Commentarii in Genesim (fragmenta)
ΤΟΜΟΥ Αʹ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ.
12.45 Ου γαρ ο Θεος Πατηρ ειναι ηρξατο, κωλυομενος, ως οι γινομενοι πατερες
ανθρωποι, υπο του μη δυνα σθαι πω πατερες ειναι. Ει γαρ αει τελειος ο Θεος, και
παρεστιν αυτωι δυναμις του πατερα αυτον ειναι, και καλον αυτον ειναι Πατερα του
τοιουτου Υιου, τι αναβαλλεται, και εαυτον του καλου στερισκει, και, ως εστιν ειπειν,
εξ ου δυναται Πατηρ ειναι Υιου; Το αυτο μεντοιγε και περι του αγιου Πνευματος
λεκτεον. 12.48 ΑΠΟ ΤΩΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ Ει δε τινι προσκοπτει δια
τους ανθρωπινους τε χνιτας μη δυνασθαι παραδεξασθαι τον Θεον χωρις υλης
αγεννητου υποκειμενης κατασκευαζειν τα οντα, επει μηδε ανδριαντοποιος χωρις
χαλκου το ιδιον εργον ποιησαι δυναται, μηδε τεκτων χωρις ξυλων, μηδε οικοδομος
χωρις λιθων· ζητητεον προς αυτου περι δυναμεως Θεου, ει θελησας υποστησαι ο τι
βουλεται ο Θεος, της θελησεως αυτου ουκ απορουμενης, ουδε ατονουσης, δυναται
υποστησαι ο βουλεται. Ὧ γαρ λογωι τας ποιοτητας, κατα παντας τους Προνοιαν
εισαγοντας τωι ιδιωι λογωι, ουκ ουσας ως βουλεται εις διακοσμησιν του παντος
υφιστησι τηι αφατωι αυτου δυναμει και σοφιαι, τουτωι τωι λογωι και την ουσιαν, οσης
χρηιζει, ικανη εστιν αυτου η βουλησις ποιησαι γενεσθαι. Ἀπορησομεν γαρ προς τους
ου βουλομενους ταυθ' ουτως εχειν, ει μη ακολουθει αυτοις ευτυχη κεναι τον Θεον,
αγεννητον ευροντα την ουσιαν, ην ει μη το αγεννητον αυτωι υποβεβληκος ην, ουδεν
ερ γον δυνατος ην ποιησαι, αλλ' εμενεν ου δημιουργος, ου πατηρ, ουκ ευεργετης,
ουκ αγαθος, ουκ αλλο τι των ευλογως λεγομενων περι Θεου. Ποθεν δε και το
μετρειν της υποκειμενης ουσιας το τοσονδε, ως διαρ κεσαι τηι τηλικουτου κοσμου
υποστασει; οιονει γαρ 12.49 προνοια τις πρεσβυτερα Θεου, αναγκαιως την υλην εσται
υποβεβληκυια τωι Θεωι, προνοουμενη την τεχνην την ενυπαρχουσαν αυτωι μη
κενοπαθησαι, ουκ ουσης ουσιας, ηι ομιλησαι δυναμενος κατεκοσμησε το τηλι κουτο
κοσμου καλλος. Ποθεν δε και δεκτικη γεγενη ται πασης ης βουλεται ο Θεος
ποιοτητος, μη αυτου του Θεου εαυτωι τοσαυτην και τοιαυτην ποιησαντος, οποιαν
εχειν εβουλετο; Καθ' υποθεσιν γουν αποδε ξαμενοι το αγεννητον ειναι την υλην,
ταυτα ερουμεν προς τους τουτο βουλομενους, οτι ει Προνοιας ουχ υποβαλλουσης
την ουσιαν τωι Θεωι, τοιαυτη γεγενηται, ει Προνοια ην υφεστωσα, τι αν πλεον
πεποιηκει του αυτοματου; και ει αυτος μη ουσης υλης εβουλετο κατασκευασαι
αυτην, τι αν πλεον η σοφια, και η θειοτης αυτου πεποιηκει του εξ αγεννητου
υποσταντος; Ει γαρ ευρισκεται ταυτον γενομενον αν υπο της Προ νοιας, οπερ και
χωρις Προνοιας υπεστη, δια τι ουχι και επι του κοσμου αθετησομεν τον δημιουργον
και τον τεχνιτην; Ὥσπερ γαρ ατοπον επι του κοσμου ει πειν ουτω τεχνικως
κατεσκευασμενου το χωρις τε χνιτου σοφου τον αυτοτοιουτον γεγονεναι, ουτω και
το την υλην τοσαυτην και τοιαυτην και ουτως εικτικην τωι τεχνιτηι λογωι Θεου,
υφεστηκεναι αγεννητως, επι σης εστιν αλογον. Προς μεντοιγε τους παραβαλλον τας,
οτι ουδεις δημιουργος χωρις υλης ποιει, λεκτεον, οτι ανομοιως παραβαλλουσι.
Προνοια γαρ παντι τε χνιτηι υποβαλλει την υλην, απο προτερας τεχνης, η
ανθρωπινης, η θειας ερχομενην. Ταυτα μεν ουν επι του παροντος αρκεσει προς τους
δια το λεγεσθαι· «Ἡ δε γη ην αορατος και ακατασκευαστος,» οιομε νους αγεννητον
ειναι την σωματικην φυσιν. ΤΟΜΟΥ Γʹ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ. Περι του εις σημεια
γεγονεναι τους φωστηρας ουκ αλλους ηλιου και σεληνης, και των αστρων
τυγχανοντας, των σφοδρα αναγκαιοτατων εστι δια λαβειν, ου μονον πολλων εθνων
των της Χριστου πι στεως αλλοτριων, σφαλλομενων εις τον περι της ει 12.52
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

μαρμενης τοπον τηι των πλανωμενων αστερων επιπλοκηι προς τους εν τωι ζωδιακωι
παντων αυτοις νομιζομενων συμβαινειν των επι της γης και του περι εκαστον
ανθρωπων, ταχα δε και αλογων ζωων· αλλα γαρ και πολλων των πεπιστευκεναι
υπολαμβανομενων περισπωμενων, μη αρα ηναγκασται τα ανθρωπων πραγματα, και
αμηχανον αλλως γενεσθαι, η ως οι αστερες κατα τους διαφορους σχηματισμους
επιτελ λουσιν. Ἕπεται δε τοις ταυτα δογματιζουσιν εξ ολων το εφ' ημιν αναιρειν·
διοπερ και επαινον, και ψο γον και πραξεις αποδεκτας, παλιν τε αυ ψεκτας· απερ ει
ουτως εχει, τα της κεκηρυγμενης του Θεου κρισεως οιχεται, και απειλαι προς τους
ημαρτηκοτας, ως κολασθησομενους, τιμαι τε αυ προς τους τοις κρειτ τοσιν εαυτους
επιδεδωκοτας και μακαριοτητες· ου δεν γαρ ετι τουτων ευλογως εσται γενομενον.
Και ει τα ακολουθα τις εαυτωι εφ' οις δογματιζει βλεποι, και η πιστις εσται ματαια, η
τε Χριστου επιδημια ουδεν ανυουσα, και πασα η δια νομου και προφητων οικονομια,
καματοι τε αποστολων υπερ του συστησαι τας του Θεου δια Χριστου Ἐκκλησιας· ει
μη αρα και Χριστος κατα τους ουτω τολμωντας, υπο την αναγκην της των αστρων
κινησεως τωι γενε 12.53 σιν ανειληφεναι γενομενος, παντα πεποιηκοι τε και παθοι,
ου του Θεου και Πατρος των ολων αυτωι τας παραδοξους δυναμεις δωρησαμενου,
αλλα των αστερων. Οις αθεοις και ασεβεσι τυγχανουσι λογοις ακολουθει και το τους
πιστευοντας υπο των αστερων αγομενους πιστευειν εις Θεον λεγεσθαι. Πυθοιμεθα δ'
αν αυτων τι ο Θεος βουλομενος τοιουτον εποιει κοσμον, ιν' οι μεν εν αυτωι ανδρες
οντες, τα γυναικων πασχωσιν, ουδαμως εαυτοις αιτιοι της ασελγειας γε γενημενοι,
ετεροι δε αγριων ζωων καταστασιν ειλη φοτες, τωι την φοραν του παντος τοιουτους
αυ τους πεποιηκεναι, δια το τον Θεον ουτω κεκοσμηκεναι το παν, επιδιδοασιν
εαυτους ωμοτατοις και σφοδρα απανθρωποις πραγμασιν, ανδροφονιαις και πειρα
τειαις. Και τι δει λεγειν ημας περι των συμβαινον των εν ανθρωποις, και
αμαρτανομενων υπ' αυτων μυριων οσων τυγχανοντων, ουστινας οι των γενναιων
προισταμενοι τουτων λογων απολυοντες παντος εγκλη ματος, τωι Θεωι
προσγραφουσι παντων των κακως και ψεκτως πραττομενων την αιτιαν; Ἐαν δε
τινες αυτων, ως απολογουμενοι περι Θεου, ετερον μεν ειναι λεγωσι τον αγαθον,
ουδενος τουτων εχοντα την αρχην, τωι δε δημιουργωι παντων τα τοιαυτα
προσαπτωσι, πρωτον μεν ουδε ως βουλονται δυνησονται αποδεικνυναι, οτι εστι
δικαιος· πως γαρ ο τοσουτων κατ' αυτους Πατηρ, ευλογως χρηματιζοι δικαιος;
δευτερον δε περι εαυτων τι ποτε φησουσιν, εξεταστεον· ποτερον υποκεινται τηι φοραι
των αστερων, η ηλευθερωνται, και εν τωι βιωι τυγχανοντες, ουδεν ενεργουμενον εις
εαυτους εχουσιν εκειθεν; Ει μεν γαρ φησουσιν υποκεισθαι τοις αστροις, δηλον οτι τα
αστρα το νοησαι αυτοις τουτο εχα ρισατο, και ο δημιουργος υποβεβληκως εσται δια
της του παντος κινησεως τον λογον τον περι του ανωτερω αναπεπλασμενου Θεου,
οπερ ου βουλονται· ει δε απο κρινουνται, οτι εξω των νομων τυγχανουσι του δη
μιουργου των κατα τους αστερας, ινα μη αποφασις ηι το λεγομενον υπ' αυτων
αναποδεικτος, πειραθητω σαν ημας προσαγειν αναγκαστικωτερον, διαφοραν 12.56
περισταντες νου τινος υποκειμενου γενεσει και ει μαρμενηι, και ετερου απο τουτων
ελευθερου· δηλον γαρ εστι τοις ειδοσι τους τοιουτους, οτι λογον απαιτηθεντες
διδοναι αυτοις ουδαμως δυνησονται. Προς δε τοις ειρημενοις και ευχαι παρελκουσι
ματην παραλαμβανομεναι· ει γαρ κατηναγκασται ταδε τινα γενεσθαι, και οι αστερες
ποιουσιν, ουδεν δε παρα την τουτων προς αλληλους επιπλοκην δυναται γενε σθαι,
Θεον αλογιστως αξιουμεν ταδε τινα ημιν δω ρησασθαι. Και τι επι πλειον μηκυνειν
λογον δει, παρισταντα το ασεβες του κατημαξευμενου αβασανι στως παρα τοις
πολλοις περι ειμαρμενης τοπου; Αυτ αρκη γαρ εις υπογραφην και τα ειρημενα.
Ποθεν δε, εξεταζοντες το· «Ἔστωσαν εις σημεια οι φωστηρες,» επι ταυτα
εληλυθαμεν, εαυτους υπο μνησωμεν. Οι μανθανοντες περι τινων αληθη, ητοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αυτοπται των πραγματων γενομενοι, αποφαινονται ταδε τινα υγιως, το παθος και
την ενεργειαν των πεπονθοτων, η ενεργησαντων θεασαμενοι, η απαγγελλοντων
των ουδαμως αιτιων τοις γεγενημε νοις ακουσαντες, ταδε τινα γινωσκουσιν. Ὑπεξ
ηρησθω δε νυν του λογου το δυνασθαι τους δεδρα κοτας η πεπονθοτας,
διηγουμενους α δεδρακασιν, η πεπονθασιν, εναγειν εις γνωσιν των πεπραγμενων
τον μη παρατετυχοτα. Ἐαν ουν ο διδασκομενος υπο του μηδαμως αιτιου των
γινομενων, το ταδε τινα τοισδε γεγονεναι η συμβησεσθαι, μη διακρινηι οτι ου
παντως ο διδασκων περι τινος ως γενομενου η εσο μενου, αιτιος εστι του το πραγμα
τοιονδε τι τυγχα νειν, οιησεται τον παραστησαντα περι του ταδε τινα γεγονεναι, η
ταδε τινα εσεσθαι, πεποιηκεναι η ποιησειν τα περι ων διδασκει· οιησεται δε δηλονοτι
εσφαλμενως· ως ει τις, εντυχων προφητικηι βιβλωι, προδηλουσηι τα περι Ἰουδαν τον
προδοτην, νομισαι μαθων το εσομενον, ορων αυτο αποτελουμενον, την βιβλον
αιτιαν ειναι του τοδε τι γεγονεναι υστε ρον, επει απο της βιβλου μεμαθηκε τα υπο
του Ἰουδα πραχθησομενα υστερον· η παλιν μη την βιβλον υπο λαβοι ειναι αιτιαν,
αλλα τον πρωτον γραψαντα αυτην, η τον ενεργησαντα, φερε ειπειν τον Θεον. Ὥσπερ
δε επι των περι του Ἰουδα προφητευομενων αυται αι λεξεις εξεταζομεναι
εμφαινουσι τον Θεον ποιητην μη γεγονεναι της του Ἰουδα προδοσιας, αλλα μονον
δε δηλωκεναι προεγνωκοτα τα απο της τουτου κακιας πραχθησομενα παρα την
αυτου αιτιαν· ουτως ει τις εμβαθυναι τωι λογωι του προειδεναι τα παντα τον Θεον,
και τοις εν οις οιον ενετυπωσε της εαυτου 12.57 προγνωσεως τους λογους,
κατανοησαι αν, οτι ουτε ο προγνους παντως αιτιος των προεγνωσμενων, ουτε τα
τους τυπους των λογων της προγνωσεως του προεγνωκοτος δεξαμενα. Ὅτι μεν ουν
εκαστον των εσομενων προ πολλου οιδεν ο Θεος γενησομενον και χωρις μεν Γραφης
αυτοθεν εκ της εννοιας της περι Θεου, δηλον τωι συνιεντι αξιωμα δυναμεως νου
Θεου. Ει δε δει και απο των Γραφων τουτο παραστη σαι, πληρεις μεν εισιν αι
προφητειαι τοιουτων παρα δειγματων· και τα κατα την Σωσανναν δε του Θεου
γινωσκοντος τα παντα, πριν γενεσεως αυτων, ουτω λεγουσαν· «Ὁ Θεος ο αιωνιος, ο
των κρυπτων γνωστης, ο ειδως τα παντα πριν γενεσεως αυτων, συ επιστασαι, οτι
ψευδη μου κατεμαρτυρησαν ουτοι.» Σαφεστατα δε εν τηι τριτηι των Βασιλειων και
ονομα βασιλευσοντος, και πραξεις ανεγραφησαν, προ πλειονων ετων του γενεσθαι
προφητευομενα, ουτως· «Και εποιησεν Ἱεροβοαμ εορτην εν τωι μηνι τωι ογδοωι, εν τηι
πεμπτηι και δεκατηι ημεραι του μηνος, κατα την εορτην την εν γηι Ἰουδα. Και ανεβη
επι το θυσιαστηριον εν Βαιθηλ, ο εποιησε του θυειν ταις δαμαλεσιν, αις εποιησεν.»
Ειτα μετ' ολιγα· «Και ιδου ανθρωπος του Θεου εξ Ἰουδα παρεγενετο εν λογωι Κυριου
εν Βαιθηλ, και Ἱεροβοαμ ειστηκει επι το θυσιαστηριον του επιθυσαι. Και επεκαλεσεν
επι το θυ σιαστηριον εν λογωι Κυριου, και ειπε· Θυσιαστηριον, ταδε λεγει Κυριος·
Ἰδου υιος τικτεται τωι οικωι ∆αυιδ, Ἰωσιας ονομα αυτωι, και θυσει επι σε τους ιερεις
των υψηλων των επιθυοντων επι σε, και οστα ανθρω πων καυσει επι σε. Και εδωκεν
εν τηι ημεραι εκεινηι τερας, ο ελαλησε Κυριος λεγων· Ἰδου το θυσιαστη ριον ρηγνυται,
και εκχυθησεται η πιοτης η επ' αυ τωι.» Και μετ' ολιγα δηλουται, οτι και το θυσιαστη
ριον εῤραγη, και εξεχυθη η πιοτης απο του θυσιαστη ριου κατα το τερας ο εδωκεν ο
ανθρωπος εν λογωι Κυριου. Και εν τωι Ἡσαΐαι γενομενωι προ πολλου της αιχμαλωσιας
της εις Βαβυλωνα, μεθ' ην αιχμαλω σιαν υστερον ποτε γινεται Κυρος ο Περσων
βασιλευς, συνεργησας τηι οικοδομηι του ναου, γενομενηι κατα τους χρονους Ἔσδρα,
ταυτα περι Κυρου ονο μαστι προφητευεται· «Ουτω λεγει Κυριος ο Θεος τωι χριστωι
μου Κυρωι, ου εκρατησα της δεξιας αυ του επακουσαι εμπροσθεν αυτου εθνη, και
ισχυν βα σιλεων διαῤρηξω· ανοιξω εμπροσθεν αυτου θυρας, και πυλαι ου
συγκλεισθησονται· Ἐγω εμπρο σθεν σου πορευσομαι, και ορη ομαλιω· θυρας χαλκας
συντριψω, και μοχλους σιδηρους συνθλασω. Και δωσω σοι θησαυρους σκοτεινους,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αποκρυφους, αορα 12.60 τους ανοιξω σοι, ινα γνωις, οτι εγω Κυριος ο Θεος, ο καλων
το ονομα σου, Θεος Ἰσραηλ. Ἕνεκεν του παιδος μου Ἰακωβ και Ἰσραηλ του εκλεκτου
μου εγω καλεσω σε τωι ονοματι σου, και προσδεξομαι σε·» σαφως γαρ και εκ τουτων
δεδηλωται, οτι δια τον λαον ον ευεργετησεν ο Κυρος, ο Θεος μη γινω σκοντι αυτωι
την καθ' Ἑβραιους θεοσεβειαν εδωρη σατο εθνων πλειονων αρξαι· και εστι ταυτα
μαθειν και απο των Ἑλληνων των αναγραψαντων τα περι τον προφητευθεντα
Κυρον. Ἔτι δε και εν τωι ∆ανιηλ, Βαβυλωνιων βασιλευοντων τοτε τωι Ναβουχο
δονοσορ δεικνυνται αι εσομεναι βασιλειαι μετ' αυτον· δεικνυνται δε δια της εικονος·
χρυσιου μεν της Βα βυλωνιων αρχης ονομαζομενης, αργυριου δε της Περσων,
χαλκου δε της Μακεδονων, σιδηρου δε της Ῥωμαιων. Και παλιν εν τωι αυτωι
προφητηι τα περι ∆αρειον, και Ἀλεξανδρον, και τους τεσσαρας διαδοχους
Ἀλεξανδρου του Μακεδονων βασιλεως, και Πτολεμαιον τον της Αιγυπτου αρξαντα,
τον επικα λουμενον Λαγων ουτω προφητευεται· «Και ιδου τραγος αιγων ηρχετο απο
λιβος επι προσωπον πασης της γης και τωι τραγωι κερας ανα μεσον των οφθαλ μων.
Και ηλθεν εως του κριου του τα κερατα εχοντος, ου ειδον εστωτος ενωπιον του
Ουβαλ, και εδραμε προς αυτον ενωπιον της ισχυος αυτου. Και ειδον αυτον φθανοντα
εως του κριου, και εξηγριωθη προς αυτον, και επαισε τον κριον, και συνετριψεν
αμφοτερα τα κερατα αυτου, και ουκ ην ισχυς τωι κριωι στηναι ενωπιον αυτου, και
εῤριψεν αυτον επι την γην, και συνεπατησεν αυτον· και ουκ ην ο εξαι ρουμενος τον
κριον εκ χειρος αυτου. Και ο τραγος των αιγων εμεγαλυνθη εως σφοδρα· και εν τωι
ισχυ σαι αυτον συνετριβη το κερας αυτου το μεγα· και ανεβη ετερα τεσσαρα κερατα
υποκατω αυτου εις τους τεσσαρας ανεμους του ουρανου. Και εκ του ενος εξηλθε
κερας εν ισχυρον, και εμεγαλυνθη περισσως προς τον νοτον και την δυσιν.» Τι δε δει
λεγειν τας περι Χριστου προφητειας, οιον τοπον γενεσεως αυτου Βηθλεεμ, και τοπον
ανατροφης αυτου Ναζαρετ, και εις Αιγυπτον αναχωρησιν, και τεραστια α εποιησε,
και τινα τροπον υπο Ἰουδα του εις αποστολην κε κλημενου προεδοθη; Παντα γαρ
ταυτα σημεια εστι της του Θεου προγνωσεως. Ἀλλα και αυτος ο Σωτηρ, «Ὅταν,
φησιν, ιδητε κυκλουμενην υπο στρατοπεδων την Ἱερουσαλημ, τοτε γνωσεσθε, οτι
ηγγικεν η ερη μωσις αυτης.» Προειπε γαρ το υστερον συμβεβηκος το τελος της
κατασκαφης Ἱερουσαλημ. Ἀποδεδειγμενου τοινυν ημιν περι του προγνωστην 12.61
ειναι τον Θεον, ουκ ακαιρως, ινα διηγησωμεθα πως οι αστερες γινοντα· εις σημεια,
νοητεον τους αστερας ουτω τεταχθαι κινεισθαι εναντιοφορουντων των κα
λουμενων πλανωμενων τοις απλανεσιν, ινα, σημεια απο του σχηματισμου των
αστερων παντων των περι εκαστον γινομενων και των καθολου λαμβανοντες,
γινωσκωσιν, ουχι οι ανθρωποι, (πολλωι γαρ μειζον η κατα ανθρωπον το δυνασθαι
κατα αληθειαν εκλαμ βανειν απο της κινησεως των αστερων τα περι εκα στου των ο
τι ποτε ενεργουντων η πασχοντων·) αλλ' αι δυναμεις, ας αναγκαιον δια πολλα
ταυτα γινω σκειν, ως κατα δυναμιν δια των εξης δειξομεν. Συν εντες δε οι ανθρωποι
εκ τινων τηρησεων, η και εκ διδασκαλιας αγγελων την ιδιαν ταξιν παρα βεβηκοτων,
επι τηι του γενους ημων επιτριβηι διδα ξαντων περι τουτων τινα, ωιηθησαν τους αφ'
ων τα σημεια οιονται λαμβανειν, αιτιους υπαρχειν τουτων, α σημαινειν ο λογος
φησι, περι ων και αυτων ως εν επιτομηι κατα δυναμιν επιμελεστερον ευθεως διαλη
ψομεθα. Προκεισεται τοινυν ταυτα τα προβλη ματα, πως, προγνωστου οντος εξ
αιωνος του Θεου περι των υφ' εκαστου πραττεσθαι νομιζομενων, το εφ' ημιν
σωζεται· και τινα τροπον οι αστερες ουκ εισι ποιητικοι των εν ανθρωποις,
σημαντικοι δε μονον· και οτι ανθρωποι την περι τουτων γνωσιν ακριβως εχειν ου
δυνανται, αλλα δυναμεσιν ανθρω πων κρειττοσι τα σημεια εγκειται. Τις γαρ η αιτια
του τα σημεια τον Θεον πεποιηκεναι εις γνωσιν των δυναμεων, τεταρτον
εξετασθησεται. Και τοινυν ιδωμεν το πρωτον, οπερ ευλαβηθεντες πολλοι των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Ἑλληνων, οιομενοι κατηναγκασθαι τα πραγματα, και το εφ' ημιν μηδαμως
σωζεσθαι, ει ο Θεος προ γινωσκει τα μελλοντα, ασεβες δογμα ετολμησαν ανα
δεξασθαι μαλλον η προσεσθαι το, ως φασιν εκει νοι, ενδοξον μεν περι Θεου,
αναιρουν δε το εφ' ημιν, και δια τουτο επαινον, και ψογον, και το των αρετων
αποδεκτον, των τε κακιων ψεκτον· και φασιν· Ει εξ αιωνος εγνω ο Θεος τονδε τινα
αδικησειν, και ταδε ποιησειν αδικηματα, αψευδης δε η γνωσις του Θεου, και παντως
εσται αδικος, ποιησων ταδε τα αδικηματα, ο τοιουτος ειναι προεωραμενος, και αμη
χανον μη αδικησειν αυτον. Ει δε αμηχανον μη αδικη σειν αυτον, κατηναγκασται το
αδικησειν αυτον, 12.64 και αδυνατον εστιν αλλο τι πραξαι αυτον η οπερ ο Θεος
εγνω. Ει δε αδυνατον αλλο τι πραξαι αυτον, ουδεις δε αδυνατα μη ποιησας ψεκτος
εστι, ματην αιτιωμεθα τους αδικους. Ἀπο δε του αδικου και των αδικηματων
επερχονται και επι τα αλλα αμαρτηματα· ειτα εκ του εναντιου και τα νομιζομενα
κατορθωματα· και φασιν ακολουθειν τωι τον Θεον τα μελλοντα προεγνω κεναι το μη
δυνασθαι τα εφ' ημιν σωζεσθαι. Προς ους λεκτεον, οτι, επιβαλλων ο Θεος τηι αρχηι
της κοσμοποιιας, ουδενος αναιτιως γινομε νου, επιπορευεται τωι νωι εκαστον των
εσομενων, ορων, οτι, επει τοδε γεγονε, τοδε επεται· εαν δε γε νηται τοδε το
επομενον, τοδε ακολουθει, ου υποσταν τος, τοδε εσται· και ουτω μεχρι τελους των
πρα γματων επιπορευθεις, οιδεν α εσται, ου παντως εκα στωι των γινωσκομενων
αιτιος του αυτο συμβηναι τυγχανων. Ὥσπερ γαρ ει τις ορων τινα δια μεν αμα θιαν
προπετη, δια δε την προπετειαν αλογιστως επιβαινοντα οδου ολισθηρας, και
καταλαβοι πεσεισθαι ολισθησαντα, ουχι αιτιος του ολισθου εκεινωι γι νεται· ουτω
νοητεον τον Θεον προεωρακοτα, οποιος εσται εκαστος, και τας αιτιας του τοιουτον
αυ τον εσεσθαι καθοραιν, και οτι αμαρτησεται ταδε, η κατορθωσει ταδε· και ει χρη
λεγειν, ου την προγνωσιν αιτιαν γινομενων, (ου γαρ εφαπτεται του προεγνωσμενου
αμαρτησομενου ο 12.65 Θεος, οταν αμαρτανηι·) αλλα παραδοξοτερον μεν, αληθες δε
ερουμεν, το εσομενον αιτιον του τοιανδε ειναι την περι αυτου προγνωσιν. Ου γαρ
επει εγνω σται, γινεται, αλλ' επει γινεσθαι εμελλεν, εγνωσται. ∆ιαστολης δε δειται.
Ει μεν γαρ το, παντως εσται. ουτω τις ερμηνευει, ως αναγκην ειναι γενεσθαι το
προεγνωσμενον, ου διδοαμεν αυτωι· ου γαρ ερου μεν, επει προεγνωσται Ἰουδαν
προδοτην γενε σθαι, οτι πασα αναγκη ην Ἰουδαν προδοτην γενεσθαι. Ἐν γουν ταις
περι του Ἰουδα προφητειαις μεμψεις και κατηγοριαι του Ἰουδα αναγεγραμμεναι εισι,
παντι τωι παριστασαι το ψεκτον αυτου. Ουκ αν δε ψο γος αυτωι προσηπτετο, ει
επαναγκες προδοτης ην, και μη ενεδεχετο αυτον ομοιον τοις λοιποις απο στολοις
γενεσθαι. Ὅρα δε ει μη ταυτα δηλουται, δι' ων παραθησομεθα ρητων ουτως
εχοντων· «Μηδε γε νηθητω οικτιρμων τοις ορφανοις αυτου, ανθ' ων ουκ εμνησθη
ποιησαι ελεος, και κατεδιωξεν ανθρωπον πενητα και πτωχον, και κατανενυγμενον
τηι καρ διαι του θανατωσαι. Και ηγαπησε καταραν, και ηξει αυτωι, και ουκ ηθελησεν
ευλογιαν, και μακρυνθησε ται απ' αυτου.» Ει δε τις διηγησεται το, παντως εσται,
κατα το σημαινειν αυτο, λεγων, οτι εσται μεν ταδε τινα, ενε δεχετο δε και ετερως
γενεσθαι, τουτο ως αληθες συγ χωρουμεν. Τον μεν γαρ Θεον ουκ ενδεχεται
ψευσασθαι· ενδεχεται δε περι των ενδεχομενων γε νεσθαι, και μη γενεσθαι
φρονησαι το γενεσθαι αυτα και το μη γενεσθαι. Σαφεστερον δε τουτο ερουμεν
ουτως· Ει ενδεχεται Ἰουδαν ειναι αποστολον ομοιως Πετρωι, ενδεχεται τον Θεον
νοησαι περι του Ἰουδα, οτι μενει αποστολος ομοιως Πετρωι. Ει ενδεχεται Ἰουδαν
προδοτην γενεσθαι, ενδεχεται το Θεον φρο νησαι περι αυτου, οτι προδοτης εσται. Ει
δε προδοτης εσται Ἰουδας, ο Θεος τηι προγνωσει αυτου των προει ρημενων δυο,
ενδεχομενου του ειναι ενι αυτων, το αληθες προγινωσκων, προγνωσεται τον
Ἰουδαν προδοτην γενεσθαι· το δε περι ου η γνωσις, ενδεχεται και ετερως γενεσθαι.
Και λεγοι αν η γνωσις του Θεου, οτι Ἐνδεχεται μεν τονδε τοδε ποιησαι, αλλα και το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

εναντιον· ενδεχομενων δε αμφοτερων, οιδα, οτι τοδε ποιησει· ου γαρ ωσπερ ο Θεος
ειποι αν, Ουκ ενδεχεται τονδε τινα τον ανθρωπον πτηναι, ουτω 12.68 χρησμον, φερε
ειπειν, περι τινος διδους, ερει, οτι Ουκ ενδεχεται τονδε σωφρονησαι. ∆υναμις μεν
γαρ παντη ουκ εστι του πτηναι ουδαμως εν τωι ανθρωπωι, δυναμις δε εστι του
σωφρονησαι, και του ακολαστη σαι. Ὧν αμφοτερων δυναμεων υπαρχουσων, ο μη
προσεχων λογοις επιστρεπτικοις και παιδευτι κοις εαυτον επιδιδωσι τηι χειριστηι·
κρειττονι δε ο ζητησας το αληθες, και βιωσαι βεβουλημενος κατ' αυτο. Ου ζητει δε
οδε μεν ταληθη, επει επιῤρεπει επι την ηδονην· οδε δε εξεταζει περι αυτων, αιρε θεις
υπο των κοινων εννοιων, και λογου προ τρεπτικου. Παλιν τε αυ οδε μεν αιρειται την
ηδονην, ουχι ου δυναμενος αντιβλεπειν αυτηι, αλλ' ουκ αγω νιζομενος· οδε δε
καταφρονει αυτης, το ασχημον ορων το εν αυτηι πολλακις τυγχανον. Ὅτι μεντοιγε η
προγνωσις του Θεου ουκ αναγκην επιτιθησι τοις περι ων κατειληφε, προς τοις
προειρημενοις και τουτο λελεξεται, οτι πολλαχου των Γραφων Θεος κελευει τους
προφητας κηρυσσειν μετανοιαν, ου προσποιησαμενος το εγνωκεναι ποτερον οι
ακουσαν τες επιστρεψουσιν, η τοις αμαρτημασιν εαυτων εμ μενουσιν· ωσπερ εν τωι
Ἱερεμιαι λεγεται· «Ἴσως ακουσονται και μετανοησουσιν.» Ου γαρ αγνοων ο Θεος
ποτερον ακουσουσιν, η ου, φησιν, «ισως ακουσονται, και μετανοησουσιν·» αλλ'
οιονει το ισοστασιον των δυναμεων γενεσθαι δεικνυς εκ των λεγομενων· ινα μη
προκατηγγελμενη η προγνωσις αυτου, καταπεσειν ποιησηι τους ακουοντας, δο ξαν
αναγκης παριστασα, ως ουκ οντος επ' αυτοις του επιστρεψαι, και οιονει και αυτη
αιτια γενηται των αμαρτηματων· η παλιν τοις εκ του αγνοειν το προ εγνωσμενον
καλον, δυναμενοις εν τωι αγωνισασθαι, και αντιτεινειν προς την κακιαν εν αρετηι
βιωσαι, αιτια γενηται η προγνωσις εκλυσεως, ουκ ετι ευτο νως ισταμενοις κατα της
αμαρτιας, ως παντως εσο μενου του προειρημενου. Και ουτω γαρ οιον εμ ποδιον
γενοιτ' αν η προγνωσις του εσομενου καλου. Παντα γουν χρησιμως ο Θεος τα κατα
τον κοσμον οικονομων, ευλογως ημας και προς τα μελλοντα ετυ φλωσεν· η γαρ
γνωσις αυτων ανηκε μεν ημας απο του αθλειν κατα της κακιας, επετρεψε δ' αν δο
ξασα κατειληφθαι, προς το μη αντιπαλαισαντας ημας τηι αμαρτιαι, ταχιον αυτηι
υποχειριους γενεσθαι. Ἅμα δε και μαχομενον εγινετο τωι καλον και αγαθον γενεσθαι
τινα το την προγνωσιν εληλυθεναι εις τονδε τινα, οτι παντως εσται αγαθος. Προς οις
γαρ εχομεν, και σφοδροτητος και τασεως πλειο νος χρεια προς το καλον και αγαθον
γενεσθαι· προ καταληφθεισα δε η γνωσις, του παντως καλον και αγαθον εσεσθαι
υπεκλυειν την ασκησιν. ∆ιοπερ συμφεροντως ουκ ισμεν ουτε ει αγαθοι, ουτε ει πονη
ροι εσομεθα. 12.69 Ἐπει δε ειρηκαμεν, οτι απετυφλωσεν ημας προς τα μελλοντα ο
Θεος, ζητουμενον τι ρητον απο της Ἐξοδου ορα ει δυναμεθα ουτω σαφηνισαι· «Τις
εποιησε δυσκωφον, και κωφον, και βλεποντα, και τυφλον; ουκ εγω Κυριος ο Θεος;»
ινα τον αυτον και τυφλον και βλεποντα πεποιηκως ηι· βλεποντα μεν προς τα
ενεστηκοτα, τυφλον δε προς τα μελ λοντα. Το γαρ περι του δυσκωφου και κωφου ου
του παροντος καιρου διηγησασθαι. Ὅτι μεντοιγε πολλων των εφ' ημιν αιτια πλειστα
των ουκ εφ' ημιν εστι, και ημεις ομολογησομεν· ων μη γενομενων, λεγω δε των ουκ
εφ' ημιν, ουκ αν ταδε τινα των εφ' ημιν επραττετο· πραττεται δε ταδε τινα των εφ'
ημιν ακολουθα τοισδε τοις προγενομενοις, ουκ εφ' ημιν. ενδεχομενου του επι τοις
αυτοις προγενομενοις, και ετερα πραξαι παρ' α πραττομεν. Ει δε τις ζη τει το εφ' ημιν
απολελυμενον ειναι του παντος, ωστε μη δια ταδε τινα συμβεβηκοτα ημιν ημας αι
ρεισθαι ταδε, επιλελησται κοσμου μερος ων, και εμπεριεχομενος ανθρωπων
κοινωνιαι και του περι εχοντος. Μετριως μεν ουν ως εν επιτομηι οιμαι απο δεδειχθαι
το την προγνωσιν του Θεου μη ειναι κατα ναγκαστικην των προεγνωσμενων
παντως. Φερε δε αγωνισωμεθα και περι του τους αστε ρας μηδαμως ειναι ποιητικους
των εν ανθρωποις, σημαντικους δε μονον. Σαφες δε, οτι, ει οδε τις ο σχηματισμος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

των αστερων ποιητικος νομιζοιτο των δε τινων των γινομενων περι τον ανθρωπον,
(εστω γαρ περι τουτου νυν ζητεισθαι τον λογον·) ουκ αν ο σημερον, φερε ειπειν,
γενομενος σχηματισμος περι τονδε δυναται νοεισθαι πεποιηκεναι τα παρεληλυ θοτα
περι ετερον η και περι ετερους. Παν γαρ το ποιουν πρεσβυτερον του πεποιημενου.
Ὅσον δε επι τοις μαθημασι των τα τοιαυτα επαγγελλομενων 12.72 πρεσβυτερα του
σχηματισμου προλεγεσθαι νομιζεται τα περι τους ανθρωπους. Ἐπαγγελλονται γαρ,
τονδε τινα τροπον την ωραν λαβοντες τουδε του αν θρωπου, καταλαμβανειν πως
εκαστος των πλανω μενων κατα καθετον, η τησδε της μοιρας του ζωδιου, η των εν
αυτηι λεπτων, και ποιος αστηρ ζω διακου, κατα του ανατολικου ετυγχανεν οριζον
τος, ποιος τε κατα του δυτικου, και τις κατα του μεσουρανηματος, και τις κατα του
αντιμεσουρανη ματος. Και επαν θωσι τους αστερας, ους νομιζουσιν εαυτοις
εσχηματικεναι, κατα τον καιρον της του δει νος γενεσεως εσχηματισμενους ουτωσι,
τωι χρονωι της αποτεξεως του περι ου σκοπουσιν, ου μονον τα μελλοντα εξεταζουσιν,
αλλα και τα παρεληλυθοτα, και τα προ της γενεσεως και της σπορας του περι ου ο
λογος γεγενημενου, περι πατρος ποταπος ων τυγχανει, πλουσιος η πενης,
ολοκληρος το σωμα η σεσινωμενος, το ηθος βελτιων η χειρων, ακτημων η
πολυκτημων· τηνδε την πραξιν η τηνδε εχων· τα δ' αυτα και περι της μητρος, και
περι πρεσβυτερων αδελφων, εαν τυχωσιν οντες. Ἔστω δε ημας επι του παροντος
προσιεσθαι αυτους καταλαμβανειν τα εν τωι τοπωι αληθη, περι ου και αυτου υστερον
δειξομεν, οτι ουχ ουτως εχει· πευσωμεθα τοινυν των υπολαμ βανοντων
κατηναγκασθαι υπο των αστρων τα των ανθρωπων πραγματα, τινα τροπον ο
σημερον σχη ματισμος ο τοιοσδε δυναται πεποιηκεναι τα πρεσβυ τερα. Ει γαρ τουτο
αμηχανον καθ' ο δη οτι ευ ρισκεται το περι των πρεσβυτερων του χρονου μη αληθες,
σαφες το μη πεποιηκεναι τους αστερας ου τωσι κινουμενους εν ουρανωι τα
παρεληλυθοτα και γενομενα, προ του ουτως εχειν αυτους. Ει δε τουτο, ταχα ο
προσιεμενος αληθευειν αυτους, επιστησας τοις περι των μελλοντων λεγομενοις, ερει
αληθευειν αυτους ου τωι ποιειν τους αστερας, αλλα τωι σημαινειν μονον. Ἐαν δε τις
φασκηι τα μεν παρεληλυθοτα μη ποιειν τους αστερας, αλλα αλλους μεν
σχηματισμους τους της εκεινων γνωσεως αιτιους γεγονεναι· τον δε νυν
σχηματισμον σεσημαγκεναι μονον· τα μεντοι μελ λοντα δηλουσθαι απο του
ενεστηκοτος σχηματισμου 12.73 της του δεινος γενεσεως, παραστησατω την
διαφοραν, του απο των αστερων δυνασθαι δειξαι, οτι ταδε μεν νενοηται αληθη ως
απο ποιουντων, ταδε δε ως απο ση μαινοντων μονον· μη εχοντες δε δουναι την
διαφοραν, ευγνωμονως συγκαταθησονται, μηδεν των κατα τους ανθρωπους απο
των αστερων γινεσθαι, αλλ', ως προειρηκαμεν, ει αρα σημαινεσθαι, ως ει μη και απο
των αστερων τις ελαμβανε τα παρεληλυθοτα και τα μελλοντα, αλλ' απο του νου του
Θεου, δια τινος λογου προφητικου. Ὥσπερ γαρ προαπεδειξαμεν, οτι ουδεν λυπει τον
περι του εφ' ημιν λογον το τον Θεον ειδεναι τα πραχθησομενα εκαστωι, ουτως ουδε
τα σημεια, α εταξεν ο Θεος εις το σημαινειν, εμποδιζει το εφ' ημιν· αλλα
παραπλησιως βιβλιωι περιεχοντι τα μελλοντα προφητικως ο πας ουρανος δυναται,
οιονει βιβλος ων Θεου, περιεχειν τα μελλοντα. ∆ιοπερ εν τηι προσευχηι του Ἰωσηφ
δυναται ουτω νοεισθαι το λεγομενον υπο του Ἰακωβ· «Ἀνεγνων γαρ εν ταις πλαξι
του ουρανου, οσα συμβησεται υμιν και τοις υιοις υμων.» Ταχα δε και το,
«Ειλιγησεται ο ουρανος ως βιβλιον,» τους λογους τους περιεχομε νους, σημαντικους
των εσομενων, δηλοι απαρτισθη σομενους, και ιν' ουτως ειπω, πληρωθησομενους,
ωσπερ λεγονται αι προφητειαι πεπληρωσθαι τωι εκ βεβηκεναι. Και ουτως εσται εις
σημεια τα αστρα γεγονοτα, κατα την λεγουσαν φωνην· «Ἔστωσαν εις σημεια.» Ὁ δε
Ἱερεμιας, επιστρεφων ημας προς εαυτους, και περιαιρων φοβον τον επι τοις νο
μιζομενοις σημαινεσθαι, ταχα δε και υπολαμβανο μενοις εκειθεν ερχεσθαι, φησιν·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

«Ἀπο των σημειων του ουρανου μη φοβεισθε.» Ἴδωμεν και δευτερον επιχειρημα,
πως ου δυναν ται οι αστερες ειναι ποιητικοι, αλλ' ει αρα σημαντι κοι. Ἀπο των
πλειστων γαρ οσων γενεσεων εστι λαβειν τα περι ενος ανθρωπου· τουτο δε καθ'
υποθε σιν λεγομεν, συγχωρουντες το επιστημην αυτων ανα λαμβανεσθαι υπ'
ανθρωπων δυνασθαι. Φερε γαρ ει πειν περι του τονδε πεισεσθαι τοδε, και
τεθνηξεσθαι περιπεσοντα ληισταις και αναιρεθεντα, φασι δυ νασθαι λαμβανειν απο
τε της ιδιας αυτου γενεσεως, καν τυχηι εχων αδελφους πλειονας, απο της εκαστου
αυτων. Περιεχειν γαρ οιονται την εκαστου γενεσιν αδελφον υπο ληιστων
τεθνηξομενον ομοιως και την 12.76 του πατρος και την της μητρος, και την της
γαμετης, και των υιων αυτου, και των οικετων, και των φιλ τατων, ταχα δε και
αυτων των αναιρουντων. Πως ουν δυνατον τον τοσαυταις γενεσεσιν, ινα αυτοις
τουτο συγχωρηθηι, εμπεριεχομενον γινεσθαι υπο του σχη ματισμου των αστερων,
τησδε μαλλον της γενεσεως η τωνδε; Ἀπιθανον γαρ και το φασκειν, τον σχη
ματισμον τον εν τηι ιδιαι τουδε τινος γενεσει ταυτα πεποιηκεναι, τον δε εν τηι τωνδε
γενεσει μη πεποιη κεναι, αλλα σεσημαγκεναι μονον· ηλιθιον γαρ το ει πειν, οτι η
παντων γενεσις περιειχε καθ' εκαστον ποιητικον του τονδε αναιρεθηναι, ωστε εν
γενε σεσιν, καθ' υποθεσιν λεγω, πεντηκοντα περιεχεσθαι το τονδε τινα αναιρεθηναι.
Ουκ οιδα δ' οπως δυνη σονται σωσαι το, των μεν εν Ἰουδαιαι σχεδον παντων τοιονδε
ειναι τον σχηματισμον επι της γενεσεως, ως οκταημερον αυτους λαμβανειν
περιτομην, ακρωτη ριαζομενους και ελκουμενους, και φλεγμονηι περιπεσομενους
και τραυμασι, και αμα τηι εις τον βιον εισοδωι ιατρων δεομενους· των δε εν Ἰσμαηλι
ταις τοις κατα την Ἀραβιαν τοιονδε, ως παντας περιτεμνεσθαι τρισκαιδεκαετεις·
τουτο γαρ ιστορηται περι αυτων, και παλιν τωνδε τινων των εν Αιθιοψι, τοισδε τας
κογχας των γονατων περιαιρεισθαι, και των Ἀμαζονων τους ετερους των μαστων.
Πως γαρ ταυτα ποιουσιν οι αστερες τοισδε τοις εθνεσιν; 12.77 Οιμαι, οτι, ει
επιστησαιμεν, ουδε μεχρι του στη σαι δυνησομεθα τι αληθες ειπειν περι αυτων. Το
σουτων δε φερομενων οδων προγνωστικων, ουκ οιδ' οπως εξωκειλαν οι ανθρωποι
επι το την μεν οιωνιστι κην και την θυτικην μη λεγειν περιεχειν το ποιουν αιτιον,
αλλα σημαινειν μονον, και την αστεροσκοπι κην, ουκ ετι δε την γενεθλιαλογικην. Ει
γαρ επι γινωσκεται, ινα και χαρισωμεθα το γινωσκεσθαι, γι νεται δε εκειθεν οθεν η
γνωσις λαμβανεται, τι μαλλον απο των αστερων η απο των οιωνων εσται τα
γινομενα; και μαλλον απο των οιωνων, η απο των σπλαγχνων των θυομενων, η απο
των διαττοντων αστερων; Ταυτα μεν ουν επι του παροντος αρκεσει εις αναιρεσιν
του ποιητικους ειναι τους αστερας των ανθρωπινων. Ὅπερ δε συγκεχωρηκαμεν, ου
γαρ ελυπει τον λο γον, ως των ανθρωπων δυναμενων καταλαμβανειν τους
ουρανιους σχηματισμους και τα σημεια, και ων εστι σημεια, τουτο φερε νυν
εξετασωμεν ει αληθες εστι. Φασι τοινυν οι περι ταυτα δεινοι, τον μελλοντα τα κατα
την γενεθλιαλογικην αληθως καταλαμβανειν ειδεναι ου μονον το κατα ποστου
δωδεκατημοριου εστιν ο καλουμενος αστηρ, αλλα και κατα ποιας μοι ρας του
δωδεκατημοριου, και κατα ποιου εξηκοστου· οι δε ακριβεστεροι και κατα ποιου
εξηκοστου του εξηκοστου. Και τουτο φασι δειν ποιειν εφ' εκαστου των πλανωμενων
εξεταζοντα την σχεσιν την προς 12.80 τους απλανεις. Παλιν αυ επι του ανατολικου
οριζον τος δεησει, φασιν, ιδειν ου μονον το δωδεκατημοριον ποιον ην επ' αυτου,
αλλα και την μοιραν, και το εξηκοστον της μοιρας, το πρωτον η το δευτερον εξη
κοστον. Πως τοινυν, της ωρας πλατει λογωι ημισυ δω δεκατημοριου περιεχουσης,
δυναται τις λαβειν το εξηκοστον, μη εχων την αναλογιαν της διαιρεσεως των ωρων,
ωστε, φερε ειπειν, ειδεναι, οτι γεγεννη ται ο δεινα ωραι τεταρτηι, και ημισει ωρας, και
τε ταρτωι, ογδοωι, και εκκαιδεκατωι, και δυοτριακοστωι; παραπολυ γαρ φασι
παραλλαττειν τα σημαινομενα παρα την αγνωσιαν ου της ολης ωρας, αλλα και του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ποστημοριου αυτης. Ἐν γουν τοις διδυμοις γεν νωμενοις πολλακις το μεταξυ και
ακαριαιον ωρας εστι, και πολλαι παραλλαγαι των συμβαινοντων και των
πραττομενων επ' αυτων απαντωσιν, ως φασιν εκει νοι, παρα την αιτιαν της σχεσεως
των αστερων και το μοριον του δωδεκατημοριου το παρα τον οριζοντα, ου
καταλαμβανομενον υπο των νομιζομενων την ωραν τετηρηκεναι. Ουδεις γαρ
δυναται λεγειν, οτι το μεταξυ τουδε της γενεσεως προς την τουδε εστιν ωρας τρια
κοστον. Ἀλλ' εστω συγκεχωρημενον αυτοις τοδε κατα το εκλαβειν την ωραν.
Φερεται δη θεωρημα απο δεικνυον τον ζωδιακον κυκλον ομοιως τοις πλανωμε νοις
φερεσθαι απο δυσμων επι ανατολας δι' εκατον ετων μοιραν μιαν, και τουτο τωι
πολλωι χρονωι εναλ λαττειν την θεσιν των δωδεκατημοριων· ετερου μεν
τυγχανοντος του νοητου δωδεκατημοριου· ετερου δε του ωσανει μορφωματος αλλ'
εκ του νοητου ζω διου, οπερ ου πανυ τι δυνατον καταλαμβανεσθαι. Ἔστω δε και
τουτο συγκεχωρημενον το καταλαμ βανεσθαι το νοητον δωδεκατημοριον, η
δυνασθαι εκ του αισθητου δωδεκατημοριου λαμβανεσθαι το αλη θες· αλλα την γε
συγκρασιν παρ' αυτοις καλουμενην των εν τοισδε τοις σχηματισμοις τυγχανοντων,
και αυτοι ομολογησουσιν, ουχ οιοι τε σωσαι κατα παν, αμαυρουμενου του
δηλουμενου, φερε ειπειν, χειρονος απο τουδε, δια το επιβλεπεσθαι αυτον υπο τουδε
του κρειττονος, και επι τοσονδε, η τοσονδε αμαυρου μενου· πολλακις παλιν της
αμαυρωσεως της του χει ρονος υπο της επιβλεψεως της του κρειττονος εμπο
διζομενης, εκ του ετερον ουτωσι εσχηματισθαι χει ρονων οντα σημαντικον. Και
οιμαι, επιστησαντα τινα 12.81 τοις τοποις, απογνωναι την περι τουτων καταληψιν,
ουδαμως ανθρωποις εκκειμενην, αλλ' ει αρα μεχρι του σημανθηναι μονον
φθανουσαν. Ει δε τις εν πειραι γεγενηται των πραγματων, μαλλον εισεται το εν τωι
στοχαζεσθαι αποπτωτικον των λεγοντων, και αυτων συγγραψαμενων, ηπερ
νομιζομενον επιτευκτικον. Και Ἡσαΐας γουν, ως ου δυναμενων τουτων ευρισκεσθαι
υπο ανθρωπων, φησι προς την θυγατερα των Χαλδαιων, των ταυτα μαλιστα παρα
παντας επαγ γελλομενων· «Στητωσαν δη και σωσατωσαν σε οι αστρολογοι του
ουρανου· αναγγειλατωσαν σοι τι μελ λει επι σε ερχεσθαι·» δια γαρ τουτων
διδασκομεθα μη δυνασθαι τους πανυ περι ταυτα φιλομαθεις προ δηλουν, α
βεβουληται Κυριος εκαστωι εθνει επα γαγειν. Νυν γαρ ως προς την λεξιν το
προφητικον εξειληφαμεν· ει δε φησιν ο Ἰακωβ ανεγνωκεναι εν ταις πλαξι του
ουρανου τα συμβησομενα τοις υιοις αυτου, και οσον επι τουτωι αντιλεγοι τις αν ημιν,
οτι εναντια οις ειρηκαμεν δηλουται δια της Γραφης· ελε γομεν γαρ ανθρωπον
ακαταληπτως εχειν των ση μειων· ο δε Ἰακωβ φησιν ανεγνωκεναι εν ταις πλαξι του
ουρανου· απολογησομεθα, οτι οι καθ' ημας σοφοι, πνευματι περισσοτερωι
χρησαμενοι της ανθρωπινης φυσεως, ουκ ανθρωπινως, θειως δε διδασκονται τα
αποῤρητα· ωσπερ ο Παυλος, λεγων· «Ἤκουσα αῤ ρητα ρηματα, α ουκ εξον ανθρωπωι
λαλησαι·» ισασι γαρ τροπων αλλαγας και μεταβολας καιρων, ενιαυ των κυκλους,
και αστερων θεσεις, ουκ απ' ανθρω πων, ουδε δι' ανθρωπων, αλλα του πνευματος
απο καλυπτοντος αυτοις, και καθαρως, ως θελει ο Θεος, τα θεια απαγγελλοντος. Και
αλλως δε ο Ἰακωβ μει ζων η κατα ανθρωπον ην, πτερνιζων τον αδελφον αυ του, και
ομολογων εν αυτηι ταυτηι τηι βιβλωι, αφ' ης παρεθεμεθα το· «Ἀνεγνων εν ταις πλαξι
του ουρα νου,» ειναι αρχιχιλιαρχος δυναμεως Κυριου, και ονο μα παλαι κεκτημενος
Ἰσραηλ· οπερ εν σωματι λει τουργων αναγνωριζει, υπομιμνησκοντος αυτον του
αρχαγγελου Ουριηλ. Μετα ταυτα λειπεται εξετασαι και παραστησαι τοις πιστευουσιν,
οτι εις σημεια κεινται οι φωστηρες του ουρανου· σανθησηι δε υπο των περιεργοτερον
φερομε νων εις τους τοπους, τις η αιτια του ταυτα τα ση μεια τον Θεον πεποιηκεναι
εν τωι ουρανωι. Και εστιν ειπειν πρωτον μεν, οτι πιστευομεν τα της μεγαλειο τητος
του νου του Θεου πασαν γνωσιν την περι εκα στου των οντων εμπεριειληφοτος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ωστε μηδε το τυχον και νομιζομενον ελαχιστον λανθανειν την θειοτητα 12.84
αυτου, δοξαν μεν περιεχει του οιονει απειρα αριθμωι ουτως αυτον εμπεριειληφεναι
εν εαυτωι, ου μην εναρ γη την αποδειξιν, αλλα πεπιστευμενην, ως αρμοζου σαν τωι
αγεννητωι νωι και υπερ πασαν φυσιν τυγχα νοντι. Ἵν' ουν τηι πειραι τουτο
καταλαμβανηται υπο των μειζονων η κατα ανθρωπον, και των αγιων ψυ χων του
ενεστηκοτος δεσμου απηλλαγμενων, ωσπερει γραμματα και χαρακτηρας και δια της
των ουρα νιων περιφορας εποιησεν εν ουρανωι ο Θεος τους δεδι δαγμενους και
διδαχθησομενους αναγινωσκειν τα ση μεια του Θεου. Ου θαυμαστον δε και υπερ
ενδειξεως της προς τους μακαριους ποιειν τινα τον Θεον, της Γραφης λεγουσης τωι
Φαραω· «Εις αυτο τουτο εξη γειρα σε, οπως ενδειξωμαι εν σοι την δυναμιν μου, και
οπως διαγγεληι το ονομα μου εν πασηι τηι γηι.» Ει γαρ διετηρηθη Φαραω υπερ
ενδειξεως δυναμεως Θεου, και διαγγελιας του ονοματος αυτου εν πασηι τηι γηι, εννοει
ποσην ενδειξιν δυναμεως Θεου περιεχει τα ουρανια σημεια, παντων των απ' αιωνος
εως συντε λειας εντετυπωμενων τηι αξιαι βιβλωι του Θεου τωι ου ρανωι. ∆ευτερον δε
στοχαζομαι ταις τα ανθρωπινα οικονομουσαις δυναμεσιν εγκεισθαι τα σημεια, ινα
τινα μεν γινωσκωσι μονον, τινα δε ενεργωσι· καθαπερ εν ταις παρ' ημιν βιβλοις α
μεν γεγραπται ινα γινω σκωμεν, οιον τα περι κοσμοποιιας και αλλα μυστη ρια· α δε
ινα γινωσκοντες ποιωμεν, ωσπερ τα περι τας εντολας και τα προσταγματα του Θεου.
Ἐνδεχε ται δη τα ουρανια γραμματα, α αγγελοι και δυναμεις θειαι αναγινωσκειν
καλως δυνανται, περιεχειν τινα μεν αναγνωσθησομενα υπο των αγγελων και
λειτουρ γων του Θεου, ινα ευφραινωνται γινωσκοντες· τινα δε ωσπερει εντολας
λαμβανοντες ποιωσι. Και ουχ αμαρτησομεθα το αναλογον τοις εν τωι νομωι λεγοντες
εχειν τον ουρανον και τους αστερας· εαν δε χειρονες και ετεραι του ανθρωπου
ενεργειαι ποιωσι τινα των προεγνωσμενων και σημαινομενων εν ουρανωι, ουκ
αναγκη και αυτας απο των Θεου γραμματων υπο μιμνησκομενας ποιειν α
ενεργουσιν· αλλ' ωσπερ αν θρωποι αδικουντες, ου μανθανοντες προεγνωκεναι τον
Θεον το τονδε τινα αδικησεσθαι υπ' αυτων, ενεργουσι το αδικειν εκ της εαυτων
πονηριας· ουτως αι αντικει μεναι δυναμεις του Θεου, την κακιαν των τα μοχθη ρα
βουλομενων ανθρωπων προεγνωκοτες, τηι ιδιαι αισχιστηι επιτελουσι προαιρεσει. Οι
μεντοι ιεροι αγ γελοι, τα λειτουργικα πνευματα, τα εις διακονιαν αποστελλομενα,
εικος οτι ως απο νομου Θεου γε γραμμενα τα προσταγματα λαμβανοντες, τεταγμε
νως, και οτε δει, και ως δει, και οσον δει ποιουσι τα κρειττονα· ατοπον γαρ αυτους
θειους οντας αποκλη ρωτικως και ουχ ωρισμενως ερχεσθαι επι το, φερ' ειπειν,
χρηματισαι τι τωι Ἀβρααμ, και ποιησαι τι τωι Ἰσαακ, και ρυσασθαι εκ κινδυνου τον
Ἰακωβ, η επιστηναι τωι πνευματι τουδε του προφητου. Ἵνα ουν μη αποκληρωτικως
μηδε κατα συντυχιαν τουτο πραττωσιν, αναγινωσκουσι την βιβλον του Θεου· και
ουτως ποιουσι τα αυτοις επιβαλλοντα. Ὡς προειπο μεν δε, ημεις α ποιουμεν, η αι
αντικειμεναι ενερ γειαι, α επιτελουσιν εις ημας, ιδιαι προαιρεσει 12.85 ποιουμεν·
ατακτωι μεν, οτε αμαρτανομεν, πεπαιδευμενηι δε, ουκ ατερ αγγελων, ουδε θειων
γραμματων, ουδε υπηρετων αγιων, οτε Θεωι ευαρεστα πραττομεν. Και Κλημης δε ο
Ῥωμαιος, Πετρου αποστολου μαθητης, συνωιδα τουτοις εν τωι παροντι προ βληματι
προς τον πατερα εν Λαοδικειαι ειπων εν ταις Περιοδοις, αναγκαιοτατον τι επι τελει
των τοιουτων λογων φησι περι των της γενεσεως δοκουντων εκβεβηκεναι λογωι
τεσσαρεσκαιδεκα τωι· «Και ο πατηρ· Συγγνωθι μοι, ω τεκνον· οι μεν γαρ χθες σου
λογοι αληθεις οντες συνελογισαντο μοι συνθεσθαι σοι· η δε εμη συνειδησις μικρα με,
ωσπερ πυρετου ελλειμμα, προς απιστιαν βραχεα βασανιζει· συνοιδα γαρ εμαυτωι τα
της γενεσεως παντα μοι αποτελεσθεντα. Καγω απεκριναμην· Συννοησον μοι, ω
πατερ, οιαν φυσιν εχει το μαθημα, εξ ων εγω συμβουλευω. Μαθηματικωι συμβαλων
ειπε πρωτον αυτωι, οτι, Ταδε μοι φαυλα εν τωιδε τωι χρονωι γεγο νεν· εκ τινος αρα μοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

των αστερων γεγονε, μαθειν ηθελον. Και ερει, οτι τους χρονους κακοποιος διε
δεξατο Ἄρης η Κρονος, η τουτων τις αποκαταστα τικος εγενετο, η τον ενιαυτον
τουτον τις επεθεω ρησεν εκ τετραγωνου, η διαμετρου, η συνων, η κεκεντρωμενος, η
παρα αιρεσιν. Ὅμως και αλλα μυρια ειπειν εχει· προς τουτοις δε, η αγαθοποιος κακωι
ασυνθετος ην, η ανεπιθεωρητος, η εν σχηματι, η παρα αιρεσιν, η εν εκλειψει, η
ανεπισυναφος, η εν αμαυροις αστροις. Και ομως πολλων προφασεων ουσων, προς α
ηκουσε τας αποδειξεις παρασχειν εχει. Μετα τουτον ουν τον μαθηματικον ετερωι
προσελθων, τα εναντια ειπε· οτι, Τοδε μοι το αγαθον εν τωιδε τωι χρονωι γεγονε· συ δε
τον χρονον τον αυτον λεγε· απαιτει δε εκ τινος αρα της γενεσεως τουτο γεγονε. Και
ομως, ως προειπον, εχει, σου καταψευσαμενου, αυτος εκ πολλων σχηματων εν τι
ευρειν σχημα, και δευτερον, και τριτον, και πλειονα, ως αυτο ενεργη σαν οθεν τα
αγαθα ερει γεγενησθαι· αδυνατον γαρ εν πασηι γενεσει ανθρωπων, μη εν πασηι ωραι,
των αστερων τους μεν καλως κεισθαι, τους δε κακως· κυκλος γαρ εστιν ισομερης,
ποικιλος, απειρους εχων τας προφασεις· προς ας εκαστος ειπειν εχει ο θελει· ον γαρ
τροπον επι των λοξων ονειρων ενιοτε ουδεν νοουμεν, αποβαντων δε οικειοτατην
προσφερομεν επι λυσιν· ουτως και το μαθημα, προ του τι αποτελεσθη ναι, ουδεν
σαφες ημιν μηνυσαι δυναται· μετα δε την του γενομενου ιστοριαν τοτε προδηλος η
της εκβα σεως αιτια φαινεται· πολλακις μεν ουν οι προλεγοντες πταιουσι, και μετα
την εκβασιν εαυτους μεμφονται, λεγοντες οτι, Τοδε ην το ποιησαν, και ουκ ειδομεν.
Το μεν ουν και τους πανυ επιστημονας πταιειν γινεται δια το μη ειδεναι, ως χθες
εφην, ποια παντως της γενεσεως αιτια γινεται, ποια δε ου παντως, και ποια παντως
ποιησαι επιθυμουμεν, ου παντως δε ποιουμεν. Ἥδε δε η αιτια ημιν, τοις μυστηριον
μεμαθηκοσι, σαφης εστιν, οτι ελευθερον εχοντες λογισμον, ενιοτε επεχειν ταυτην
βουλευσαμενοι, νενικηκαμεν. Οι δε αστρολογοι, τουτο αυτο το μυστηριον ουκ
ειδοτες, περι πασης προαιρεσεως αποφηναμενοι εξ 12.88 αρχης, πταισαντες τους
κλιμακτηρας επενοησαν, εις αδηλοτητα ποιουμενοι την προαιρεσιν, ως χθες απεδειξαμεν. Συ δε του λοιπου προς ταυτα ει τι εχεις ειπειν, λεγε. Και ομοσας
απεκρινατο, μηδεν τουτων αληθεστερον ειναι, ων ειπεν.» ΕΚ ΤΟΥ Γʹ ΤΟΜΟΥ ΤΩΝ
ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ. «Και εποιησεν ο Θεος τους δυο φωστηρας τους μεγαλους, τον
φωστηρα τον μεγαν εις τας αρχας της ημερας, και τον φωστηρα ελασσω εις αρχας
της νυκτος, και τους αστερας. Και εθετο αυτους ο Θεος εν τωι στερεωματι του
ουρανου, ωστε φαινειν επι της γης, και αρχειν της ημερας και της νυκτος.» Ζητητεον δη ει ταυτον εστι το, εις αρχας της ημερας, τωι, και αρχειν της ημερας· και το, εις
αρχας της νυκτος, τωι, και αρχειν της νυκτος. Και ο Ἀκυλας γαρ το αναλογον
ετηρησε, ποιησας αντι μεν του, εις αρχας, εις εξουσιαν· αντι δε του, αρχειν,
εξουσιαζειν. Φασι δε οις εμελησε της των σημαινομενων εξετασεως, εν τοις τοποις
τοις εχουσι συζυγιαν προσηγοριων και κατηγορηματων, προυφιστασθαι τα
τυγχανοντα των προσηγοριων, και επιγινεσθαι τα κατηγορηματα παρα τας
προσηγοριας· και προσηγοριαν μεν εχουσαν κατηγορημα φασιν, οιον την φρονησιν,
κατηγορημα δε ειναι το φρονειν· ομοιως προσηγοριαν την σωφροσυνην,
κατηγορημα το σωφρονειν· και προυφιστασθαι φασι την φρονησιν, ειτ' επιγινεσθαι
κατηγορημα, απο φρονησεως το φρονειν. Ταυτα δε ει και δοξομεν τισι παρα το
βουλημα ποιειν της Γραφης, τετηρηκαμεν· επει ο μεν ποιων τους φωστηρας Θεος
ποιει τον μεν μεγαν εις αρχας της ημερας, τον δε ελασσω εις αρχας της νυκτος·
τιθεται δε αυτους εν τωι στερεωματι του ουρανου, ουκετι εις αρχας της ημερας και
της νυκτος, αλλα εις το αρχειν της ημερας και της νυκτος. Το γαρ τεταγμενως και
ακολουθως τωι τεχνολογουμενωι κατα τον τοπον προτεταχθαι τας προσηγοριας, ειτ'
επιφερεσθαι τα κατ 12.89 ηγορηματα, κεκινηκεν ημας μηποτε το πραγμα και παρα
τωι θεραποντι νενοηται, ουτως εχον, και μαλιστα επει ο κυριωτατα ερμηνευειν φιλο 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

τιμουμενος Ἀκυλας ουκ αλλο πεποιηκε παρα την προσηγοριαν και το κατηγορημα.
Ἐπιστησατω δ' ο δυσπαραδεκτως εχων τουτων, ει δυναται ηθικον προβλημα, η
φυσιολογουμενον, η θεολογουμενον χωρις ακριβειας σημαινομενων και των κατα
τον λογικον τοπον τρανουμενων, ον δει τροπον παριστασθαι. Τι γαρ ατοπον ακουειν
των κυριολεκτουμενων εν ταις διαλεκτοις, και εφιστανειν επιμελως τοις
σημαινομενοις; εστι γαρ οπου παρα την αγνοιαν των λογικων μεγαλως
περιπιπτομεν μη καθαιροντες τας ομωνυμιας, και αμφιβολιας, και καταχρησεις, και
κυριολεξιας, και διαστολας· οιον παρα το αγνοεισθαι την ομωνυμον της κοσμου
προσηγοριας φωνην εκπεπτωκασιν επι το ασεβεστατα φρονειν περι του ∆ημιουργου
οι μη καθαραντες, επι τινων κειται το, «Ὁ κοσμος εν τωι πονηρωι κειται,» οτι αντι
των περιγειων και ανθρωπινων τουτο ουτως εκει τωι Ἰωαννηι ειρηται. Οιηθεντες γαρ
κοσμον κατ' αυτην την λεξιν σημαινεσθαι το συστημα το εξ ουρανου και γης και των
εν αυτοις, θρασυτατα και ανοσιωτατα αποφαινονται περι Θεου· μηδαμως εργωι
δεικνυναι δυναμενοι πως ηλιος και σεληνη και αστερες, τα ουτω τεταγμενως
κινουμενα, κειται εν τωι πονηρωι. Ειτα εαν προσαγωμεν αυτοις εκ του, «Ουτος εστιν ο
αμνος του Θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου,» οτι κοσμος ενθα η αμαρτια
πλεοναζει κατα ταυτας τας λεξεις λεγεται, τουτεστιν εν τοις περιγειοις τοποις,
ευγνωμονουντες μεν προσησονται τα λεγομενα, φιλονεικουντες δε, ηλιθιως
αναστρεφομενοι, επιμενουσι τοις απαξ κριθεισι μοχθηροις δια την αγνοιαν της
ομωνυμιας· παλιν τε αυ εαν λεγηται, «Θεος ην εν Χριστωι κοσμον καταλλασσων
εαυτωι,» ουκετι δυνησονται ο εξειληφασι περι παντος του κοσμου, τουτεστι περι των
εν ολωι τωι κοσμωι, μαλιστα κατα τας υποθεσεις αυτων δειξαι· και κατ' αυτου γαρ
αναγκη την λεξιν ως ομωνυμον εξεταζεσθαι. Και περι την αμφιβολιαν δε μοχθηρων
εκδοχων και παρα την διαστολην των στιγμων, και αλλων δε μυριων παραδειγματα
εστι φιλοτιμησαμενον ουκ ολιγα λαβειν. Ταυτα δε παρεξεβημεν, ινα δειξωμεν, οτι
και καθ' ημας τους θελοντας μη σφαλλεσθαι περι την αληθειαν εν τωι νοειν τας
θειας Γραφας αναγκαιοτατα εστι τα πιπτοντα εις την χρησιν ειδεναι λογικα· ων και
νυν εδεηθημεν εις το ευρειν την διαφοραν των λεγομενων γεγονεναι «εις αρχας της
νυκτος,» και «εις το αρχειν της ημερας και της νυκτος.» 12.92 ΕΚ ΤΟΥ Γʹ ΤΟΜΟΥ
ΤΩΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ. Των δε ιερων του Σωτηρος ημων
αποστολων τε και μαθητων εφ' απασαν διασπαρεντων την οικουμενην, Θωμας μεν,
ως η παραδοσις περιεχει, την Παρθιαν ειληχεν, Ἀνδρεας δε την Σκυθιαν· Ἰωαννης
την Ἀσιαν· προς ους και διατριψας εν Ἐφεσωι τελευται· Πετρος δ' εν Ποντωι και
Γαλατιαι, και Βιθυνιαι, Καππαδοκιαι τε και Ἀσιαι κεκηρυχεναι τοις εκ διασπορας
Ἰουδαιοις εοικεν· ος, και επι τελει εν Ῥωμηι γενομενος, ανεσκολοπισθη κατα
κεφαλης, ουτως αυτος αξιωσας παθειν. Τι δει περι Παυλου λεγειν, απο Ἱερουσαλημ
μεχρι του Ἰλλυρικου πεπληρωκοτος το Ευαγγελιον του Χριστου, και υστερον εν τηι
Ῥωμηι επι Νερωνος μεμαρτυρηκοτος;

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12


