ψυχην και το πνευμα της γραφης μονα χρη ζητειν. και ταχα
δια τουτο αι επι καθαρισμωι των Ἰουδαιων υδριαι κεισθαι λεγομεναι, ως εν τωι κατα
Ἰωαννην ευαγγελιωι ανε γνωμεν, χωρουσιν ανα μετρητας δυο η τρεις· αινισσομενου
του λογου περι των παρα τωι αποστολωι εν κρυπτωι Ἰου δαιων, ως αρα ουτοι
καθαριζονται δια του λογου των γρα φων, οπου μεν δυο μετρητας, τον ιν' ουτως
ειπω ψυχικον και τον πνευματικον λογον χωρουντος· οπου δε τρεις, επει τινες
εχουσι προς τοις προειρημενοις και το σωματικον οικοδομησαι δυναμενον. εξ δε
υδριαι ευλογως εισι τοις εν κοσμωι καθαριζομενοις, γεγενημενωι εν εξ ημεραις
αριθμωι τελειωι. 1.13 Ἀπο μεν ουν της πρωτης εκδοχης και κατα τουτο ωφελουσης
οτι εστιν ονασθαι, μαρτυρει τα πληθη των γνησιως και απλουστερον
πεπιστευκοτων· της δε ως αν εις ψυχην αναγομενης διηγησεως παραδειγμα το παρα
τωι Παυλωι εν τηι πρωτηι προς Κορινθιους κειμενον. Γεγραπται γαρ φησιν· ου
φιμωσεις βουν αλοωντα. επειτα διηγου μενος τουτον τον νομον επιφερει· Μη των
βοων μελει τωι θεωι; η δι' ημας παντως λεγει; δι' ημας γαρ εγραφη, οτι οφειλει επ'
ελπιδι ο αροτριων αροτριαιν, και ο αλοων επ' ελπιδι του μετεχειν. και πλεισται δε
περιφερομεναι τοις πληθεσιν αρμοζουσαι ερμηνειαι, και οικοδομουσαι τους
υψηλοτερων ακουειν μη δυναμενους, τον αυτον πως εχουσι χαρακτηρα. πνευματικη
δε διηγησις τωι δυναμενωι αποδειξαι, ποιων επουρανιων υποδειγματι και σκιαι οι
κατα σαρκα Ἰουδαιοι ελατρευον, και τινων μελ λοντων αγαθων ο νομος εχει σκιαν.
και απαξαπλως επι παντων, κατα την αποστολικην επαγγελιαν, ζητητεον σοφιαν εν
μυστηριωι, την αποκεκρυμμενην, ην προωρισεν ο θεος προ των αιωνων εις δοξαν
των δικαιων, ην ουδεις των αρχοντων του αιωνος τουτου εγνωκε. φησι δε που ο
αυτος αποστολος, χρησαμενος τισι ρητοις απο της Ἐξοδου και των Ἀριθμων, οτι
Ταυτα τυπικως συνεβαινεν εκεινοις· εγραφη δε δι' ημας, εις ους τα τελη των αιωνων
κατηντησε. και αφορμας διδωσι του τινων εκεινα τυποι ετυγχανον, λεγων· Ἔπινον
γαρ εκ πνευματικης ακολουθουσης πετρας, η δε πετρα ην ο χριστος. και τα περι της
σκηνης δε εν ετεραι επιστοληι υπογραφων εχρησατο τωι· Ποιησεις παντα κατα τον
τυπον τον δειχθεντα σοι εν τωι ορει. αλλα μην και εν τηι προς Γαλατας επιστοληι,
οιονει ονειδιζων τοις αναγινωσκειν νομιζουσι τον νομον και μη συνιεισιν αυτον, μη
συνιεναι κρινων εκεινους, οσοι μη αλληγοριας ειναι εν τοις γεγραμμενοις
νομιζουσι· Λεγετε μοι, φησιν, οι υπο νομον θελοντες ειναι, τον νομον ουκ ακουετε;
γεγραπται γαρ οτι Ἀβρααμ δυο υιους εσχεν, ενα εκ της παιδισκης και ενα εκ της
ελευθερας· αλλ' ο μεν εκ της παιδισκης κατα σαρκα γεγεννηται, ο δε εκ της
ελευθερας δια της επαγγελιας· ατινα εστιν αλληγορουμενα· αυται γαρ εισιν δυο
διαθηκαι, και τα εξης. παρατηρητεον γαρ εκαστον των ειρημενων υπ' αυτου, οτι
φησιν· Οι υπο νομον θελοντες ειναι, ουχι· Οι υπο τον νομον οντες· και· Τον νομον
ουκ ακουετε; του ακουειν εν τωι νοειν και γινωσκειν κρινομενου. και εν τηι προς
Κολασσαεις δε επιστοληι, δια βραχεων το βουλημα της πασης επιτεμ νομενος
νομοθεσιας, φησι· Μη ουν τις υμας κρινετω εν βρωσει η εν ποσει, η εν μερει εορτης η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

9

νουμηνιας η σαββατων· α εστι σκια των μελλοντων. ετι δε και εν τηι προς Ἑβραιους,
περι των εκ περιτομης διαλεγομενος, γραφει· Οιτινες υποδειγματι και σκιαι
λατρευουσι των επουρανιων. αλλ' εικος δια ταυτα περι μεν των πεντε Μωσεως
επιγεγραμμενων βιβλιων μη αν δισταξαι τους τον αποστολον απαξ ως θειον ανδρα
προσιεμενους· περι δε της λοιπης ιστοριας βουλεσθαι μανθανειν, ει κακεινη τυπικως
συνεβαινε. παρατηρητεον δε εκ της προς Ῥωμαιους το· Κατελιπον εμαυτωι
επτακισχιλιους ανδρας, οιτινες ουκ εκαμψαν γονυ τηι Βααλ· κειμενον εν τηι τριτηι
των Βασιλειων· οτι ο Παυλος ειληφεν αντι των κατ' εκλογην Ἰσραηλιτων, τωι μη
μονον τα εθνη ωφελησθαι απο της Χριστου επιδημιας, αλλα και τινας των απο του
θειου γενους. 1.14 Τουτων ουτως εχοντων τους φαινομενους ημιν χαρακτηρας της
νοησεως των γραφων υποτυπωτεον. και πρωτον γε τουτο υποδεικτεον, οτι ο σκοπος
τωι φωτι ζοντι πνευματι προνοιαι θεου δια του εν αρχηι προς τον θεον λογου τους
διακονους της αληθειας, προφητας και αποστολους, ην προηγουμενως μεν ο περι
των απορρητων μυστηριων των κατα τους ανθρωπους πραγματων· ανθρω πους δε
νυν λεγω τας χρωμενας ψυχας σωμασιν· ιν' ο δυναμενος διδαχθηναι ερευνησας, και
τοις βαθεσι του νου των λεξεων εαυτον επιδους, κοινωνος των ολων της βουλης
αυτου γενηται δογματων. εις δε τα περι των ψυχων, ουκ αλλως δυναμενων της
τελειοτητος τυχειν χωρις της πλουσιας και σοφης περι θεου αληθειας, τα περι θεου
αναγκαιως ως προηγουμενα τετακται, και του μονογε νους αυτου· ποιας εστι
φυσεως, και τινα τροπον υιος τυγχανει θεου, και τινες αι αιτιαι του μεχρι σαρκος
ανθρωπινης αυτον καταβεβηκεναι και παντη ανθρωπον ανειληφεναι· τις τε και η
τουτου ενεργεια, και εις τινας και ποτε γινομενη. αναγκαιως δε ως περι συγγενων
και των αλλων λογικων θειοτερων τε και εκπεπτωκοτων της μακαριοτητος, και των
αιτιων της τουτων εκπτωσεως, εχρην εις τους λογους της θειας ανειληφθαι
διδασκαλιας· και περι της διαφορας των ψυχων, και ποθεν αι διαφοραι αυται
εληλυθασι· τις τε ο κοσμος, και δια τι υπεστη. ετι δε ποθεν η κακια τοσαυτη και
τηλικαυτη εστιν επι γης, και ει μη μονον επι γης, αλλα και αλλαχου, αναγκαιον
ημας μαθειν. 1.15 Τουτων δη και των παραπλησιων προκειμενων τωι φωτιζοντι
πνευματι τας των αγιων υπηρετων της αλη θειας ψυχας· δευτερος ην σκοπος, δια
τους μη δυναμενους τον καματον ενεγκειν υπερ του τα τηλικαυτα ευρειν, κρυψαι
τον περι των προειρημενων λογον εν λεξεσιν εμφαινουσαις διηγησιν περιεχουσαν
απαγγελιαν την περι των αισθητων δημιουργηματων, και ανθρωπου κτισεως, και
των εκ των πρωτων κατα διαδοχην μεχρι πολλων γεγενη μενων· και αλλαις
ιστοριαις, απαγγελλουσαις δικαιων πραξεις, και των αυτων τουτων ποτε γενομενα
αμαρτη ματα ως ανθρωπων, και ανομων και ασεβων πονηριας και ακολασιας και
πλεονεξιας. παραδοξοτατα δε, δια ιστοριας της περι πολεμων και νενικηκοτων και
νενικη μενων, τινα των απορρητων τοις ταυτα βασανιζειν δυνα μενοις σαφηνιζεται.
και ετι θαυμασιωτερον, δια γραπτης νομοθεσιας οι της αληθειας νομοι
προφητευονται· μετα αληθως πρεπουσης θεου σοφιαι δυναμεως παντων τουτων
ειρμωι αναγεγραμμενων. προεκειτο γαρ και το ενδυμα των πνευματικων, λεγω δε το
σωματικον των γραφων, εν πολλοις ποιησαι ουκ ανωφελες, δυναμενον τε τους πολ
λους, ως χωρουσι, βελτιουν. 1.16 Ἀλλ' ειπερ, ει δι' ολων σαφως το της νομοθεσιας
χρησιμον αυτοθεν εφαινετο και το της ιστο ριας ακολουθον και γλαφυρον,
ηπιστησαμεν αν αλλο τι παρα το προχειρον νοεισθαι δυνασθαι εν ταις γραφαις·
ωικονομησε τινα οιονει σκανδαλα και προσκομματα και αδυνατα δια μεσου
εγκαταταχθηναι τωι νομωι και τηι ιστοριαι ο του θεου λογος· ινα μη παντη υπο της
λεξεως ελκομενοι το αγωγον ακρατον εχουσης, ητοι ως μηδεν αξιον θεου
μανθανοντες τελεον αποστωμεν των δογματων, η μη κι νουμενοι απο του
γραμματος μηδεν θειοτερον μαθωμεν. χρη δε και τουτο ειδεναι, οτι, του
προηγουμενου σκοπου τυγχανοντος τον εν τοις πνευματικοις ειρμον απαγγειλαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

10

γεγενημενοις και πρακτεοις, οπου μεν ευρε γενομενα κατα την ιστοριαν ο λογος
εφαρμοσαι δυναμενα τοις μυστικοις τουτοις, εχρησατο αποκρυπτων απο των
πολλων τον βαθυ τερον νουν· οπου δε εν τηι διηγησει της περι των νοητων
ακολουθιας ουχ ειπετο η τωνδε τινων πραξις η προανα γεγραμμενη δια τα
μυστικωτερα, συνυφηινεν η γραφη τηι ιστοριαι το μη γενομενον· πη μεν μηδε δυνατον
γενεσθαι, πη δε δυνατον μεν γενεσθαι, ου μην γεγενημενον. και εσθ' οτε μεν ολιγαι
λεξεις παρεμβεβλημεναι εισι κατα το σωμα ουκ αληθευομεναι, εσθ' οτε δε πλειονες.
το δ' αναλογον και επι της νομοθεσιας εκληπτεον, εν ηι εστι πλεονακις ευρειν και το
αυτοθεν χρησιμον, προς τους καιρους της νομοθεσιας αρμοζον· ενιοτε δε λογος
χρησιμος ουκ εμφαινεται. και αλλοτε και αδυνατα νομοθετειται, δια τους
εντρεχεστερους και ζητητικωτερους· ινα τηι βασανωι της εξετασεως των
γεγραμμενων επιδιδοντες εαυτους, πεισμα αξιολογον λαβωσι περι του δειν του θεου
αξιον νουν εις τα τοιαυτα ζητειν. ου μονον δε περι των προ της παρουσιας ταυτα το
πνευμα ωικονομησεν, αλλα γαρ, ατε το αυτο τυγχανον και απο του ενος θεου, το
ομοιον και επι των ευαγγελιων πεποιηκε και επι των αποστολων· ουδε τουτων
παντη ακρατον την ιστοριαν των προσυφασμενων κατα το σωματικον εχοντων, μη
γε γενημενων· ουδε την νομοθεσιαν και τας εντολας παντως το ευλογον εντευθεν
εμφαινοντα. 1.17 Τις γουν νουν εχων οιησεται πρωτην και δευτεραν και τριτην
ημεραν, εσπεραν τε και πρωΐαν, χωρις ηλιου γεγονεναι και σεληνης και αστερων;
την δε οιονει πρωτην και χωρις ουρανου; τις δ' ουτως ηλιθιος ως οιηθηναι τροπον
ανθρωπου γεωργου τον θεον πεφυτευκεναι παραδει σον εν Ἐδεμ κατα ανατολας, και
ξυλον ζωης εν αυτωι πεποιηκεναι ορατον και αισθητον, ωστε δια των σωματι κων
οδοντων γευσαμενον του καρπου το ζηιν αναλαμβανειν· και παλιν καλου και
πονηρου μετεχειν τινα παρα το μεμασησθαι το απο τουδε του ξυλου λαμβανομενον;
εαν δε και θεος το δειλινον εν τωι παραδεισωι περιπατειν λεγηται, και ο Ἀδαμ υπο το
ξυλον κρυπτεσθαι· ουκ οιμαι δισταξειν τινα περι του αυτα τροπικως δια δοκουσης
ιστοριας, και ου σωματικως γεγενημενης, μηνυειν τινα μυστηρια. αλλα και Καιν
εξερχομενος απο προσωπου του θεου σαφως τοις επιστησασι φαινεται κινειν τον
εντυγχανοντα ζητειν προσωπον θεου και εξερχεσθαι τινα απ' αυτου. και τι δει πλειω
λεγειν, των μη πανυ αμ βλεων μυρια οσα τοιαυτα δυναμενων συναγαγειν, αναγε
γραμμενα μεν ως γεγονοτα, ου γεγενημενα δε κατα την λεξιν; αλλα και τα
ευαγγελια δε του αυτου ειδους των λογων πεπληρωται· εις υψηλον ορος τον Ἰησουν
ανα βιβαζοντος του διαβολου, ιν' εκειθεν αυτωι δειξηι του παντος κοσμου τας
βασιλειας και την δοξαν αυτων. τις γαρ ουκ αν των μη παρεργως αναγινωσκοντων
τα τοιαυτα καταγινωσκοι των οιομενων τωι της σαρκος οφθαλμωι, δεηθεντι υψους
υπερ του κατανοηθηναι δυνασθαι τα κατω τερω και υποκειμενα, εωρασθαι την
Περσων και Σκυθων και Ἰνδων και Παρθυαιων βασιλειαν, και ως δοξαζονται παρα
ανθρωποις οι βασιλευοντες; παραπλησιως δε τουτοις και αλλα μυρια απο των
ευαγγελιων ενεστι τον ακριβουντα τηρησαι, υπερ του συγκαταθεσθαι
συνυφαινεσθαι ταις κατα το ρητον γεγενημεναις ιστοριαις ετερα μη συμβε βηκοτα.
1.18 Ἐαν δε και επι την νομοθεσιαν ελθωμεν την Μωσεως, πολλοι των νομων, τωι
οσον επι τωι καθ' εαυτους τηρεισθαι, το αλογον εμφαινουσιν, ετεροι δε το αδυνατον.
το μεν αλογον, γυπες εσθιεσθαι απαγορευομενοι, ουδενος ουδε εν τοις μεγιστοις
λιμοις εκβιασθεντος υπο της ενδειας επι τουτο το ζωον φθασαι· και οκταημερα
παιδια απε ριτμητα εξολοθρευεσθαι εκ του γενους αυτων κελευομενα· δεον, ει ολως
εχρην τι περι τουτων κατα το ρητον νενομο θετησθαι, τους πατερας αυτων
κελευεσθαι αναιρεισθαι, η τους παρ' οις τρεφονται. νυν δε φησιν η γραφη· Ἀπερι
τμητος πας αρρην, ος ου περιτμηθησεται τηι ημεραι τηι ογδοηι, εξολοθρευθησεται εκ
του γενους αυτου. ει δε και αδυνατα νομοθετουμενα βουλεσθε ιδειν, επισκεψωμεθα
οτι τραγελαφος μεν των αδυνατων υποστηναι ζωον τυγχανει, ον ως καθαρον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

11

κελευει Μωσης ημας προσφερεσθαι· γρυψ δε ουχ ιστορηται ποτε υποχειριος
ανθρωπωι γεγονεναι, ον απαγορευει εσθιεσθαι ο νομοθετης. αλλα και το δια βοητον
σαββατον τωι ακριβουντι το· Καθησεσθε εκαστος εις τους οικους υμων· μηδεις υμων
εκπορευεσθω εκ του τοπου αυτου τηι ημεραι τηι εβδομηι· αδυνατον εστι φυλα χθηναι
κατα την λεξιν· ουδενος ζωου δυναμενου δι' ολης καθεζεσθαι της ημερας, και
ακινητειν απο του καθεζεσθαι. διοπερ τινα μεν οι εκ περιτομης, και οσοι θελουσι
πλεον της λεξεως δηλουσθαι μηδεν, ουδε την αρχην ζητουσιν, ωσπερ τα περι
τραγελαφου και γρυπος και γυπος, εις τινα δε φλυαρουσιν ευρησιλογουντες, ψυχρας
παραδοσεις φε ροντες, ωσπερ και περι του σαββατου, φασκοντες τοπον εκαστου
ειναι δισχιλιους πηχεις. αλλοι δε, ων εστι ∆οσιθεος ο Σαμαρευς, καταγινωσκοντες
της τοιαυτης διη γησεως οιονται επι του σχηματος, ου αν καταληφθηι τις εν τηι ημεραι
του σαββατου, μενειν μεχρις εσπερας. αλλα και το μη αιρειν βασταγμα εν τηι ημεραι
του σαββατου αδυνατον· διοπερ εις απεραντολογιαν οι των Ἰουδαιων διδασκαλοι
εληλυθασι, φασκοντες βασταγμα μεν ειναι το τοιονδε υποδημα, ου μην και το
τοιονδε, και το ηλους εχον σανδαλιον, ου μην και το ανηλωτον· και το ουτωσι επι
του ωμου φορουμενον, ου μην και επι των δυο ωμων. 1.19 Ει δε και επι το
ευαγγελιον ελθοντες τα ομοια ζητησαιμεν, τι αν ειη αλογωτερον του· Μηδενα κατα
την οδον ασπασησθε· οπερ εντελλεσθαι νομιζουσιν οι ακεραιοι τον σωτηρα τοις
αποστολοις; αλλα και δεξια σιαγων τυπτεσθαι λεγομενη απιθανωτατη εστι· παντος
του τυπτοντος, ει μη αρα πεπονθως τι παρα φυσιν τυγ χανει, τηι δεξιαι χειρι
τυπτοντος την αριστεραν σιαγονα. αδυνατον δε απο του ευαγγελιου εστι λαβειν
οφθαλμον δεξιον σκανδαλιζοντα. ινα γαρ χαρισωμεθα το δυνασθαι εκ του οραιν
σκανδαλιζεσθαι τινα, πως των δυο οφθαλμων ορωντων την αιτιαν ανενεκτεον επι
τον δεξιον; τις δε και καταγνους εαυτου εν τωι εωρακεναι γυναικα προς το επι
θυμησαι, αναφερων την αιτιαν επι μονον τον δεξιον οφθαλ μον, ευλογως αν τουτον
αποβαλοι; αλλα και ο αποστολος νομοθετει, λεγων· Περιτετμημενος τις εκληθη; μη
επι σπασθω. πρωτον μεν ο βουλομενος οψεται οτι παρα την προκειμενην αυτωι
ομιλιαν ταυτα φησι· πως γαρ περι γαμου και αγνειας νομοθετων ου δοξει ταυτα εικη
παρεμ βεβληκεναι; δευτερον δε τις ερει αδικειν τον, ει δυνατον, δια την παρα τοις
πολλοις νομιζομενην ασχημοσυνην επι τωι περιτετμησθαι, επιδιδοντα εαυτον τωι
επισπασασθαι; 1.20 Ταυτα δε ημιν παντα ειρηται υπερ του δειξαι, οτι σκοπος τηι
δωρουμενηι ημιν θειαι δυναμει τας ιερας γραφας εστιν ουχι τα υπο της λεξεως
παρισταμενα μονα εκλαμβα νειν, ενιοτε τουτων οσον επι τωι ρητωι ουκ αληθων αλλα
και αλογων και αδυνατων τυγχανοντων· και οτι προσυφανται τινα τηι γενομενηι
ιστοριαι και τηι κατα το ρητον χρησιμωι νομοθεσιαι. ινα δε μη υπολαβηι τις ημας επι
παντων τουτο λεγειν, οτι ουδεμια ιστορια γεγονεν, επει τις ου γεγονε· και ουδεμια
νομοθεσια κατα το ρητον τηρητεα εστιν, επει τις κατα την λεξιν αλογος τυγχανει η
αδυνατος· η οτι τα περι του σωτηρος γεγραμμενα κατα το αισθητον ουκ αληθευεται·
η οτι ουδεμιαν νομοθεσιαν αυτου και εντολην φυλακτεον· λεκτεον οτι σαφως ημιν
παρισταται περι τινων το της ιστοριας ειναι αληθες· ως οτι Ἀβρααμ εν τωι διπλωι
σπηλαιωι εταφη εν Χεβρων, και Ἰσαακ, και Ἰακωβ και εκαστου τουτων μια γυνη· και
οτι Σικιμα μερις δεδοται τωι Ἰωσηφ, και Ἱερουσαλημ μητροπολις εστι της Ἰουδαιας,
εν ηι ωικοδομητο υπο Σολομωντος ναος θεου, και αλλα μυρια. πολλωι γαρ πλειονα
εστι τα κατα την ιστοριαν αληθευομενα των προσυφανθεντων γυμνων πνευ
ματικων. παλιν τε αυ τις ουκ αν ειποι την λεγουσαν εντολην· Τιμα τον πατερα και
την μητερα, ινα ευ γενηται σοι· χωρις πασης αναγωγης χρησιμην τυγχανειν και
τηρητεαν γε, και του αποστολου Παυλου χρησαμενου αυτηι αυτολεξει; τι δε δει
λεγειν περι του· Ου φονευσεις· ου μοιχευσεις· ου κλεψεις· ου ψευδομαρτυρησεις; και
παλιν εν τωι ευαγγελιωι εντολαι εισι γεγραμμεναι ου ζητουμεναι, ποτερον αυτας
κατα την λεξιν τηρητεον η ου· ως η φασκουσα· Ἐγω δε λεγω υμιν, ος εαν οργισθηι τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

12

αδελφωι αυτου, και τα εξης· και· Ἐγω δε λεγω υμιν, μη ομοσαι ολως. και παρα τωι
αποστολωι το ρητον τηρητεον· Νουθετειτε τους ατακτους, παραμυθεισθε τους
ολιγοψυ χους, αντεχεσθε των ασθενων, μακροθυμειτε προς παντας· ει και παρα τοις
φιλοτιμοτεροις δυναται σωζειν εκαστον αυτων, μετα του μη αθετεισθαι την κατα το
ρητον εν τολην, βαθη σοφιας θεου. 1.21 Ὁ μεντοι γε ακριβης επι τινων
περιελκυσθησεται, χωρις πολλης βασανου μη δυναμενος αποφηινασθαι, ποτε ρον ηδε
η νομιζομενη ιστορια γεγονε κατα την λεξιν η ου· και τησδε της νομοθεσιας το
ρητον τηρητεον η ου. δια τουτο δει ακριβως τον εντυγχανοντα, τηρουντα το του
σωτηρος προσταγμα το λεγον· Ἐρευνατε τας γραφας· επιμελως βασανιζειν, πη το
κατα την λεξιν αληθες εστιν, και πη αδυνατον· και, οση δυναμις, εξιχνευειν απο των
ομοιων φωνων τον πανταχου διεσπαρμενον της γραφης νουν του κατα την λεξιν
αδυνατου. επει τοινυν, ως σαφες εσται τοις εντυγχανουσιν, αδυνατος μεν ο ως προς
το ρητον ειρμος, ουκ αδυνατος δε αλλα και αληθης ο προηγουμενος· ολον τον νουν
φιλοτιμητεον καταλαμ βανειν, συνειροντα τον περι των κατα την λεξιν αδυνατων
λογον νοητως τοις ου μονον ουκ αδυνατοις αλλα και αλη θεσι κατα την ιστοριαν,
συναλληγορουμενοις τοις οσον επι τηι λεξει μη γεγενημενοις. διακειμεθα γαρ ημεις
περι πασης της θειας γραφης, οτι πασα μεν εχει το πνευ ματικον, ου πασα δε το
σωματικον· πολλαχου γαρ ελεγ χεται αδυνατον ον το σωματικον. διοπερ πολλην
προσ οχην συνεισακτεον τωι ευλαβως εντυγχανοντι ως θειοις γραμμασι ταις θειαις
βιβλοις· ων ο χαρακτηρ της νοησεως τοιουτος ημιν φαινεται. 1.22 Ἔθνος τι επι γης
απαγγελλουσιν οι λογοι εξειλε χθαι τον θεον, ο καλουσιν ονομασι πλειοσι. καλειται
γαρ τουτο το παν εθνος Ἰσραηλ· λεγεται δε και Ἰακωβ. οτε δε διηιρηται κατα τους
χρονους Ἱεροβοαμ υιου Ναβατ, αι μεν υπο τουτωι λεγομεναι φυλαι δεκα
ωνομασθησαν Ἰσ ραηλ· αι δε λοιπαι δυο και η Λευιτικη, υπο των εκ σπερ ματος του
∆αυειδ βασιλευομεναι, Ἰουδας. ο δε συμπας τοπος, οντινα ᾤκουν οι απο του εθνους,
δεδομενος αυτοις απο του θεου, καλειται Ἰουδαια, ης μητροπολις Ἱερου σαλημ·
μητροπολις δηλονοτι πλειονων πολεων, ων τα ονοματα πολλαχου μεν και αλλοθι
διεσπαρμενως κειται, υφ' εν δε κατειλεγμεναι εισιν εν Ἰησου τωι του Ναυη. τουτων
ουτως εχοντων, υψων το διανοητικον ημων ο αποστολος φησι που· Βλεπετε τον
Ἰσραηλ κατα σαρκα· ως οντος τινος Ἰσραηλ κατα πνευμα. και αλλαχου λεγει· Ου γαρ
τα τεκνα της σαρκος, ταυτα τεκνα του θεου· ουδε παντες οι εξ Ἰσραηλ, ουτοι Ἰσραηλ.
αλλ' ουδε ο εν τωι φανερωι Ἰουδαιος εστιν, ουδε η εν τωι φανερωι εν σαρκι περιτομη·
αλλ' ο εν τωι κρυπτωι Ἰουδαιος, και περιτομη καρδιας εν πνευματι, ου γραμματι. ει
γαρ η κρισις του Ἰουδαιου εκ του κρυπτου λαμβανεται, νοητεον οτι, ωσπερ
Ἰουδαιων σωματικον εστι γενος, ουτω των εν κρυπτωι Ἰου-δαιων εστι τι εθνος, της
ψυχης την ευγενειαν ταυτην κατα τινας λογους απορρητους κεκτημενης. αλλα και
πολλαι προφητειαι περι του Ἰσραηλ και του Ἰουδα προφητευουσι, διηγουμεναι τα
εσομενα αυτοις. και ου δηπου αι τοσαυται τουτοις γεγραμμεναι επαγγελιαι, οσον επι
τηι λεξει τα πειναι τυγχανουσαι και ουδεν αναστημα παριστασαι και αξιωμα
επαγγελιας θεου, ουχι αναγωγης μυστικης δεονται; ει δε αι επαγγελιαι νοηται εισι
δι' αισθητων επαγγελλο μεναι· και οις αι επαγγελιαι, ου σωματικοι. 1.23 Και ινα μη
επιδιατριβωμεν τωι λογωι τωι περι του εν κρυπτωι Ἰουδαιου και τωι περι του εσω
ανθρωπου Ἰσ-ραηλιτου, και τουτων αυταρκων οντων τοις μη ακεντροις, επι το
προκειμενον επανερχομεθα, και φαμεν τον Ἰακωβ πατερα ειναι των δωδεκα
πατριαρχων, κακεινους των δη μαρχων, και ετι εκεινους των εξης Ἰσραηλιτων. αρ'
ουν οι μεν σωματικοι Ἰσραηλιται την αναγωγην εχουσιν επι τους δημαρχους, και οι
δημαρχοι προς τους πατριαρχας, οι δε πατριαρχαι προς τον Ἰακωβ και τους ετι
ανωτερω· οι δε νοητοι Ἰσραηλιται, ων τυπος ησαν οι σωματικοι, ουχι εκ δημων εισι,
των δημων εκ φυλων εληλυθοτων, και των φυλων απο ενος τινος, γενεσιν ου
τοιαυτην σωματικην εχοντος, αλλα την κρειττονα, γεγενημενου κακεινου εκ του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

13

Ἰσαακ, καταβεβηκοτος κακεινου εκ του Ἀβρααμ, παντων αναγομενων επι τον Ἀδαμ,
ον ο αποστολος ειναι φησι τον χριστον; πασα γαρ αρχη πατριων των ως προς τον
των ολων θεον κατωτερω απο Χριστου ηρξατο του μετα τον των ολων θεον και
πατερα ουτω πατρος οντος πασης ψυχης, ως ο Ἀδαμ πατηρ εστι παντων των
ανθρωπων. ει δε και η Ευα επιτετευκται τωι Παυλωι εις την εκκλησιαν αναγο μενη,
ου θαυμαστον, του Καιν εκ της Ευας γεγενημενου, και παντων των εξης την
αναγωγην εχοντων επι την Ευαν, εκτυπωματα της εκκλησιας τυγχανειν· παντων
απο της εκκλησιας προηγουμενωι λογωι γεγενημενων. 1.24 Ει δη πληκτικα εστι τα
περι του Ἰσραηλ και των φυλων και των δημων αυτου ημιν ειρημενα, επαν φασκηι ο
σωτηρ· Ουκ απεσταλην ει μη εις τα προβατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ· ουκ
εκλαμβανομεν ταυτα ως οι πτωχοι τηι διανοιαι Ἐβιωναιοι, της πτωχης διανοιας
επωνυ μοι· εβιων γαρ ο πτωχος παρ' Ἑβραιοις ονομαζεται· ωστε υπολαβειν επι τους
σαρκινους Ἰσραηλιτας προηγουμενως τον Χριστον επιδεδημηκεναι. Ου γαρ τα τεκνα
της σαρ κος, ταυτα τεκνα του θεου. παλιν ο αποστολος περι της Ἱερουσαλημ τοιαυτα
τινα διδασκει, οτι Ἡ ανω Ἱερουσαλημ ελευθερα εστιν, ητις εστι μητηρ ημων. και εν
αλληι επιστοληι· Ἀλλα προσεληλυθατε Σιων ορει και πολει θεου ζωντος, Ἱερουσαλημ
επουρανιωι, και μυριασιν αγγελων, πανηγυρει και εκκλησιαι πρωτοτοκων
απογεγραμμενων εν ουρανοις. ει τοινυν εστιν εν ψυχων γενει ο Ἰσραηλ, και εν
ουρανωι τις πολις Ἱερουσαλημ· ακολουθει τας πολεις Ἰσραηλ μητροπολει χρησθαι τηι
εν ουρανοις Ἱερουσαλημ· και ακολουθως τηι πασηι Ἰουδαιαι. οσα τοιγαρουν προφη
τευεται περι Ἱερουσαλημ και λεγεται περι αυτης, ει θεου ως θεου ακουωμεν και
σοφιαν φθεγγομενου, περι της επου ρανιου πολεως και παντος του τοπου του
περιεκτικου των πολεων της αγιας γης νοητεον τας γραφας απαγγελλειν. ταχα γαρ ο
σωτηρ επ' εκεινας ημας αναγων τας πολεις, τοις ευδοκιμησασιν εν τωι τας μνας
καλως ωικονομηκεναι, επιστασιαν διδωσι δεκα η πεντε πολεων. 1.25 Ει τοινυν αι
προφητειαι αι περι Ἰουδαιας και περι Ἱερουσαλημ και Ἰσραηλ και Ἰουδα και Ἰακωβ,
μησαρκινως ημων εκλαμβανοντων ταυτα, μυστηρια τοιαδε τινα υποβαλλουσιν,
ακολουθον αν ειη και τας προφητειας τας περι Αιγυπτου και Αιγυπτιων, και
Βαβυλωνος και Βαβυλωνιων, και Τυρου και Τυριων, και Σιδωνος και Σιδω νιων, η
των λοιπων εθνων, μη μονον περι των σωματικων τουτων Αιγυπτιων και
Βαβυλωνιων και Τυριων και Σιδω νιων προφητευειν. ει γαρ Ἰσραηλιται νοητοι,
ακολουθον και Αιγυπτιους ειναι νοητους και Βαβυλωνιους. ουδε γαρ πανυ αρμοζει
τα εν τωι Ἰεζεκιηλ λεγομενα περι Φαραω βασιλεως Αιγυπτου ανθρωπου τινος
αρξαντος η αρξοντος της Αιγυπτου λεγεσθαι, ως δηλον εσται τοις παρατηρου μενοις.
ομοιως τα περι του αρχοντος Τυρου ου δυναται νοεισθαι περι τινος ανθρωπου
αρξοντος της Τυρου. και τα περι του Ναβουχοδονοσορ πολλαχου λεγομενα, και
μαλιστα εν τωι Ἠσαΐαι, [πως] οιον τε εκλαβειν περι του ανθρωπου εκεινου; ουτε γαρ
εξεπεσεν εκ του ουρανου, ουδε εωσφορος ην, ουδε πρωι ανετελλεν επι την γην ο
Ναβουχοδονοσορ ο ανθρωπος. ου μην ουδε τα λεγομενα εν τωι Ἰεζεκιηλ περι
Αιγυπτου, ως τεσσαρακοντα ετεσιν ερημωθησομενης ωστε ποδα ανθρωπου μη
ευρεθηναι εκει, και ως επι τοσουτον πολεμηθησομενης ποτε ωστε δι' ολης αυτης το
αιμα γενεσθαι μεχρι των γονατων, νουν τις εχων εκληψεται περι της παρακειμενης
Αιγυπτου τοις τα σω ματα υπο ηλιου μεμελασμενοις Αιθιοψι. 1.26ν και μεθ' ετερα·
Ταχα δε ωσπερ οι εντευθεν κατα τον κοινον θανατον αποθνησκοντες εκ των
ενταυθα πεπραγμενων οικονομουνται, ει κριθειεν αξιοι του καλουμενου χωριου
ᾅδου, τοπων διαφορων τυγχανειν κατα την αναλογιαν των αμαρτηματων· ουτως οι
εκειθεν, ιν' ουτως ειπω, απο θνησκοντες εις τον ᾅδην τουτον καταβαινουσι,
κρινομενοι αξιοι των του παντος περιγειου τοπου διαφορων οικητηριων βελτιονων
η χειρονων, και παρα τοισδε η τοισδε τοις πατρασιν· ως δυνασθαι ποτε Ἰσραηλιτην
πεσειν ες Σκυθας, και Αιγυπτιον εις την Ἰουδαιαν κατελθειν. πλην ο σωτηρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

14

συναγαγειν ηλθε τα προβατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ· και πολλων απο του
Ἰσραηλ μη ειξαντων τηι διδασκαλιαι αυτου, και οι απο των εθνων καλουνται. 1.27
Κεκρυπται δε, ως ηγουμεθα, εν ταις ιστοριαις ταυτα. και γαρ η βασιλεια των
ουρανων ομοια εστι θη σαυρωι κεκρυμμενωι εν τωι αγρωι, ον ο ευρων εκρυψεν, και
απο της χαρας αυτου υπαγει και παντα οσα εχει πωλει και αγοραζει τον αγρον
εκεινον. και επιστησωμεν ει μη το βλεπομενον της γραφης, και το επιπολαιον αυτης
και προχειρον, ο πας εστιν αγρος πληρης παντοδαπων τυγχα νων φυτων· τα δε
εναποκειμενα και ου πασιν ορωμενα, αλλ' ωσπερει υπο τα βλεπομενα φυτα
κατορωρυγμενα, οι θησαυροι της σοφιας και γνωσεως αποκρυφοι· ουστινας το
πνευμα δια του Ἠσαΐου σκοτεινους και αορατους και αποκρυφους καλει· δεομενους
ιν' ευρεθωσι θεου του μονου δυναμενου τας κρυπτουσας αυτους χαλκας πυλας συν
τριψαι, και τους σιδηρους επικειμενους ταις θυραις μοχλους συνθλασαι· ιν' ευρεθηι
παντα τα εν τηι Γενεσει περι των διαφορων αληθινων ψυχης γενων και οιονει
σπερματων εγγυς που του Ἰσραηλ η πορρω τυγχανοντων, και η ες Αιγυπτον καθοδος
των εβδομηκοντα ψυχων, οπως εκει γενωνται ωσει τα αστρα του ουρανου τωι
πληθει. αλλ' επει ου παντες οι εξ αυτων φως εισι του κοσμου· ου γαρ παντες οι εξ
Ἰσραηλ, ουτοι Ἰσραηλ· γινονται εκ των εβδομηκοντα και ωσει αμμος η παρα το
χειλος της θαλασσης η αναριθμητος. 1.28n [Ἐν τηι λθʹ ομιλιαι των ει τον Ἱερεμιαν.]
Ὥσπερ δε παντα τα του θεου δωρηματα εις υπερβολην μειζονα εστι της θνητης
υποστασεως· ουτω και ο ακριβης λογος της περι παντων τουτων σοφιας. παρα τωι
θεωι τωι και οικονομησαντι ταυτα γραφηναι τυγχανων, θελοντος του πατρος του
λογου, γενοιτο αν εν τηι ακρως μετα πασης φιλοτιμιας και συναισθησεως της
ανθρωπινης ασθενειας της περι την καταληψιν της σοφιας κεκαθαρμενηι ψυχηι. ει δε
τις προπετεστερον εαυ τον επιδυη, μη συνιδων το απορρητον της σοφιας του θεου
και του εν αρχηι προς τον θεον λογου και αυτου θεου οντος, και οτι κατα τον λογον
και θεον, και κατα την παρ' αυτωι σοφιαν, ταυτα και ζητητεον και ευρετεον· αναγκη
τον τοιουτον, εις μυθολογιας και φλυαριας εκπι πτοντα και αναπλασμους, τωι περι
ασεβειας εαυτον υπο βαλλειν κινδυνωι. διοπερ μνημονευτεον και της παρα τωι
Σολομωντι εν τωι Ἐκκλησιαστηι περι των τοιουτων εντολης, λεγοντι· Μη σπευσηις
του εξενεγκειν λογον προ προσωπου του θεου· οτι ο θεος εν τωι ουρανωι ανω, και συ
επι της γης κατω· δια τουτο εστωσαν οι λογοι σου ολιγοι. πρεπει δε τα αγια
γραμματα πιστευειν μηδεμιαν κεραιαν εχειν κενην σοφιας θεου· ο γαρ εντειλαμενος
εμοι τωι ανθρωπωι, και λεγων· Ουκ οφθησηι ενωπιον μου κενος· πολλωι πλεον αυτος
ουδεν κενον ερει. εκ γαρ του πληρω ματος αυτου λαβοντες οι προφηται λεγουσι· διο
παντα πνει των απο πληρωματος· και ουδεν εστιν εν προφητειαι η νομωι η ευαγγελιωι
η αποστολωι, ο ουκ εστιν απο πληρω ματος. δια τουτο επει εστιν απο πληρωματος,
πνει του πληρωματος τοις εχουσιν οφθαλμους βλεποντας τα του πληρωματος, και
ωτα ακουοντα των απο πληρωματος, και αισθητηριον της ευωδιας των απο
πληρωματος πνεον. εαν δε ποτε αναγινωσκων την γραφην προσκοψηις νοηματι οντι
καλωι λιθωι προσκομματος και πετραι σκανδαλου, αιτιω σαυτον. μη απελπισηις γαρ
τον λιθον τουτον του προσ κομματος και την πετραν του σκανδαλου εχειν νοηματα,
ωστ' αν γενεσθαι το ειρημενον· Και ο πιστευων ου κατ αισχυνθησεται. πιστευσον
πρωτον, και ευρησεις υπο το νομιζομενον σκανδαλον πολλην ωφελειαν αγιαν. 1.29n
Ἐκ των ει τον νʹ ψαλμον εξηγητικων. εν μερει τη κατα τον Ουριαν ι τορια την
αρχην αλληγορη α , επιφερει· Ει δε τωι βιαιον ειναι δοκει το εκ μερους μεν ιστο ριαν
αλληγορησαι μη εξομαλισαι δε αυτην, δηλον οτι ταυτα μεν ματην λελεξεται, αλλα
δε εις τον τοπον ζητη τεον· ει μη αρα επι πλεον τις βασανισας τα κατα τον τοπον
ευροι παντα αποκαταστησαι, και τα περι τον αναιρεθεντα ανδρα, και την δοκουσαν
αυτου χρηστοτητα, μη βουλομενου εις τον οικον αυτου γενεσθαι και ανα παυεσθαι,
του λαου εν στρατοπεδωι τυγχανοντος και αγω νιωντος. ουκ οιδα δε πως οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

15

φευγοντες την εν τουτοις αλληγοριαν, και την λεξιν δι' εαυτην αναγεγραφθαι νομι
ζοντες, παραστησονται τωι βουληματι του αγιου πνευματος πραγματα αναγραφης
αξιωσαντος, εφ' οις ου μονον ακολασια αλλα και ωμοτης και απανθρωπια
κατηγορειται του ∆αυειδ, τολμησαντος εις τον Ουριαν πραγμα αλλο τριον και του
τυχοντος ηθους μετριως βελτιωθεντος. εγω δε ειποιμ' αν οτι ωσπερ αι κρισεις του
θεου μεγαλαι και δυσδιηγητοι εισι, δοκουσαι αιτιαι τυγχανειν του τας απαιδευτους
πλανασθαι ψυχας· ουτως και αι γραφαι αυτου μεγαλαι μεν και πεπληρωμεναι
νοηματων εισιν απορρητων και μυστικων και δυσθεωρητων· σφοδρα δε και
δυσδιηγητοι εισι και αιτιαι δοκουσαι του τας απαιδευτους πλανασθαι των
ετεροδοξων ψυχας, απερισκεπτως και μετα προπετειας κατηγορουντων του θεου εξ
ων ου νοουσι γραφων, και δια τουτο εκπιπτοντων επι αναπλασμον αλλου θεου.
ασφαλες ουν το περιμενειν την ερμηνειαν του σαφηνιστου λογου, και της εν
μυστηριωι σοφιας αποκεκρυμμενης, ην ουδεις των αρχοντων του αιωνος τουτου
εγνωκεν, κατα αποκαλυψιν μυστηριου χρονοις αιωνιοις σεσιγημενου,
φανερωθεντος δε τοις αποστολοις και τοις εκεινοις παραπλησιοις δια τε γραφων
προφητικων και της γενομενης εις αυτους επιφανειας του σωτηρος ημων λογου του
εν αρχηι προς τον θεον. 1.30n Ἀπο τη ει το Λευιτικον ομιλια [εʹ] ευθυ μετα την
αρχην. Μη νοησαντες δε διαφοραν ιουδαισμου ορατου και ιουδαισμου νοητου,
τουτεστιν ιουδαισμου φανερου και ιουδαισμου του εν τωι κρυπτωι, οι απο των αθεων
και ασεβεστατων αιρεσεων ευθεως διεστησαν απο του ιουδαισ μου και του θεου του
δοντος ταυτας τας γραφας και ολον τον νομον, και ανεπλασαν ετερον θεον παρα τον
δεδωκοτα θεον τον νομον και τους προφητας, παρα τον ποιησαντα ουρανον και γην.
το δ' ουχ ουτως εχει, αλλ' ο δεδωκως τον νομον δεδωκε και το ευαγγελιον· ο
ποιησας τα βλεπομενα κατεσκευασε και τα μη βλεπομενα. και συγγενειαν εχει τα
βλεπομενα και τα μη βλεπομενα· ουτω δε εχει συγγενειαν, ωστε τα αορατα του θεου
απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθορασθαι. συγγενειαν εχει και τα
βλεπομενα του νομου και των προφητων προς τα μη βλεπομενα αλλα νοουμενα του
νομου και των προφητων. επει ουν συνεστηκεν η γραφη και αυτη οιονει εκ σωματος
μεν του βλεπομενου, ψυχης δε της εν αυτωι νοουμενης και καταλαμβανομενης, και
πνευ ματος του κατα τα υποδειγματα και σκιαν των επουρα νιων· φερε,
επικαλεσαμενοι τον ποιησαντα τηι γραφηι σωμα και ψυχην και πνευμα, σωμα μεν
τοις προ ημων, ψυχην δε ημιν, πνευμα δε τοις εν τωι μελλοντι αιωνι
κληρονομησουσι ζωην αιωνιον και μελλουσιν ηκειν επι τα επουρανια και αληθινα
του νομου, ερευνησωμεν ου το γραμμα αλλα την ψυχην επι του παροντος· ει δε οιοι
τε εσμεν, αναβησομεθα και επι το πνευμα, κατα τον λογον τον περι των
αναγνωσθεισων θυσιων. 2.1n Ὅτι κεκλει ται και ε φραγι ται η θεια γραφη. απο του
ει τον αʹ ψαλμον τομου. Κεκλεισθαι και εσφραγισθαι τας θειας γραφας οι θειοι φασι
λογοι, τηι κλειδι του ∆αυειδ, ταχα δε και σφραγιδι, περι ης ειρηται το· Ἐκτυπωμα
σφραγιδος, αγιασμα κυριωι· τουτεστι τηι δυναμει του δεδωκοτος αυτας θεου, τηι υπο
της σφραγιδος δηλουμενηι. περι μεν ουν του κεκλεισθαι και εσφραγισθαι ο Ἰωαννης
αναδιδασκει εν τηι αποκαλυψει λεγων· Και τωι αγγελωι της εν Φιλαδελφιαι εκκλησιας
γραψον· ταδε λεγει ο αγιος, ο αληθινος, ο εχων την κλειν του ∆αυειδ, ο ανοιγων και
ουδεις κλεισει, και κλειων και ουδεις ανοιξει· οιδα σου τα εργα· ιδου δεδωκα
ενωπιον σου θυραν ηνεωιγμενην, ην ουδεις δυναται κλεισαι αυτην. και μετ' ολιγα·
Και ειδον επι την δεξιαν του καθημενου επι τον θρονον βιβλιον γεγραμμενον
εσωθεν και εξωθεν, κατεσφραγισμενον σφραγισιν επτα. και ειδον αλλον αγγελον
ισχυρον κηρυσσοντα εν φωνηι μεγαληι· τις αξιος ανοιξαι το βιβλιον και λυσαι τας
σφρα γιδας αυτου; και ουδεις ηδυνατο εν τωι ουρανωι ουτε επι της γης ουτε υποκατω
της γης ανοιξαι το βιβλιον ουτε βλεπειν αυτο. και εκλαιον οτι ουδεις αξιος ευρεθη
ανοιξαι το βιβλιον ουτε βλεπειν αυτο. και εις των πρεσβυτερων λεγει μοι· μη κλαιε·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

16

ιδου ενικησεν ο λεων εκ της φυλης Ἰουδα, η ριζα ∆αυειδ, ανοιξαι το βιβλιον και τας
επτα σφραγιδας αυτου. 2.2 Περι δε του εσφραγισθαι μονον ο Ἠσαΐας ουτως· Και
εσται υμιν τα ρηματα παντα ταυτα ως οι λογοι του βιβλιου τουτου του
εσφραγισμενου, ο εαν δωσιν αυτο ανθρωπωι επισταμενωι γραμματα λεγοντες·
αναγνωθι ταυτα, και ερει· ου δυναμαι αναγνωναι, εσφραγισται γαρ· και δο θησεται
το βιβλιον τουτο εις χειρας ανθρωπου μη επιστα μενου γραμματα, και ερει αυτωι·
αναγνωθι τουτο, και ερει· ουκ επισταμαι γραμματα. ταυτα γαρ ου μονον περι της
αποκαλυψεως Ἰωαννου και του Ἠσαΐου νομιστεον λεγεσθαι, αλλα και περι πασης
θειας γραφης, ομολογουμενως παρα τοις καν μετριως επαΐειν λογων θειων
δυναμενοις πεπληρωμενης αινιγματων και παραβολων σκοτεινων τε λογων και
αλλων ποικιλων ειδων ασαφειας, δυσληπτων τηι ανθρωπινηι φυσει. οπερ διδαξαι
βουλομενος και ο σωτηρ φησιν, ως της κλειδος ουσης παρα τοις γραμματευσι και
Φαρισαιοις ουκ αγωνιζομενοις την οδον ευρειν του ανοιξαι, το· Ουαι υμιν τοις
νομικοις, οτι ηρατε την κλειδα της γνωσεως· αυτοι ουκ εισηλθετε, και τους
εισερχομενους ουκ αφιετε εισελθειν. 2.3n και μεθ' ετερα· Μελλοντες δε αρχεσθαι της
ερμηνειας των ψαλ μων, χαριεστατην παραδοσιν υπο του Ἑβραιου ημιν καθο λικως
περι πασης θειας γραφης παραδεδομενην προταξω μεν. εφασκε γαρ εκεινος εοικεναι
την ολην θεοπνευστον γραφην, δια την εν αυτηι ασαφειαν, πολλοις οικοις εν οικιαι
μιαι κεκλεισμενοις· εκαστωι δε οικωι παρακεισθαι κλειν ου την καταλληλον αυτωι· και
ουτω διεσκεδασθαι τας κλεις περι τους οικους, ουχ αρμοζουσας καθ' εκαστην
εκεινοις οις παρακεινται· εργον δε ειναι μεγιστον ευρισκειν τε τας κλεις και
εφαρμοζειν αυτας τοις οικοις, ους ανοιξαι δυναν ται· νοεισθαι τοινυν και τας
γραφας ουσας ασαφεις, ουκ αλλοθεν τας αφορμας του νοεισθαι λαμβανουσας η παρ'
αλληλων εχουσων εν αυταις διεσπαρμενον το εξηγητικον. ηγουμαι γουν και τον
αποστολον την τοιαυτην εφοδον του συνιεναι τους θειους λογους υποβαλλοντα
λεγειν· α και λαλουμεν ουκ εν διδακτοις ανθρωπινης σοφιας λογοις, αλλ' εν
διδακτοις πνευματος, πνευματικοις πνευματικα συγκρι νοντες. 2.4n και μετα πολλα
υγκρινων του ενικω κειμενου μακαρι μου προ του πληθυντικω ειρημενου ,
Φη ιν· Ει δε Τα λογια κυριου λογια αγνα, αργυριον πεπυ ρωμενον, δοκιμιον τηι γηι,
κεκαθαρισμενον επταπλασιως· και μετα πασης ακριβειας εξητασμενως το αγιον
πνευμα υποβεβληκεν αυτα δια των υπηρετων του λογου, μηποτε και ημας διαφευγηι
η αναλογια, [καθ' ην] επι πασαν εφθασε γραφην θεοπνευστον η σοφια του θεου
μεχρι του τυχοντος γραμματος· και ταχα και δια τουτο ο σωτηρ φησι· Ἰωτα εν η μια
κεραια ου μη παρελθηι απο του νομου, εως αν παντα γενηται. ον τροπον γαρ επι της
κοσμοποιΐας η θεια τεχνη ου μονον εν ουρανωι και ηλιωι και σεληνηι και αστροις
φαινεται δι' ολων των σωματων εκεινων πεφοιτη κυια, αλλα και επι γης εν υληι
ευτελεστεραι το αυτο πεποιη κεν, ως μη υπερηφανεισθαι απο του τεχνιτου μητε τα
σωματα των ελαχιστων ζωων, πολλωι δε πλεον και τας ενυπαρχουσας ψυχας εν
αυτοις, εκαστης ιδιωμα τι λαβου σης εν αυτηι, ως εν αλογωι σωτηριον· μητε τα της
γης βλαστηματα, εκαστωι ενυπαρχοντος του τεχνικου περι τας ριζας και τα φυλλα
και τους ενδεχομενους καρπους και τας διαφορας των ποιοτητων· ουτως ημεις
υπολαμβανομεν περι παντων των εξ επιπνοιας του αγιου πνευματος αναγεγραμ
μενων, ως της επιδιδουσης την υπερανθρωπον σοφιαν ιερας προνοιας δια των
γραμματων τωι γενει των ανθρωπων, λογια σωτηρια ενεσπαρκυιας, ως εστιν ειπειν,
εκαστωι γραμ ματι κατα το ενδεχομενον ιχνη της σοφιας. 2.5 Χρη μεντοι γε τον απαξ
παραδεξαμενον του κτι σαντος τον κοσμον ειναι ταυτας τας γραφας πεπεισθαι, οτι
οσα περι της κτισεως απανται τοις ζητουσι τον περι αυτης λογον, ταυτα και περι των
γραφων. εστι δε γε και εν τηι κτισει τινα ανθρωπινηι φυσει δυσευρετα η και ανευρετα·
και ου δια τουτο κατηγορητεον του ποιητου των ολων, φερε ειπειν, επει ουχ
ευρισκομεν αιτιαν βασιλισκων κτισεως και των αλλων ιοβολων θηριων· ενθαδε γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

17

οσιον, τον αισθα νομενον της ασθενειας του γενους ημων, και οτι τεχνης θεου
λογους μετα πασης ακριβειας τεθεωρημενους εκλα βειν ημιν αμηχανον, θεωι
ανατιθεναι την τουτων γνωσιν, υστερον ημιν, εαν αξιοι κριθωμεν, φανερωσοντι
ταυτα περι ων νυν ευσεβως επεστησαμεν. ουτω τοινυν και εν ταις θειαις γραφαις
χρη οραιν, οτι πολλα αποκειται εν αυταις δυσαποδοτα ημιν. οι γουν επαγγελλομενοι
μετα το απο στηναι του κτισαντος τον κοσμον και ωι ανεπλασαν ως θεωι προστρεχειν
λυετωσαν τας προσαγομενας υφ' ημων αυτοις αποριας, η το εαυτων γε συνειδος
πειθετωσαν μετα το τηλικουτον τολμημα της ασεβειας αναπεπαυσθαι συμφω νως
ταις παρ' αυτοις υποθεσεσι περι των ζητουμενων και περι των προσαγομενων αυτοις
απορηματων. ει γαρ κακει ουδεν ηττον τα απορηματα μενει, αποσταντων της θεοτη
τος· ποσωι οσιωτερον ην μενοντας επι της εννοιας της περι θεου, απο των κτισματων
του γενεσιουργου θεωρουμενου, μηδεν αθεον και ανοσιον περι του τηλικουτου
αποφαινεσθαι θεου; 3.1n ∆ια τι κβʹ τα θεοπνευ τα βιβλια. εκ του αυτου ει τον αʹ
ψαλμον τομου. Ἐπει δε εν τωι περι αριθμων τοπωι, εκαστου αριθμου δυναμιν τινα
εχοντος εν τοις ουσιν, ηι κατεχρησατο ο των ολων δημιουργος εις την συστασιν οτε
μεν του παντος οτε δε ειδους τινος των εν μερει, προσεχειν δει και εξιχνευειν απο
των γραφων τα περι αυτων και ενος εκαστου αυτων· ουκ αγνοητεον οτι και το ειναι
τας ενδιαθηκους βιβλους, ως Ἑβραιοι παραδιδοασι, δυο και εικοσι, οις ο ισος αριθμος
των παρ' αυτοις στοιχειων εστιν, ουκ αλογον τυγχανει. ως γαρ τα κβʹ στοιχεια
εισαγωγη δοκει ειναι εις την σοφιαν και τα θεια διδαγματα τοις χαρακτηρσι τουτοις
εντυπου μενα τοις ανθρωποις· ουτω στοιχειωσις εστιν εις την σο φιαν του θεου, και
εισαγωγη εις την γνωσιν των οντων, τα κβʹ θεοπνευστα βιβλια. Περι ολοικι μων και
ευτελου φρα εω τη γραφη . εκ του δʹ τομου των ει το κατα Ἰωαν νην, μετα τρια
φυλλα τη αρχη . Ὁ διαιρων παρ' εαυτωι φωνην και σημαινομενα και πραγματα, καθ'
ων κειται τα σημαινομενα, ου προσκοψει τωι των φωνων σολοικισμωι, επαν ερευνων
ευρισκηι τα πραγ ματα, καθ' ων κεινται αι φωναι, υγιη· και μαλιστα επαν
ομολογωσιν οι αγιοι ανδρες τον λογον αυτων και το κη ρυγμα ουκ εν πειθοις σοφιας
ειναι λογων, αλλ' εν απο δειξει πνευματος και δυναμεως. 4.2n Ειτα ειπων τον του
ευαγγελι του ολοικι μον επαγει· Ἅτε δε ουκ ασυναισθητοι τυγχανοντες οι
αποστολοι των εν οις προσκοπτουσι, και περι α ουκ ησχοληνται, φασιν ιδιωται ειναι
τωι λογωι, αλλ' ου τηι γνωσει· νομι στεον γαρ αυτο ουχ υπο Παυλου μονον αλλα και
υπο των λοιπων αποστολων λεγεσθαι αν. ημεις δε και το· Ἔχο μεν δε τον θησαυρον
τουτον εν οστρακινοις σκευεσιν, ινα η υπερβολη της δυναμεως ηι του θεου και μη εξ
ημων· εξει ληφαμεν ως θησαυρου μεν λεγομενου του αλλαχοσε θησαυρου της
γνωσεως και σοφιας της αποκρυφου, οστρα κινων δε σκευων της ευτελους και
ευκαταφρονητου παρ' Ἕλλησι λεξεως των γραφων αληθως υπερβολης δυναμεως
του θεου εμφαινομενης· οτι ισχυσε τα της αληθειας μυστηρια και η δυναμις των
λεγομενων ουκ εμποδιζομενη υπο της ευτελους φρασεως φθασαι εως περατων γης,
και υπαγαγειν τωι Χριστου λογωι ου μονον τα μωρα του κοσμου, αλλ' εστιν οτε και τα
σοφα αυτου. βλεπομεν γαρ την κλησιν, ουχ οτι ουδεις σοφος κατα σαρκα, αλλ' οτι ου
πολλοι σοφοι κατα σαρκα. αλλα και οφειλετης εστι Παυλος καταγγελλων το
ευαγγελιον ου μονον βαρβαροις παραδιδοναι τον λογον αλλα και Ἕλλησι, και ου
μονον ανοητοις τοις ευχερεστερον συγκατατιθεμενοις αλλα και σοφοις· ικανωτο
γαρ υπο θεου διακονος ειναι της καινης διαθηκης, χρωμενος αποδειξει πνευματος
και δυναμεως, ινα η των πιστευοντων συγκαταθεσις μη ηι εν σοφιαι ανθρω πων αλλ'
εν δυναμει θεου. ισως γαρ ει καλλος και περιβολην φρασεως, ως τα παρ' Ἕλλησι
θαυμαζομενα, ειχεν η γραφη, υπενοησεν αν τις ου την αληθειαν κε κρατηκεναι των
ανθρωπων, αλλα την εμφαινομενην ακο λουθιαν και το της φρασεως καλλος
εψυχαγωγηκεναι τους ακροωμενους, και ηπατηκος αυτους προσειληφεναι. 5.1n Τι η
πολυλογια, και τινα τα πολλα βιβλια· και οτι πα α η θεοπνευ το γραφη εν βιβλιον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

18

ε τιν. εκ του εʹ τομου των ει το κατα Ἰωαννην, ει το προοιμιον. Ἐπει μη αρκουμενος
το παρον ανειληφεναι προς ημας εργον των του θεου εργοδιωκτων, και αποντας τα
πολλα σοι σχολαζειν και τωι προς σε καθηκοντι αξιοις, εγω εκκλινων τον καματον,
και περιισταμενος τον παρα θεου των επι το γραφειν εις τα θεια εαυτους
επιδεδωκοτων κινδυνον, συναγορευσαιμι αν εμαυτωι απο της γραφης
παραιτουμενος το πολλα ποιειν βιβλια. φησι γαρ εν τωι Ἐκκλησιαστηι Σολομων· Υιε
μου, φυλαξαι του ποιησαι βιβλια πολλα· ουκ εστι περασμος, και μελετη πολλη
κοπωσις σαρκος. ημεις γαρ, ει μη εχοι νουν τινα κεκρυμμενον και ετι ημιν ασαφη η
προκειμενη λεξις, αντικρυς παραβεβηκαμεν την εντολην μη φυλαξαμενοι ποιησαι
βιβλια πολλα. 5.2n Ειτα ειπων ω ει ολιγα του ευαγγελιου ρητα τε αρε αυτωι
διηνυ θη αν τομοι επιφερει· Ὅσον γαρ επι τηι λεξει δυο σημαινεται εκ του· Υιε μου,
φυλαξαι του ποιησαι βιβλια πολλα· εν μεν οτι ου δει κεκτησθαι βιβλια πολλα,
ετερον δε οτι ου δει συνταξαι βιβλια πολλα· και ει μη το πρωτον, παντως το
δευτερον· ει δε το δευτερον, ου παντως το προτερον. πλην εκατερω θεν δοξομεν
μανθανειν, μη δειν ποιειν βιβλια πλειονα. ηδυναμην δε προς το νυν ημιν
υποπεπτωκος ισταμενος επιστειλαι σοι ως απολογιαν το ρητον, και, κατασκευασας
το πραγμα εκ του μηδε τους αγιους πολλων βιβλιων συνταξεσιν εσχολακεναι,
παυσασθαι προς το εξης του κατα τας συνθηκας, ας εποιησαμεθα προς αλληλους, υπα
γορευειν τα διαπεμφθησομενα σοι· και ταχα συ πληγεις υπο της λεξεως προς το εξης
αν ημιν συνεχωρησας. αλλ' επει την γραφην ευσυνειδητως εξεταζειν δει, μη
προπετως εαυτωι καταχαριζομενον το νενοηκεναι εκ του ψιλην την λεξιν
εξειληφεναι, ουχ υπομενω μη την φαινομενην μοι υπερ εμαυτου απολογιαν, ηι
χρησαιο αν κατ' εμου ει παρα τας συνθηκας ποιησαιμι, παρατιθεις. και πρωτον γε,
επει δοκει τηι λεξει συναγορευειν η ιστορια, ουδενος των αγιων εκδεδωκοτος
συνταξεις πλειονας και εν πολλαις βιβλοις τον νουν αυτου εκτιθεμενου, περι τουτου
λεκτεον. ο δε εγκαλων μοι εις συνταξιν πλειονων ερχομενωι τον τηλι κουτον Μωσεα
φησει μονας πεντε βιβλους καταλελοι πεναι. 5.3ν Ειτα απαριθμη αμενο προφητα
και απο τολου , ολιγα εκα του η ουδε ολιγα γραψαντο , επαγει· Παλιν δη μετα ταυτα
ιλιγγιαιν μοι επερχεται σκοτοδινιωντι, μη αρα πειθαρχων σοι ουκ επειθαρχησα θεωι
ουδε τους αγιους εμιμησαμην. ει μη σφαλλομαι τοινυν εμαυτωι συναγορευων, δια το
πανυ σε φιλειν και εν μηδενι εθελειν λυπειν, τοιαυτας ευρισκω εις ταυτα απο
λογιας. προ παντων παρεθεμεθα το εκ του Ἐκκλησιασ του λεγοντος· Υιε μου,
φυλαξαι του ποιησαι βιβλια πολλα. τουτωι αντιπαραβαλλω εκ των Παροιμιων του
αυτου Σολομωντος ρητον, ος φησιν· Ἐκ πολυλογιας ουκ εκφευξηι αμαρτιαν,
φειδομενος δε χειλεων νοημων εσηι. και ζητω ει το οποια ποτ' ουν λεγειν πολλα
πολυλογειν εστιν, καν αγια τις και σωτηρια λεγηι πολλα. ει γαρ τουθ' ουτως εχει και
πολυλογει ο πολλα διεξιων ωφελιμα, αυτος ο Σολομων ουκ εκπεφευγε την
αμαρτιαν, λαλησας τρεις χιλιαδας παραβολων, και ωιδας πεντακισχιλιας, και υπερ
των ξυλων απο της κεδρου της εν τωι Λιβανωι και εως της υσσωπου της
εκπορευομενης δια του τοιχου· ετι δε και περι των κτηνων και περι των πετεινων
και περι των ερπετων και περι των ιχθυων. πως γαρ δυναται διδασκα λια ανυειν τι
χωρις της απλουστερον νοουμενης πολυλο γιας, και αυτης της σοφιας φασκουσης
τοις απολλυμενοις· Ἐξετεινον λογους, και ου προσειχετε; ο δε Παυλος φαι νεται
διατελων εωθεν μεχρι μεσονυκτιου εν τωι διδασκειν, οτε και Ευτυχος
καταφερομενος υπνωι βαθει καταπεσων εταραξε τους ακουοντας ως τεθνηκως. 5.4 Ει
τοινυν αληθες το· Ἐκ πολυλογιας ουκ εκφευξηι αμαρτιαν· αληθες δε και το μη
ημαρτηκεναι πολλα περι των προειρημενων τον Σολομωντα απαγγειλαντα, μηδε
τον Παυλον παρατειναντα μεχρι μεσονυκτιου, ζητητεον τις η πολυλογια, κακειθεν
μεταβατεον επι το ιδειν τινα τα πολλα βιβλια. ο πας δη λογος του θεου, λογος ο εν
αρχηι προς τον θεον, ου πολυλογια εστιν, ου γαρ λογοι· λογος γαρ εις συνεστως εκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

19

πλειονων θεωρηματων, ων εκαστον θεωρημα μερος εστι του ολου λογου. οι δε εξω
τουτου επαγγελλομενοι περιεχειν διεξοδον και απαγγελιαν οποιαν δηποτε, ει και ως
περι αληθειας εισι λογοι, και παραδοξοτερον γε ερω, ουδεις αυτων λογος, αλλ'
εκαστοι λογοι. ουδαμου γαρ η μονας, και ουδαμου το συμφωνον και εν, αλλα παρα
το διεσπασθαι και μαχεσθαι το εν απ' εκεινων απωλετο, και γεγονασιν αριθμοι, και
ταχα αρι θμοι απειροι· ωστε κατα τουτ' αν ημας ειπειν, οτι ο φθεγγομενος ο δηποτε
της θεοσεβειας αλλοτριον πολυ λογει, ο δε λεγων τα της αληθειας, καν ειπηι τα
παντα ως μηδεν παραλιπειν, ενα αει λεγει λογον, και ου πολυλο γουσιν οι αγιοι του
σκοπου του κατα τον ενα εχομενοι λογον. ει τοινυν η πολυλογια εκ των δογματων
κρινεται και ουκ εκ της των πολλων λεξεων απαγγελιας, ορα ει ουτω δυναμεθα εν
βιβλιον τα παντα αγια ειπειν, πολλα δε τα εξω τουτων. 5.5 Ἀλλ' επει μαρτυριου μοι
δει του απο της θειας γραφης, επισκεψαι ει πληκτικωτατα δυναμαι τουτο παρα
στησαι, κατασκευασας οτι περι Χριστου καθ' ημας ουκ εν ενι γεγραπται βιβλιωι,
κοινοτερον ημων τα βιβλια νο ουντων. γεγραπται γαρ και εν τηι πεντατευχωι· ειρηται
δε και εν εκαστωι των προφητων και τοις ψαλμοις, και απαξαπλως, ως φησιν αυτος ο
σωτηρ, εν πασαις ταις γραφαις, εφ' ας αναπεμπων ημας φησιν· Ἐρευνατε τας
γραφας, οτι υμεις δοκειτε εν αυταις ζωην αιωνιον εχειν· και εκειναι εισιν αι
μαρτυρουσαι περι εμου. ει τοινυν αναπεμπει ημας επι τας γραφας ως μαρτυρουσας
περι αυτου, ουκ επι τηνδε μεν πεμπει επι τηνδε δε ου, αλλ' επι πασας τας
απαγγελλουσας περι αυτου, αστινας εν τοις ψαλμοις κεφαλιδα ονομαζει βιβλιου,
λεγων· Ἐν κεφαλιδι βιβλιου γεγραπται περι εμου. ο γαρ απλως θελων εκ λαβειν το
εν κεφαλιδι βιβλιου επι οιου δηποτε ενος των περιεχοντων τα περι αυτου,
απαγγελλετω τινι λογωι τηνδε την βιβλον ετερας προκρινει. ινα γαρ και
υπολαμβανηι τις επ' αυτην την των ψαλμων βιβλον αναφερειν ημας τον λογον,
λεκτεον προς αυτον οτι εχρην ειρησθαι· εν ταυτηι τηι βιβλωι γεγραπται περι εμου. νυν
δε φησι παντα μιαν κεφαλιδα, τωι ανακεφαλαιουσθαι τον περι εαυτου εις ημας
εληλυθοτα λογον εις εν. τι δε και το βιβλιον εωρασθαι υπο του Ἰωαννου
γεγραμμενον εμπροσθεν και οπισθεν, και κατεσφραγισμενον, οπερ ουδεις ηδυνατο
αναγνωναι και λυσαι τας σφραγιδας αυτου, ει μη ο λεων ο εκ της φυλης Ἰουδα, η
ριζα ∆αυειδ, ο εχων την κλειν του ∆αυειδ, και ανοιγων και ουδεις κλεισει, και
κλειων και ουδεις ανοιξει; η γαρ πασα γραφη εστιν η δηλουμενη δια της βιβλου,
εμπροσθεν μεν γεγραμμενη δια την προχειρον αυτης εκ δοχην, οπισθεν δε δια την
ανακεχωρηκυιαν και πνευ ματικην. 5.6 Παρατηρητεον προς τουτοις ει δυναται
αποδεικτικον του τα αγια μιαν τυγχανειν βιβλον, τα δε εναντιως εχοντα πολλας, το
επι μεν των ζωντων μιαν ειναι την βιβλον, αφ' ης απαλειφονται οι αναξιοι αυτης
γεγενημενοι, ως γεγραπται· Ἐξαλειφθητωσαν εκ βιβλου ζωντων· επι δε των κρισει
υποκειμενων βιβλους φερεσθαι· φησι γαρ ο ∆ανιηλ· Κριτηριον εκαθισε, και βιβλοι
ηνευχθησαν. τωι δε ενικωι της θειας βιβλου και Μωσης μαρτυρει, λεγων· Ει μεν αφηις
τωι λαωι την αμαρτιαν, αφες· ει δε μη, εξαλειψον με εκ της βιβλου σου ης εγραψας.
εγω και το παρα τωι Ἠσαΐαι ουτως εκλαμβανω· ου γαρ ιδιον της τουτου προφητειας
το ειναι τους λογους του βιβλιου εσφραγισμενους, μητε υπο του μη επισταμενου
γραμματα αναγινωσκομενους δια το μη ειδεναι αυτον γραμματα, μητε υπο του
επισταμενου δια το εσφραγισθαι την βιβλον. αλλα και τουτο επι πασης γραφης
αληθευεται, δεομενης του κλεισαντος λογου και ανοιξοντος· Ουτος γαρ κλεισει και
ουδεις ανοιξει· και επαν ανοιξηι ουκετι ουδεις αποριαν δυναται τηι απ' αυτου
σαφηνειαι προσενεγκειν· δια τουτο λεγεται οτι ανοιξει και ουδεις κλεισει. το
παραπλησιον δε και επι της ειρημενης βιβλου παρα τωι Ἰεζεκιηλ εκλαμ βανω, εν ηι
εγεγραπτο θρηνος και μελος και ουαι. πασα γαρ βιβλος περιεχει το των
απολλυμενων ουαι, και το περι των σωζομενων μελος, και τον περι των μεταξυ
θρηνον. αλλα και ο εσθιων Ἰωαννης μιαν κεφαλιδα, εν ηι γεγραπται τα οπισθεν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

20

τα εμπροσθεν, την πασαν νενοηκε γραφην ως βιβλον μιαν, ηδιστην κατα τας αρχας
νοουμενην οτε τις αυτην μασαται, πικραν δε τηι εκαστου των εγνωκοτων
συναισθησει τηι περι εαυτου αναφαινομενην. ετι προσθησω εις την τουτου αποδειξιν
ρητον αποστολικον μη νενοημενον υπο των Μαρκιωνος, και δια τουτο αθετουν των
τα ευαγγελια· το γαρ τον αποστολον λεγειν· Κατα το ευαγγελιον μου εν Χριστωι
Ἰησου, και μη φασκειν ευαγ γελια, εκεινοι εφισταντες φασιν ουκ αν πλειονων
οντων ευαγγελιων τον αποστολον ενικως το ευαγγελιον ειρηκεναι, ου συνιεντες
οτι, ως εις εστιν ον ευαγγελιζονται πλειονες, ουτως εν εστι τηι δυναμει το υπο των
πολλων ευαγγελιον αναγεγραμμενον, και το αληθως δια τεσσαρων εν εστιν
ευαγγελιον. 5.7 Ει τοινυν ταυτα ημας πεισαι δυναται τι ποτε εστι το εν βιβλιον και τι
τα πολλα, νυν μαλλον φροντιζω ου δια το πληθος των γραφομενων αλλα δια την
δυναμιν των νοουμενων, μηποτε περιπεσω τωι παραβαινειν την εντολην, εαν τι
παρα την αληθειαν ως αληθειαν εκθωμαι, καν εν ενι των γραφομενων· εκει γαρ
εσομαι γραψας βιβλια πολλα. και νυν δε προφασει γνωσεως επανισταμενων των
ετερο δοξων τηι αγιαι του χριστου εκκλησιαι, και πολυβιβλους συνταξεις φεροντων
επαγγελλομενας διηγησιν των τε ευαγγελικων και αποστολικων λεξεων, εαν
σιωπησωμεν μη αντιπαρατιθεντες αυτοις τα αληθη και υγιη δογματα, επι
κρατησουσι των λιχνων ψυχων, αποριαι τροφης σωτηριου επι τα απηγορευμενα
σπευδουσων και αληθως ακαθαρτα και βδελυκτα βρωματα. διοπερ αναγκαιον μοι
δοκει ειναι, τον δυναμενον πρεσβευειν υπερ του εκκλησιαστικου λογου
απαραχαρακτως και ελεγχειν τους την ψευδωνυμον γνωσιν μεταχειριζομενους,
ιστασθαι κατα των αιρετικων αναπλα σματων, αντιπαραβαλλοντα το υψος του
ευαγγελικου κηρυγματος, πεπληρωμενον συμφωνιας δογματων κοινων τηι
καλουμενηι παλαιαι προς την ονομαζομενην καινην διαθηκην. αυτος γουν αποριαι
των πρεσβευοντων τα κρειττονα, μη φερων την αλογον και ιδιωτικην πιστιν, δια
την προς Ἰησουν αγαπην επιδεδωκεις ποτε σαυτον λογοις, ων υστε ρον τηι δεδομενηι
σοι συνεσει καταχρησαμενος εις δεον καταγνους απεστης. ταυτα δε φημι κατα το
φαινομενον μοι απολογουμενος περι των δυναμενων λεγειν και γραφειν, περι δε
εμαυτου απολογουμενος, μη αρα ου τοιαυτης ων εξεως οποιαν εχρην τον παρα θεου
ικανουμενον διακονον της καινης διαθηκης, ου γραμματος αλλα πνευματος, τολ
μηροτερον εμαυτον τωι υπαγορευειν επιδιδωμι. 6.1n Ὅτι εν οργανον θεου τελειον
και ηρμο μενον πα α η θεια γραφη. εκ του βʹ τομου των ει το κατα Ματθαιον, ει το·
Μακαριοι οι ειρηνοποιοι. Τουτωι δε τωι εκατερως ειρηνοποιωι ουδεν εν τοις θειοις
λογιοις ετι εστι σκολιον ουδε στραγγαλωδες, παντα γαρ ενωπια τοις νοουσι· και επει
μηδεν εστι τοιουτωι σκολιον μηδε στραγγαλωδες, δια τουτο πληθος ειρηνης βλεπει
εν ολαις ταις γραφαις, και ταις δοκουσαις περιεχειν μαχην και εναντιωματα προς
αλληλας. γινεται δε και τριτος ειρηνοποιος, ο την αλλοις φαινομενην μαχην των
γραφων αποδεικνυς ειναι ου μαχην, και παριστας την συμφωνιαν και την ειρηνην
τουτων, ητοι παλαιων προς καινας, η νομικων προς προφητικας, η ευαγγελικων
προς ευαγγελικας, η ευαγγελικων προς αποστολικας, η αποστολικων προς απο
στολικας. και γαρ πασαι εισι κατα τον Ἐκκλησιαστην αι γραφαι λογοι σοφων ως τα
βουκεντρα, και ως ηλοι πεφυ τευμενοι, οι παρα των συνθεματων εδοθησαν εκ
ποιμενος ενος, και ουδεν περισσον εξ αυτων. εις δε ποιμην των λογικων ο λογος,
δοξαν μεν εχοντων διαφωνιας τοις μη εχουσιν ωτα εις το ακουειν, το δε αληθες
συμφωνοτητα. 6.2 Ὡς γαρ αι διαφοροι του ψαλτηριου η της κιθαρας χορδαι, ων
εκαστη ιδιον τινα φθογγον και δοκουντα μη ομοιον ειναι τωι της ετερας αποτελει,
νομιζονται τωι αμουσωι και μη επισταμενωι λογον μουσικης συμφωνιας δια την
ανομοιοτητα των φθογγων ασυμφωνοι τυγχανειν· ουτως οι μη επισταμενοι ακουειν
της του θεου εν ταις ιεραις γραφαις αρμονιας οιονται αναρμοστον ειναι τηι καινηι
την παλαιαν, η τωι νομωι τους προφητας, η τα ευαγγελια αλληλοις, η τον αποστολον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

21

τωι ευαγγελιωι η εαυτωι η τοις αποστολοις. αλλ' ελθων ο πεπαιδευμενος την του θεου
μουσικην, σοφος τις εν εργοις και λογοις τυγχανων, και δια τουτο χρηματιζων αν
∆αυειδ, ος ερμηνευεται ικανος χειρι, αποτελεσει φθογγον μουσικης θεου, απο
ταυτης μαθων εν καιρωι κρουειν χορδας νυν μεν νομικας νυν δε συμφωνως αυταις
ευαγγελικας, και νυνι μεν προφητικας, οτε δε το ευλογον απαιτει, τας ομοτονουσας
αποστολικας αυταις, ουτω δε και αποστολικας ευαγγελικαις. εν γαρ οιδεν το τελειον
και ηρμοσμενον οργανον του θεου ειναι πασαν την γραφην, μιαν αποτελουν εκ
διαφορων φθογ γων σωτηριον τοις μανθανειν εθελουσι φωνην, καταπαυου σαν και
κωλυουσαν ενεργειαν πασαν πονηρου πνευματος, ως κατεπαυσεν η ∆αυειδ μουσικη
το εν τωι Σαουλ πονηρον πνευμα και πνιγον αυτον. οραις ουν και τριτως ειρηνοποιον
τον επομενως τηι γραφηι και βλεποντα την ειρηνην πασης αυτης και εμποιουντα
ταυτην τοις ορθως ζητουσι και γνησιως φιλομαθουσιν. 7.1n Περι του ιδιωματο των
προ ωπων τη θεια γραφη . εκ του ει το ᾆ μα μικρου τομου, ον εν τηι νεοτητι
εγραψεν. Τωι μη εξειληφοτι το ιδιωμα των προσωπων της γραφης, των τε λεγοντων
και των προς α ο λογος, πολλην παρεχει συγχυσιν τα λεγομενα, ζητουντι το λεγον
προσ ωπον ο τι ποτε εστι, και το προς ο ο λογος οποιον, και ποτε το λεγον επαυσατο
προσωπον· του προς ο εστι πολλακις τηρουμενου, και ετερου προς αυτο λεγοντος· η
του προς ο ο λογος ουκετι ακουοντος, ετερου δε διαδεξα μενου τα λεγομενα,
μενοντος του λεγοντος· εστι δ' οτε μεταβαλλει αμφοτερα, και το λεγον και το προς ο
ο λογος· η επι πλειον μενοντα αμφοτερα ου σαφως δηλουται μενοντα. τι δε δει
παραδειγμα ζητειν ενος εκαστου τουτων, πανυ των προφητικων πεπληρωμενων της
διαφορας αυτων; ητις και αιτια εστιν ουχ η τυχουσα μη διακρινομενη της ασαφειας
των λεγομενων. εστι δε και αυτη συνηθεια της γραφης, το ταχεως μεταπηδαιν απο
του περι τινων λογου εις τον περι ετερων· και τουτο ασαφως ποιειν και υπο
συγκεχυμενως μαλιστα τους προφητας. 7.2n Και παλιν ομιλια δʹ ει τα Πραξει . Ἔδει
πληρω θηναι την γραφην ην προειπε το αγιον πνευμα δια τοματο ∆αυειδ περι
Ἰουδα. Ἐν ωι ψαλμωι τα περι του Ἰουδα γεγραπται ειποι τις αν οτι ου το πνευμα το
αγιον λαλει· σαφως γαρ του σωτηρος εισιν οι λογοι, λεγοντος· Ὁ θεος την αινεσιν
μου μη παρασιωπησηις· οτι στομα αμαρτωλου και στομα δολιου επ' εμε ηνοιχθη· και
τα εξης, εως· Και την επι σκοπην αυτου λαβοι ετερος. πως ουν, ει ο σωτηρ εστιν ο
λεγων ταυτα, φησιν ο Πετρος· Ἔδει πληρωθηναι την γραφην ην προειπε το πνευμα
το αγιον δια στοματος ∆αυειδ; μηποτε ουν ο διδασκομεθα ενταυθα τοιουτον εστι·
προσωποποιει το πνευμα το αγιον εν τοις προφηταις, και εαν προσωποποιησηι τον
θεον, ουκ εστιν ο θεος ο λαλων, αλλα το αγιον πνευμα εκ προσωπου του θεου λαλει·
και εαν προσωποποιησηι τον χριστον, ουκ εστιν ο χριστος ο λαλων, αλλα το αγιον
πνευμα εκ προσωπου του χριστου λαλει. ουτως ουν καν προσωποποιησηι τον
προφητην η τον λαον εκεινον η τον λαον τουτον, η ο τι δηποτε προσω ποποιει, το
αγιον πνευμα εστι το παντα προσωποποιουν. 8.1nΠερι του μη δειν τα ολοικοειδη
και μη ωζοντα την κατα το ρητον ακολουθιαν ρητα τη γραφη επιχειρειν
διορθου θαι, πολυ τοι υνιεναι δυναμενοι το τη διανοια ακολουθον ωζοντα. εκ
των ει τον Ὠ ηε εξηγητικων. Ἐπειδη πολλακις τα σολοικοειδως ειρημενα κατα την
γραφην, οσα κατα την λεξιν, συγχυνει τον εντυγχα νοντα, ως υπονοειν ουκ ορθως
ουδε ακολουθως ουδε ως εχει γεγραφθαι τα ρητα· ως και τολμαιν τινας προφασει
διορθω σεως μετατιθεντας αλλοιουν τον εγκειμενον περι τα δοκουντα
ανακολουθως γεγραφθαι ρητα νουν· αναγκαιως και ενθαδε, του ομοιου εμπεσοντος
οσον κατα την λεξιν περι τα προκειμενα ρητα, ιδωμεν τον εν αυτοις εγκειμενον
νουν. πληθυντικως γαρ ειπων· Ἔκλαυσαν και εδεηθησαν μου· και παλιν
πληθυντικως το εξης δηλωσας· Ἐν τωι οικωι Ὢν ευρωσαν με· το εξης επι ενικου
επιφερει λεγων· Και εκει ελαληθη προς αυτον. τηι γαρ λεξει ψιληι τις ενι δων, κατα
πλανην δοκων γεγραφθαι, η και το τελευταιον πληθυντικως γραψαι, η τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

22

προαγοντα εις ενικον μεταθειη. αναγνους γαρ· Ἔκλαυσαν και εδεηθησαν μου· και·
Ἐν τωι οικωι Ὢν ευρωσαν με· ειποι αν οτι και το εξης ουν εστιν· Ἐκει ελαληθη προς
αυτους· τουτεστι, τους κλαυ σαντας και δεηθεντας και εν τωι οικωι Ὢν ευροντας τον
θεον. εκ παρατηρησεως δε ομοιων ρητων και τουτο ακολουθως ειρησθαι δειξομεν.
8.2 Ἐν τηι Γενεσει τωι Ἀδαμ ο θεος εντολην διδους ουτω φησιν· Ἀπο παντος ξυλου
του εν τωι παραδεισωι βρωσει φαγηι, απο δε του ξυλου του γινωσκειν καλον και
πονηρον, ου φαγεσθε απ' αυτου· ηι δ' αν ημεραι φαγητε απ' αυτου, θανατωι
αποθανεισθε. αρξαμενος γαρ κακει απο ενικου εν τωι ειρηκεναι· Ἀπο παντος ξυλου
του εν τωι παρα δεισωι βρωσει φαγηι· επιφερει πληθυντικως ειπων· Ἀπο δε του ξυλου
του γινωσκειν καλον και πονηρον, ου φαγεσθε απ' αυτου· ηι δ' αν ημεραι φαγητε απ'
αυτου, θανατωι αποθανεισθε. οτε γαρ περι της εντολης [λεγει], δι' ης αυτον εν ζωηι
ταυτην τηρουντα ηθελησεν ειναι, ενικως εντελλεται, και φησιν· Ἀπο παντος ξυλου
του εν τωι παραδεισωι βρωσει φαγηι· οι γαρ κατα θεον περιπατουντες και των
εντολων αυτου αντεχομενοι, καν πολλοι ωσι, τωι ομοφρονες ειναι οι πολλοι εν εισι.
δια τουτο οτε περι αγαθου εντολη διδοται, ενικως αυτωι λεγεται το· Βρωσει φαγηι·
οτε δε ηδη περι παραβασεως διαστελλεται, ουχ ενικως αλλ' ηδη πληθυντικως φησιν·
Ου φαγεσθε· ηι δ' αν ημεραι φαγητε, θανατωι αποθανεισθε. 8.3 Ουτως ουν και ενθαδε,
οτε ετι κλαιουσι και δεονται προς θεον, πληθυντικως λεγεται το· Ἔκλαυσαν και
εδεηθησαν μου· οτε δε ευρισκουσι τον θεον, ουκετι πληθυντικως φησι το· Ἐκει
ελαληθη προς αυτους· αλλα· προς αυτον. ηδη γαρ εν γεγονασιν οι πολλοι εν τωι
ευρηκεναι τον θεον και εν τωι ακουειν λογον αυτου. ο γαρ εις οτε αμαρτανει
πολλοστος εστιν, αποσχιζομενος απο θεου και μεριζομενος και της ενοτητος
εκπεσων· οι δε πολλοι ταις εντολαις επομενοι ταις του θεου εις εισι· καθως και ο
αποστολος μαρτυρει, ειπων· Ὅτι εις αρτος και εν σωμα οι πολλοι εσμεν· και παλιν·
Εις θεος και εις χριστος και μια πιστις και εν βαπτισμα· και αλλαχου· Ὅτι οι παντες
εν εσμεν εν Χριστωι Ἰησου· και αυθις· Ἡρμοσαμην γαρ υμας τους παντας ενι ανδρι
παρθενον αγνην παραστησαι, τωι κυριωι. και οτι οι ευαρεστουντες τωι κυριωι εν εισιν,
απο της προσευχης, ης ο σωτηρ ευχεται προς τον πατερα περι των μαθητων αυτου,
εστιν ιδειν· Πατερ γαρ, φησιν, αγιε, δος ινα καθως εγω και συ εν εσμεν ουτω και
ουτοι εν ημιν εν ωσιν. οταν δε και αλληλων μελη ειναι λεγωνται οι αγιοι, τι αλλο ει
μη εν σωμα εισι; και εν τωι Ποιμενι δε την οικοδομην του πυργου, δια πολλων μεν
λιθων οικοδομουμενην, εξ ενος δε λιθου φαινομενην ειναι την οικοδομην, τι αλλο η
την εκ πολλων συμφωνιαν και ενοτητα σημαινει η γραφη; 9.1nΤι ο λογο του την
θειαν γραφην κατα διαφορα ημαινομενα τωι αυτωι ονοματι κεχρη θαι πολλακι και
εν τωι αυτωι τοπωι. εκ τη προ Ῥωμαιου · τομο εννατο · ει το· Τι ουν; ο νομο
αμαρτια; Ουχ ωσπερ ονομα εν εστι νομος, ουτω και εις ο περι νομου πανταχου της
γραφης λογος. διο καθ' εκαστον χρη τοπον αυτης επιμελως επιστησαντα θεωρησαι,
νυν μεν τι σημαινεται εκ της νομος φωνης, νυν δε τι χρη το τοιουτον εννοειν. αλλα
και περι αλλων πλειονων· ομωνυμοι γαρ και επι αλλων εισι κατα την γραφην
φωναι, αιτινες συγχεουσι τους νομιζοντας οτι ως ονομα εν εστιν ουτω και το
σημαινομενον εν, οπου αν τουτο ονομασθηι. οτι δε η νομος φωνη ουκ επι του αυτου
αλλ' επι πλειονων τετακται, τα πολλα παραλιποντες και δεομενα κατασκευης,
εχοντα ανθυποφοραν λυσεως δεομενην, εκθησομεθα τα πανθ' οντινουν δυσωπησαι
δυναμενα, ως της νομος φωνης κει μενης επι πλειονων· οιον επαν εν τηι προς
Γαλατας λεγηται· Ὅσοι γαρ εξ εργων νομου εισιν υπο καταραν εισι, γεγραπται γαρ·
επικαταρατος πας ος ουκ εμμενει πασι τοις γεγραμμενοις εν τωι βιβλιωι του νομου
του ποιησαι αυτα. σαφες οτι νομος ο κατα το γραμμα δη λουται Μωσεως, το
προστακτικον μεν ων ποιητεον, απα γορευτικον δε ων ου ποιητεον τοις αυτωι
υποκειμενοις. το δ' αυτο δηλουται εν τηι αυτηι επιστοληι και εν τωι· Ὁ νομος γαρ των
παραβασεων χαριν ετεθη, αχρι ου ελθηι το σπερμα ωι επηγγελται, διαταγεις δι'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

23

αγγελων εν χειρι μεσιτου· και εν τωι· Ὥστε ο νομος παιδαγωγος ημων γεγονεν εις
Χριστον, ινα εκ πιστεως δικαιωθωμεν· ελθου σης δε της πιστεως ουκετι υπο
παιδαγωγον εσμεν. παντες γαρ υιοι θεου εστε δια της πιστεως εν Χριστωι Ἰησου.
σημαινεται και η παρα Μωσει αναγεγραμμενη ιστορια απο της νομος φωνης, ως απο
της αυτης επιστολης εστι λαβειν εκ του· Λεγετε μοι, οι υπο νομον θελοντες ειναι, τον
νομον ουκ ακουετε; γεγραπται γαρ οτι Ἀβρααμ δυο υιους εσχεν, ενα εκ της
παιδισκης και ενα εκ της ελευθερας. αλλ' ο μεν εκ της παιδισκης κατα σαρκα
γεγεννηται, ο δε εκ της ελευθερας δια της επαγγελιας. 9.2 Οιδα και τους ψαλμους
ονομαζομενους νομον, ως δηλον εκ του· Ἵνα πληρωθηι ο λογος ο εν τωι νομωι αυτων
γεγραμμενος οτι εμισησαν με δωρεαν. αλλα και η του Ἠσαΐου προφητεια νομος
παρα τωι αποστολωι λεγεται. φασκοντι· Ἐν τωι νομωι γεγραπται· εν ετερογλωσσοις και
εν χειλεσιν ετεροις λαλησω τωι λαωι τουτωι, και ουδ' ουτως εισακουσονται μου, λεγει
κυριος. ευρον γαρ τα ισοδυναμουντα τηι λεξει ταυτηι εν τηι του Ἀκυλου ερμηνειαι
κειμενα. λεγεται νομος και η μυστικωτερα και θειοτερα του νομου εκδοχη, ως εν τωι·
Οιδαμεν γαρ οτι ο νομος πνευματικος εστι. παρα δε παντα ταυτα λεγεται νομος ο
κατα τας κοινας εννοιας ενεσπαρμενος τηι ψυχηι και, ως ονομαζει η γραφη,
εγγεγραμμενος τηι καρδιαι λογος, προσ τακτικος μεν ων ποιητεον, απαγορευτικος δε
ων ου ποι ητεον. και τουτο δε δηλουται εν τωι· Ὅταν γαρ εθνη τα μη νομον εχοντα
φυσει τα του νομου ποιωσιν, ουτοι νομον μη εχοντες εαυτοις εισι νομος· οιτινες
ενδεικνυνται το εργον του νομου γραπτον εν ταις καρδιαις αυτων, συμ μαρτυρουσης
αυτων της συνειδησεως. ο γαρ γραπτος εν ταις καρδιαις νομος και εν εθνικοις φυσει
τα του νομου ποιουσιν ουκ αλλος εστι του κατα τας κοινας εννοιας φυσει
εγγεγραμμενου τωι ηγεμονικωι ημων, και τρανωτερου μετα της συμπληρωσεως του
λογου οσημεραι γινομενου. τουτο το σημαινομενον ην του νομου και εν τωι·
Ἁμαρτια ουκ ελλογειται μη οντος νομου· και εν τωι· Την αμαρτιαν ουκ εγνων ει μη
δια νομου. προ γαρ του κατα Μωσεα νομου ελλελογηται αμαρτια και τωι Καιν και
τοις κατα τον κατακλυσμον παθουσιν, ετι δε και Σοδομιταις και αλλοις μυριοις·
πολλοι τε εγνωσαν την αμαρτιαν και προ του Μωσεως νομου. και μη θαυμασηις ει
δυο σημαινομενα του ενος ονοματος του νομου εν τωι αυτωι παρειληπται τοπωι· ευρη
σομεν γαρ ταυτην την συνηθειαν και εν αλλαις γραφαις, οιον· Ουχ υμεις λεγετε οτι
τετραμηνος εστι και ο θερισμος ερχεται; επαρατε τους οφθαλμους υμων και
θεασασθε τας χωρας οτι λευκαι εισι προς θερισμον ηδη. δις γαρ ο θερισμος
ονομασθεις κατα μεν το προτερον επι τον σω ματικον αναφερεται, κατα δε το
δευτερον επι τον πνευματι κον. το δε ομοιον ευρησεις και επι του απο γενετης
τυφλου θεραπευθεντος· ωι επιφερει σωματικως γενομενωι το· Εις κριμα εγω εις τον
κοσμον τουτον ηλθον, ινα οι μη βλεποντες βλεπωσι και οι βλεποντες τυφλοι
γενωνται. 9.3 Ουτω τοινυν και νυν χωρις μεν νομου του της φυσε ως δικαιοσυνη
θεου πεφανερωται, μαρτυρουμενη δε υπο νομου Μωσεως και των προφητων.
ειποιμεν δ' αν προς τους ετι οκνουντας παραδεξασθαι το διττον σημαινομενον του
νομου, οτι ειπερ ο αυτος νομος παρειληπται εν τε τωι· Νυνι δε χωρις νομου
δικαιοσυνη θεου πεφανερωται· και εν τωι· Μαρτυρουμενη υπο του νομου και των
προφητων· ει μεν χωρις νομου πεφανερωται, ουχ υπο νομου μαρτυρειται· ει δε υπο
του νομου μαρτυρειται, ου χωρις νομου πεφανερωται. τηι τοινυν δικαιοσυνηι του
θεου φανερουμενηι υπο Ἰησου Χριστου μαρτυρει ουδαμως μεν ο της φυσεως νομος·
μικροτερος γαρ εστιν αυτης· ο δε Μωσεως νομος, ου το γραμμα αλλα το πνευμα, και
οι αναλογον τωι πνευματι του νομου προφηται, και ο εν αυτοις πνευματικος λογος.
διο χρη επιμελως τον αναγινωσκοντα την θειαν γραφην τηρειν οτι ου παντως ταις
αυταις λεξεσιν επι των αυτων πραγματων χρωνται αι γραφαι· τουτο δε ποιουσιν, οτε
μεν παρα την ομωνυμιαν, οτε δε παρα την τροπολογιαν, και εσθ' οτε παρα την
συμφρασιν απαιτουσαν αλλως τηι λεξει χρησασθαι εν τοισδε τισιν η ως κειται εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

24

ετεροις. και τουτο εαν επιμελως παραφυλαττωμεθα, πολλων σφαλ ματων
απαλλαττομεθα και παρεκδοχων. χρη ουν ειδεναι οτι το· Ἑωρακεν ουκ επι του
αυτου αει κειται, αλλ' οτε μεν επι του σωματικου οραιν, οτε δε αντι του νοειν.
καθολου γαρ τουτο ιστεον, οτι προκειμενου κρυψαι και μη φανερως εκθεσθαι τα
νοηματα της αληθειας τωι εν τοις προφηταις πνευματι και εν τοις αποστολοις
Χριστου λογωι, πολλαχου και υπο της φρασεως συγχειται και ουχ ως υπο μιαν
λεγεται ακολουθιαν· ινα μη και αναξιοι εις κριμα της εαυτων ψυχης ευρωσι τα
συμφεροντως αυτοις αποκε κρυμμενα. και τουτο πολλαχου αιτιον εστι του δοκειν
μη εχειν συνταξιν μηδε ακολουθιαν την ολην γραφην· και μαλιστα, ως προειπομεν,
την προφητικην και την απο στολικην· και μαλιστα της αποστολικης την προς
Ῥωμαιους επιστολην, εν ηι τα περι νομου διαφορως ονομαζεται, και επι διαφορων
πραγματων κειμενα· ωστε δοκειν οτι ουκ εχεται ο Παυλος εν τηι γραφηι της
επιστολης του προ κειμενου αυτωι σκοπου. 10.1n Περι των εν τηι θειαι γραφηι
δοκουντων εχειν τι λιθου προ κομματο , η πετρα κανδαλου. εν τηι λθʹ ομιλιαι των ει
τον Ἱερεμιαν, ει το· Ουκ ηδυνατο κυριο φερειν απο προ ωπου πονηρια υμων. Ἐαν
ποτε αναγινωσκων την γραφην προσκοψηις νοηματι οντι καλωι λιθωι προσκομματος
και πετραι σκανδα λου, αιτιω σαυτον· μη απελπισηις γαρ τον λιθον τουτον του
προσκομματος και την πετραν του σκανδαλου εχειν νοη ματα, ωστ' αν γενεσθαι το
ειρημενον· Και ο πιστευων ου καταισχυνθησεται. πιστευσον πρωτον, και ευρησεις
υπο το νομιζομενον σκανδαλον πολλην ωφελειαν αγιαν. ει γαρ ημεις εντολην
ελαβομεν μη λεγειν ρημα αργον, ως δωσοντες περι αυτου λογον εν ημεραι κρισεως,
και οση δυναμις φιλοτιμουμεθα παν ρημα το εξιον εκ του στοματος ημων ποιειν
εργαζεσθαι και εν ημιν τοις λεγουσι και εν τοις ακουουσι· τι χρη νοειν περι των
προφητων, η οτι παν ρημα λαληθεν δια του στοματος αυτων εργατικον ην; και ου
θαυμαστον ει παν το ρημα το λαλουμενον υπο των προφητων ειργαζετο εργον το
πρεπον ρηματι. αλλα γαρ οιμαι οτι και παν θαυμασιον γραμμα το γεγραμμενον εν
τοις λογιοις του θεου εργαζεται. και ουκ εστιν ιωτα εν η μια κεραια γεγραμμενη εν
τηι γραφηι ητις τοις επιστα μενοις χρησθαι τηι δυναμει των γραμματων ουκ εργαζεται
το εαυτης εργον. 10.2 Ὥσπερ δε επι των βοτανων εκαστη μεν εχει δυναμιν ειτε εις
την υγιειαν των σωματων ειτε εις οτι δηποτε, ου παντων δε εστιν επιστασθαι εις ο
εκαστη των βοτανων εστι χρησιμος, αλλ' ει τινες επιστημην ειλη φασιν, ουτοι οι
περι τας βοτανας διατριβοντες ινα ειδωσι και ποτε παραλαμβανομενη και που των
σωματων επιτι θεμενη και τινα τροπον σκευαζομενη ονινησι τον χρωμενον· ουτως
οιονει βοτανικος τις πνευματικος εστιν ο αγιος, αναλεγομενος απο των ιερων
γραμματων εκαστον ιωτα και εκαστον το τυχον στοιχειον, και ευρισκων την
δυναμιν του γραμματος, και εις οτι εστι χρησιμον, και οτι ουδεν παρελκει των
γεγραμμενων. ει δε βουλει και δευτερου ακουσαι εις τουτο παραδειγματος, εκαστον
μελος του σωματος ημων επι τινι εργωι υπο του τεχνιτου θεου γε γενηται· αλλ' ου
παντων εστιν ειδεναι τις η εκαστου των μελων μεχρι των τυχοντων δυναμις και
χρεια. οι γαρ περι τας ανατομας πραγματευσαμενοι των ιατρων δυνανται λεγειν
εκαστον και το ελαχιστον μοριον εις τι χρησιμον υπο της προνοιας γεγενηται. νοει
μοι τοινυν και τας γραφας τουτον τον τροπον πασας βοτανας, η εν τελειον λογου
σωμα· ει δε συ μητε βοτανικος ει των γραφων μητε ανατομευς ει των προφητικων
λογων, μη νομιζε παρελκειν τι των γεγραμμενων, αλλα σαυτον μαλλον η τα ιερα
γραμματα αιτιω, οτε μη ευρισκεις τον λογον των γεγραμ μενων. τουτο μοι το
προοιμιον ειρηται καθολικως χρη σιμον ειναι δυναμενον εις ολην την γραφην, ινα
προτραπω σιν οι θελοντες προσεχειν τηι αναγνωσει μηδεν παραπεμ πεσθαι
ανεξεταστον και ανεξερευνητον γραμμα. 11.1nὍτι χρη πα η τη θεοπνευ του γραφη
το τρο φιμον διωκειν, και τα υπο των αιρετικων ταρα ομενα ρητα δυ φημοι
επαπορη ε ι μη αποτρεπε θαι μηδε υπερηφανειν, αλλα και αυτων μεταλαμβανειν τη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

25

εν απι τιαι ταραχη εκτο . εκ του κʹ τομου των ει τον Ἰεζεχιηλ. "Ταδε λεγει κυριο
κυριο · ιδου εγω ανακρινω ανα με ον προβατου και προβατου, κριων και τραγων. και
ουχ ικανον υμιν οτι την καλην νομην ενεμε θε, και τα καταλοιπα τη νομη υμων
κατεπατειτε τοι πο ιν υμων; και το καθε τηκο υδωρ επινετε, και το λοιπον τοι πο ιν
υμων εταρα ετε; και τα προβατα μου τα πατηματα των ποδων υμων ενεμοντο, και
το τεταραγ μενον υδωρ υπο των ποδων υμων επινον." Μετα το παρα τη αι περι
προβατων κριων, και περι προβατων αιγων, και οτι υνηθε τηι γραφηι το προβατον
και επι του γενου των αιγων ε θ' οτε τα ειν, επιφερει· Τι ουν εστιν ο και εν τουτοις
αινισσεται, φερε κατα δυναμιν εξετασωμεν. πασα μεν, οιμαι, καλη νομη και παν το
καθεστηκος υδωρ τα ολα λογια εστι των ιερων γραμ ματων. ειτ' επειτινες τινα μεν
των γεγραμμενων εγκρινουσιν ως ωφελιμα, τινα δε αποδοκιμαζουσιν ως ου
σωτηρια, ουτοι αν ειεν οι μετα το νενεμησθαι την καλην ων εξελεξαντο νο μην, και
πεπωκεναι το καθεστηκος ου εκριναν ειναι βελτιονος υδατος, το λοιπον της νομης
καταπατουντες, και το λοιπον υδωρ τοις ποσιν εαυτων ταρασσοντες. τοιουτοι δη
εισιν οι τε την μεν καινην εγκρινοντες, την δε παλαιαν αποδοκιμα ζοντες διαθηκην·
και οι των παλαιων γραμματων τα μεν απο θειοτερας λεγοντες ειναι δυναμεως και
της ανωτατω, τα δε απο υποδεεστερας. προβατα δε ιδια αναγορευει ο ποιμην τους μη
υπερηφανουντας τα πατηματα των ποδων εκεινων, και μη εξουθενουντας το
τεταραγμενον υδωρ υπο των ποδων των ψεκτων προβατων, και ταχα προβατων
τραγων και εριφων· ου γαρ ηθελησαν ειναι προβατα κριων αξια των δεξιων. 11.2
Ἡμεις ουν, οι ευχομενοι ειναι προβατα του ποι μενος, μηδεποτε φευγωμεν
νεμηθηναι και τα αυτοθεν οσον επι τωι ρητωι απεμφαινοντα των γραφων, και δια
την απεμ φασιν της λεξεως πατουμενα υπο των μη δυναμενων μηδε θελοντων
χρησθαι πασηι τηι νομηι. αλλα καν ηι τι υδωρ υπο των ποδων εκεινων τεταραγμενον,
αναμιξαντων τωι καθαρωι λογωι της γραφης δυσφημους επαπορησεις, μη αποτρεπω
μεθα, δι' ην πεποιηκασι τωι λογωι ταραχην, πινειν και το υπο των ποδων αυτων
τεταραγμενον. και τηρει γε επιμελως, οτι προς τους ταραξαντας το υδωρ και
πατησαντας την νομην λεγεται ως περι κρειττονων· Και τα προβατα μου τα
πατηματα των ποδων υμων ενεμοντο, και το τεταρα γμενον υδωρ υπο των ποδων
υμων επινον. αλλα και μηδεπωποτε νομην προφητικην ημεις πατησωμεν, μηδε
υδωρ νομικον ταραξωμεν· αμαρτανοντων δε τινων και περι την ευαγγελικην νομην
και το αποστολικον υδωρ, ωστε των ευαγγελικων τινα μεν πατειν τινα δε ως καλην
νεμεσθαι νομην, και των αποστολικων η παντα αποκρινειν, η τινα μεν εγκρινειν
τινα δε αποκρινειν· ημεις και τα ολα ευαγ γελια νεμηθωμεν και μηδεν αυτων
πατησωμεν, και παντα τα αποστολικα πινοντες, το οσον εφ' ημιν καθεστηκος υδωρ,
αυτα τηρησωμεν, και μηδεν των εν αυτοις απιστιαι ταρασσουσηι τους ουκ ειδοτας
συνιεναι των λεγομενων ταραξωμεν. 12.1n Προ το μη εκκακειν εν τηι αναγνω ει τη
θεια γραφη τον μη υνιεντα το κοτεινον των εν αυτηι αινιγματων και παραβολων.
απο τη κʹ ομιλια τη ει τον Ἰη ουν τον Ναυη. Ἡ μεν ακρα ωφελεια απο των
τοιουτων αναγνωσμα των τωι δυναμενωι νοησαι την αληθη κληροδοσιαν απο Ἰησου
μεριζομενην τοις υιοις Ἰσραηλ γινεται, και τωι οιωι τε γενο μενωι αναβηναι επι την
γην την αγιαν, την αληθινην, την οντως αγαθην, και εφαρμοσαι εκ της ονομασιας
των ειρη μενων τηι διαφοραι των κληρονομουντων τα κατα τους τοπους λεγομενα.
επει δε δυσκολον εστιν ευρειν τον ουτως ωφελου μενον, βουλομεθα
παραμυθησασθαι τους ακουοντας μη εκ κακειν επι ταις αναγνωσεσι. τις ουν η
παραμυθια υπερ του μη εκκακειν τον ακουοντα των τοιουτων αναγνωσμα των,
λεκτεον. ωσπερ τοινυν αι επωιδαι δυναμιν τινα εχουσι φυσικην, και μη νοων ο
κατεπαιδομενος λαμβανει τι εκ της επωιδης, κατα την φυσιν των φθογγων της
επωιδης, ειτε εις βλαβην ειτε εις ιασιν σωματος η ψυχης εαυτου· ουτω μοι νοει πασης
επωιδης δυνατωτεραν ειναι την ονομασιαν των εν ταις θειαις γραφαις ονοματων.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

26

εισι γαρ τινες δυναμεις εν ημιν, ων αι μεν κρειττονες δια τουτων των οιονει επωιδων
τρεφονται συγγενεις ουσαι αυταις, και ημων μη νοουντων εκεινας τας δυναμεις
νοουσας τα λεγομενα δυνατωτερας εν ημιν γινεσθαι προς το συνεργειν τωι ημετερωι
βιωι. οτι γαρ εστι τινα εν ημιν αορατα, και πολλα γε ταυτα, δηλωσει ο ειπων ψαλμος·
Ευλογει η ψυχη μου τον κυριον, και παντα τα εντος μου το ονομα το αγιον αυτου.
εστιν ουν πληθος τι εν ημιν δυναμεων κεκληρωμενων ημων τας ψυχας και τα
σωματα· αιτινες, εαν ωσιν αγιαι, της γραφης αναγινωσκο μενης ωφελουνται και
γινονται ισχυροτεραι, καν ο νους ημων ακαρπος ηι· ως γεγραπται περι του γλωσσηι
λαλουντος, οτι Το πνευμα μου προσευχεται, ο δε νους μου ακαρπος εστι. νοει ουν
μοι οτι ποτε του εν ημιν νου ακαρπου οντος αι δυναμεις αι συνεργουσαι τηι ψυχηι και
τωι νωι και πασιν ημιν τρεφονται λογικηι τηι απο των ιερων γραμματων και των
ονοματων τουτων τροφηι, και τρεφομεναι δυνατωτεραι γινονται προς το ημιν
συνεργειν· ωσπερ δε αι κρειττους δυναμεις οιονει κατεπαιδονται και ωφελουνται,
και γινονται δυνατωτεραι απο των τοιουτων γραμματων και ονοματων, ουτως αι
αντικειμεναι δυναμεις των εν ημιν οιονει καθελ κονται και νικωνται απο των του
θεου επωιδων, και νικω μεναι κοιμιζονται. 12.2 Και ει ποτε τις υμων εωρακεν απο
επωιδων ασπιδα κοιμιζομενην, η αλλο τι τουτων των ιοβολων, εκεινο το παραδειγμα
λαβετω εις την γραφην· ης αναγινωσκομενης και μη νοουμενης, ενιοτε ακηδιαι και
εκκακει ο ακροατης· και πιστευετω οτι αι εν αυτωι ασπιδες και αι εν αυτωι εχιδναι
ατονωτεραι γινονται απο των φαρμακων των φαρμακευοντων, οιον παρα σοφου
Μωση, παρα σοφου Ἰησου, παρα σοφων των αγιων προφητων. μη εκκακωμεν ουν
ακουοντες γρα φων, ας ου νοουμεν· αλλα γενηθητω ημιν κατα την πιστιν ημων, ην
και πιστευομεν, οτι πασα γραφη θεοπνευστος ουσα ωφελιμος εστι. το γαρ εν των δυο
δει σε παραδεξασθαι επι τουτων των γραφων, η οτι ουκ εισι θεοπνευστοι επει ουκ
εισιν ωφελιμοι, ως υπολαμβανοι αν ο απιστος· η, ως πιστος, παραδεξασθαι οτι επει
εισιν θεοπνευστοι ωφελιμοι εισιν. ιστεον μεντοι γε οτι και ανεπαισθητως ημων
πολλακις γινεται η ωφελεια, οιον πολλακις τροφην τινα διατασ σομεθα εσθιειν
οξυδερκικην, και ου δηπου εν τωι εσθιειν αισθανομεθα οτι ωφελουμεθα τον
οφθαλμον, αλλ' ημερας διαγενομενης δευτερας και τριτης, η αναδοσις της τροφης
της ωφελουσης τον οφθαλμον ποιει ημας τηι πειραι πι στευσαι, οτι τον οφθαλμον
ωφελημεθα. αλλα και επ' αλλων τροφων ωφελουσων τινα μελη του σωματος τουτο
εστιν ιδειν. ουτω τοινυν πιστευε και περι της θειας γραφης, οτι ωφελειται σου η
ψυχη, καν μη ο νους τον καρπον λαμβανηι της ωφελειας της απο των γραμματων, εκ
μονης ψιλης της αναγνωσεως. τα γαρ εν ημιν επαιδεται, και τα μεν κρειτ τονα
τρεφεται τα δε χειρονα καταργειται. 13.1nΠοτε και τι ι τα απο φιλο οφια μαθηματα
χρη ιμα ει την των ιερων γραφων διηγη ιν, μετα γραφικη μαρτυρια . Χαιρε εν θεωι,
κυριε μου σπουδαιοτατε και αιδε σιμωτατε υιε Γρηγοριε, παρα Ὠριγενους. η εις
συνεσιν, ως οισθα, ευφυΐα εργον φερειν δυναται ασκησιν προσλα βουσα, αγον επι το
κατα το ενδεχομενον, ιν' ουτως ονομα σω, τελος εκεινου, οπερ ασκειν τις βουλεται.
δυναται ουν η ευφυΐα σου Ῥωμαιων σε νομικον ποιησαι τελειον, και Ἑλληνικον
τινα φιλοσοφον των νομιζομενων ελλογιμων αιρεσεων. αλλ' εγω τηι πασηι της
ευφυΐας δυναμει σου εβουλομην καταχρησασθαι σε, τελικως μεν εις χριστιανι σμον,
ποιητικως δε. δια τουτ' αν ηυξαμην παραλαβειν σε και φιλοσοφιας Ἑλληνων τα
οιονει εις χριστιανισμον δυνα μενα γενεσθαι εγκυκλια μαθηματα η προπαιδευματα,
και τα απο γεωμετριας και αστρονομιας χρησιμα εσομενα εις την των ιερων γραφων
διηγησιν· ιν', οπερ φασι φιλοσο φων παιδες περι γεωμετριας και μουσικης,
γραμματικης τε και ρητορικης και αστρονομιας, ως συνεριθων φιλοσοφιαι, τουθ'
ημεις ειπωμεν και περι αυτης φιλοσοφιας προς χριστιανισμον. 13.2 Και ταχα τοιουτο
τι αινισσεται το εν Ἐξοδωι γεγραμμενον εκ προσωπου του θεου, ινα λεχθηι τοις υιοις
Ἰσραηλ αιτειν παρα γειτονων και συσκηνων σκευη αργυρα και χρυσα και ιματισμον·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

27

ινα σκυλευσαντες τους Αιγυπ τιους ευρωσιν υλην προς την κατασκευην των
παραλαμβα νομενων εις την προς θεον λατρειαν. εκ γαρ ων εσκυλευ σαν τους
Αιγυπτιους οι υιοι Ἰσραηλ, τα εν τοις αγιοις των αγιων κατεσκευασται, η κιβωτος
μετα του επιθεματος και τα χερουβιμ και το ιλαστηριον και η χρυση σταμνος εν ηι
απεκειτο το μαννα των αγγελων ο αρτος. ταυτα μεν ουν απο του καλλιστου των
Αιγυπτιων εικος γεγονεναι χρυσου· απο δε δευτερου τινος παρ' εκεινον η στερεα δι'
ολου χρυση λυχνια, πλησιον του εσωτερου καταπετασματος, και οι επ' αυτης λυχνοι,
και η χρυση τραπεζα εφ' ης ησαν οι αρτοι της προθεσεως, και μεταξυ αμφοτερων το
χρυσουν θυμια τηριον. ει δε τις ην τριτος και τεταρτος χρυσος, εξ εκεινου
κατεσκευαζετο τα σκευη τα αγια. και απο αργυρου δε Αιγυπτιου αλλα εγινετο· εν
Αιγυπτωι γαρ παροικουντες οι υιοι Ἰσραηλ τουτο απο της εκει παροικιας
κεκερδηκασι, το ευπορησαι τοσαυτης υλης τιμιας εις τα χρησιμα τηι λατρειαι του
θεου. απο δε Αιγυπτιων ιματισμου εικος γεγονεναι οσα εδεηθη εργων, ως ωνομασεν
η γραφη, ραφιδευτων, συρραπτων, των ραφιδευτων μετα σοφιας θεου, τα τοιαδε
ιματια τοις τοιοισδι, ινα γενηται τα καταπετασματα, και αι αυλαιαι αι εξωτερω και
εσωτερω. 13.3 Και τι με δει ακαιρως παρεκβαινοντα κατα σκευαζειν εις οσα χρησιμα
εστι τοις υιοις Ἰσραηλ τα απο Αιγυπτου παραλαμβανομενα, οις Αιγυπτιοι μεν ουκ εις
δεον εχρωντο, Ἑβραιοι δε δια την του θεου σοφιαν εις θεο σεβειαν εχρησαντο; οιδεν
μεντοι η θεια γραφη τισι προς κακου γεγονεναι το απο της γης των υιων Ἰσραηλ εις
Αι γυπτον καταβεβηκεναι· αινισσομενη οτι τισι προς κακου γινεται το παροικησαι
τοις Αιγυπτιοις, τουτεστι τοις του κοσμου μαθημασι, μετα το εντραφηναι τωι νομωι
του θεου και τηι Ἰσραηλιτικηι εις αυτον θεραπειαι. Ἄδερ γουν ο Ἰδουμαιος, οσον μεν
εν τηι γηι του Ἰσραηλ ην, μη γευομενος των Αιγυπτιων αρτων, ειδωλα ου
κατεσκευαζεν· οτε δε αποδρας τον σοφον Σολομωντα κατεβη εις Αιγυπτον, ως
αποδρας απο της του θεου σοφιας, συγγενης γεγονε τωι Φαραω, γημας την αδελφην
της γυναικος αυτου, και τεκνο ποιων τον τρεφομενον μεταξυ των παιδων του
Φαραω. διοπερ, ει και επανεληλυθεν εις την γην Ἰσραηλ, επι τωι διασχισαι τον λαον
του θεου επανεληλυθε, και ποιησαι αυτους ειπειν επι τηι χρυσηι δαμαλει· Ουτοι εισιν
οι θεοι σου, Ἰσραηλ, οι αναγαγοντες σε εκ γης Αιγυπτου. καγω δε τηι πειραι μαθων
ειποιμ' αν σοι, οτι σπανιος μεν ο τα χρησιμα της Αιγυπτου λαβων και εξελθων
ταυτης και κατασκευασας τα προς την λατρειαν του θεου· πολυς δε ο του Ἰδουμαιου
Ἄδερ αδελφος. ουτοι δε εισιν οι απο τινος Ἑλληνικης εντρεχειας αιρετικα
γεννησαντες νοηματα, και οιονει δαμαλεις χρυσας κατασκευασαντες εν Βαιθηλ, ο
ερμηνευεται οικος θεου. δοκει δε μοι και δια τουτων ο λογος αινισσεσθαι, οτι τα ιδια
αναπλασματα ανεθηκαν ταις γραφαις, εν αις οικει λογος θεου, τροπικως Βαιθηλ
καλουμεναις. το δ' αλλο αναπλασμα εν ∆αν φησιν ο λογος ανατεθεισθαι. του δε ∆αν
τα ορια τελευταια εστι, και εγγυς των εθνικων οριων· ως δηλον εκ των αναγεγραμ
μενων εν τωι του Ναυη Ἰησου. εγγυς ουν εισιν εθνικων οριων τινα των
αναπλασματων, απερ ανεπλασαν οι του Ἄδερ, ως αποδεδωκαμεν, αδελφοι. 13.4 Συ
ουν, κυριε υιε, προηγουμενως προσεχε τηι των θειων γραφων αναγνωσει· αλλα
προσεχε. πολλης γαρ προσοχης αναγινωσκοντες τα θεια δεομεθα· ινα μη προ
πετεστερον ειπωμεν τινα η νοησωμεν περι αυτων. και προσεχων τηι των θειων
αναγνωσει μετα πιστης και θεωι αρεσκουσης προληψεως, κρουε τα κεκλεισμενα
αυτης και ανοιγησεται σοι υπο του θυρωρου, περι ου ειπεν ο Ἰησους· Τουτωι ο
θυρωρος ανοιγει. και προσεχων τηι θειαι αναγνω σει ορθως ζητει και μετα πιστεως
της εις θεον ακλινους τον κεκρυμμενον τοις πολλοις νουν των θειων γραμματων.
μη αρκου δε τωι κρουειν και ζητειν· αναγκαιοτατη γαρ και η περι του νοειν τα θεια
ευχη· εφ' ην προτρεπων ο σωτηρ ου μονον ειπε το· Κρουετε και ανοιγησεται υμιν·
και το· Ζητειτε και ευρησετε· αλλα και το· Αιτειτε και δοθησεται υμιν. ταυτα απο της
προς σε εμου πατρικης αγαπης τετολμηται· ει δ' ευ εχει τα τετολμημενα η μη, θεος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

28

αν ειδειη και ο χριστος αυτου και ο μετεχων πνευματος θεου και πνευματος χριστου.
μετεχοις δε συ, και αει αυξοις την μετοχην, ινα λεγηις ου μονον το· Μετοχοι του
χριστου γεγο ναμεν, αλλα και· Μετοχοι του θεου γεγοναμεν. 14.1nὍτι τοι θελου ι
μη φαλλε θαι περι την αληθειαν εν τωι νοειν τα θεια γραφα αναγκαιοτατα ε τι τα
αρμοζοντα ει την χρη ιν ειδεναι λογικα, ων ανευ ακριβεια ημαινομενων ου
δυναται ον δει τροπον παρι τα θαι. γʹ τομο των ει την Γενε ιν. Και εποιησεν ο θεος
τους δυο φωστηρας τους μεγαλους, τον φωστηρα τον μεγαν εις αρχας της ημερας,
και τον φωστηρα τον ελασσω εις αρχας της νυκτος, και τους αστερας· και εθετο
αυτους ο θεος εν τωι στερεωματι του ουρανου, ωστε φαινειν επι της γης, και αρχειν
της ημερας και της νυκτος. ζητητεον δε ει ταυτον εστι το· εις αρχας της ημερας τωι·
και αρχειν της ημερας· και το· εις αρχας της νυκτος τωι απο κοινου αν νοηθεντι· και
αρχειν της νυκτος. και ο Ἀκυλας γαρ το αναλογον ετηρησε, ποιησας αντι μεν του εις
αρχας, εις εξουσιαν· αντι δε του και αρχειν, εξουσιαζειν. φασι δε, οις εμελησε της
των σημαινομενων εξετασεως, εν τοις τοποις τοις εχουσι συζυ γιαν προσηγοριων
και κατηγορηματων, προυφιστασθαι τα τυγχανοντα των προσηγοριων, και
επιγινεσθαι κατηγορη ματα παρα τας προσηγοριας. και προσηγοριαν μεν εχου σαν
κατηγορημα φασιν, οιον την φρονησιν, κατηγορημα δε ειναι το φρονειν· ομοιως
προσηγοριαν την σωφροσυνην, κατηγορημα δε το σωφρονειν. και προυφιστασθαι
φασι την φρονησιν, ειτ' επιγινεσθαι κατηγορημα απο φρονησεως το φρονειν. ταυτα
δε, ει και δοξομεν τισι παρα το βουλημα ποιειν της γραφης, τετηρηκαμεν, επει ο μεν
ποιων τους φωστηρας θεος ποιει τον μεν μεγαν εις αρχας της ημερας, τον δε ελασσω
εις αρχας της νυκτος· τιθεται δε αυτους εν τωι στερεωματι του ουρανου ουκετι εις
αρχας της ημερας και της νυκτος, αλλ' εις το αρχειν της ημερας και της νυκτος. το
γαρ τεταγμενως και ακολουθως τωι τεχνολο γουμενωι κατα τον τοπον προτεταχθαι
τας προσηγοριας, ειτ' επιφερεσθαι τα κατηγορηματα, κεκινηκεν ημας μηποτε το
πραγμα και παρα τωι θεραποντι νενοηται ουτως εχον, και μαλιστα επει και ο
κυριωτατα ερμηνευειν φιλοτιμου μενος Ἀκυλας ουκ αλλο πεποιηκε παρα την
προσηγοριαν και το κατηγορημα. 14.2 Ἐπιστησατω δ' ο δυσπαραδεκτως εχων
τουτων, ει δυναται ηθικον προβλημα η φυσιολογουμενον η θεολογου μενον, χωρις
ακριβειας σημαινομενων και των κατα τον λογικον τοπον τρανουμενων, ον δει
τροπον παριστασθαι. τι γαρ ατοπον ακουειν των κυριολεκτουμενων εν ταις δια
λεκτοις, και εφιστανειν επιμελως τοις σημαινομενοις; εστι δε οπου παρα την
αγνοιαν των λογικων μεγαλως περιπιπτο μεν, μη καθαιροντες τας ομωνυμιας και
αμφιβολιας και καταχρησεις και κυριολεξιας και διαστολας· οιον παρα το
αγνοεισθαι την ομωνυμον της κοσμου προσηγοριας φωνην, εκπεπτωκασιν επι το
ασεβεστατα φρονειν περι του δημιουρ γου οι μη καθαραντες επι τινων κειται το· Ὁ
κοσμος εν τωι πονηρωι κειται· οτι αντι των περιγειων και των ανθρωπινων τουτο
ουτως εκει τωι Ἰωαννηι ειρηται. οιηθεντες γαρ κοσμον κατ' αυτην την λεξιν
σημαινεσθαι το συστημα το εξ ουρανου και γης και των εν αυτοις, θρασυτατα και
ανο σιωτατα αποφαινονται περι θεου· μηδαμως εργωι δεικνυναι δυναμενοι, πως
ηλιος και σεληνη και αστερες, τα ουτω τεταγμενως κινουμενα, κειται εν τωι πονηρωι.
ειτα εαν προσαγαγωμεν αυτους εκ του· Ουτος εστιν ο αμνος του θεου ο αιρων την
αμαρτιαν του κοσμου· οτι κοσμος ενθα η αμαρτια πλεοναζει κατα ταυτας τας λεξεις
λεγεται, τουτεστιν εν τοις περιγειοις τοποις· ευγνωμονουν τες μεν προσησονται τα
λεγομενα, φιλονεικουντες δε, ηλιθιως αναστρεφομενοι, επιμενουσι τοις απαξ
κριθεισι μοχθηροις, δια την αγνοιαν της ομωνυμιας. παλιν τε αυ εαν λεγηται· Θεος
ην εν Χριστωι κοσμον καταλλασσων εαυτωι· ουκετι δυνησονται ο εξειληφασι περι
παντος του κοσμου, τουτεστι περι των εν ολωι τωι κοσμωι, μαλιστα κατα τας
υποθεσεις αυτων δειξαι· και κατ' αυτους γαρ αναγκη την λεξιν ως ομωνυμον
εξεταζεσθαι. και παρα την αμφιβολιαν δε μοχθηρων εκδοχων, και παρα την δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

29

στολην των στιγμων και αλλων δε μυριων, παραδειγματα εστι φιλοτιμησαμενον
ουκ ολιγα λαβειν. ταυτα δε παρεξε βημεν, ινα δειξωμεν οτι και καθ' ημας τους
θελοντας μη σφαλλεσθαι περι την αληθειαν εν τωι νοειν τας θειας γραφας
αναγκαιοτατα εστι τα πιπτοντα εις την χρησιν ειδεναι λογικα· ων και νυν εδεηθημεν
εις το ευρειν την διαφοραν των λεγομενων γεγονεναι εις αρχας της νυκτος, και εις
το αρχειν της ημερας και της νυκτος. 15.1n Προ του Ἑλληνων φιλο οφου το
ευτελε τη των θειων γραφων φρα εω δια υροντα , και τα εν χρι τιανι μωι καλα
βελτιον παρ' Ἕλλη ιν ειρη θαι φα κοντα , και προ ετι δυ ειδε το του κυριου ωμα λε
γοντα · και τι ο λογο των διαφορων του λογου μορφων. εκ των κατα Κελ ου, του
κατα χρι τιανων γραψαντο , τομου ʹ και ζʹ. Ἕκτον τουτον ενισταμενοι λογον προς
τας Κελσου κατα χριστιανων κατηγοριας χρηιζομεν εν αυτωι, ιερε Ἀμβρο σιε,
αγωνισασθαι ου προς τα απο φιλοσοφιας υπ' αυτου εκτιθεμενα, ως οιηθειη αν τις.
παρεθετο γαρ πλειονα μαλιστα Πλατωνος ο Κελσος, κοινοποιων τα δυναμενα ελειν
τινα και συνετον εκ των ιερων γραμματων· φασκων «βελτιον αυτα παρ' Ἕλλησιν
ειρησθαι, και χωρις ανατασεως και απαγγελιας της ως απο θεου η υιου θεου.» φαμεν
ουν οτι, ειπερ το προκειμενον εστι τοις πρεσβευουσι τα της αληθειας πλειους οση
δυναμις ωφελειν, και προσαγειν ως οιον τε εστιν αυτηι δια φιλανθρωπιαν πανθ'
οντινουν, ου μονον εντρεχη αλλα και ανοητον, παλιν δ' αυ ουχι Ἕλλη νας μεν ουχι
δε και βαρβαρους· πολυ δε το ημερον εαν και τους αγροικοτατους και ιδιωτας οιος τε
τις γενηται επιστρεφειν· δηλον εστιν οτι και χαρακτηρος εν τωι λεγειν φροντιστεον
αυτωι κοινωφελους και δυναμενου πασαν επα γαγεσθαι ακοην. οσοι δε, πολλα
χαιρειν φρασαντες ως ανδραποδοις τοις ιδιωταις και μη οιοις τε κατακουειν της εν
φρασει λογων και ταξει απαγγελλομενων ακολουθιας, μονον εφροντισαν των
ανατραφεντων εν λογοις και μαθη μασιν· ουτοι το κοινωνικον εις κομιδηι στενον
και βραχυ συνηγαγον. 15.2 Ταυτα δε μοι λελεκται απολογουμενωι περι της
κατηγορουμενης υπο Κελσου και ετερων εν λεξεσιν ευ τελειας των γραφων,
αμαυρουσθαι δοκουσης υπο της εν συνθεσει λεξεως λαμπροτητος· επει οι καθ' ημας
προ φηται, Ἰησους τε και οι αποστολοι αυτου, ενειδον τροπωι απαγγελιας ου τα
αληθη μονον περιεχουσης, αλλα και δυναμενης επαγαγεσθαι τους πολλους, εως
προτραπεντες και εισαχθεντες εκαστος κατα δυναμιν αναβωσιν επι τα εν ταις
δοκουσαις ειναι ευτελεσι λεξεσιν απορρητως ειρημενα. και, ει χρη γε τολμησαντα
ειπειν, ολιγους μεν ωνησεν, ειγε ωνησεν, η περικαλλης και επιτετηδευμενη
Πλατωνος και των παραπλησιως φρασαντων λεξις· πλειονας δε η των ευτελεστερον
αμα και πραγματικως και εστοχασμενως των πολλων διδαξαντων και γραψαντων.
εστι γουν ιδειν τον μεν Πλατωνα εν χερσι των δοκουντων ειναι φιλολογων μονον·
τον δε Ἐπικτητον και υπο των τυχοντων και ροπην προς το ωφελεισθαι εχοντων
θαυμαζομενον, αισθομενων της απο των λογων αυτου βελτιωσεως. και ταυτα γε
ουκ εγκα λουντες Πλατωνι φαμεν· ο γαρ πολυς των ανθρωπων κοσμος χρησιμως και
τουτον ηνεγκεν· αλλα δεικνυντες το βουλημα των ειποντων το· Και ο λογος μου και
το κηρυγμα μου ουκ εν πειθοις σοφιας λογοις, αλλ' εν αποδειξει πνευματος και
δυναμεως· ιν' η πιστις ημων μη ηι εν σοφιαι ανθρωπων αλλ' εν δυναμει θεου. 15.3
Ἔστι γαρ τις οικεια αποδειξις του λογου, θειοτερα παρα την απο διαλεκτικης
Ἑλληνικην· ην ο αποστολος ονομαζει αποδειξιν πνευματος και δυναμεως·
πνευματος μεν δια τας προφητειας, ικανας πιστοποιησαι τον εντυγ χανοντα μαλιστα
εις τα περι του χριστου· δυναμεως δε δια τας τεραστιους δυναμεις, ας
κατασκευαστεον γεγονεναι και εκ πολλων μεν αλλων, και εκ του ιχνη δε αυτων ετι
σωζεσθαι παρα τοις κατα το βουλημα του λογου βιουσιν. 15.4 Ἔτι δε και τουτο φησιν
ο θειος λογος· ουκ αυ ταρκες ειναι το λεγομενον, καν καθ' αυτο αληθες και
πιστικωτατον ηι, προς το καθικεσθαι ανθρωπινης ψυχης, εαν μη και δυναμις τις
θεοθεν δοθηι τωι λεγοντι και χαρις επανθησηι τοις λεγομενοις, και αυτη ουκ αθεει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

30

εγγινομενη τοις ανυσιμως λεγουσι. φησι γουν ο προφητης εν εξη κοστωι και εβδομωι
ψαλμωι, οτι Κυριος δωσει ρημα τοις ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι. ιν' ουν επι
τινων δοθηι τα αυτα δογματα ειναι Ἕλλησι και τοις απο του λογου ημων, αλλ' ουτι
γε και τα αυτα δυναται προς το υπαγα γεσθαι και διαθειναι ψυχας κατα ταυτα.
διοπερ οι ιδιωται, ως προς φιλοσοφιαν Ἑλληνικην, μαθηται του Ἰησου εκπεριηλθον
πολλα εθνη της οικουμενης, διατιθεντες ως ο λογος εβουλετο κατ' αξιαν εκαστον
των ακουοντων· οι και αναλογον τηι ροπηι του αυτεξουσιου αυτων προς αποδοχην
του καλου πολλωι βελτιους εγενοντο. 15.5 Παλαιοι τοινυν ανδρες και σοφοι
δηλουσθωσαν τοις επιστασθαι δυναμενοις. και δη και Πλατων ο του Ἀριστωνος τα
περι του πρωτου αγαθου διασημαινετω εν τινι των επιστολων, και φασκετω
μηδαμως ειναι ρητον το πρωτον αγαθον, αλλ' εκ πολλης συνουσιας εγγιγνομενον,
και εξαιφνης οιον απο πυρος πηδησαντος εξαφθεν φως εν τηι ψυχηι. ων και ημεις
ακουσαντες (οι μελετησαντες μηδενι απεχθανεσθαι των καλως λεγομενων, καν οι
εξω της πιστεως λεγωσι καλως, μη προσφιλονεικειν αυτοις, μηδε ζητειν ανατρεπειν
τα υγιως εχοντα) συγκατατιθεμεθα ως καλως λεγομενοις· ο θεος γαρ αυτοις ταυτα,
και οσα καλως λελεκται, εφανερωσε. δια τουτο δε και τους τα αληθη περι θεου
υπολαβοντας, και μη την αξιαν της περι αυτου αληθειας θεοσεβειαν ασκησαντας,
φαμεν υποκεισθαι ταις των αμαρτανοντων κολασεσιν. αυταις γαρ λεξεσι φησι περι
των τοιουτων ο Παυλος, οτι Ἀποκαλυπτεται οργη θεου απ' ουρανου επι πασαν
ασεβειαν και αδικιαν ανθρωπων των την αληθειαν εν αδικιαι κατεχοντων, διοτι το
γνωστον του θεου φανερον εστιν εν αυτοις, ο θεος γαρ αυτοις εφανερωσε· τα γαρ
αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος
αυτου δυναμις και θειοτης, εις το ειναι αυτους αναπολογη τους, διοτι γνοντες τον
θεον ουχ ως θεον εδοξασαν η ηυχαριστησαν, αλλ' εματαιωθησαν εν τοις
διαλογισμοις αυτων και εσκοτισθη η ασυνετος αυτων καρδια· φασκοντες ειναι σοφοι
εμωρανθησαν, και ηλλαξαν την δοξαν του αφθαρτου θεου εν ομοιωματι εικονος
φθαρτου ανθρωπου και πετεινων και τετραποδων και ερπετων. και αληθειαν γουν
κατεχουσιν, ως και ο ημετερος μαρτυρει λογος, οι φρονουντες οτι Ῥητον ουδαμως
εστι το πρωτον αγαθον, και λεγοντες ως Ἐκ πολλης συνουσιας γινομενης περι το
πραγμα αυτο και του συζηιν, εξαιφνης οιον απο πυρος πηδησαντος εξαφθεν φως εν
τηι ψυχηι γενομενον αυτο εαυτο ηδη τρεφει. 15.6 Ἀλλ' οι τοιαυτα περι του πρωτου
αγαθου γραψαν τες καταβαινουσιν εις Πειραιεα, προσευξομενοι ως θεωι τηι Ἀρτεμιδι,
και οψομενοι την υπο ιδιωτων επιτελουμενην πανηγυριν· και τηλικαυτα γε
φιλοσοφησαντες περι της ψυχης και την διαγωγην της καλως βεβιωκυιας διεξελ
θοντες, καταλιποντες το μεγεθος ων αυτοις ο θεος εφανερω σεν ευτελη φρονουσι
και μικρα, αλεκτρυονα τωι Ἀσκληπιωι αποδιδοντες· και τα αορατα του θεου και τας
ιδεας φαντα σθεντες απο της κτισεως του κοσμου και των αισθητων, αφ' ων
αναβαινουσιν επι τα νοουμενα, την τε αΐδιον αυτου δυναμιν και θειοτητα ουκ
αγεννως ιδοντες, ουδεν ηττον εματαιωθησαν εν τοις διαλογισμοις αυτων, και ως
ασυνετος αυτων η καρδια εν σκοτωι και αγνοιαι καλινδειται τηι περι του θεραπευειν
το θειον. και εστιν ιδειν τους επι σοφιαι μεγα φρονουντας και θεολογιαι, ομοιωματι
εικονος φθαρτου ανθρωπου προσκυνουντας εις τιμην φησιν εκεινου· εσθ' οτε δε και
καταβαινοντας μετ' Αιγυπτιων επι τα πετεινα η τετραποδα η ερπετα. ινα δε και
δοκωσι τινες ταυτα υπεραναβεβηκεναι, αλλ' ευρεθησονται αλλαξαντες την αλη
θειαν του θεου εν τωι ψευδει, και σεβοντες και λατρευοντες τηι κτισει παρα τον
κτισαντα. διοπερ των εν Ἕλλησι σοφων και πολυμαθων τοις εργοις περι το θειον
πλανω μενων, εξελεξατο ο θεος τα μωρα του κοσμου, ινα καταισχυνηι τους σοφους,
και τα αγενη και τα ασθενη και τα εξουθενημενα και τα μη οντα, ινα τα οντα
καταργησηι· και αληθως ινα μη καυχησηται πασα σαρξ ενωπιον του θεου. πρωτον δε
ημων σοφοι, Μωσης ο αρχαιοτατος και οι εξης αυτωι προφηται, ουδαμως ρητον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

31

επισταμενοι το πρωτον αγαθον, εγραψαν μεν, ως θεου εαυτον εμφανιζοντος τοις
αξιοις και επιτηδειοις, οτι ωφθη ο θεος φερ' ειπειν τωι Ἀβρααμ, η τωι Ἰσαακ, η τωι
Ἰακωβ. τις δε ων ωφθη καιποταπος και τινα τροπον και τινι των εν ημιν, καταλελοι
πασιν εξεταζειν τοις δυναμενοις εαυτους εμπαρεχειν παρα πλησιους εκεινοις οις
ωφθη ο θεος, οφθεις αυτων ου τοις του σωματος οφθαλμοις αλλα τηι καθαραι καρδιαι.
και γαρ κατα τον Ἰησουν ημων· Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον θεον
οψονται. 15.7 Το δ' εξαιφνης οιον απο πυρος πηδησαντος εξαπτε σθαι φως εν τηι
ψυχηι, προτερος οιδεν ο λογος, ειπων εν τωι προφητηι· Φωτισατε εαυτοις φως
γνωσεως. και Ἰωαννης δε υστερον εκεινου γενομενος λεγει οτι Ὃ γεγονεν εν τωι
λογωι ζωη ην, και η ζωη ην το φως των ανθρωπων· οπερ φως αληθινον φωτιζει
παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον αληθινον και νοητον κοσμον, και ποιει αυτον
φως του κοσμου. ελαμψε γαρ τουτο το φως εν ταις καρδιαις ημων, προς φωτισμον
του ευαγγελιου της δοξης του θεου εν προσωπωι Χριστου. διο φησιν αρχαιοτατος
προφητης προ πολλων γενεων της Κυρου βασιλειας προφητευσας, υπερ τας
τεσσαρεσκαιδεκα γαρ γενεας πρεσβυτερος αυτου ην, το· Κυριος φωτισμος μου και
σωτηρ μου, τινα φοβηθησομαι; και· Λυχνος τοις ποσι μου ο νομος σου, και φως ταις
τριβοις μου. και· Ἐσημειωθη εφ' ημας το φως του προσωπου σου, κυριε· και· Ἐν τωι
φωτι σου οψομεθα φως. και επι το φως τουτο προτρεπων ημας ο εν τωι Ἠσαΐαι λογος
φησι· Φωτιζου, φωτιζου, Ἱερουσαλημ· ηκει γαρ σου το φως, και η δοξα κυριου επι σε
ανετειλεν. ο δ' αυτος ουτος προφητευων περι της του Ἰησου επιδημιας, αφισταντος
της απο των ειδωλων και αγαλματων και δαι μονων θεραπειας, φησιν οτι
Καθημενοις εν χωραι και σκιαι θανατου φως ανετειλεν αυτοις· και παλιν· Λαος ο
καθημε νος εν σκοτει φως ειδεν μεγα. ορα ουν την διαφοραν του καλως λελεγμενου
υπο του Πλατωνος περι του πρωτου αγαθου, και των ειρημενων εν τοις προφηταις
περι του φωτος των μακαριων· και ορα οτι η μεν εν Πλατωνι περι τουτου αληθεια
ουδεν ως προς ειλικρινη ευσεβειαν ωνησε τους εντυγχανοντας, αλλ' ουδ' αυτον τον
τοιαυτα περι του πρωτου αγαθου φιλοσοφησαντα· η δε των θειων γραμμα των
ευτελης λεξις ενθουσιαιν πεποιηκε τους γνησιως εν τυγχανοντας αυτηι· παρ' οις
τρεφεται τουτο το φως τωι εν τινι παραβοληι ειρημενωι ελαιωι, τηρουντι των δαιδων
το φως εν ταις φρονιμοις πεντε παρθενοις. 15.8 Μετα ταυτα ιδωμεν και την εξης
αυτου λεξιν, του Κελσου δηλονοτι, ουτως εχουσαν· «Ἔστιν αυτοις και τοιονδε
παραγγελμα, τον υβριζοντα μη αμυνεσθαι· καν τυπτηι, φησι, την ετεραν γναθον, συ
δε και την αλλην παρεχε. αρχαιον και τουτο ευ μαλα προσθεν ειρημενον, αγροικοτε
ρον δ' αυτο απεμνημονευσαν. επει και Πλατωνι πεποιη ται Σωκρατης Κριτωνι
διαλεγομενος ταδε· Ουδαμως αρα δει αδικειν. Ου δητα. Ουδ' αδικουμενον αρα
ανταδικειν, ως οι πολλοι οιονται· επειδη γε ουδαμως δει αδικειν. Ου φαινεται.» και
τα εξης. προς τουτο δη, και προς παντα οσα εκοινοποιησεν ο Κελσος, μη δυνηθεις
αυτων αντιβλεψαι τηι αληθοτητι, φασκων αυτα και παρ' Ἕλλησιν ειρησθαι, τοιαυτα
λεκτεον· Ει ωφελιμον εστι το δογμα και το βου λημα αυτου υγιες, ειρηται δε Ἕλλησι
μεν παρα Πλατωνι η τινι των ελληνικων σοφων, Ἰουδαιοις δε παρα Μωσηι η τινι
των προφητων, χριστιανοις δε εν τοις αναγραφεισιν Ἰησου λογοις η λελεγμενοις
παρα τινι των αποστολων αυτου· ου νομιστεον κατηγορεισθαι το λεγομενον παρα
Ἰουδαιοις η παρα χριστιανοις, εκ του και παρ' Ἕλλησιν αυτα ειρησθαι· και μαλιστα
εαν αποδεικνυηται τα Ἰουδαιων πρεσβυτερα των ελληνικων. ουδε παλιν υπο του
καλλους της ελληνικης φρασεως λεγομενον το αυτο παντως κρειττον ειναι
νομιστεον του ευτελεστερον απαγγελλομενου και απλουστεραις λεξεσι παρα
Ἰουδαιοις η χριστιανοις· καιτοι γε η πρωτη Ἰουδαιων λεξις, ηι οι προφηται
χρησαμενοι καταλελοιπασιν ημιν βιβλια, Ἑβραιων διαλεκτωι και σοφηι συνθεσει των
εν τηι διαλεκτωι κατ' εκεινους αναγεγραπται. 15.9 Ει δε χρη και την των δογματων
ταυτοτητα, καν παραδοξος ο λογος ειναι δοκηι, δειξαι βελτιον ειρημενην παρα τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

32

Ἰουδαιων προφηταις η τοις λογιοις χριστιανων· ουτω τον λογον κατασκευαστεον,
απο τινος του περι τας τροφας και την σκευασιαν αυτων παραδειγματος. εστω τι
υγιεινον βρωμα και ισχυος τοις εσθιουσιν εμποιητικον, τουτο δε ουτω μεν
σκευασθεν και τοιοισδε ηδυσμασιν αρτυ θεν λαμβανετωσαν ουχ οι μη μαθοντες
αγροικοι και εν επαυλεσιν ανατεθραμμενοι και πενητες τα τοιαδε εσθιειν, αλλ' οι
πλουσιοι και αβροδιαιτοι μονοι· ουκ εκεινως δε και ως δοκει τοις νομιζομενοις
καθαριωτεροις σκευασθεν, αλλ' ως μεμαθηκασιν εσθιειν οι πενητες και οι
αγροικοτεροι και οι πολλοι των ανθρωπων, εσθιετωσαν μυριαδες ολαι. ει ουν και
διδοιτο απο μεν της τοιασδε σκευασιας τους νομιζο μενους καθαριωτερους μονους
υγιαζεσθαι, ουδενος των πολ λων προσβαλλοντος τοις τοιοισδε βρωμασιν, απο δε
της τοιασδε τα πληθη των ανθρωπων υγιεινοτερον διαγειν· τινας μαλλον του
κοινωνικου ενεκεν αποδεξομεθα των υγιεινων βρωματων χαριν; αρα γε τους τοις
λογιοις χρησιμως αυτα σκευαζοντας, η τους τοις πληθεσι; της ισης (δεδοσθω γαρ)
υγιειας και ευεξιας εγγινομενης απο των ουτωσι σκευασθεντων η ουτωσι, αλλα
φανερον οτι αυτο το φιλανθρωπον και το κοινωνικον υποβαλλει, κοινωφελε στερον
ειναι ιατρον τον της των πολλων υγιειας προνοησα μενον, ηπερ τον της των ολιγων
μονον. 15.10 Ει νενοηται δη το παραδειγμα, μεταβιβαστεον αυτο επι την ποιοτητα
της των λογικων ζωων λογικης τρο φης. και ορα ει μη Πλατων μεν και οι Ἑλληνων
σοφοι, εν οις λεγουσι καλως, παραπλησιοι εισι τοις προνοησαμε νοις ιατροις των
καθαριωτερων ειναι νομιζομενων μονων, του πληθους δε των ανθρωπων
καταφρονησαντων· οι δε εν Ἰουδαιοις προφηται και οι του Ἰησου μαθηται, οι
μακραν χαιρειν ειποντες τηι ποικιληι των λεξεων συνθεσει και τηι, ως ωνομασεν η
γραφη, σοφιαι ανθρωπων και σοφιαι κατα σαρκα, την γλωσσαν αινισσομενη,
ομοιωθειεν αν τοις την αυτην των βρωματων ποιοτητα υγιεινοτατην προνοησαμε
νοις συνθεσει λεξεων σκευασαι και ευτρεπισαι φθανουσηι επι τα πληθη των
ανθρωπων και μη ξενιζουσηι την δια λεκτον αυτων, μηδε δια του ξενισμου
αποστρεφουσηι ακουειν ως ασυνηθων των τοιωνδε διαλεξεων. και γαρ ειπερ
προκειται τωι, ιν' ουτως ονομασω, λογικωι βρωματι ανεξικακον και πραον ποιησαι
τον εμφαγοντα· πως ου βελτιον συνεσκευασμενος ειη αν λογος ο πληθη ανεξικακων
και πραων κατασκευαζων η προκοπτοντων γε επι ταυτας τας αρετας, παρα τον πανυ
ολιγους και ευαριθμητους, ινα και τουτο δοθηι, ανεξικακους και πραους ποιουντα;
ωσπερ δε ει ο [Πλατων] τους αιγυπτιαζοντας η τους συριαζοντας ωφελειν υγιεσι
δογμασιν εβουλετο Ἕλλην τυγχανων, προενοησατο αν μαθειν τας των
ακουσομενων διαλεκτους και, ως Ἕλληνες ονομαζουσι, βαρβαριζειν μαλλον υπερ
της Αιγυπτιων και Συρων βελτιωσεως η Ἕλλην μενων μηδεν δυνασθαι χρησιμον
λεγειν Αιγυπτιοις και Συροις· ουτως η προνοουμενη θεια φυσις ου των πεπαιδευσθαι
νομιζομενων μονον τα Ἑλληνων, αλλα και των λοιπων Ἑλληνων, συγκατεβη τηι
ιδιωτειαι του πληθους των ακροω μενων, ινα ταις συνηθεσιν αυτοις χρησαμενη
λεξεσι προκα λεσηται επι ακροασιν το των ιδιωτων πληθος, δυναμενον εξ ευχερους
μετα την απαξ γενομενην εισαγωγην φιλοτιμη σασθαι προς το και βαθυτερα των
κεκρυμμενων νοηματων εν ταις γραφαις καταλαβειν. και τωι τυχοντι γαρ δηλον
ταυτας αναγινωσκοντι, οτι πολλα βαθυτερον του αυτοθεν εμφαινομενου εχειν
δυναται νουν, τοις ανατιθεισιν εαυτους τηι εξετασει του λογου φανερουμενον, και
φανερουμενον κατα την αναλογιαν της εις τον λογον σχολης και εις την ασκησιν
αυτου προθυμιας. 15.11 Ουκουν κατεσκευασται οτι, ως φησι Κελσος, αγροικοτερον
ειπων ο Ἰησους· Τωι τυπτοντι σε εις την σιαγονα παρεχε και την αλλην· και τωι
θελοντι σοι κριθη ναι και τον χιτωνα σου λαβειν, αφες και το ιματιον· βιω
φελεστερον κεκινηκε τον λογον και παρεστησεν ουτως ειπων, η ως εν τωι Κριτωνι
Πλατων, ου μηδ' ακουειν ιδιωται δυνανται, αλλα μογις οι τα εγκυκλια προ της
σεμνης Ἑλ ληνων φιλοσοφιας μεμαθηκοτες. κατανοητεον δε και οτι ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

33

παραφθειρεται ο περι ανεξικακιας νους υπο της των λεξεων ευτελειας, αλλα και εν
τουτωι συκοφαντει τον λογον λεγων ο Κελσος· «Ἀλλα τωνδε μεν περι και αλλων,
οσα παραφθειρουσιν, αρκειτω τα ειρημενα.» 15.12n Και εν τωι ʹ παλιν τομωι, προ τον
δυ ειδε το ωμα του κυριου λεγοντα Κελ ον ουτω . Ἑξης δε τουτοις λεγει, ο Κελσος
δηλονοτι· «Ἐπειδη θειον πνευμα ην εν σωματι, παντως τι παραλλατ τειν αυτο των
λοιπων εχρην, η κατα μεγεθος η καλλος η αλκην η φωνην η καταπληξιν η πειθω.
αμηχανον γαρ οτωι θειον τι πλεον των αλλων προσην μηδεν αλλου διαφερειν· τουτο
δε ουδεν αλλου διεφερεν, αλλ', ως φασι, μικρον και δυσειδες και αγεννες ην.»
φαινεται δη και εν τουτοις οτι, εαν μεν κατηγορειν θεληι του Ἰησου, ως πιστευων
ταις παρε χειν δοκουσαις αυτωι γραφαις αφορμας κατηγοριας λεγει τα απ' αυτων·
οπου δε κατα τας αυτας γραφας δοξαι αν τις τα εναντια λεγεσθαι τοις εις κατηγοριαν
παραλαμβανομενοις, ταυτα ουδε προσποιειται ειδεναι. ομολογουμενως τοινυν
γεγραπται τα περι του δυσειδες γεγονεναι το του Ἰησου σωμα· ου μην ως εκτεθειται
και αγεννες· ουδε σαφως δηλουται οτι μικρον ην. εχει δε η λεξις ουτω παρα τωι
Ἠσαΐαι αναγεγραμμενη, προφητευοντι αυτον επιδημησοντα τοις πολλοις ουκ εν
ωραιωι ειδει ουδε τινι υπερεχοντι καλ λει· Κυριε, τις επιστευσε τηι ακοηι ημων; και ο
βραχιων κυριου τινι απεκαλυφθη; ανηγγειλαμεν εναντιον αυτου, ως παιδιον, ως
ριζα εν γηι διψωσηι. ουκ εστιν ειδος αυτωι [ουδε δοξα· και ειδομεν αυτον, και ουκ
ειχεν ειδος] ουδε καλλος· αλλα το ειδος αυτου ατιμον, εκλειπον παρα τους υιους
των ανθρωπων. αρ' ουν τουτων μεν ο Κελσος ηκουεν, επει ᾤετο αυτωι χρησιμα ειναι
εις το κατηγορεισθαι τον Ἰησουν· ουκετι δε προσεσχε τοις λεγομενοις εν τεσσαρακο
στωι τεταρτωι ψαλμωι, τωι υπερ του αγαπητου, τινα τροπον λεγεται· Περιζωσαι την
ρομφαιαν σου επι τον μηρον σου, δυνατε, τηι ωραιοτητι σου και τωι καλλει σου, και
εντεινον και κατευοδου και βασιλευε. 15.13 Ἔστω δε μη ανεγνωκεναι αυτον την
προφητειαν, η ανεγνωκοτα περιεσπασθαι υπο των παρερμηνευοντων αυτην, ως ου
περι Ἰησου Χριστου προφητευομενην· τι φησει και περι του ευαγγελιου, εν ωι αναβας
εις το υψηλον ορος μετεμορφωθη εμπροσθεν των μαθητων και ωφθη εν δοξηι· οτε
και Μωσης και Ἠλιας οφθεντες εν δοξηι ελεγον την εξοδον αυτου, ην εμελλε
πληρουν εν Ἱερου σαλημ; η εαν μεν προφητης λεγηι· Ειδομεν αυτον, και ουκ ειχεν
ειδος ουδε καλλος, και το εξης· και ο Κελσος παρα δεχεται την προφητειαν ταυτην
επι τον Ἰησουν αναφερε σθαι, τυφλωττων περι την παραδοχην του λεγομενου, και
ουχ ορων οτι μεγαλη κατασκευη εστι του τον αμορφον ειναι δοκουντα Ἰησουν υιον
ειναι θεου, το προ πολλων ετων της γενεσεως αυτου πεπροφητευσθαι και περι του
ειδους αυτου· εαν δε αλλος προφητης ωραιοτητα και καλλος ειναι λεγηι περι αυτον,
ουκετι βουλεται την προφητειαν εις Ἰη σουν Χριστον αναφερεσθαι; και ει μεν σαφως
ην απο των ευαγγελιων λαβειν, οτι ουκ ειχεν ειδος ουδε καλλος, αλλα το ειδος
αυτου ατιμον ην, εκλειπον παρα τους υιους των ανθρωπων· ειποι αν τις ου κατα το
προφητικον ειρηκεναι ταυτα τον Κελσον, αλλα κατα το ευαγγελικον. νυνι δε ουτε
των ευαγγελιων, αλλ' ουδε των αποστολων εμφαινον των οτι ουκ ειχεν ειδος ουδε
καλλος· σαφες οτι το απο της προφητειας αναγκαζεται παραδεχεσθαι ως
αληθευομενον περι Χριστου· οπερ ουκετι επιτρεπει τας περι Ἰησου κατη γοριας
προβαινειν. 15.14 Παλιν τε αυ ο λεγων· «Ἐπειδη θειον πνευμα ην εν σωματι, παντως
τι παραλλαττειν αυτο των λοιπων εχρην, η κατα μεγεθος η φωνην η αλκην η
καταπληξιν η πειθω·» πως ουχ εωρα το παραλλαττον του σωματος αυτου προς το
τοις ορωσι δυνατον, και δια τουτο χρησιμον, τοιουτο φαινο μενον οποιον εδει
εκαστωι βλεπεσθαι; και ου θαυμαστον την φυσει τρεπτην και αλλοιωτην και εις
παντα α βου λεται ο δημιουργος υλην μεταβλητην, και πασης ποιοτητος ην ο
τεχνιτης βουλεται δεκτικην, οτε μεν εχειν ποιοτητα καθ' ην λεγεται το· Ουκ ειχεν
ειδος ουδε καλλος· οτε δε ουτως ενδοξον και καταπληκτικην και θαυμαστην, ως επι
προσωπον πεσειν τους θεατας του τηλικουτου καλλους συνανελθοντας τωι Ἰησου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

34

τρεις αποστολους. αλλ' ερει ταυτ' ειναι πλασματα και μυθων ουδεν διαφεροντα, ως
και τα λοιπα των περι Ἰησου παραδοξων. 15.15 Προς τουτο δε λεκτεον οτι σχεδον
πασαν ιστοριαν, καν αληθης ηι, βουλεσθαι κατασκευαζειν ως γεγενημενην, και
καταληπτικην εμποιησαι περι αυτης φαντασιαν, των σφο δρα εστι χαλεπωτατων,
και εν ενιοις αδυνατον. φερε γαρ τινα λεγειν μη γεγονεναι τον Ἰλιακον πολεμον, μα
λιστα δια το αδυνατον προσπεπλεχθαι λογον περι του γεγενησθαι τινα Ἀχιλλεα
θαλασσιας θεας Θετιδος υιον και ανθρωπου Πηλεως, η Σαρπηδονα ∆ιος, η
Ἀσκαλαφον και Ἰαλμενον Ἄρεος, η Αινειαν Ἀφροδιτης· πως αν κατασκευασαιμεν το
τοιουτον, μαλιστα θλιβομενοι υπο του ουκ οιδ' οπως παρυφανθεντος πλασματος τηι
κεκρατηκυιαι παρα πασι δοξηι περι του αληθως γεγονεναι τον εν Ἰλιωι πολεμον Ἑλληνων και Τρωων; φερε δε και τινα απιστειν περι Οιδι ποδος και Ἰοκαστης και των
γεννηθεντων απο αμφοτερων Ἐτεοκλεους και Πολυνεικους, δια το προσπεπλεχθαι
τωι λογωι την Σφιγγα μιξοπαρθενον τινα· πως αν το τοιουτον αποδειξαιμεν; αλλ' ο
ευγνωμονως εντυγχανων ταις ιστο ριαις και βουλομενος εαυτον τηρειν και εν
εκειναις ανεξαπα τητον κρινει, τισι μεν συγκαταθησεται, τινα δε τροπολογη σει, το
βουλημα ερευνων των αναπλασαμενων τα τοιαδε· και τισιν απιστησει, ως δια την
προς τινας χαριν αναγε γραμμενοις. και τουτο προλαβοντες δι' ολην την φερομε νην
εν τοις ευαγγελιοις περι του Ἰησου ιστοριαν ειρηκαμεν, ουκ επι ψιλην πιστιν και
αλογον τους εντρεχεστερους εκ καλουμενοι, αλλα βουλομενοι παραστησαι οτι
ευγνωμο συνης χρεια τοις εντευξομενοις και πολλης εξετασεως και, ιν' ουτως
ονομασω, εισοδου εις το βουλημα των γραψαντων, ιν' ευρεθηι ποιαι διανοιαι εκαστον
γεγραπται. 15.16 Ἔοικεν δε ο Κελσος, ινα μεν εγκαλεσηι τωι λογωι, πιστευειν οπου
θελει τοις γεγραμμενοις· ινα δε την εμ φαινομενην θειοτητα εν τοις αυτοις βιβλιοις
απαγγελλο μενην μη παραδεξηται, απιστειν τοις ευαγγελιοις· δεον το φιλαληθες
ιδοντα των γραψαντων εκ της περι των χειρο νων αναγραφης πιστευσαι και περι
των θειοτερων. 15.17 Ει γαρ μη ησαν φιλαληθεις αλλ', ως οιεται Κελ σος, πλασματα
αναγραφοντες, ουκ αν Πετρον ανεγραψαν αρνησαμενον η τους μαθητας Ἰησου
σκανδαλιζομενους. τις γαρ, ει και γεγονε τοιαυτα, ηλεγξε τον λογον, οτι ουτως
απηντησε; και τοι γε κατα το εικος εχρην σεσιωπησθαι ταυτα ανθρωποις
βουλομενοις διδασκειν τους εντυγχανοντας τοις ευαγγελιοις θανατου καταφρονειν
υπερ της ομολογιας του χριστιανισμου. νυνι δ' ορωντες οτι ο λογος δυναμει
κρατησει των ανθρωπων εθηκαν και τα τοιαυτα, ουκ οιδ' οπως ου βλαψοντα τους
εντυγχανοντας ουδε προφασιν δωσοντα αρνησεως. 15.18 Ἔχει δε τι και
μυστικωτερον ο λογος, απαγγελ λων τας του Ἰησου διαφορους μορφας αναφερεσθαι
επι την του θειου λογου φυσιν, ουχ ομοιως φαινομενου τοις τε πολλοις και τοις
ακολουθειν αυτωι εις υψηλον, ο αποδεδω καμεν, ορος δυναμενοις. τοις μεν γαρ ετι
κατω τυγχανουσι και μηδεπω επι το αναβαινειν παρεσκευασμενοις ο λογος ουκ εχει
ειδος ουδε καλλος· το γαρ ειδος αυτου τοις τοιου τοις εστιν ατιμον, και εκλειπον
παρα τους υπο ανθρωπων γεγενημενους λογους, τροπικως εν τουτοις καλουμενους
υιους ανθρωπων. ειποιμεν γαρ αν πολλωι ωραιοτερους φαινεσθαι τους των
φιλοσοφουντων λογους, οντας υιους ανθρωπων, παρα τον τοις πολλοις
κηρυσσομενον του θεου λογον, ος εμφαινει και μωριαν κηρυγματος· και δια την
εμφαινομενην μωριαν του κηρυγματος λεγουσιν οι τουτο μονον θεωρουντες·
Ειδομεν αυτον, και ουκ ειχεν ειδος ουδε καλλος. τοις μεντοι εκ του ακολουθειν
αυτωι δυναμιν ανειληφοσι προς το επεσθαι και αναβαινοντι αυτωι εις το υψηλον
ορος, θειοτεραν μορφην εχει· ην βλεπουσιν, ει τις εστι Πετρος χωρησας την της
εκκλησιας εν εαυτωι οικοδο μην απο του λογου, και τοσαυτην εξιν αναλαβων ως
μηδεμιαν πυλην ᾅδου κατισχυσειν αυτου, υψωθεντος δια τον λογον εκ των πυλων
του θανατου, οπως αν εξαγγειληι πασας τας αινεσεις του θεου εν ταις πυλαις της
θυγατρος Σιων· και ει τινες εισιν εκ λογων την γενεσιν λαβοντες μεγαλοφωνων,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

35

οιτινες ουδεν αποδεουσι νοητης βροντης. 15.19 Και τα ιματια δε αυτου κατω αλλα
εστιν, ουκ εστι λευκα, ουκ εστιν ως το φως· εαν αναβηις εις το ορος το υψηλον, οψει
αυτου φως και τα ιματια. τα ιματια του λογου αι λεξεις εισι της γραφης· ενδυμα των
θειων νοημα των τα ρηματα εστι ταυτα. ως ουν αυτος κατω αλλοιος φαινεται, και
αναβας μεταμορφουται, και γινεται το προσ ωπον αυτου ως ο ηλιος, ουτω και τα
ενδυματα αυτου, ουτω και τα ιματια· οταν δε ηις κατω, ουκ εστι λαμπρα, ουκ εστι
λευκα· εαν δε αναβηις, οψει το καλλος και το φως των ιματιων, και το προσωπον
θαυμασεις του Ἰησου μεταμορ φωθεν. ορα δε ει μη ομοιον εστι και εν τοις
ευαγγελιοις περι του σωτηρος μαθειν. τα μεν γαρ περι της γενεσεως αυτου,
γενεαλογουμενου εξ Ἀβρααμ και γεννωμενου εκ σπερματος ∆αυειδ κατα σαρκα,
Βιβλος εστι γενεσεως Ἰη σου Χριστου· τα δε θειοτερα και μειζονα των περι αυτου
λεχθησομενων αν και υπ' αυτου απαγγελλομενων φησιν ο Ἰωαννης ως αρα Ουδε
τον κοσμον οιμαι χωρειν τα γρα φομενα βιβλια. το γαρ μη χωρειν τον κοσμον τα
γραφο μενα βιβλια ου δια το πληθος των γραμματων, ως τινες, εκδεκτεον, αλλα δια
το μεγεθος των πραγματων· του μεγε θους των πραγματων ου μονον ου δυναμενου
γραφεσθαι, αλλ' ουδε δια γλωσσης σαρκινης απαγγελλεσθαι, ουδε εν διαλεκτοις και
φωναις ανθρωπιναις σημαινεσθαι. οθεν και Παυλος, επαν μανθανειν μελληι τα
θειοτερα, εξω του καθ' ημας περιγειου κοσμου γινεται και εις τριτον ουρανον
αρπαζεται, ινα τα εκειθεν αρρητα ρηματα ακουσαι δυνηθηι. τα γαρ ενθαδε
λαλουμενα και λογος ειναι θεου νομιζομενα, του λογου σαρκωθεντος, και καθ' ο
θεος εστι προς τον θεον εαυτον κενουντος, απαγγελλεται. διοπερ τον του θεου
λογον επι γης, επει ανθρωπος γεγονε, ανθρωπινον βλεπο μεν· αει γαρ εν ταις
γραφαις ο λογος σαρξ εγενετο, ινα κατασκηνωσηι εν ημιν· αλλ', εαν εις το στηθος
του σαρκω θεντος λογου ανακλιθωμεν και ανιοντι αυτωι εις το υψηλον ορος
ακολουθησαι δυνηθωμεν, ερουμεν το· Ειδομεν την δοξαν αυτου· ταχα μεν τινων και
ετερων παρα τους ανακλι θεντας επι του στηθους αυτου και ακολουθησαντας αυτωι
εις το ορος το υψηλον λεξοντων το· Ειδομεν την δοξαν αυτου· ουκετι δε
προσθησοντων το· ∆οξαν ως μονογενους παρα πατρος, πληρης χαριτος και αληθειας·
Ἰωαννηι γαρ και τοις ομοιοις πρεπουσα αυτη η φωνη. και καθ' ετεραν δε υψηλο
τεραν διηγησιν οι δυνηθεντες τοις ιχνεσιν Ἰησου κατακο λουθειν αναβαινοντος και
μεταμορφουμενου απο της επι γης οψεως, οψονται αυτου την μεταμορφωσιν καθ'
εκαστην γραφην· οιονει του μεν τοις πολλοις φαινομενου Ἰησου της προχειρου
λεξεως οντος· του δε εις ορος υψηλον ανιοντος και μεταμορφουμενου, σφοδρα
ολιγοις των μαθη των και τοις ακολουθησαι εις τα υψηλα δεδυνημενοις, του
ανωτατου και υψηλοτατου νου περιεχοντος λογια της εν μυστηριωι αποκεκρυμμενης
σοφιας, ην προωρισεν ο θεος προ των αιωνων εις δοξαν των δικαιων αυτου. 15.20
Ἀλλα ποθεν Κελσωι και τοις εχθροις του θειου λογου και μη φιλαληθως τα
χριστιανισμου εξετασασιν ειδεναι το βουλημα των διαφορων του Ἰησου μορφων;
εγω δε λεγω και ηλικιων, και ει τι των προ του παθειν αυτωι πεπραγμενων, και των
μετα το αναστηναι απο των νεκρων. 16.1nΠερι των διαβαλλοντων τον χρι τιανι μον
δια τα εν τηι εκκλη ιαι αιρε ει . τομου γʹ κατα Κελ ου. Ειτ' επει ως κατηγορων του
λογου τα περι των εν χριστιανισμωι αιρεσεων ονειδιζει ημιν, λεγων· «Εις πληθος δε
σπαρεντες αυθις αυ σχιζονται και τεμνονται, και στασεις ιδιας εχειν εκαστοι
θελουσι.» φησι δ' οτι «Και υπο πλη θους παλιν διισταμενοι σφας αυτους ελεγχουσιν·
ενος, ως ειπειν, ετι κοινωνουντες, ειγε κοινωνουσι, του ονοματος. και τουτο μονον
εγκαταλιπειν ομως αισχυνονται· τα λοιπα δ' αλλοι αλλαχη τεταχαται.» και προς
τουτο φησομεν οτι ουδενος πραγματος, ου μη σπουδαια εστιν η αρχη και τωι βιωι
χρησιμος, γεγονασιν αιρεσεις διαφοροι. επει γαρ ιατρικη χρησιμος και αναγκαια τωι
γενει των ανθρωπων, πολλα τε τα εν αυτηι ζητουμενα περι του τροπου της των
σωματων θεραπειας· δια τουτο αιρεσεις εν ιατρικηι παρα μεν Ἕλλησιν ευρισκονται
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

36

ομολογουμενως πλειονες· εγω δ' οιμαι οτι και παρα βαρβαροις, οσοι γε
επαγγελλονται χρησθαι ιατρικηι. παλιν τε αυ, επει φιλοσοφια αληθειαν
επαγγελλομενη και γνωσιν των οντων πως δει βιουν υποτι θεται, και πειραται
διδασκειν τα ωφελιμα ημων τωι γενει· πολλην δ' εχει τα ζητουμενα πραγματα
διολκην· δια τουτο αιρεσεις εν φιλοσοφιαι συνεστησαν πλεισται οσαι, ων αι μεν εισι
διασημοτεραι, αι δε ου τοιαυται. αλλα και ιουδαι σμος προφασιν εσχε γενεσεως
αιρεσεων την διαφορον εκδοχην των Μωσεως γραμματων και των προφητικων
λογων. ουτω τοινυν, επει σεμνον τι εφανη τοις ανθρωποις χριστιανισμος, ου μονοις,
ως ο Κελσος οιεται, τοις ανδρα ποδωδεστεροις, αλλα και πολλοις των παρ' Ἕλλησι
φιλολο γων, αναγκαιως υπεστησαν ου παντως δια τας στασεις και το φιλονεικον
αιρεσεις, αλλα δια το σπουδαζειν συνιεναι τα χριστιανισμου και των φιλολογων
πλειονας. τουτωι δ' ηκολουθησε, διαφορως εκδεξαμενων τους αμα πασι πιστευ
θεντας ειναι θειους λογους, το γενεσθαι αιρεσεις επωνυμους των θαυμασαντων μεν
την του λογου αρχην, κινηθεντων δ' οπως ποτ' ουν υπο τινων πιθανοτητων προς
τας εις αλ ληλους διαφωνιας. αλλ' ουτ' ιατρικην ευλογως αν τις φευγοι δια τας εν
αυτηι αιρεσεις· ουτε φιλοσοφιαν του πρε ποντος αν τις στοχαζομενος μισοι, προφασιν
του μισειν αυτην ποριζομενος τας πολλας αιρεσεις. ουτως ουδε δια τας εν Ἰουδαιοις
αιρεσεις καταγνωστεον των Μωσεως και των προφητων ιερων βιβλιων. 16.2 Ει δε
ταυτ' εχει ακολουθιαν, πως ουχι ομοιως απολογησομεθα και περι των εν χριστιανοις
αιρεσεων; περι ων πανυ θαυμασιως ο Παυλος ειρηκεναι μοι δοκει το· ∆ει γαρ και
αιρεσεις εν υμιν ειναι, ινα οι δοκιμοι φανεροι γενωνται εν υμιν. ως γαρ δοκιμος εν
ιατρικηι ο δια το γυμνασασθαι εν ποικιλαις αιρεσεσι και ευγνωμονως εξητα κεναι τας
πλειονας ελομενος την διαφερουσαν· και ως ο πανυ προκοπτων εν φιλοσοφιαι απο
του τα πλειονα εγνω κεναι εγγυμνασαμενος αυτοις και τωι κρατησαντι προσθεμε νος
λογωι· ουτως ειποιμ' αν και τον επιμελως ενιδοντα ταις ιουδαισμου και
χριστιανισμου αιρεσεσι σοφωτατον χρι στιανον γενεσθαι. ο δ' εγκαλων τωι λογωι δια
τας αιρεσεις εγκαλεσαι αν και τηι Σωκρατους διδασκαλιαι, αφ' ου της διατριβης
πολλαι γεγονασιν ου τα αυτα φρονουντων σχο λαι· αλλα και τοις Πλατωνος
εγκαλεσαι αν τις δογμασι δι' Ἀριστοτελην, αποφοιτησαντα της διατριβης αυτου εν
καινοτομιαις· περι ου και εν τοις ανωτερω ειρηκαμεν. δοκει δε μοι ο Κελσος
εγνωκεναι τινας αιρεσεις μηδε του ονοματος του Ἰησου κοινωνουσας ημιν. ταχα γαρ
περιη χητο περι των καλουμενων Ὀφιανων, και των Καιανων, και ει τις αλλη
τοιαυτη εξ ολων αποφοιτησασα του Ἰησου συνεστη γνωμη. πλην ουδεν τουτο προς
το εγκλητεον ειναι τον χριστιανων λογον. 16.3 Ἔστωσαν γαρ εν ημιν οι μη τον
αυτον λεγοντες τωι Ἰουδαιων θεωι θεον· αλλ' ου τι γε παρα τουτο κατηγορητεοι οι
απο των αυτων γραμματων αποδεικνυντες οτι εις και ο αυτος θεος Ἰουδαιων εστι
και εθνων· ως και τον Παυλον λεγειν σαφως, απο Ἰουδαιων προσελθοντα
χριστιανισμωι· Χαριν εχω τωι θεωι μου, ωι λατρευω απο προγονων εν καθαραι
συνειδησει. εστω δε τι και τριτον γενος των ονομαζοντων ψυχικους τινας και
πνευματικους ετερους· οιμαι δ' αυτον λεγειν τους απο Ουαλεντινου· και τι τουτο
προς ημας τους απο της εκκλησιας, κατηγορουντας των εισαγοντων φυσεις εκ
κατασκευης σωζομενας η εκ κατασκευης απολλυ μενας; εστωσαν δε τινες και
επαγγελλομενοι ειναι Γνω στικοι, αναλογον τοις εαυτους αναγορευουσι φιλοσοφους
Ἐπικουρειοις· αλλ' ουτε οι την προνοιαν αναιρουντες φιλο σοφοι ειεν αν αληθως,
ουτε οι τα αλλοκοτα αναπλασματα και μη αρεσκοντα τοις της απο του Ἰησου
διαδοχης επεισ αγαγοντες ειεν αν χριστιανοι. 16.4 «Και βλασφημουσι δε,» φησιν,
«εις αλληλους ου τοι πανδεινα ρητα και αρρητα· και ουκ αν ειξαιεν ουδε καθ' οτιουν
εις ομονοιαν, παντη αλληλους αποστυγουντες.» και προς ταυτα δ' ημιν ειρηται, οτι
και εν φιλοσοφιαι εστιν ευρειν αιρεσεις αιρεσεσι πολεμουσας, και εν ιατρικηι. οι
μεντοι τωι λογωι του Ἰησου ακολουθουντες, και μεμελετηκο τες αυτου τους λογους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

37

φρονειν και λεγειν και ποιειν, λοιδο ρουμενοι ευλογουμεν, διωκομενοι ανεχομεθα,
δυσφημουμενοι παρακαλουμεν· και ουκ αν ρητα και αρρητα λεγοιμεν τους αλλα
δοξαζοντας παρ' α υπειληφαμεν· αλλ', ει μεν δυνα μεθα, παντα αν πραττοιμεν υπερ
του αυτους μεταστησαι επι το βελτιον, δια του προσανεχειν μονωι τωι δημιουργωι και
παντα πραττειν ως κριθησομενους. ει δε μη πειθοιντο οι ετεροδοξοι, τηρουμεν τον
προσταξαντα αυτοις λογον τοιαυτα· Αιρετικον ανθρωπον μετα μιαν και δευτεραν
νου θεσιαν παραιτου, ειδως οτι εξεστραπται ο τοιουτος και αμαρτανει, ων
αυτοκατακριτος. ετι δε οι το· Μακαριοι οι ειρηνοποιοι· νοησαντες, και το· Μακαριοι
οι πραεις· ουκ αν αποστυγησαιεν τους παραχαραττοντας τα χριστιανισμου. 17.1nΠρο
του λεγοντα των φιλο οφων μηδεν δια φερειν τωι παρ' Ἕλλη ι φερομενωι ονοματι
τον επι πα ι θεον καλειν ∆ια, η τωι δεινα φερ' ειπειν παρ' Ἰνδοι , η τωι δεινα παρ'
Αιγυπτιοι . εκ του αʹ και εʹ τομου των κατα Κελ ου. Μετα ταυτα φησιν ο Κελσος, οτι
«Οι αιπολοι και ποιμενες ενα ενομισαν θεον, ειτε υψιστον ειτ' Ἀδωναιον ειτ'
ουρανιον ειτε Σαβαωθ, ειτε και οπη και οπως χαιρουσιν ονομαζοντες τονδε τον
κοσμον· και πλειον ουδεν εγνωσαν.» και εν τοις εξης δε φησι «μηδεν διαφερειν τωι
παρ' Ἕλλησι φερομενωι ονοματι τον επι πασι θεον καλειν ∆ια, η τωι δεινα φερ' ειπειν
παρ' Ἰνδοις, η τωι δεινα παρ' Αιγυπτιοις.» λεκτεον δε και προς τουτο οτι εμπιπτει εις
το προκειμενον λογος βαθυς και απορρητος, ο περι φυσεως ονοματων· ποτερον, ως
οιεται Ἀριστοτελης, θεσει εισι τα ονοματα· η, ως νομιζουσιν οι απο της Στοας, φυσει,
μιμουμενων των πρωτων φωνων τα πραγματα καθ' ων τα ονοματα, καθο και
στοιχεια τινα της ετυμολογιας εισαγουσιν· η, ως διδασκει Ἐπικουρος, ετερως η ως
οιονται οι απο της Στοας φυσει εστι τα ονοματα, απορρηξαντων των πρωτων
ανθρωπων τινας φωνας κατα των πραγματων. εαν τοινυν δυνηθωμεν εν
προηγουμενωι λογωι παραστησαι φυσιν ονοματων ενερ γων, ων τισι χρωνται
Αιγυπτιων οι σοφοι, η των παρα Περσαις μαγων οι λογιοι, η των παρ' Ἰνδοις
φιλοσοφουν-των Βραχμαναι, η Σαμαναιοι· και ουτω καθ' εκαστον των εθνων· και
κατασκευασαι οιοι τε γενωμεθα οτι και η καλου μενη μαγεια ουχ, ως οιονται οι απο
Ἐπικουρου και Ἀριστο-τελους, πραγμα εστιν ασυστατον παντη, αλλ', ως οι περι
ταυτα δεινοι αποδεικνυουσι, συνεστως μεν, λογους δ' εχον σφοδρα ολιγοις
γιγνωσκομενους· τοτ' ερουμεν οτι το μεν Σαβαωθ ονομα και το Ἀδωναι, και οσα
αλλα παρ' Ἑβραιοιςμετα πολλης σεμνολογιας παραδεδομενα, ουκ επι των τυχοντων
και γενητων κειται πραγματων, αλλ' επι τινος θεολογιας απορρητου, αναφερομενης
εις τον των ολων δημιουργον. διο και δυναται ταυτα τα ονοματα λεγομενα μετα
τινος του συνυφους αυτοις ειρμου, αλλα δε κατα Αιγυπτιαν εκφερομενα φωνην επι
τινων δαιμονων των ταδε μονα δυναμενων, και αλλα κατα την Περσων διαλεκτον
επι αλλων δυναμεων, και ουτω καθ' εκαστον των εθνων, εις χρειας τινας
παραλαμβανεσθαι. και ουτως ευρεθησεται των επι γης δαιμονων, λαχοντων
διαφορους τοπους, φερεσ θαι τα ονοματα οικειως ταις κατα τοπον και εθνος δια
λεκτοις. ο τοινυν μεγαλοφυεστερον καν ολιγην τουτων περινοιαν ειληφως
ευλαβησεται αλλα αλλοις εφαρμοζειν ονοματα πραγμασι, μηποτε ομοιον παθηι τοις
το θεος ονομα εσφαλμενως φερουσιν επι υλην αψυχον, η την του αγαθου
προσηγοριαν κατασπωσιν απο του πρωτου αιτιου η απο της αρετης και του καλου
επι τον τυφλον πλουτον και επι την σαρκων και αιματων και οστεων συμμετριαν εν
υγειαι και ευεξιαι, η την νομιζομενην ευγενειαν. 17.2 Και ταχα ουκ ελαττων ο
κινδυνος τωι το ονομα του θεου η το ονομα του αγαθου εφ' α μη χρη καταγοντι, ηπερ
τωι τα κατα τινα απορρητον λογον ονοματα εναλλασσοντι, και τα μεν κατα των
ελαττονων φεροντι επι τα κρειττονα, τα δε κατα των κρειττονων επι τα ηττονα. και
ου λεγω οτι τωι ∆ιι ευθεως συνεξακουεται ο Κρονου και Ῥεας υιος, και Ἥρας ανηρ,
και Ποσειδωνος αδελφος, και Ἀθηνας και Ἀρτεμιδος πατηρ, και ο τηι θυγατρι
Περσεφονηι μιγεις· η τωι Ἀπολλωνι συνεξακουεται ο Λητους και ∆ιος υιος, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

38

Ἀρτεμιδος αδελφος, και Ἑρμου ομοπατριος αδελφος· και οσα αλλα φερουσιν οι
σοφοι Κελσου των δογματων πατερες και αρχαιοι θεολογοι Ἑλληνων. τις γαρ η
αποκληρωσις, κυριολεκτεισθαι μεν τον ∆ια, ουχι δε και τον πατερα μεν αυτου ειναι
Κρονον, μητερα δε Ῥεαν; το δ' ομοιον ποιη τεον και επι των αλλων ονομαζομενων
θεων. τουτο δε το εγκλημα ουδαμως απτεται των κατα τινα απορρητον λογον το
Σαβαωθ τασσοντων επι του θεου, η το Ἀδωναι, η τι των λοιπων ονοματων. οταν δε
τα περι ονοματων τις δυνηται τα εν απορρητοις φιλοσοφειν, πολλα αν ευροι και
περι της επικλησεως των αγγελων του θεου· ων ο μεν τις Μιχαηλ, ετερος δε
Γαβριηλ, και αλλος Ῥαφαηλ καλειται, φερωνυμως τοις πραγμασιν α διακονουνται
κατα βουλημα του θεου των ολων εν τωι παντι. της δ' ομοιας εχεται περι ονομα των
φιλοσοφιας και ο ημετερος Ἰησους, ου το ονομα μυρι ους ηδη εναργως εωραται
δαιμονας εξελασαν ψυχων και σωματων, ενεργησαν εις εκεινους αφ' ων
απηλασθησαν. ετι δ' εις τον περι ονοματων τοπον λεκτεον, οτι οι περι την χρησιν
των επωιδων δεινοι ιστορουσιν, οτι την αυτην επωιδην ειποντα μεν τηι οικειαι
διαλεκτωι εστιν ενεργησαι οπερ επαγγελλεται η επωιδη· μεταλαβοντα δε εις αλλην
οποιανδηποτουν φωνην εστιν ιδειν ατονον και ουδεν δυνα μενην. ουτως ου τα
σημαινομενα κατα των πραγματων, αλλ' αι των φωνων ποιοτητες και ιδιοτητες
εχουσι τι δυνα τον εν αυταις προς ταδε τινα η ταδε. ουτω δ' απολογη σομεθα δια των
τοιουτων και περι του μεχρι θανατου αγωνιζεσθαι χριστιανους, ινα μη τον ∆ια θεον
αναγορευ σωσι, μηδ' αλληι διαλεκτωι αυτον ονομασωσιν. η γαρ αορι στως
ομολογουσι το κοινον ονομα το ο θεος, η και μετα προσθηκης της ο δημιουργος των
ολων, ο ποιητης ουρανου και γης, ο καταπεμψας τωι των ανθρωπων γενει τουσδε
τινας τους σοφους· ων τωι ονοματι εφαρμοζομενον το ο θεος ονομα δυναμιν τινα
παρα ανθρωποις επιτελει. πολλα δ' αν και αλλα λεγοιτο εις τον περι ονοματων
τοπον, προς τους οιομενους δειν αδιαφορειν περι της χρησεως αυτων. και ειπερ
θαυμαζεται Πλατων, ειπων εν Φιληβωι· Το δ' εμον δεος, ω Πρωταρχε, περι τα
ονοματα των θεων ουκ ολιγον· επει Φιληβος θεον την ηδονην ειπεν ο προσδια
λεγομενος τωι Σωκρατει· πως ου μαλλον της ευλαβειας αποδεξομεθα χριστιανους,
μηδεν των εν ταις μυθοποιΐαις παραλαμβανομενων ονοματων προσαπτοντας τωι του
παντος δημιουργωι; 17.3n Και εν τωι εʹ τομωι ταδε περι του αυτου φη ιν. 17.3 Ἀλλ',
επει Κελσος οιεται μηδεν διαφερειν ∆ια υψιστον καλειν η Ζηνα η Ἀδωναιον η
Σαβαωθ, η ως Αιγυπτιοι Ἀμουν, η ως Σκυθαι Παππαιον· φερε και περι τουτων ολιγα
διαλεχθωμεν, υπομιμνησκοντες αμα τον εν τυγχανοντα και των ανωτερω εις το
τοιουτον προβλημα ειρημενων, οτε εκαλεσεν ημας η Κελσου λεξις επι τα τοιαυτα.
και νυν ουν φαμεν οτι η των ονοματων φυσις ου θεμενων εισι νομοι, ως
Ἀριστοτελης οιεται. ουδε γαρ απο ανθρωπων την αρχην εχουσιν αι εν ανθρωποις
διαλεκ τοι, ως δηλον τοις εφιστανειν δυναμενοις φυσει επωιδων οικειουμενων κατα
τας διαφορους διαλεκτους και τους διαφο ρους φθογγους των ονοματων τοις
πατρασι των διαλεκτων· περι ων εν τοις ανωτερω επ' ολιγον διειληφαμεν, λεγοντες
οτι και μεταλαμβανομενα εις αλλην διαλεκτον τα πεφυκοτα δυνασθαι εν τηι δεινα
διαλεκτωι ουκετι ανυει τι, ως ηνυεν εν ταις οικειαις φωναις. ηδη δε και επ'
ανθρωπων το τοιουτον ευρισκεται· τον γαρ απο γενεσεως Ἑλλαδι διαλεκτωι κα
λουμενον τον δεινα ουκ αν μεταλαβοντες εις διαλεκτον Αιγυπτιων η Ῥωμαιων η
τινος αλλου ποιησαιμεν παθειν η δρασαι, απερ παθοι η δρασαι αν καλουμενος τηι
πρωτηι θεσει του ονοματος αυτου. αλλ' ουδε τον εξ αρχης Ῥωμαιων κληθεντα φωνηι
ει μεταλαβοιμεν επι την Ἑλ-λαδα διαλεκτον, ποιησαιμεν αν οπερ ποιειν
επαγγελλεται η επωιδη τηρουσα το κατονομασθεν αυτωι πρωτον ονομα. 17.4 Ει δε
ταυτα περι ανθρωπινων ονοματων λεγομενα εστιν αληθη, τι χρη νομιζειν επι των
δι' ηνδηποτε αιτιαν αναφερομενων επι το θειον ονοματων; μεταλαμβανεται γαρ τι,
φερ' ειπειν, εις Ἑλλαδα φωνην απο του Ἀβρααμ ονο-ματος, και σημαινεται τι απο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

39

της Ἰσαακ προσηγοριας, και δηλουται τι απο της Ἰακωβ φωνης· και εαν μεν ο καλων
η ο ορκων ονομαζηι θεον Ἀβρααμ και θεον Ἰσαακ και θεον Ἰακωβ, τοδε τι ποιησαι
αν, ητοι δια την των ονοματων φυσιν η και δυναμιν αυτων, και δαιμονων
νικωμενων και υποταττομενων τωι λεγοντι ταυτα. εαν δε λεγηι· ο θεος πατρος
εκλεκτου της ηχους, και ο θεος του γελωτος, και ο θεος του πτερνιστου· ουτως ουδεν
ποιει το ονομαζομενον, ως ουδ' αλλο τι των μηδεμιαν δυναμιν εχοντων. ουτω δε
καν μεν μεταλαβωμεν το Ἰσραηλ ονομα εις Ἑλλαδα η αλλην διαλεκτον, ουδεν
ποιησομεν· εαν δε τηρησωμεν αυτο, προσαπτοντες οις οι περι ταυτα δεινοι
συμπλεκειν αυτο ωιηθησαν, τοτε γενοιτ' αν τι κατα την επαγγελιαν των τοι ωνδι
επικλησεων εκ της τοιασδι φωνης. το δ' ομοιον ερου μεν και περι της Σαβαωθ
φωνης, πολλαχου των επωιδων παραλαμβανομενης, οτι, ει μεταλαμβανομεν το
ονομα εις το κυριος των δυναμεων, η κυριος στρατιων, η παντο κρατωρ (διαφορως
γαρ αυτο εξεδεξαντο οι ερμηνευσαντες αυτο), ουδεν ποιησομεν· τηρουντες δ' αυτο
εν τοις ιδιοις φθογγοις, ποιησομεν τι, ως φασιν οι περι ταυτα δεινοι. το δε ομοιον
ερουμεν και περι του Ἀδωναΐ. ειπερ ουν ουτε το Σαβαωθ ουτε το Ἀδωναι
μεταλαμβανομενα εις α δοκει σημαινειν εν Ἑλλαδι φωνηι ανυει τι, ποσωι πλεον
ουδεν αν ποιησαι ουδε δυνηθειη παρα τοις μηδεν διαφερειν οιομενοις ∆ια υψιστον
καλειν η Ζηνα η Ἀδωναιον η Σαβαωθ; 17.5 Ταυτα δη και τα τουτοις αναλογον
απορρητα επι σταμενοι Μωσης και οι προφηται απαγορευουσιν ονομα θεων ετερων
ονομαζειν εν στοματι μελετησαντι τωι επι πασι μονωι ευχεσθαι θεωι, και
αναμνημονευειν εν καρδιαι διδασκομενηι καθαρευειν απο πασης ματαιοτητος
νοηματων και λεξεων. και δια ταυτα πασαν αικιαν υπομενειν μαλ λον αιρουμεθα η
τον ∆ια ομολογησαι θεον. ου γαρ τον αυτον ειναι υπολαμβανομεν ∆ια και Σαβαωθ·
αλλ' ουδ' ολως θειον τι τον ∆ια· δαιμονα δε τινα χαιρειν ουτως ονο μαζομενον, ου
φιλον ανθρωποις, ουδε τωι αληθινωι θεωι. καν Αιγυπτιοι δε τον Ἀμουν ημιν
προτεινωσι θανατον απειλουντες, τεθνηξομεθα μαλλον η τον Ἀμουν αναγορευ
σομεν θεον, παραλαμβανομενον, κατα το εικος, εν τισιν Αιγυπτιαις καλουσαις τον
δαιμονα τουτον επωιδαις. λεγε τωσαν δε και Σκυθαι τον Παππαιον θεον ειναι τον επι
πασιν· αλλ' ημεις ου πεισομεθα, τιθεντες μεν τον επι πασι θεον, ως δε φιλον τωι
λαχοντι την Σκυθων ερημιαν και το εθνος αυτων και την διαλεκτον, ουκ
ονομαζοντες τον θεον ως κυριωι ονοματι τωι Παππαιον. σκυθιστι γαρ το
προσηγορικον τον θεον, και αιγυπτιστι, και πασηι διαλεκτωι ηι εκαστος εντεθραπται,
ονομαζων ουχ αμαρτησεται. 17.6 Ουδε Ἀπολλωνα δε τον ηλιον καλειν θελομεν ουδε
Ἄρτεμιν την σεληνην· αλλα καθαραν ευσεβειαν εις τον δημιουργον ασκουντες, και
τα καλα αυτου δημιουργηματα ευφημουντες, ουδε μεχρι ονοματος χραινομεν τα
θεια· αποδεχομενοι του Πλατωνος τον εν Φιληβωι λογον, μη βουληθεντος την
ηδονην παραδεξασθαι θεον· Το γαρ εμον, φησι, δεος, ω Πρωταρχε, περι τα των θεων
ονοματα τοιονδε τι εστιν. ημεις ουν αληθως εχομεν δεος περι το ονομα του θεου και
των καλων αυτου δημιουργηματων, ως μηδε προφασει τροπολογιας μυθον τινα
παραδεξασθαι επι βλαβηι των νεων. 18.1n Προ του Ἑλληνων φιλο οφου παντα
επαγγελ λομενου ειδεναι, και αιτιωμενου το ανεξετα τον τη των πολλων εν
χρι τιανι μωι πι τεω · και ω προτιμωντων τη εν βιωι οφια την μωριαν· και οτι ουδει
οφο η πεπαιδευμενο μεμαθητευται τωι Ἰη ου, αλλ' η ναυται και τελωναι
πονηροτατοι, ηλιθιου και αναι θητου , ανδραποδα τε και γυναια και παιδαρια
υπαγοντε τωι κηρυγματι. εκ των κατα Κελ ου τομου αʹ και γʹ. Μετα ταυτα προτρεπει
επι το λογωι ακολουθουντας και λογικωι οδηγωι παραδεχεσθαι δογματα· ως παντως
απατης γινομενης τωι μη ουτω συγκατατιθεμενωι τισι· και εξομοιοι τους αλογως
πιστευοντας μητραγυρταις και τερατοσκοποις, Μιθραις τε και Σαβαδιοις, και οτωι τις
προσετυχεν, Ἑκα-της η αλλης δαιμονος η δαιμονων φασμασιν. ως γαρ εν εκεινοις
πολλακις μοχθηροι ανθρωποι επιβαινοντες τηι ιδιωτειαι των ευεξαπατητων αγουσιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

40

αυτους ηι βουλονται, ουτω φησι και εν τοις χριστιανοις γιγνεσθαι. φησι δε τινας
μηδε βουλομενους διδοναι η λαμβανειν λογον περι ων πιστευουσι, χρησθαι τωι· Μη
εξεταζε, αλλα πιστευσον· και· Ἡ πιστις σου σωσει σε. και φησιν αυτους λεγειν·
Κακον η εν τωι κοσμωι σοφια, αγαθον δ' η μωρια. λε κτεον δε προς τουτο, οτι ει μεν
οιον τε παντας καταλι ποντας τα του βιου πραγματα σχολαζειν τωι φιλοσοφειν,
αλλην οδον ου μεταδιωκτεον ουδενι η ταυτην μονην. ευρεθησεται γαρ εν τωι
χριστιανισμωι ουκ ελαττων, ινα μη φορτικον τι ειπω, εξετασις των πεπιστευμενων,
και διη γησις των εν τοις προφηταις αινιγματων, και των εν τοις ευαγγελιοις
παραβολων, και αλλων μυριων συμβολικως γεγενημενων η νενομοθετημενων. ει δε
τουτ' αμηχανον, πη μεν δια τας του βιου αναγκας, πη δε και δια την των ανθρωπων
ασθενειαν, σφοδρα ολιγων επι τον λογον ᾀτ τοντων· ποια αν αλλη βελτιων μεθοδος
προς το τοις πολ λοις βοηθησαι ευρεθειη, της απο του Ἰησου τοις εθνεσι
παραδοθεισης; και πυνθανομεθα γε περι του πληθους των πιστευοντων, την πολλην
χυσιν της κακιας αποθεμενων, εν ηι προτερον εκαλινδουντο· ποτερον βελτιον εστιν
αυτοις αλογως πιστευουσι κατεσταλθαι πως τα ηθη και ωφε λησθαι, δια την περι
των κολαζομενων επι αμαρτιαις και τιμωμενων επι εργοις χρηστοις πιστιν, η μη
προσιεσθαι αυτων την επιστροφην μετα ψιλης πιστεως, εως αν επι δωσιν εαυτους
εξετασει λογων; φανερως γαρ οι παντες παρ' ελαχιστους ουδε τουτο ληψονται, οπερ
ειληφασιν εκ του απλως πεπιστευκεναι· αλλα μενουσιν εν κακιστωι βιωι. ειπερ ουν
αλλο τι κατασκευαστικον εστι του το φιλαν θρωπον του λογου ουκ αθεει τωι βιωι
των ανθρωπων επι δεδημηκεναι, και τουτ' αυτοις συγκαταριθμητεον. ο γαρ ευλαβης
ουδε σωματων ιατρον, πολλους επι το βελτιον νοσουντας αγαγοντα, οιησεται αθεει
πολεσι και εθνεσιν επι δημειν· ουδεν γαρ χρηστον εν ανθρωποις αθεει γινεται. ει δ' ο
πολλων σωματα θεραπευσας η επι το βελτιον προ αγαγων ουκ αθεει θεραπευει·
ποσωι πλεον ο πολλων ψυχας θεραπευσας και επιστρεψας και βελτιωσας και
αναρτησας αυτας θεου του επι πασι, και διδαξας πασαν πραξιν ανα φερειν επι την
εκεινου αρεσκειαν και παντα εκκλινειν οσα απαρεστα εισι θεωι, μεχρι του ελαχιστου
των λεγομενων η πραττομενων η και εις ενθυμησιν ερχομενων; 18.2 Ειτ', επει τα
περι της πιστεως θρυλουσι, λεκτεον οτι ημεις μεν, παραλαμβανοντες αυτην ως
χρησιμον τοις πολλοις, ομολογουμεν διδασκειν πιστευειν και αλογως τους μη
δυναμενους παντα καταλιπειν και ακολουθειν εξετασει λογου· εκεινοι δε τουτο μη
ομολογουντες τοις εργοις αυτο ποιουσι. τις γαρ προτραπεις επι φιλοσοφιαν, και απο
κληρωτικως επι τινα αιρεσιν εαυτον φιλοσοφων ριψας η τωι ευπορηκεναι τοιουδε
διδασκαλου, αλλως επι τουτο ερχεται η τωι πιστευειν την αιρεσιν εκεινην κρειττονα
ειναι; ου γαρ περιμεινας ακουσαι τους παντων φιλοσοφων λογους και των
διαφορων αιρεσεων, και την ανατροπην μεν τωνδε κατασκευην δε ετερων, ουτως
αιρειται ητοι Στωικος η Πλατωνικος η Περιπατητικος η Ἐπικουρειος ειναι, η
οποιασδηποτε φιλοσοφων αιρεσεως· αλλ' αλογωι τινι, καν μη βουλωνται τουτο
ομολογειν, φοραι ερχονται επι το ασκησαι, φερ' ειπειν, τον Στωικον λογον,
καταλιποντες τους λοιπους· τον Πλατωνικον υπερφρονησαντες ως ταπει νοτερον
των αλλων, η τον Περιπατητικον ως ανθρωπικω τατον και μαλλον των λοιπων
αιρεσεων ευγνωμονως ομο λογουντα τα ανθρωπινα αγαθα. και απο πρωτης δε
προσβολης ταραχθεντες τινες εις τον περι προνοιας λογον, εκ των επι γης
γινομενων φαυλοις και σπουδαιοις, προ πετεστερον συγκατεθεντο τωι μηδαμως
ειναι προνοιαν, και τον Ἐπικουρου και Κελσου ειλοντο λογον. 18.3 Ειπερ ουν δει
πιστευειν, ως ο λογος εδιδαξεν, ενι τινι των αιρεσεις εισηγησαμενων εν Ἕλλησιν η
βαρβα ροις· πως ουχι μαλλον τωι επι πασι θεωι, και τωι διδα σκοντι τουτον μονον δειν
σεβειν, τα δε λοιπα, ητοι ως μη οντα, η ως οντα μεν και τιμης αξια ου μην και προσ
κυνησεως και σεβασμου, παροραιν; περι ων ο μη πιστευων μονον, αλλα και λογωι
θεωρων τα πραγματα, ερει τας υποπιπτουσας αυτωι και ευρισκομενας εκ του πανυ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

41

ζητειν αποδειξεις. πως δ' ουκ ευλογωτερον, παντων των ανθρω πινων πιστεως
ηρτημενων, εκεινων μαλλον πιστευειν τωι θεωι; τις γαρ πλει η γαμει η παιδοποιειται
η ριπτει τα σπερματα επι την γην, μη τα κρειττονα πιστευων απαντη σεσθαι,
δυνατου οντος και του εναντια γενεσθαι, και εστιν οτε γινομενου; αλλ' ομως η περι
του κρειττονα και τα κατ' ευχην απαντησεσθαι πιστις τολμαιν παντας ποιει, και επι
τα αδηλα και δυνατα αλλως συμβηναι. ει δε συνεχει τον βιον εν πασηι πραξει αδηλωι,
οπως εκβησεται, η ελπις και η περι των μελλοντων χρηστοτερα πιστις· πως ου
μαλλον αυτη παραληφθησεται ευλογως τωι πιστευ οντι υπερ την πλεομενην
θαλασσαν και γην σπειρομενην και γυναικα γαμουμενην, και τα λοιπα εν ανθρωποις
πρα γματα, τωι ταυτα παντα δημιουργησαντι θεωι, και τωι μετα υπερβαλλουσης
μεγαλονοιας και θειας μεγαλοφροσυνης τολμησαντι τουτον τον λογον παραστησαι
τοις πανταχου της οικουμενης, μετα μεγαλων κινδυνων και θανατου νομι ζομενου
ατιμου, α υπεμεινεν υπερ ανθρωπων, διδαξας και τους υπηρετεισθαι τηι διδασκαλιαι
αυτου εν τηι αρχηι πει σθεντας, μετα παντων κινδυνων και των αει προσδοκω μενων
θανατων τολμησαι αποδημησαι πανταχου της οι κουμενης υπερ της των ανθρωπων
σωτηριας; 18.4 Λεγετω δη ημιν ο τηι πιστει χριστιανων εγκαλων, ποιοις
αποδεικτικοις λογοις ηναγκασθη παραδεξασθαι πολ λας γεγονεναι εκπυρωσεις και
πολλους κατακλυσμους· παντων δε νεωτερον ειναι κατακλυσμον μεν τον επι ∆ευ
καλιωνος, εκπυρωσιν δε την επι Φαεθοντος. αλλ' εαν προβαλληται τους Πλατωνος
περι τουτων διαλογους, φη σομεν αυτωι και ημιν εξειναι πιστευειν εν καθαραι και
ευσεβει ψυχηι Μωσεως, παν γενητον υπεραναβαντος και του δημιουργου των ολων
εαυτον εξαρτησαντος, εμπεπολι τευσθαι πνευμα θειον, πολλωι εναργεστερον
Πλατωνος και των παρ' Ἕλλησι και παρα βαρβαροις σοφων τα του θεου
παραστησαντος. ει δ' απαιτει ημας λογους της τοιαυτης πιστεως, διδοτω προτερος
περι ων αυτος αναποδεικτως απεφηνατο, και εξης κατασκευασομεν τα ημετερα
ταυθ' ουτως εχειν. 18.5 Ἔστωσαν δε τωι Κελσωι του περι των εκπυρωσεων και
εξυδατωσεων μυθου διδασκαλοι οι κατ' αυτον σοφω τατοι Αιγυπτιοι, ων της σοφιας
ιχνη αλογα ζωα προσ κυνουμενα και λογοι παρισταντες ευλογον ειναι και ανα
κεχωρηκυιαν τινα και μυστικην την τοιαυτην του θειου θεραπειαν. καν μεν
Αιγυπτιοι περι των ζωων σεμνυνοντες εαυτων τον λογον θεολογιας φερωσι, σοφοι
εισιν· εαν δε ο τωι Ἰουδαιων συγκαταθεμενος νομωι και νομοθετηι παντα αναφερηι επι
τον των ολων δημιουργον μονον θεον, ηττων ειναι παρα Κελσωι και τοις ομοιοις
αυτωι λογιζεται του μη εις λογικα μονον και θνητα ζωα, αλλα και εις αλογα κατα
γοντος την θεοτητα, υπερ την μυθικην μετενσωματωσιν, την περι της πιπτουσης απο
των αψιδων του ουρανου ψυχης και εως των αλογων ζωων, ου μονον ημερων αλλα
και αγριωτατων, καταβαινουσης. και εαν μεν Αιγυπτιοι μυθολογωσι, πιστευονται
πεφιλοσοφηκεναι δι' αινιγμων και απορρητων· εαν δε Μωσης ολωι εθνει συγγραφων
ιστο ριας και νομους αυτοις καταλιπηι, μυθοι κενοι νομιζονται μηδ' αλληγοριαν
επιδεχομενοι οι λογοι αυτου. τουτο γαρ Κελσωι και τοις Ἐπικουρειοις δοκει. 18.6 Ειτ'
επει φησιν ο Κελσος αυταις λεξεσιν· «Ει μεν δη θελησουσιν αποκρινεσθαι μοι, ως ου
διαπειρωμενωι, παντα γαρ οιδα,» και τα εξης· λεκτεον δε προς το «παντα γαρ οιδα,»
αλαζονικωτατα υπ' αυτου αποτετολμημενον, οτι, ειπερ ανεγνωκει μαλιστα τους
προφητας, ομολογουμενων αινιγματων πεπληρωμενους και λογων τοις πολλοις
ασα φων, και ει εντετευχει ταις ευαγγελικαις παραβολαις και τηι λοιπηι νομου και
της Ἰουδαικης ιστοριας γραφηι και ταις των αποστολων φωναις, και αναγνους
ευγνωμονως εβουλετο εισελθειν εις τον των λεξεων νουν, ουκ αν ουτως
εθρασυνετο, ουδ' ειπε· «παντα γαρ οιδα.» ως ουδ' ημεις οι τουτοις ενδιατριψαντες
ειποιμεν αν· «παντα γαρ οιδα»· φιλη γαρ η αληθεια. ουδεις ημων ερει· παντα γαρ
οιδα τα Ἐπικουρου· η θαρρησει οτι παντα οιδε τα Πλατωνος· τοσουτων ουσων
διαφωνιων και παρα τοις διηγουμενοις αυτα. τις γαρ ουτω θρασυς ειπειν· παντα γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

42

οιδα τα Στωικα, η παντα τα Περιπατητικα; ει μη αρα το «παντα γαρ οιδα» απο τινων
ιδιωτων αναισθητων ακουσας, ουκ αισθανομενων της εαυτων αμαθιας, ωιηθη ως
τοιουτοις διδασκαλοις χρησαμενος παντα εγνωκεναι. δοκει δε μοι τοιουτον τι
πεποιηκεναι, ως ει τις τηι Αιγυπτωι επιδημησας, ενθα οι μεν Αιγυπτιων σοφοι κατα τα
πατρια γραμματα πολλα φιλοσοφουσι περι των παρ' αυτοις νενομισμενων θειων, οι
δε ιδιωται μυθους τινας ακουοντες ων τους λογους ουκ επιστανται μεγα επ' αυτοις
φρονουσιν, ᾤετο παντα τα Αιγυπτιων εγνωκεναι, τοις ιδιωταις αυτων μαθητευσας
και μηδενι των ιερεων συμμιξας μηδ' απο τινος αυτων τα Αιγυπτιων απορρητα
μαθων. α δ' ειπον περι Αιγυπτιων σοφων τε και ιδιωτων, δυνατον ιδειν και περι
Περσων· παρ' οις εισι τελεται, πρεσβευομεναι μεν λογικως υπο των παρ' αυτοις
λογιων, συμβολικως δε γινομεναι υπο των παρ' αυτοις πολλων και επιπολαιοτερων.
το δ' αυτο και περι Συρων και Ἰνδων και των οσοι και μυθους και γραμ ματα εχουσι
λεκτεον. 18.7 Ἐπει δ' ο Κελσος εθηκεν ως λεγομενον υπο πολλων χριστιανων·
«Κακον μεν γε η εν τωι βιωι σοφια, αγαθον δ' η μωρια·» λεκτεον οτι συκοφαντει τον
λογον, μη εκθεμενος αυτην την παρα τωι Παυλωι κειμενην λεξιν ουτως εχουσαν· Ει
τις δοκει σοφος ειναι εν υμιν, εν τωι αιωνι τουτωι μωρος γενεσθω, ινα γενηται σοφος·
η γαρ σοφια του κοσμου τουτου μωρια παρα θεωι εστιν. ουκουν ο μεν αποστολος
φησιν ουχ απλως Ἡ σοφια μωρια παρα θεωι εστιν· αλλ' Ἡ σοφια του κοσμου τουτου.
και παλιν, ουκ Ει τις δοκει σοφος ειναι εν υμιν, απαξαπλως μωρος γενεσθω· αλλ' Ἐν
τωι αιωνι τουτωι μωρος γενεσθω, ινα γενηται σοφος. σοφιαν ουν τουτου του αιωνος
λεγομεν την κατα τας γραφας καταργουμενην πασαν ψευδοδοξουσαν φιλοσοφιαν·
και μωριαν λεγομεν αγαθον, ουκ απολελυ μενως, αλλ' οτε τις τωι αιωνι τουτωι
γινεται μωρος· ως ει λεγοιμεν και τον Πλατωνικον, πιστευοντα τηι αθανασιαι της
ψυχης και τοις περι αυτης λεγομενοις περι μετενσω ματωσεως, μωριαν
ανειληφεναι, ως προς τους Στωικους διασυροντας την τουτων συγκαταθεσιν· και ως
προς Περι πατητικους θρυλουντας τα Πλατωνος τερετισματα· και ως προς
Ἐπικουρειους δεισιδαιμονιαν εγκαλουντας τοις εισα γουσι προνοιαν και θεον
εφιστασι τοις ολοις. ετι δε οτι και κατα το τωι λογωι αρεσκον πολλωι διαφερει μετα
λογου και σοφιας συγκατατιθεσθαι τοις δογμασιν ηπερ μετα ψιλης της πιστεως· και
οτι κατα περιστασιν και τουτ' εβουληθη ο λογος, ινα μη παντη ανωφελεις εασηι τους
ανθρωπους· δηλοι ο του Ἰησου γνησιος μαθητης Παυλος, ειπων· Ἐπειδη γαρ εν τηι
σοφιαι του θεου ουκ εγνω ο κοσμος δια της σοφιας τον θεον, ευδοκησεν ο θεος δια
της μωριας του κηρυγματος σωσαι τους πιστευοντας. σαφως ουν δια τουτων
δηλουται οτι εν τηι σοφιαι του θεου εχρην γιγνωσκεσθαι τον θεον. και επει μη τουτο
γεγενηται ουτως, δευτερον ευδοκησεν ο θεος σωσαι τους πιστευοντας ουχ
απαξαπλως δια μωριας, αλλα δια μωριας οσον επι κηρυγματι. αυτοθεν γαρ
κηρυσσομενος Ἰησους Χριστος εσταυρωμενος μωρια εστι κηρυγματος· ως και ο
συναισθο μενος αυτου λεγει Παυλος εν τωι· Ἡμεις δε κηρυσσομεν Ἰησουν Χριστον
εσταυρωμενον, Ἰουδαιοις μεν σκανδαλον εθνεσι δε μωριαν· αυτοις δε τοις κλητοις,
Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησι, Χριστον θεου δυναμιν και θεου σοφιαν. 18.8n και προ τωι
τελει του αυτου πρωτου τομου, περι του μηδενα οφον η πεπαιδευμενον
μεμαθητευ θαι τωι Ἰη ου, ταυτα· Ὅτι τοις δυναμενοις φρονιμως και ευγνωμονως
εξεταζειν τα περι τους αποστολους του Ἰησου φαινεται, οτι δυναμει θειαι εδιδασκον
ουτοι τον χριστιανισμον και επετυγχανον υπαγοντες ανθρωπους τωι λογωι του θεου.
ου γαρ η εις το λεγειν δυναμις και ταξις επαγγελιας, κατα τας Ἑλληνων διαλεκτικας
η ρητορικας τεχνας, ην εν αυτοις υπαγομενη τους ακουοντας. δοκει δε μοι, οτι
σοφους μεν τινας ως προς την των πολλων υποληψιν και ικανους προς το νοειν
αρεσκοντως πληθεσι και λεγειν επιλεξαμενος, και χρησαμενος αυτοις διακονοις της
διδασκαλιας, ο Ἰησους ευλογωτατ' αν υπενοηθη ομοιαι φιλοσοφοις κεκηρυχθαι
αγωγηι αιρεσεως τινος προισταμενοις· και ουκετι αν η περι του θειον ειναι τον λογον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

43

επαγγελια ανεφαινετο· ατε του λογου οντος και του κηρυγματος εν πειθοις της εν
φρασει και συνθεσει των λεξεων σοφιας· και ην αν η πιστις, ομοιως τηι των του
κοσμου φιλοσοφων περι των δογματων πιστει, εν σοφιαι ανθρωπων και ουκ εν
δυναμει θεου. νυνι δε τις βλεπων αλιεις και τελωνας, μηδε τα πρωτα γραμ ματα
μεμαθηκοτας (ως το ευαγγελιον αναγραφει περι αυτων, και ο Κελσος κατα ταυτα
πεπιστευκεν αυτοις, αλη θευουσι περι της ιδιωτειας αυτων), τεθαρρηκοτως ου μονον
Ἰουδαιοις ομιλουντας περι της εις τον Ἰησουν πιστεως, αλλα και εν τοις λοιποις
εθνεσι κηρυσσοντας αυτον και ανυοντας, ουκ αν ζητησαι ποθεν ην αυτοις δυναμις
πιστικη; ου γαρ η νενομισμενη τοις πολλοις. και τις ουκ αν λεγοι οτι το· ∆ευτε οπισω
μου, και ποιησω υμας αλιεις ανθρω πων· δυναμει τινι θειαι εν τοις αποστολοις αυτου
επληρω σεν ο Ἰησους; ηντινα και ο Παυλος παριστας, ως και εν τοις ανωτερω
ειρηκαμεν, φησι· Και ο λογος μου και το κηρυγμα μου ουκ εν πειθοις ανθρωπινης
σοφιας λογοις, αλλ' εν αποδειξει πνευματος και δυναμεως· ινα η πιστις ημων μη ηι
εν σοφιαι ανθρωπων, αλλ' εν δυναμει θεου· κατα γαρ τα ειρημενα εν τοις προφηταις,
προγνωστικως απαγγελλουσι περι της κηρυξεως του ευαγγελιου· Κυριος εδωκε ρημα
τοις ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι, ο βασι λευς των δυναμεων του αγαπητου· ινα
και η λεγουσα προ φητεια· Ἕως ταχους δραμειται ο λογος αυτου· πληρωθηι. και
βλεπομεν γε, οτι Εις πασαν την γην εξηλθεν ο των αποστολων Ἰησου φθογγος, και
εις τα περατα της οικου μενης τα ρηματα αυτων. δια τουτο δυναμεως μεν πλη
ρουνται οι λογου του μετα δυναμεως απαγγελλομενου ακουοντες, ην επιδεικνυνται
τηι τε διαθεσει και τωι βιωι και τωι εως θανατου αγωνιζεσθαι περι της αληθειας·
διακενοι δε τινες εισι, καν επαγγελλωνται πιστευειν τωι θεωι δια του Ἰησου, οι μη
δυναμιν θειαν εχοντες προσαγεσθαι δοκουν τες τωι λογωι του θεου. ει και ανωτερω δ'
εμνησθην ευαγ γελικου ρητου υπο του σωτηρος ειρημενου, ουδεν ηττον και νυν
αυτωι κατα καιρον χρησομαι, παριστας και την του σωτηρος ημων περι της του
ευαγγελιου κηρυξεως προγνω σιν θειοτατα δηλουμενην, και την του λογου ισχυν
χωρις διδασκαλων κρατουσαν των πιστευοντων τηι μετα δυναμεως θειας πειθοι.
φησι δη ο Ἰησους· Ὁ μεν θερισμος πολυς, οι δε εργαται ολιγοι· δεηθητε ουν του
κυριου του θερισμου, οπως εκβαληι εργατας εις τον θερισμον αυτου. 18.9 Ἐπει δε και
επιρρητους ειπεν ανθρωπους, τελωνας και ναυτας πονηροτατους λεγων ο Κελσος
τους αποστο λους Ἰησου· και περι τουτου φησομεν οτι εοικεν, ινα μεν εγκαλεσηι τωι
λογωι, πιστευειν οπου θελει τοις γεγραμμε νοις· ινα δε την εμφαινομενην θειοτητα
εν τοις αυτοις βιβλιοις απαγγελλομενην μη παραδεξηται, απιστειν τοις ευαγγελιοις·
δεον το φιλαληθες ιδοντα των γραψαντων εκ της περι των χειρονων αναγραφης
πιστευσαι και περι των θειοτερων. γεγραπται δη εν τηι Βαρναβα καθολικηι επι στοληι,
οθεν ο Κελσος λαβων ταχα ειπεν ειναι επιρρητους και πονηροτατους τους
αποστολους, οτι Ἐξελεξατο τους ιδιους αποστολους Ἰησους, οντας υπερ πασαν
ανομιαν ανο μωτερους. και εν τωι ευαγγελιωι δε τωι κατα Λουκαν φησι προς τον
Ἰησουν ο Πετρος· Ἔξελθε απ' εμου, οτι ανηρ αμαρτωλος ειμι, κυριε. αλλα και ο
Παυλος εν τηι προς Τιμοθεον φησι, και αυτος υστερον αποστολος Ἰησου γενο-μενος,
οτι Πιστος ο λογος, οτι Ἰησους Χριστος ηλθεν εις τον κοσμον αμαρτωλους σωσαι, ων
πρωτος ειμι εγω. τι ουν ατοπον, βουλομενον παραστησαι τωι γενει των ανθρω πων
τον Ἰησουν οπηλικην εχει ψυχων ιατρικην, τους επιρρητους και πονηροτατους
επιλεξασθαι, και τουτους προαγαγειν επι τοσουτον, ωστ' αυτους παραδειγμα ειναι
ηθους καθαρωτατου τοις δι' αυτων προσαγομενοις τωι Χρι στου ευαγγελιωι; 18.10 Ει
δ' επι τωι προτερωι βιωι ονειδιζειν μελλοιμεν τοις μεταβαλουσιν, ωρα και Φαιδωνος
ημας κατηγορειν και φιλοσοφησαντος, επει, ως η ιστορια φησιν, απο οικη ματος
στεγους αυτον μετηγαγεν εις φιλοσοφον διατριβην ο Σωκρατης. αλλα και την
Πολεμωνος ασωτιαν, του διαδεξαμενου Ξενοκρατην, ονειδισομεν φιλοσοφιαι· δεον
κακει τουτ' αυτης αποδεξασθαι, οτι δεδυνηται ο εν τοις πεισασι λογος απο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

44

τηλικουτων μεταστησαι κακων τους προκατειλημμενους εν αυτοις. και παρα μεν
τοις Ἕλλη σιν εις τις Φαιδων, και ουκ οιδα ει δευτερος, και εις Πολεμων,
μεταβαλοντες απο ασωτου και μοχθηροτατου βιου εφιλοσοφησαν· παρα δε τωι Ἰησου
ου μονοι τοτε οι δωδεκα, αλλ' αει και πολλαπλασιους, οιτινες γενομενοι σωφρονων
χορος λεγουσι περι των προτερων· Ἦμεν γαρ ποτε και ημεις ανοητοι, απειθεις,
πλανωμενοι, δουλευοντες επιθυμιαις και ηδοναις ποικιλαις, εν κακιαι και φθονωι δια
γοντες, στυγητοι, μισουντες αλληλους. οτε δ' η χρηστο της και η φιλανθρωπια
επεφανη του σωτηρος ημων θεου, δια λουτρου παλιγγενεσιας και ανακαινωσεως
πνευματος, ου εξεχεεν εφ' ημας, τοιοιδε γεγοναμεν. Ἐξαπεστειλε γαρ ο θεος τον
λογον αυτου, και ιασατο αυτους, και ερρυσατο αυτους εκ των διαφθορων αυτων· ως
ο εν ψαλμοις προφη τευσας εδιδαξε. και ταυτα δ' αν προσθειην τοις λεγο μενοις, οτι
Χρυσιππος, εν τωι περι παθων θεραπευτικωι, πειραται υπερ του καταστειλαι τα εν
ανθρωποις παθη των ψυχων, μη προσποιησαμενος ποιον τι της αληθειας εστι δογμα,
θεραπευειν κατα τας διαφορους αιρεσεις τους εν τοις παθεσι προκατειλημμενους,
και φησιν οτι, καν ηδονη τελος ηι, ουτωσι θεραπευτεον τα παθη· καν τρια γενη των
αγαθων, ουδεν ηττον κατα τον λογον τουτον των παθων ουτως απαλλακτεον τους
ενεχομενους αυτοις. οι δε κατη γοροι του χριστιανισμου ουχ ορωσιν οσων παθη και
οσων χυσις κακιας καταστελλεται, και οσων αγρια ηθη ημε ρουται προφασει του
λογου· ωι εδει αυτους εντυχοντας τωι κοινωνικωι χαριτας ομολογειν, καινηι μεθοδωι
πολλων κακων μεταστησαντι τους ανθρωπους· και μαρτυρειν γε αυτωι, ει και μη
αληθειαν, αλλα το λυσιτελες τωι των αν θρωπων γενει. 18.11 Ἐπει δε μη προπετεις
διδασκων τους μαθητας ο Ἰησους ελεγεν αυτοις το· Ἐαν διωκωσιν υμας εν τηι πολει
ταυτηι, φευγετε εις την ετεραν· καν εν τηι ετεραι διωκωσι, παλιν φευγετε εις την
αλλην· και διδασκων παραδειγμα αυτοις εγινετο ευσταθους βιου, οικονομουντος μη
εικη μηδε ακαιρως και αλογως ομοσε χωρειν τοις κινδυνοις· τουτο παλιν
κακουργων ο Κελσος διαβαλλει, και φησι προς τον Ἰησουν ο παρ' αυτωι Ἰουδαιος οτι
«Μετα των μαθητων τηιδε κακεισε αποδιδρασκεις.» 18.12 «Τι δε και σε νηπιον ετι
εχρην εις Αιγυπτον εκκομιζεσθαι, μη αποσφαγηις; θεον γαρ ουκ εικος ην περι
θανατου δεδιεναι,» και τα εξης. ημεις δ' αυτωι πιστευοντες Ἰησου περι μεν της εν
αυτωι θειοτητος λεγοντι· Ἐγω ειμι η οδος και η αληθεια και η ζωη· και ει τι τουτοις
παρα πλησιον· περι δε του, οτι εν ανθρωπινωι σωματι ην, ταυτα φασκοντι· Νυν δε
ζητειτε με αποκτειναι, ανθρωπον ος την αληθειαν υμιν λελαληκα· συνθετον τι
χρημα φαμεν αυτον γεγονεναι. και εχρην τον προνοουμενον της ως ανθρωπου
εαυτου εις τον βιον επιδημιας μη ακαιρως ομοσε χωρειν τωι εως θανατου κινδυνωι.
ουτως δε εδει αυτον και υπο των ανατρεφοντων αγεσθαι, υπο θειου αγγελου οικονο
μουμενων. 18.13 Τι ουν ατοπον τον απαξ ενανθρωπησαντα και κατ' ανθρωπινην
αγωγην οικονομεισθαι προς το εκκλινειν κινδυνους, ου τωι αλλως αδυνατον ειναι
τοιουτον γενεσθαι, αλλα τωι δειν το εγχωρουν οδωι και ταξει περι της σωτηριας του
Ἰησου ωικονομησθαι; και βελτιον γε ην υπεκστηναι το παιδιον Ἰησουν της Ἡρωδου
επιβουλης, και αποδη-μησαι μετα των τρεφοντων αυτο εις Αιγυπτον εως της
τελευτης του επιβουλευοντος· η την περι του Ἰησου προ νοιαν κωλυειν το εφ' ημιν
Ἡρωδου αναιρειν το παιδιον θελοντος, η την λεγομενην παρα τοις ποιηταις Ἄιδος
κυνεην η τι παραπλησιον ποιειν ειναι περι τον Ἰησουν, η παταξαι ομοιως τοις εν
Σοδομοις τους ηκοντας επι την αναιρεσιν αυτου. το γαρ πανυ παραδοξον της επ'
αυτον βοηθειας, και επι πλεον εμφανες, ουκ ην χρησιμον τωι βουλεσθαι αυτον
διδαξαι ως ανθρωπον μαρτυρουμενον υπο του θεου εχειν τι θειοτερον εν τωι
βλεπομενωι ανθρωπωι· οπερ ην ο κυριως υιος θεου, θεος λογος, θεου δυναμις και
θεου σοφια, ο καλουμενος Χριστος. ου καιρος δε νυν τα περι του συνθετου, και εξ ων
συνεκειτο ενανθρωπησας Ἰησους, διηγησασθαι· ουσης τινος και, ιν' ουτως ονομασω,
οικειας ζητησεως τοις πιστευουσιν εις τον τοπον. 18.14 Ὅμοιον δε ηι πεποιηται κατα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

45

Ἰησου και των μα-θητων διαβοληι φησομεν ειναι και το περι Ἀριστοτελους
ιστορουμενον· ουτος γαρ ιδων συγκροτεισθαι μελλον κατ' αυτου δικαστηριον ως
κατα ασεβους, δια τινα δογματα της φιλοσοφιας αυτου α ενομισαν ειναι ασεβη
Ἀθηναιοι, αναχωρησας απο των Ἀθηνων εν Χαλκιδι τας διατριβας εποιησατο,
απολογησαμενος τοις γνωριμοις και ειπων· Ἀπιωμεν απο των Ἀθηνων, ινα μη
προφασιν δωμεν Ἀθηναιοις του δευτερον αγος αναλαβειν παραπλησιον τωι κατα
Σωκρατους, και ινα μη δευτερον εις φιλοσοφιαν ασεβησω σιν. 18.15n και εν τωι
τριτωι τομωι τη αυτη κατα Κελ ου πραγ ματεια ταδε φη ιν· Ειθ' εξης τουτοις ο
Κελσος τα υπο ολιγων πανυ παρα την διδασκαλιαν Ἰησου λεγομενα νομιζομενων
χρι στιανων, ου φρονιμωτερων (ως οιεται) αλλ' αμαθεστατων, φερων, φησι
«τοιαυτα υπ' αυτων προστασσεσθαι· Μηδεις προσιτω πεπαιδευμενος, μηδεις σοφος,
μηδεις φρονιμος· κακα γαρ ταυτα νομιζεται παρ' ημιν· αλλ' ει τις αμαθης, ει τις
ανοητος, ει τις απαιδευτος, ει τις νηπιος, θαρρων ηκετω. τουτους γαρ αξιους ειναι
του σφετερου θεου αυτο θεν ομολογουντες, δηλοι εισιν οτι μονους τους ηλιθιους και
αγεννεις και αναισθητους και ανδραποδα και γυναια και παιδαρια πειθειν εθελουσι
τε και δυνανται.» και προς ταυτα δε φαμεν οτι, ωσπερ ει τις, του Ἰησου διδασκοντος
τα περι σωφροσυνης και λεγοντος· Ὃς εαν εμβλεψηι γυναικι προς το επιθυμησαι ηδη
εμοιχευσεν αυτην εν τηι καρδιαι αυτου· εωρα τινας ολιγους απο των τοσουτων
χριστιανους ειναι νομιζομενους ακολαστως ζωντας, ευλογωτατα μεν αν αυτοις
ενεκαλει παρα την Ἰησου βιουσι διδασκαλιαν· αλογωτατα δ' αν εποιησεν, ει το κατ'
εκεινων εγκλημα τωι λογωι προσηπτεν· ουτως, εαν ευρισκηται ουδενος ηττον ο
χριστιανων λογος επι σοφιαν προκαλουμενος, εγκλητεον μεν εσται τοις
συναγορευουσι τηι σφων αμαθιαι, και λε γουσιν ου ταυτα μεν απερ ο Κελσος
ανεγραψεν· ουδε γαρ ουτως αναισχυντως, καν ιδιωται τινες ωσι και αμαθεις,
λεγουσιν· ετερα δε πολλωι ελαττονα και αποτρεπτικα του ασκειν σοφιαν. 18.16 Ὅτι
δε βουλεται ημας ειναι σοφους ο λογος, δει κτεον και απο των παλαιων και
Ἰουδαικων γραμματων, οις και ημεις χρωμεθα· ουχ ηττον δε και απο των μετα τον
Ἰησουν γραφεντων και εν ταις εκκλησιαις θειων ειναι πεπιστευμενων.
αναγεγραπται δη εν πεντηκοστωι ψαλμωι ∆αυιδ εν τηι προς θεον ευχηι λεγων· Τα
αδηλα και τα κρυφια της σοφιας σου εδηλωσας μοι. και ει τις γε εν τυχοι τοις
ψαλμοις, ευροι αν πολλων και σοφων δογματων πληρη την βιβλον. και Σολομων δε,
επει σοφιαν ᾔτησεν, απεδεχθη· και της σοφιας αυτου τα ιχνη εστιν εν τοις
συγγραμμασι θεωρησαι, μεγαλην εχοντα εν βραχυλογιαι περινοιαν· εν οις αν ευροις
πολλα εγκωμια της σοφιας και προτρεπτικα περι του σοφιαν δειν αναλαβειν. και
ουτω γε σοφος ην Σολομων, ωστε την βασιλιδα Σαβα ακουσασαν αυτου το ονομα και
το ονομα κυριου ελθειν πειρασαι αυτον εν αινιγμασιν. ητις και ελαλησεν αυτωι
παντα οσα ην εν τηι καρδιαι αυτης. και απηγγειλεν αυτηι Σολομων παντας τους
λογους αυτης· ουκ ην λογος παρεωραμενος υπο του βασιλεως, ον ουκ απηγγειλεν
αυτηι. και ειδε βασιλισσα Σαβα πασαν φρονησιν Σολομων, και τα κατ' αυτον· και εξ
εαυτης εγενετο. και ειπε προς τον βασιλεα· αληθης ο λογος ον ηκουσα εν τηι γηι μου
περι σου και περι της φρονησεως σου· και ουκ επιστευσα τοις λαλουσι μοι, εως οτε
παρεγενομην και εωρακασιν οι οφθαλμοι μου. και ιδου ουκ εστι καθως απηγγειλαν
μοι το ημισυ. προστε θεικας σοφιαν και αγαθα προς αυτα επι πασαν την ακοην ην
ηκουσα. γεγραπται δη περι του αυτου οτι Και εδωκε κυριος φρονησιν τωι Σολομων
και σοφιαν πολλην σφοδρα και χυμα καρδιας ως η αμμος η παρα την θαλασσαν. και
επληθυνθη σοφια εν Σολομων σφοδρα υπερ την φρονησιν παντων αρχαιων και υπερ
παντας φρονιμους Αιγυπτου. και εσοφισατο υπερ παντας ανθρωπους· και τα εξης.
ουτω δε βουλεται σοφους ειναι εν τοις πιστευουσιν ο λογος, ωστε υπερ του γυμνασαι
την συνεσιν των ακουοντων τα μεν εν αινιγμασι, τα δε εν τοις καλουμενοις
σκοτεινοις λογοις λελαληκεναι, τα δε δια παραβολων, και αλλα δια προβληματων.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

46

και φησι γε τις των προφητων, ο Ὡσηε, επι τελει των λογων αυτου· Τις σοφος και
συνησει ταυτα; η συνετος και επιγνωσεται αυτα; ∆ανιηλ δε και οι μετ' αυτου
αιχμαλωτισθεντες τοσουτον προεκοψαν και εν τοις μαθημασιν, ατινα ησκουν εν
Βαβυλωνι οι περι τον βασιλεα σοφοι, ως παντων αυτων διαφεροντας αποδειχθηναι
τουτους δεκαπλασιως. λεγεται δε εν τωι Ἰεζεκιηλ προς τον Τυρου αρχοντα, μεγα
φρονουντα επι σοφιαι· Μη συ σοφωτερος ει του ∆ανιηλ; παν κρυφιον ουκ επεδειχθη
σοι. 18.17 Ἐαν δε και επι τα μετα τον Ἰησουν γεγραμμενα ελθηις βιβλια, ευροις αν
τους μεν οχλους των πιστευοντων των παραβολων ακουοντας, ως εξω τυγχανοντας
και αξιους μονον των εξωτερικων λογων, τους δε μαθητας κατ' ιδιαν των
παραβολων μανθανοντας τας διηγησεις· κατ' ιδιαν γαρ τοις ιδιοις μαθηταις επελυεν
απαντα ο Ἰησους, προτι μων παρα τους οχλους τους της σοφιας αυτου επιδικαζο
μενους. επαγγελλεται δε τοις εις αυτον πιστευουσι πεμψαι σοφους και γραμματεις,
λεγων· Ἰδου εγω αποστελλω εις υμας σοφους και γραμματεις· και εξ αυτων
αποκτενουσι και σταυρωσουσι. και ο Παυλος δ' εν τωι καταλογωι των υπο του θεου
διδομενων χαρισματων πρωτον εταξε τον λογον της σοφιας, και δευτερον, ως
υποβεβηκοτα παρ' εκεινον, τον λογον της γνωσεως, τριτον δε που και κα τωτερω
την πιστιν. και επει τον λογον προετιμα των τεραστιων ενεργειων, δια τουτ'
ενεργηματα δυναμεων και χαρισματα ιαματων εν τηι κατωτερω τιθησι χωραι παρα τα
λογικα χαρισματα. μαρτυρει δε τηι Μωσεως πολυμαθειαι ο εν ταις Πραξεσι των
αποστολων Στεφανος, παντως απο των παλαιων και μη εις πολλους εφθακοτων
γραμματων λαβων. φησι γαρ· Και επαιδευθη Μωσης εν πασηι σοφιαι Αιγυπτιων. δια
τουτο δε και εν τοις τεραστιοις υπενοειτο, μηποτε ου κατα την επαγγελιαν του
θεοθεν ηκειν εποιει αυτα, αλλα κατα τα Αιγυπτιων μαθηματα, σοφος ων εν αυτοις.
τοιαυτα γαρ υπονοων περι αυτου ο βασιλευς εκαλεσε τους επαοιδους των Αιγυπτιων
και τους σοφιστας και τους φαρμακεις· οιτινες ηλεγχθησαν το ουδεν οντες ως προς
την εν Μωσηι σοφιαν υπερ πασαν Αιγυπτιων σοφιαν. 18.18 Ἀλλ' εικος τα γεγραμμενα
εν τηι προς Κορινθιους προτεραι τωι Παυλωι, ως προς Ἕλληνας και μεγα φυσωντας επι
τηι Ἑλληνικηι σοφιαι, κεκινηκεναι τινας, ως του λογου μη βουλομενου σοφους. αλλ'
ακουετω ο τα τοιαυτα νομιζων οτι, ωσπερ διαβαλλων ανθρωπους φαυλους ο λογος
φησιν αυτους ειναι ου περι των νοητων και αορατων και αιωνιων σοφους, αλλα
περι μονων των αισθητων πραγ ματευσαμενους και εν τουτοις τα παντα τιθεμενους
ειναι σοφους του κοσμου· ουτω και πολλων οντων δογματων, τα μεν
συναγορευοντα υληι και σωμασι και παντα φασ κοντα ειναι σωματα τα
προηγουμενως υφεστηκοτα και μηδεν παρα ταυτα ειναι αλλο, ειτε λεγομενον
αορατον ειτ' ονομαζομενον ασωματον, φησιν ειναι σοφιαν του κοσμου
καταργουμενην και μωραινομενην και σοφιαν του αιωνος τουτου· τα δε
μετατιθεντα την ψυχην απο των τηιδε πραγ ματων επι την παρα θεωι μακαριοτητα
και την καλουμενην αυτου βασιλειαν, και διδασκοντα καταφρονειν μεν ως
προσκαιρων παντων των αισθητων και βλεπομενων, σπευ δειν δε επι τα αορατα και
σκοπειν τα μη βλεπομενα, ταυτα φησι σοφιαν ειναι θεου. φιλαληθης δ' ων ο Παυλος
φησι περι τινων εν Ἕλλησι σοφων, εν οις αληθευουσιν, οτι Γνοντες τον θεον ουχ ως
θεον εδοξασαν η ηυχαριστησαν. και μαρτυρει αυτοις εγνωκεναι θεον· λεγει δε και
τουτ' ουκ αθεει αυτοις γεγονεναι, εν οις γραφει το· Ὁ θεος γαρ αυτοις εφανερωσεν·
αινισσομενος οιμαι τους αναβαινοντας απο των ορατων επι τα νοητα, οτε γραφει οτι
Τα αορατα του θεου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε
αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης, εις το ειναι αυτους αναπολογητους, διοτι γνοντες
τον θεον ουχ ως θεον εδοξασαν η ηυχαριστησαν. 18.19 Ταχα δε και εκ του· Βλεπετε
δε την κλησιν υμων, αδελφοι, οτι ου πολλοι σοφοι κατα σαρκα, ου πολλοι δυνατοι,
ου πολλοι ευγενεις· αλλα τα μωρα του κοσμου εξελεξατο ο θεος, ινα καταισχυνηι
τους σοφους· και τα αγενη και τα εξουθενημενα εξελεξατο ο θεος, και τα μη οντα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

47

ινα τα οντα καταργησηι, ινα μη καυχησηται πασα σαρξ ενωπιον αυτου· εκινηθησαν
τινες προς το οιεσθαι οτι ουδεις πεπαιδευμενος η σοφος η φρονιμος προσερχεται τωι
λογωι. και προς τον τοιουτον δε φησομεν, οτι ουκ ειρηται· Ουδεις σοφος κατα σαρκα·
αλλ'· Ου πολλοι σοφοι κατα σαρκα. και δηλον οτι εν τωι χαρακτηριστικωι των
καλουμενων επισκοπων, διαγραφων ο Παυλος οποιον ειναι χρη τον επισκοπον,
εταξε και τον διδασκαλον· λεγων δειν αυτον ειναι δυνατον και τους αντιλεγοντας
ελεγχειν, ινα τους ματαιολογους και φρεναπατας επιστομιζηι δια της εν αυτωι
σοφιας. και ωσπερ μονογαμον μαλλον διγαμου αιρειται εις επισκοπην, και
ανεπιληπτον επιληπτου, και νηφαλιον του μη τοιουτου, και σωφρονα του μη
σωφρονος, και κοσμιον παρα τον καν επ' ολιγον ακοσμον· ουτως θελει τον
προηγουμενως εις επισκοπην κατασταθησομενον ειναι διδακτικον και δυνατον προς
το τους αντιλεγοντας επιστομιζειν. πως ουν ευλογως εγκαλει ο Κελσος ημιν ως
φασκουσι· «Μηδεις προσιτω πεπαιδευμενος, μηδεις σοφος, μηδεις φρονιμος»; αλλα
προσιτω μεν πεπαιδευμενος και σοφος και φρονιμος ο βουλομενος· ουδεν δ' ηττον
προσιτω και ει τις αμαθης και ανοητος και απαιδευτος και νηπιος. και γαρ τους
τοιουτους προσελθοντας επαγγελ λεται θεραπευειν ο λογος, παντας αξιους
κατασκευαζων του θεου. 18.20 Ψευδος δε και το «μονους ηλιθιους και αγεννεις και
αναισθητους και ανδραποδα και γυναια και παιδαρια πειθειν εθελειν τους
διδασκοντας τον θειον λογον·» και τουτους μεν γαρ καλει ο λογος, ινα αυτους
βελτιωσηι· καλει δε και τους πολλωι τουτων διαφεροντας· επει σωτηρ εστι παντων
ανθρωπων ο χριστος, και μαλιστα πιστων, ειτε συνετων ειτε και απλουστερων· και
ιλασμος εστι προς τον πατερα περι των αμαρτιων ημων, ου μονον δε περι των
ημετερων αλλα και περι ολου του κοσμου. περισσον ουν το θελειν μετα ταυτα
απολογησασθαι ημας προς τας Κελσου λεξεις ουτως εχουσας· «Τι γαρ εστιν αλλως
κακον το πεπαιδευσθαι, και λογων των αριστων επιμεμελησθαι, και φρονιμον ειναι
τε και δοκειν; τι δε κωλυει τουτο προς το γνωναι θεον; τι δ' ουχι προυργου μαλλον,
και δι' ου μαλλον τις αν εφικεσθαι δυναιτο αληθειας;» το μεν ουν αληθως
πεπαιδευσθαι ου κακον· οδος γαρ επ' αρετην εστιν η παιδευσις. το μεντοι γε εν
πεπαιδευμενοις αριθμειν τους εσφαλμενα δογματα εχοντας, ουδ' οι Ἑλληνων σοφοι
φησουσι. και κατα τον ημετερον δε λογον ουκ εστι σοφια πονηριας επιστημη·
πονηριας δε, ιν' ουτως ονομασω, επιστημη εστιν εν τοις ψευδοδοξουσι και υπο σοφι
σματων ηπατημενοις. δια τουτο αμαθιαν ειποιμι μαλλον η σοφιαν εν τοις τοιουτοις.
παλιν τ' αυ τις ουκ αν ομολο γησαι οτι λογων των αριστων επιμεμελησθαι αγαθον
εστιν; αλλα τινας ερουμεν τους αριστους λογους η τους αληθεις και επ' αρετην
παρακαλουντας; αλλα και το φρονιμον ειναι καλον εστιν· ουκετι δε το δοκειν, οπερ
ειπεν ο Κελσος. και ου κωλυει γε προς το γνωναι θεον, αλλα και συνεργει το
πεπαιδευσθαι και λογων αριστων επιμεμελησθαι και φρονιμον ειναι. και ημιν
μαλλον πρεπει τουτο λεγειν η Κελσωι· και μαλιστα εαν Ἐπι κουρειος ων ελεγχηται.
18.21 Ἴδωμεν δ' αυτου και τα εξης ουτως εχοντα· «Ἀλλ' ορωμεν δηπου και τους εν
ταις αγοραις τα επιρρη τοτατα επιδεικνυμενους και αγειροντας, εις μεν φρονιμων
ανδρων συλλογον ουκ αν ποτε παρελθοντας, ουδ' εν του τοις τα εαυτων
κατατολμησαντας επιδεικνυειν· ενθα δ' αν ορωσι μειρακια και οικοτριβων οχλον
και ανοητων ανθρωπων ομιλον, ενταυθα ωθουμενους τε και καλλωπιζο μενους.»
ορα δη και εν τουτοις τινα τροπον ημας συκο φαντει, εξομοιων τοις εν ταις αγοραις
τα επιρρητοτατα επιδεικνυμενοις και αγειρουσι. ποια δη επιρρητοτατα
επιδεικνυμεθα; η τι τουτοις παραπλησιον πραττομεν, οι και δι' αναγνωσματων και
δια των εις τα αναγνωσματα διηγησεων προτρεποντες μεν επι την εις τον θεον των
ολων ευσεβειαν και τας συνθρονους ταυτης αρετας, απο τρεποντες δ' απο του
καταφρονειν του θειου και παντων των παρα τον ορθον λογον πραττομενων; και οι
φιλοσοφοι γ' αν ευξαιντο αγειρειν τοσουτους ακροατας λογων επι το καλον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

48

παρακαλουντων. οπερ πεποιηκασι μαλιστα των Κυνικων τινες, δημοσιαι προς τους
παρατυγχανοντας δια λεγομενοι. αρ' ουν και τουτους, μη συναθροιζοντας μεν τους
νομιζομενους πεπαιδευσθαι, καλουντας δ' απο της τριοδου και συναγοντας
ακροατας, φησουσι παραπλησιους ειναι τοις εν ταις αγοραις τα επιρρητοτατα
επιδεικνυμενοις και αγειρουσιν; αλλ' ουτε Κελσος ουτε τις των τα αυτα φρονουντων
εγκαλουσι τοις κατα το φαινομενον αυτοις φιλανθρωπον κινουσι λογους και προς
τους ιδιωτικους δημους. 18.22 Ει δ' εκεινοι ουκ εγκλητοι τουτο πραττοντες, ιδω μεν
ει μη χριστιανοι μαλλον και τουτων βελτιον πληθη επι καλοκαγαθιαν
προκαλουνται. οι μεν γαρ δημοσιαι διαλεγομενοι φιλοσοφοι ου φυλοκρινουσι τους
ακουοντας· αλλ' ο βουλομενος εστηκε και ακουει. χριστιανοι δε κατα το δυνατον
αυτοις προβασανισαντες των ακουειν σφων βουλομενων τας ψυχας, και κατ' ιδιαν
αυτοις προ επαισαντες, επαν δοκωσιν αυταρκως οι ακροαται πριν εις το κοινον
εισελθειν επιδεδωκεναι προς το θελειν καλως βιουν, το τηνικαδε αυτους εισαγουσιν,
ιδιαι μεν ποιησαντες ταγμα των αρτι αρχομενων και εισαγομενων και ουδεπω το συμ
βολον του αποκεκαθαρθαι ανειληφοτων· ετερον δε το των κατα το δυνατον
παραστησαντων εαυτων την προαιρεσιν ουκ αλλο τι βουλεσθαι η τα χριστιανοις
δοκουντα· παρ' οις εισι τινες τεταγμενοι προς το φιλοπευστειν τους βιους και τας
αγωγας των προσιοντων, ινα τους μεν τα επιρρητα πραττοντας αποκωλυσωσιν
ηκειν επι τον κοινον αυτων συλλογον, τους δε μη τοιουτους οληι ψυχηι
αποδεχομενοι βελτιους οσημεραι κατασκευαζωσιν. ομοια δ' εστιν αυτοις αγωγη και
περι αμαρτανοντων, και μαλιστα των ακολα σταινοντων, ους απελαυνουσι του
κοινου οι κατα τον Κελσον παραπλησιοι τοις εν ταις αγοραις τα επιρρητοτατα επι
δεικνυμενοις. και το μεν των Πυθαγορειων συμνον διδα σκαλειον κενοταφια των
αποσταντων της σφων φιλοσοφιας κατεσκευαζε, λογιζομενον νεκρους αυτους
γεγονεναι. ουτοι δε ως απολωλοτας και τεθνηκοτας τωι θεωι τους υπ' ασελ γειας η
τινος ατοπου νενικημενους, ως νεκρους πενθουσι· και ως εκ νεκρων ανασταντας,
εαν αξιολογον ενδειξωνται μεταβολην, χρονωι πλειονι των κατ' αρχας εισαγομενων
υστερον ποτε προσιενται· εις ουδεμιαν αρχην και προστα σιαν της λεγομενης
εκκλησιας του θεου καταλεγοντες τους φθασαντας μετα το προσεληλυθεναι τωι
λογωι επταικεναι. 18.23 Τουτους δη, οις ημας ο Κελσος ομοιοι, τοις εν ταις αγοραις τα
επιρρητοτατα επιδεικνυμενοις και αγει ρουσι, φησιν εις μεν φρονιμων ανδρων
συλλογον ουκ αν ποτε παρελθειν, ουδ' εν τουτοις τα εαυτων κατατολμαιν
επιδεικνυειν· «ενθα δ' αν ορωσι μειρακια και οικοτριβων οχλον και ανθρωπων
ανοητων ομιλον, ενταυθα ωθουμενους τε και καλλωπιζομενους·» και εν τουτωι
ουδεν αλλο ποιων η λοιδορουμενος ημιν παραπλησιως ταις εν ταις τριοδοις γυναιξι,
σκοπον εχουσαις το κακως αλληλας λεγειν. ημεις γαρ, οση δυναμις, παντα
πραττομεν υπερ του φρονιμων ανδρων γενεσθαι τον συλλογον ημων· και τα εν ημιν
μαλιστα καλα και θεια τοτε τολμωμεν εν τοις προς το κοινον διαλογοις φερειν εις
μεσον, οτ' ευπορουμεν συνετων ακροατων· αποκρυπτομεν δε και παρασιωπωμεν τα
βαθυ τερα, επαν απλουστερους θεωρωμεν τους συνερχομενους και δεομενους λογων
τροπικως ονομαζομενων γαλα. γε γραπται γαρ παρα τωι Παυλωι ημων Κορινθιοις
επιστελλοντι, Ἕλλησι μεν ου κεκαθαρμενοις δε πω τα ηθη· Γαλα υμας εποτισα, ου
βρωμα, ουπω γαρ εδυνασθε. αλλ' ουδε ετι νυν δυνασθε, ετι γαρ σαρκικοι εστε. οπου
γαρ εν υμιν ζηλος και ερις, ουχι σαρκικοι εστε και κατα ανθρωπον περιπατειτε; ο δ'
αυτος ουτος επισταμενος τα μεν τινα τροφην ειναι τελειοτερας ψυχης, τα δε των
εισαγομενων παραβαλλεσθαι γαλακτι νηπιων, φησι· Και γεγονατε χρειαν εχοντες
γαλα κτος, ου στερεας τροφης. πας γαρ ο μετεχων γαλακτος απειρος γογου
δικαιοσυνης, νηπιος γαρ εστι· τελειων δε εστιν η στερεα τροφη, των δια την εξιν τα
αισθητηρια γεγυμνασμενα εχοντων προς διακρισιν καλου τε και κακου. αρ' ουν οι
τουτοις ως καλως ειρημενοις πιστευοντες υπολα βοιεν αν τα καλα του λογου εις μεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

49

φρονιμων ανδρων συλλογον ουκ αν ποτε λεχθησεσθαι, ενθα δ' αν ορωσι μειρακια
και οικοτριβων οχλον και ανθρωπων ανοητων ομιλον, ενταυθα τα θεια και σεμνα
φερειν εις μεσον και παρα τοις τοιουτοις περι αυτων εγκαλλωπιζεσθαι; αλλα σαφες
τωι εξεταζοντι ολον το βουλημα των ημετερων γραμ ματων, οτι απεχθομενος
ομοιως τοις ιδιωτικοις δημοις ο Κελσος προς το χριστιανων γενος τα τοιαυτα
ανεξεταστως και ψευδομενος λεγει. 18.24 Ὁμολογουμεν δε παντας εθελειν
παιδευσαι τωι του θεου, καν μη βουληται Κελσος, λογωι, ωστε και μειρα κιοις
μεταδιδοναι της αρμοζουσης αυτοις προτροπης, και οικοτριψιν υποδεικνυναι πως
ελευθερον αναλαβοντες φρο νημα εξευγενισθειεν υπο του λογου. οι δε παρ' ημιν
πρεσ βευοντες τον χριστιανισμον ικανως φασιν οφειλεται ειναι Ἕλλησι και
βαρβαροις, σοφοις και ανοητοις· ου γαρ αρνουνται το και ανοητων δειν τας ψυχας
θεραπευειν, ιν', οση δυναμις, αποτιθεμενοι την αγνοιαν επι το συνετωτερον
σπευδωσιν, ακουοντες και Σολομωνος λεγοντος· Οι δε αφρονες ενθεσθε καρδιαν·
και· Ὅς εστιν υμων αφρονεστα τος, εκκλινατω προς με· ενδεεσι δε φρενων
παρακελευομαι λεγουσα η σοφια· Ἔλθετε, φαγετε τον εμον αρτον, και πιετε οινον,
ον εκερασα υμιν. απολειπετε αφροσυνην, ινα ζησητε, και κατορθωσατε εν γνωσει
συνεσιν. ειποιμι δ' αν και ταυτα δια τα εγκειμενα προς τον Κελσου λογον· αρα οι
φιλοσοφουντες ου προκαλουνται μειρακια επι την ακροασιν; και τους απο κακιστου
βιου νεους ου παρα καλουσιν επι τα βελτιονα; τι δε τους οικοτριβας ου βουλ ονται
φιλοσοφειν; η και ημεις μελλομεν εγκαλειν φιλοσο φοις οικοτριβας επ' αρετην
προτρεψαμενοις, Πυθαγοραι μεν τον Ζαμολξιν, Ζηνωνι δε τον Περσαιον, και χθες και
πρωην τοις προτρεψαμενοις Ἐπικτητον επι το φιλοσοφειν; η υμιν μεν, ω Ἕλληνες,
εξεστι μειρακια και οικοτριβας και ανοη τους ανθρωπους επι φιλοσοφιαν καλειν·
ημεις δε τουτο ποιουντες ου φιλανθρωπως αυτο πραττομεν, τηι απο του λογου
ιατρικηι πασαν λογικην φυσιν θεραπευσαι βουλομενοι και οικειωσαι τωι
δημιουργησαντι παντα θεωι; 18.25 Ὅμοιον δε ποιει εν τωι φασκειν μηδενα φρονι μον
πειθεσθαι τωι λογωι, περισπωμενος υπο του πληθους των προσερχομενων αυτωι, τωι
φασκοντι δια το πληθος των κατα τους νομους αγομενων ιδιωτων οτι φρονιμος
ουδεις, φερ' ειπειν, Σολωνι η Λυκουργωι πειθεται, η Ζαλευκωι η τινι των λοιπων· και
μαλιστα εαν φρονιμον λαμβανηι τον κατ' αρετην ποιον. ως γαρ επι τουτων, κατα το
φανεν αυτοις χρησιμον, οι νομοθεται πεποιηκασι το τοιαυτηι αγωγηι αυτους
περιβαλειν και νομοις· ουτω νομοθετων εν τωι Ἰησου ο θεος τοις πανταχου
ανθρωποις, και τους μη φρονιμους αγει, ως οιον τε εστιν αγεσθαι τους τοιουτους επι
το βελτιον. οπερ και ο Παυλος ειδως ειπε· Τα μωρα του κοσμου εξελεξατο ο θεος, ινα
καταισχυνηι τους σοφους· σοφους κοινοτερον λεγων παντας τους δοκουντας
προβεβη κεναι μεν εν μαθημασιν αποπεπτωκοτας δε εις την αθεον πολυθεοτητα·
επει Φασκοντες ειναι σοφοι εμωρανθησαν, και ηλλαξαν την δοξαν του αφθαρτου
θεου εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου και πετεινων και τετραποδων και
ερπετων. 18.26 Ἐγκαλει δε τωι διδασκοντι και ως ανοητους ζη τουντι. προς ον
ειποιμεν αν· τινας λεγεις τους ανοητους; κατα γαρ το ακριβες πας φαυλος ανοητος
εστιν. ει τοινυν λεγεις ανοητους τους φαυλους· αρα συ προσαγων ανθρω πους
φιλοσοφιαι φαυλους ζητεις προσαγειν η αστειους; αλλ' ουχ οιον τε αστειους· ηδη γαρ
πεφιλοσοφηκασι. φαυλους αρα· ει δε φαυλους, ανοητους. και ζητεις πολλους
προσαγειν τοιουτους φιλοσοφιαι· και συ αρα τους ανοη τους ζητεις. εγω δε, καν τους
ουτω λεγομενους ανοητους ζητω, ομοιον τι ποιω ως ει και φιλανθρωπος ιατρος
εζητει τους καμνοντας, ιν' αυτοις προσαγαγηι τα βοηθηματα και ρωσηι αυτους. ει δ'
ανοητους λεγεις τους μη εντρεχεις αλλα τερατωδεστερους των ανθρωπων·
αποκρινουμαι σοι οτι και τουτους μεν κατα το δυνατον βελτιουν πειρωμαι, ου μην
εκ των τοιουτων συστησαι βουλομαι το χριστιανων αθροισμα. ζητω γαρ μαλλον
τους εντρεχεστερους και οξυτερους, ως δυναμενους παρακολουθησαι τηι σαφηνειαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

50

των αινιγματων και των μετ' επικρυψεως ειρημενων εν νομωι και προφηταις και
ευαγγελιοις, ων ως ουδεν αξιολογον περιε χοντων καταπεφρονηκας, ου βασανισας
τον εν αυτοις νουν μηδ' εισελθειν πειραθεις εις το βουλημα των γραψαντων.
19.1nΚαι παλιν εν τοι προ τουτων του αυτου τομου· Ὅτι η ει τον κυριον ημων πι τι ,
μηδεν κοινον εχου α προ την αλογον των εθνων δει ιδαιμονα πι τιν, επαινετη τε ε τι
και ται αρχηθεν κοιναι εννοιαι υναγορευει. και προ του λεγοντα , πω εκ θνητου
ωματο οντα τον Ἰη ουν θεον νομιζομεν. Περι μεν ουν του Ἀντινοου η τινος αλλου
τοιου του, ειτε παρ' Αιγυπτιοις ειτε παρ' Ἕλλησι, πιστις εστιν, ιν' ουτως ονομασω,
ατυχης· περι δε του Ἰησου ητοι δοξασα αν ειναι ευτυχης η και βεβασανισμενως
εξητασμενη, δοκουσα μεν ευτυχης παρα τοις πολλοις βεβασανισμενως δε
εξητασμενη παρα πανυ ολιγωτατοις. καν λεγω δε τινα πιστιν ειναι, ως αν οι πολλοι
ονομασαιεν, ευτυχη· και περι ταυτης αναφερω τον λογον επι τον ειδοτα θεον τας
αιτιας των εκαστωι μεμερισμενων επιδημουντι τωι βιωι των ανθρωπων. και Ἕλληνες
δε φησουσι και εν τοις νομι ζομενοις ειναι σοφωτατοις κατα πολλα την ευτυχιαν
ειναι αιτιαν, οιον περι διδασκαλων τοιωνδε και του περιπεσειν τοις κρειττοσιν,
οντων και των τας εναντιας αιρεσεις διδασ κοντων, και περι ανατροφης της εν
βελτιοσι. πολλοις γαρ και τα της ανατροφης εν τοιουτοις γεγενηται ως μηδε
φαντασιαν επιτραπηναι των κρειττονων λαβειν, αλλ' αει και εκ πρωτης ηλικιας
ητοι εν παιδικοις ειναι ακολαστων ανδρων η δεσποτων, η εν αλληι τινι κωλυουσηι
αναβλεπειν την ψυχην κακοδαιμονιαι. τας δε περι τουτων αιτιας παντως μεν εικος
ειναι εν τοις της προνοιας λογοις· πιπτειν δε αυτας εις ανθρωπους, ουκ ευχερες.
εδοξε δε μοι ταυτα δια μεσου εν παρεκβασει ειρηκεναι δια το· «Τοσουτον τι ποιει
πιστις οποια δη προκατασχουσα.» εχρην γαρ δια τας δια φορους ανατροφας ειπειν
διαφορας των εν ανθρωποις πι στεων, ευτυχεστερον η ατυχεστερον πιστευουσι· και
εκ του του αναβηναι οτι δοξαι αν και τοις εντρεχεστεροις, εις αυτο το δοκειν ειναι
λογικωτεροις και λογικωτερον προσ τιθεσθαι τα πολλα δογμασιν, η ονομαζομενη
ευτυχια και η λεγομενη ατυχια συνεργειν. αλλα γαρ περι τουτων αλις. 19.2 Τα δ'
εξης του Κελσου κατανοητεον, εν οις και ημιν φησι «πιστιν ποιειν
προκαταλαβουσαν ημων την περι του Ἰησου τοιανδε συγκαταθεσιν.» αληθως γαρ
πιστις ημιν ποιει την τοιαυτην συγκαταθεσιν. ορα δε ει μη αυτοθεν η πιστις αυτη το
επαινετον παριστησιν, οτε πιστευομεν εαυτους τωι επι πασι θεωι, χαριν ομολογουντες
τωι εις τοιαυτην πιστιν οδηγωι και λεγοντες αυτον ουκ αθεει το τηλικουτον
τετολμηκεναι και ηνυκεναι· πιστευομεν δε και ταις προαιρεσεσι των γραψαντων τα
ευαγγελια, κατα στοχαζομενοι της ευλαβειας αυτων και του συνειδοτος εμ
φαινομενων τοις γραμμασιν ουδεν νοθον και κυβευτικον και πεπλασμενον και
πανουργον εχοντων. και γαρ παρ ισταται ημιν οτι ουκ αν ψυχαι, μη μαθουσαι τα
τοιαυτα οποια διδασκει η παρ' Ἕλλησι πανουργος σοφιστεια, πολ λην εχουσα την
πιθανοτητα και την οξυτητα, και η εν τοις δικαστηριοις καλινδουμενη ρητορικη,
ουτω πλασαι οιοι τ' ησαν πραγματα δυναμενα αφ' εαυτων εχειν το προς πιστιν και
τον αναλογον τηι πιστει βιον αγωγον. οιμαι δε και τον Ἰησουν δια τουτο
βεβουλησθαι διδασκαλοις του δογματος χρησασθαι τοιουτοις, ινα μηδεμιαν μεν εχηι
χωραν υπονοια πιθανων σοφισματων, λαμπρως δε τοις συνιεναι δυναμενοις
εμφαινηται οτι το αδολον της προαιρεσεως των γραψαντων, εχουσης πολυ το, ιν'
ουτως ονομασω, αφελες, ηξιωθη θειο τερας δυναμεως, πολλωι μαλλον ανυουσης
ηπερ ανυειν δυνασθαι δοκει περιβολη λογων και λεξεων συνθεσις και μετα
διαιρεσεων και τεχνολογιας ελληνικης ακολουθια. 19.3 Ὅρα δε ει μη τα της πιστεως
ημων ταις κοιναις εννοιαις αρχηθεν συναγορευοντα μετατιθησι τους ευγνω μονως
ακουοντας των λεγομενων. ει γαρ και η διαστροφη δεδυνηται, πολλης αυτηι
κατηχησεως συναγορευουσης, τοις πολλοις εμφυτευσαι τον περι αγαλματων λογον
ως περι θεων και τον περι των γενομενων εκ χρυσου και αργυρου και ελεφαντος και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

51

λιθου ως προσκυνησεως αξιων· αλλ' η κοινη εννοια απαιτει εννοειν οτι θεος
ουδαμως εστιν υλη φθαρτη, ουδε τιμαται εν αψυχοις υλαις υπο ανθρωπων
μορφουμενος, ως κατ' εικονα η τινα συμβολα εκεινου γιγ νομεναις. διοπερ ευθεως
λεγεται τα περι αγαλματων, οτι ουκ εισι θεοι· και τα περι των τοιουτων
δημιουργηματων, οτι ουκ εστι συγκριτα προς τον δημιουργον· ολιγα τε περι του επι
πασι θεου δημιουργησαντος και συνεχοντος και κυβερνωντος τα ολα. και ευθεως
ωσπερει το συγγενες επιγνουσα η λογικη ψυχη απορριπτει μεν α τεως εδοξαζεν ειναι
θεους, φιλτρον δ' αναλαμβανει φυσικον το προς τον κτισαντα· και δια το προς
εκεινον φιλτρον υπεραποδεχεται και τον ταυτα πρωτον πασι τοις εθνεσι
παραστησαντα δι' ων κατεσκευασε μαθητων, ους εξεπεμψε μετα θειας δυναμεως και
εξουσιας κηρυξαι τον περι του θεου και της βασιλειας αυτου λογον. 19.4 Ἐπει δ'
εγκαλει ημιν, ουκ οιδ' ηδη οποσακις, περι του Ἰησου οτι «εκ θνητου σωματος οντα
θεον νομιζομεν, και εν τουτωι οσια δραιν δοκουμεν·» περισσον μεν το ετι προς τουτο
λεγειν· πλειονα γαρ εν τοις ανωτερω λελεκται. ομως δε ιστωσαν οι εγκαλουντες οτι,
ον μεν νομιζομεν και πεπεισμεθα αρχηθεν ειναι θεον και υιον θεου, ουτος ο
αυτολογος εστι και η αυτοσοφια και η αυτοαληθεια· το δε θνητον αυτου σωμα και
την ανθρωπινην εν αυτωι ψυχην τηι προς εκεινον ου μονον κοινωνιαι αλλα και
ενωσει και ανα κρασει τα μεγιστα φαμεν προσειληφεναι, και της εκεινου θειοτητος
κεκοινωνηκοτα εις θεον μεταβεβληκεναι. εαν δε τις προσκοπτηι και περι του
σωματος αυτου ταυθ' ημων λεγοντων· επιστησατω τοις υπο Ἑλληνων λεγομενοις
περι της τωι ιδιωι λογωι αποιου υλης ποιοτητας αμπισκομενης οποιας ο δημιουργος
βουλεται αυτηι περιτιθεναι, και πολ λακις τας μεν προτερας αποτιθεμενης
κρειττονας δε και διαφορους αναλαμβανουσης. ει γαρ υγιη τα τοιαυτα, τι θαυμαστον
την ποιοτητα του θνητου κατα το του Ἰησου σωμα προνοιαι θεου βουληθεντος
μεταβαλειν εις αιθεριον και θειαν ποιοτητα; 19.5 Ουχ ως διαλεκτικος μεν ουν ειπεν
ο Κελσος, πα ραβαλλων τας ανθρωπινας του Ἰησου σαρκας χρυσωι και αργυρωι και
λιθωι, οτι αυται εκεινων φθαρτοτεραι. προς γαρ τον ακριβη λογον ουτ' αφθαρτον
αφθαρτου αφθαρτο τερον, ουτε φθαρτον φθαρτου φθαρτοτερον. αλλ' ει αρα
φθαρτοτερον, ομως δε και προς τουτο φησομεν οτι ειπερ δυνατον αμειβειν
ποιοτητας την υποκειμενην πασαις ποιο τησιν υλην, πως ου δυνατον και την σαρκα
του Ἰησου αμειψασαν ποιοτητας γεγονεναι τοιαυτην, οποιαν εχρην ειναι την εν
αιθερι και τοις ανωτερω αυτου τοποις πολιτευ ομενην, ουκ ετι εχουσαν τα της
σαρκικης ασθενειας ιδια και ατινα μιαρωτερα ωνομασεν ο Κελσος; ουδε τουτο
φιλοσοφως ποιων· το γαρ κυριως μιαρον απο κακιας τοι ουτον εστι· φυσις δε
σωματος ου μιαρα· ου γαρ ηι φυσις σωματος εστι, το γεννητικον της μιαροτητος εχει
την κακιαν. 20.1nΠρο του λεγοντα μη δια τον ανθρωπον αλλα δια τα αλογα ζωα
γεγονεναι τον απαντα κο μον και του ανθρωπου · επει απονωτερον ημων των αν
θρωπων τα αλογα ζηι, και οτι οφωτερα ημων οντα θεοφιλη τε ε τι και εννοιαν εχει
θεου και προγινω κει τα μελλοντα. εν οι και κατα μετεμψυχω εω , και περι
οιωνι τικη και τη κατ' αυτην απατη . τομου τεταρτου κατα Κελ ου. Μετα ταυτα
φησιν, δηλονοτι ο Κελσος· «Ἀλλ' οπως μη περι μονων Ἰουδαιων, ου γαρ τουτο λεγω,
αλλα περι της ολης φυσεως, οπερ επηγγειλαμην, ο λογος ηι· σαφεστερον εμφανιω τα
προειρημενα.» τις δ' ουκ αν του τοις εντυγχανων μετριος και αισθανομενος της
ανθρωπινης ασθενειας ουκ αν περισταιη το επαχθες του περι ολης της φυσεως
επαγγειλαμενου αποδουναι λογον, και αλαζονευ σαμενου ομοιως ηι ετολμησεν
επιγραψαι επιγραφηι του βιβλιου; ιδωμεν δη τινα εστιν α περι ολης της φυσεως
επαγγελλεται λεξειν, και τινα εμφανισειν. 20.2 ∆ια πολλων δη εξης εγκαλει ημιν, ως
τωι ανθρωπωι φασκουσι παντα πεποιηκεναι τον θεον. και βουλεται εκ της περι των
ζωων ιστοριας και της εμφαινομενης αυτοις αγχινοιας δεικνυναι, οτι ουδεν μαλλον
ανθρωπων η των αλογων ζωων ενεκεν γεγονε τα παντα. και δοκει μοι ομοιον τι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

52

ειπειν τοις δια το προς τους μισουμενους εχθος κατηγορουσιν αυτων, εφ' οις οι
φιλτατοι αυτων επαινουνται. ωσπερ γαρ επι τουτων τυφλοι το εχθος προς το μη
συνοραιν οτι και φιλτατων κατηγορουσι, δι' ων κακως λεγειν νομιζουσι τους
εχθρους· τον αυτον τροπον και ο Κελσος συγχυθεις τον λογισμον ουχ εωρακεν οτι
και των απο της Στοας φιλοσοφων κατηγορει, ως ου κακως προτατ τοντων τον
ανθρωπον και απαξαπλως την λογικην φυσιν παντων των αλογων, και δια ταυτην
λεγοντων προηγουμενως την προνοιαν παντα πεποιηκεναι. και λογον μεν εχει τα
λογικα, απερ εστι προηγουμενα, παιδιων γεννωμενων· τα δ' αλογα και τα αψυχα
χοριου συγκτιζομενου τωι παιδιωι. και ηγουμαι γε οτι, ωσπερ εν ταις πολεσιν οι
προνοουμενοι των ωνιων και της αγορας δι' ουδεν αλλο προνοουνται η δια τους
ανθρωπους, παραπολαυουσι δε της δαψιλειας και κυνες και αλλα των αλογων·
ουτως η προνοια των μεν λογικων προηγουμενως προνοει, επηκολουθησε δε το και
τα αλογα απολαυειν των δι' ανθρωπους γινομενων. και ωσπερ αμαρ τανει ο λεγων
τους αγορανομους προνοειν ου μαλλον των ανθρωπων η των κυνων, επει και οι
κυνες παραπολαυουσι της δαψιλειας των ωνιων· ουτω πολλωι μαλλον Κελσος και οι
τα αυτα φρονουντες αυτωι ασεβουσιν εις τον προνο ουντα των λογικων θεον,
φασκοντες «τι μαλλον ανθρωποις γινεσθαι ταυτα προς τροφην, η τοις φυτοις
δενδροις τε και ποαις και ακανθαις;» 20.3 Οιεται γαρ πρωτον μεν «μη εργα θεου
ειναι βρον τας και αστραπας και υετους,» ηδη σαφεστερον Ἐπικουρι ζων· δευτερον
δε φησιν οτι «ει και διδυη τις ταυτα εργα ειναι θεου, ου μαλλον ημιν τοις
ανθρωποις ταυτα γινεται προς τροφην, η τοις φυτοις δενδροις τε και ποαις και ακαν
θαις·» συντυχικως διδους και ου κατα προνοιαν, ως αληθως Ἐπικουρειος, ταυτα
συμβαινειν. ει γαρ ου μαλλον ημιν, η φυτοις και δενδροις και ποαις και ακανθαις,
ταυτ' εστι χρησιμα· δηλον οτι ουδ' απο προνοιας ταυτ' ερχεται· η απο προνοιας ου
μαλλον ημων προνοουμενης, η δενδρων και ποας και ακανθης. εκατερον δ' αυτοθεν
ασεβες· και το τοις τοιουτοις αντιλεγειν, ισταμενον προς τον ασεβειαν ημων
κατηγορουντα, ευηθες. παντι γαρ δηλον εκ των ειρημενων, τις ο ασεβης. ειτα φησιν
οτι «καν ταυτα λεγηις ανθρωποις φυεσθαι (δηλον δ' οτι τα φυτα και δενδρα και ποας
και ακανθας), τι μαλλον αυτα ανθρωποις φησεις φυεσθαι, η τοις αλογοις ζωοις τοις
αγριωτατοις;» σαφως ουν λεγετω ο Κελσος οτι η τοσαυτη των επι γης φυο μενων
διαφορα ου προνοιας εστιν εργον· αλλα συντυχια τις ατομων τας τοσαυτας
ποιοτητας πεποιηκε· και κατα συντυχιαν τα τοσαυτα ειδη φυτων και δενδρων και
ποας παραπλησια εστιν αλληλοις· και οτι ουδεις λογος τεχνι κος υπεστησεν αυτα,
ουδ' απο νου εχει την αρχην παντα θαυμασμον υπερβεβηκοτος. αλλ' ημεις, οι τωι
ταυτα κτισαντι μονωι ανακειμενοι θεωι χριστιανοι, και επι τουτοις χαριν οιδαμεν τωι
και τουτων δημιουργωι, οτι ημιν τηλικαυ την εστιαν ηυτρεπισε, και δι' ημας τοις
δουλευουσιν ημιν ζωοις· Ὁ εξανατελλων χορτον τοις κτηνεσι και χλοην τηι δουλειαι
των ανθρωπων, του εξαγαγειν αρτον εκ της γης, και ιν' οινος ευφραινηι καρδιαν
ανθρωπου, και ιλαρυνηται προσωπον εν ελαιωι, και αρτος στηριζηι καρδιαν
ανθρωπου. ει δε και τοις αγριωτατοις των ζωων τροφας κατεσκευασεν, ουδεν
θαυμαστον· και ταυτα γαρ τα ζωα και αλλοι των φιλοσοφησαντων ειρηκασι
γυμνασιου ενεκα γεγονεναι τωι λογικωι ζωωι. φησι δε που των καθ' ημας τις σοφων·
Μη ειπηις, τι τουτο; εις τι τουτο; παντα γαρ εις χρειαν αυτων εκτισται· και Μη ειπηις·
τι τουτο; εις τι τουτο; παντα γαρ εν καιρωι αυτων ζητηθησεται. 20.4 Ἑξης δε τουτοις
ο Κελσος, θελων μη μαλλον ημιν την προνοιαν πεποιηκεναι τα φυομενα επι γης, η
τοις των ζωων αγριωτατοις, φησιν· «Ἡμεις μεν γε καμνον τες και
προσταλαιπωρουντες μολις και επιπονως τρεφομεθα· τοις δ' ασπαρτα και ανηροτα
παντα φυονται·» ουχ ορων οτι πανταχου την ανθρωπινην συνεσιν γυμναζεσθαι
βουλομενος ο θεος, ινα μη μενηι αργη και ανεπινοητος των τεχνων, πεποιηκε τον
ανθρωπον επιδεη· ινα δι' αυτο το επιδεες αυτου αναγκασθηι ευρειν τεχνας, τινας μεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

53

δια την τροφην αλλας δε δια την σκεπην. και γαρ κρειττον ην τοις μη μελλουσι τα
θεια ζητειν και φιλοσοφειν το απορειν υπερ του τηι συνεσει χρησασθαι προς ευρεσιν
τεχνων, ηπερ εκ του ευπορειν παντη της συνεσεως αμελειν. η των κατα τον βιον
γουν χρειων απορια συνεστησε τουτο μεν γεωργικην, τουτο δε αμπελουργικην,
τουτο δε τας περι τους κηπους τεχνας, τουτο δε τεκτονικην και χαλκευτικην, ποιη
τικας εργαλειων ταις υπηρετουμεναις τεχναις τα προς τροφην· η δε της σκεπης
απορια τουτο μεν υφαντικην την μετα την ξαντικην και την νηστικην εισηγαγε,
τουτο δε οικοδομικην· και ουτως αναβεβηκεν η συνεσις και επι αρχιτεκτονικην. η δε
των χρειων ενδεια πεποιηκε και τα εν ετεροις τοποις γεννωμενα φερεσθαι δια
ναυτικης και κυβερνητικης προς τους μη εχοντας εκεινα· ωστε και τουτων ενεκεν
θαυμασαι τις αν την προνοιαν, συμφεροντως παρα τα αλογα ζωα ενδεες ποιησασαν
το λογικον. τα μεν γαρ αλογα ετοιμην εχει την τροφην, ατε ουδ' αφορμην προς
τεχνας εχοντα· και φυσικην δ' εχει την σκεπην, τετριχωται γαρ η επτερωται η
πεφολιδωται η οστρακωται. 20.5 Ἑξης δε τουτοις εαυτωι ανθυποφερει τα ως υπερ
ανθρωπων λεγομενα, οτι δι' αυτους τα αλογα ζωα δεδημιουρ γηται, και φησιν οτι
«Ει τις ημας λεγοι αρχοντας των ζωων, επει ημεις τα αλλα ζωα θηρωμεν τε και
δαινυμεθα, φησομεν οτι τι δ' ουχι μαλλον ημεις δι' εκεινα γεγοναμεν, επει εκεινα
θηραται ημας και εσθιει; αλλα και ημιν μεν αρκυων και οπλων δει, και ανθρωπων
πλειονων βοηθων και κυνων κατα των θηρευομενων· εκεινοις δ' αυτικα και καθ'
αυτα η φυσις οπλα δεδωκεν, ευχερως ημας υπαγουσα εκεινοις.» και ενταυθα δε οραις
τινα τροπον η συνεσις μεγα βοηθημα ημιν δεδοται και παντος οπλου κρειττον, ου
δοκει εχειν τα θηρια. ημεις γουν οι πολλωι τωι σωματι των ζωων ασθενεστεροι,
τινων δε και εις υπερβολην βραχυτεροι, κρατουμεν δια την συνεσιν των θηριων, και
τους τηλικουτους ελεφαντας θηρευομεν· τα μεν πεφυκοτα τιθασσευεσθαι
υποτασσοντες τηι ημετεραι ημεροτητι· κατα δε των μη πεφυκοτων, η μη δοκουντων
ημιν χρειαν παρεχειν εκ της τιθασσειας, ουτω μετα της ημετερας ισταμεθα
ασφαλειας, ωστε, οτε μεν βουλομεθα, εχομεν τα τηλικαυτα θηρια κατακεκλεισμενα·
οτε δε χρηιζομεν τροφης της απο των σωματων αυτων, ουτως αυτα αναιρουμεν ως
και τα μη αγρια των ζωων. δουλα ουν παντα του λογικου ζωου και της φυσικης
αυτου συνεσεως κατεσκευασεν ο δημιουργος. και εις αλλα μεν κυνων χρηιζομεν,
φερ' ειπειν, εις φυλακην ποιμνιων η βου κολιων η αιπολιων η οικιων· εις αλλα δε
βοων, οιον εις γεωργιαν· εις αλλα δ' υποζυγιοις χρωμεθα η αχθοφοροις. ουτως εις
γυμνασιον των της ανδρειας εν ημιν σπερματων δεδοσθαι ημιν λεγεται το λεοντων
και αρκτων, παρδαλεων τε και συων, και το των τοιουτων γενος. 20.6 Ειτα λεγει
προς το των αισθανομενων της εαυτων υπεροχης ανθρωπων γενος, ην υπερεχει των
αλογων ζωων, οτι «Προς ο υμεις φατε, ως ο θεος ημιν δεδωκεν αιρειν τα θηρια
δυνασθαι και καταχρησασθαι, ερουμεν οτι, ως εικος, πριν πολεις ειναι και τεχνας και
τοιαυτας επιμιξιας και οπλα και δικτυα, ανθρωποι μεν υπο θηριων ηρπαζοντο και
ησθιοντο, θηρια δ' υπ' ανθρωπων ηκιστα ηλισκετο.» ορα δε προς ταυτα οτι ει και
αιρουσιν ανθρωποι θηρια και θηρια ανθρωπους αρπαζει, πολλη εστι διαφορα των
συνεσει κρατουντων παρα τα αγριοτητι και ωμοτητι περιγινομενα των ου
χρωμενων τηι συνεσει προς το μηδεν υπο θηριων παθειν. το δε· «πριν πολεις ειναι
και τεχνας και τοιαυτας επιμιξιας·» επιλελησμενου οιμαι ειναι ων ανωτερω
προειπεν, ως «αγενητου οντος του κοσμου και αφθαρτου, και μονων των επι γης
κατακλυσμους και εκ πυρωσεις πασχοντων, και ου παντων αμα τουτοις περιπιπ
τοντων.» ως ουκ εστιν ουν τοις αγενητον υφισταμενοις τον κοσμον αρχην αυτου
ειπειν, ουτως ουδε χρονον οτ' ουδαμως ησαν πολεις ουδε τεχναι πω ευρηντο. αλλ'
εστω και ταυτα ημιν μεν συναιδοντως αυτωι συγχωρειν, αυτωι δε και τοις ανωτερω
υπ' αυτου λελεγμενοις ουκετι· τι ουν τουτο προς το παντως κατ' αρχας τους μεν
ανθρωπους υπο θηριων αρπαζεσθαι και εσθιεσθαι, μηκετι δε τα θηρια υπ' ανθρω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

54

πων αλισκεσθαι; ειπερ γαρ κατα προνοιαν ο κοσμος γεγενηται, και θεος εφεστηκε
τοις ολοις· αναγκαιον ην τα ζωπυρα του γενους των ανθρωπων αρξαμενα υπο τινα
γεγονεναι φρουραν την απο κρειττονων, ωστε κατ' αρχας επιμιξιαν γεγονεναι της
θειας φυσεως προς τους ανθρωπους. απερ και ο Ἀσκραιος ποιητης εννοων ειπε·
Ξυναι γαρ τοτε δαιτες εσαν, ξυνοι δε θοωκοι Ἀθανατοισι θεοισι καταθνητοις τ'
ανθρωποις. 20.7 Και ο θειος δε κατα Μωσεα λογος εισηγαγε τους πρωτους
ακουοντας θειοτερας φωνης και χρησμων, και ορωντας εσθ' οτε αγγελων θεου
επιδημιας γεγενημενας προς αυτους. και γαρ εικος εν αρχηι του κοσμου επι πλειον
βεβοηθησθαι την ανθρωπων φυσιν· εως, προκοπης γενο μενης εις συνεσιν και τας
λοιπας αρετας και την ευρεσιν των τεχνων, δυνηθωσι και καθ' εαυτους ζηιν, ου
χρηιζοντες αει επιτροπευοντων και οικονομουντων αυτους μετα παρα δοξου
επιφανειας των υπηρετουμενων τωι του θεου βουλη ματι. ακολουθον δε τουτοις το
ψευδος ειναι οτι κατ' αρχας «ανθρωποι μεν υπο θηριων ηρπαζοντο και ησθιοντο,
θηρια δ' υπ' ανθρωπων ηκιστα ηλισκετο.» εκ δη τουτων φανερον οτι ψευδος και το
υπο του Κελσου ουτως λεγομενον· «Ὥστε ταυτηι γε ο θεος τους ανθρωπους μαλλον
τοις θηριοις υπεβαλεν.» ου γαρ υπεβαλε τους ανθρωπους τοις θηριοις ο θεος, αλλα
τηι συνεσει των ανθρωπων αλωτα δεδωκεν ειναι τα θηρια, και ταις απο συνεσεως
υφιστα μεναις κατ' εκεινων τεχναις. ου γαρ αθεει εμηχανησαντο σφισιν αυτοις οι
ανθρωποι σωτηριαν απο των θηριων και την κατ' εκεινων επικρατειαν. 20.8 Ουχ
ορων δ' ο γενναδας, οσων φιλοσοφων την προνοιαν εισαγοντων και δια τα λογικα
παντα ποιειν αυτην λεγοντων συναναιρει, το οσον εφ' εαυτωι, χρησιμα δογματα τηι
χριστιανων κατα ταυτα προς φιλοσοφιαν συμφωνιαι, ουδ' οση βλαβη κωλυτικη
γινεται ευσεβειας εκ του παραδεξασθαι οτι ουδεν μυρμηκων η μελισσων διαφερει ο
ανθρωπος παρα τωι θεωι, φησιν οτι «Ει δια τουθ' οι αν θρωποι διαφερειν δοκουσι των
αλογων, επει πολεις ᾤκησαν και χρωνται πολιτειαι και αρχαις και ηγεμονιαις· τουτ'
ουδεν προς επος εστι· και γαρ οι μυρμηκες και αι μελισσαι. μελισσαις γουν εστιν
ηγεμων, εστι δ' ακολουθια τε και θεραπεια, και πολεμοι και νικαι και των
ηττημενων αιρεσεις, και πολεις και προπολεις γε, και εργων διαδοχη, και δικαι κατα
των αργων τε και πονηρων· τους γουν κηφηνας απελαυνουσι τε και κολαζουσιν.»
ουδ' εν τουτοις δε εωρακε τινι διαφερει τα απο λογου και λογικης επιτελου μενα
των απ' αλογου φυσεως και κατασκευης ψιλης γινομενων· ων την αιτιαν ουδεις μεν
ενυπαρχων τοις ποιουσι λογος αναδεχεται· ουδε γαρ εχουσιν αυτον· ο πρεσβυτατος
δε και υιος μεν του θεου παντων δε των υποκειμενων βασιλευς φυσιν αλογον
πεποιηκε βοηθου σαν ως αλογον τοις ουκ αξιωθεισι λογου. πολεις ουν παρ'
ανθρωποις μετα πολλων υπεστησαν τεχνων και διαταξεως νομων· πολιτειαι δε και
αρχαι και ηγεμονιαι εν ανθρωποις, ητοι αι κυριως εισιν ουτω καλουμεναι, σπουδαιαι
τινες εξεις και ενεργειαι, η και αι καταχρηστικωτερον ουτως ονομαζομεναι προς την
κατα το δυνατον εκεινων μιμησιν· εκειναις γαρ ενορωντες οι επιτετευγμενως
νομοθετησαντες συνεστησαντο τας αριστας πολιτειας και τας αρχας και τας
ηγεμονιας. ων ουδεν εν τοις αλογοις εστιν ευρειν· καν ο Κελσος τα λογικα ονοματα
και επι λογικων τεταγμενα, πολιν και πολιτειας και αρχας και ηγεμονιας, αναφερηι
και επι μυρμηκας και μελισσας· εφ' οις ουδαμως μεν τους μυρμηκας η τας μελισσας
αποδεκτεον· ου γαρ συν λογισμωι ποιουσι· την θειαν δε φυσιν θαυμαστεον, μεχρι των
αλογων εκτεινασαν το οιονει προς τα λογικα μιμημα· ταχα προς δυσωπιαν των
λογικων· ιν' ενορωντες μυρμηξιν εργατι κωτεροι γινωνται και ταμιευτικωτεροι των
εαυτοις χρησιμων, κατανοουντες τε μελισσας πειθωνται μεν ηγεμονιαις διαι ρωνται
δε τα χρησιμα της πολιτειας εργα προς σωτηριαν των πολεων. 20.9 Ταχα δε και οι
οιονει πολεμοι των μελισσων δι δασκαλια εγκειται προς το δικαιους και
τεταγμενους πολε μους, ει ποτε δεοι, γιγνεσθαι εν ανθρωποις. και ου πολεις μεν και
προπολεις εν μελισσαις· αλλ' οι σιμβλοι και τα εξαγωνα και τα μελισσων εργα και η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

55

παρ' εκειναις διαδοχη αυτων, δια τους ανθρωπους εις πολλα του μελιτος χρηιζοντας,
θεραπειας τε σωματων πεπονθοτων και τροφην καθαρτηριον. ου παραβλητεον δε τα
κατα των κηφηνων υπο των μελισ σων επιτελουμενα, ταις κατα των αργων εν ταις
πολεσι και πονηρων δικαις, και ταις κατ' αυτων κολασεσιν. αλλ', ως προειπον, την
μεν φυσιν εν τουτοις θαυμαστεον· τον δ' ανθρωπον, επιλογισασθαι τα περι παντων
δυναμενον και κοσμησαι τα παντων, ατε συνεργουντα τηι προνοιαι, αποδεκτεον· και
ου μονης προνοιας θεου εργα επιτελουντα, αλλα και της εαυτου. 20.10 Ειπων δ' ο
Κελσος περι των μελισσων, ινα το οσον εφ' εαυτωι εξευτελισηι ημων ου χριστιανων
μονον αλλα και παντων ανθρωπων τας πολεις και τας πολιτειας και τας αρχας και
τας ηγεμονιας και τους υπερ των πατριδων πολεμους, εξης επιφερει διεξιων
μυρμηκων εγκωμιον· οπως τωι περι εκεινων εγκωμιωι το των ανθρωπων περι την
τροφην οικονομικον καταβαληι τωι λογωι τωι προς τους μυρμηκας, και το των
χειμαδιων προνοητικον καταρριψηι, ως ουδεν πλεον εχον της αλογου των
μυρμηκων εν οις εκεινος νομιζει προνοιας. τινα δ' ουκ αν των απλουστερων
ανθρωπων και ουκ επισταμενων ενοραιν τηι φυσει παντων πραγματων αποτρεψαι, το
οσον εφ' εαυτωι, ο Κελσος απο του τοις βαρουμενοις υπο φορτιων βοηθειν και
κοινωνειν ε κεινοις των καματων, λεγων περι μυρμηκων ως «αν αλληλοις των
φορτιων, επειδαν τινα καμνοντα ιδωσιν, επιλαμβανων ται»; ερει γαρ ο δεομενος της
δια λογου παιδευσεως και μηδαμως επαΐων αυτης· Ἐπει τοινυν μηδεν διαφερομεν
μυρμηκων και οτε τοις καμνουσι δια το φερειν βαρυτατα φορτια βοηθουμεν, τι
ματην το τοιουτον ποιουμεν; και οι μεν μυρμηκες, ατε αλογα ζωα τυγχανοντες, ουκ
αν επαρ θειεν προς το μεγα φρονησαι δια το παραβαλεσθαι ανθρω ποις τα εργα
αυτων· οι δ' ανθρωποι δια τον λογον ακουσαι δυνηθεντες τινα τροπον ευτελιζεται
αυτων το κοινωνικον, βλαβειεν αν το οσον επι τωι Κελσωι και τοις λογοις αυτου, ουκ
ιδοντι οτι χριστιανισμου αποτρεψαι θελων τους εντυγ χανοντας αυτου τηι γραφηι
αποτρεπει και των ου χριστιανων το προς τους φεροντας τα βαρυτατα των φορτιων
συμπαθες. εχρην δ' αυτον, ειπερ ην και φιλοσοφος αισθανομενος του κοινωνικου,
προς τωι μη συναναιρειν τωι χριστιανισμωι τα χρησιμα των εν ανθρωποις, και
συνεργειν, ει οιον τ' ην, τοις κοινοις εν χριστιανισμωι προς τους αλλους ανθρωπους
καλοις. ει δε και των αποτιθεμενων καρπων τας εκφυσεις απεκτιθεασιν οι μυρμηκες,
ινα μη σπαργωιεν μενοιεν δε δι' ετους αυτοις εις τροφην· ου λογισμον ειναι εν
μυρμηξι τουτων αιτιον υπονοητεον, αλλα την παμμητορα φυσιν και τα αλογα
κοσμησασαν, ως μηδε τουλαχιστον καταλιπειν μηδαμως φερον ιχνος του απο της
φυσεως λογου. ει μη αρα δια τουτων λεληθοτως βουλεται ο Κελσος, και γαρ εν
πολλοις Πλατωνιζειν θελει, ομοειδη ειναι πασαν ψυχην, και μηδεν διαφερειν την
του ανθρωπου της των μυρμηκων και των μελισσων· οπερ καταγοντος εστι την
ψυχην απο των αψιδων του ουρανου ουκ επι το ανθρωπινον σωμα μονον αλλα και
επι τα λοιπα. τουτοις δ' ου πεισονται χριστιανοι, προκατειληφοτες το κατ' εικονα
γεγονεναι θεου την ανθρω πινην ψυχην, και ορωντες οτι αμηχανον εστι την κατ'
εικονα θεου δεδημιουργημενην φυσιν παντη απαλειψαι τους χαρακτηρας αυτης, και
αλλους αναλαβειν ουκ οιδα κατ' εικονας τινων γεγενημενους εν τοις αλογοις. 20.11
Ἐπει δε και «τοις αποθνησκουσι μυρμηξι» φησι 20.11 «τους ζωντας ιδιον τι
αποκρινειν χωριον, κακεινο αυτοις ειναι πατρια μνηματα·» λεκτεον οτι, οσωι
πλειονα λεγει των αλογων ζωων εγκωμια, τοσουτωι πλειον, καν μη θεληι, αυξει το
του παντα κοσμησαντος λογου εργον, και δεικνυσι την εν ανθρωποις εντρεχειαν
δυναμενην κοσμειν τωι λογωι και τα πλεονεκτηματα της φυσεως των αλογων. τι δε
λεγω των αλογων, επει Κελσωι δοκει μηδ' αλογα ειναι τα κατα τας κοινας παντων
εννοιας αλογα καλουμενα; ουδε τους μυρμηκας γουν οιεται ειναι αλογους ο περι της
ολης φυσεως επαγγειλαμενος λεγειν και την αληθειαν εν τηι επιγραφηι του βιβλιου
αυχησας. φησι γαρ περι των μυρμηκων ως διαλεγομενων αλληλοις τοιαυτα· «Και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

56

μεν δη και απαντωντες αλληλοις διαλεγονται, οθεν ουδε των οδων αμαρτανουσιν·
ουκουν και λογου συμπληρωσις εστι παρ' αυτοις και κοιναι εννοιαι καθολικων
τινων και φωνη και τυγχανοντα και σημαινομενα.» το γαρ διαλεγεσθαι τινα προς
ετερον εν φωνηι γινεται δηλουσηι τι σημαινομενον, πολλακις δε και περι των
καλουμενων τυγχανοντων απαγ γελλουσηι· απερ και εν μυρμηξι λεγειν ειναι, πως
ου παντων αν ειη καταγελαστοτατον; 20.12 Και ουκ αιδειται γε επιφερων τουτοις,
ινα και τοις μετ' αυτον εσομενοις επιδεικνυηται την των δογματων εαυτου
ασχημοσυνην, λεγων· «Φερ' ουν, ει τις απ' ουρανου επι την γην επιβλεποι, τι αν
δοξαι διαφερειν τα υφ' ημων η τα υπο μυρμηκων και μελισσων δρωμενα;» ο απ'
ουρανου δη επι γην κατα την υποθεσιν αυτου βλεπων τα δρωμενα υπο των
ανθρωπων και τα υπο των μυρμηκων γινομενα, ποτερον ενοραι μεν ανθρωπων και
μυρμηκων σωμασιν, ου κατανοει δε το λογικον ηγεμονικον και λογισμωι
κινουμενον, παλιν τε αυ το αλογον ηγεμονικον και υπο ορμης και φαντασιας
αλογως κινουμενον μετα τινος φυσικης υποκατασκευης; αλλ' ατοπον τον απ'
ουρανου βλεποντα τα επι γης ενοραιν μεν θελειν σωμασιν ανθρωπων και μυρμηκων
απο τοσουτου διαστηματος, μη πολυ δε μαλλον βλεπειν ηγεμονικων φυσεις και
πηγην ορμων λογικην η αλογον. ει δ' απαξ βλεπει την πασων ορμων πηγην,
δηλονοτι και την διαφοραν ιδοι αν και την υπεροχην του ανθρωπου ου μονον παρα
τους μυρμηκας αλλα και παρα τους ελεφαντας. ο γαρ βλεπων απ' ουρανου εν μεν
τοις αλογοις, καν μεγαλα ηι αυτων τα σωματα, ουκ αλλην οψεται αρχην η την, ιν'
ουτως ονομασω, αλογιαν· εν δε τοις λογικοις, λογον τον κοινον ανθρωπων προς τα
θεια και επουρανια ταχα δε και αυτον τον επι πασι θεον, δι' ον κατ' εικονα
γεγονεναι ωνομασται του θεου· εικων γαρ του επι πασι θεου ο λογος εστιν αυτου.
20.13 Ἑξης δε τουτοις, ωσπερει επι πλειονων καταβι βασαι αγωνιζομενος το των
ανθρωπων γενος και εξομοιωσαι τοις αλογοις, και μηδεν ο τι καταλιπειν θελων των
εν τοις αλογοις ιστορουμενων εμφαινοντων το μειζον, και τα της γοητειας φησιν
ειναι και εν τισι των αλογων· ως μηδ' επι τουτωι τους ανθρωπους εξαιρετως
σεμνυνεσθαι, μηδε θελειν εχειν την προς τα αλογα υπεροχην. και φησι ταυτα· «Ει δε
τι και επι γοητειαι φρονουσιν ανθρωποι, ηδη και κατα τουτο σοφωτεροι οφεις και
αετοι· πολλα γουν ισασιν αλεξιφαρμακα και αλεξικακα, και δη και λιθων τινων
δυναμεις επι σωτηριαι των νεοσσων· οις αν επιτυχωσιν ανθρωποι, θαυμαστον τι
κτημα εχειν νομιζουσι.» και πρω τον γε ουκ οιδ' οπως την των ζωων περι τα φυσικα
αλεξι φαρμακα ειτε εμπειριαν ειτε φυσικην τινα καταληψιν γοητειαν ωνομασεν· επ'
αλλου γαρ τετριπται το της γοη τειας τασσεσθαι ονομα· ει μη αρα λεληθοτως
διαβαλλειν βουλεται ως Ἐπικουρειος πασαν την των τοιουτων χρησιν, ως εν
επαγγελιαι γοητων κειμενην. πλην αλλα δεδοσθω αυτωι το τους ανθρωπους φρονειν
επι τηι τουτων γνωσει μεγα, ειτε γοητας οντας ειτε και μη· πως οτι σοφωτεροι κατα
τουτο ανθρωπων εισιν οφεις τωι μαραθωι εις οξυωπιαν και ταχυτητα κινησεως
χρωμενοι, μονον τουτο φυσικον ουκ εξ επιλογισμου καταλαμβανοντες αλλ' εκ
κατασκευης; ανθρωποι δε ουκ απο ψιλης φυσεως επι το τοιουτον ομοιως οφεσιν
ερχονται· αλλα πη μεν εκ πειρας πη δε και εκ λογου, εσθ' οτε δ' εξ επιλογισμου και
κατ' επιστημην. ως ει και αετοι προς σωτηριαν των εν τηι καλιαι νεοσσων τον
λεγομενον αετιτην λιθον ευροντες φερουσιν επ' αυτην, ποθεν οτι σοφοι αετοι και
των ανθρωπων σοφωτεροι, των εκ πειρας το τοις αετοις δοθεν φυσικον βοηθημα
ευροντων δια τον λογισμον και μετα νου χρησαμενων; εστω δε και αλλα υπο των
ζωων γιγνωσκεσθαι αλεξιφαρμακα, τι ουν τουτο προς το μη φυσιν αλλα λογον ειναι
τον ευρισκοντα ταυτα εν τοις ζωοις; ει μεν γαρ λογος ην ο ευρισκων, ουκ αν
αποτεταγμενως τοδε τι μονον ευρισκετο εν οφεσιν, εστω και δευτερον και τριτον,
και αλλο τι εν αετωι και ουτως εν τοις λοιποις ζωοις· αλλα τοσαυτα αν, οσα και εν
ανθρωποις. νυνι δε φανερον εκ του αποτεταγμενως προς τινα εκαστου φυσιν ζωου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

57

νενευκεναι βοηθηματα, οτι ου σοφια ουδε λογος εστιν εν αυτοις, αλλα τις φυσικη
προς τα τοιαδε σωτηριας ενεκεν των ζωων κατασκευη, υπο του λογου γεγενημενη.
20.14 Και τοι γε ει εβουλομην ομοσε χωρειν τωι Κελσωι κατα ταυτα, εχρησαμην αν
Σολομωντος λεξει απο των Παροιμιων ουτως εχουσηι· Τεσσαρα δ' εστιν ελαχιστα επι
της γης, ταυτα δε εστι σοφωτερα των σοφων· οι μυρμηκες οις μη εστιν ισχυς, οι
ετοιμαζονται εν θερει την τροφην· και οι χοιρογρυλιοι, εθνος ουκ ισχυρον, οι
εποιησαντο εν πετραις τους εαυτων οικους· αβασιλευτος εστιν η ακρις, και στρατευει
απο ενος κελευσματος ευτακτως· και ασκαλα βωτης χερσιν ερειδομενος και
ευαλωτος ων, οικει εν οχυρωμασι βασιλεως. αλλ' ου συγχρωμαι ως σαφεσι τοις
ρητοις, ακολουθως δε τηι επιγραφηι (επιγεγραπται γαρ το βιβλιον Παροιμιαι) ζητω
ταυτα, ως αινιγματα. εθος γαρ τοις ανδρασι τουτοις τα ετερον μεν τι αυτοθεν
δηλουντα, ετερον δε εν υπονοιαι απαγγελλοντα, διαιρειν εις ειδη πολλα, ων εν ειναι
τας παροιμιας. διο και εν τοις ευαγγελιοις ημων γεγραπται ο σωτηρ ημων ειρηκεναι·
Ταυτ' εν παροι μιαις λελαληκα υμιν· ερχεται ωρα οτε ουκετι εν παροιμιαις λαλησω
υμιν. ουχ οι αισθητοι τοινυν μυρμηκες σοφωτεροι και των σοφων εισιν, αλλ' οι
δηλουμενοι ως εν ειδει παροι μιων. ουτω δε λεκτεον και περι των λοιπων ζωων·
αλλα πανυ απλουστατα νομιζει ειναι και ιδιωτικα ο Κελσος τα Ἰουδαιων και
χριστιανων βιβλια, και οιεται τους αλληγο ρουντας αυτα βιαζομενους το βουλημα
των γραψαντων τουτο ποιειν. εληλεγχθω ουν και δια τουτων ο Κελσος ματην ημας
διαβαλλων· εληλεγχθω δε αυτου και ο περι οφεων και αετων λογος, αποφηιναμενος
ειναι τουτους αν θρωπων σοφωτερους. 20.15 Θελων δ' ετι δια πλειονων μηδε τας
περι του θειου εννοιας εξαιρετους ειναι παρα τα θνητα παντα εν τωι γενει των
ανθρωπων, αλλα και των αλογων ζωων τινα αποφηιναι εννοουντα περι του θεου,
περι ου τοιαυται διαφωνιαι γεγονασι και τοις οξυτεροις των πανταχου ανθρωπων,
Ἑλληνων και βαρβαρων, φησιν οτι «Ει δ', οτι θειας εννοιας ανθρωπος επειληπται,
νομιζεται υπερεχειν των λοιπων ζωων· ιστωσαν οι τουτο φασκοντες οτι και τουτου
πολλα των αλλων ζωων αντιποιηθησεται· και μαλα εικοτως, τι γαρ αν φαιη τις
θειοτερον του τα μελλοντα προγιγνωσκειν τε και προδηλουν; τουτο τοινυν
ανθρωποι παρα των αλλων ζωων, και μαλιστα παρ' ορνιθων, μανθανουσι· και οσοι
της εκεινων ενδειξεως επαΐουσιν, ουτοι μαντικοι. ει δ' ορνιθες αρα και οσα αλλα
ζωα μαντικα εκ θεου προγινωσκοντα δια συμβολων ημας διδασκει, τοσουτον εοικεν
εγγυτερω της θειας ομιλιας εκεινα πεφυκεναι, και ειναι σοφωτερα και
θεοφιλεστερα. φασι δε των ανθρωπων οι συνετοι και ομιλιας εκεινοις ειναι,
δηλονοτι των ημετερων ιερωτερας· και αυτοι που γνωριζειν τα λεγομενα, και εργωι
δεικνυειν οτι γνωριζου σιν, οταν προειποντες οτι εφασαν οι ορνιθες ως απιασι ποι
και ποιησουσι τοδε η τοδε δεικνυωσιν απελθοντας εκει και ποιουντας α δη προειπον.
ελεφαντων δε ουδεν ευορκοτερον ουδε προς τα θεια πιστοτερον ειναι δοκει, παντως
δηπου διοτι γνωσιν αυτου εχουσιν.» ορα δε εν τουτοις, οσα ζητουμενα παρα τοις
φιλοσοφουσιν, ου μονον Ἑλληνων αλλα και των εν βαρβαροις ειθ' ευροντων ειτε
παρα τινων δαιμονων μαθοντων τα περι οιωνων και των αλλων ζωων, αφ' ων
μαντειαι τινες ανθρωποις γινεσθαι λεγονται, συναρ παζει και ως ομολογουμενα
εκτιθεται. πρωτον μεν γαρ εζητηται ποτερον εστι τις τεχνη οιωνιστικη και
απαξαπλως η δια ζωων μαντικη, η ουκ εστι· δευτερον δε παρα τοις παραδεξαμενοις
ειναι την δι' ορνιθων μαντικην ου συμπε φωνηται η αιτια του τροπου της μαντειας·
επειδηπερ οι μεν απο τινων δαιμονων η θεων μαντικων φασι γινεσθαι τας κινησεις
τοις ζωοις, ορνισι μεν εις διαφορους πτησεις και εις διαφορους φωνας, τοις δε
λοιποις εις τας τοιασδι κινησεις η τοιασδι· αλλοι δε θειοτερας αυτων και προς τουτ'
επιτηδειους ειναι τας ψυχας· οπερ εστιν απιθανωτατον. 20.16 Ἐχρην ουν τον
Κελσον, δια των προκειμενων βουλομενον θειοτερα και σοφωτερα αποδειξαι τα
αλογα ζωα των ανθρωπων, κατασκευασαι δια πλειονων ως υπαρ χουσαν την τοιανδι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

58

μαντικην· και την απολογιαν μετα τουτ' εναργεστερως αποδειξαι· και αποδεικτικως
αποδοκι μασαι μεν τους λογους των αναιρουντων τας τοιασδι μαντειας·
αποδεικτικως δ' ανατρεψαι και τους λογους των ειποντων απο δαιμονων η θεων
γινεσθαι τας κινησεις τοις ζωοις προς το μαντευσασθαι· και μετα ταυτα
κατασκευασαι περι της των αλογων ζωων ψυχης ως θειοτερας. ουτω γαρ αν προς τα
πιθανα αυτου επιδειξαμενου φιλοσοφον περι των τηλικουτων εξιν κατα το δυνατον
ημιν ενεστημεν· ανατρε ποντες μεν το οτι σοφωτερα τα αλογα ζωα των ανθρωπων·
ψευδοποιουντες δε και οτι εννοιας εχει του θειου ιερωτερας ημων, και οτι ομιλιας
εχει προς αλληλα ιερας τινας. νυνι δ' ο εγκαλων ημιν, οτι πιστευομεν τωι επι πασι
θεωι, αξιοι ημας πιστευειν οτι αι ψυχαι των ορνιθων θειοτερας εχουσιν εννοιας και
τρανοτερας ανθρωπων. οπερ ει αληθες εστιν, ορνιθες μαλλον τρανοτερας Κελσου
εχουσι περι θεου εννοιας. και ου θαυμαστον ει Κελσου, του επι τοσουτον τον
ανθρωπον εξευτελιζοντος. αλλα γαρ οσον επι Κελσωι οι ορνιθες μειζονας και
θειοτερας εχουσιν εννοιας, ου λεγω ημων χριστιανων η των ταις αυταις ημιν
γραφαις χρω μενων Ἰουδαιων, αλλα γαρ και των παρ' Ἕλλησι θεολογων· ανθρωποι
γαρ ησαν. μαλλον ουν κατα Κελσον κατει ληφε την του θειου φυσιν το των δηθεν
μαντικων ορνιθων γενος, η Φερεκυδης και Πυθαγορας και Σωκρατης και Πλατων.
και εχρην γε ημας προς τους ορνιθας φοιταιν διδασκαλους· ιν', ωσπερ κατα την
Κελσου υποληψιν δι δασκουσιν ημας μαντικως τα εσομενα, ουτω και του αμφι
βαλλειν περι του θειου απαλλαξωσι τους ανθρωπους, ην κατειληφασι τρανην περι
αυτου εννοιαν παραδιδοντες. Κελσωι μεν ουν ακολουθει, τωι διαφερειν ηγουμενωι
των ανθρωπων τους ορνιθας, διδασκαλοις αυτον χρασθαι ορνισι και μηδενι ουτως
των φιλοσοφησαντων παρ' Ἕλλησιν. 20.17 Ἡμιν δ' ολιγα προς τα προκειμενα απο
πολλων λεκτεον, διελεγχουσι την αχαριστον ψευδοδοξιαν προς τον πεποιηκοτα
αυτον· ανθρωπος γαρ και Κελσος ων, εν τιμηι ων, ου συνηκε· διο ουδε
παρασυνεβληθη τοις ορνισι και τοις αλλοις αλογοις ζωοις, οις νομιζει ειναι
μαντικοις· αλλ' εκεινοις παραχωρησας τα πρωτεια, υπερ Αιγυπτιους τους τα αλογα
ζωα ως θεους προσκυνουντας εαυτον υπεταξε, το δ' οσον επ' αυτωι και παν το των
ανθρωπων γενος ως χειρον και ελαττον νοουν περι του θειου, τοις αλογοις ζωοις.
προηγουμενως μεν ουν ζητεισθω, ποτερον υπαρχει η δι' ορνιθων και των λοιπων
ζωων πεπιστευ μενων ειναι μαντικων μαντικη, η μη υπαρχει. και γαρ ουκ
ευκαταφρονητος εστιν εις εκατερα επιχειρουμενος ο λογος· οπου μεν δυσωπων μη
παραδεξασθαι το τοιουτον, ινα μη το λογικον αντι των δαιμονιων χρηστηριων
ορνισι χρησηται, καταλιπον εκεινα· οπου δε δια μαρτυρουμενης υπο πολλων
εναργειας παριστας, οτι πολλοι απο μεγιστων διεσωθησαν κινδυνων, πεισθεντες τηι
δι' ορνιθων μαντικηι. επι δε του παροντος δεδοσθω υπαρκτον ειναι την οιωνιστι κην·
ινα και ουτω δειξω τοις προκαταληφθεισιν, οτι και τουτου διδομενου πολλη εστιν η
του ανθρωπου παρα τα αλογα ζωα και παρ' αυτα τα μαντικα υπεροχη, και ουδαμως
προς εκεινα συγκριτη. λεκτεον ουν οτι, ειπερ τις θεια φυσις ην εν αυτοις των
μελλοντων προγνωστικη, και επι τοσουτον πλουσια ως εκ περιουσιας και τωι
βουλομενωι των ανθρωπων δηλουν τα εσομενα· δηλονοτι πολυ προτερον τα περι
εαυτων εγινωσκον· γινωσκοντα δε τα περι εαυτων εφυλαξατο αν αναπτηναι κατα
τουδε του τοπου, εφ' ου παγιδας και δικτυα ανθρωποι εστησαν κατ' αυτων, η
τοξοται σκοπωι χρωμενοι τοις ιπταμενοις βελη επ' αυτα απελυον. παντως δ' αν και
προγιγνωσκοντες αετοι την κατα των νεοσσων επιβουλην, ειτε των αναβαινοντων
προς αυτους οφεων και διαφθειροντων αυτους, ειτε και τινων ανθρωπων ειτ' εις
παιδιαν ειτε και εις αλλην τινα χρειαν και θεραπειαν λαμβανοντων αυτους, ουκ αν
ενοσσευσαν ενθα εμελλον επιβουλευεσθαι· και απαξαπλως ουκ αν ποτε των ζωων τι
τουτων αλωτον ανθρωποις ην, ως ανθρωπων θειοτερον και σοφωτερον. 20.18 Ἀλλα
και, ειπερ οιωνοι οιωνοις μαχονται, <ει> ως φησιν ο Κελσος, θειαν φυσιν εχοντες οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

59

μαντικοι ορνεις και τα αλλα αλογα ζωα και εννοιας του θειου και προ γνωσιν περι
μελλοντων, τα τοιαυτα ετεροις προεδηλουν· ουτ' αν η καθ' Ὅμηρον στρουθος
ενοσσευσεν οπου δρακων εμελλεν αυτην και τα τεκνα αφανισειν· ουτ' αν ο κατα τον
αυτον ποιητην δρακων ουκ εφυλαξατο υπο του αετου ληφ θηναι. φησι γαρ ο εν
ποιησει θαυμαστος Ὅμηρος περι μεν του προτερου τοιαυτα· Ἔνθ' εφανη μεγα σημα·
δρακων επι νωτα δαφοινος Σμερδαλεος, τον δ' αυτος Ὀλυμπιος ηκε φοωσδε, Βωμου
υπαΐξας, προς ρα πλατανιστον ορουσεν. Ἔνθα δ' εσαν στρουθοιο νεοσσοι, νηπια
τεκνα, Ὄζωι επ' ακροτατωι πεταλοις υποπεπτηωτες, Ὀκτω· αταρ μητηρ ενατη ην, η
τεκε τεκνα. Ἔνθ' ογε τους ελεεινα κατησθιε τετριγωτας· Μητηρ δ' αμφεποτατο
οδυρομενη φιλα τεκνα· Την δ' ελελιξαμενος πτερυγος λαβεν αμφιαχυιαν. Αυταρ
επει κατα τεκν' εφαγε στρουθοιο και αυτην· Τον μεν αριζηλον θηκεν θεος, οσπερ
εφηνεν· Λααν γαρ μιν εθηκε Κρονου παις αγκυλομητεω. Ἡμεις δ' εσταοτες
θαυμαζομεν οιον ετυχθη. Ὡς ουν δεινα πελωρα θεων εισηλθ' εκατομβας. περι δε του
δευτερου, οτι Ὄρνις γαρ σφιν επηλθε περησεμεναι μεμαωσιν, Αιετος υψιπετης, επ'
αριστερα λαον εεργων, Φοινηεντα δρακοντα φερων ονυχεσσι πελωρον, Ζωον, ετ'
ασπαιροντα· ο δ' ουπω ληθετο χαρμης. Κοψε γαρ αυτον εχοντα κατα στηθος παρα
δειρην, Ἰδνωθεις οπισω· ο δ' απο εθεν ηκε χαμαζε, Ἀλγησας οδυνηισι, μεσωι δ' ενι
καββαλ' ομιλωι· Αυτος δε κλαγξας πετετο πνοιηις ανεμοιο. Τρωες δ' ερριγησαν, οπως
ιδον αιολον οφιν Κειμενον εν μεσσοισι, ∆ιος τερας αιγιοχοιο. Ἆρ' ουν ο μεν αετος ην
μαντικος, ο δε δρακων, επει και τουτωι χρωνται τωι ζωωι οι οιωνοσκοποι, ουκ ην
μαντικος; τι δε, επει το αποκληρωτικον ευελεγκτον εστιν, ουχι και το αμφοτερους
ειναι μαντικους ελεγχθειη αν; ουκ αν γαρ ο δρακων ων μαντικος ουκ εφυλαξατο
ταδε τινα απο του αετου παθειν; και αλλα δ' αν μυρια τοιαυτα ευροι τις παρα
δειγματα, παρισταντα οτι ου τα ζωα μεν εστιν εν εαυτοις εχοντα μαντικην ψυχην·
αλλα κατα μεν τον ποιητην και τους πολλους των ανθρωπων, «αυτος Ὀλυμπιος ηκε
φοωσδε·» κατα δε τι σημειον και Ἀπολλων αγγελωι χρηται ιερακι· κιρκος γαρ
Ἀπολλωνος ειναι λεγεται ταχυς αγγελος. 20.19 Κατα δε ημας δαιμονες τινες φαυλοι
και (ιν' ουτως ονομασω) τιτανικοι η γιγαντιοι, ασεβεις προς το αληθως θειον και
τους εν ουρανωι αγγελους γεγενημενοι, και πε σοντες εξ ουρανου και περι τα
παχυτερα των σωματων και ακαθαρτα επι γης καλινδουμενοι· εχοντες τι περι των
μελ λοντων διορατικον, ατε γυμνοι των γηΐνων σωματων τυγ χανοντες, και περι το
τοιουτον εργον καταγινομενοι, βου λομενοι απαγειν του αληθινου θεου το των
ανθρωπων γενος, υποδυονται των ζωων τα αρπακτικωτερα και αγριωτερα και αλλα
πανουργοτερα, και κινουσιν αυτα προς ο βουλονται, οτε βουλονται· η τας φαντασιας
των τοιωνδι ζωων τρεπου σιν επι πτησεις και κινησεις τοιασδε· ιν' ανθρωποι, δια
της εν τοις αλογοις ζωοις αλισκομενοι μαντικης, θεον μεν τον περιεχοντα τα ολα μη
ζητωσι μηδε την καθαραν θεοσεβειαν εξεταζωσι, πεσωσι δε τωι λογισμωι επι την γην
και τους ορνεις και τους δρακοντας, ετι δ' αλωπεκας και λυκους. και γαρ
παρατετηρηται τοις περι ταυτα δεινοις, οτι αι εναρ γεστεραι προγνωσεις δια των
τοιουτων ζωων γιγνονται· ατε μη δυναμενων των δαιμονων εν τοις ημερωτεροις
των ζωων τοσουτον, οσον δυνανται δια το παραπλησιον της κακιας, και ου κακιαν
μεν οιονει δε κακιαν ουσαν εν τοις τοιοισδι των ζωων, ενεργησαι ταδε τα ζωα. 20.20
Ὅθεν ειπερ αλλο τι Μωσεως τεθαυμακα, και το τοιουτον θαυματος ειναι
αποφανουμαι αξιον, οτι φυσεις κατανοησας ζωων διαφορους, και ειτ' απο του θειου
μαθων τα περι αυτων και των εκαστωι ζωωι συγγενων δαιμονων, ειτε και αυτος
αναβαινων τηι σοφιαι ευρων, εν τηι περι ζωων διαταξει παντα μεν ακαθαρτα εφησεν
ειναι τα νομιζομενα παρ' Αιγυπτιοις και τοις λοιποις των ανθρωπων ειναι μαντικα,
ως επιπαν δε ειναι καθαρα τα μη τοιαυτα. και εν ακαθαρτοις παρα Μωσηι εστι λυκος
και αλωπηξ και δρακων, αετος τε και ιεραξ, και τα ομοια τουτοις. και ως επιπαν ου
μονον εν τωι νομωι αλλα και εν τοις προφηταις ευροις αν ταυτα τα ζωα εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

60

παραδειγμα των κακιστων παραλαμβανομενα, ουδε ποτε δε εις χρηστον πραγμα ονο
μαζομενον λυκον η αλωπεκα. εοικεν ουν τις ειναι εκαστωι δαιμονων ειδει κοινωνια
προς εκαστον ειδος ζωων. και ωσπερ εν ανθρωποις ανθρωποι ανθρωπων
ισχυροτεροι τινες εισιν, ου παντως δια το ηθος· τον αυτον τροπον δαιμονες
δαιμονων ειεν αν εν μεσοις δυνατωτεροι· και οιδε μεν τοισδε τοις ζωοις χρωμενοι
εις απατην των ανθρωπων, κατα το βουλημα του καλουμενου εν τοις λογοις ημων
αρχοντος του αιωνος τουτου, ετεροι δε δι' αλλου ειδους προδηλουντες. και ορα εφ'
οσον εισιν οι δαιμονες μιαροι, ως και γαλας υπο τινων παραλαμβανεσθαι προς το
δηλουν τα μελλοντα. και συ δε παρα σαυτωι κρινον οποτερον εστι βελτιον
παραδεξασθαι, οτι ο επι πασι θεος και ο τουτου υιος κινουσι τους ορνιθας και τα
λοιπα ζωα εις μαντικην, η οι κινουντες τα τοιαδι των ζωων, και ουκ ανθρωπους
παροντων ανθρωπων, δαιμονες εισι φαυλοι και, ως ωνομασε τα ιερα ημων γραμ
ματα, ακαθαρτοι. 20.21 Ειπερ δε θεια εστιν η των ορνιθων ψυχη δια το δι' αυτων
προλεγεσθαι τα μελλοντα· πως ουχι μαλλον, οπου κληιδονες υπ' ανθρωπων
λαμβανονται, θειαν ειναι φησομεν την ψυχην εκεινων, δι' ων αι κληιδονες
ακουονται; θεια ουν τις ην κατα τους τοιουσδε η παρα τωι Ὁμηρωι αλετρις, περι των
μνηστηρων ειπουσα· Ὕστατα και πυματα νυν ενθαδε δειπνησειαν. κακεινη μεν θεια
ην· ο δε τηλικουτος Ὀδυσσευς, ο της Ὁμηρικης Ἀθηνας φιλος, ουκ ην θειος, αλλα
συνεις των απο της θειας αλετριδος ειρημενων κληιδονων εχαιρεν, ως ο ποιητης
φησι· Χαιρε δε κληιδονι διος Ὀδυσσευς. ηδη δε ορα, ειπερ οι ορνιθες θειαν εχουσι
ψυχην και αισθανονται του θεου η, ως ο Κελσος ονομαζει, των θεων· δηλονοτι και
ημεις πταρνυμενοι οι ανθρωποι, απο τινος εν ημιν ουσης θειοτητος και μαντικης
περι την ψυχην ημων πταρνυμεθα. και γαρ τουτο μαρτυρειται υπο πολλων· διο και ο
ποιητης λεγει το· Ὁ δ' επεπταρεν ευχομενοιο. διο και η Πηνελοπη φησιν· Ουχ ορααις,
ο μοι υιος επεπταρε σοισιν επεσσιν; 20.22 Το δ' αληθως θειον εις την των περι
μελλοντων γνωσιν ουτε τοις αλογοις χρηται ζωοις, ουτε τοις τυχουσι των
ανθρωπων· αλλα ψυχαις ανθρωπων ιερωταταις και καθαρωταταις, αστινας
θεοφορει και προφητας ποιει. διοπερ ει τι αλλο θαυμασιως ειρηται εν τωι Μωσεως
νομωι, και τα τοιαυτα εν τουτοις κατατακτεον· Ουκ οιωνιεισθε ουδ'
ορνιθοσκοπησετε. και αλλαχου· Τα γαρ εθνη, ους κυριος ο θεος σου εξολοθρευσει
απο προσωπου σου, ουτοι κληιδονων και μαντειων ακουσονται· σοι δε ουχ ουτως
εδωκε κυριος ο θεος σου. ειθ' εξης φησι· Προφητην ανα στησει σοι κυριος ο θεος σου
εκ των αδελφων σου. βουλη θεις δε ποτε ο θεος δι' οιωνοσκοπου αποτρεψαι απο της
οιωνιστικης, πεποιηκε πνευμα εν τωι οιωνοσκοπωι ειπειν· Ου γαρ εστιν οιωνισμος εν
Ἰακωβ, ουδε μαντεια εν Ἰσραηλ·κατα καιρον ρηθησεται τωι Ἰακωβ και τωι Ἰσραηλ, τι
επι τελεσει ο θεος. ταυτα δη γιγνωσκοντες ημεις και τα του τοις παραπλησια, τηρειν
βουλομεθα μυστικως ειρημενην εντολην την· Πασηι φυλακηι τηρει σην καρδιαν· ινα
μη επιβηι τι των δαιμονιων τωι ηγεμονικωι ημων, η πνευμα τι των εναντιων προς α
βουλεται τρεψηι το φανταστικον ημων. ευχομεθα δε λαμψαι εν ταις καρδιαις ημων
τον φωτισμον της γνωσεως της δοξης του θεου, επιδημουντος ημων τωι φανταστικωι
πνευματος θεου και φανταζοντος ημας τα του θεου· επει οσοι πνευματι θεου
αγονται, ουτοι υιοι εισι θεου. 20.23 Χρη δ' ειδεναι οτι το τα μελλοντα προγιγνωσκειν
ου παντως θειον εστι· καθ' αυτο γαρ μεσον εστι, και πιπτον εις φαυλους και
αστειους. και ιατροι γουν απο ιατρικης προγιγνωσκουσι τινα, καν φαυλοι το ηθος
τυγχανωσιν· ουτω δε και κυβερνηται, καν μοχθηροι τυγχανωσιν οντες,
προγιγνωσκουσιν επισημασιας και ανεμων σφοδροτητας και τροπας περι το
περιεχον εκ τινος πειρας και παρατηρησεως· και ου δη που παρα τουτο θειους τις
αυτους ειναι φησει, εαν τυχωσι μοχθηροι ειναι το ηθος. ψευδος ουν το παρα τωι
Κελσωι λεγομενον, το· «Τι αν φαιη τις θειοτερον του τα μελλοντα προγιγνωσκειν τε
και προδηλουν;» ψευδος δε και το «πολλα των ζωων αντιποιεισθαι θειας εννοιας·»
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

61

ουδεν γαρ των αλογων εννοιαν εχει του θεου. ψευδος δε και το «εγγυτερω της θειας
ομιλιας ειναι τα αλογα ζωα·» οπου γε και των ανθρωπων οι ετι φαυλοι, καν επ'
ακρον προκοπτωσι, πορρω εισι της θειας ομιλιας. μονοι δη αρα οι κατα αληθειαν
σοφοι και αψευδως ευσεβεις εγγυτερω της θειας ομιλιας εισιν· οποιοι εισιν οι καθ'
ημας προφηται και Μωσης, ωι μεμαρτυρηκε δια την πολλην καθαροτητα ο λογος
ειπων· Ἐγγιει Μωσης μονος προς τον θεον, οι δε λοιποι ουκ εγγιουσι. πως δε ασεβως
υπο του ασεβειαν ημιν εγκαλουντος ειρηται το «ου μονον σοφωτερα ειναι τα αλογα
των ζωων της των ανθρωπων φυσεως, αλλα και θεο φιλεστερα»; και τις ουκ αν
αποτραπειη προσεχων ανθρωπωι λεγοντι δρακοντα και αλωπεκα και λυκον και
αετον και ιερακα της των ανθρωπων φυσεως ειναι θεοφιλεστερα; ακολουθει δ' αυτωι
το λεγειν οτι, ειπερ θεοφιλεστερα ταδε τα ζωα των ανθρωπων, δηλον οτι και
Σωκρατους και Πλα τωνος και Πυθαγορου και Φερεκυδου και ων προ βραχεος
υμνησε θεολογων θεοφιλεστερα εστι ταυτα τα ζωα. και επευξαιτο γε αν τις αυτωι
λεγων· Ειπερ θεοφιλεστερα εστι ταδε τα ζωα των ανθρωπων, γενοιο μετ' εκεινων
θεοφιλης και εξομοιωθειης τοις κατα σε ανθρωπων θεοφιλεστεροις. και μη
υπολαμβανετω γε αραν ειναι το τοιουτον· τις γαρ ουκ αν ευξαιτο οις πειθεται ειναι
θεοφιλεστεροις γενεσθαι παντη παραπλησιος, ινα και αυτος ως εκεινοι γενηται
θεοφιλης; 20.24 Θελων δε τας ομιλιας των αλογων ζωων ειναι των ημετερων
ιερωτερας ο Κελσος, ου τοις τυχουσιν ανατιθησι την ιστοριαν ταυτην, αλλα τοις
συνετοις. συνετοι δε κατα αληθειαν εισιν οι σπουδαιοι, ουδεις γαρ φαυλος συνετος.
λεγει τοινυν τον τροπον τουτον οτι «φασι δε των ανθρωπων οι συνετοι και ομιλιας
εκεινοις ειναι, δηλονοτι των ημετερων ιερωτερας· και αυτοι που γνωριζειν τα
λεγομενα και εργωι δεικνυειν οτι ουκ αγνοουσιν, οταν προειποντες οτι εφασαν οι
ορνιθες οτι απιασι ποι και ποιησουσι τοδε η τοδε, δεικνυωσιν απελθοντας εκει και
ποιουντας α ηδη προειπον.» κατα μεν ουν το αληθες ουδεις συνετος τοιαυτα
ιστορησε, και ουδεις σοφος ιερωτερας ειπεν ειναι τας των αλογων ζωων ομιλιας της
των ανθρωπων. ει δ' υπερ του εξετασαι τα Κελσου τακολουθον σκοπωμεν, δηλον οτι
κατ' αυτον ιερωτεραι των σεμνων Φερεκυδου και Πυθαγορου και Σω κρατους και
Πλατωνος και των φιλοσοφων ομιλιων εισιν αι των αλογων ζωων· οπερ εστι και
αυτοθεν ου μονον απεμφαινον αλλα και ατοπωτατον. ινα δε και πιστευσωμεν τινας
εκ της ασημου φωνης των ορνιθων μαθοντας, οτι απιασι ποι οι ορνιθες και
ποιησουσι τοδε η τοδε, προδηλουν· και τουτ' ερουμεν απο των δαιμονων
συμβολικως ανθρωποις δεδηλωσθαι, κατα σκοπον τον περι του απατηθηναι υπο των
δαιμονων τον ανθρωπον, και κατασπασθηναι αυτου τον νουν απ' ουρανου και θεου
επι γην και τα ετι κατωτερω. 20.25 Ουκ οιδα δ' οπως ο Κελσος και ορκου ελεφαντων
ηκουσε, και οτι εισιν ουτοι πιστοτεροι προς το θειον ημων και γνωσιν εχουσι του
θεου. εγω γαρ πολλα μεν και θαυμαστα οιδα περι της φυσεως του ζωου και της
ημεροτη τος ιστορουμενα, ου μην και περι ορκων ελεφαντος συνοιδα ειρησθαι παρα
τινι· ει μη αρα το ημερον και την ωσπερει προς ανθρωπους αυτων συνθηκην, απαξ
γενομενων υπ' αυτοις, ευορκιαν τηρουμενην ωνομασεν, οπερ και αυτο ψευδος
εστιν. ει γαρ και σπανιως, αλλ' ουν γε ιστορηται, οτι μετα την δοκουσαν ημεροτητα
εξηγριωθησαν ελεφαντες κατα των ανθρωπων και φονους εποιησαν, και δια τουτο
κατεδικασθησαν αναιρεθηναι, ως ουκετι χρησιμοι. επει δε παραλαμβανει μετα
ταυτα, εις το κατασκευασαι, ως οιεται, ευσεβεστερους ειναι τους πελαργους των
ανθρωπων, τα περι του ζωου ιστορουμενα αντιπελαργουντος και τροφας φεροντος
τοις γεγεννηκοσι· λεκτεον οτι και τουτ' ουκ απο θεωρηματος του περι του
καθηκοντος ποιουσιν οι πελαργοι ουδ' απο λογισμου, αλλ' απο φυσεως, βουληθεισης
της κατασκευαζουσης αυτους φυσεως παραδειγμα εν αλογοις ζωοις δυσωπησαι
δυναμενον ανθρωπους εκθεσθαι περι του χαριτας αποτιννυειν τοις γεγεννηκοσιν. ει
δε ᾔδει Κελσος οσωι διαφερει λογωι ταυτα ποιειν του αλογως και φυσικως αυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

62

ενεργειν, ουκ αν ευσεβεστερους ειπε τους πελαργους των ανθρωπων. ετι δε, ως υπερ
ευσεβειας των αλογων ζωων ισταμενος ο Κελσος, παραλαμβανει το Ἀραβιον ζωον,
τον φοινικα, δια πολλων ετων επιδημουν Αιγυπτωι, και φερον αποθανοντα τον
πατερα και ταφεντα εν σφαιραι σμυρνης, και επιτιθεν οπου το του ηλιου τεμενος. και
τουτο δε ιστορηται μεν, δυναται δε, εανπερ ηι αληθες, και αυτο φυσικον τυγχανειν·
επιδαψιλευσαμενης της θειας προνοιας και εν ταις διαφοραις των ζωων παραστησαι
τοις ανθρωποις το ποικιλον της των εν τωι κοσμωι κατασκευης φθανον και επι τα
ορνεα· και ζωον τι μονογενες υπεστησεν, ινα και τουτο ποιησηι θαυμασθηναι ου το
ζωον, αλλα τον πεποιηκοτα αυτο. 20.26 Ἐπει ουν τουτοις πασιν επιφερει ο Κελσος
το· «Ουκουν ανθρωπωι πεποιηται τα παντα, ωσπερ ουδε λεοντι ουδε αετωι ουδε
δελφινι· αλλ' οπως οδε ο κοσμος ως αν θεου εργον ολοκληρον και τελειον εξ
απαντων γενηται· τουτου χαριν μεμετρηται τα παντα ουκ αλληλων, αλλ' ει μη
παρεργον, αλλα του ολου· και μελει τωι θεωι του ολου, και τουτ' ουποτε απολειπει
προνοια, ουδε κακιον γινεται, ουδε δια χρονου προς εαυτον ο θεος επιστρεφει, ουδ'
αν θρωπων ενεκα οργιζεται, ωσπερ ουδε πιθηκων ουδε μυων· ουδε τουτοις απειλει,
ων εκαστον εν τωι μερει την αυτου μοιραν ειληφε·» φερε καν δια βραχεων προς
ταυτ' απαν τησωμεν. οιμαι δη αποδεδειχεναι εκ των προειρημενων, πως ανθρωπωι
και παντι λογικωι τα παντα πεποιηται· προη γουμενως γαρ δια το λογικον ζωον τα
παντα δεδημιουργηται. Κελσος μεν ουν λεγετω οτι ουτως ουκ ανθρωπωι, ως ουδε
λεοντι ουδ' οις ονομαζει· ημεις δ' ερουμεν, ου λεοντι ο δημιουργος ουδε αετωι ουδε
δελφινι ταυτα πεποιηκεν· αλλα παντα δια το λογικον ζωον, και «οπως οδε ο κοσμος
ως αν θεου εργον ολοκληρον και τελειον εξ απαντων γενηται.» τουτωι γαρ
συγκαταθετεον ως καλως ειρημενωι. μελει δε τωι θεωι ουχ ως Κελσος οιεται μονου
του ολου, αλλα παρα το ολον εξαιρετως παντος λογικου. και ουδεποτε απολει ψει
προνοια το ολον· οικονομει γαρ, καν κακιον γενηται δια το λογικον αμαρτανον
μερος τι του ολου, καθαρσιον αυτου ποιειν, και δια χρονου επιστρεφειν το ολον προς
εαυτον. αλλ' ουδε πιθηκων μεν ενεκα οργιζεται ουδε μυων· ανθρωποις δε επαγει,
ατε παραβασι τας φυσικας αφορμας, δικην και κολασιν, και τουτοις δια προφητων
απειλει και δια του επιδημησαντος ολωι τωι γενει των ανθρωπων σω τηρος· ινα δια
της απειλης επιστραφωσι μεν οι ακουσαντες, οι δε αμελησαντες των επιστρεπτικων
λογων δικας κατ' αξιαν τισωσιν, ας πρεπον θεον επιτιθεναι κατα το εαυτου
συμφεροντως τωι παντι βουλημα τοις τοιαυτης και ουτως επιπονου δεομενοις
θεραπειας και διορθωσεως. αλλα γαρ και του τεταρτου τομου αυταρκη περιγραφην
ειληφοτος, αυτου που καταπαυσομεν τον λογον. θεος δε δυη δια του υιου αυτου, ος
εστι θεος λογος και σοφια και αληθεια και δικαιοσυνη και παν ο τι ποτε θεολογουσαι
φασιν περι αυτου αι ιεραι γραφαι, αρξασθαι ημας και του πεμπτου τομου επ'
ωφελειαι των εντευξομενων, και διανυσαι κακεινον μετα της του λογου αυτου εις
την ημετεραν ψυχην επι δημιας καλως. 21.1nΠερι αυτεξου ιου και των δοκουντων
τουτο αναι ρειν ρητων γραφικων λυ ι και ερμηνεια. εκ του περι αρχων τριτου
τομου. Ἐπει δε εν τωι κηρυγματι τωι εκκλησιαστικωι πε ριεχεται ο περι κρισεως
δικαιας θεου λογος, οστις και τους ακουοντας, πιστευθεις ειναι αληθης, προκαλειται
επι το καλως βιουν και παντι τροπωι φευγειν την αμαρτιαν, δηλον οτι
συγκατατιθεμενους το εφ' ημιν ειναι τα επαινου και ψογου αξια· φερε και τα περι
του αυτεξουσιου ιδιαι ολιγα διαλαβωμεν, αναγκαιοτατου ως ενι μαλιστα
προβληματος. ινα δε νοησωμεν τι το αυτεξουσιον, την εννοιαν αυτου ανα πτυξαι
δει, ινα ταυτης σαφηνισθεισης ακριβως παρασταθηι το ζητουμενον. των κινουμενων
τα μεν τινα εν εαυτοις εχει την της κινησεως αιτιαν, ετερα δε εξωθεν μονον
κινειται. εξωθεν μεν ουν μονον κινειται τα φορητα, οιον ξυλα και λιθοι και πασα η
υπο εξεως μονης συνεχομενη υλη. υπεξηι ρησθω δε νυν του λογου το κινησιν λεγειν
την ρυσιν των σωματων, επει μη χρεια τουτου προς το προκειμενον. εν εαυτοις δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

63

εχει την αιτιαν του κινεισθαι ζωα και φυτα και απαξαπλως οσα υπο φυσεως και
ψυχης συνεχεται, εξ ων φασιν ειναι και τα μεταλλα. προς δε τουτοις και το πυρ
αυτοκινητον εστι, ταχα δε και αι πηγαι. των δε εν εαυτοις την αιτιαν του κινεισθαι
εχοντων, τα μεν φασιν εξ εαυτων κινεισθαι, τα δε αφ' εαυτων· εξ εαυτων μεν τα
αψυχα, αφ' εαυτων δε τα εμψυχα. και αφ' εαυτων κινειται τα εμ ψυχα, φαντασιας
εγγινομενης ορμην προκαλουμενης. και παλιν εν τισι των ζωων φαντασιαι γινονται
ορμην προ καλουμεναι, φυσεως φανταστικης τεταγμενως κινουσης την ορμην, ως
εν τωι αραχνηι φαντασια του υφαινειν γινεται, και ορμη ακολουθει επι το υφαινειν,
της φανταστικης αυτου φυσεως τεταγμενως επι τουτο αυτον προκαλουμενης, και
ουδενος αλλου μετα την φανταστικην αυτου φυσιν πεπιστευμενου του ζωου· και εν
τηι μελισσηι επι το κηρο πλαστειν. 21.2 Το μεντοι λογικον ζωον και λογον εχει προς
τηι φανταστικηι φυσει, τον κρινοντα τας φαντασιας και τινας μεν αποδοκιμαζοντα
τινας δε παραδεχομενον ινα αγηται το ζωον κατ' αυτας. οθεν επει εν τηι φυσει του
λογου εισιν αφορμαι του θεωρησαι το καλον και το αισχρον, αις επομενοι
θεωρησαντες το καλον και το αισχρον αιρουμεθα μεν το καλον, εκκλινομεν δε το
αισχρον· επαινετοι μεν εσμεν επιδοντες εαυτους τηι πραξει του καλου, ψεκτοι δε
κατα το εναντιον. ουκ αγνοητεον μεντοι γε οτι το πλεον της εις παντα τεταγμενης
φυσεως ποσως εστιν εν τοις ζωοις, επι το πλεον δε η επι το ελαττον· ωστε εγγυς που
ειναι, ιν' ουτως ειπω, του λογικου το εν τοις ιχνευταις κυσιν εργον και εν τοις
πολεμικοις ιπποις. το μεν ουν υποπεσειν τοδε τι των εξωθεν φαντασιαν ημιν κινουν
τοιανδε η τοιανδε, ομολογουμενως ουκ εστι των εφ' ημιν· το δε κριναι ουτωσι
χρησασθαι τωι γενομενωι η ετερως, ουκ αλλου τινος εργον η του εν ημιν λογου εστιν,
ητοι παρα τας αφορμας ενεργουντος ημας προς τας επι το καλον προκαλουμενας και
το καθηκον ορμας, η επι το εναντιον εκτρεποντος. 21.3 Ει δε τις αυτο το εξωθεν
λεγοι ειναι τοιονδε, ωστε αδυνατως εχειν αντιβλεψαι αυτωι τοιωιδε γενομενωι, ουτος
επιστησατω τοις ιδιοις παθεσι και κινημασιν, ει μη ευδο κησις γινεται και
συγκαταθεσις και ροπη του ηγεμονικου επι τοδε τι δια τασδε τας πιθανοτητας. ου
γαρ, φερ' ειπειν, η γυνη τωι κριναντι εγκρατευεσθαι και ανεχειν εαυτον απο μιξεων,
επιφανεισα και προκαλεσαμενη επι το ποιησαι τι παρα προθεσιν, αυτοτελης αιτια
γινεται του την προθεσιν αθετησαι. παντως γαρ ευδοκησας τωι γαργαλισμωι και τωι
λειωι της ηδονης, αντιβλεψαι αυτωι μη βεβουλημενος μηδε το κεκριμενον κυρωσαι,
πραττει το ακολαστον. ο δε τις εμπαλιν, των αυτων συμβεβηκοτων τωι πλειονα μα
θηματα ανειληφοτι και ησκηκοτι, –οι μεν γαργαλισμοι και οι ερεθισμοι
συμβαινουσιν, ο λογος δε, ατε επι πλειον ισχυροποιηθεις και τραφεις τηι μελετηι, και
βεβαιωθεις τοις δογμασι προς το καλον η εγγυς γε του βεβαιωθηναι γεγενημενος,
ανακρουει τους ερεθισμους και υπεκλυει την επιθυμιαν. 21.4 Το δε τουτων ουτως
ημιν γινομενων τα εξωθεν αι τιασθαι και εαυτους απολυσαι εγκληματος, ομοιους
εαυτους αποφηιναμενους ξυλοις και λιθοις ελκυσθεισιν υπο των εξωθεν αυτα
κινησαντων, ουκ αληθες ουδε ευγνωμον, βουλομενου τε λογος εστιν ο τοιουτος την
εννοιαν του αυτεξουσιου παραχαραττειν. ει γαρ πυθοιμεθα αυτου, τι ην το
αυτεξουσιον, λεγοι αν οτι ει μηδεν των εξωθεν απηντα εμου τοδε τι προθεμενου το
επι το εναντιον προ καλουμενον. παλιν τε αυ ψιλην την κατασκευην αιτιασθαι παρα
το εναργες εστι· λογου παιδευτικου τους ακρατεστα τους και τους αγριωτατους
παραλαμβανοντος, ει τηι προ τροπηι παρακολουθησαιεν, και μεταβαλλοντος· ωστε
παρα πολυ γεγονεναι την προτροπην και την επι το κρειττον μεταβολην· πολλακις
των ακολαστοτατων βελτιονων γινομενων παρα τους τηι φυσει προτερον ου
δοκουντας ειναι τοιουτους, και των αγριωτατων επι τοσουτον ημεροτητος
μεταβαλλοντων, ωστε τους μηδε πωποτε ουτως αγριωθεντας αγριους ειναι δοκειν
συγκρισει τουδε τινος μεταβεβληκοτος επι το ημερον. ορωμεν τε ετερους
ευσταθεστατους και σεμνοτατους εκ διαστροφης επι τας χειρους διατριβας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

64

εκκρουομενους του σεμνου και ευσταθους· ωστε εις ακο λασιαν αυτους μεταβαλειν,
πολλακις αρχομενους της ακο λασιας μεσουσης της ηλικιας, και εμπιπτοντας εις
αταξιαν μετα το παρεληλυθεναι το της νεοτητος, οσον επι τηι φυσει, αστατον.
ουκουν ο λογος δεικνυσιν οτι τα μεν εξωθεν ουκ εφ' ημιν εστι, το δε ουτως η
εναντιως χρησασθαι αυτοις τον λογον κριτην παραλαβοντα και εξεταστην του πως
δει προς ταδε τινα των εξωθεν απαντησαι, εργον εστιν ημετερον. 21.5 Ὅτι δε
ημετερον εργον το βιωσαι καλως εστι, και αιτει ημας τουτο ο θεος, ως ουκ αυτου ον
ουδε εξ ετερου τινος παραγινομενον η, ως οιονται τινες, απο ειμαρμενης, αλλ' ως
ημετερον εργον, μαρτυρησει ο προφητης Μιχαιας λεγων· Ει ανηγγελη σοι, ανθρωπε,
τι καλον; η τι κυριος εκζητει παρα σου, αλλ' η το ποιειν κριμα και αγαπαιν ελεος και
ετοιμον ειναι του πορευεσθαι μετα κυριου θεου σου; και Μωσης· Τεθεικα προ
προσωπου σου την οδον της ζωης και την οδον του θανατου· εκλεξαι το αγαθον και
πο ρευου εν αυτωι. και Ἠσαΐας· Ἐαν θελητε και εισακουσητε μου, τα αγαθα της γης
φαγεσθε· εαν δε μη θελητε μηδε εισακουσητε μου, μαχαιρα υμας κατεδεται· το γαρ
στομα κυριου ελαλησε ταυτα. και εν τοις ψαλμοις· Ει ο λαος μου ηκουσε μου, και
Ἰσραηλ ταις οδοις μου ει επορευθη, εν τωι μηδενι αν τους εχθρους αυτων
εταπεινωσα, και επι τους θλιβοντας αυτους επεβαλον αν την χειρα μου· ως επι τωι
λαωι οντος του ακουειν και πορευεσθαι ταις οδοις του θεου. και ο σωτηρ δε λεγων
το· Ἐγω δε λεγω υμιν μη αντιστηναι τωι πονηρωι· και· Ὅτι ος αν οργισθηι τωι αδελφωι,
ενοχος εσται τηι κρισει· και· Ὃς εαν εμβλεψηι γυναικα προς το επιθυμησαι, ηδη
εμοιχευσεν εν τηι καρδιαι αυτου. και ει τινα αλλην διδωσιν εντολην, φησιν ως εφ'
ημιν οντος του φυλαξαι τα προστεταγμενα· και ευλογως, ενοχων ημων τηι κρισει
εσομενων ει παραβαινοιμεν αυτα. οθεν και, Πας, φησιν, ο ακουων μου τους λογους
τουτους και ποιων αυτους ομοιωθησεται ανδρι φρονιμωι, οστις ωικοδομησεν αυτου
την οικιαν επι την πετραν· και τα εξης· Ὁ δε ακουων και μη ποιων ομοιος εστιν
ανδρι μωρωι, οστις ωικοδομησεν αυτου την οικιαν επι την αμμον· και τα εξης. και
λεγων δε τοις εκ δεξιων· ∆ευτε προς με, οι ευλογημενοι του πατρος μου· και τα εξης·
επεινασα γαρ και εδωκατε μοι φαγειν, εδιψησα και εποτισατε με· σφοδρα σαφως ως
αιτιοις ουσι του επαινεισθαι διδωσι τας επαγγελιας. και εκ του εναντιου τοις ετεροις,
ως ψεκτοις παρ' αυτους, λεγει το· Πορευεσθε οι κατηραμενοι εις το πυρ το αιωνιον.
ιδωμεν δε πως και ο Παυλος ως αυτεξουσιοις ημιν δια λεγεται και εαυτοις αιτιοις
τυγχανουσιν απωλειας η σωτη ριας. Ἢ του πλουτου γαρ, φησι, της χρηστοτητος
αυτου και της ανοχης και της μακροθυμιας καταφρονεις, αγνοων οτι το χρηστον του
θεου εις μετανοιαν σε αγει; κατα δε την σκληροτητα σου και αμετανοητον καρδιαν
θησαυριζεις σεαυτωι οργην εν ημεραι οργης και αποκαλυψεως και δικαι οκρισιας του
θεου, ος αποδωσει εκαστωι κατα τα εργα αυτου· τοις μεν καθ' υπομονην εργου
αγαθου δοξαν και τιμην και αφθαρσιαν ζητουσι ζωην αιωνιον· τοις δε εξ εριθειας
και απειθουσι τηι αληθειαι πειθομενοις δε τηι αδικιαι οργη και θυμος, θλιψις και
στενοχωρια, επι πασαν ψυχην ανθρωπου του κατεργαζομενου το κακον, Ἰουδαιου τε
πρωτον και Ἕλληνος· δοξα δε και τιμη και ειρηνη παντι τωι εργαζομενωι το αγαθον,
Ἰουδαιωι τε πρωτον και Ἕλληνι. μυρια μεν ουν εστιν εν ταις γραφαις σφοδρα σαφως
παριστωντα το αυτεξουσιον. 21.6 Ἐπει δε εις το εναντιον, τουτεστι το μη εφ' ημιν
τυγχανειν τηρειν τας εντολας και σωζεσθαι, και το παρα βαινειν αυτας και
απολλυσθαι, περισπαι ρητα τινα απο της παλαιας και της καινης· φερε απο μερους
και εκ τουτων παραθεμενοι θεασωμεθα αυτων τας λυσεις, ινα αφ' ων παρατιθεμεθα
κατα το ομοιον εκλεξαμενος τις εαυτωι παντα τα δοκουντα αναιρειν το αυτεξουσιον
επισκεψηται τα περι της λυσεως αυτων. και δη πολλους κεκινηκε τα περι του
Φαραω, περι ου χρηματιζων ο θεος φησιν· Ἐγω δε σκλη-ρυνω την καρδιαν Φαραω·
πλεονακις. ει γαρ υπο θεου σκληρυνεται, και δια το σκληρυνεσθαι αμαρτανει, ουκ
αυτος εαυτωι της αμαρτιας αιτιος· ει δε τουτο, ουδε αυτεξ ουσιος ο Φαραω· και φησει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

65

τις οτι εκ του ομοιου οι απολλυμενοι ουκ αυτεξουσιοι ουδε παρ' εαυτους απολουν
ται. και εν τωι Ἰεζεκιηλ δε λεγομενον το· Ἐξελω αυτων τας λιθινας καρδιας και
εμβαλω σαρκινας, οπως εν τοις προσταγμασι μου πορευωνται και τα δικαιωματα
μου φυλασσωσι· κινησαι αν τινα ως του θεου διδοντος το πορευεσθαι εν ταις
εντολαις και φυλασσειν τα δικαιωματα, εν τωι το εμποδιζον υπεξηιρηκεναι, την
λιθινην καρδιαν, και το κρειττον εντεθεικεναι, την σαρκινην. ιδωμεν δε και το εκ
του ευαγγελιου, τι ο σωτηρ αποκρινεται προς τους πυθομενους, δια τι εν παραβολαις
τοις πολλοις λαλει· Ἵνα, φησιν, βλεποντες μη βλεπωσι, και ακουοντες ακου ωσι και
μη συνιωσι· μηποτε επιστρεψωσι, και αφεθηι αυτοις. ετι δε και παρα τωι Παυλωι το· Ου
του θελοντος ουδε του τρεχοντος, αλλα του ελεουντος θεου. και εν αλλοις· Και το
θελειν δε και το ενεργειν εκ του θεου εστιν. και εν αλλοις· Ἄρ' ουν ον θελει ελεει, ον
δε θελει σκλη ρυνει. ερεις μοι ουν, τι ετι μεμφεται; τωι γαρ βουληματι αυτου τις
ανθεστηκεν; και· Ἡ πεισμονη εκ του καλουντος, και ουκ εξ ημων. Μενουνγε, ω
ανθρωπε, συ τις ει ο ανταποκρινομενος τωι θεωι; και παλιν· Μη ερει το πλασμα τωι
πλασαντι, τι με εποιησας ουτως; η ουκ εχει εξουσιαν ο κεραμευς του πηλου εκ του
αυτου φυραματος ποιησαι ο μεν εις τιμην σκευος, ο δε εις ατιμιαν; ταυτα γαρ καθ'
εαυτα ικανα εστι τους πολλους εκταραξαι, ως ουκ οντος του ανθρωπου αυτεξουσιου,
αλλα του θεου σωζοντος και απολ λυντος ους εαν αυτος βουληται. 21.7 Ἀρξωμεθα
τοινυν απο των περι του Φαραω ειρη μενων ως σκληρυνομενου υπο θεου, ινα μη
εξαποστειληι τον λαον· ωι συνεξετασθησεται αμα και το αποστολικον· Ἄρ' ουν ον
θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει. και επει χρωνται τουτοις των ετεροδοξων τινες,
σχεδον και αυτοι το αυτεξουσιον αναιρουντες, δια το φυσεις εισαγειν απολ λυμενας,
ανεπιδεκτους του σωζεσθαι, και ετερας σωζομενας, αδυνατως εχουσας προς το
απολεσθαι· τον τε Φαραω φασι φυσεως οντα απολλυμενης δια τουτο σκληρυνεσθαι
υπο του θεου, ελεουντος μεν τους πνευματικους σκληρυνοντος δε τους χοικους·
φερε ιδωμεν ο τι ποτε και λεγουσι. πευσομεθα γαρ αυτων ει χοικης φυσεως ο Φαραω
ην· αποκρινομενοις δε ερουμεν οτι ο της χοικης φυσεως παντως απειθει θεωι· ει δε
απειθει, τις χρεια σκληρυνεσθαι αυτου την καρδιαν, και τουτο ουχ απαξ αλλα
πλεονακις; ει μη αρα, επει δυνατον ην πειθεσθαι αυτον και παντως επεισθη αν, ατε
ουκ ων χοικος, υπο των τερατων και σημειων δυσωπουμενος, χρηιζει δε αυτου ο
θεος, υπερ του ενδειξασθαι επι σωτηριαι των πολλων τα μεγαλεια, επι πλειον
απειθουντος· δια τουτο αυτου σκληρυνει την καρ διαν. ταυτα δε λελεξεται πρωτον
προς αυτους, εις το ανατραπηναι ο υπολαμβανουσιν, οτι φυσεως ην απολλυ μενης ο
Φαραω. το δ' αυτο και περι του παρα τωι απο στολωι λεγομενου λεκτεον προς αυτους.
τινας γαρ σκλη ρυνει ο θεος; τους απολλυμενους, ως τι πεισομενους ει μη
σκληρυνθειεν; η δηλονοτι σωθησομενους, τωι μη ειναι αυτους φυσεως απολλυμενης;
τινας δε και ελεει; αρα τους σωθη σομενους; και πως χρεια ελεου δευτερου αυτοις,
απαξ κατασκευασθεισι σωθησομενοις και παντως δια την φυσιν μακαριοις
εσομενοις; ει μη αρα, επει επιδεχονται απωλειαν ει μη ελεηθειεν, ελεουνται, ιν' οπερ
επιδεχονται μη λαβωσι το απολεσθαι, αλλα γενωνται εν χωραι σωζομενων. και
ταυτα μεν προς εκεινους. 21.8 Ἐπαπορητεον δε προς τους νομιζοντας νενοηκεναι το
Ἐσκληρυνε, τι δηποτε λεγουσι τον θεον ενεργουντα σκληρυνειν καρδιαν, και τι
προτιθεμενον τουτο ποιειν; τηρειτωσαν γαρ και εννοιαν θεου κατα μεν το υγιες
δικαιου και αγαθου· ει δε μη βουλονται, επι του παροντος αυτοις συγκεχωρησθω,
δικαιου· και παραστησατωσαν πως ο αγαθος και δικαιος η ο δικαιος μονον φαινεται
δικαιως σκληρυνων καρδιαν του δια το σκληρυνεσθαι απολλυμενου· και πως ο
δικαιος αιτιος απωλειας γινεται και απειθειας, των υπ' αυτου δια το σκληρυνεσθαι
και απειθησαι αυτωι κολαζομενων. τι δε αυτωι και μεμφεται, λεγων· Συ δε ου βουλει
εξαποστειλαι τον λαον μου. Ἰδου, πατασσω παντα τα πρωτοτοκα εν Αιγυπτωι, και
τον πρωτοτοκον σου· και οσα αλλα αναγεγραπται ως του θεου λεγοντος δια Μωσεως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

66

τωι Φαραω; αναγκαιον γαρ τον πιστευοντα οτι αληθεις αι γραφαι και οτι ο θεος
δικαιος, εαν ευγνωμων ηι, αγωνιζεσθαι πως εν ταις τοιαυταις λεξεσι δικαιος τρανως
νοηθηι. ει μεν γαρ απογραψαμενος τις γυμνηι τηι κεφαληι ιστατο προς το πονηρον
ειναι τον δημιουργον, αλλων εδει λογων προς αυτον. επει δε φασι διακεισθαι περι
αυτου ως περι δικαιου, και ημεις ως περι αγαθου αμα και δικαιου, σκοπησωμεν πως
αν ο αγαθος και δικαιος σκληρυνοι την καρδιαν Φαραω. 21.9 Ὅρα τοινυν ει δια τινος
παραδειγματος, ωι ο απο στολος εν τηι προς Ἑβραιους εχρησατο, δυναμεθα παραστη
σαι πως μιαι ενεργειαι ο θεος ον μεν ελεει ον δε σκληρυνει· ου προτιθεμενος
σκληρυνειν, αλλα δια προθεσεως χρηστης, ηι επακολουθει δια το της κακιας
υποκειμενον του παρ' εαυτοις κακου το σκληρυνεσθαι, σκληρυνειν λεγομενος τον
σκληρυνομενον. Γη, φησιν, η πιουσα τον επ' αυτης ερχομενον υετον, και τικτουσα
βοτανην ευθετον εκεινοις δι' ους και γεωργειται, μεταλαμβανει ευλογιας υπο του
θεου· εκφερουσα δε ακανθας και τριβολους αδοκιμος και καταρας εγγυς, ης το τελος
εις καυσιν. ουκουν μια ενεργεια η κατα τον υετον· μιας δε ενεργειας ουσης της κατα
τον υετον, η μεν γεωργηθεισα γη καρποφορει, η δε αμεληθεισα και χερσος
ακανθοφορει. και δυσφημον μεν αν δοξαι ειναι το λεγειν τον υοντα· Ἐγω τους
καρπους εποιησα και τας ακανθας τας εν τηι γηι· αλλ' ει και δυσφημον, αλλ' αληθες.
υετου γαρ μη γενομενου, ουτ' αν καρποι ουτ' αν ακανθαι γεγονεισαν· τουτου δε
ευκαιρως και μεμετρημενως επιρρευσαντος, αμφοτερα γεγενηται. εκφερουσα γουν
ακανθας και τριβολους η πιουσα γη τον επ' αυτης ερχο μενον πολλακις υετον
αδοκιμος και καταρας εγγυς. ουκουν το μεν αγαθον του υετου και επι την χειρονα
γην εληλυθε· το δε υποκειμενον, ημελημενον και αγεωργητον τυγχανον, ακανθας
και τριβολους εβλαστησεν. ουτω τοινυν και τα γινομενα υπο του θεου τεραστια
οιονει υετος εστιν· αι δε προαιρεσεις αι διαφοροι οιονει η γεγεωργημενη γη εστι και
η ημελημενη, μιαι τηι φυσει ως γη τυγχανουσα. 21.10 Ὥσπερ δε ει και ο ηλιος ελεγε
φωνην προιεμενος οτι Ἐγω τηκω και ξηραινω, εναντιων οντων του τηκεσθαι και
του ξηραινεσθαι, ουκ αν ψευδος ελεγε, παρα το υποκει μενον· απο της μιας
θερμοτητος τηκομενου μεν του κηρου ξηραινομενου δε του πηλου· ουτως η μια
ενεργεια η δια Μωσεως γινομενη σκληρυμμον μεν ηλεγχε τον του Φαραω δια την
κακιαν αυτου, πειθω δε την των επιμικτων Αιγυπτιων συνεξορμησαντων τοις
Ἑβραιοις. και το κατα βραχυ δε αναγεγραφθαι οιονει μαλασσεσθαι την καρδιαν
Φαραω, λεγοντος· Ἀλλ' ου μακραν αποτενειτε· τριων γαρ ημερων πορευσεσθε, και
τας γυναικας υμων καταλειπετε· και οσα αλλα κατα βραχυ ενδιδους προς τα
τεραστια ελεγε, δηλοι οτι ενηργει μεν τι και εις αυτον τα σημεια, ου μην το παν
κατειργαζετο. ουκ αν δε ουδε ταυτα εγινετο, ει το νοου μενον υπο των πολλων·
Σκληρυνω την καρδιαν Φαραω· υπ' αυτου ενηργειτο, του θεου δηλονοτι. ουκ ατοπον
δε και απο της συνηθειας τα τοιαυτα παραμυθησασθαι· πολλακις των χρηστων
δεσποτων φασκοντων τοις δια την χρηστοτητα και μακροθυμιαν επιτριβομενοις
οικεταις το· Ἐγω σε πονηρον εποιησα, και Ἐγω σοι αιτιος γεγονα των τηλικουτων
αμαρτηματων. δει γαρ του ηθους ακουσαι και της δυναμεως του λεγομενου, και μη
συκοφαντειν μη κατακουοντας του βουληματος του λογου. ο γουν Παυλος σαφως
ταυτα εξετασας φησι προς τον αμαρτανοντα· Ἢ του πλουτου της χρηστοτητος αυτου
και της ανοχης και της μακροθυμιας καταφρονεις, αγνοων οτι το χρηστον του θεου
εις μετανοιαν σε αγει; κατα δε την σκληροτητα σου και αμετανοητον καρδιαν
θησαυριζεις σεαυτωι οργην εν ημεραι οργης και αποκαλυψεως και δικαιοκρισιας του
θεου. α γαρ λεγει προς τον αμαρτανοντα ο αποστολος, λεγεσθω προς τον Φαραω, και
πανυ αρμοδιως νοηθειη ταυτα απαγ γελλομενα αυτωι, κατα την σκληροτητα και
αμετανοητον αυτου καρδιαν θησαυριζοντος εαυτωι οργην· της σκληροτη τος ουκ αν
ουτως ελεγχθεισης ουδε φανερας γεγενημενης, ει μη τα σημεια εγεγονει, η εγεγονει
μεν, μη τα τοσαυτα δε και τηλικαυτα. 21.11 Ἀλλ' επει δυσπειθεις αι τοιαυται
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

67

διηγησεις και βιαιοι ειναι νομιζονται, ιδωμεν και απο προφητικου λογου, τι φασιν οι
πολλης χρηστοτητος θεου πεπειραμενοι, και μη βιωσαντες καλως αλλα μετα ταυτα
αμαρτησαντες. Τι επλανησας ημας, κυριε, απο της οδου σου; ινα τι εσκλη ρυνας
ημων την καρδιαν, του μη φοβεισθαι το ονομα σου; επιστρεψον δια τους δουλους
σου, δια τας φυλας της κλη ρονομιας σου, ινα μικρον τι κληρονομησωμεν του ορους
του αγιου σου. και εν τωι Ἱερεμιαι· Ἠπατησας με, κυριε, και ηπατηθην, εκρατησας και
εδυνασθης. το γαρ· Ἵνα τι εσκληρυνας ημων την καρδιαν, του μη φοβεισθαι το
ονομα σου; λεγομενον υπο των ελεηθηναι παρακαλουντων, εν ηθει λεγομενον
τοιουτον εστιν· Ἵνα τι επι τοσουτον εφεισω ημων, ουκ επισκεπτομενος ημας επι ταις
αμαρτιαις, αλλα καταλιπων εως εις μεγεθος ελθηι πταισματων τα ημετερα;
εγκαταλειπει δε μη κολαζομενους τους πλειονας, ινα τε τα εκαστου ηθη εκ του εφ'
ημιν εξετασθηι, και φανεροι μεν εκ της γενομενης βασανου οι κρειττους γενωνται, οι
δε λοιποι μη λαθοντες, ουχι θεον–παντα γαρ οιδε προ γενεσεως αυτων–αλλα τα
λογικα και εαυτους, υστερον τυχωσιν οδου θεραπειας· ουκ αν εγνωκοτες την
ευεργεσιαν, ει μη εαυτων κατεγνωκεισαν· οπερ συμφερει εκαστωι, ινα αισθηται της
ιδιοτητος της εαυτου και της χαριτος της του θεου. ο δε μη αισθανομενος της ιδιας
ασθενειας και της θειας χαριτος, καν ευεργετηται μη εαυτου πεπειραμενος μηδε
εαυτου κατεγνωκως, οιησεται ιδιον ειναι ανδραγαθημα το απο της ουρανιου χαριτος
αυτωι επιχορηγηθεν. τουτο δε οιημα, εμποιησαν και φυσιωσιν, αιτιον εσται
καταπτωσεως· οπερ νομιζομεν και περι τον διαβολον γεγονεναι, εαυτωι χαρισα
μενον α ειχε προτερηματα οτε αμωμος ην. Πας γαρ ο υψων εαυτον ταπεινωθησεται,
ως πας ο ταπεινων εαυτον υψωθησεται. κατανοει δε οτι δια τουτο αποκεκρυπται απο
σοφων και συνετων τα θεια, ινα, ως φησιν ο αποστολος, μη καυχησηται πασα σαρξ
ενωπιον του θεου· και αποκεκαλυ πται νηπιοις, τοις μετα την νηπιοτητα επι τα
κρειττονα εληλυθοσι και μεμνημενοις οτι ου παρα την εαυτων αιτιαν τοσουτον
οσον παρα την αρρητον ευεργεσιαν επι πλειστον οσον μακαριοτητος εληλυθασιν.
21.12 Ουκουν εγκαταλειπεται θειαι κρισει ο εγκαταλειπο μενος, και μακροθυμει επι
τινας των αμαρτανοντων ο θεος ουκ αλογως, αλλ' ως αυτοις συνοισοντος ως προς
την αθανασιαν της ψυχης και τον απειρον αιωνα του μη ταχυ συνεργηθηναι εις
σωτηριαν, αλλα βραδιον επι ταυτην αχ θηναι μετα το πειραθηναι πολλων κακων.
ωσπερ γαρ τινα και ιατροι δυναμενοι ταχιον ιασασθαι, οταν εγκεκρυμ μενον ιον
υπονοωσιν υπαρχειν περι τα σωματα, το εναντιον τωι ιασασθαι εργαζονται, δια το
ιασθαι βουλεσθαι ασφαλε στερον τουτο ποιουντες· ηγουμενοι κρειττον ειναι πολλωι
χρονωι παρακατασχειν τινα εν τωι φλεγμαινειν και καμνειν υπερ του βεβαιοτερον
αυτον την υγειαν απολαβειν, ηπερ ταχιον μεν ρωσαι δοκειν υστερον δε αναδυναι
και προσκαι ρον γενεσθαι την ταχυτεραν ιασιν· τον αυτον τροπον και ο θεος,
γινωσκων τα κρυφια της καρδιας και προγινωσκων τα μελλοντα, δια της
μακροθυμιας επιτρεπει ταχα και δια των εξωθεν συμβαινοντων εφελκομενος το εν
κρυπτωι κακον, υπερ του καθαραι τον δι' αμελειαν τα σπερματα της αμαρ τιας
κεχωρηκοτα, ινα εις επιπολην ελθοντα αυτα τις εμεσας, ει και επι πλειον εν κακοις
γεγενηται, υστερον δυνηθηι καθαρσιου τυχων του μετα την κακιαν
αναστοιχειωθηναι. θεος γαρ οικονομει τας ψυχας ουχ ως προς την φερ' ειπειν
πεντηκονταετιαν της ενθαδε ζωης, αλλ' ως προς τον απε ραντον αιωνα· αφθαρτον
γαρ φυσιν πεποιηκε την νοεραν και αυτωι συγγενη, και ουκ αποκλειεται ωσπερ επι
της ενταυθα ζωης η λογικη ψυχη της θεραπειας. 21.13 Φερε δε και τοιαυτηι εικονι
απο του ευαγγελιου χρησωμεθα. εστι τις πετρα ολιγην εχουσα και επιπολαιον γην,
εις ην αν πεσηι τα σπερματα ταχυ ανθει, αλλ' ανθη σαντα, επει ριζαν ουκ εχει, ηλιου
ανατειλαντος καυματι ζεται και ξηραινεται. και αυτη η πετρα ανθρωπινη εστι ψυχη,
δια την αμελειαν σκληρυνθεισα και δια την κακιαν απολιθωθεισα· λιθινη γαρ ουδενι
εκτισται υπο θεου καρδια, αλλ' απο της πονηριας τοιαυτη γινεται. ωσπερ ουν, ει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

68

εγκαλοι τις τωι γεωργωι μη ταχιον τα σπερματα επι την πετρωδη γην βαλοντι, ορων
αλλην τινα πετρωδη γην λαβουσαν τα σπερματα και ανθουσαν, αποκριναιτο αν ο
γεωργος οτι Βραδιον σπερω την γην ταυτην επιβαλων τα δυναμενα παρακατασχειν
τα σπαρησομενα, κρειττονος εσομενου τηιδε τηι γηι του βραδυτερου και
ασφαλεστερου παρα την ταχιον ειληφυιαν και επιπολαιοτερως· πεισθειη μεν αν ως
ευλογως λεγοντι τωι γεωργωι και ως επιστημονως πεποιηκοτι· ουτω και ο μεγας
πασης φυσεως γεωργος υπερτιθεται την νομισθεισαν αν ταχιον ευποιΐαν, ινα μη
επιπολαιος γενηται. αλλ' εικος τινα ημιν προς ταυτα ανθυπενεγκειν· ∆ια τι δε τι των
σπερματων πιπτει επι την εξ επιπολης εχουσαν την γην οιονει πετραν ουσαν ψυχην;
λεκτεον δε και προς τουτο οτι βελτιον τηιδε τινι προπετεσ τερον βεβουλημενηι τα
κρειττονα, και ουχι οδωι επ' αυτα οδευσασηι, τυχειν ου βεβουληται· ινα εαυτης επι
τουτωι καταγνουσα την κατα φυσιν γεωργιαν μακροθυμησηι υστε ρον πολλωι χρονωι
λαβειν. απειροι γαρ ημιν, ως αν ειποι τις, αι ψυχαι και απειρα τα τουτων ηθη και
πλειστα οσα τα κινηματα και αι προθεσεις και αι επιβολαι και αι ορμαι· ων εις μονος
οικονομος αριστος και τους καιρους επιστα μενος και τα αρμοζοντα βοηθηματα και
τας αγωγας και τας οδους, ο των ολων θεος και πατηρ, ο ειδως πως και τον Φαραω
αγει δια τοσωνδε και καταποντισμου, εις ον ου καταληγει η οικονομια του Φαραω.
ου γαρ επει κατε ποντωθη ανελυθη· Ἐν γαρ χειρι θεου και ημεις και οι λογοι ημων,
πασα τε φρονησις και εργατιων επιστημη. και ταυτα μεν μετριως εις απολογιαν περι
του εσκληρυνθαι την καρδιαν Φαραω, και περι του· Ὃν θελει ελεει, ον δε θελει
σκληρυνει. 21.14 Ἴδωμεν δε και το εκ του Ἰεζεκιηλ λεγοντος· Ἐξελω τας λιθινας
καρδιας απ' αυτων και εμβαλω σαρ κινας, οπως εν τοις δικαιωμασι μου πορευωνται
και τα προσταγματα μου φυλασσωσιν. ει γαρ οτε βουλεται ο θεος εξαιρει τας λιθινας
καρδιας και εντιθησι σαρκινας, ωστε τα προσταγματα αυτου φυλαττεσθαι και
τηρεισθαι τας εντολας, ουκ εστι την κακιαν αποθεσθαι εφ' ημιν. το γαρ εξαιρεθηναι
τας λιθινας καρδιας ουδεν αλλο εστιν η την κακιαν, καθ' ην σκληρυνεται τις,
περιαιρεθηναι αφ' ου ο θεος βουλεται· και το εγγενεσθαι καρδιαν σαρκινην, ινα εν
τοις προσταγμασι τις πορευηται του θεου και φυλασσηι αυτου τας εντολας, τι αλλο
εστιν η εικτικον γενεσθαι και μη αντιτυπον προς την αληθειαν και πρακτικον των
αρετων; ει δε ταυτα επαγγελλεται ο θεος ποιειν, και πριν αφελειν αυτον τας λιθινας
καρδιας ουκ αποτιθεμεθα αυτας, δηλον οτι ουκ εφ' ημιν εστιν αποθεσθαι την
κακιαν· και ει ουχ ημεις τι πραττομεν ινα εγγενηται ημιν η σαρκινη καρδια, αλλα
θεου εστιν εργον, ουχ ημετερον εργον εσται το κατ' αρετην βιουν, αλλα παντη θεια
χαρις. ταυτα μεν ερει ο απο των ψιλων ρητων το εφ' ημιν αναιρων. ημεις δε
αποκρινουμεθα τουτων ουτως ακουειν δειν λεγοντες οτι, ωσπερ ο εν αμαθιαι και
απαιδευσιαι τυγχανων, αισθανομενος των ιδιων κακων ητοι εκ προτροπης του
διδασκοντος η αλλως εξ εαυτου, επιδιδωσιν εαυτον ωι νομιζει δυνασθαι αυτον
χειραγωγησειν επι παιδευσιν και αρετην, επιδι δοντος δε τουτου ο παιδευων
επαγγελλεται εξελειν την απαιδευσιαν και ενθησειν παιδειαν, ουχ ως ουδενος οντος
εις το παιδευθηναι και φυγειν την απαιδευσιαν επι τωι εαυτον προσαγηοχοτι
θεραπευθησομενον, αλλ' ως επαγ γελλομενος βελτιωσειν τον βουλομενον· ουτως ο
θειος λογος επαγγελλεται των προσιοντων την κακιαν εξαιρειν, ην ωνομασε
λιθινην καρδιαν, ουχι εκεινων ου βουλομενων αλλ' εαυτους τωι ιατρωι των
καμνοντων παρεσχηκοτων· ωσπερ εν τοις ευαγγελιοις ευρισκονται οι καμνοντες
προσ ερχομενοι τωι σωτηρι και αξιουντες ιασεως τυχειν και θεραπευομενοι. και εστι
φερ' ειπειν το τους τυφλους αναβλεψαι εργον, κατα μεν το ηξιωκεναι πιστευσαντας
δυνασθαι θεραπευεσθαι, των πεπονθοτων, κατα δε την αποκαταστασιν της ορασεως,
του σωτηρος ημων. ουτως ουν επαγγελλεται ο λογος του θεου εμποιησειν επιστημην
τοις προσιουσιν, εξελων την λιθινην και σκληραν καρδιαν, οπερ εστι την κακιαν,
υπερ του τινα πορευεσθαι ταις θειαις εντολαις και φυλασσειν τα θεια προσταγματα.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

69

21.15 Ἦν μετα ταυτα το απο του ευαγγελιου, οτε ο σωτηρ εφασκε δια τουτο τοις εξω
εν παραβολαις λαλειν, Ἵνα βλεποντες μη βλεπωσι και ακουοντες μη συνιωσι,
μηποτε επιστρεψωσι και αφεθηι αυτοις. και ερει ο εξ εναντιας· Ει παντως των
σαφεστερων ακουσαντες οιδε τινες επιστρεφουσιν, και ουτως επιστρεφουσιν ωστε
αξιους αυτους γενεσθαι αφεσεως αμαρτηματων, ουκ εστι δε επ' αυτοις το ακουσαι
των σαφεστερων λογων αλλ' επι τωι διδασκοντι, και δια τουτο ουκ απαγγελλει
αυτοις σαφεστερον, μηποτε ιδωσι και συνιωσιν· ουκ εστιν επ' αυτοις το σωθηναι· ει
δε τουτο, ουκ εσμεν αυτεξουσιοι περι σωτηριας και απωλειας. πιθανη μεν ουν προς
ταυτα απολογια ην, ει μη προσεκειτο το· Μηποτε επιστρεψωσι και αφεθηι αυτοις· το
οτι ουκ εβουλετο τους μη εσομενους καλους και αγαθους συνιεναι των
μυστικωτερων ο σωτηρ, και δια τουτο ελαλει αυτοις εν παραβολαις· νυν δε,
κειμενου του· Μηποτε επιστρεψωσι και αφεθηι αυτοις· η απολογια εστι χαλεπωτερα.
πρωτον τοινυν σημειωτεον εστι τον τοπον προς τους ετεροδοξους, λεξιθηρουντας
μεν τα απο της παλαιας διαθηκης τοιαυτα, ενθα εμφαινεται, ως αυτοι τολμωντες
λεγουσιν, ωμοτης του δημιουργου, η αμυντικη και ανταποδοτικη των χειρονων
προαιρεσις, η ο τι ποτε θελουσι το τοιουτον ονομαζειν, μονον ινα λεγωσιν ουκ
αγαθοτητα ειναι εν τωι κτισαντι· ουχ ομοιως δε ουδε ευγνωμονως εντυγχανοντας τηι
καινηι, αλλα παραπεμπομενους τα παραπλησια οις νομιζουσιν ειναι επιληπτοις απο
της παλαιας. φανερως γαρ και κατα το ευαγγελιον ο σωτηρ δεικνυται, ως αυτοι
φασκουσιν επι των προτερων, δια τουτο σαφως μη φθεγγομενος ινα μη
επιστρεψωσιν οι ανθρωποι και επιστρεψαντες αφεσεως αμαρτηματων αξιοι
γενωνται· οπερ καθ' αυτο ουδενος ελαττον εστι των απο της παλαιας
κατηγορουμενων τοι ουτων. εαν δε περι του ευαγγελιου απολογιαν ζητωσι, λεκτεον
προς αυτους· ει μη επιληπτως ποιωσιν επι των ομοιων προβληματων ανομοιως
ισταμενοι, και κατα μεν την καινην ου προσκοπτοντες αλλ' απολογιαν ζητουντες,
κατα δε την παλαιαν περι των παραπλησιων, δεον απολο γεισθαι ομοιως τοις απο
της καινης, κατηγορουντες· εξ ων συμβιβασωμεν αυτους δια τας ομοιοτητας επι το
παντα ηγεισθαι ενος ειναι γραμματα θεου. φερε δη και προς το προκειμενον
απολογιαν κατα το δυνατον πορισωμεθα. 21.16 Ἐφασκομεν και περι του Φαραω
εξεταζοντες οτι ενιοτε το ταχιον θεραπευθηναι ου προς καλου γινεται τοις
θεραπευομενοις, ει παρ' εαυτους χαλεποις περιπεσοντες ευχερως απαλλαγειεν
τουτων οις περιπεπτωκασι· κατα φρονουντες γαρ ως ευιατου του κακου, δευτερον
ου φυλατ τομενοι το περιπεσειν αυτωι εν αυτωι εσονται. διοπερ επι των τοιουτων ο
θεος ο αιωνιος, ο των κρυπτων γνωστης, ο ειδως τα παντα πριν γενεσεως αυτων,
κατα την χρηστο τητα αυτου υπερτιθεται την ταχυτεραν προς αυτους βοηθειαν και,
ιν' ουτως ειπω, βοηθων αυτοις ου βοηθει, τουτου αυτοις λυσιτελουντος. εικος ουν
και τους εξω, περι ων ο λογος, τωι σωτηρι κατα το προκειμενον εωραμενους ου
βεβαιους εσεσθαι εν τηι επιστροφηι ει τρανοτερον ακουσαιεν των λεγομενων, υπο του
κυριου ωικονομησθαι μη σαφεστερον ακουσαι των βαθυτερων· μηποτε ταχιον
επιστρεψαντες και ιαθεντες εν τωι αφεσεως τυχειν, ως ευχερων των της κακιας
τραυματων και ευιατων καταφρονησαντες, παλιν και ταχιον αυτοις περιπεσωσι.
ταχα δε και τινοντες δικας των προτερων αμαρτηματων, ων εις την αρετην
επλημμελη σαν καταλιποντες αυτην, ουδεπω τον πρεποντα χρονον
εκπεπληρωκεσαν· τωι καταλειπομενους αυτους απο της θειας επισκοπης, επι πλειον
εμφορηθεντας των ιδιων α εσπειραν κακων, υστερον εις βεβαιοτεραν μετανοιαν
καλεισθαι, ου ταχεως περιπεσουμενους οις προτερον περι πεπτωκεσαν το αξιωμα
ενυβρισαντες των καλων και τοις χειροσιν εαυτους επιδεδωκοτες. οι μεν ουν εξω
λεγομενοι, δηλονοτι συγκρισει των εσω, ου παντη πορρω των εσω τυγχανοντες των
εσω σαφως ακουοντων, ακουουσιν ασαφως δια το εν παραβολαις αυτοις λεγεσθαι·
πλην ακουουσιν. ετεροι δε των εξω οι λεγομενοι Τυριοι, καιτοιγε προ εγνωσμενοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

70

οτι παλαι αν εν σακκωι και σποδωι καθημενοι μετενοησαν, εγγυς γενομενου του
σωτηρος των οριων αυτων, ουδε τα των εξω ακουουσιν· ως εικος μαλλον πορρω
οντες της αξιας των εξω, ιν' εν αλλωι καιρωι μετα το ανεκτοτερον αυτοις γενεσθαι
παρα τους μη παραδεξαμενους τον λογον, εφ' ων εμνημονευσε και των Τυριων,
ευκαιροτερον ακουσαντες βεβαιοτερον μετανοησωσιν. ορα δε ει μη μαλλον ημεις
προς τωι εξεταστικωι και το ευσεβες παντη αγωνιζομεθα τηρειν περι θεου και του
χριστου αυτου, εκ παντος απο λογεισθαι πειρωμενοι ως εν τηλικουτοις και τοιουτοις
περι της ποικιλης προνοιας του θεου αθανατου ψυχης προνοου μενου. ει γουν τις
περι των ονειδιζομενων ζητοιη, οτι ορωντες τεραστια και ακουοντες θειων λογων
ουκ ωφελουνται, Τυριων αν μετανοησαντων ει τοιαυτα παρ' αυτοις εγεγονει και
ειρητο· ζητοιη δε φασκων, τι δηποτε τοις τοιουτοις εκηρυξεν ο σωτηρ επι κακωι
αυτων, ινα βαρυτερον αυτοις το αμαρτημα λογισθηι· λεκτεον προς αυτον οτι ο
παντων τας διαθεσεις κατανοων των αιτιωμενων αυτου την προνοιαν, ως παρ'
εκεινην ου πεπιστευκοτων μη δωρησαμενην ιδειν α ετεροις θεασασθαι εχαρισατο,
και μη οικονομησασαν ακουσαι τουτων α αλλοι ακουσαντες ωφεληνται, την απο
λογιαν ουκ ευλογον ουσαν ελεγξαι βουλομενος διδωσι ταυτα, α οι μεμφομενοι την
διοικησιν αυτου ᾔτησαν· ινα μετα το λαβειν, ουδεν ηττον ελεγχθεντες ως
ασεβεστατοι τωι μηδ' ουτως τωι ωφελεισθαι εαυτους επιδεδωκεναι, παυ σωνται του
τοιουτου θρασους, και κατ' αυτο τουτο ελευ θερωθεντες μαθωσιν οτι ποτε
ευεργετων τινας ο θεος μελλει και βραδυνει, μη χαριζομενος οραιν και ακουειν
τοιαυτα, εφ' οις οραθεισι και ακουσθεισι βαρυτερα και χαλεπωτερα η αμαρτια
ελεγχεται των μετα τηλικαυτα και τοιαυτα μη πεπιστευκοτων. 21.17 Ἴδωμεν δε και
περι του· Ἄρ' ουν ου του θελοντος ουδε του τρεχοντος, αλλα του ελεουντος θεου. οι
γαρ επιλαμβανομενοι φασιν· Ει μη του θελοντος μηδε του τρεχοντος, αλλα του
ελεουντος θεου, ουκ εκ του εφ' ημιν το σωζεσθαι, αλλ' εκ κατασκευης της απο του
τοιουσδε κατασκευασαντος γεγενημενης η εκ προαιρεσεως του οτε βουλεται
ελεουντος. παρ' ων τουτο πευστεον· Το θελειν τα καλα καλον εστιν η φαυλον; και το
τρεχειν βουλομενον τυχειν του τελους εν τωι σπευδειν επι τα καλα επαινετον εστιν η
ψεκτον; ειτε γαρ ερουσι ψεκτον, παρα την εναργειαν αποκρινουνται, και των αγιων
θελοντων και τρεχοντων, και δηλονοτι εν τουτωι ψεκτον ου ποιουντων. ειτε
ερουσιν οτι καλον το θελειν τα καλα και το τρεχειν επι τα καλα, πευσομεθα πως η
απολλυμενη φυσις θελει τα κρειττονα· οιονει γαρ δενδρον πονηρον καρπους
αγαθους φερει, ειγε καλον το θελειν τα κρειττονα. τριτον δε ερουσιν οτι των μεσων
εστι το θελειν τα καλα και το τρεχειν επι τα καλα, και ουτε αστειον ουτε φαυλον.
λεκτεον δε προς τουτο οτι, ει το θελειν τα καλα και το τρεχειν επι τα καλα μεσον
εστι, και το εναντιον αυτωι μεσον εστι, τουτεστι το θελειν τα κακα και τρεχειν επι τα
κακα. ουχι δε γε μεσον εστι το θελειν τα κακα και τρεχειν επι τα κακα. ουκ αρα
μεσον το θελειν τα καλα και τρεχειν επι τα καλα. 21.18 Τοιαυτην τοινυν απολογιαν
ηγουμαι δυνασθαι ημας ποριζειν προς το· Ἄρ' ουν ου του θελοντος ουδε του
τρεχοντος, αλλα του ελεουντος θεου. φησιν εν τηι βιβλωι των ψαλμων ο Σολομων·
αυτου γαρ εστιν η ωιδη των αναβαθμων, εξ ης παραθησομεθα τα ρητα· Ἐαν μη κυριος
οικοδομησηι οικον, εις ματην εκοπιασαν οι οικοδομουντες αυτον· εαν μη κυριος
φυλαξηι πολιν, εις ματην ηγρυπνησεν ο φυλασσων· ουκ αποτρεπων ημας απο του
οικοδομειν ουδε διδασκων μη αγρυπνειν εις το φρουρειν ημων την εν τηι ψυχηι
πολιν, αλλα παριστας οτι τα χωρις θεου οικοδο μουμενα και τα μη τυγχανοντα της
απο τουτου φυλακης ματην οικοδομειται και ανηνυτως τηρειται· ευλογως αν
επιγραφησομενου κυριου της οικοδομης του θεου, και αρχοντος της φρουρας της
πολεως του των ολων δεσποτου. ωσπερ ουν ει λεγοιμεν, ου του οικοδομουντος αλλα
του θεου εργον εστιν τοδε το οικοδομημα, και ου του φυλαξαντος κατορθωμα αλλα
του επι παντων θεου το μηδεν πεπον θεναι απο πολεμιων τηνδε την πολιν, ουκ αν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

71

πταιοιμεν, υπακουομενου μεν του και κατα τον ανθρωπον τι γεγονεναι του δε
ανδραγαθηματος ευχαριστως επι τον τελειωτην θεον αναφερομενου· ουτως επει ουκ
αρκει το ανθρωπινον θελειν προς το τυχειν του τελους, ουδε το των οιονει αθλητων
τρεχειν προς το καταλαβειν το βραβειον της ανω κλησεως του θεου εν Χριστωι
Ἰησου· θεου γαρ συμπαρισταμενου ταυτα ανυεται· καλως λεγεται το· Ου του
θελοντος ουδε του τρεχοντος, αλλα του ελεουντος θεου. ως ει και επι γεωργιας,
οπερ και γεγραπται, ελεγετο· Ἐγω εφυτευσα, Ἀπολλως εποτισεν, ο δε θεος ηυξησεν·
ωστε ουτε ο φυτευων εστι τι ουτε ο ποτιζων, αλλ' ο αυξανων θεος· και το τους
καρπους πληρεις γεγονεναι ουκ αν ευσεβως λεγοιμεν εργον ειναι του γεωργου η
εργον του ποτισαντος, αλλ' εργον του θεου· ουτω και η ημετερα τελειωσις ουχι
μηδεν ημων πραξαντων γινεται, ου μην αφ' ημων απαρτι ζεται, αλλα θεος το πολυ
ταυτης ενεργει. και ινα εναρ γεστερον πιστευθηι τουτο ειναι το λεγομενον, απο της
κυβερνητικης το παραδειγμα ληψομεθα. προς γαρ την των ανεμων πνοην και την
των αερων ευκρασιαν και την των αστερων λαμπροτητα συνεργουντων τηι των
εμπλεον των σωτηριαι, ποστον αν αριθμον εχειν λεγοιτο της επι τον λιμενα
αποκαταστασεως η κυβερνητικη τεχνη; ουδ' αυτων των κυβερνητων δι' ευλαβειαν
πολλακις τολμωντων ομολογειν το σεσωκεναι την ναυν, αλλα τωι θεωι το παν
αναφεροντων· ου τωι μηδεν αυτους ενηργηκεναι, αλλα τωι εις υπερβολην
πολλαπλασιον ειναι το απο της προνοιας του απο της τεχνης. και επι της ημετερας
γουν σωτηριας πολλαπλασιον εστιν εις υπερβολην το απο του θεου του απο του εφ'
ημιν. διοπερ ηγουμαι λεγεσθαι το· Ου του θελοντος ουδε του τρεχοντος, αλλα του
ελεουντος θεου. ει γαρ ως εκεινοι υπολαμβανουσι δει εκλαμβανειν το· Ου του
θελοντος ουδε του τρεχοντος, αλλα του ελεουντος θεου· περισσαι αι εντολαι, και
ματην αυτος ο Παυλος αιτιαται τινας ως παραπεπτωκοτας και αποδεχεται τινας ως
κατωρθωκοτας και νομοθετει ταις εκκλησιαις· εικη δε ημεις επιδιδομεν εαυτους επι
το θελειν τα κρειττονα, εικη δε και επι το τρεχειν. αλλ' ου ματην ο Παυλος ταδε
συμβουλευει και τουσδε μεμφεται και τουσδε αποδεχεται· ουδε ματην ημεις
επιδιδομεν εαυτους τωι θελειν τα κρειττονα και τωι σπευδειν επι τα διαφεροντα. ουκ
αρα εκεινοι καλως εξειληφασι τα κατα τον τοπον. 21.19 Προς τουτοις ην· Το θελειν
και το ενεργειν εκ του θεου εστι. και φασι τινες· Ει απο του θεου το θελειν και απο
του θεου το ενεργειν, καν κακως θελωμεν καν κακως ενεργωμεν απο του θεου ταυθ'
ημιν υπηρξεν· ει δε τουτο, ουκ εσμεν αυτεξουσιοι. παλιν τε αυ κρειττονα θελοντες
και τα διαφεροντα ενεργουντες, επει απο θεου το θελειν και το ενεργειν εστιν, ουχ
ημεις τα διαφεροντα πεποιηκαμεν, αλλ' ημεις μεν εδοξαμεν, ο δε θεος ταυτα
εδωρησατο· ωστε και κατα τουτο ουκ εσμεν αυτεξουσιοι. και προς τουτο δε λεκτεον
οτι η του αποστολου λεξις ου φησι το θελειν τα κακα εκ θεου ειναι η το θελειν τα
αγαθα εκ θεου ειναι, ομοιως τε το ενεργειν τα κρειττονα και τα χειρονα· αλλα το
καθολου θελειν και το καθολου τρεχειν. ως γαρ απο θεου εχομεν το ειναι ζωα και το
ειναι ανθρωποι, ουτω και το καθολου θελειν, ως ει ελεγον, και το καθολου
κινεισθαι. ωσπερ δε εχοντες τωι ζωα ειναι το κινεισθαι και φερ' ειπειν ταδε τα μελη
κινειν, χειρας η ποδας, ουκ αν ευλογως λεγοιμεν εχειν απο θεου το ειδικον τοδε, το
κινεισ θαι προς το τυπτειν η αναιρειν η αφαιρεισθαι τα αλλοτρια· αλλα το μεν
γενικον, το κινεισθαι, ελαβομεν απο του θεου, ημεις δε χρωμεθα τωι κινεισθαι επι τα
χειρονα η επι τα βελτιονα· ουτω το μεν ενεργειν, ηι ζωα εσμεν, ειληφαμεν απο του
θεου, και το θελειν ελαβομεν απο του δημιουργου· ημεις δε τωι θελειν η επι τοις
καλλιστοις η επι τοις εναντιοις χρωμεθα, ομοιως και τωι ενεργειν. 21.20 Ἔτι προς το
μη ημας ειναι αυτεξουσιους δοξει το αποστολικον ρητον περισπαιν, ενθα εαυτωι
ανθυποφερων φησιν· Ἄρ' ουν ον θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει. ερεις μοι ουν· τι
ετι μεμφεται; τωι γαρ βουληματι αυτου τις ανθεστηκεν; μενουνγε, ω ανθρωπε, συ τις
ει ο αντ αποκρινομενος τωι θεωι; μη ερει το πλασμα τωι πλασαντι· τι με εποιησας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

72

ουτως; η ουκ εχει εξουσιαν ο κεραμευς του πηλου, εκ του αυτου φυραματος ποιησαι
ο μεν εις τιμην σκευος, ο δε εις ατιμιαν; ερει γαρ τις· ει, ως ο κεραμευς εκ του αυτου
φυραματος ποιει α μεν εις τιμην α δε εις ατιμιαν σκευη, ουτως ο θεος α μεν εις
σωτηριαν α δε εις απωλειαν· ου παρ' ημας το σωζεσθαι η απολλυσθαι γινεται, ουδε
εσμεν αυτεξουσιοι. λεκτεον δε προς τον τουτοις ουτω χρωμενον· ει δυναται περι του
αποστολου νοειν ως μαχο μενα εαυτωι λεγοντος; ουχ ηγουμαι δε οτι τολμησει τις
τουτο ειπειν. ει τοινυν μη εναντια εαυτωι φθεγγεται ο αποστολος, πως κατα τον
ουτως εκδεξαμενον ευλογως αιτιαται μεμφομενος τον εν Κορινθωι πεπορνευκοτα, η
τους παραπεπτωκοτας και μη μετανοησαντας επι τηι ασελγειαι και ακρασιαι ηι
επραξαν; πως δε ευλογει ως ευ πεποιηκοτας ους επαινει, ωσπερ τον Ὀνησιφορου
οικον, λεγων· ∆υη ο κυριος ελεος τωι Ὀνησιφορου οικωι, οτι πολλακις με ανε ψυξεν,
και την αλυσιν μου ουκ επαισχυνθη· αλλα γενομενος εν Ῥωμηι σπουδαιως εζητησεν
με και ευρεν· δυη αυτωι ο κυριος ευρειν ελεος παρα κυριου εν εκεινηι τηι ημεραι; ου
κατα τον αυτον δη αποστολον εστι ψεγειν ως αξιον μεμψεως τον ημαρτηκοτα και
αποδεχεσθαι ως επαινετον τον ευ πεποιηκοτα, παλιν δ' αυ ως μηδενος οντος εφ'
ημιν φασκειν παρα την αιτιαν του δημιουργου ειναι το μεν εις τιμην σκευος, το δε
εις ατιμιαν; πως δε και το· Τους παντας ημας παραστηναι δει εμπροσθεν του βηματος
του χριστου, ινα κομισηται εκαστος τα δια του σωματος προς α επραξεν, ειτε αγαθον
ειτε φαυλον· υγιες εστι, των τα φαυλα πεποιηκοτων δια το εκτισθαι αυτους σκευη
ατιμιας επι τουτο πραξεως εληλυθοτων, και των κατ' αρετην βιωσαντων τωι
αρχηθεν αυτους επι τουτωι κατεσκευ ασθαι και σκευη τιμης γεγονεναι το καλον
πεποιηκοτων; ετι δε πως ου μαχεται τωι, ως υπολαμβανουσιν εξ ων παρε θεμεθα
ρητων, παρα την αιτιαν του δημιουργου εντιμον η ατιμον ειναι σκευος το αλλαχου
λεγομενον· Ἐν μεγαληι οικιαι ουκ εστι μονον σκευη χρυσα και αργυρα αλλα και
ξυλινα και οστρακινα, και α μεν εις τιμην α δε εις ατιμιαν· εαν ουν τις εκκαθαρηι
εαυτον, εσται σκευος εις τιμην, ηγιασμενον και ευχρηστον τωι δεσποτηι, εις παν
εργον αγαθον ητοιμασμενον; ει γαρ ο εκκαθαρας εαυτον γινεται σκευος εις τιμην, ο
δε απερικαθαρτον εαυτον περιιδων σκευος εις ατιμιαν, οσον επι ταυταις ταις λεξεσιν
ουδαμως αιτιος ο δημιουργος. ποιει μεν γαρ ο δημιουργος σκευη τιμης και σκευη
ατιμιας ουκ αρχηθεν κατα την προγνωσιν, επει μη κατ' αυτην προκατακρινει η
προδικαιοι, αλλα σκευη τιμης τους εκκαθαραντας εαυτους και σκευη ατιμιας τους
απερικαθαρτους εαυτους περιιδοντας· ωστε εκ πρεσβυτερων αιτιων της κατασκευης
των εις τιμην και εις ατιμιαν σκευων γινεσθαι ον μεν εις τιμην ον δε εις ατιμιαν.
21.21 Ει δε απαξ προσιεμεθα ειναι τινας πρεσβυτερας αιτιας του σκευους της τιμης
και του σκευους της ατιμιας, τι ατοπον ανελθοντας εις τον περι ψυχης τοπον <νοειν>
πρεσβυτερα αιτια του τον Ἰακωβ ηγαπησθαι και τον Ἠσαυ μεμισησθαι γεγονεναι εις
τον Ἰακωβ προ της ενσωματωσεως και εις τον Ἠσαυ προ του εις την κοιλιαν της
Ῥεβεκκας γενεσθαι; αμα δε σαφως δηλουται οτι, οσον επι τηι υποκει μενηι φυσει,
ωσπερ εις υποκειται τωι κεραμει πηλος αφ' ου φυραματος γινεται εις τιμην και εις
ατιμιαν σκευη, ουτω μιας φυσεως πασης ψυχης υποκειμενης τωι θεωι και ιν' ουτως
ειπω ενος φυραματος οντος των λογικων υποστασεων, πρεσβυτερα τινα αιτια
πεποιηκε τουσδε μεν ειναι εις τιμην τουσδε δε εις ατιμιαν. ει δε επιπλησσει η λεξις
του αποστολου η λεγουσα· Μενουνγε, ω ανθρωπε, συ τις ει ο ανταποκρινομενος τωι
θεωι; ταχα διδασκει οτι ο μεν παρ ρησιαν εχων προς τον θεον ως πιστος και ευ βιους
ουκ αν ακουσαι· Συ τις ει ο ανταποκρινομενος τωι θεωι; οποιος ην Μωσης· Μωσης γαρ
ελαλει, ο δε θεος αυτωι απεκρινατο φωνηι· και ως αποκρινεται ο θεος προς Μωσεα,
ουτως αποκρινεται και ο αγιος προς τον θεον. ο δε ταυτην μη κτησαμενος την
παρρησιαν, δηλονοτι η απολωλεκως η περι τουτων ου κατα φιλομαθειαν αλλα κατα
φιλονεικιαν ζητων και δια τουτο λεγων· Τι ετι μεμφεται; τωι γαρ βουληματι αυτου
τις ανθεστηκεν; ουτος αν αξιος ειη της επιπληξεως της λεγουσης· Μενουνγε, ω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

73

ανθρωπε, συ τις ει ο ανταπο κρινομενος τωι θεωι; 21.22 Τοις δε τας φυσεις εισαγουσι
και χρωμενοις τωι ρητωι ταυτα λεκτεον· ει σωζουσι το απο ενος φυραματος γινεσθαι
τους απολλυμενους και τους σωζομενους και τον δημιουργον των σωζομενων ειναι
δημιουργον και των απολλυμενων, και ει αγαθος ο ποιων ου μονον πνευματικους
αλλα και χοικους (τουτο γαρ αυτοις επεται), δυνατον μεντοι γε εκ προτερων τινων
κατορθωματων γενομενον νυν σκευος τιμης, και μη ομοια δρασαντα μηδε ακολουθα
τωι σκευει της τιμης, γενεσθαι εις ετερον αιωνα σκευος ατιμιας· ως παλιν οιον τε εστι
δια πρεσβυτερα τουτου του βιου γενομενον σκευος ατιμιας ενθαδε, διορθωθεντα εν
τηι καινηι κτισει γενεσθαι σκευος τιμης, ηγιασμενον και ευχρηστον τωι δεσποτηι, εις
παν εργον αγαθον ητοιμασμενον. και ταχα οι νυν Ἰσραηλιται μη αξιως της
ευγενειας βιωσαντες εκπεσουνται του γενους, οιονει απο σκευων τιμης εις σκευος
ατιμιας μεταβαλουντες· και πολλοι των νυν Αιγυπτιων και Ἰδουμαιων τωι Ἰσραηλ
προσελθοντες, επαν καρποφορησωσιν επι πλειον, εισελευσονται εις εκκλησιαν
κυριου, ουκ ετι Αιγυπτιοι και Ἰδουμαιοι ειναι λελογισμενοι αλλ' εσομενοι
Ἰσραηλιται· ωστε κατα τουτο δια τας προαιρεσεις τινας μεν εκ χειρονων εις
κρειττονα προκοπτειν, ετερους δε απο κρειττονων εις χειρονα καταπιπτειν, και
αλλους εν τοις καλοις τηρεισθαι η απο καλων εις κρειττονα επαναβαινειν, αλλους
τε αυ τοις κακοις παραμενειν η απο κακων χεομενης της κακιας χειρονας γινεσθαι.
21.23 Ἐπει δε οπου μεν ο αποστολος ου προσποιειται το επι τωι θεωι εις το γενεσθαι
σκευος εις τιμην η εις ατιμιαν αλλα το παν εφ' ημας αναφερει λεγων· Ἐαν ουν τις
εκκαθαρηι εαυτον, εσται σκευος εις τιμην, ηγιασμενον και ευχρηστον τωι δεσποτηι, εις
παν εργον αγαθον ητοιμασ μενον· οπου δε ου προσποιειται το εφ' ημιν αλλα το παν
επι τον θεον αναφερειν δοκει φασκων· Ἐξουσιαν εχει ο κεραμευς του πηλου εκ του
αυτου φυραματος ποιησαι ο μεν εις τιμην σκευος ο δε εις ατιμιαν· και ουκ εστιν
εναντιω ματα τα ειρημενα υπ' αυτου· συνακτεον αμφοτερα και ενα λογον εξ
αμφοτερων τελειον αποδοτεον. ουτε το εφ' ημιν χωρις της επιστημης του θεου, ουτε
η επιστημη του θεου προκοπτειν ημας αναγκαζει εαν μη και ημεις επι το αγαθον τι
συνεισαγαγωμεν· ουτε του εφ' ημιν χωρις της επιστημης του θεου και της
καταχρησεως του κατ' αξιαν του εφ' ημιν ποιουντος εις τιμην η εις ατιμιαν γενεσθαι
τινα· ουτε του επι τωι θεωι μονου κατασκευαζοντος εις τιμην η εις ατιμιαν τινα, εαν
μη υλην τινα διαφορας σχηι την ημετεραν προαιρεσιν κλινουσαν επι τα κρειττονα η
επι τα χειρονα. και ταυτα μεν αυταρκως ημιν κατεσκευασθω περι του αυτεξουσιου.
22.1nΤι η των επι γη λογικων ητοι ανθρωπινων ψυχων δια πορα επικεκρυμμενω
δηλουμενη εκ τη οικοδομη του πυργου και τη κατ' αυτην υγχυ εω των γλω ων.
εν ωι και περι πολλων κυριων επιτε ταγμενων τοι δια παρει ι κατα αναλογιαν τη
κατα τα εω . τομου εʹ κατα Κελ ου. Ἴδωμεν δε και την εξης του Κελσου λεξιν, ουτως
εχουσαν· «Ἰουδαιοι μεν ουν εθνος ιδιον γενομενοι, και κατα το επιχωριον νομους
θεμενοι, και τουτους εν σφισιν ετι νυν περιστελλοντες, και θρησκειαν οποιαν δη
πατριον δ' ουν φυλασσοντες, ομοια τοις αλλοις ανθρωποις δρωσιν· οτι εκαστοι τα
πατρια οποια ποτ' αν τυχηι καθεστηκοτα περιε πουσι. δοκει δ' ουτω και συμφερειν,
ου μονον καθοτι επι νουν ηλθεν αλλοις αλλως νομισαι και δει φυλαττειν τα εις
κοινον κεκυρωμενα, αλλα και οτι ως εικος τα μερη της γης εξ αρχης αλλα αλλοις
εποπταις νενεμημενα και κατα τινας επικρατειας διειλημμενα ταυτηι και διοικειται.
και δη τα παρ' εκαστοις ορθως αν πραττοιτο ταυτηι δρωμενα οπη εκεινοις φιλον·
παραλυειν δε ουχ οσιον ειναι τα εξ αρχης κατα τοπους νενομισμενα.» εν τουτοις δη
ο Κελσος εμ φαινει οτι οι παλαι Αιγυπτιοι Ἰουδαιοι υστερον εθνος εγιγνοντο ιδιον,
και νομους θεμενοι τουτους περιστελλουσι. και ινα μη επαναλαβωμεν τας
εκκειμενας του Κελσου λεξεις, φησι και συμφερειν τουτοις τα πατρια θρησκευειν
ομοιως τοις αλλοις εθνεσι τα ιδια περιεπουσι. και βαθυ τεραν τινα εκτιθεται περι του
συμφερειν Ἰουδαιοις περιε πειν τα πατρια αιτιαν, αινισσομενος οτι τους εκαστων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

74

νομους οι λαχοντες εποπται ειναι της γης των νομοθετου μενων συνεργουντες τοις
νομοθεταις εθεντο. εοικεν ουν δηλουν οτι και την Ἰουδαιων χωραν και το επ' αυτης
εθνος εποπτευει τις η τινες, υφ' ου η υφ' ων οι Ἰουδαιων νομοι συνεργουντος η
συνεργουντων Μωσει ετεθησαν. 22.2 «Και χρη,» φησι, «τους νομους τηρειν, ου
μονον καθοτι επι νουν ηλθεν αλλοις αλλως νομισαι και οτι δει φυλασσειν τα εις
κοινον κεκυρωμενα, αλλα και οτι ως εικος τα μερη της γης εξ αρχης αλλα αλλοις
εποπταις νενεμημενα και κατα τινας επικρατειας διειλημμενα ταυτηι και διοικειται.»
Ειθ' ωσπερει επιλαθομενος ο Κελσος ων ειπε κατα Ἰουδαιων, νυν εν τωι καθολικωι
περι παντων των τα πατρια τηρουντων επαινωι και τουτους περιλαμβανει λεγων·
«Και δη τα παρ' εκαστοις ορθως αν πραττοιτο ταυτηι δρωμενα, οπη εκεινοις φιλον.»
και ορα ει μη αντι κρυς το οσον εφ' εαυτωι τον Ἰουδαιον εν τοις ιδιοις νομοις
βουλεται βιουντα μη αφιστασθαι αυτων, ως ουχ οσιον πραττοντα εαν αποστηι· λεγει
γαρ οτι «παραλυειν ουχ οσιον ειναι τα εξ αρχης κατα τοπους νενομισμενα.» εβου
λομην δε προς ταυτα αυτου η των συμφρονουντων αυτωι πυθεσθαι, τις αρα ειη ο τα
μερη της γης εξ αρχης αλλα αλλοις εποπταις διανειμας, και δηλονοτι την Ἰουδαιων
χωραν και τους Ἰουδαιους τωι λαχοντι η τοις λαχουσιν αυτην; αρα γαρ, ως ονομασαι
αν ο Κελσος, ο Ζευς τινι η τισι διενειμε το Ἰουδαιων εθνος και την χωραν αυτων; και
εβουλετο τον λαχοντα την Ἰουδαιαν τοιουτους θεσθαι εν Ἰουδαιοις νομους, η παρα
το βουλημα αυτου το τοιουτο γεγενηται; ως δ' αν αποκρινηται, οραις οτι ο λογος
στενο χωρηθησεται. ει δε μη απο τινος ενος διανενεμηται τα μερη της γης τοις
εποπταις αυτων, αρα αποκληρωτικως και χωρις επιστατου εκαστος ως ετυχε
διενειματο την γην· αλλα και τουτ' ατοπον και μετριως της του επι πασι θεου
προνοιας αναιρετικον εστι. 22.3 Πως δε και κατα τινας επικρατειας διειλημμενα τα
μερη της γης διοικειται υπο των εποπτευοντων αυτα, ο βουλομενος διηγησασθω·
απαγγειλατω δε ημιν και πως ορθως πραττεται τα παρ' εκαστοις δρωμενα, οπη τοις
εποπταις εστι φιλον· και ει ορθως εχουσι φερ' ειπειν οι Σκυθων περι αναιρεσεως
πατερων νομοι· η οι Περσων μη κωλυοντες γαμεισθαι τοις οικειοις παισι τας
μητερας μηδε υπο των πατερων τας εαυτων θυγατερας. και τι με δει επιλεγομενον
απο των πραγματευσαμενων περι των εν τοις διαφοροις εθνεσι νομων προσαπορειν,
πως παρ' εκαστοις ορθως πραττονται καθως τοις εποπταις φιλον οι νομοι; λεγετω δ'
ημιν ο Κελσος πως ουχ οσιον παραλυειν νομους πατριους περι του γαμειν μητερας
και θυγατερας, η περι του μακαριον ειναι αγχονηι τον βιον εξελθειν, η παντως
καθαιρεσθαι τους εαυτους παραδιδοντας τωι πυρι και τηι δια πυρος απαλλαγηι τηι απο
του βιου· και πως ουχ οσιον παραλυειν νομους τους φερ' ειπειν παρα Ταυροις περι
του ιερεια τους ξενους προσαγεσθαι τηι Ἀρτεμιδι, η παρα Λιβυων τισι περι του
καταθυειν τα τεκνα τωι Κρονωι. πλην ακολουθει τωι Κελσωι το μη οσιον ειναι
Ἰουδαιοις παραλυειν νομους πατριους, τους περι του μη δειν αλλον τινα σεβειν θεον
παρα τον των ολων δημιουργον. και εσται κατ' αυτον ου φυσει το οσιον, αλλα τινι
θεσει και νομισει θειον· οσιον γαρ παρα τοισδε μεν σεβειν κροκοδειλον και εσθιειν
των παρ' αλλοις τι προσκυνουμενων· και οσιον ετεροις το σεβειν τον μοσχον, και
παρ' αλλοις τον τραγον νομιζειν θεον. ουτω δ' εσται ο αυτος οσια μεν ποιων ως προς
τουσδε τους νομους, ανοσια δε ως προς ετερους· οπερ εστι παντων ατοπωτατον. 22.4
Ἀλλ' εικος οτι φησουσι προς ταυτα, οσιον ειναι τον τα πατρια φυλαττοντα, και
μηδαμως ανοσιον επει μη και τα ετερων [ου] τηρει· παλιν τε αυ τον νομισθεντα
ανοσιον ειναι παρα τοισδε τισι μη ειναι ανοσιον, οταν κατα τα πατρια τα μεν ιδια
σεβηι τα δε παρα τοις εναντιους εχουσι νομους προσπολεμηι και καταθοιναται. ταυτα
δε ορα ει μη πολλην εμφαινει την περι του δικαιου και οσιου και ευσεβειας ταραχην,
ου διαρθρουμενης ουδε φυσιν τινα ιδιαν εχουσης και ευσεβεις ειναι
χαρακτηριζουσης τους τα κατ' αυτην πραττοντας. ειπερ ουν η ευσεβεια και η οσιοτης
και η δικαιοσυνη των προς τι εστιν, ως το αυτο ειναι οσιον και ανοσιον παρα τας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

75

διαφορους σχεσεις και τους νομους· ορα ει μη και η σωφροσυνη των προς τι
ακολουθως εσται, και η ανδρεια και η φρονησις και η επιστημη και αι λοιπαι αρεται·
ων ουδεν αν ειη ατοπωτερον. 22.5 ∆ια τουτων δε οδευειν δοκει τωι Κελσωι ο λογος
επι το «δειν παντας ανθρωπους κατα τα πατρια ζηιν, ουκ αν μεμφθεντας επι τουτωι·
χριστιανους δε τα πατρια καταλι ποντας, και ουχ εν τι τυγχανοντας εθνος ως
Ἰουδαιοι, εγκλητως προστιθεσθαι τηι του Ἰησου διδασκαλιαι.» λεγετω ουν ημιν,
ποτερον καθηκοντως οι φιλοσοφουντες και δι δασκομενοι μη δεισιδαιμονειν
καταλειψουσι τα πατρια, ως και φαγειν των απηγορευμενων εν τοις πατρισιν
αυτων· η παρα το καθηκον τουτο πραξουσιν; ει μεν γαρ δια φιλο σοφιαν και τα κατα
δεισιδαιμονιας μαθηματα ου φυλατ τοντες τα πατρια και φαγοιεν αν των
απηγορευμενων αυτοις εκ πατερων, δια τι ουχι και χριστιανοι, λογου αιρουντος μη
τευταζειν περι τα αγαλματα και τα ιδρυματα η και περι τα δημιουργηματα του θεου,
αλλ' υπεραναβαινειν και την ψυχην παριστανειν τωι δημι ουργωι, το αναλογον
ποιουντες τοις φιλοσοφουσιν ανεγ κλητως τουτο πραττοιεν; ει δ' υπερ του φυλαξαι
την προκειμενην αυτωι υποθεσιν ο Κελσος ερει η οι συνευδο κουντες τοις αυτου, οτι
και φιλοσοφησας τις τηρησει τα πατρια· ωρα φιλοσοφους γελοιοτατους φερ' ειπειν
εν Αιγυπτιοις γενεσθαι φυλαττομενους εμφαγειν κρομυων, ινα τα πατρια τηρωσιν, η
μοριων τινων του σωματος οιον κεφαλης και ωμου, ινα μη παραβαινωσι τα υπο
πατερων αυτοις παραδοθεντα. ουτως ουν και ο υπο του λογου προσαχθεις επι το
σεβειν τον των ολων θεον, και δια τα πατρια κατω που μενων παρα τοις αγαλμασι
και τοις ανθρωπινοις ιδρυμασι και μη βουλομενος αναβηναι τηι προαιρεσει προς τον
δημιουργον, παραπλησιος αν γενοιτο τοις μαθουσι μεν τα φιλοσοφιας, φοβουμενοις
δε τα μη φοβερα και νομιζουσιν ασεβειαν ειναι το τοιωνδε εμφαγειν. 22.6
Ἁπλουστερον μεν ουν και κοινοτερον ισταμενοις προς τας Κελσου εκκειμενας λεξεις
αυταρκη τα ειρημενα· επει δε νομιζομεν και των εξεταστικωτερων τινας εντευξε
σθαι τηιδε τηι γραφηι, φερε ολιγα των βαθυτερων παρακιν δυνευοντες εκθωμεθα,
εχοντα τινα μυστικην και απορρητον θεωριαν, περι του εξ αρχης αλλα αλλοις
εποπταις νενεμη σθαι χωρια των επι γης· και των κατειλεγμενων ατοπων φερε, οση
δυναμις, καθαρον παραστησωμεν τον λογον. δοκει δη μοι παρακηκοεναι τινων ο
Κελσος περι της διανεμησεως των επι γης μυστικωτερων λογων, ων εφαπ τεται μεν
πως και η Ἑλληνικη ιστορια, εισαγαγουσα τινας των νομιζομενων θεων περι της
Ἀττικης προς αλλη λους ημιλλησθαι, ποιουσα δε παρα τοις ποιηταις τινας των
λεγομενων θεων ομολογειν τινας τοπους οικειοτερους αυτοις. και η βαρβαρικη δε
ιστορια, και μαλιστα η Αιγυπτιων, τοιαυτα τινα εμφαινει περι του μερισμου των της
Αιγυπτου καλουμενων νομων, λεγουσα οτι η λαχουσα την Σαιν Ἀθηνα η αυτη εχει
και την Ἀττικην. Αιγυπτιων δε οι λογιοι μυρια οσα τοιαυτα φησουσιν· ουκ οιδα δ' ει
και Ἰουδαιους συμπαραλαμβανοντες και την χωραν αυτων τηι προς τινα διανεμησει.
αλλα περι μεν των εξω του θειου λογου λεγομενων εις ταυτα αλις επι του παροντος.
22.7 Φαμεν δ' οτι ο καθ' ημας προφητης του θεου και γνησιος θεραπων αυτου Μωσης
εν τηι του ∆ευτερονομιου ωιδηι εκτιθεται περι του μερισμου των επι γης τοιαυτα,
λεγων· Ὅτε διεμεριζεν ο υψιστος εθνη, ως διεσπειρεν υιους Ἀδαμ, εστησεν ορια
εθνων κατα αριθμον αγγελων θεου· και εγενηθη μερις κυριου λαος αυτου Ἰακωβ,
σχοινισμα κληρονομιας αυτου Ἰσραηλ. τα δε περι της διανεμησεως των εθνων ο
αυτος Μωσης εν τωι επιγεγραμμενωι βιβλιωι Γενεσις εν ιστοριας τροπωι φησιν ουτως·
Και ην πασα η γη χειλος εν, και φωνη μια πασι. και εγενετο εν τωι κινησαι αυτους
απο ανατολων ευρον πεδιον εν γηι Σεννααρ, και κατυκησαν εκει. και μετ' ολιγα·
Κατεβη, φησι, κυριος ιδειν την πολιν και τον πυργον ον ωικοδομησαν οι υιοι των
ανθρωπων. και ειπε κυριος Ἰδου γενος εν και χειλος εν παντων· και τουτο ηρξαντο
ποιησαι, και νυν ουκ εκλειψει απ' αυτων παντα οσα αν επιθωνται ποιειν· δευτε και
καταβαντες συγχεωμεν εκει την γλωσσαν αυτων, ινα μη ακουσωσιν εκαστος την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

76

φωνην του πλησιον αυτου. και διεσπειρεν αυτους κυριος εκειθεν επι προσωπον
πασης της γης, και επαυσαντο οικοδομουντες την πολιν και τον πυργον. δια τουτο
εκληθη το ονομα αυτου Συγχυσις, οτι εκει συνεχεε κυριος ο θεος τα χειλη πασης της
γης, κακειθεν διεσπειρεν αυτους κυριος ο θεος επι προσωπον πασης της γης. και εν
τηι επιγεγραμμενηι δε Σολομωντος σοφιαι περι της σοφιας και των κατα την συγχυσιν
των διαλεκτων, εν ηι γεγενηται ο μερισμος των επι γης, τοιαυτα περι της σοφιας
ειρηται· Αυτη και εν ομονοιαι πονηριας εθνων συγχυθεντων εγνω τον δικαιον, και
εφυλαξεν αυτον αμεμ πτον τωι θεωι, και επι τεκνου σπλαγχνοις ισχυρον εφυλαξε.
22.8 Πολυς δ' ο λογος και μυστικος ο περι τουτων, ωι αρμοζει το· Μυστηριον
βασιλεως κρυπτειν καλον· ινα μη εις τας τυχουσας ακοας ο περι ψυχων ουκ εκ
μετενσω ματωσεως εις σωμα ενδουμενων λογος ριπτηται, μηδε τα αγια διδωται τοις
κυσι, μηδ' οι μαργαριται παραβαλλωνται χοιροις. ασεβες γαρ το τοιουτον, προδοσιαν
περιεχον των απορρητων της του θεου σοφιας λογιων, περι ης καλως γεγραπται· Εις
κακοτεχνον ψυχην ουκ εισελευσεται σοφια, ουδε κατοικησει εν σωματι καταχρεωι
αμαρτιας. αρκει δε τα κεκρυμμενως ως εν ιστοριας τροπωι ειρημενα κατα τον της
ιστοριας παραστησαι τροπον, ιν' οι δυναμενοι εαυτοις επεξεργασωνται τα κατα τον
τοπον. 22.9 Νοεισθωσαν τοινυν παντες οι επι γης μιαι τινι δια λεκτωι θειαι χρωμενοι,
και οσον γε συμφωνουσι προς αλλη λους τηρεισθωσαν εν τηι θειαι διαλεκτωι· και
εστωσαν ακινητοι των ανατολων, εις οσον εισι τα του φωτος και του απο του φωτος
αιδιου απαυγασματος φρονουντες. και ουτοι, επαν κινησωσιν απο των ανατολων
εαυτους αλλοτρια ανατολων φρονουντες, ευρισκετωσαν πεδιον εν γηι Σεννααρ, οπερ
ερμηνευεται Ὀδοντων εκτιναγμος κατα συμβολον του απολλυναι αυτους τα δι' ων
τρεφονται, και κατοικειτωσαν εκει. ειτα τα της υλης συναγαγειν θελοντες και
κολλαιν τα μη πεφυκοτα κολλασθαι ουρανωι, ινα δια των υλικων επιβουλευσωσι τοις
αΰλοις, λεγετωσαν· ∆ευτε, πλινθευ σωμεν πλινθους και οπτησωμεν αυτας πυρι. ως
ουν κρατυνοντες και πηγνυντες τα πηλινα και υλικα, και την πλινθον λιθον ποιειν
θελοντες και τον πηλον ασφαλτον, και δια τουτων οικοδομειν πολιν και πυργον ου
οσον επι τηι υποληψει αυτων εσται η κεφαλη εως του ουρανου, παρα διδοσθωσαν
εκαστος κατα την αναλογιαν της απο ανατολων κινησεως επι πλειον η επ' ελαττον
αυτοις γεγενημενης, και κατα την αναλογιαν της κατασκευης των πλινθων εις
λιθους και του πηλου εις ασφαλτον και της εκ τουτων οικοδομης, αγγελοις επι
πλειον η επ' ελαττον χαλεπωτεροις, και τοιοισδε η τοιοισδε, εως τισωσι δικας εφ' οις
τετολμηκασι· και υπο των αγγελων αγεσθωσαν εκαστος των εμποιησαντων την
οικειαν εαυτοις διαλεκτον επι τα μερη της γης κατα την εαυτων αξιαν, οιδε μεν επι
την φερ' ειπειν καυσωδη χωραν αλλοι δ' επι την δια το κατεψυχθαι κολαζουσαν
τους ενοικουντας, και οι μεν επι την δυσγεωργητοτεραν αλλοι δε επι την ελαττον
τοιαυτην, και οι μεν επι την πεπληρωμενην θηριων οι δε επι την επ' ελαττον
εχουσαν αυτα.
22.10 Ειτα ει τις δυναται ως εν ιστοριας σχηματι, εχου σης μεν τι και καθ' αυτην
αληθες, εμφαινουσης δε τι και απορρητον, ιδετω και τους την εξ αρχης διαλεκτον
τετηρη κοτας τωι μη κεκινηκεναι απ' ανατολων μενοντας εν τηι ανατοληι και τηι
ανατολικηι διαλεκτωι· και νοειτω τουτους μονους γεγονεναι μεριδα κυριου και λαον
αυτου τον καλου μενον Ἰακωβ, γεγονεναι δε και σχοινισμα κληρονομιας αυτου
Ἰσραηλ· και ουτοι μονοι επιστατεισθωσαν υπο αρχοντος ουκ επι κολασει
παρειληφοτος τους υπ' αυτωι, ωσπερ οι αλλοι. βλεπετω δ' ο δυναμενος ως εν
ανθρωποις εν τηι τουτων πολιτειαι των τεταγμενων κατα την διαφερου σαν μεριδα
τωι κυριωι γενομενας αμαρτιας, προτερον μεν ανεκτας και τοιαυτας ως μη παντη
αξιους ειναι αυτους του εγκαταλειπεσθαι, υστερον δε πλειονας μεν αλλ' ετι ανεκτας·
και τουτ' επι πλειονα χρονον νοων γινομενον, και αει θεραπειαν προσαγομενην, και
εκ διαλειμματων τουτους επιστρεφοντας, ορατω αυτους καταλειπομενους κατα την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

77

αναλογιαν των αμαρτανομενων τοις λαχουσι τας αλλας χωρας, προτερον μεν επι το
ελαττον αυτους κολασθεντας και τισαντας δικην, ωσπερει παιδευθεντας, επανελθειν
εις τα οικεια· υστερον δε βλεπετω αυτους παραδιδομενους χαλεπωτεροις αρχουσιν,
ως αν ονομασαιεν αι γραφαι, Ἀσσυριοις, ειτα Βαβυλωνιοις. ειτα προσαγομενων θερα
πειων ορατω τουτους ουδεν ηττον αυξοντας τα αμαρτανο μενα, και δια τουτ'
επισπειρομενους υπο των διαρπαζοντων αυτους αρχοντων των λοιπων εθνων ταις
αλλαις μερισιν. ο δ' αρχων αυτων επιτηδες παρορατω διαρπαζομενους αυτους υπο
των εν τοις λοιποις εθνεσιν αρχοντων· ινα και αυτος ευλογως, ωσπερει εαυτον
εκδικων, λαβων εξουσιαν αποσπασαι των λοιπων εθνων ους αν δυνηται, το τοιουτο
ποιησηι και νομους τε αυτοις θηται και βιον υποδειξηι καθ' ον βιωτεον· ινα αυτους
αναγαγηι επι τελος, εφ' οπερ ανηγε τους μη αμαρτανοντας απο του προτερου εθνους.
και δια τουτου μανθανετωσαν οι δυναμενοι τα τηλικαυτα βλεπειν, οτι πολλωι
δυνατωτερος ο λαχων τους προτερον μη ημαρτη κοτας των λοιπων εστιν· επει
δεδυνηται απο της παντων μεριδος επιλεκτους λαβων αποστησαι μεν αυτους των
επι κολασει παρειληφοτων, προσαγαγειν δε νομοις και βιωι συμβαλλομενωι εις
αμνηστιαν των προημαρτημενων αυτοις. αλλ', ως προειπομεν, ταυτα ημιν
επικεκρυμμενως λελεχθω, παριστασιν ων παρηκουσαν οι φησαντες «τα μερη της γης
εξ αρχης αλλα αλλοις εποπταις νενεμημενα, κατα τινας επικρατειας διειλημμενα,
ταυτηι διοικεισθαι·» αφ' ων και ο Κελσος λαβων τας εκκειμενας ειπε λεξεις. 22.11
Ἐπει δ' οι κινησαντες απο ανατολων δι' α ημαρτον παρεδοθησαν εις αδοκιμον νουν
και εις παθη ατιμιας και εν ταις επιθυμιαις των καρδιων αυτων εις ακαθαρσιαν, ινα
κορεσθεντες της αμαρτιας μισησωσιν αυτην· ουχ υποκεισο μεθα τωι Κελσου
αρεσκοντι φασκοντος «δια τους νενεμη μενους εποπτας τοις μερεσι της γης τα παρ'
εκαστοις ορθως πραττεσθαι·» αλλα και βουλομεθα ουχ «οπη ηι εκεινοις φιλον»
ποιειν τα παρ' εκεινων. ορωμεν γαρ οτι οσιον μεν τα εξ αρχης κατα τοπους
νενομισμενα λυειν εστι νομοις κρειττοσι και θειοτεροις, οις ως δυνατωτατος εθετο
Ἰησους, εξελομενος ημας απο του αιωνος του ενεστωτος πονηρου, και των
αρχοντων του αιωνος τουτου των καταργουμενων· ανοσιον δε το μη επιρριψαι
εαυτον τωι παντων αρχοντων φανεντι και αποδειχθεντι δυνατωτερωι, προς ον ειπεν
ο θεος, ως οι προφηται προ πολλων προειπον γενεων· Αιτησαι παρ' εμου, και δωσω
σοι εθνη την κληρονομιαν σου, και την κατασχεσιν σου τα περατα της γης. και γαρ
αυτος γεγονε προσδοκια ημων των απο εθνων πιστευσαντων εις αυτον και τον επι
πασι θεον πατερα αυτου. 23.1nΠερι ειμαρμενη , και πω προγνω του οντο του θεου
των υφ' εκα του πραττομενων το εφ' ημιν ω ζεται. και τινα τροπον οι α τερε ουκ
ει ι ποιητικοι των εν ανθρωποι , ημαντικοι δε μονον· και οτι ανθρωποι την περι
τουτων γνω ιν ακριβω εχειν ου δυνανται, αλλα δυναμε ι θειαι τα ημεια εκκειται·
και τι η τουτων αιτια. τομου τριτου των ει την Γενε ιν. "Και ε τω αν ει ημεια και ει
καιρου και ει ημερα και ει ενιαυτου ." Περι του εις σημεια γεγονεναι τους
φωστηρας, ουκ αλλους ηλιου και σεληνης και των αστερων τυγχανοντας, των
σφοδρα αναγκαιοτατων εστι διαλαβειν· ου μονον πολλων εθνων των της Χριστου
πιστεως αλλοτριων σφαλ λομενων εις τον περι της ειμαρμενης τοπον, τηι των
πλανω μενων αστερων επιπλοκηι προς τους εν τωι ζωδιακωι παντων αυτοις
νομιζομενων συμβαινειν των επι της γης, και των περι εκαστον ανθρωπον, ταχα δε
και αλογων ζωων· αλλα γαρ και πολλων των πεπιστευκεναι υπολαμβανομενων
περισπωμενων μη αρα ηναγκασται τα ανθρωπων πραγματα, και αμηχανον αλλως
γενεσθαι η ως οι αστερες κατα τους διαφορους σχηματισμους επιτελουσιν. επεται δε
τοις ταυτα δογματιζουσιν εξ ολων το εφ' ημιν αναιρειν· διοπερ και επαινον και
ψογον και πραξεις αποδεκτας παλιν τε αυ ψεκτας. απερ ει ουτως εχει, τα της
κεκηρυγμενης του θεου κρισεως οιχεται, και απειλαι προς τους ημαρτηκοτας ως
κολασθησομενους, τιμαι τε αυ προς τους τοις κρειττοσιν εαυτους επιδεδωκοτας και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

78

μακαριοτητες· ουδεν γαρ ετι του των ευλογως εσται γινομενον. και ει τα ακολουθα
τις εαυτωι εφ' οις δογματιζει βλεποι, και η πιστις εσται ματαιος, η τε Χριστου
επιδημια ουδεν ανυουσα, και πασα η δια νομου και προφητων οικονομια, καματοι τε
αποστολων υπερ του συστησαι τας του θεου δια Χριστου εκκλησιας· ει μη αρα κατα
τους ουτω τολμωντας και Χριστος, υπο την αναγκην της των αστρων κινησεως τωι
γενεσιν ανειληφεναι γενομενος, παντα πεποιηκοι τε και παθοι, ου του θεου και
πατρος των ολων αυτωι τας παραδοξους δυναμεις δωρησαμενου, αλλα των αστερων.
οις αθεοις και ασεβεσι τυγχανουσι λογοις ακολουθει και το τους πιστευοντας υπο
των αστερων αγομενους πιστευειν εις θεον λεγεσθαι. πυθοιμεθα δ' αν αυτων, τι ο
θεος βουλομενος τοιουτον εποιει κοσμον, ιν' οι μεν εν αυτωι ανδρες οντες τα
γυναικων πασχωσιν, ουδαμως εαυτοις αιτιοι της ασελγειας γεγενημενοι, ετεροι δε
αγριων ζωων καταστασιν ανειληφοτες, τωι την φοραν του παντος τοιουτους αυτους
πεποιηκεναι, δια το τον θεον ουτω κε κοσμηκεναι το παν, επιδιδοασιν εαυτους
ωμοτατοις και σφο δρα απανθρωποις πραγμασιν και ανδροφονιαις και πει ρατειαις;
και τι δει λεγειν ημας περι των συμβαινοντων εν ανθρωποις και αμαρτανομενων υπ'
αυτων, μυριων οσων τυγχανοντων, ουστινας οι των γενναιων προισταμενοι του
των λογων απολυοντες παντος εγκληματος, τωι θεωι προσ γραφουσι παντων των
κακως και ψεκτως πραττομενων τας αιτιας; 23.2 Ἐαν δε τινες αυτων, ως
απολογουμενοι περι θεου, ετερον μεν ειναι λεγωσι τον αγαθον, ουδενος τουτων
εχοντα την αρχην, τωι δε δημιουργωι παντα τα τοιαυτα προσαπτωσι· πρωτον μεν ουδ'
ὣς ο βουλονται δυνησονται αποδεικνυναι, οτι εστι δικαιος· πως γαρ ο τοσουτων
κακων κατ' αυτους πατηρ ευλογως δογματιζοιτο δικαιος; δευτερον δε, περι εαυτων
τι φησουσιν, εξεταστεον· ποτερον υποκεινται τηι φοραι των αστερων, η
ηλευθερωνται και εν τωι βιωι τυγ χανοντες ουδεν ενεργουμενον εις εαυτους εχουσιν
εκειθεν; ει μεν γαρ φησουσιν υποκεισθαι τοις αστροις, δηλον οτι τα αστρα το
νοηθηναι αυτοις τουτο εχαρισατο, και ο δημι ουργος υποβεβληκως εσται δια της του
παντος κινησεως τον λογον τον περι του ανωτερω αναπεπλασμενου θεου, οπερ ου
βουλονται. ει δε αποκρινουνται οτι εξω τυγ χανουσι των νομων του δημιουργου
των κατα τους αστερας, ινα μη αποφασις ηι το λεγομενον υπ' αυτων αναποδεικτος,
πειραθητωσαν ημας προσαγειν αναγκαστικωτερον, διαφοραν παρισταντες νου τινος
υποκειμενου γενεσει και ειμαρμενηι, και ετερου απο τουτων ελευθερου· δηλον γαρ
εστι τοις ειδοσι τους τοιουτους, οτι λογον απαιτηθεντες διδοναι αυτον ουδαμως
δυνησονται. προς δε τοις ειρημενοις και ευχαι παρελκουσι ματην
παραλαμβανομεναι· ει γαρ κατηναγ κασται ταδε τινα γενεσθαι, και οι αστερες
ποιουσιν, ουδεν δε παρα την τουτων προς αλληλους επιπλοκην δυναται γενεσθαι,
θεον αλογιστως αξιουμεν ταδε τινα ημιν δωρεισθαι. και τι επι πλειον μηκυνειν τον
λογον δει, παρισταντα το ασεβες του κατημαξευμενου αβασανιστως παρα τοις
πολλοις περι ειμαρμενης τοπου; αυταρκη γαρ εις υπογραφην και τα ειρημενα. 23.3
Ποθεν δε εξεταζοντες το· Ἔστωσαν εις σημεια οι φωστηρες· επι ταυτα εληλυθαμεν,
εαυτους υπομνησωμεν. οι μανθανοντες περι τινων αληθη, ητοι αυτοπται των
πραγματων γενομενοι αποφαινονται ταδε τινα υγιως, το παθος και την ενεργειαν
των πεπονθοτων η ενεργηκοτων θεασαμενοι, η απαγγελλοντων των ουδαμως
αιτιων τοις γεγενημενοις ακουσαντες ταδε τινα γινωσκουσιν. υπεξηι ρησθω δε νυν
του λογου το δυνασθαι τους δεδρακοτας η πε πονθοτας, διηγουμενους α δεδρακασιν
η πεπονθασιν, εναγειν εις γνωσιν των πεπραγμενων τον μη παρατετευχοτα. εαν ουν
ο διδασκομενος υπο του μηδαμως αιτιου των γινο μενων το ταδε τινα τοισδε
γεγονεναι η συμβησεσθαι μη διακρινηι, οτι ου παντως ο διδασκων περι τινος ως
γενομενου η εσομενου αιτιος εστι του το πραγμα τοιονδε τι τυγχανειν, οιησεται τον
παραστησαντα περι του ταδε τινα γεγονεναι η ταδε τινα εσεσθαι πεποιηκεναι η
ποιησειν τα περι ων διδασκει· οιησεται δε δηλονοτι εσφαλμενως· ως ει τις εντυχων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

79

προφητικηι βιβλωι προδηλουσηι τα περι Ἰουδαν τον προδοτην νομισαι μαθων το
εσομενον, ορων αυτο αποτελου μενον, την βιβλον αιτιαν ειναι του τοδε τι γεγονεναι
υστερον, επει απο της βιβλου μεμαθηκε το υπο του Ἰουδα πραχθησομενον· η παλιν
μη την βιβλον υπολαβοι ειναι αιτιαν, αλλα τον πρωτον γραψαντα αυτην, η τον
ενεργη σαντα φερε ειπειν τον θεον. ωσπερ δε επι των περι του Ἰουδα
προφητευομενων αυται αι λεξεις εξεταζομεναι εμ φαινουσι τον θεον ποιητην μη
γεγονεναι της του Ἰουδα προδοσιας, αλλα μονον δεδηλωκεναι προεγνωκοτα τα απο
της τουτου κακιας πραχθησομενα παρα την αυτου αιτιαν· ουτως ει τις εμβαθυναι τωι
λογωι του προειδεναι τα παντα τον θεον και τοις εν οις οιον ενετυπωσε της εαυτου
προ γνωσεως τους λογους, κατανοησαι αν οτι ουτε ο προγνους παντως αιτιος των
προεγνωσμενων, ουτε τα τους τυπους των λογων της προγνωσεως του
προεγνωκοτος δεξαμενα. 23.4 Ὅτι μεν ουν εκαστον των εσομενων προ πολλου οιδεν
ο θεος γενησομενον, και χωρις μεν γραφης αυτοθεν εκ της εννοιας της περι θεου
δηλον τωι συνιεντι αξιωμα δυνα μεως νου θεου. ει δε δει και απο των γραφων τουτο
παρα στησαι, πληρεις μεν εισιν αι προφητειαι τοιουτων παρα δειγματων· και κατα
την Σωσανναν δε του θεου γινωσκοντος τα παντα πριν γενεσεως αυτων, ουτω
λεγουσαν· Ὁ θεος ο αιωνιος ο των κρυπτων γνωστης, ο ειδως τα παντα πριν
γενεσεως αυτων, συ επιστασαι οτι ψευδη μου κατεμαρτυ ρησαν ουτοι. σαφεστατα δε
εν τηι τριτηι των βασιλειων και ονομα βασιλευσοντος και πραξεις ανεγραφησαν προ
πλειονων ετων του γενεσθαι προφητευομενα ουτως· Και εποιησεν Ἱεροβοαμ εορτην
εν τωι μηνι τωι ογδοωι εν τηι πεντεκαιδεκατηι ημεραι του μηνος κατα την εορτην την
εν γηι Ἰουδα, και ανεβη επι το θυσιαστηριον το εν Βαιθηλ ο εποιησεν ταις δαμαλεσιν
αις εποιησεν. ειτα μετ' ολιγα· Και ιδου ανθρωπος του θεου εξ Ἰουδα παρεγενετο εν
λογωι κυριου εις Βαιθηλ, και Ἱεροβοαμ ειστηκει επι το θυσιαστη ριον αυτου επιθυσαι.
και επεκαλεσεν επι το θυσιαστηριον εν λογωι κυριου, και ειπεν Θυσιαστηριον,
θυσιαστηριον, ταδε λεγει κυριος Ἰδου υιος τικτεται τωι οικωι ∆αυιδ, Ἰωσιας ονομα
αυτωι, και θυσει επι σε τους ιερεις των υψηλων των επιθυοντων επι σε, και οστα
ανθρωπων καυσει επι σε. και εδωκεν εν τηι ημεραι εκεινηι τερας, λεγων Τουτο το
τερας ο ελαλησε κυριος λεγων Ἰδου το θυσιαστηριον ρηγνυται, και εκχυθησεται η
πιοτης η επ' αυτωι. και μετ' ολιγα δηλουται, οτι και το θυσιαστηριον ερραγη, και
εξεχυθη η πιοτης απο του θυσιαστηριου κατα το τερας, ο εδωκεν ο ανθρωπος του
θεου εν λογωι κυριου. 23.5 Και εν τωι Ἠσαΐαι γενομενωι προ πολλου της αιχ μαλωσιας
της εις Βαβυλωνα, μεθ' ην αιχμαλωσιαν υστερον ποτε γινεται Κυρος ο Περσων
βασιλευς συνεργησας τηι οικοδομηι του ναου γενομενηι κατα τους χρονους Ἔσδρα,
ταυτα περι Κυρου ονομαστι προφητευεται· Ουτω λεγει κυριος ο θεος τωι χριστωι μου
Κυρωι, ου εκρατησα της δεξιας αυτου επακουσαι εμπροσθεν αυτου εθνη, και ισχυν
βασιλεων διαρρηξω, ανοιξω εμπροσθεν αυτου θυρας, και πολεις ου
συγκλεισθησονται· Ἐγω εμπροσθεν σου πορευσομαι και ορη ομαλιω, θυρας χαλκας
συντριψω και μοχλους σιδηρους συνθλασω· και δωσω σοι θησαυρους σκοτεινους,
αποκρυ φους, αορατους ανοιξω σοι, ινα γνωις οτι εγω κυριος ο θεος ο καλων το
ονομα σου θεος Ἰσραηλ. ενεκεν του παιδος μου Ἰακωβ και Ἰσραηλ του εκλεκτου
μου, εγω καλεσω σε τωι ονοματι μου και προσδεξομαι σε. σαφως γαρ και εκ τουτων
δεδηλωται, οτι δια τον λαον, ον ευεργετησεν ο Κυρος, ο θεος μη γινωσκοντι αυτωι
την καθ' Ἑβραιους θεοσεβειαν εδωρησατο εθνων πλειονων αρξαι· και εστι ταυτα
μαθειν και απο Ἑλληνων των αναγραψαντων τα περι τον προφητευθεντα Κυρον. ετι
δε και εν τωι ∆ανιηλ, Βαβυλωνιων βασιλευοντων τοτε, τωι Ναβουχοδονοσορ δει
κνυνται αι εσομεναι βασιλειαι μετ' αυτον. δεικνυνται δε δια της εικονος· χρυσιου
μεν της Βαβυλωνιων αρχης ονο μαζομενης, αργυριου δε της Περσων, χαλκου δε της
Μακε δονων, σιδηρου δε της Ῥωμαιων. και παλιν εν τωι αυτωι προφητηι τα περι
∆αρειον και Ἀλεξανδρον, και τους τεσ σαρας διαδοχους Ἀλεξανδρου του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

80

Μακεδονων βασιλεως, και Πτολεμαιον τον της Αιγυπτου αρξαντα τον επικαλου
μενον Λαγων, ουτω προφητευεται· Και ιδου τραγος αιγων ηρχετο απο λιβος επι
προσωπον πασης της γης· και τωι τραγωι κερας ανα μεσον των οφθαλμων. και ηλθεν
εως του κριου του τα κερατα εχοντος, ου ειδον εστωτος ενωπιον του Ουβαλ, και
εδραμε προς αυτον ενωπιον της ισχυος αυ του. και ειδον αυτον φθανοντα εως του
κριου, και εξη γριωθη προς αυτον, και επαισε τον κριον και συνετριψεν αμφοτερα τα
κερατα αυτου· και ουκ ην ισχυς τωι κριωι στηναι ενωπιον αυτου· και ερριψεν αυτον
επι την γην και συνεπατησεν αυτον, και ουκ ην ο εξαιρουμενος τον κριον εκ χειρος
αυτου. και ο τραγος των αιγων εμεγαλυνθη εως σφοδρα· και εν τωι ισχυσαι αυτον
συνετριβη το κερας αυτου το μεγα, και ανεβη ετερα κερατα τεσσαρα υποκατω αυτου
εις τους τεσσαρας ανεμους του ουρανου. και εκ του ενος εξηλθε κερας εν ισχυρον,
και εμεγαλυνθη περισσως προς τον νοτον και την δυσιν. τι δε δει λεγειν τας περι
Χριστου προφητειας, οιον τοπον γενεσεως αυτου Βηθλεεμ, και τοπον ανατροφης
αυτου Ναζαρα, και την εις Αιγυπτον αναχωρησιν, και τεραστια α εποιησε, και τινα
τροπον υπο Ἰουδα του εις αποστολην κεκλημενου προεδοθη; παντα γαρ ταυτα
σημεια εστι της του θεου προγνωσεως. αλλα και αυτος ο σωτηρ, Ὅταν, φησιν, ιδητε
κυκλουμενην υπο στρατοπεδων την Ἱερουσαλημ, τοτε γνωσεσθε οτι ηγγικεν η
ερημωσις αυτης. προειπε γαρ το υστερον συμβεβηκος τελος της κατασκαφης
Ἱερουσαλημ. 23.6 Ἀποδεδειγμενου τοινυν ημιν περι του προγνωστην ειναι τον θεον
ουκ ακαιρως, ινα διηγησωμεθα πως οι αστερες γινονται εις σημεια, νοητεον τους
αστερας ουτω τεταχθαι κινεισθαι, εναντιοφορουντων των καλουμενων
πλανωμενων τοις απλανεσιν, ινα σημεια απο του σχηματισμου των αστερων
παντων των περι εκαστον γινομενων και των καθολου λαμβανοντες γινωσκωσιν,
ουχι οι ανθρωποι, (πολ λωι γαρ μειζον η κατα ανθρωπον το δυνασθαι κατα αληθειαν
εκλαμβανειν απο της κινησεως των αστερων τα περι εκαστου των ο τι ποτε
ενεργουντων η πασχοντων), αλλ' αι δυναμεις, ας αναγκαιον δια πολλα ταυτα
γινωσκειν, ως κατα δυναμιν εν τοις εξης δειξομεν. σανθεντες δε οι ανθρωποι εκ
τινων τηρησεων, η και εκ διδασκαλιας αγγελων την ιδιαν ταξιν παραβεβηκοτων και
επι τηι του γενους ημων επιτριβηι διδαξαντων περι τουτων τινα, ωιηθησαν τους αφ'
ων τα σημεια οιονται λαμβανειν αιτιους υπαρχειν τουτων, α σημαινειν ο λογος
φησι· περι ων και αυτων ως εν επιτομηι κατα δυναμιν επιμελεστερον ευθεως
διαληψομεθα. προκεισεται τοινυν ταυτα τα προβληματα· (αʹ) πως, προ γνωστου
οντος εξ αιωνος του θεου περι των υφ' εκαστου πραττεσθαι νομιζομενων, το εφ'
ημιν σωζεται· (βʹ) και τινα τροπον οι αστερες ουκ εισι ποιητικοι των εν ανθρω ποις,
σημαντικοι δε μονον· (γʹ) και οτι ανθρωποι την περι τουτων γνωσιν ακριβως εχειν
ου δυνανται, αλλα δυναμεσιν ανθρωπων κρειττοσι τα σημεια εκκειται· (δʹ) τις γαρ η
αιτια του τα σημεια τον θεον πεποιηκεναι εις γνωσιν των δυναμεων, τεταρτον
εξετασθησεται. 23.7 Και τοινυν ιδωμεν το πρωτον, οπερ ευλαβηθεντες πολλοι τινες
των Ἑλληνων, οιομενοι κατηναγκασθαι τα πραγματα και το εφ' ημιν μηδαμως
σωζεσθαι ει ο θεος προγινωσκει τα μελλοντα, ασεβες δογμα ετολμησαν ανα δεξασθαι
μαλλον η προσεσθαι το, ως φασιν εκεινοι, ενδοξον μεν περι θεου, αναιρουν δε το εφ'
ημιν και δια τουτο επαινον και ψογον και το των αρετων αποδεκτον των τε κακιων
ψεκτον. και φασιν, ει εξ αιωνος εγνω ο θεος τονδε τινα αδικησειν και ταδε ποιησειν
τα αδικηματα, αψευδης δε η γνωσις του θεου και παντως εσται αδικος ποιησων ταδε
τα αδικηματα ο τοιουτος ειναι προεωραμενος και αμηχανον μη αδικησειν αυτον,
κατηναγκασται το αδικησειν αυτον και αδυνατον εσται αλλο τι πραξαι αυτον η οπερ
εγνω ο θεος· ει δε αδυνατον αλλο τι πραξαι αυτον, ουδεις δε αδυνατα μη ποιησας
ψεκτος εστι, ματην αιτιωμεθα τους αδικους. απο δε του αδικου και των αδικηματων
επερ χονται και επι τα αλλα αμαρτηματα, ειτα εκ του εναντιου και τα νομιζομενα
κατορθωματα· και φασιν ακολουθειν τωι τον θεον τα μελλοντα προεγνωκεναι το μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

81

δυνασθαι το εφ' ημιν σωζεσθαι. 23.8 Προς ους λεκτεον οτι επιβαλλων ο θεος τηι αρχηι
της κοσμοποιΐας, ουδενος αναιτιως γινομενου, επιπορευεται τωι νωι εκαστον των
εσομενων, ορων οτι επει τοδε γεγονε τοδε επεται, εαν δε γενηται τοδε το επομενον
τοδε ακολουθει, ου υποσταντος τοδε εσται· και ουτω μεχρι τελους των πραγματων
επιπορευθεις οιδεν α εσται, ου παντως εκαστωι των γινωσκομενων αιτιος του αυτο
συμβηναι τυγχανων. ωσπερ γαρ ει τις ορων τινα δια αμαθιαν προπετη, δια δε την
προπετειαν αλογιστως επιβαινοντα οδου ολισθηρας, ει καταλαβοι πεσεισθαι
ολισθησαντα, ουχι αιτιος του ολισθου εκεινωι γινεται· ουτω νοητεον τον θεον
προεωρα κοτα οποιος εσται εκαστος και τας αιτιας του τοιουτον αυτον εσεσθαι
καθοραιν, και οτι αμαρτησεται ταδε η κατορ θωσει ταδε. και ει χρη λεγειν ου την
προγνωσιν αιτιαν των γινομενων, (ου γαρ εφαπτεται του προεγνωσμενου
αμαρτησομενου ο θεος, οταν αμαρτανηι), αλλα παραδοξοτερον μεν αληθες δε
ερουμεν, το εσομενον αιτιον του τοιανδε ειναι την περι αυτου προγνωσιν. ου γαρ
επει εγνωσται γινεται, αλλ' επει εμελλεν γινεσθαι εγνωσται· διαστολης δε δειται. ει
μεν γαρ το «παντως εσται» ουτω τις ερμηνευει, ως αναγκην ειναι γενεσθαι το
προεγνωσμενον, ου διδοαμεν αυτωι· ου γαρ ερουμεν, επει προεγνωσται Ἰουδαν
προδοτην γενεσθαι, οτι πασα αναγκη ην Ἰουδαν προδοτην γενεσθαι. εν γουν ταις
περι του Ἰουδα προφητειαις μεμψεις και κατηγοριαι του Ἰουδα αναγεγραμμεναι εισι
παντι τωι παριστασαι το ψεκτον αυτου. ουκ αν δε ψογος αυτωι προσηπτετο, ει
επαναγκες προδοτης ην, και μη ενεδεχετο αυτον ομοιον τοις λοιποις αποστολοις
γενεσθαι. ορα δε ει μη ταυτα δηλουται δι' ων παραθησομεθα ρητων ουτως εχοντων·
Μηδε γενηθητω οικτιρμων τοις ορφανοις αυτου· ανθ' ων ουκ εμνησθη ποιησαι
ελεος, και κατεδιωξεν ανθρωπον πενητα και πτωχον και κατανενυγμενον τηι καρδιαι
του θανατωσαι. και ηγαπη σεν καταραν, και ηξει αυτωι· και ουκ ηθελησεν ευλογιαν,
και μακρυνθησεται απ' αυτου. ει δε τις διηγησεται το «παντως εσται,» και τουτο
σημαινειν αυτο λεγων, οτι εσται μεν ταδε τινα ενεδεχετο δε και ετερως γενεσθαι,
τουτο ως αληθες συγχωρουμεν· τον μεν γαρ θεον ουκ ενδεχεται ψευσασθαι,
ενδεχεται δε περι των ενδεχομενων γενεσθαι και μη γενεσθαι φρονησαι το γενεσθαι
αυτα και το μη γενεσθαι. 23.9 Σαφεστερον δε τουτο ουτως ερουμεν. ει ενδε χεται
Ἰουδαν ειναι αποστολον ομοιως Πετρωι, ενδεχεται τον θεον νοησαι περι του Ἰουδα
οτι μενει αποστολος ομοιως Πετρωι. ει ενδεχεται Ἰουδαν προδοτην γενεσθαι,
ενδεχεται τον θεον φρονησαι περι αυτου οτι προδοτης εσται. ει δε προδοτης εσται
Ἰουδας, ο θεος τηι προγνωσει αυτου των προειρημενων ενδεχομενων δυο,
ενδεχομενου του ειναι ενι αυτων, το αληθες προγινωσκων, προγνωσεται τον
Ἰουδαν προδοτην γενεσθαι· το δε περι ου η γνωσις ενδε χεται και ετερως γενεσθαι·
και λεγοι αν η γνωσις του θεου οτι ενδεχεται μεν τονδε τοδε ποιησαι, αλλα και το
εναντιον· ενδεχομενων δε αμφοτερων, οιδα οτι τοδε ποιησει· ου γαρ ωσπερ ο θεος
ειποι αν, ουκ ενδεχεται τονδε τινα τον ανθρωπον πτηναι, ουτω χρησμον φερε ειπειν
περι τινος διδους ερει οτι ουκ ενδεχεται τονδε σωφρονησαι. δυναμις μεν γαρ παντη
ουκ εστι του πτηναι ουδαμως εν τωι ανθρωπωι, δυναμις δε εστι του σωφρονησαι και
του ακολαστησαι. ων αμφοτερων δυναμεων υπαρχουσων, ο μη προσεχων λογοις
επιστρεπτικοις και παιδευτικοις εαυτον επιδιδωσι τηι χειρονι· τηι κρειττονι δε ο
ζητησας το αληθες και βιωσαι βεβουλη μενος κατ' αυτο. ου ζητει δε οδε μεν ταληθη,
επει επιρ ρεπει επι την ηδονην· οδε δε εξεταζει περι αυτων, αιρεθεις υπο των κοινων
εννοιων και λογου προτρεπτικου. παλιν τε αυ οδε μεν αιρειται την ηδονην, ουχι ου
δυναμενος αντι βλεπειν αυτηι, αλλ' ουκ αγωνιζομενος· οδε δε καταφρονει αυτης, το
ασχημον ορων το εν αυτηι πολλακις τυγχανον. 23.10 Ὅτι μεντοι γε η προγνωσις του
θεου ουκ αναγκην επιτιθησι τοις περι ων κατειληφε, προς τοις προειρημενοις και
τουτο λελεξεται, οτι πολλαχου των γραφων ο θεος κελευει τους προφητας
κηρυσσειν μετανοιαν, ου προσποιη σαμενος το προεγνωκεναι ποτερον οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

82

ακουσαντες επιστρε ψουσιν η τοις αμαρτημασιν εαυτων εμμενουσιν· ωσπερ εν τωι
Ἱερεμιαι λεγεται· Ἴσως ακουσονται και μετανοησουσιν. ου γαρ αγνοων ο θεος
ποτερον ακουσουσιν η ου φησιν· Ἴσως ακουσονται και μετανοησουσιν· αλλ' οιονει
το ισο στασιον των δυναμεων γενεσθαι δεικνυς εκ των λεγομενων· ινα μη
προκατηγγελμενη η προγνωσις αυτου προκαταπε σειν ποιησηι τους ακουοντας,
δοξαν αναγκης παριστασα, ως ουκ οντος επ' αυτοις του επιστρεψαι, και οιονει και
αυτη αιτια γενηται των αμαρτηματων· η παλιν τοις εκ του αγνοειν το
προεγνωσμενον καλον δυναμενοις εν τωι αγωνι σασθαι και αντιτεινειν προς την
κακιαν εν αρετηι βιωσαι, αιτια γενηται η προγνωσις εκλυσεως, ουκ ετι ευτονως
ισταμενοις κατα της αμαρτιας, ως παντως εσομενου του προειρημενου· και ουτω γαρ
οιον εμποδιον γενοιτ' αν η προγνωσις του εσομενου καλου. παντα γουν χρησιμως ο
θεος τα κατα τον κοσμον οικονομων ευλογως ημας και προς τα μελλοντα
ετυφλωσεν. η γαρ γνωσις αυτων ανηκε μεν ημας απο του αθλειν κατα της κακιας,
επετριψε δ' αν δοξασα κατειληφθαι, προς το μη αντιπαλαισαντας ημας τηι αμαρτιαι
ταχιον αυτηι υποχειριους γενεσθαι. αμα δε και μαχομενον εγινετο τωι καλον και
αγαθον γενεσθαι τινα, το την προγνωσιν εληλυθεναι εις τονδε τινα οτι παντως
εσται αγαθος. προς οις εχομεν γαρ και σφοδροτητος και τασεως πλειονος χρεια προς
το καλον και αγαθον γενεσθαι· προ καταληφθεισα δε η γνωσις του παντως καλον
και αγαθον εσεσθαι υπεκλυει την ασκησιν. διοπερ συμφεροντως ουκ ισμεν ουτε ει
αγαθοι ουτε ει πονηροι εσομεθα. 23.11 Ἐπει δε ειρηκαμεν οτι απετυφλωσεν ημας
προς τα μελλοντα ο θεος, ζητουμενον τι ρητον απο της Ἐξο δου ορα ει δυναμεθα
ουτω σαφηνισαι· Τις εποιησεν δυσ κωφον και κωφον, βλεποντα και τυφλον; ουκ
εγω κυριος ο θεος; ινα τον αυτον τυφλον και βλεποντα πεποιηκως ηι, βλεποντα μεν
τα ενεστηκοτα τυφλον δε προς τα μελλοντα· το γαρ περι του δυσκωφου και κωφου
ου του παροντος καιρου διηγησασθαι. οτι μεντοι γε πολλων των εφ' ημιν αιτια
πλειστα των ουκ εφ' ημιν εστι, και ημεις ομολο γησομεν· ων μη γενομενων, λεγω δε
των ουκ εφ' ημιν, ουκ αν ταδε τινα των εφ' ημιν επραττετο· πραττεται δε ταδε τινα
των εφ' ημιν ακολουθα τοισδε τοις προγενομενοις ουκ εφ' ημιν, ενδεχομενου του
επι τοις αυτοις προγενομενοις και ετερα πραξαι παρ' α πραττομεν. ει δε τις ζητει το
εφ' ημιν απολελυμενον ειναι του παντος, ωστε μη δια ταδε τινα συμβεβηκοτα ημιν
ημας αιρεισθαι ταδε, επιλελησται κοσμου μερος ων και εμπεριεχομενος ανθρωπων
κοινωνιαι και του περιεχοντος. μετριως μεν ουν ως εν επιτομηι οιμαι αποδεδειχθαι το
την προγνωσιν του θεου μη ειναι καταναγ καστικην των προεγνωσμενων παντως.
23.12ν Ἔτι περι του αυτου εν τωι βʹ τομωι των κατα Κελ ου εν τουτοι . Ὁ μεν Κελσος
οιεται δια τουτο γινεσθαι το υπο τινος προγνωσεως θεσπισθεν, επει εθεσπισθη· ημεις
δε τουτο ου διδοντες φαμεν ουχι τον θεσπισαντα αιτιον ειναι του εσομενου, επει
προειπεν αυτο γενησομενον, αλλα το εσομενον, εσομενον αν και μη θεσπισθεν, την
αιτιαν τωι προγινωσκοντι παρεσχηκεναι του αυτο προειπειν. και ολον γε τουτο εν τηι
προγνωσει του θεσπιζοντος αυτο τυγχανει· δυνατου δε οντος τουδε τινος γενεσθαι,
δυνατου δε και μη γενεσθαι, εσται το ετερον αυτων τοδε τι. και ου φαμεν οτι ο
προγινωσκων, υφελων το δυνατον ειναι γενεσθαι και μη γενεσθαι, οιονει τοιουτον
τι λεγει· τοδε παντως εσται, και αδυνατον ετερως γενεσθαι. και το τοιουτο φθανει
επι πασαν την περι του εφ' ημιν τινος προγνωσιν, ειτε κατα τας θειας γραφας ειτε
κατα τας Ἑλληνων ιστοριας. και ο καλουμενος γε παρα τοις διαλεκτικοις αργος
λογος, σο φισμα τυγχανων, ουκ εσται μεν σοφισμα, οσον επι τωι Κελσωι, κατα δε τον
υγιη λογον σοφισμα εστιν. ινα δε το τοιουτο νοηθηι, απο μεν της γραφης χρησομαι
ταις περι του Ἰουδα προφητειαις, η τηι του σωτηρος ημων περι αυτου ως
προδωσοντος προγνωσει· απο δε των Ἑλληνικων ιστοριων τωι προς τον Λαιον
χρησμωι, συγχωρων επι του παροντος ειναι αυτον αληθη, επει μη λυπει τον λογον.
περι του Ἰουδα τοινυν εν εκατοστωι και ογδοωι λεγεται εκ προσωπου του σωτηρος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

83

ψαλμωι, ου η αρχη· Ὁ θεος, την αινεσιν μου μη παρασιωπησηις· οτι στομα αμαρτωλου
και στομα δολιου επ' εμε ηνοιχθη. και τηρησας γε τα εν τωι ψαλμωι ειρημενα
ευρησεις οτι, ως προεγνωσται προδωσων τον σωτηρα, ουτω και αιτιος ων της
προδοσιας και αξιος των εν τηι προφητειαι λεγομενων δια την κακιαν αυτου αρων.
ταδε γαρ παθετω, Ἀνθ' ων, φησιν, ουκ εμνησθη του ποιησαι ελεος, και κατεδιωξεν
ανθρωπον πενητα και πτωχον. ουκουν εδυνατο μνησθηναι του ποιησαι ελεος και μη
καταδιωξαι ον κατεδιωξε· δυναμενος δε ου πεποιηκεν, αλλα προεδωκεν· ωστε αξιος
ειναι των εν τηι προφητειαι κατ' αυτου αρων. και προς Ἕλληνας δε χρησομεθα τωι
ειρημενωι τουτον τον τροπον προς τον Λαιον, ειτε αυταις λεξεσιν ειτε το
ισοδυναμουν αυταις αναγραψαντος του τραγικου. λεγεται τοινυν προς αυτον απο
του προεγνωκο τος δη τα εσομενα· Μη σπειρε παιδων αλοκα δαιμονων βιαι· Ει γαρ
τεκνωσεις παιδ', αποκτενει σ' ο φυς, Και πας σος οικος βησεται δι' αιματος. και εν
τουτωι τοινυν σαφως δηλουται οτι δυνατον μεν ην τωι Λαΐωι μη σπειρειν παιδων
αλοκα· ουκ αν γαρ το μη δυνατον προσεταξεν αυτωι ο χρησμος· δυνατον δε ην και το
σπειρειν, και ουδετερον αυτων κατηναγκαστο. ηκολουθησε δε τωι μη φυλαξαμενωι
σπειραι παιδων αλοκα παθειν εκ του εσπαρ κεναι τα της κατα Οιδιποδα και
Ἰοκαστην και τους υιους τραγωιδιας. 23.13 Ἀλλα και ο αργος καλουμενος λογος,
σοφισμα ων, τοιουτος εστι λεγομενος επι υποθεσεως προς τον νοσουντα και ως
σοφισμα αποτρεπων αυτον χρησθαι τωι ιατρωι προς υγιειαν, και εχει γε ουτως ο
λογος· Ει ειμαρται σοι αναστηναι εκ της νοσου, εαν τε εισαγαγηις τον ιατρον εαν τε
μη εισαγαγηις, αναστησηι· αλλα και ει ειμαρται σοι μη αναστηναι εκ της νοσου, εαν τε
εισαγαγηις τον ιατρον εαν τε μη εισαγαγηις, ουκ αναστησηι· ητοι δε ειμαρται σοι
αναστηναι εκ της νοσου, η ειμαρται σοι μη αναστηναι· ματην αρα εισαγεις τον
ιατρον. αλλα χαριεντως τουτωι τωι λογωι τοιουτον τι αντιπαραβαλλεται· Ει ειμαρται
σοι τεκνοποιησαι, εαν τε συνελθηις γυναικι εαν τε μη συνελθηις, τεκνοποιησεις· αλλα
και ει ειμαρται σοι μη τεκνοποιησαι, εαν τε συνελθηις γυναικι η μη συνελθηις, ου
τεκνοποιησεις· ητοι δε ειμαρται σοι τεκνοποιησαι η μη τεκνοποιησαι· ματην αρα
συνερχηι γυναικι. ως γαρ επι τουτου, επει αμη χανον και αδυνατον τεκνοποιησαι τον
μη συνελθοντα γυναικι, ου ματην παραλαμβανεται το συνελθειν γυναικι· ουτως, ει
το αναστηναι εκ της νοσου οδωι τηι απο ιατρικης γινεται, αναγκαιως
παραλαμβανεται ο ιατρος· και ψευδος το· Ματην εισαγεις τον ιατρον. ολα δε ταυτα
παρειλη φαμεν, δι' α παρεθετο ο σοφωτατος Κελσος ειπων· «Θεος ων προειπε, και
παντως εχρην γενεσθαι το προειρημενον.» ει γαρ του παντως ακουει αντι του
κατηναγκασμενως, ου δωσομεν αυτωι· δυνατον γαρ ην και μη γενεσθαι. ει δε το
παντως λεγει αντι του εσται, οπερ ου κωλυεται ειναι αλη θες, καν δυνατον ηι το μη
γενεσθαι, ουδεν λυπει τον λογον· ουδε γαρ ηκολουθει τωι προειρηκεναι τον Ἰησουν
αληθως τα περι του προδοτου, η τα περι του αρνησαμενου Πετρου, το αυτον αυτοις
αιτιον γενεσθαι ασεβειας και ανοσιου πραξεως. ορων γαρ αυτου το μοχθηρον ηθος ο
καθ' ημας γιγνωσκων τι ην εν τωι ανθρωπωι, και ορων α τολμησει εκ τε του
φιλαργυρος ειναι και εκ του μη βεβαιως περι του διδασ καλου φρονειν α εχρην, ειπε
μετα πολλων και το· Ὁ εμ βαψας μετ' εμου την χειρα εις το τρυβλιον, εκεινος με
παραδωσει. 23.14ν [Τομου τριτου των ει την Γενε ιν] Φερε δε αγωνισωμεθα και περι
του τους αστερας μηδαμως ειναι ποιητικους των εν ανθρωποις, σημαντικους δε
μονον. σαφες δη οτι ει οδε τις ο σχηματισμος των αστερων ποιητικος νομιζοιτο
τωνδε τινων των γινομενων περι τον ανθρωπον· εστω γαρ περι τουτου νυν
ζητεισθαι τον λογον· ουκ αν ο σημερον φερε ειπειν γενομενος σχη ματισμος περι
τονδε δυναιτο νοεισθαι πεποιηκεναι τα παρεληλυθοτα περι ετερον η και περι
ετερους· παν γαρ το ποιουν πρεσβυτερον του πεποιημενου. οσον δε επι τοις
μαθημασι των τα τοιαυτα επαγγελλομενων, πρεσβυτερα του σχηματισμου
προλεγεσθαι νομιζεται περι τους αν θρωπους. επαγγελλονται γαρ τονδε τινα τοπον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

84

την ωραν λαβοντες τουδε του ανθρωπου καταλαμβανειν πως εκαστος των
πλανωμενων κατα καθετον, η τησδε της μοιρας του ζωδιου η των εν αυτωι λεπτων,
και ποιος αστηρ του ζω διακου κατα του ανατολικου ετυγχανεν οριζοντος, ποιος τε
κατα του δυτικου, και τις κατα του μεσουρανηματος, και τις κατα του
αντιμεσουρανηματος. και επαν θωσι τους αστερας, ους νομιζουσιν εαυτοις
εσχηματικεναι, κατα τον καιρον της του δεινος γενεσεως εσχηματισμενους ουτωσι,
τωι χρονωι της αποτεξεως του περι ου σκοπουσιν, ου μονον τα μελλοντα εξεταζουσιν,
αλλα και τα παρεληλυθοτα, και τα προ της γενεσεως και της σπορας του περι ου ο
λογος γεγενημενα· περι πατρος, ποταπος ων τυγχανει, πλουσιος η πενης, ολοκληρος
το σωμα η σεσινωμενος, το ηθος βελτιων η χειρων, ακτημων η πολυκτημων, τηνδε
την πραξιν η τηνδε εχων· τα δ' αυτα και περι της μητρος, και περι πρεσβυτερων
αδελφων, εαν τυχωσιν οντες. 23.15 Ἔστω δε ημας επι του παροντος προσιεσθαι
αυτους καταλαμβανειν τα εν τωι τοπωι αληθη, περι ου και αυτου υστερον δειξομεν
οτι ουχ ουτως εχει· πευσωμεθα τοινυν των υπολαμβανοντων κατηναγκασθαι υπο
των αστρων τα των ανθρωπων πραγματα, τινα τροπον ο σημερον σχη ματισμος ο
τοιοσδε δυναται πεποιηκεναι τα πρεσβυτερα. ει γαρ τουτο αμηχανον, καθ' ο δη οτι
ευρισκεται το περι των πρεσβυτερων του χρονου αληθες, σαφες το μη πεποιη κεναι
τους αστερας ουτωσι κινουμενους εν ουρανωι τα παρελη λυθοτα και γενομενα προ
του ουτως εχειν αυτους. ει δε τουτο, ταχα ο προσιεμενος αληθευειν αυτους,
επιστησας τοις περι των μελλοντων λεγομενοις, ερει αληθευειν αυτους ου τωι ποιειν
τους αστερας αλλα τωι σημαινειν μονον. εαν δε τις φασκηι τα μεν παρεληλυθοτα μη
ποιειν τους αστερας, αλλα αλλους μεν σχηματισμους τους της εκεινων γενεσεως
αιτιους γεγονεναι, τον δε νυν σχηματισμον σεσημαγκεναι μονον, τα μεντοι
μελλοντα δηλουσθαι απο του ενεστηκοτος σχηματισμου της του δεινος γενεσεως·
παραστησατω την διαφοραν του απο των αστερων δυνασθαι δειξαι οτι ταδε μεν
νενοηται αληθη ως απο ποιουντων, ταδε δε ως απο σημαινοντων μονον. μη εχοντες
δε δουναι την διαφοραν ευγνωμονως συγκαταθησονται τωι μηδεν των κατα τους αν
θρωπους απο των αστερων γινεσθαι, αλλ' ως προειρηκαμεν, ει αρα, σημαινεσθαι· ως
ει και μη απο των αστερων τις ελαμβανε τα παρεληλυθοτα και τα μελλοντα, αλλ'
απο του νου του θεου δια τινος λογου προφητικου. ωσπερ γαρ προαπεδειξαμεν οτι
ουδεν λυπει τον περι του εφ' ημιν λογον το τον θεον ειδεναι τα πραχθησομενα
εκαστωι, ουτως ουδε τα σημεια, α εταξεν ο θεος εις το σημαινειν, εμποδιζει το εφ'
ημιν· αλλα παραπλησιως βιβλιωι περιεχοντι τα μελ λοντα προφητικως ο πας
ουρανος δυναται, οιονει βιβλος ων θεου, περιεχειν τα μελλοντα. διοπερ εν τηι
προσευχηι του Ἰωσηφ δυναται ουτω νοεισθαι το λεγομενον υπο του Ἰακωβ· Ἀνεγνων
γαρ εν ταις πλαξι του ουρανου οσα συμβησεται υμιν και τοις υιοις υμων. ταχα δε και
το· Ειλιγησεται ο ουρανος ως βιβλιον· τους λογους τους περιεχομενους σημαντικους
των εσομενων δηλοι απαρτι σθησομενους και, ιν' ουτως ειπω, πληρωθησομενους,
ωσπερ λεγονται και αι προφητειαι πεπληρωσθαι τωι εκβεβηκεναι. και ουτως εσται
εις σημεια τα αστρα γεγονοτα, κατα την λεγουσαν φωνην· Ἔστωσαν εις σημεια. ο δε
Ἱερεμιας επιστρεφων ημας προς εαυτους, και περιαιρων φοβον τον επι τοις
νομιζομενοις σημαινεσθαι, ταχα δε και υπολαμ βανομενοις εκειθεν ερχεσθαι, φησιν·
Ἀπο των σημειων του ουρανου μη φοβεισθε. 23.16 Ἴδωμεν και δευτερον επιχειρημα,
πως ου δυναν ται οι αστερες ειναι ποιητικοι αλλ', ει αρα, σημαντικοι. απο πλειστων
γαρ οσων γενεσεων εστι λαβειν τα περι ενος ανθρωπου· τουτο δε καθ' υποθεσιν
λεγομεν, συγχωρουντες το επιστημην αυτων αναλαμβανεσθαι υπ' ανθρωπων δυνα
σθαι. φερε γαρ ειπειν, περι του τονδε πεισεσθαι τοδε και τεθνηξεσθαι περιπεσοντα
ληισταις και αναιρεθεντα φασι δυνασθαι λαμβανειν απο τε της ιδιας αυτου γενεσεως,
καν τυχηι εχων αδελφους πλειονας, και απο της εκαστου αυτων. περιεχειν γαρ
οιονται την εκαστου γενεσιν αδελφον υπο ληιστων τεθνηξομενον, ομοιως και την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

85

του πατρος και την της μητρος και την της γαμετης και των υιων αυτου και των
οικετων και των φιλτατων, ταχα δε και αυτων των αναιρουντων. πως ουν δυνατον
τον τοσαυταις γενεσεσιν, ινα αυτοις τουτο συγχωρηθηι, εμπεριεχομενον γινεσθαι
υπο του σχηματισμου των αστερων τησδε μαλλον της γενεσεως η τωνδε; απιθανον
γαρ και το φασκειν τον σχηματισμον τον εν τηι ιδιαι τουδε τινος γενεσει ταυτα
πεποιηκεναι, τον δε εν τηι τωνδε γενεσει μη πεποιηκεναι αλλα σεσημαγκεναι μονον·
ηλιθιον γαρ το ειπειν οτι η παντων γενεσις πε ριειχε καθ' εκαστον ποιητικον του
τονδε αναιρεθηναι, ωστε εν γενεσεσιν, καθ' υποθεσιν λεγω, πεντηκοντα περιεχεσθαι
το τονδε τινα αναιρεθηναι. ουκ οιδ' οπως δυνησονται σωσαι το των μεν εν Ἰουδαιαι
σχεδον παντων τοιονδε ειναι τον σχη ματισμον επι της γενεσεως, ως οκταημερον
αυτους λαμβανειν περιτομην, ακρωτηριαζομενους τα μορια και ελκουμενους και
φλεγμονηι περιπεσουμενους και τραυμασι, και αμα τηι εις τον βιον εισοδωι ιατρων
δεομενους· των δε εν Ἰσμαηλιταις τοις κατα την Ἀραβιαν τοιονδε, ως παντας
περιτεμνεσθαι τρισκαιδεκαετεις· τουτο γαρ ιστορηται περι αυτων· και παλιν τωνδε
τινων των εν Αιθιοψι τοισδε τας κογχας των γονατων περιαιρεισθαι, και των
Ἀμαζονων τους ετερους των μαστων. πως γαρ ταυτα ποιουσιν οι αστερες τοισδε τοις
εθνεσιν; οιμαι οτι ει επιστησαιμεν ουδε μεχρι του στησαι δυνησομεθα τι αληθες
ειπειν περι αυτων. τοσου των δε φερομενων οδων προγνωστικων, ουκ οιδ' οπως
εξωκειλαν οι ανθρωποι επι το την μεν οιωνιστικην και την θυτικην μη λεγειν
περιεχειν το ποιουν αιτιον, αλλα ση μαινειν μονον, και την αστεροσκοπικην, ουκ ετι
δε την γενεθλιαλογικην. ει γαρ επει γινωσκεται, ινα και χαρι σωμεθα το
γινωσκεσθαι, γινεται εκειθεν οθεν η γνωσις λαμβανεται, τι μαλλον απο των
αστερων η απο των οιω νων εσται τα γινομενα, και μαλλον απο των οιωνων η απο
των σπλαγχνων των θυομενων η απο των διαταττοντων αστερων; ταυτα μεν ουν
επι του παροντος αρκεσει εις αναιρεσιν του ποιητικους ειναι τους αστερας των
ανθρω πινων. 23.17 Ὅπερ δε συγκεχωρηκαμεν, ου γαρ ελυπει τον λο γον, ως των
ανθρωπων δυναμενων καταλαμβανειν τους ουρανιους σχηματισμους και τα σημεια
και ων εστι σημεια, τουτο φερε νυν εξετασωμεν ει αληθες εστι. φασι τοινυν οι περι
ταυτα δεινοι τον μελλοντα τα κατα την γενεθλιαλογιαν ακριβως καταλαμβανειν
<δειν> ειδεναι ου μονον το κατα ποστου δωδεκατημοριου εστιν ο καλουμενος αστηρ,
αλλα και κατα ποιας μοιρας του δωδεκατημοριου και κατα ποιου εξηκοστου· οι δε
ακριβεστεροι και κατα ποιου εξηκοστου του εξηκοστου. και τουτο φασι δειν ποιειν
εφ' εκαστου των πλανωμενων, εξεταζοντα την σχεσιν την προς τους απλανεις.
παλιν αυ επι του ανατολικου οριζοντος δεησει, φασιν, ιδειν ου μονον το
δωδεκατημοριον ποιον ην επ' αυτου, αλλα και την μοιραν και το εξηκοστον της
μοιρας, το πρωτον η το δευτερον εξηκοστον. πως τοινυν της ωρας πλατει λογωι
ημισυ δωδεκατημοριου περιεχουσης δυναται τις λαβειν το εξηκοστον, μη εχων την
αναλογιαν της διαιρεσεως των ωρων, ωστε φερε ειπειν ειδεναι οτι γεγεν νηται ο
δεινα ωραι τεταρτηι, και ημισει ωρας, και τεταρτωι, ογδοωι, και εκκαιδεκατωι, και
δυοτριακοστωι; παραπολυ γαρ φασι παραλλαττειν τα σημαινομενα παρα την
αγνωσιαν ου της ολης ωρας, αλλα και ποστημοριου αυτης. εν γουν τοις διδυμοις
γεννωμενοις πολλακις το μεταξυ ακαριαιον ωρας εστι, και πολλαι παραλλαγαι των
συμβαινοντων και των πραττομενων επ' αυτων απαντωσιν, ως φασιν εκεινοι, παρα
την αιτιαν της σχεσεως των αστερων, και το μοριον του δωδεκατημοριου το παρα
τον οριζοντα, ου καταλαμ βανομενον υπο των νομιζομενων την ωραν τετηρηκεναι.
ουδεις γαρ δυναται λεγειν οτι μεταξυ της τουδε γενεσεως προς την τουδε εστιν ωρας
τριακοστον. αλλ' εστω συγ κεχωρημενα αυτοις τα κατα το εκλαμβανειν την ωραν.
23.18 Φερεται δη θεωρημα αποδεικνυον τον ζωδιακον κυκλον ομοιως τοις
πλανωμενοις φερεσθαι απο δυσμων επι ανατολας δι' εκατον ετων μοιραν μιαν, και
τουτο τωι πολλωι χρονωι εναλλαττειν την θεσιν των δωδεκατημοριων· ετερου μεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

86

τυγχανοντος του νοητου δωδεκατημοριου, ετερου δε του ωσανει μορφωματος· τα δε
αποτελεσματα φασιν ευρισκεσθαι ουκ εκ του μορφωματος, αλλ' εκ του νοητου
ζωδιου· οπερ ου πανυ τι δυνατον καταλαμβανεσθαι. εστω δη και τουτο
συγκεχωρημενον, το καταλαμβανεσθαι το νοητον δωδεκατημοριον, η δυνασθαι εκ
του αισθητου δω δεκατημοριου λαμβανεσθαι το αληθες, αλλα την γε συγ κρασιν
παρ' αυτοις καλουμενην των εν τοισδε τοις σχη ματισμοις τυγχανοντων και αυτοι
ομολογησουσιν ουχ οιοι τε σωσαι κατ' αξιαν, αμαυρουμενου του δηλουμενου φερε
ειπειν χειρονος απο τουδε, δια το επιβλεπεσθαι αυτον υπο τουδε του κρειττονος, και
επι τοσονδε η τοσονδε αμαυρου μενου· πολλακις παλιν της αμαυρωσεως της του
χειρονος υπο της επιβλεψεως της του κρειττονος εμποδιζομενης, εκ του ετερον
ουτωσι εσχηματισθαι, χειρονων οντα σημαντικον. και οιμαι επιστησαντα τινα τοις
τοποις απογνωναι την περι τουτων καταληψιν, ουδαμως ανθρωποις εκκειμενην,
αλλ', ει αρα, μεχρι του σημανθηναι μονον φθανουσαν. ει δε τις εν πειραι γεγενηται
των πραγματων, μαλλον εισεται το εν τωι στοχαζεσθαι αποπτωτικον των λεγοντων
και αυτων των συγγραψαμενων, ηπερ νομιζομενον επιτευκτικον. και Ἠσαΐας γουν,
ως ου δυναμενων τουτων ευρισκεσθαι υπο ανθρωπων, φησι προς την θυγατερα των
Χαλδαιων των ταυτα μαλιστα παρα παντας επαγγελλομενων· Στητω σαν και
σωσατωσαν σε οι αστρολογοι του ουρανου, αναγ γειλατωσαν σοι τι μελλει επι σε
ερχεσθαι. δια γαρ τουτων διδασκομεθα μη δυνασθαι τους πανυ περι ταυτα
φιλομαθεις προδηλουν, α βεβουληται κυριος εκαστωι εθνει επαγαγειν. 23.19 Νυν
γαρ, ως προς την λεξιν, το προφητικον εξει ληφαμεν. ει δε φησιν ο Ἰακωβ
ανεγνωκεναι εν ταις πλαξι του ουρανου τα συμβησομενα τοις υιοις αυτου, και οσον
επι τουτωι αντιλεγοι τις αν ημιν οτι εναντια οις ειρηκαμεν δηλουται δια της γραφης·
ελεγομεν γαρ ανθρω πον ακαταληπτως εχειν των σημειων, ο δε Ἰακωβ φησιν
ανεγνωκεναι εν ταις πλαξι του ουρανου· απολογησομεθα οτι οι καθ' ημας σοφοι,
πνευματι περισσοτερωι χρησαμενοι της ανθρωπινης φυσεως, ουκ ανθρωπινως θειως
δε διδασ κονται τα απορρητα· ωσπερ ο Παυλος, λεγων· Ἤκουσα αρρητα ρηματα α
ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι. ισασι γαρ τροπων αλλαγας και μεταβολας καιρων,
ενιαυτων κυκλους και αστερων θεσεις, ουκ απ' ανθρωπων ουδε δι' ανθρωπων, αλλα
του πνευματος αποκαλυπτοντος αυτοις και καθαρως, ως θελει ο θεος, τα θεια
απαγγελλοντος. και αλλως δε ο Ἰακωβ μειζων η κατα ανθρωπον ην, πτερνιζων τον
αδελφον αυτου, και ομολογων εν αυτηι ταυτηι τηι βιβλωι αφ' ης παρεθεμεθα το·
Ἀνεγνων εν ταις πλαξι του ουρανου· ειναι αρχιχιλιαρχος δυναμεως κυριου, και
ονομα παλαι κεκτημενος Ἰσραηλ· οπερ εν σωματι λειτουργων αναγνω ριζει,
υπομιμνησκοντος αυτον του αρχαγγελου Ουριηλ. 23.20 Μετα ταυτα λειπεται
εξετασαι και παραστησαι τοις πιστευουσιν οτι εις σημεια κεινται οι φωστηρες του
ουρανου, σανθεισι δε και εκ των υπο των περιεργοτερων φερομενων εις τους
τοπους, τις η αιτια του ταυτα τα σημεια τον θεον πεποιηκεναι εν ουρανωι. και εστιν
ειπειν πρωτον μεν οτι πιστευομενα τα της μεγαλειοτητος του νου του θεου πασαν
γνωσιν την περι εκαστου των οντων εμπερι ειληφοτος, ωστε μηδε το τυχον και
νομιζομενον ελαχιστον λανθανειν την θειοτητα αυτου, δοξαν μεν περιεχει του
οιονει απειρα αριθμωι ουτως αυτον εμπεριειληφεναι εν εαυτωι, ου μην εναργη την
αποδειξιν, αλλα πεπιστευμενην ως αρμο ζουσαν τωι αγενητωι νωι και υπερ πασαν
φυσιν τυγχανοντι. ιν' ουν τηι πειραι τουτο καταλαμβανηται υπο των μειζονων η κατα
ανθρωπον και των αγιων ψυχων του ενεστηκοτος δεσμου απηλλαγμενων, ωσπερει
γραμματα και χαρακτηρας και δια της των ουρανιων περιφορας εποιησεν εν ουρανωι
ο θεος τους δεδιδαγμενους και διδαχθησομενους αναγινωσκειν τα σημεια του θεου.
ου θαυμαστον δε και υπερ ενδειξεως της προς τους μακαριους ποιειν τινα τον θεον,
της γραφης λεγουσης τωι Φαραω· Εις αυτο τουτο εξηγειρα σε, οπως ενδειξωμαι εν σοι
την δυναμιν μου, και οπως διαγγεληι το ονομα μου εν πασηι τηι γηι. ει γαρ διετηρηθη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

87

Φαραω υπερ ενδειξεως δυναμεως θεου και διαγγελιας του ονοματος αυτου εν πασηι
τηι γηι, εννοει ποσην ενδειξιν δυναμεως θεου περιεχει τα ουρανια σημεια, παντων
των απ' αιωνος εως συντελειας εντετυπωμενων τηι αξιαι βιβλωι του θεου τωι ουρανωι.
δευτερον δε στοχαζομαι ταις τα ανθρωπινα οι κονομουσαις δυναμεσιν εκκεισθαι τα
σημεια, ινα τινα μεν γινωσκωσι μονον, τινα δε ενεργωσι· καθαπερ εν ταις παρ' ημιν
βιβλοις α μεν γεγραπται ινα γινωσκωμεν, οιον τα περι κοσμοποιΐας και ειτινα αλλα
μυστηρια· α δε ινα γινωσκοντες ποιωμεν, ωσπερ τα περι τας εντολας και τα
προσταγματα του θεου. ενδεχεται δη τα ουρανια γραμ ματα, α αγγελοι και δυναμεις
θειαι αναγινωσκειν καλως δυνανται, περιεχειν τινα μεν αναγνωσθησομενα υπο των
αγγελων και λειτουργων του θεου, ινα ευφραινωνται γινω σκοντες· τινα δε ωσπερει
εντολας λαμβανοντες ποιωσι. 23.21 Και ουχ αμαρτησομεθα το αναλογον τοις εν τωι
νομωι λεγοντες εχειν τον ουρανον και τους αστερας· εαν δε χειρονες και ετεραι του
ανθρωπου ενεργειαι ποιωσι τινα των προεγνωσμενων και σημαινομενων εν
ουρανωι, ουκ αναγκη και αυτας απο των του θεου γραμματων υπομιμνη σκομενας
ποιειν α ενεργουσιν· αλλ' ωσπερ ανθρωποι αδι κουντες, ου μανθανοντες
προεγνωκεναι τον θεον το τονδε τινα αδικηθησεσθαι υπ' αυτων, ενεργουσι το
αδικειν εκ της εαυτων πονηριας· ουτως αι αντικειμεναι δυναμεις, του θεου την
κακιαν των τα μοχθηρα βουλομενων ανθρωπων και δυναμεων προεγνωκοτος, τηι
ιδιαι αισχιστηι επιτελουσι προαιρεσει. οι μεντοι ιεροι αγγελοι, τα λειτουργικα
πνευματα τα εις διακονιαν αποστελλομενα, εικος οτι, ως απο νομου θεου
γεγραμμενων τα προσταγματα λαμ βανοντες, τεταγμενως και οτε δει και ως δει και
οσον δει ποιουσι τα κρειττονα· ατοπον γαρ αυτους θειους οντας αποκληρωτικως και
<ουχ> ωρισμενως ερχεσθαι επι το φερ' ειπειν χρηματισαι τι τωι Ἀβρααμ, και ποιησαι
τι τωι Ἰσαακ, και ρυσασθαι εκ κινδυνου τον Ἰακωβ, η επιστηναι τωι πνευματι τουδε
του προφητου. ινα ουν μη αποκλη ρωτικως μηδε κατα συντυχιαν τουτο πραττωσιν,
ανα γινωσκουσι την βιβλον του θεου· και ουτως ποιουσι τα αυτοις επιβαλλοντα. ως
προειπομεν δε, ημεις α ποιουμεν, η αι αντικειμεναι ενεργειαι α επιτελουσιν εις ημας,
ιδιαι προαιρεσει ποιουμεν· ατακτωι μεν, οτε αμαρτανομεν· πεπαι δευμενηι δε, ουκ ατερ
αγγελων ουδε θειων γραμματων ουδε υπηρετων αγιων, οτε θεωι ευαρεστα
πραττομεν. 23.22ν Και Κλημη δε ο Ῥωμαιο , Πετρου του απο τολου μαθητη , υνωιδα
τουτοι εν τωι παροντι προβληματι προ τον πατερα εν Λαοδικειαι ειπων εν ται Περιο
δοι , αναγκαιοτατον τι επι τελει των περι τουτου λογων φη ιν περι των τη γενε εω
δοκουντων εκβεβηκεναι, λογωι ιδʹ. Και ο πατηρ· Συγγνωθι μοι, τεκνον· οι μεν γαρ
χθες σου λογοι αληθεις οντες συνελογισαντο με συνθεσθαι σοι· η δε εμη συνειδησις
μικρα με ωσπερ πυρετου ελλειμμα προς απιστιαν βραχεα βασανιζει· συνοιδα γαρ
εμαυτωι τα της γενεσεως παντα μοι αποτελεσθεντα. Καγω απεκριναμην· Συννοησον
μοι, πατερ, οιαν φυσιν εχει το μαθημα, εξ ων εγω σοι συμβουλευω. μαθηματικωι
συμβαλων, ειπε πρωτον αυτωι οτι Ταδε μοι φαυλα εν τωιδε τωι χρονωι γεγονεν· εκ
τινος αρα μοι των αστερων γεγονε μαθειν ηθελον. και ερει σοι οτι τους χρονους
κακοποιος διεδεξατο Ἄρης η Κρονος, η τουτων τις αποκαταστατικος εγενετο, η τον
ενιαυτον τουτον τις επεθεωρησεν εκ τετρα γωνου η διαμετρου η συνων η
κεκεντρωμενος η παρα αιρεσιν. ομως και αλλα μυρια ειπειν εχει. προς τουτοις δε η
αγα θοποιος κακωι ασυνδετος ην η ανεπιθεωρητος η εν σχηματι η παρα αιρεσιν η εν
εκλειψει η ανεπισυναφος η εν αμαυροις αστροις. και ομως πολλων προφασεων
ουσων προς α ηκουσε τας αποδειξεις παρασχειν εχει. μετα τουτον ουν τον
μαθηματικον ετερωι προσελθων τα εναντια ειπε· οτι Τοδε μοι αγαθον εν τωιδε τωι
χρονωι γεγονε· συ δε τον χρονον τον αυτον λεγε· απαιτει δε εκ τινος αρα της
γενεσεως τουτο γεγονε. και ομως ως προειπον εχει, σου καταψευσα μενου, αυτος εκ
πολλων σχηματων εν τι ευρειν σχημα και δευτερον και τριτον και πλειονα, ως αυτο
το ενεργησαν οθεν τα αγαθα ερει γεγενησθαι. αδυνατον γαρ εν πασηι γενεσει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

88

ανθρωπων μη εν πασηι ωραι των αστερων τους μεν καλως κεισθαι τους δε κακως·
κυκλος γαρ εστιν ισομερης, ποικιλος, απειρους εχων τας προφασεις· προς ας εκαστος
ειπειν εχει ο θελει. ονπερ γαρ τροπον επι των λοξων ονειρων ενιοτε ουδεν νοουμεν,
αποβαντων δε οικειοτατην προσφερομεν επιλυσιν· ουτως και το μαθημα προ του τι
αποτελεσθηναι ουδεν σαφες ημιν μηνυσαι δυναται, μετα δε την του γενομενου
ιστοριαν τοτε προδηλος η της εκβασεως αιτια φαινεται. πολλακις μεν ουν οι
προλεγοντες πταιουσι, και μετα την εκβασιν εαυτους μεμφονται λεγοντες οτι Τοδε
ην το ποιησαν, και ουκ ειδομεν. το μεν ουν και τους πανυ επιστημονας πταιειν
γινεται δια το μη ειδεναι, ως χθες εφην, ποια παντως της γενεσεως αιτια γινεται,
ποια δε ου παντως, και ποια παντως ποιησαι επιθυμουμεν, ου παντως δε ποιουμεν.
οτι ηδε η αιτια ημιν τοις το μυστηριον μεμαθηκοσι σαφης εστιν· οτι, ελευθερον
εχοντες λογισμον <ενιοτε συγχωρησαντες τηι επιθυμιαι ηττημεθα,> ενιοτε επεχειν
ταυτην βουλευσαμενοι νενικηκαμεν. οι δε αστρο λογοι, τουτο αυτο το μυστηριον
ουκ ειδοτες, περι πασης προαιρεσεως αποφηναμενοι εξ αρχης, πταισαντες τους
κλιμακτηρας επενοησαν, εις αδηλοτητα ποιουμενοι την προαιρεσιν, ως χθες
επεδειξαμεν. συ δε του λοιπου προς ταυτα ει τι εχεις ειπειν, λεγε. Και ο πατηρ
ομοσας απεκρινατο, μηδεν τουτων αλη θεστερον ειναι, ων ειπες. 24.1nΠερι υλη , οτι
ουκ αγενητο ουδε κακων αιτια. εκ τη Ευ εβιου του Παλαι τιναιου ευαγγελικη
προπαρα κευη , λογου ζʹ. Ὅτι μεν υπαρχειν αδυνατον αγενητα δυο αμα, ουδε σε
αγνοειν νομιζω· ει και τα μαλιστα δοκεις προλαβων τουτο προτεθεικεναι τωι λογωι·
τωι παντως εξ αναγκης το ετερον δειν λεγειν, η οτι κεχωρισται της υλης ο θεος, η αυ
παλιν οτι αμεριστος αυτης τυγχανει. ει μεν ουν ηνωσθαι τις αυτον ειπειν εθελοι, εν
το αγενητον λεξει· εκαστον γαρ τουτων μερος εσται του πλησιον· αλληλων δε μερη
τυγχα νοντα ουκ εσται αγενητα δυο, αλλ' εν εκ διαφορων συνεστος· ουδε γαρ τον
ανθρωπον εχοντα διαφορα μερη κατακερματι ζομεν εις πολλα γενητα· αλλ' ει, ως ο
λογος απαιτει, εν τι γενητον τον ανθρωπον πολυμερες προς του θεου γεγονεναι
φαμεν· ουτως αναγκη, ει μεν μη κεχωρισται της υλης ο θεος, εν το αγενητον ειναι
λεγειν. ει δε κεχωρισθαι φησει τις, αναγκη ειναι τι το ανα μεσον αμφοτερων· οπερ
και τον χωρισμον αυτων δεικνυσιν· αδυνατον γαρ εν διαστασει εξεταζεσθαι τι απο
τινος, ουκ οντος ετερου καθ' ο η διαστασις εκατερου γινεται. οπερ ου μεχρι τουτου
ισταται και μονου, αλλα και πλειστων οσων· ον γαρ επι των δυο αγενητων ειπαμεν
λογον, τουτον εξ αναγκης ομοιως προ χωρειν, ει τα αγενητα δοθειη τρια. και γαρ
περι τουτων εροιμην αν, ει κεχωρισται απ' αλληλων, η αυ παλιν εκαστον ηνωται τωι
πλησιον. ει μεν γαρ ηνωσθαι τις ειπειν εθελοι, τον αυτον ακουσει τωι πρωτωι λογον·
ει δ' αυ παλιν κεχω ρισθαι, ου φευξεται την εξ αναγκης του χωριζοντος υπο στασιν.
αν δ' αρα τις και τριτον ειναι λεξηι λογον, ως αρμοζοντα περι των αγενητων
λεγεσθαι, τουτεστι το μητε κεχωρισθαι τον θεον της υλης μητ' αυ παλιν ως μερη
ηνωσθαι, ειναι δε καθαπερ εν τοπωι τηι υληι τον θεον η και την υλην εν τωι θεωι, το
συνεχον ακουετω· οτι, εαν τοπον του θεου την υλην ειπωμεν, εξ αναγκης αυτον και
χωρητον λεγειν δει και προς της υλης περιγραφομενον. αλλα μην και ομοιως αυτον
τηι υληι ατακτως φερεσθαι δει, μη ιστα σθαι δε μηδε μενειν αυτον εφ' εαυτου αναγκη,
του εν ωι εστιν αλλοτε αλλως φερομενου. προς δη τουτοις και εν χειροσι γεγονεναι
τον θεον ειπειν αναγκη. ει γαρ ποτε ακοσμος ην η υλη, εκοσμησε δε αυτην εις το
κρειττον τρεψαι προαιρουμενος· ην ποτε οτε εν ακοσμητοις ην ο θεος. δικαιως δ' αν
και τουτο εροιμην, ποτερον επληρου την υλην ο θεος, η εν μερει τινι υπηρχεν αυτης.
ει μεν γαρ εν μερει τινι της υλης ειπειν τις εθελοι τον θεον, πλει στον οσον
μικροτερον αυτον της υλης λεγει· ει γε δη μερος αυτης ολον εχωρησεν τον θεον. ει
δε εν πασηι ειναι λεγοι και δι' ολης κεχωρηκεναι της υλης, πως ταυτην εδημιουργησε
φρασατω· αναγκη γαρ η συστολην τινα του θεου λεγειν, ης γενομενης εδημιουργει
εκεινο αφ' ου υπε χωρησεν, η και εαυτον τηι υληι συνδημιουργειν, ουκ εχοντα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

89

υποχωρησεως τοπον. ει δε την υλην εν τωι θεωι ειναι τις λεξει, ομοιως εξεταζειν δει,
ποτερον ως διισταμενου αυτου αφ' εαυτου, και ωσπερ εν αερι ζωων υπαρχει γενη,
διαιρου μενου και μεριζομενου αυτου εις υποδοχην των γινομενων εν αυτωι· η ως εν
τοπωι, τουτεστιν ωσπερ εν γηι υδωρ. ει μεν γαρ ειποιμεν ως εν αερι, μεριστον αναγκη
τον θεον ειπειν· ει δ' ωσπερ εν γηι υδωρ, ην δε ατακτος η υλη και ακοσμητος, προς δη
τουτοις εχουσα και κακα, τον θεον λεγειν αναγκη τοπον ειναι των ακοσμητων και
των κακων· οπερ ουκ ευφημον ειναι μοι δοκει, επισφαλες δε μαλλον. υλην γαρ ειναι
θελεις, ινα μη των κακων ποιητην ειπηις τον θεον· και τουτο φυγειν προαιρουμενος,
δοχειον αυτον των κακων ειναι λεγεις. ει μεν ουν την υλην εκ των υποσταν των
γενητων υπονοειν αγενητον υπαρχειν ελεγες, πολυν αν περι ταυτης εποιησαμην
λογον εις αποδειξιν του οτι αδυνα τον υπαρχειν αυτην αγενητον· επει δε την των
κακων γενεσιν αιτιαν εφησθα ειναι της τοιαυτης υπονοιας, δια τουτο επι την
εξετασιν τουτων ερχεσθαι μοι δοκω. φανερου γαρ γινομενου μοι του λογου καθ' ον
τροπον εστι τα κακα, και οτι ουχ οιον τε εστιν αναιτιον των κακων ειπειν τον θεον
εκ του υλην αυτωι υποτιθεναι, την τοιαυτην υπονοιαν αναιρεισθαι μοι δοκει. 24.2
Φῂς τοινυν αποιον υλην συνυπαρχειν τωι θεωι, εξ ης την του κοσμου γενεσιν
εδημιουργησεν; Ουτω μοι δοκει. Ουκουν ει αποιος ετυγχανεν η υλη, γεγονε δε
κοσμος προς του θεου, εν δε τωι κοσμωι αι ποιοτητες, των ποιοτητων γεγονεν
ποιητης ο θεος; Ουτως εχει. Ἐπει δε σου και λεγοντος προσθεν ηκουον ως αδυνατον
εξ ουκ οντων γινεσθαι τι· προς την ερωτησιν αποκριναι την εμην· δοκει σοι τας του
κοσμου ποιοτητας μη εξ υποκειμενων ποιοτητων γεγονεναι; ∆οκει. Ἕτερον δε τι
παρα τας ουσιας υπαρχειν αυτας; Ουτως εχει. Ουκουν ει μητε εξ υποκειμενων
ποιοτητων τας ποιο τητας εδημιουργησεν ο θεος, μητε εκ των ουσιων υπαρ χουσιν,
τωι μηδε ουσιας αυτας ειναι, εκ μη οντων αυτας υπο του θεου γεγονεναι αναγκη
ειπειν· οθεν περιττως εδοκεις μοι λεγειν αδυνατον ειναι δοξαζειν εξ ουκ οντων
γεγονεναι τι προς του θεου. αλλ' ο μεν περι τουτου λογος ωδε εχετω· και γαρ παρ'
ημιν ορωμεν ανθρωπους εξ ουκ οντων ποι ουντας τινα· ει και τα μαλιστα δοκουσιν
ουτοι ποιειν εν τινι· οιον επι των αρχιτεκτονων το παραδειγμα λαβωμεν· και γαρ
ουτοι ποιουσι πολεις ουκ εκ πολεων, και ναους ομοιως ουκ εκ ναων. ει δε, οτι
τουτοις ουσιαι υποκεινται, οιει εξ οντων αυτους ταυτα ποιειν, σφαλληι τωι λογωι·
ουδε γαρ η ουσια εστιν η ποιουσα την πολιν η αυ παλιν τους ναους, αλλ' η περι την
ουσιαν τεχνη. η δε τεχνη ουκ εξ υποκειμενης τινος εν ταις ουσιαις τεχνης γινεται·
αλλ' εξ ουκ ουσης εν αυταις γινεται. απαντησειν δε μοι δοκεις ουτω τωι λογωι, οτι ο
τεχνιτης εξ ης εχει τεχνης την εν τηι ουσιαι τεχνην ποιει. προς δε τουτο λεγεσθαι
τουτ' ευ εχειν μοι δοκει, οτι ουδε εν τωι ανθρωπωι εκ τινος υποκει μενης τεχνης
προσγινεται. ουδε γαρ ενεστιν αυτην εφ' εαυτης ουσαν δουναι την τεχνην· των γαρ
συμβεβηκοτων εστι, και των τοτε το ειναι λαμβανοντων, οποταν εν ουσιαι γενηται. ο
μεν γαρ ανθρωπος και χωρις της αρχιτεκτονικης εσται, η δε ουκ εσται, εαν μη
προτερον ανθρωπος ηι· οθεν τας τεχνας εξ ουκ οντων εις ανθρωπους πεφυκεναι
γινεσθαι λεγειν αναγκαιον. ει τοινυν τουτο ουτως εχον επ' ανθρω πων εδειξαμεν,
πως ουχι προσηκε τον θεον μη μονον ποιοτητας εξ ουκ οντων φαναι δυνασθαι
ποιειν, αλλα και ουσιας; τωι γαρ δυνατον φανηναι γινεσθαι τι εξ ουκ οντων, το και
τας ουσιας ουτως εχειν δεικνυται. 24.3 Ἐπει δε ποθος εστι σοι περι της των κακων
γενεσεως ζητειν, επι τον τουτων ελευσομαι λογον· και σου βραχεα πυθεσθαι
βουλομαι· τα κακα ποτερον ουσιαι σοι δοκουσιν ειναι η ποιοτητες ουσιων;
Ποιοτητας ουσιων ευ εχειν λεγειν μοι δοκει. Ἡ δε υλη αποιος ην και ασχηματιστος;
Ουτω προλαβων εξειπον τωι λογωι. Ουκουν ει τα κακα ποιοτητες υπαρχουσιν ουσιων,
η δε υλη αποιος ην, των δε ποιοτητων ποιητην ειπας τον θεον ειναι, εσται και των
κακων δημιουργος ο θεος. οτε τοινυν ουδ' ουτως αναιτιον των κακων δυνατον
ειπειν τον θεον, υλην αυτωι προσαπτειν περιττον ειναι μοι δοκει· ει δε τι προς ταυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

90

ειπειν εχεις, αρχου του λογου. ει μεν γαρ εκ φιλονεικιας ημιν η ζητησις εγινετο, ουκ
αν δευτερον περι των κακων ηξιουν οριζεσθαι· επει δε φιλιας ενεκα μαλλον και της
προς τον πλησιον ωφελειας, την εξετασιν ποιου μεθα των λογων, ανωθεν περι
τουτων οριζεσθαι αξιω συγχωρειν. Την μεν προαιρεσιν την εμην εκ πολλου σοι
φανεραν ειναι δοκω και την εν τοις λογοις σπουδην, οτι ου πιθανως ειπων ψευδος
νικησαι θελω, αλλα δειχθηναι την αληθειαν μετα ακριβους εξετασεως· και σε δε
ουτω διακεισθαι σαφως επισταμαι· οθεν οιωι τροπωι χρωμενος νομιζεις δυνασθαι το
αληθες ευρειν, τουτωι χρησαι μηδεν δυσωπου μενος· ου γαρ σεαυτον ωφελησεις
μονον χρησαμενος τωι κρειττονι, αλλα παντως καμε περι ων αγνοω. σαφως
παραστηναι μοι δοκει και τα κακα ουσιας υπαρχειν τινας· ουδε γαρ εκτος ουσιων
αυτα οντα βλεπω. 24.4 Ἐπει τοινυν, ω ουτος, και τα κακα ουσιας ειναι λεγεις,
αναγκη τον της ουσιας εξεταζειν λογον. δοκει σοι την ουσιαν σωματικην τινα
συστασιν ειναι; ∆οκει. Ἡ δε σωματικη συστασις αυτη εφ' εαυτης υπαρχει, ου δεομενη
τινος, ου γενομενου το ειναι ληψεται; Ουτως εχει. ∆οκει δε σοι τα κακα ενεργειας
ειναι τινος; Ουτω μοι φαινεται. Αι δε ενεργειαι τοτε το ειναι λαμβανουσιν, οποτ' αν
ο ενεργων παρηι; Ουτως εχει. Ουκ οντος δε του ενεργουντος, ουδ' οπερ ενεργει εσται
ποτε; Ουκ εσται. Ουκουν ει η ουσια σωματικη τις εστι συστασις, η δε σωματικη
συστασις ου δειται τινος, εν ωι γενομενη το ειναι ληψεται· τα δε κακα ενεργειαι
υπαρχουσι τινος, αι δε ενεργειαι δεονται τινος, εν ωι γενομεναι το ειναι λαμβανου
σιν, ουκ εσονται ουσιαι τα κακα. ει δε ουσιαι τα κακα, κακον δε ο φονος, ουσια εσται
ο φονος· αλλα μην ο φονος ενεργεια υπαρχει τινος· ουκ εσται αρα ουσια ο φονος. ει
δε τα ενεργουντα ουσιας ειναι θελεις, συμφημι καγω· οιον ανθρωπος ο φονευς, καθ'
ον μεν λογον ανθρωπος εστιν, υπαρχει ουσια· ο δε φονος ον ποιει ουκ εστιν ουσια,
αλλ' εργον τι της ουσιας. λεγομεν δε τον ανθρωπον ποτε μεν κακον δια το φονευειν,
ποτε δ' αυ παλιν δια το ευεργετειν αγαθον· και πεπλεκται ταυτα τα ονοματα τηι
ουσιαι εκ των συμβεβηκοτων αυτηι, ατινα ουκ εστιν αυτη. ουτε γαρ φονος εστιν η
ουσια, ουτ' αυ παλιν [η] μοιχεια, ουτε τι των ομοιων κακων· αλλ' ωσπερ απο της
γραμματικης ο γραμματικος λεγεται και απο της ρητορικης ο ρητωρ και απο της
ιατρικης ο ιατρος, της ουσιας ουτε ιατρικης ουσης ουτε μην ρητορικης ουτε
γραμματικης, αλλ' απο των συμβεβηκοτων αυτηι την προσηγοριαν λαμβανουσης, αφ'
ων ουτως ονομαζεσθαι δοκει, ουδ' οποτερον αυτων ουσα· ομοιως μοι φαινεται και
απο των δοκουντων ειναι κακων την ουσιαν ονομα προσλαμβανειν, ουδ' οποτερον
ουσαν αυτων. και ομοιως επινοησον, ει τινα ετερον αναπλαττεις εν τωι νωι των
κακων τοις ανθρωποις αιτιον, ως κακεινος, καθο εν τουτοις ενεργει και υποβαλλει
ποιειν τα κακα, εστι και αυτος κακος εξ ων ποιει. δια τουτο γαρ κακεινος κακος ειναι
λεγεται, οτι των κακων εστι ποιητης· α δε τις ποιει, ουκ εστιν αυτος, αλλ' ενεργειαι
αυτου, αφ' ων την προσηγοριαν του κακος λεγεσθαι λαμβανει. ει γαρ αυτον
υπαρχειν ειποιμεν α ποιει, ποιει δε φονους και μοιχειας και κλοπας και οσα τουτοις
ομοια, αυτος εσται ταυτα. ει δε ταυτα εστιν αυτος, ταυτα δ' οτε γινεται την συστασιν
εχει, ου γινομενα δε και του ειναι παυεται, γινεται δε ταυτα προς ανθρωπων,
εσονται τουτων οι ανθρωποι ποιηται, και του ειναι και του μηκετ' ειναι αιτιοι. ει δε
ταυτα αυτου ενεργειας φῂς, εξ ων ποιει το κακος ειναι εχει, ουκ εξ ων εστιν ουσια.
κακον δε ειπομεν λεγεσθαι απο των συμβε βηκοτων τηι ουσιαι, ατινα ουκ εστιν η
ουσια· ως απο της ιατρικης ο ιατρος. ει δε εξ ων ενεργει εκαστος υπαρχει κακος, α δε
ενεργει αρχην του ειναι λαμβανει, ηρξατο κακεινος ειναι κακος, ηρξατο δε και ταυτα
ειναι κακα. ει δε ουτως εχει, ουκ εστιν αναρχως κακος, ουδε αγενητα τα κακα, τωι
γενητα προς αυτου ειναι φαναι. 24.5 Τον μεν προς τον εταιρον, ω φιλε, λογον
ικανως μοι πεποιηκεναι δοκεις· εξ ων γαρ προλαβων εδωκε τωι λογωι, εκ τουτων
συναγειν εδοξας καλως· ως αληθως γαρ, ει αποιος ετυγχανεν η υλη, των δε
ποιοτητων δημιουργος υπαρχει ο θεος, ποιοτητες δε τα κακα, των κακων εσται
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

91

ποιητης ο θεος. ουτος μεν ουν ο λογος προς εκεινον ειρησθω καλως· εμοι δε ψευδος
δοκει την υλην αποιον ειναι λεγειν· ουδε γαρ ενεστιν ειπειν περι ηστινοσουν ουσιας,
ως εστιν αποιος· αλλα μην και εν ωι αποιον ειναι λεγει, την ποιοτητα αυτης μηνυει,
οποια εστιν η υλη διαγραφομενος· οπερ εστι ποιοτητος ειδος. οθεν ει σοι φιλον εστιν
ανωθεν εχου προς εμε του λογου· εμοι γαρ η υλη ποιοτητας αναρχως εχειν δοκει·
ουτως γαρ και τα κακα εκ της απορροιας αυτης ειναι λεγω, ινα των κακων ο μεν
θεος αναιτιος ηι, τουτων δ' απαντων η υλη αιτια. Την μεν προθυμιαν την σην
αποδεχομαι, ω φιλε, και σου την εν τοις λογοις σπουδην επαινω· προσηκε γαρ ως
αληθως εκαστον των φιλομαθων μη απλως και ως ετυχε συγκατατιθεσθαι τοις
λεγομενοις, αλλ' ακριβη ποιεισθαι την εξετασιν των λογων. ουδε γαρ ει ο
προσζητων παρα λογον ορισαμενος αφορμην παρεσχε τωι προσδιαλεγο μενωι
συναγειν ως θελει, τουτο και τον ακροατην πεισει· αλλ' ει τι δοκει δυνατον ειναι
λεγεσθαι καλως, τουτο λεξει παρων· δυοιν γαρ θατερον εσται· η γαρ και προς ο
κινεισθαι δοκει ακουσας τελεον ωφεληθησεται, η τον προσ διαλεγομενον ελεγξει ου
ταληθη λεγοντα. ου δοκεις δε μοι δεοντως ειρηκεναι εμποιον ειναι αναρχως την
υλην· ει γαρ τουθ' ουτως εχει, τινος εσται ποιητης ο θεος; ειτε γαρ ουσιας ερουμεν,
προειναι φαμεν· ειτ' αυ παλιν ποιοτητων, και ταυτας υπαρχειν λεγομεν. ουκουν
ουσιας τε ουσης και ποιοτητων περιττον ειναι μοι δοκει δημιουργον λεγειν τον θεον.
ινα δε μη εμαυτωι κατασκευαζειν τινα δοξω λογον, αποκριναι μοι νυν ερωτωμενος·
τινι τροπωι δημιουργον ειναι φῂς τον θεον; ποτερον οτι τας ουσιας ετρεψεν εις το
μηκεθ' υπαρχειν εκεινας, αιπερ ησαν ποτε, αλλ' ετερας παρ' αυτας γενεσθαι; η οτι
τας μεν ουσιας εφυλαξεν εκεινας, αιπερ ησαν προ τουτου, τας δε ποιοτητας ετρεψεν
αυτων; 24.6 Ουτι μοι δοκει αλλαγην τινα ουσιων γεγονεναι· και γαρ ατοπον τουτο
λεγειν μοι φαινεται· τροπην δε τινα των ποιοτητων γεγονεναι φημι, καθ' ας
δημιουργον ειναι λεγω τον θεον. και ωσπερ ει τυχοι λεγειν εκ λιθων οικιαν
γεγονεναι, εφ' ων ουκ εστιν ειπειν ως ουκετι λιθοι μενουσι τηι ουσιαι, οικια
γενομενοι οι λιθοι· τηι γαρ ποιοτητι της συνθεσεως την οικιαν γεγονεναι φημι,
τραπεισης δηλονοτι της προτερας των λιθων ποιοτητος· ουτω μοι δοκει και τον
θεον, υπομενουσης της ουσιας, τροπην τινα των ποιοτητων αυτης πεποιηκεναι, καθ'
ην την τουδε του κοσμου γενεσιν προς του θεου γεγονεναι λεγω. Ἐπει τοινυν
τροπην τινα των ποιοτητων προς του θεου γεγονεναι φῂς, αποκριναι μοι βραχεα
πυθεσθαι προαιρουμενωι. λεγε δη, ει ομοιως και σοι δοκει τα κακα ποιοτητες ειναι
των ουσιων; ∆οκει. Ἄνωθεν δε ησαν αι ποιοτητες αυται εν τηι υληι, η αρχην εσχον
του ειναι; Συνειναι φημι αγενητως τηι υληι ταυτασι τας ποιοτητας. Ουχι δε τον θεον
φῂς τροπην τινα των ποιοτητων πεποιηκεναι; Τουτο φημι. Ποτερον ουν εις το
κρειττον, η εις το χειρον; Εις το κρειττον λεγειν μοι δοκει. Ουκουν ει ποιοτητες υλης
τα κακα, τας δε ποιοτητας αυτης εις το κρειττον ετρεψεν ο θεος, ποθεν τα κακα
ζητειν αναγκη. ου γαρ εμειναν αι ποιοτητες οποιαι ποτε ησαν τηι φυσει· η ει μεν
προτερον ουκ ησαν αι ποιοτητες κακαι, εκ δε του τραπηναι προς του θεου τας
πρωτας τοιαυτας περι την υλην γεγονεναι ποιοτητας φῂς, αιτιος εσται των κακων ο
θεος, τρεψας τας ουκ ουσας ποιοτητας κακας εις το ειναι κακας· η τας μεν κακας
ποιοτητας εις το κρειττον ου δοκει σοι τρεψαι τον θεον, τας δε λοιπας και μονας,
οσαι αδια φοροι ετυγχανον, της διακοσμησεως ενεκα προς του θεου τετραφθαι
λεγεις; Ουτως ανωθεν ειχον εγω. 24.7 Πως τοινυν αυτον τας των φαυλων ποιοτητας
ως ειχον καταλελοιπεναι λεγεις; ποτερον δυναμενον μεν κα κεινας ανελειν, ου
βουληθεντα δε, η το δυνασθαι μη εχοντα; ει μεν γαρ δυναμενον λεξεις, ου
βουληθεντα δε, αυτον αιτιον τουτων ειπειν αναγκη. οτι δυναμενος ποιησαι μη ειναι
κακα συνεχωρησεν αυτα μενειν ως ην, και μαλιστα οτε δημιουργειν την υλην
ηρξατο. ει γαρ μηδ' ολως εμελεν αυτωι της υλης, ουκ αν αιτιος ην ων συνεχωρει
μενειν· επει δε μερος μεν τι αυτης δημιουργει, μερος δε τι ουτως εαι δυναμενος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

92

κακεινο τρεπειν εις το κρειττον, αιτιαν οφλισκα νειν αξιος ειναι μοι δοκει,
καταλιπων μερος υλης ειναι πονηρον επ' ολεθρωι ου εδημιουργησε μερους. αλλα
μην και τα μεγιστα κατα τουτο το μερος ηδικησθαι μοι δοκει· τουθ' οπερ
κατεσκευασε της υλης μερος αντιλαμβανομενον τανυν των κακων. ει γαρ τις
εξεταζοι επ' ακριβες τα πραγματα, χαλεπωτερον νυν ευρησει την υλην πεπονθυιαν
της προτερας ακοσμιας. πριν γαρ αυτην διακριθηναι, το μηδε αισθεσθαι των κακων
παρην αυτηι· νυνι δε εκαστον των μερων αυτης αισθησιν λαμβανει των κακων. και
μοι επ' ανθρωπου το παραδειγμα λαβε. πριν γαρ εικονισθηι και ζωον γενηται τηι του
δημιουργου τεχνηι, το μηδενος αντιλαμβανεσθαι των κακων παρα της φυσεως ειχεν·
αφ' ου δε προς του θεου ανθρωπος γινεται, και την αισθησιν του προσπελαζοντος
κακου προσλαμβανει· και τουθ' οπερ επ' ευεργεσιαι της υλης προς του θεου
γεγονεναι λεγεις, ευρισκεται μαλλον επι τωι χειρονι προσγενομενον αυτηι. ει δ' εκ
του μη δυνασθαι τον θεον ανελειν τα κακα το μη πεπαυσθαι λεγεις, αδυνατον τον
θεον φησεις υπαρχειν· το δε αδυνατον ητοι τωι φυσει ασθενη υπαρχειν αυτον εσται,
η τωι νικασθαι τωι φοβωι δεδουλωμενον προς τινος κρειττο νος. ει μεν ουν τον θεον
φυσει ασθενη οντα τολμησεις ειπειν, περι της σωτηριας αυτης κινδυνευειν μοι
δοκεις· ει δε τωι νικασθαι φοβωι προς του μειζονος, μειζονα λεξεις του θεου τα κακα
νικωντα της προαιρεσεως αυτου την ορμην· οπερ ατοπον ειναι μοι λεγειν περι θεου
δοκει. δια τι γαρ ουχι μαλλον ταυτα εσονται θεοι, νικαιν κατα τον λογον τον σον
δυναμενα τον θεον, ειπερ θεον εκεινο φαμεν ο την απαντων εξουσιαν εχει; 24.8
Βραχεα δε σου και περι της υλης αυτης πυθεσθαι βουλομαι· και μοι φερων λεγε,
ποτερον απλη τις ην η υλη η συνθετος; η γαρ διαφορα των γεγονοτων εις τοιαυτην
με περιΐστησιν εξετασιν τουδε του λογου. ει γαρ απλη τις ετυγχανεν η υλη και
μονοειδης, συνθετος δε ο κοσμος και εκ διαφορων ουσιων τε και κρασεων την
συστασιν εχει, αδυνατον τουτον εξ υλης γεγονεναι λεγειν, τωι τα συνθετα μη οιον τε
εξ ενος απλου την συστασιν εχειν· το γαρ συνθετον απλων τινων μιξιν μηνυει. ει δ'
αυ παλιν την υλην συνθετον λεγειν εθελοις, παντως εξ απλων τινων συντεθεισθαι
φησεις· ει δε εξ απλων συνετεθη, ην ποτε καθ' εαυτα τα απλα, ων συντεθεντων
γεγονεν η υλη· εξ ουπερ και γενητη ουσα δεικνυται. ει γαρ συνθετος η υλη, τα δε
συνθετα εξ απλων την συστασιν εχει, ην ποτε καιρος οτε η υλη ουκ ην, τουτεστι πριν
τα απλα συνελθειν· ει δε ην ποτε καιρος οτε η υλη ουκ ην, ουκ ην δε ποτε καιρος οτε
το αγενητον ουκ ην, ουκ εσται αγενητος η υλη· το δ' εντευθεν εσται πολλα τα
αγενητα. ει γαρ ην αγενητος ο θεος, ην δε αγενητα και τα απλα εξ ων η υλη
συνετεθη, ουκ εσται δυο και μονα τα αγενητα. δοκει δε σοι μηδεν των οντων αυτο
εαυτωι αντικεισθαι; ∆οκει. Ἀντικειται δε τωι πυρι το υδωρ; Ἀντικεισθαι μοι φαινεται.
Ὁμοιως δε και τωι φωτι το σκοτος, και τωι ψυχρωι το θερμον; προς δη τουτοις και τωι
ξηρωι το υγρον; Ουτως εχειν μοι δοκει. Ουκουν ει μηδεν των οντων αυτο εαυτωι
αντικειται, αλληλοις δε ταυτα αντικειται, ουκ εσονται υλη μια, ουδε μην εξ υλης
μιας. ομοιον δε τινα τουτωι λογον παλιν πυθεσθαι βουλομαι. δοκει σοι τα μερη μη
αναιρετικα τυγχανειν αλληλων; ∆οκει. Ειναι δε της υλης μερη το τε πυρ και το
υδωρ, ωσαυτως δε και τα λοιπα; Ουτως εχω. Τι δε; ου δοκει σοι αναιρετικον μεν
ειναι του πυρος το υδωρ, του δε σκοτους το φως, και ταλλα οσα τουτοις παραπλησια;
∆οκει. Ουκουν ει τα μερη ουκ εστιν αλληλων αναιρετικα, ταυτα δε αλληλων
αναιρετικα τυγχανει, ουκ εσται αλληλων μερη· ει δε ουκ εστιν αλληλων μερη, ουκ
εσονται υλης μιας. αλλα μην ουδ' αυτα εσονται υλη, τωι μηδεν τι των οντων αυτο
εαυτου αναιρετικον υπαρχειν, κατα τον του αντικειμενου λογον. ουδε γαρ εστι τι
εαυτωι αντικειμενον· τα γαρ αντικειμενα ετεροις αντικεισθαι πεφυκεν· οιον το
λευκον αυτο εαυτωι ουκ αντικειται, προς δε το μελαν αντι κειμενον λεγεται· και το
φως ομοιως εαυτωι μη αντικεισθαι δεικνυται, προς δε το σκοτος ουτως εχον
φαινεται, και αλλα γουν ομοιως πλειστα οσα. ει τοινυν και υλη μια τις ην, ουκ αν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

93

αυτη εαυτηι αντεκειτο. ουτω δε των αντικειμενων εχοντων το μη ειναι την υλην
δεικνυται. Ταυτα απο του ζʹ λογου τη Ευ εβιου του Παλαι τιναιου ευαγγελικη
προπαρα κευη ηντληται, οντα ω φη ιν Μαξιμου ουκ α ημου εν τοι χρι τιανοι υγ
γραφεω . αυτολεξει δε ταυτα ηυρηται κειμενα εν τωι Ὠριγενου προ Μαρκιωνι τα
και αλλου αιρετικου διαλογωι, Ευτροπιου δικαζοντο , Μεγεθιου δε αντιλε γοντο .
25.1nὍτι ο εκ προγνω εω αφορι μο ουκ αναιρει το αυτεξου ιον. εκ του αʹ τομου των
ει την προ Ῥωμαιου εξηγητικων, ει το· Ἀφωρι μενο ει ευαγγελιον θεου. Τριτον
εστιν ιδειν το· Ἀφωρισμενος εις ευαγγελιον θεου. και εν τηι προς Γαλατας ο
αποστολος περι εαυτου τοιαυτα φησιν· Ὅτε δε ευδοκησεν ο θεος, ο αφορισας με εκ
κοιλιας μητρος μου, αποκαλυψαι τον υιον αυτου εν εμοι. επιλαμβανονται δε των
τοιουτων λεξεων οι μη συνιεντες τον εκ προγνωσεως θεου προωρισμενον αιτιον
τυγχανοντα του γινεσθαι τα προγινωσκομενα· και οιονται δια τουτων εισαγειν τους
εκ κατασκευης και φυσεως σωζομενους. τινες δε και το εφ' ημιν εκ των τοιουτων
αναιρουσι ρητων, συγχρωμενοι και τωι· Ἀπηλλοτριωθησαν οι αμαρτωλοι απο
μητρας· εν ψαλμοις ειρημενωι. προς μεν ουν τουτο ευχερως εστιν απαντησαι,
ερωτωντας περι της εξης λεξεως· γεγραπται γαρ· Ἀπηλλοτριωθησαν οι αμαρτωλοι
απο μητρας, επλανηθησαν απο γαστρος, ελαλησαν ψευδη· θυμος αυτοις κατα την
ομοιωσιν του οφεως. και πευσομεθα γε των ως σαφει τηι λεξει επιβαινοντων, ει οι
απαλλοτριω θεντες αμαρτωλοι απο μητρας αμα τωι εξελθειν απο γαστρος της μητρος
αυτων επλανηθησαν και της σωζουσης οδου εσφαλησαν, αυτοι εις τουτο
ενεργησαντες. πως δε οι απαλλοτριωθεντες αμαρτωλοι απο μητρας απο γαστρος
επλανηθησαν τε και ελαλησαν ψευδη; ου γαρ δη δειξουσιν οτι αμα τωι γεννηθηναι
εναρθρον φωνην προηκαντο, ψευδη τινα προφερομενοι. αλλ' ει προσεχομεν τοις
προτεταγ μενοις του προορισμου εν τηι εξεταζομενηι επιστοληι λεγο μενοις,
δυνησομεθα, τα περισπωντα τους απλουστερους προς παραδοχην του αδικιαν
κατηγορουντος κατα του θειου δογματος καθελοντες, απολογησασθαι περι του εκ
κοιλιας μητρος αφοριζοντος και εις ευαγγελιον θεου αφοριζοντος τον δουλον Ἰησου
Χριστου κλητον αποστολον Παυλον. ουτω δε εχει τα ρητα· Οιδαμεν δε οτι τοις
αγαπωσι τον θεον παντα συνεργει εις αγαθον, τοις κατα προθεσιν κλητοις ουσιν· οτι
ους προεγνω, και προωρισεν συμμορφους της εικονος του υιου αυτου, εις το ειναι
αυτον πρωτοτοκον εν πολλοις αδελφοις· ους δε προωρισεν, τουτους και εκαλεσεν·
και ους εκαλεσεν, τουτους και εδικαιωσεν· ους δε εδικαιωσεν, τουτους και εδοξασεν.
25.2 Προσχωμεν ουν τηι ταξει των λεγομενων. δικαιοι ο θεος καλεσας προτερον, ουκ
αν δικαιωσας ους μη εκαλεσεν· καλει δε προ της κλησεως προορισας, ουκ αν
καλεσας ους μη προωρισεν· και εστιν αυτωι αρχη της κλησεως και της δικαιωσεως
ουχ ο προορισμος· ουτος γαρ ει ην αρχη των εξης, καν πιθανωτατα εκρατουν οι
παρεισαγοντες τον περι φυσεως ατοπον λογον· ανωτερω δε εστι του προορισμου η
προγνωσις· Ους γαρ προεγνω, φησι, και προωρισεν συμ μορφους της εικονος του
υιου αυτου. προενατενισας ουν ο θεος τωι ειρμωι των εσομενων, και κατανοησας
ροπην του εφ' ημιν τωνδε τινων επι ευσεβειαν και ορμην επι ταυτην μετα την
ροπην, και ως ολοι εαυτους επιδωσουσι τωι κατ' αρετην ζηιν, προεγνω αυτους,
γινωσκων μεν τα ενισταμενα προγινωσκων δε τα μελλοντα· και ους ουτω προεγνω,
προωρισεν συμμορφους εσομενους της εικονος του υιου αυτου. εστιν ουν τις ο υιος
του θεου, εικων τυγχανων του θεου του αορατου, και τουτου εικων η λεγομενη
εικων του υιου του θεου· ηντινα νομιζομεν ειναι ην ανελαβεν ψυχην ο υιος του
θεου ανθρωπινην, γενομενην δια την αρετην της εικονος του θεου εικονα. ταυτης
δε, ην οιομεθα εικονος εικονα ειναι [του υιου] του θεου, συμμορφους προωρισεν
γενεσθαι ο θεος, ους δια την περι αυτων προγνωσιν προω ρισεν. ου νομιστεον
τοινυν ειναι των εσομενων αιτιαν την προγνωσιν του θεου· αλλ' επει εμελλεν
γινεσθαι κατ' ιδιας ορμας του ποιουντος, δια τουτο προεγνω, ειδως τα παντα προ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

94

γενεσεως αυτων· και ως ειδως τα παντα προ γενεσεως αυτων τουσδε μεν τινας
προεγνω και προωρισεν συμμορ φους εσομενους της εικονος του υιου αυτου, αλλους
δε ειδεν απηλλοτριωμενους. εαν δε τις ανθυποφερηι προς ταυτα, ει δυνατον εστι μη
γενεσθαι α τοιαδε εσεσθαι προεγινωσκεν ο θεος· φησομεν οτι δυνατον μεν μη
γενεσθαι· ουχι δε, ει δυνατον μη γενεσθαι, αναγκη μη γενεσθαι η γενεσθαι· και
γινεται ου παντως εξ αναγκης, αλλα δυνατου οντος και του αυτα μη γενεσθαι. της δε
λογικης εχεται εντρεχειας τε και θεωριας ο περι των δυνατων τοπος, ινα ο σμηξας
εαυτου το ομμα της ψυχης δυνηθηι τηι λεπτοτητι των αποδειξεων παρακολουθησας
κατανοησαι, πως και μεχρι των τυχοντων ουκ εμποδιζεται το ειναι τι εις πολλα
δυνατον, ενος εκ των πολλων οντος του εσομενου, και ου κατα αναγκην εσομενου·
προεγνωσμενου τε ουτωσι, οτι εσται μεν ουκ εξ αναγκης δε εσται, αλλ' ενδεχομενου
τυγχανοντος του μη γενεσθαι εσται το ου στοχαστικως ειρημενον αλλ' αληθως
προεγνω σμενον. 25.3 Μη νομιζετω δε τις ημας το Κατα προθεσιν σεσιωπηκεναι ως
θλιβον ημων τον λογον· επει φησιν ο Παυλος· Οιδαμεν δε οτι τοις αγαπωσι τον θεον
παντα συνεργει εις αγαθον, τοις κατα προθεσιν κλητοις ουσιν. αλλα προσεχετω οτι
του κατα προθεσιν ειναι κλητους την αιτιαν και ο αποστολος αποδεδωκεν ευθεως,
ειπων· Ὅτι ους προεγνω, και προωρισεν συμμορφους της εικονος του υιου αυτου.
και τινα γε μαλλον εχρην εγκαταχωρισθηναι εις την δικαιουσαν κλησιν τηι προθεσει
του θεου η τους αγαπωντας αυτον; πανυ δε την εκ του εφ' ημιν αιτιαν παριστησι της
προθεσεως και της προγνωσεως το· Οιδαμεν δε οτι τοις αγαπωσι τον θεον παντα
συνεργει εις αγαθον. σχεδον γαρ ειπεν οτι παντα συνεργουντα εις αγαθον δια τουτο
συνεργει, επει αξιοι εισι συνεργιας οι αγαπωντες τον θεον. αμα δε και ερωτησωμεν
τους τα εναντια λεγοντας, και αποκρινασθωσαν ημιν προς ταυτα. εστω καθ'
υποθεσιν ειναι τινα εφ' ημιν· και τουτο ερουμεν αυτοις αναιρουσι το εφ' ημιν, εως
εκ της διδομενης υποθεσεως ελεγχθηι αυτων ο λογος ουχ υγιης ων. οντος δη του εφ'
ημιν, αρα ο θεος επιβαλων τωι ειρμωι των εσομενων προγνωσεται τα πρα χθησομενα
εκ του εφ' ημιν εκαστωι των εχοντων το εφ' ημιν, η ου προγνωσεται; το μεν ουν
λεγειν Ου προγνωσεται, αγνοουντος εστι τον επι πασι νουν και την μεγαλωσυνην
του θεου. ει δε δωσουσιν οτι προγνωσεται, παλιν ερωτη σωμεν αυτους, αρα το
εγνωκεναι αυτον αιτιον εστι του εσεσθαι τα εσομενα, διδομενου του ειναι το εφ'
ημιν; η επει εσται προεγνω, και ουδαμως εστιν αιτια αυτου η προ γνωσις των
εσομενων εκ του εφ' ημιν εκαστωι; δυνατον ουν ην τωνδε τινων απαντησαντων μη
τοδε αλλα τοδε ενεργησαι τον δημιουργηθεντα αυτεξουσιον. 25.4 Τουτων ουν και
τοιουτων αν λεχθησομενων, σωζεται και το· Ευγε, αγαθε δουλε και πιστε· επι ολιγα
ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω· εισελθε εις την χαραν του κυριου σου· και πας
επαινος. σωζεται δε και το ευλογον του· Πονηρε δουλε και οκνηρε, εδει σε βαλειν το
αργυριον μου εις τραπεζαν. ουτω δε σωθησεται μονως τα δικαιως λεγομενα προς
μεν τους εκ δεξιων· ∆ευτε προς με οι ευλογημενοι του πατρος μου, κληρονομησατε
την ητοιμα σμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου· οτι επεινασα, και
εδωκατε μοι φαγειν· και τα εξης· προς δε τους εξ ευω νυμων· Πορευεσθε απ' εμου οι
κατηραμενοι εις το πυρ το αιωνιον, το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και τοις αγγελοις
αυτου· οτι επεινων, και ουκ εδωκατε μοι φαγειν· και τα εξης. αλλα και ειπερ το·
Ἀφωρισμενος εις ευαγγελιον θεου· και το· Ὁ αφορισας με εκ κοιλιας μητρος μου·
αναγκην τινα περιειχε, πως αν ευλογως εφασκε το· Ὑπο πιαζω μου το σωμα και
δουλαγωγω, μηπως αλλοις κηρυξας αυτος αδοκιμος γενωμαι· και το· Ουαι γαρ μοι
εστιν εαν μη ευαγγελιζωμαι; σαφως γαρ εκ τουτων παριστησιν οτι ει μη υπεπιαζεν
αυτου το σωμα και εδουλαγωγει οιον τε ην αυτον αλλοις κηρυξαντα αδοκιμον
γενεσθαι, και οτι δυνατον ην ουαι αυτωι γενεσθαι ει μη ευηγγελιζετο. μηποτε ουν
συν τουτοις αφωρισεν αυτον ο θεος εκ κοιλιας μητρος, και αφωρισεν αυτον εις
ευαγγελιον θεου, συν τωι εωρακεναι την αιτιαν του δικαιου αφορισμου, οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

95

υποπιασει το σωμα και δουλαγωγησει ευλαβουμενος μηπως αλλοις κηρυξας αυτος
αδοκιμος γενηται, και οτι, ειδως ουαι αυτωι εσεσθαι εαν μη ευαγγελισηται, φοβωι τωι
προς τον θεον προς το μη γενεσθαι εν τωι ουαι ουκ εσιωπα αλλ' ευηγγελιζετο. και
ταυτα δε εωρα ο αφοριζων αυτον εκ κοιλιας μητρος αυτου και ο αφοριζων αυτον εις
το εαυτου ευαγγελιον, οτι εν κοποις εσται περισσοτερως, εν φυλακαις
περισσευοντως, εν πληγαις υπερβαλλοντως, εν θανατοις πολλακις· υπο Ἰουδαιων
πεντακις τεσσαρακοντα παρα μιαν ληψεται, τρις ραβδισθησεται, απαξ λιθασθησεται·
και ταδε τινα πεισεται καυχωμενος εν ταις θλιψεσι και ειδως οτι η θλιψις υπομο νην
κατεργαζεται και υπομενων. δια ταυτα δε αξιον ην αυ τον αφορισθηναι εις
ευαγγελιον θεου προγινωσκομενον εσεσθαι, και αφορισθηναι αυτον εκ κοιλιας
μητρος αυτου. και αφωριζετο εις ευαγγελιον θεου ου δια την φυσιν εχουσαν τι
εξαιρετον και οσον επι τηι κατασκευηι υπερ τας των μη τοιουτων φυσεις, αλλα δια
τας προεγνωσμενας μεν προτερον πραξεις υστερον δε γενομενας εκαστην εκ της
παρασκευης και της προαιρεσεως της αποστολικης. νυν δε αποδιδοναι εις το απο του
ψαλμου ρητον ουκ ην ευκαιρον, παρεκβατικον γαρ ην· διο εις την οικειαν ταξιν
θεου διδοντος αποδοθησεται, οταν τον ψαλμον διηγωμεθα. αρκεσει δε και ταυτα
πεπλεονασμενα εις το Ἀφωρισμενος. 26.1nΠερι του τινα τα αγαθα και τινα τα κακα,
και οτι εν προαιρετικοι ταυτα και εν απροαιρετωι, και κατα την του χρι του
διδα καλιαν, αλλ' ουχ ω Ἀρι τοτελη οιεται. εκ του τομου του ει τον δʹ ψαλμον, ει
το· Πολλοι λεγου ι· τι δειξει ημιν τα αγαθα; Πολλης παρα τοις ανθρωποις ζητησεως
τυγχα νουσης περι του τινα τα αγαθα και τινα τα κακα· και τινων μεν απροαιρετα
λεγοντων ειναι τα αγαθα και τα κακα, ωσπερει την ηδονην αγαθον αποφαινομενων,
κακον δε το πονηρον· ετερων δε εν μονοις προαιρετικοις κατακλειοντων τα αγαθα
και τα κακα, και τας μεν αρετας και τας κατ' αυτας πραξεις μονας αγαθα λεγοντων,
τας δε κακιας και τας κατα κακιαν ενεργειας κακα· τριτων δε οντων των μιγνυντων,
και αμα εν προαιρετικοις και απροαιρετοις λεγοντων ειναι τα αγαθα και τα κακα·
εικοτως υπο των πιθανοτητων περιελκομενοι οι πολλοι των πιστευοντων
φιλομαθουντες εις τον περι αγαθων τοπον λεγοιεν αν το· Τις δειξει ημιν τα αγαθα;
οτι μεν ουν εν προαιρετικοις εστιν η των αγαθων φυσις, πας οστισουν αποδεχομενος
τον περι κρισεως τοπον αδιστακτως ομολογησαι αν· αγαθον γαρ φησιν ειναι εφ' ωι
ακουσεται τις το· Ευγε, αγαθε δουλε και πιστε· επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε
καταστησω· εισελθε εις την χαραν του κυριου σου· αγαθον δε και το απο του αγαθου
ανθρωπου εκ της καρδιας αυτου προ φερομενον, ως ο σωτηρ φησιν· Ὁ αγαθος
ανθρωπος εκ του αγαθου θησαυρου της καρδιας αυτου προφερει τα αγαθα. και
απαξαπλως πας καρπος δενδρου αγαθου προαιρετικος ων αγαθον εστιν· ως αγαπη
και ειρηνη και χαρα και μακροθυμια, χρηστοτης τε και αγαθωσυνη και πιστις και
πραΰτης και εγκρατεια· τα δε εναντια τουτοις κακα. ει δε και κατα την του χριστου
διδασκαλιαν εστι τι αγαθον και κακον, και εν απροαιρετοις ζητητεον· καν ηι δε τι
αγαθον η κακον εν απροαιρετοις, ως υστερον εξετασαντες ταχα δειξομεν. αλλ' ουτι
γε τα απο των μιγνυντων τοις προ αιρετικοις τα απροαιρετα λεγομενα αγαθα αν ειη
και κακα· εκεινοι γαρ οιονται των αγαθων τα μεν ειναι περι ψυχην, τα δε περι σωμα,
τα δε εκτος· ομοιως δε και των κακων· και περι ψυχην μεν, αρετην και τας κατ'
αρετην πραξεις, η κακιαν και τας κατα κακιαν πραξεις· περι σωμα δε, υγειαν και
ευεξιαν και καλλος, η νοσον και καχεξιαν και αισχος· περι τα εκτος δε, πλουτον και
ευγενειαν και δοξαν, η πενιαν και δυσγενειαν και αδοξιαν. 26.2 Οιησονται δε τινες
και κατα τας γραφας ομοιως τρια γενη ειναι των αγαθων, και τρια γενη των κακων·
τας γαρ αρετας και τας κακιας προσιεμενοι ειναι αγαθα και κακα, μετα τα
ομολογουμενα και υφ' ημων εν αρετηι και κακιαι και ταις κατ' αυτας πραξεσι,
χρησονται ρητοις και τα σωματικα και τα εκτος δηθεν αποφαινομενοις αγαθα η
κακα τυγχανειν. και περι μεν αρετων και κακιων τι δει και λεγειν; των ηθικων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

96

πραγματων διδασκοντων δειν ημας μεν αιρεισθαι δικαιοσυνην και σωφροσυνην και
φρονησιν και ανδρειαν και τας κατ' αυτας πραξεις, εκκλινειν δε τα τουτοις εναντια.
διοπερ ου χρεια παραδειγματων εις τα παρα των προαιρετικων αγαθα· σωματικα δε
και εκτος αγαθα εκ της κατα το ρητον εκδοχης πολλαχοθεν δειξουσι. πλην επι του
παροντος αρκει παραθεσθαι τινα εκ των εν Ἐξοδωι και Λευιτικωι και ∆ευτερονομιωι
κειμενων, ως εν επαγγελιαι προς τους τηρουντας τας εντολας, και ως εν απειληι και
καταραις προς τους παραβαινοντας αυτας· οιον οτι η υγεια αγαθον εστι και η νοσος
κακον, απο της Ἐξοδου δειξει ταυτα προσαγεσθαι· Ἐαν τηρησηις τας εντολας μου και
τα προσταγματα μου, πασαν νοσον ην επηγαγον τοις Αιγυπτιοις ουκ επαξω επι σε·
εγω γαρ ειμι κυριος ο ιωμενος σε. και το απο του ∆ευτερονομιου δε προς τους
αμαρτανοντας λεγομενον υπονοηθειη αν κακον μεν παριστανειν τας σωματικας
πληγας και τας νοσους, αγαθον δε δηλονοτι την υγειαν και την του σωματος ρωσιν.
εχει δε ουτως η λεξις· Ἐαν μη ακουσητε ποιειν παντα τα ρηματα του νομου τουτου
τα γεγραμμενα εν τωι βιβλιωι τουτωι, φοβεισθαι το ονομα το εντιμον και το
θαυμαστον τουτο, Κυριον τον θεον· και παραδοξασει κυριος τας πληγας σου και τας
πληγας του σπερματος σου, πληγας μεγαλας και θαυμαστας, και νοσους πονηρας και
πλειστας. και επιστρεψει επι σε πασαν την πληγην Αιγυπτου την πονηραν, ην
διευλαβου απο προσωπου αυτων, και κολλη θησεται σοι· και πασαν μαλακιαν και
πασαν πληγην την μη γεγραμμενην εν τωι βιβλιωι του νομου τουτου επαξει κυριος
επι σε, εως αν εξολοθρευσηι σε. και παλιν τοις παραβαινουσι τας εντολας λεγεται το·
Ἐπιπεμψω υμιν πυρετον και ικτερον και σφακελιζοντας τους οφθαλμους υμων και
την ψυχην υμων εκτηκουσαν. προς τουτοις και εν τωι ∆ευτερονομιωι τοις
αφισταμενοις της θεοσεβειας απειλει ο λογος οπισθοτονον ανιατον. 26.3 Τα δε εκτος
οι βουλομενοι αγαθα κατα τον θειον επαγγελλεσθαι λογον τοις μεν απο του
Λευιτικου, τουτοις χρησονται· Ἐαν εν τοις προσταγμασι μου πορευησθε, και τας
εντολας μου φυλασσησθε και ποιησητε αυτας, δωσω τον υετον υμιν εν καιρωι αυτου,
και η γη δωσει τα γενηματα αυτης, και τα ξυλα των πεδιων δωσει τον καρπον
αυτων· και καταληψεται υμιν ο αλοητος τον τρυγητον, και ο τρυγητος καταληψεται
τον σπορον, και φαγεσθε τον αρτον υμων εις πλησμονην, και κατοικησετε μετα
ασφαλειας επι της γης υμων· και τα εξης. εκ δε του ∆ευτερονομιου τουτοις
χρησονται· Και εσται ως αν διαβητε τον Ἰορδανην εις την γην ην κυριος ο θεος
διδωσιν υμιν, και φυλασσεσθε ποιειν πασας τας εντολας αυτου ας εγω εντελλομαι
σοι σημερον, και δωσει σε κυριος ο θεος σου υπερανω παντων, και ηξουσιν επι σε
πασαι αι ευλογιαι αυται και ευρησουσι σε, εαν ακουσηις της φωνης κυριου του θεου
σου. ευλογη μενος συ εν πολει, και ευλογημενος συ εν αγρωι· ευλογημενα τα εγγονα
της κοιλιας σου και τα γενηματα της γης σου και τα βουκολια των βοων σου και τα
ποιμνια των προ βατων σου· ευλογημεναι αι αποθηκαι σου και τα εγκατα λιμματα
σου· και τα εξης. ως παλιν εκ των εναντιων τοις ασεβουσι λεγεται το· Ἐπικαταρατος
συ εν πολει, και επικαταρατος συ εν αγρωι· επικαταρατοι αι αποθηκαι σου και τα
εγκαταλιμματα σου· επικαταρατα τα τεκνα της κοιλιας σου και τα γενηματα της γης
σου· επικαταρατα τα βουκολια των βοων σου και τα ποιμνια των προβατων σου. και
αλλα δε δυσεξαριθμητα ενεγκουσιν οι βουλομενοι εν σωματικοις και τοις εκτος
ειναι αγαθα και κακα· εφ αψονται τε και των ευαγγελιων, λεγοντες τον σωτηρα
εληλυθοτα ως κακα αφηιρηκεναι απο των ανθρωπων την τυφλοτητα την σωματικην
και την κωφοτητα και την παρεσιν των μελων, και πασαν νοσον και πασαν μαλα
κιαν τεθεραπευκεναι, αγαθα αντι των προκατειληφοτων κακων δωρουμενον το τε
διορατικον το σωματικον και το ακουστικον και την αλλην υγειαν και ρωσιν· και
δυσωπησουσι σε φασκοντες, ει μη και ημεις ομολο γησομεν κακον ειναι το
δαιμονιαιν και το σεληνιαζεσθαι, ως παλιν εκ του εναντιου αγαθον το τουτων
απηλλα χθαι. αλλα και οι αποστολοι χαρισματα ιαματων και ενερ γηματα δυναμεων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

97

επιτελουντες κατ' αυτο το ενεργειν αγαθα εποιουν τοις ανθρωποις και κακων
αυτους απηλλαττον. διαβησονται δε οι τα τοιαυτα λεγοντες και επι τον μελλοντα
αιωνα, φασκοντες τωι κακον ειναι τον πονον τους αμαρτω λους πυρι αιωνιωι
παραδιδοσθαι· ει δε κακον ο πονος, αναγκη την ηδονην αγαθον ειναι. 26.4 Σαφη μεν
ουν εκ των ειρημενων τα δυναμενα επι πλειον δυσωπησαι τους ουχ οιους τε λυσαι
τα προσαγομενα περι του τρια γενη των αγαθων ειναι και τρια των κακων κατα τον
λογον των γραφων. ταυτην τοινυν την απατην ου μονον οι ομολογουμενως
ακεραιοι των πεπιστευκοτων ηπατηνται, αλλα και τινες των επαγγελλομενων
σοφιαν την κατα Χριστον, οιομενοι του δημιουργου τοιασδε τινας ειναι επαγγελιας,
και περα των απο της λεξεως δηλουμενων μηδεν σημαινεσθαι κατα τας απειλας.
προς παντας τοινυν τους τα τοιαυτα εκ των γραφων υπολαμβανοντας επαπορητεον,
ει τετηρηκασι τον νομον οι προφηται, ων αμαρτηματα ου κατηγορειται· οιον Ἠλιας
ο ακτημονεστατος, ως μηδε αρτον εχειν παρ' εαυτωι φαγειν και δια τουτο πεμπεσθαι
προς γυναικα εις Σαρεπτα της Σιδωνιας· και Ἐλισσαιος, ος παρα τηι Σουμανιτιδι
βραχυτατην ελαβε καταλυσιν και σκιμπο διον και λυχνιαν ευτελη, ος και
αρρωστησας ετελευτησε· και Ἠσαΐας ο πορευθεις γυμνος και ανυποδετος τρισιν
ετεσι· και Ἱερεμιας ο εμβληθεις εις λακκον βορβορου και αει μυκτηρισθεις, ωστε και
ερημιαν οικησαι ευξασθαι· και ο Ἰωαννης ο εν ταις ερημιαις διατριβων και πλην
ακριδων και μελιτος αγριου μηδενος μεταλαμβανων, δερματι περιε ζωσμενος την
οσφυν και απο τριχων καμηλου ημφιεσμενος. ομολογησουσι γαρ αυτους
τετηρηκεναι τον νομον. και απαιτησομεν ει α νοουσιν αγαθα τοις τετηρηκοσι
τουτοις υπηρκται. ουκ εχοντες δε δειξαι, περικλεισθησονται εις το ητοι ψευδεις ειναι
τας επαγγελιας τας λεγομενας διδοσθαι τοις θεοσεβεσιν η αληθεις τυγχανουσας
αναγωγης δεισθαι· ει δ' επ' αλληγοριαν αναγκασθεντες ελθωσιν, αθετηθησεται
αυτων η υποληψις η περι του τον νομον απειλειν νοσον σωματικην και τα εκτος
νομιζομενα κακα τοις ησεβηκοσιν, η επαγγελλεσθαι υγιαινοντα ειναι τα σωματα και
περι ουσιαν εσεσθαι τοις τωι θεωι κατηκολουθηκοσι. 26.5 Πως δε ουκ ηλιθιον επι τοις
κακοις μεγα φρονειν και αυχειν τους οντας εν αυτοις; ει γαρ κακαι αι θλιψεις, φησι
δε ο αποστολος καυχασθαι εν ταις θλιψεσι, δηλον οτι καυχαται εν κακοις· τουτο δε
ηλιθιον, και ο αποστολος ουκ ηλιθιος· ουκ αρα κακα τα τοιαδε γυμνασματα του
αγιου, οστις εν παντι θλιβομενος ου στενοχωρειται, απορου μενος ουκ
εγκαταλειπεται, πειραζομενος ου θανατουται, νομιζομενος ειναι πτωχος πολλους
πλουτιζει, και υπολαμ βανομενος μηδεν κεκτησθαι παντα κατεχει· του γαρ πιστου
ολος ο κοσμος των χρηματων, του δε απιστου ουδε οβολος. ετι δε επεται τοις
υπολαμβανουσι κατα την γραφην τρια γενη των αγαθων ειναι, δηλον δε οτι και των
κακων, τους δικαιους αει εν πολλοις κακοις ειναι· αληθευουσης της λεγουσης
προφητειας· Πολλαι αι θλιψεις των δικαιων. ουκ ακαιρον δε και των τωι Ἰωβ
συμβεβηκοτων υπομνησαι τους οιομενους ταδε τινα κακα ειναι· ωι ο χρηματισμος
μετα το ενεγκειν γενναιοτατα τους περισταντας αγωνας φησιν· Οιει δε με αλλως σοι
κεχρηματικεναι η ινα αναφανηις δικαιος; ει γαρ ουκ αλλως αναφαινεται ο Ἰωβ
δικαιος η εκ του ταδε τινα και ταδε αυτωι συμπτωματα γεγονεναι, πως αν αυτωι κακα
λεγοιμεν υπαρχειν τα αιτια του αναφηναι αυτου την δικαιοσυνην; επομενα δ' αν
τουτοις ειη, μηδε τον διαβολον τωι αγιωι κακον τυγχανειν. τωι γουν Ἰωβ ο διαβολος
κακον ουκ ην· επει τοις αγαπωσι τον θεον παντα συνεργει εις αγαθον ο θεος, τοις
κατα προθεσιν κλητοις ουσιν. ετι δε προς τουτοις παρα το εναργες ειναι φαμεν το
τον δικαιον εν ταις κατα το ρητον ευλογιαις εσεσθαι των εν ταις γραφαις
εγκειμενων νομιζομενων αγαθων· πολλη γαρ ιστορια η περι του αγιου εξεταζομενη
εναντιουται ταις τοιαυταις εκδοχαις. και ανοητον εστι το υπολαμβανειν δανειστην
τον αγιον εσεσθαι, πολλων εθνων τραπεζας κατα πολιν ανοιγοντα, και
περισπωμενον περι τας δοσεις και ληψεις, και ποιουντα πραγματα απηγορευμενα· Το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

98

αργυριον γαρ αυτου ουκ εδωκεν επι τοκωι ο δικαιος και δωρα επ' αθωοις ουκ ελαβε·
και· Ὁ ποιων ταυτα ου σαλευθησεται εις τον αιωνα. και κατα τον Ἰεζεκιηλ ο αγιος
επι τοκωι και πλεονασμωι ουκ εδωκε το αργυριον. το δε και πυρετον νομιζειν δια τας
αμαρτιας γινεσθαι απαιδευτων εις υπερ βολην εστι δογμα, πολλακις των αιτιων της
τοιασδε νοσου προδηλων οντων· η γαρ δια το περιεχον η δια τοιαδε υδατα η δια
τοιασδε τροφας. και ει αθλα τοις δικαιοις υγεια και πλουτος, εχρην μηδενα των
ασεβων υγιαινειν μηδε πλουτειν. υγειαν δε την τοιανδε καταστασιν της ψυχης
ζητητεον, και πλουτον τον κατα Σολομωντα λυτρον τυγχανοντα της ψυχης,
λεγοντα· Λυτρον ανδρος ψυχης ο ιδιος πλουτος· φευκτεον δε πενιαν, καθ' ην
αναγεγραπται· Πτωχος δε ουχ υφισταται απειλην. ετι δε τραυματα και μωλωπας και
νοσους εκληπτεον τα γινομενα δια την κακιαν ταις απροσεκ τουσαις ψυχαις· περι ων
και ο προφητης μεμφεται τους εν τοις τοιουτοις τυγχανοντας, λεγων· Ἀπο ποδων
εως κεφαλης ουτε τραυμα ουτε μωλωψ ουτε πληγη φλεγμαι νουσα· ουκ εστι
μαλαγμα επιθειναι ουτε ελαιον ουτε καταδεσμους. 26.6 Ταυτα μεν ουν αυταρκη τοις
μη πανυ αμβλεσι, προς το απο τουτων εαυτοις αναλεξαμενοις τα περισπωντα ρητα
των γραφων επιβαλλειν τηι αξιαι νοησει της ενεργειας του αγιου πνευματος. ετι δε
υπερ του δυσωπησαι τους οιομενους ταδε ειναι τα αγαθα τα τοις αγιοις δοθησομενα
και ταδε τα κακα τοις αμαρτωλοις, και ταυτα προσθετεον· οτι παν το δια τι ελαττον
εστι του δι' ο εστιν· οιον τομαι και καυτηρες και εμπλαστροι δι' υγειαν
παραλαμβανομενα ελαττονα τυγχανει της υγειας. καν ως εν ιατρικοις δε βοηθημασι
αγαθα λεγηται ταυτα, χρη εκλαμβανειν οτι ουκ εστι τελικα ιατρικης αγαθα αλλα
ποιητικα· τελικον δε κατα την ιατρικην αγαθον η του σωματος υγεια. ουτω τοινυν
και ει τασδε τας εντολας τηρητεον υπερ του τωνδε των αγαθων τυχειν, τα δε αθλα
τα σωματικα εστι και τα εκτος· αι αγαθαι πραξεις εσονται ουκ αγαθαι ως τελικαι,
αλλ' η αρα ως ποιητικαι αγαθων· και εσται διαφερων ο πλουτος, ον οιονται
επαγγελλεσθαι την γραφην, και η του σωματος υγεια, της δικαιοσυνης και αυτης δε
της οσιοτητος και της ευσεβειας και της θεοσεβειας των τηλικουτων αν
δραγαθηματων. απερ παραδεξασθαι ανθρωπων εστι το αξιωμα της αρετης μη
γινωσκοντων, αλλα τα υλικα αυτης προτιμωντων· παντων γαρ εστιν ατοπωτατον το
των ανδραγαθηματων λεγειν διαφερειν το πλουτειν και το υγιαινειν σωματικως.
δια τα μοχθηρα δη ταυτα δογματα ακολουθως τινες προσηκαντο και μετα την
αναστασιν εν ταις πρωταις επαγγελιαις εσθιειν ημας μελλειν τα τοιαδε βρωματα και
πινειν, τινες δε και τεκνοποιειν. ταυτα δε φθασαντα και εις τους απο των εθνων
μεγαλης ευηθειας δοξαν απενεγκασθαι ποιησει τον χριστιανισμον, πολλωι βελτιονα
δογματα εχοντων τινων αλλοτριων της πισ τεως. 26.7 Ἡμεις δε ηδη το φαινομενον
ημιν απο της εξε τασεως των ιερων λογιων παραθησομεθα· εφασκομεν γαρ
αρεσκεσθαι μεν τωι λεγειν εν προαιρετικοις και εν απροαι ρετοις ειναι τα αγαθα και
τα κακα· ου μην ηριθμουμεν εις τα απροαιρετα των αγαθων την υγειαν και το
καλλος και την ευγενειαν και την ευδοξιαν και τον πλουτον· και κατα το δυνατον
επειραθημεν τα περισπωντα ως εν επιτομηι διαλυσασθαι. τινα τοινυν εστι τα
απροαιρετα αγαθα ηδη λεκτεον· επει αληθες το· Ἐαν μη κυριος οικοδομησηι οικον,
εις ματην εκοπιασαν οι οικοδομουντες αυτον· και· Ἐαν μη κυριος φυλαξηι πολιν, εις
ματην ηγρυπνησεν ο φυλασσων. οικοδομει δε οικον πας ο προκοπτων, και φυλασσει
πολιν πας ο τελειος· ματαιον δε το εργον του οικοδομουντος και ματαια η φυλακη
του τηρουντος, εαν μη κυριος οικοδομησηι και κυριος φυλαξηι. εκτος αν ειη της
προαιρεσεως ημων αγαθον η αντιλαμβανομενη του κυριου δυναμις της οικοδο μης
του οικοδομουντος και συνοικοδομουσα τωι ου δυναμενωι καθ' αυτον απαρτισαι το
οικοδομουμενον· τα δε αυτα και επι της φυλασσομενης πολεως νοητεον. και ωσπερ
εαν ειποιμι το γεωργικον αγαθον το ποιητικον του καρπου μικτον ειναι εκ
προαιρετικου του κατα την τεχνην του γεωργου και απροαιρετου του παρα της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

 

99

προνοιας, κατα την των αερων ευκρασιαν και φοραν αυταρκους υετου· ουτω το του
λογικου αγαθον μικτον εστιν εκ τε της προαιρεσεως αυτου και της συμπνεουσης
θειας δυναμεως τωι τα καλλιστα προελομενωι. ου μονον τοινυν εις το καλον και
αγαθον γενεσθαι χρεια και της προαιρεσεως της ημετερας και της θειας συμπνοιας,
ητις εστιν ως προς ημας απροαιρετον, αλλα και εις το γενομενον καλον και αγαθον
διαμειναι εν τηι αρετηι· μεταπεσουμενου και του τελειωθεντος, ει υπερεπ αρθειη επι
τωι καλωι και εαυτον επιγραφοι τουτου αιτιον, ουχι δε την δεουσαν δοξαν αναφερων
τωι των πολλων πλειον δωρησαμενωι εις την κτησιν και την συνοχην της αρετης.
τοιουτον δε τι αιτιον και του κατα τον Ἰεζεκιηλ ειρημενου αμωμου περιπεπατηκεναι
εν πασαις ταις οδοις αυτου, εως ευρεθηι ανομια εν αυτωι, ηγουμεθα τυγχανειν του
αυτον κατα τον Ἠσαΐαν εκπεπτωκεναι εκ του ουρανου, εωσφορον ποτε γενομενον
πρωι ανατελλοντα, υστερον συντετριμμενον επι την γην. ου μονον γαρ επι τοις υιοις
των ανθρωπων, εαν τις τελειος ηι, της απο θεου σοφιας απουσης, αληθες το εις ουδεν
αυτον λογισθηναι· αλλα και επι της αγγελικης ταξεως και αρχικης και πασης της
οσον θεος παρεστιν αυτηι θειας τυγχανουσης. ταχα γουν ορων ο ιερος αποστο λος
πολυ ελαττον το ημετερον προαιρετικον της του θεου δυναμεως προς την κτησιν
των αγαθων, φησι το τελος ου του θελοντος ειναι ουδε του τρεχοντος, αλλα του
ελεουντος θεου· ουχ ως χωρις του θελειν και τρεχειν ελεουντος θεου, αλλ' ως
ουδενος οντος του θελειν και τρεχειν συγκρισει του ελεου του θεου· και δια τουτο
την επιγραφην του καλου δεοντως μαλλον ανατιθεναι τωι ελεωι του θεου ηπερ τωι αν
θρωπινωι θελειν και τρεχειν. 26.8 Ταυτα δε επι πολυ παρεκβεβηκεναι δοκουντες εξη
τασαμεν, πειθομενοι αναγκαια αυτα ειναι προς το· Πολλοι λεγουσι· τις δειξει ημιν τα
αγαθα; κατα το δυνατον γαρ ο λογος τοις λεγουσι πολλοις· Τις δειξει ημιν τα αγαθα;
παρεστησε και εδειξε τινα τα αγαθα, δηλον δε οτι και τινα τα κακα· ινα δια τε
ασκησεων και ευχων κτησωμεθα τα αγαθα και ανατρεψωμεν τα κακα απο των
ψυχων ημων. αλλ' επειπερ εστιν εν τωι φραζειν οτε μεν κυριολεκτειν, οτε δε που και
καταχρησθαι, ου θαυμαστον ει ποτε ευρησομεν την των αγαθων και κακων
προσηγοριαν κειμενην επι των σωματικων και των εκτος λεγομενων παρα τοις ουχ
υγιη δογματα εχουσιν· οιον εν τωι Ἰωβ· Ει τα αγαθα εδεξαμεθα εκ χειρος κυριου, τα
κακα ουχ υποισομεν; και εν τωι Ἱερεμιαι· Κατεβη κακα παρα κυριου επι πυλας
Ἱερουσαλημ. αντι γαρ του ειπειν· ει τα τοιαδε τινα χρηστα και ηδεα τυγχανοντα
εδεξαμεθα παρα της προνοιας εις ημας εφθακοτα, τα πικρα και επιπονα ουχι
προθυμως ενεγκουμεν; λεγεται το· Ει τα αγαθα εδεξαμεθα εκ χειρος κυριου, τα κακα
ουχ υποισομεν; και αντι του φαναι· κατα προνοιαν ταδε τινα τηι Ἱερουσαλημ υπερ
του παιδευθηναι τους ενοικουντας εν αυτηι γεγενηται, γεγραπται το· Κατεβη κακα
παρα κυριου επι πυλας Ἱερουσαλημ. δεησει τοινυν τα πραγματα συνιεντας μη
γλισχρους ειναι περι τα ονοματα, αλλα καταλαμβανειν ποτε κυριως κατα των
πραγματων ταυτα τετακται, και ποτε δια την στενοχωριαν των ονοματων εν
καταχρησει. ει δε και ο σωτηρ ταδε τινα ιασατο, και εδωρησατο υγειαν και οψεις και
ακοας ανθρωποις· προηγουμενως μεν την αναγωγην αυτων ζητητεον, του λο γου τα
της ψυχης παθη θεραπευειν δια τουτων των ιστοριων δηλουμενου. ουκ ατοπον δε
επι τοις τοιουτοις και τα κατα την ιστοριαν απαγγελλομενα νοειν γεγονεναι υπερ
κατα πληξεως των τοτε ανθρωπων· ινα οι μη πειθομενοι λογοις αποδεικτικοις και
διδασκαλικοις δυσωπηθεντες τας τερα στιους δυναμεις συγκαταθωνται τωι
διδασκοντι. 27.1n Ει το· Ἐ κληρυνε κυριο την καρδιαν Φαραω. "̓Ε κληρυνε δε κυριο
την καρδιαν Φαραω, και ουκ ηβουληθη εξαπο τειλαι αυτου ." Πολλακις εν τηι Ἐξοδωι
κειμενον το· Ἐσκληρυνε κυριος την καρδιαν Φαραω· και· Ἐγω σκληρυνω την
καρδιαν Φαραω· σχεδον παντας τους εντυγχανοντας ταρασσει, τους τε απιστουντας
αυτηι και τους πιστευειν λεγοντας. τοις μεν γαρ απιστουσι μετ' αλλων πολλων και
τουτο αιτιον απιστιας ειναι δοκει, οτι λεγεται περι θεου τα αναξια θεου· αναξιον δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

100

 

θεου το ενεργειν σκληρυνσιν περι καρ διαν ουτινοσουν, και ενεργειν σκληρυνσιν επι
τωι απειθησαι τωι βουληματι του σκληρυνοντος τον σκληρυνομενον· και πως, φασιν,
ουκ ατοπον τον θεον ενεργειν τινα επι τωι απειθειν αυτου τωι βουληματι; δηλον γαρ
οτι μη βουλο μενου πειθομενον εχειν οις προστασσει τον Φαραω. τοις δε πιστευειν
νομιζομενοις διαφωνια ουχ η τυχουσα γεγενη ται δια το· Ἐσκληρυνε κυριος την
καρδιαν Φαραω. οι μεν γαρ πειθομενοι μη αλλον ειναι θεον παρα τον δημιουργον
φρονουσιν ως αρα κατα αποκληρωσιν ο θεος ον θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει,
αιτιαν ουκ εχοντος του τονδε μεν ελεεισθαι τονδε δε σκληρυνεσθαι υπ' αυτου.
ετεροι δε βελτιον παρα τουτους φερομενοι φασι πολλα και αλλα κεκρυφθαι της
γραφης αυτοις νοηματα, και ου παρα τουτο της υγιους πιστεως τρεπεσθαι· εν δε των
αποκεκρυμ μενων ειναι και τον περι ταυτης της γραφης υγιη λογον. οι δε ετερον
θεον φασκοντες παρα τον δημιουργον δικαιον μεν αυτον ειναι θελουσι και ουκ
αγαθον, σφοδρα ιδιωτικως αμα και ασεβως ενεχθεντες εν τωι χωριζειν δικαιοσυνην
αγαθοτητος, και οιεσθαι οτι οιον τε εστι δικαιοσυνην ειναι εν τινι χωρις αγαθοτητος
και αγαθοτητα διχα δικαιοσυνης· ομως δε και τουτο λεγοντες εναντια τηι ιδιαι
υποληψει περι δικαιου προσιενται θεου σκληρυνειν την καρδιαν Φαραω και απειθη
αυτην κατασκευαζειν εαυτωι. ει γαρ ο το κατ' αξιαν εκαστωι απονεμων δικαιος και
απο της εαυτων αιτιας κρειττοσιν η χειροσι γεγενημενοις αποδιδους ων επιτηδειον
εκαστον τυγχανειν επισταται, πως δικαιος ο αμαρτιας χει ρονος αιτιος γενομενος τωι
Φαραω; και ουχ απλως αιτιος, αλλ' οσον εφ' οις εκεινοι εξεδεξαντο συνεργησας εις
το γενεσθαι αυτον αδικωτατον. επ' ουδεν γαρ αναφεροντες αξιον προαιρεσεως
δικαιου θεου την σκληρυνσιν της καρδιας Φαραω, ουκ οιδ' οπως δικαιον θεον, καν
καθ' α διηγεισθαι βουλωνται, παραστησαι δυνανται τον σκληρυνοντα την καρδιαν
Φαραω. οθεν θλιπτεον αυτους εν τοις κατα τον προκειμενον τοπον, οπως ητοι
παραστησωσι πως δικαιος σκληρυνει, η τολμησωσιν ειπειν οτι επει σκληρυνει πονη
ρος ο δημιουργος· η μητε ευπορουντες αποδειξεων προς το τον δικαιον
σκληρυντικον ειναι τινος, μητε τολμωντες το επι τοσουτον ασεβες προεσθαι περι
του κτισαντος ως περι πονηρου, καταφυγωσιν επι ετεραν οδον εξηγητικην του·
Ἐσκληρυνε κυριος την καρδιαν Φαραω· αποσταντες του, εκ του νομιζειν τα κατα τας
λεξεις νοειν, τας ιδιας αναιρειν περι δικαιου θεου νοησεις. το δε τελευταιον καν
απορειν ο τι ποτε ο λογος υποβαλλει ομολογησουσιν. 27.2 Ταυτα μεν ουν εσπαραχθω
εξεταζομενα περι θεου εν τωι προκειμενωι προβληματι. επει δε εις τον περι φυσεως
τοπον οι υπολαμβανοντες τινας εκ της κατασκευης επ' απωλειαι γεγονεναι και ταυτα
φερουσι, λεγοντες δη λουσθαι ο διδασκουσι δια του εσκληρυνθαι υπο κυριου την
καρδιαν Φαραω, φερε ταυτα αυτων πυνθανωμεθα· ο επ' απωλειαι κτισθεις ουκ αν
ποτε ποιησαι τι των κρειττονων δυναιτο, αυτης της ενυπαρχουσης φυσεως
αντιπραττουσης αυτωι προς τα καλα· τις ουν χρεια τον Φαραω απωλειας, ως φατε,
υιον τυγχανοντα σκληρυνεσθαι υπο του θεου, ινα μη αποστειληι τον λαον; ει γαρ μη
εσκληρυνετο, απεστει λεν αν. αποκρινεσθωσαν δη περι τουτου λεγοντες, τι αν
εποιησεν ο Φαραω, ει μη εσκληρυνθη; ει μεν γαρ απελυε μη σκληρυνθεις, ουχι
φυσεως απολλυμενης ην. ει δε μη απελυε, περισσον το σκληρυνεσθαι αυτου την
καρδιαν· ομοιως γαρ ουκ απελυε και μη σκληρυνθεις. τι δε ενερ γων ο θεος περι το
ηγεμονικον αυτου εσκληρυνεν αυτον; και πως αυτον αιτιαται λεγων· Ἀνθ' ων
απειθεις μοι, ιδου εγω αποκτενω τα πρωτοτοκα σου; αρα γαρ ο σκληρυνων σκληρον
σκληρυνει; σαφες δ' οτι το σκληρον ου σκληρυ νεται, αλλ' απο απαλοτητος εις
σκληροτητα μεταβαλλει· απαλοτης δε καρδιας κατα την γραφην επαινετη, ως πολ
λαχου τετηρηκαμεν. λεγετωσαν τοιγαρουν ει χρηστος ο Φαραω τυγχανων γεγενηται
πονηρος· αλλα και ητοι αιτιω μενος ο θεος τον Φαραω ματην αιτιαται η ου ματην· ει
μεν ουν ματην, πως ετι σοφος και δικαιος; ει δε μη ματην, αιτιος ετυγχανε των
αμαρτηματων των κατα την απειθειαν ο Φαραω· και ει αιτιος, ου φυσεως ην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

101

 

απολλυμενης. πευστεον μεντοι γε και τουτο, δια το καταχρωμενον τον αποστολον
τοις εντευθεν ρητοις λεγειν· Ἄρ' ουν ον θελει ελεει, ον δε θελει σκληρυνει. ερεις ουν
μοι, τι ετι μεμ φεται; τωι γαρ βουληματι αυτου τις ανθεστηκεν; τις ο σκληρυνων και
ελεων; ου γαρ δη ετερου το σκληρυνειν και ετερου το ελεειν κατα την αποστολικην
φωνην, αλλα του αυτου. ητοι ουν οι εν Χριστωι ελεουμενοι του σκληρυ νοντος εισι
την καρδιαν Φαραω, και ματην αναπλασσεται αυτοις ετερος θεος η ο αγαθος κατ'
αυτους θεος, ουκ ελεημων μονον αλλα και σκληρυνων· η και ουκετ' αν ειη, ως
υπολαμβανουσιν, αγαθος. 27.3 Παντα δε ταυτα επιτηδες επι πλειον εξητασαμεν προς
τους αβασανιστως εαυτοις χαριζομενους το νενοηκεναι και επιβαινοντας τηι
απλοτητι των ημετερων ενισταμενοι, και δεικνυντες οτι ουτε εις α υπολαμβανουσι
περι θεου, ουτε εις α δογματιζουσι περι φυσεων, συμβαλλεται αυτοις ως οιονται ο
λογος ο κατα το ενεστηκος εξεταζομενος αναγνωσμα. ημεις δε πολλαχοθεν
πειθομενοι απο τε των ιερων γραφων και απο της ενεργειας της κατα το μεγεθος και
ταξεως των δημιουργηματων, παρα θεου του κτισαντος τα βλεπομενα και τα μη
βλεπομενα, τα προσκαιρα και τα αιωνια, ως ενος οντος και του αυτου κατα παντα τωι
πατρι του κυριου και σωτηρος ημων, αγαθωι θεωι και δικαιωι και σοφωι· επι τον
σκοπον εκεινον τας γραφας αγειν αγωνιζο μεθα, του μεν δεικνυναι παντα αγαθου
θεου και δικαιου και σοφου, ουδε κατα το τυχον υπονοηθεντες αν τοις γε νουν
εχουσιν αποπιπτειν, κατα δε το εφαρμοζειν η μη τηι αγαθοτητι αυτου και δικαιοσυνηι
και σοφιαι τα λεγομενα, θεου σωτηρος δεομενοι. 27.4 Τοιαυτα τοινυν και περι του·
Ἐσκληρυνε κυριος την καρδιαν Φαραω· υπονοουμεν. ιατρος εστι ψυχης ο λογος του
θεου, οδοις θεραπειας χρωμενος ποικιλωταταις και αρμοδιαις προς τους κακως
εχοντας και επικαιροταταις· των δε της θεραπειας οδων αι μεν εισιν επι πλειον αι δε
επ' ελαττον πονους και βασανους εμποιουσαι τοις εις ιασιν αγομενοις· παλιν τε αυ
βοηθηματα οτε μεν απεμφαινοντως γινεται, οτε δε ουχ ουτως εχει· και παλιν ταχιον
η βραδιον· και μετα το εμφορηθηναι της αμαρτιας, η μετα το ωσπερ ειπειν μονον
αψασθαι αυτης. μαρτυριων δε των εις εκαστον πληρης πασα η θεοπνευστος γραφη·
σκυθρωπο τερων βοηθηματων επι πλειον η επ' ελαττον αναγεγραμ μενων γεγονεναι
τωι λαωι, κατα τα συμβεβηκοτα αυτωι υπερ επιστροφης και διορθωσεως εν πολεμοις
μειζοσιν η ελαττοσι και λιμοις πολυχρονιωτεροις η ολιγοχρονιωτε ροις·
απεμφαινοντων δε εν τωι· Ουκ επισκεψομαι επι τας θυγατερας υμων οταν
πορνευσωσιν, και επι τας νυμφας υμων οταν μοιχευσωσιν. ταχα γαρ τας επι πλειον
εφιε μενας ψυχας των σωματικων και ηδεων ειναι νομιζομενων παρ' εαυταις
εγκαταλειπει, εως κορεσθεισαι αποστραφωσι τα ων ορεγονται, οιονει και εμεσαι
αυτα βουλομεναι και ουκ αν ετι ταχεως τοις αυτοις, δια το ως επι πλειον εμ
πεφορησθαι αυτας και επι τοσουτον βεβασανισθαι, περι πεσουμεναι. βραδιον δε επι
την θεραπειαν αγονται αι καταφρονησουσαι αν του δευτερον τοις αυτοις περιπεσειν,
δια το ταχιον απηλλαχθαι των κακων. οιδε δε ο τεχνιτης θεος τας διαθεσεις
εκαστων και, ως επιβαλλει αυτωι μονωι, επιστημονως δυναμενος τας θεραπειας
προσαγειν, τι χρη και ποτε εκαστωι ποιειν. 27.5 Ὥσπερ δε επι τινων σωματικων
παθηματων, εις βαθος ιν' ουτως ειπω του κακου κεχωρηκοτος, ο ια τρος δια τινων
φαρμακων εις την επιφανειαν ελκει και επισπαται την υλην, φλεγμονας χαλεπας
εμποιων και διοιδησεις και πονους πλειονας η ους ειχε τις πριν επι το θεραπευθηναι
οδευσαι· ωσπερ εθος αυτοις ποιειν επι λυσσοδηκτων και ετερων τινων τα
παραπλησια τουτοις πεπονθοτων· ουτως οιμαι και τον θεον οικονομειν την κρυφιον
κακιαν εις το βαθος κεχωρηκυιαν της ψυχης. και ωσπερ λεγοι αν ο ιατρος επι τουδε
τινος· εγω φλεγμονας ποιησω περι τον τοπον της ανεσεως, και διοιδησαι αναγ κασω
ταδε τινα τα μερη, ωστε αποστημα χαλεπον ενεργα σασθαι· λεγοντος δε ταυτα του
ιατρου, ο μεν ακουων αυτου επιστημονικωτερον ουκ αιτιασεται αλλα και επαι
νεσεται τον ταυτα οιονει απειλουντα ενεργασασθαι, ο δε τις ψεξει φασκων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

102

 

αλλοτριον της των ιατρων επαγγελιας ποιειν τον δεον υγιαζειν επι φλεγμονας και
αποστηματα αγοντα· ουτως οιμαι και τον θεον ειρηκεναι το· Ἐγω δε σκληρυνω την
καρδιαν Φαραω. και τουτων γεγραμμενων, ο μεν ακουων ως θεου λογιων το μεν
αξιωμα του λεγοντος τηρων αποδεχεται, και ζητων πας ευρισκει και εν τουτοις
αγαθοτητα του θεου παραστησαι γινομενην· φανερωτερον μεν επι σωτηριαι του
λαου, δια πλειονων παραδοξων πιστοποιουμενου· και δευτερον περι των Αιγυπτιων,
οσοι εμελλον καταπληττομενοι τα γινομενα ακολουθειν τοις Ἑβραιοις· Ἐπιμικτος
γαρ, φησι, λαος πολυς των Αι-γυπτιων συνεξηλθεν αυτοις· απορρητοτερον δε και
βαθυ τερον ταχα και επι τωι οφελος γενεσθαι αυτωι τωι Φαραω, ουκ ετι αποκρυπτοντι
τον ιον ουδε την εξιν συνεχοντι, αλλ' ελκοντι και εις τουμφανες αυτον αγοντι και
ταχα δια του πραττειν εκλυοντι, ινα παντα τα της ενυπαρχουσης κακιας εκβρασματα
επιτελεσας ατονον υστερον εχηι το των κακων οιστικον δενδρον, ταχα και
ξηραινομενον επι τελει, οτε καταποντουται, ουχ ως οιηθειη αν τις επι τωι παντελως
απολεσθαι, αλλ' επι τωι αποβαλοντα τα αμαρτηματα κουφισθηναι, και ταχα εν
ειρηνηι η μη εν τοσουτωι πολεμωι της ψυχης εις ᾅδου καταβηναι. 27.6 Ἀλλ' εικος
δυσπειθως εξειν τους εντευξομενους, βιαιον υπολαμβανοντας ειναι το λεγομενον,
ως αρα συμ φερον γεγονοι τωι Φαραω το εσκληρυνθαι αυτου την καρδιαν, και υπερ
αυτου παντα τα αναγεγραμμενα γεγο νεναι μεχρι και της καταποντωσεως. ορα δε ει
δυναμεθα εντευθεν το δυσπειθες περιελοντες πειθω ενεργασασθαι περι των
ειρημενων. Πολλαι αι μαστιγες, φησιν ο ∆αυειδ, των αμαρτωλων· ο δε υιος αυτου
διδασκει οτι Μαστιγοι ο θεος παντα υιον ον παραδεχεται. ετι δε αυτος ο ∆αυειδ επ
αγγελιαν προφητευων την περι Χριστου και των εις αυτον πιστευοντων φησιν· Ἐαν
εγκαταλειπωσιν οι υιοι αυτου τον νομον μου, και τοις κριμασι μου μη πορευθωσιν·
εαν τα δικαιωματα μου βεβηλωσωσι, και τας εντολας μου μη φυλαξωσιν·
επισκεψομαι εν ραβδωι τας ανομιας αυτων, και εν μαστιξιν τας αδικιας αυτων· το δε
ελεος μου ου μη διασκεδασω απ' αυτων. ουκουν χαρις κυριου εστι τον ανομον
επισκεφθηναι εν ραβδωι και τον αμαρτωλον μασ τιξι. και οσον γε ου μαστιγουται ο
αμαρτανων, παιδευσει και διορθωσει ουδεπω υπαγεται. διο και απειλει ο θεος, εαν
μεγαλα γενηται τα αμαρτηματα των την Ἰουδαιαν οικουντων, μηκετι επισκεψασθαι
επι τας θυγατερας αυτων οταν πορνευσωσιν, και επι τας νυμφας αυτων οταν μοι
χευσωσιν. και αλλαχου φησιν· Ἀνθ' ων εκαθαρισα σε, και ουκ εκαθαρισθης, ου
θυμωθησομαι επι σοι ετι, ουδε ζηλωσω επι σοι ετι. ουκουν οις ου θυμουται αμαρτα
νουσιν, ιν' ουτως ειπω, χολουμενος ου θυμουται. 27.7 Παρατηρητεον δε και εν ταις
προφητικαις απειλαις επι τοις πολλοις, οτι επιλεγεται το· Γνωσονται οτι εγω ειμι
κυριος· και απειλαις ου μονον Ἰσραηλιτικαις, αλλα και Αιγυπτιοις και Ἀσσυριοις και
ετερων εχθρων του λαου. τουτο δε το επι τελει πολλων νομιζομενων απειλων και
εν τηι Ἐξοδωι αναγεγραπται· Και γνωσονται γαρ, φησι, παντες οι Αιγυπτιοι οτι εγω
ειμι κυριος· ως δια τουτο των νομιζομενων χαλεπων επαγομενων αυτοις, ινα γνωσι
τον κυριον. εν δε τοις Μακκαβαικοις τοιουτον τι λεγεται· Παρακαλω δε τους
εντυγχανοντας τηιδε τηι βιβλωι μη συστελλεσθαι δια τας συμφορας, νομιζειν δε τα
γινομενα μη προς ολεθρον αλλα προς παιδειαν του γενους ημων ειναι· και γαρ το μη
πολυν χρονον εασθαι δυσσεβουντας, αλλ' ευθεως περιπιπτειν επιτιμιοις, μεγαλης
ευεργεσιας σημειον εστι· ου γαρ καθαπερ επι των αλλων εθνων αναμενει
μακροθυμων ο δεσποτης, εως εις τελος αφιεμενων αυτων των αμαρτηματων
υστερον αυτους εκδικηι, ουτως και εφ' ημων εκρινεν· παιδευων δε μετα συμφορας
ουκ εγκατα λειπει τον εαυτου λαον. ει γαρ το υποπιπτειν επιτιμιοις δια τα
αμαρτηματα μεγαλης ευεργεσιας εστι σημειον, επιτιμωμενος και ο Φαραω μετα το
εσκληρυνθαι αυτου την καρδιαν, και κολαζομενος αμα τωι λαωι αυτου, ορα ει μη ου
ματην επιτετιμηται μηδε επι τωι ιδιωι κακωι. οιονει δε μιμητης θεου γινομενος κατα
το επιβαλλον τοις καιροις ο ∆αυειδ εντελλεται περι του Ἰωαβ τωι Σολομωντι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

103

 

κολασαι αυτον δια τα ημαρτημενα εις Ἀβεννηρ υιον Νηρ, και απο κτειναι δια τα
επταισμενα· ειτα επιφερει· Και καταξεις αυτου την πολιαν εν ειρηνηι εις ᾅδου. δηλον
δε οτι, ως και ο Ἑβραιος ημιν απηγγειλε, το δια του κολασθηναι αυτον εν ειρηνηι
κοιμηθησεσθαι, ουκ ετι οφειλομενης αυτωι βα σανου και κολασεως, δια το εντευθεν
ηδη απειληφεναι αυτον, μετα την εντευθεν απαλλαγην. ουτω δ' ημεις και πασαν
απειλην και πονον και κολασιν τα προσαγομενα απο του θεου νοουμεν γινεσθαι
ουδεποτε κατα των πα σχοντων, αλλ' αει υπερ αυτων. και τα χαλεπωτατα γουν
νομιζομενα θεωι προσαπτεσθαι των ονοματων, θυμος και οργη, ελεγχειν και
παιδευειν λεγεται εν τωι· Κυριε, μη τωι θυμωι σου ελεγξηις με, μηδε τηι οργηι σου
παιδευσηις με· του ταυτα ευχομενου δεομενου μη δεηθηναι ελεγχου του δια θυμου
θεου και παιδευσεως της δια της οργης αυτου, ως τινων ελεγχθησομενων τωι θυμωι
του θεου και παιδευθησο μενων τηι οργηι αυτου. 27.8 Ἵνα δε μαλλον προσιωμεθα τα
λεγομενα, και απο της καινης διαθηκης παραπλησιοις ρητοις χρηστεον, του μεν
σωτηρος λεγοντος· Πυρ ηλθον βαλειν επι την γην, και ειθε ηδη εκαη· ουκ αν γαρ, μη
σωτηριου οντος του πυρος ο ηλθε βαλειν επι την γην, και ανθρωποις γε σω τηριου,
ελεγε ταυτα ο του αγαθου θεου υιος. αλλα και ο Πετρος ανελων τωι λογωι τον
Ἀνανιαν και την Σαπφειραν, αμαρτησαντας εν τωι ψευδεσθαι ουκ ανθρωποις αλλα
τωι κυριωι, ου μονον πεφροντικως της οικοδομης της των εκ του οραιν το
γεγενημενον ευλαβεστερων εσομενων εις την Χριστου πιστιν, αλλα και των
αποθνησκοντων· βουλο μενος αυτους κεκαθαρμενους τωι αιφνιδιωι θανατωι και παρα
προσδοκιαν απαλλαξαι του σωματος, εχοντας τι και δικαι ωσεως, επει καν το ημισυ
των υπαρχοντων δεδωκασιν εις την χρειαν των δεομενων. και Παυλος δε τον συν
τωι ανθυπατωι Σεργιωι Παυλωι τωι λογωι τυφλων δια των πονων επιστρεφει εις την
θεοσεβειαν, λεγων αυτωι· Ὦ πληρης παντος δολου και πασης ραιδιουργιας, υιε
διαβολου, εχθρε πασης δικαιοσυνης, ου παυσηι διαστρεφων τας οδους κυριου τας
ευθειας; και νυν εσηι τυφλος, μη βλεπων τον ηλιον αχρι καιρου. ποιου γαρ καιρου, η
του οτε επιπληχθεις και βασανισθεις δια τα αμαρτηματα εμελλε μετανοων αξιος
γενεσθαι αμφοτερως τον ηλιον ιδειν· και κατα σωμα, ινα εξαγγεληται η θεια
δυναμις επι τηι αποκαταστασει της οψεως αυτου· και κατα ψυχην, οτε εμελλεν ως
πιστευων ονασθαι της θεοσεβειας; αλλα και ∆ημας και Ἑρμογενης, ους παρεδωκε τωι
Σαταναι ινα παιδευθωσι μη βλασφημειν, παραπλησιον τι πεπονθασι τοις
προειρημενοις. και ο εν Κορινθωι την γυναικα του πατρος εσχηκως και αυτος
παραδιδοται τωι Σαταναι εις ολεθρον της σαρκος, ινα το πνευμα σωθηι εν τηι ημεραι
του κυριου. ου θαυμαστον ουν ει και τα περι τον Φαραω τον σκληρυνομενον και επι
τελει τοιαυταις κολασεσι περιβαλλομενον απο αγαθοτητος οικο νομειται θεου.
ταυτα δε ημιν επι του παροντος, ως υπεπεσεν, ειρησθω περι του· Ἐσκληρυνε δε
κυριος την καρδιαν Φαραω. εαν δε τις το προς θεον ευσεβες τηρων κρειττονα και
μηδαμως ασεβειας εφαπτομενα ευρισκηι, μετα μαρτυριων των απο των θειων
γραφων, εκεινοις μαλλον χρηστεον. 27.9n και εν αλλοι περι του αυτου· Ἔτι δε
εφιστημι εν τοις κατα τον τοπον μηποτε, ωσπερ οι ιατροι των λυσσοδηκτων τον ιον
επισπωμενοι εις την επιφανειαν, ινα μη ενδον νεμομενος διαφθειρηι τον ανθρωπον,
χαλεπωτερας εμποιουσι διαθεσεις και φλεγ μονας· ουτως ο θεος την εγκρυπτομενην
και εμφωλευουσαν τοις βαθεσι της ψυχης κακιαν, δια της αυτου ιατρικης επισπαται
επι τα εξω, ωστε φανεραν αυτην και εναργεστεραν γενεσθαι, ινα μετα τουτο την
εξης επαγαγηι θεραπειαν. τοιαυτα δε ηγουμαι και τα εν ∆ευτερονομιωι ρητα, τουτον
εχοντα τον τροπον· Και μνησθησηι πασαν την οδον ην διηγαγεν σε κυριος ο θεος σου
τουτο τεσσαρακοστον ετος εν τηι ερημωι, οπως κακωσηι σε και πειρασηι σε, και διαγνω
σθηι τα εν τηι καρδιαι σου, ει φυλαξηι τας εντολας αυτου η ου. και εκακωσεν σε και
ελιμαγχονησεν σε, και εψωμισεν σε το μαννα ο ουκ ᾔδεις συ και ουκ ᾔδεισαν οι
πατερες σου· ινα αναγγειληι σοι οτι ουκ επ' αρτωι μονωι ζησεται ανθρωπος, αλλ' επι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

104

 

παντι ρηματι εκπορευομενωι δια στοματος θεου ζησεται ο ανθρωπος. τηρει δε εν
τουτοις οτι κακοι ο θεος και εκπειραζει, ινα διαγνωσθηι τα εν τηι εκαστου καρδιαι, ως
οντα μεν εναποκειμενα δε τωι βαθει και εις φανερον δια των κακωσεων ερχομενα.
τοιουτον εστι και το εν τωι Ἰωβ υπο του κυριου δια λαιλαπος και νεφων
απαγγελλομενον προς τον Ἰωβ ουτως· Οιει δε με αλλως σοι κεχρηματικεναι η ινα
αναφανηις δικαιος; ουτε γαρ ειπε· ινα γενηι δικαιος· αλλ'· ινα αναφανηις· τοιουτος ων
μεν και προ των πειρα σμων, αναφανηις δε εν τοις συμβεβηκοσιν. 27.10n και παλιν
εν αλλωι τοπωι εν ται αυται ει την Ἔξοδον ημειω ε ιν· Ἔλεγε δε τις των καθ' ημας,
απο της συνηθειας το ζητουμενον παραμυθουμενος, οτι πολλακις οι χρηστοι κυριοι
μακροθυμουντες επι τους αμαρτανοντας των οικετων λεγειν ειωθασι το· Ἐγω σε
απωλεσα· και· Ἐγω σε πονη-ρον εποιησα· μετα ηθους εμφαινοντες οτι η χρηστοτης
αυτων και η μακροθυμια προφασις δοκει γεγονεναι της επι πλειον πονηριας. ωσπερ
ουν τουτων λεγομενων συκοφαν των τις δυναται λεγειν, οτι ωμολογησεν ο
δεσποτης πονηρον πεποιηκεναι τον οικετην· ουτω τα υπο της αγαθοτητος του θεου
προφασις γενομενα της σκληροτητος του Φαραω εσκληρυκεναι αναγεγραπται την
καρδιαν Φαραω. παραμυ θησεται δε ουτος εξ αποστολικων ρητων ο νενοηκεν ειπειν·
Ἢ του πλουτου της χρηστοτητος αυτου και της ανοχης και της μακροθυμιας
καταφρονεις, αγνοων οτι το χρηστον του θεου εις μετανοιαν σε αγει; κατα δε την
σκληροτητα σου και αμετανοητον καρδιαν θησαυριζεις σεαυτωι οργην εν ημεραι
οργης και αποκαλυψεως και δικαιοκρισιας του θεου, ος αποδωσει εκαστωι κατα τα
εργα αυτου. ο αυτος γουν αποστολος εν τηι αυτηι επιστοληι τηι προς Ῥωμαιους φησιν·
Ει δε θελων ο θεος ενδειξασθαι την οργην και γνωρισαι το δυνατον αυτου ηνεγκεν
εν πολληι μακροθυμιαι σκευη οργης κατηρτισμενα εις απωλειαν· ως της μακροθυμιας
του θεου ενηνοχυιας τα σκευη της οργης και οιονει γεγεννηκυιας. ει γαρ παρα το
μακροθυμειν αυτον ου κολαζοντα τους αμαρ τανοντας αλλ' ελεουντα επλεονασε τηι
χυσει της κακιας, αυτος πως ηνεγκε τηι εαυτου μακροθυμιαι τα σκευη της οργης, και,
ιν' ουτως ειπω, αυτος αυτα πεποιηκε σκευη οργης, και κατα τουτο αυτος εσκληρυνε
την καρδιαν αυτων. οτε γαρ σημειων τοσουτων και τερατων γινομενων ου πειθεται
ο Φαραω, αλλα μετα τηλικαυτα ανθισταται, πως ου σκληροτερος και απιστοτερος ων
ελεγχεται, της σκλη ροτητος και της απιστιας δοκουσης εκ των τεραστιων δυναμεων
γεγονεναι; ομοιον δε και το εν τωι ευαγγελιωι· Εις κριμα εγω εις τον κοσμον τουτον
ηλθον· ου γαρ προεθετο ο σωτηρ εις κριμα ελθειν, αλλ' ηκολουθησε τωι εληλυθεναι
αυτον το εις κριμα αυτον εληλυθεναι των μετα τα τεραστια ου πεπιστευκοτων αυτωι·
αλλα και εις πτωσιν πολλων παρεγενετο· ου προθεμενος οτε παρεγινετο ποιησαι
πεσειν τουτους, ων εις πτωσιν εληλυθεν. 27.11n και μεθ' ετερα· Ουτως τα τεραστια
γινομενα τοις μεν δεχομενοις και πιστευουσιν, ωσπερ τοις επιμικτοις Αιγυπτιοις τοις
συνεληλυθοσι τωι λαωι, ελεος ην· τοις δε απειθουσι σκλη ροτητα ταις καρδιαις αυτων
επιφερει. και εκ του ευαγγε λιου δε ετι παρα τα ειρημενα εστι τα ομοια παραθεσθαι,
περι του και τον σωτηρα κακων αιτιον δοκειν γεγονεναι τισιν· Ουαι σοι, Χοραζιν·
ουαι σοι, Βηθσαιδα· οτι ει εν Τυρωι και Σιδωνι εγενετο τα σημεια τα γενομενα εν
υμιν, παλαι αν εν σακκωι και σποδωι καθημενοι μετενοησαν. πλην λεγω υμιν, Τυρωι
και Σιδωνι ανεκτοτερον εσται η υμιν. και συ, φησιν, Καπερναουμ· και τα εξης. προ
γνωστης γαρ ων ο σωτηρ της απιστιας των εν Χοραζιν και των εν Βηθσαιδα και των
εν Καπερναουμ, και οτι ανεκτο τερον γινεται γηι Σοδομων εν ημεραι κρισεως η
εκεινοις, δια τι τα τεραστια επετελει εν Χοραζιν και εν Βηθσαιδα, ορων οτι δια ταυτα
ανεκτοτερον γινεται εν ημεραι κρισεως Τυριοις και Σιδωνιοις η τουτοις; 27.12n και
μεθ' ετερα· Συ δε ερεις τωι Φαραω· ταδε λεγει κυριος· υιος πρωτοτοκος μου Ἰσραηλ·
ειπα δε σοι· εξαποστειλον τον λαον μου ινα μοι λατρευσηι· ει δε μη βουλει
εξαποστειλαι αυτον, ορα ουν, εγω αποκτενω τον υιον σου τον πρωτοτοκον. λεκτεον
ουν τοις φασκουσι δικαιου ταυτα ειναι θεου, και υπολαμβανουσι κατα το προχειρον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

105

 

της λεξεως εσκληρυνθαι την καρδιαν Φαραω· πως δικαιος ο σκληρυνας τε την
καρδιαν του βασιλεως ινα μη εξαποστειληι τον λαον αυτου, και απειλων ει μη
απολυσει αποκτειναι τον πρωτοτοκον αυτου υιον; θλιβομενοι γαρ πονηρον αυτον
ομολογησουσιν. ειτα παλιν απο ετερων ανατραπησονται και συναχθησονται εις το
μη τηι προχειρωι λεξει δουλευειν, ου δυναμενηι κατ' αυτους σωσαι το δικαιον του
δημιουργου. απαξ δε εαν συναναγκασθωσι βεβιασμενως ταυτα εξεταζειν, αναβη
σονται επι το μηκετι κατηγορειν του δημιουργου αλλα φασκειν αυτον ειναι αγαθον.
πευστεον ουν των οιομενων νενοηκεναι το· Ἐσκληρυνε κυριος την καρδιαν Φαραω·
ποτερον αληθως ταυτα λεγεσθαι πιστευουσιν υπο του θεου δια Μωσεως
ενθουσιωντος η ψευδως. ει μεν γαρ ψευδως, ουτε δικαιος ετι κατ' αυτους ο θεος
ουτε αληθης, και οσον επι τουτοις ουδε θεος· ει δ' αληθως, κατανοειτωσαν ει μη ως
αυτεξουσιον αιτιαται λεγων· Ει δε μη βουλει εξαποστει-λαι αυτον· και αλλαχου·
Ἕως τινος ου βουλει εντραπηναι με; το γαρ· Ἕως τινος ου βουλει εντραπηναι με;
δυσω-πητικως λεγεται προς τον Φαραω, ως ουκ εντρεπομενον ου παρα το μη
δυνασθαι αλλα παρα το μη βουλεσθαι. και το λεγομενον δε ανωτερω παρα Μωσεως
προς Φαραω· Ἵνα γνωις οτι του κυριου η γη· και συ και οι θεραποντες σου επισταμαι
οτι ουδεποτε πεφοβησθε τον κυριον· δηλοι οτι φοβηθησονται· οπερ αρμοζει προς
τους ετεροδοξους περι τε αγαθοτητος θεου και του μη ειναι απολλυμενην φυσιν.
27.13ν και παλιν εκ του δευτερου τομου των ει το ᾆ μα. Προσχες δε και τουτοις εις
τον τοπον, οτι ο ηλιος λευκος και λαμπρος ων δοκει την αιτιαν εχειν του μελανουν,
ου παρ' εαυτον, αλλα παρα τον ως αποδεδωκαμεν με-λανουμενον. ουτω δε μηποτε
και σκληρυνει κυριος την καρδιαν Φαραω, της αιτιας τουτου ουσης περι αυτον κατοδυνωντα την των Ἑβραιων ζωην εν τοις εργοις τοις σκλη-ροις, τωι πηλωι και τηι
πλινθειαι, και πασι τοις εργοις, ουχι τοις εν ορεσι και βουνοις, αλλα τοις εν τοις
πεδιοις. υλικος γαρ τις απο της εαυτου κακιας γεγενημενος, και κατα σαρκα κατα
παντα ζων, πηλωι φιλος τυγχανων βουλεται και τους Ἑβραιους πηλοποιειν, το
ηγεμονικον εχων ου καθαρον πηλου· οπερ, ως πηλος υπο ηλιου σκληρυνεται, ουτως
υπο των αυγων του θεου επισκοπουσων τον Ἰσραηλ εσκληρυνθη. οτι δε τοιαυτα
εστιν εν τοις κατα τον τοπον, και ουχ ιστοριαν ψιλην προκειται αναγραφειν τωι
θεραποντι, δηλον εσται τωι συνορωντι οτι, ηνικα κατεστεναξαν οι υιοι Ἰσραηλ, ουτε
απο της πλινθειας ουτε απο του πηλου ουτε απο των αχυρων κατεστεναξαν, αλλ'
απο των εργων· και ανεβη αυτων η βοη προς θεον ουκ απο πηλου, αλλα παλιν απο
των εργων. διο και εισηκουσεν ο θεος των στεναγμων αυτων· ουκ εισακουων
στεναγμου των ουκ απο εργων βοωντων προς αυτον, αλλ' απο πηλου και των
γηΐνων πραξεων.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

106

 


