Dialogus cum Heraclide
ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ∆ΙΑΛΕΚΤΟΣ ΠΡΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙ∆ΑΝ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΣΥΝ ΑΥΤΩ
ΕΠΙΣΚΟΠΟΥΣ ΠΕΡΙ ΠΑΤΡΟΣ ΚΑΙ ΥΙΟΥ ΚΑΙ ΨΥΧΗΣ.
1 Λογων κινηθεντων υπο των παροντων επισκοπων περι της πιστεως Ἡρακλειδα
του επισκοπου, ινα επι παντων ομολογησηι το πως πιστευει, και εκαστου ειποντος το
παρασταν αυτωι και πυθομενου, Ἡρακλει δης επισκοπος ειπεν· «Και εγω πιστευω
απερ αι θειαι γραφαι λεγουσιν· «Ἐν αρχηι ην ο λογος, και ο λογος ην προς τον Θεον,
και Θεος ην ο λογος. Ουτος ην εν αρχηι προς τον Θεον. Παντα δι' αυτου εγενετο, και
χωρις αυτου εγενετο ουδε εν». Ἆρα ουν τηι πιστει συμφερομεθα και κατα τουτο και
πιστευομεν οτι ειληφε σαρκα ο Χριστος, οτι εγεννηθη, οτι ανηλθεν εις τους
ουρανους εν τηι σαρκι ηι ανεστη, οτι καθηται εν δεξιαι του Πατρος μελλων εκειθεν
ερχεσθαι και «κρινειν ζωντας και νεκρους», θεος και ανθρωπος.» Ὠριγενης ειπεν·
«Ἐπει απαξ ανακρισις γινεται ειπειν τι εις τον τοπον της ανακρισεως, ερω. Ὅλη η
εκκλησια παρεστιν ακουουσα. Ουκ οφειλει εκκλησια εκκλησιας διαφοραν εχειν εν
γνωσει, επει ουκ εστε εκκλησια η ψευδομενη. Παρακαλω σε, παπα Ἡρα κλειδα· Θεος
εστιν ο παντοκρατωρ, ο αγενητος, ο επι πασιν ποιησας τα ολα· αρεσκει τουτο;»
Ἡρακλειδης ειπεν· «Ἀρεσκει· ουτω γαρ καγω πιστευω.» Ὠριγενης ειπεν· «Χριστος
Ἰησους «εν μορφηι Θεου υπαρχων», ετερος ων παρα τον Θεον ου «εν μορφηι»
υπηρχεν, Θεος ην προ του ελθηι εις σωμα η ου;» Ἡρακλειδης ειπεν· «Θεος προ ην.»
Ὠριγενης ειπεν· «Θεος ην πριν ελθηι εις σωμα η ου;» Ἡρακλειδης ειπεν· «Ναι.»
Ὠριγενηις ειπεν· «Ἕτερος Θεος παρα τουτον τον Θεον ου «εν μορφηι» υπηρχεν
αυτος;» 2 Ἡρακλειδης ειπεν· «∆ηλονοτι αλλου τινος, και ων <εν> μορφηι εκεινου
εστιν του παντα κτισαντος.» Ὠριγενης ειπεν· «Ουκουν Θεος ην Θεου υιος ο
μονογενης του Θεου, «ο πρωτοτοκος πασης κτισεως», και ου δεισιδαιμονουμεν πηι
μεν ειπειν δυο Θεους, πηι δε ειπειν ενα Θεον;» Ἡρακλειδης ειπεν· «Τουτο μεν σαφες
λεγεις· ημεις δε λεγομεν Θεον ειναι τον παντοκρατορα, Θεον αναρχον, ατελευτητον,
εμπεριεχοντα τα παντα και μη εμπεριε χομενον, και τον τουτου λογον υιον του Θεου
του ζωντος, θεον και ανθρωπον, δι' ου τα παντα γεγονεν, θεον μεν κατα πνευμα,
ανθρωπον δε καθ' ο γεγεννηται εκ της Μαριας.» Ὠριγενης ειπεν· «Ὃ επυθομην ουκ
εδοξας ειρηκε ναι. Σαφηνισον ουν· ισως γαρ ου παρηκολουθησα. Θεος ο Πατηρ;»
Ἡρακλειδης ειπεν· «Παντως.» Ὠριγενης ειπεν· «Ἕτερος του Πατρος ο Υιος;»
Ἡρακλειδης ειπεν· «Πως γαρ δυναται υιος ειναι, εαν και πατηρ ηι;» Ὠριγενης ειπεν·
«Ἕτερος ων του Πατρος ο Υιος και αυτος εστιν Θεος;» Ἡρακλειδης ειπεν· «Και αυτος
εστιν Θεος.» Ὠριγενης ειπεν· «Και γινονται εν δυο Θεοι;» Ἡρακλειδης ειπεν· «Ναι.»
Ὠριγενης ειπεν· «Ὁμολογουμεν δυο Θεους;» Ἡρακλειδης ειπεν· «Ναι· η δυναμις μια
εστιν.» Ὠριγενης ειπεν· «Ἀλλ' επει προσκοπτουσιν οι αδελφοι ημων δυο ειναι
Θεους, τον λογον θεραπευτεον, και <δει> δειξαι κατα τι δυο εισιν και κατα τι εις Θεος
εισιν οι δυο. Και αι θειαι γραφαι πολλα δυο εδι δαξαν ειναι εν, και ου μονον δυο
αλλα και πλειονα των δυο τινα και ει πολλωι πλειονα τωι αριθμωι εδιδαξαν ειναι εν.
Το νυν προκειμενον εστιν ου λαβοντα προ 3 βλημα παρερχεσθαι και ειρειν, αλλα
διαμασησασθαι δια τους ακεραιοτερους ωσπερει τα κρεα και κατα βραχυ τον λογον
εντιθεναι ταις ακοαις των ακουοντων. Πολλα τοινυν δυο κατα τας γραφας λεγεται
ειναι εν. Ποιας γραφας; Ἀδαμ ετερος, η γυνη ετερα. Ἀδαμετερος της γυναικος και η
γυνη ετερα του ανδρος· και ειρηται ευθεως εν τηι Κοσμοποιΐαι οτι οι δυο εν εισιν·
«Ἔσονται γαρ οι δυο εις σαρκα μιαν.» Ουκουν ενεστιν ποτε δυο ειναι μιαν σαρκα.
Ἀλλα τηρει μοι οτι επι του Ἀδαμ και Ευας ουκ ειρηται οτι εσονται οι δυο εις πνευμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

εν, ουδε εσονται οι δυο εις ψυχην μιαν, αλλ' «εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν». Ὁ
δικαιος παλιν ετερος ων του Χριστου λεγεται υπο του απο στολου προς τον Χριστον
ειναι εν· «Ὁ γαρ κολλωμενος τωι Κυριωι εν πνευμα εστιν.» Ουκ εστιν ος μεν ουσιας
υποδεεστερας η καταβεβηκυιας και ελαττονος, Χριστος δε θειοτερας και
ενδοξοτερας και μακαριωτερας; Ουκουν ουκετι εισιν δυο; –Ἀλλα γαρ ο ανηρ και
γυνη «ουκετι εισιν δυο αλλα σαρξ μια», και ο ανθρωπος ο δικαιος και ο Χριστος
πνευμα εν· ουτως ο Σωτηρ ημων και Κυριος προς τον Πατερα και Θεον των ολων
εστιν ου μια σαρξ, ουχι εν πνευμα, αλλα το ανωτερω και σαρκος και πνευματος, εις
Θεος. Ἔδει γαρ επι μεν ανθρωπων κολλωμενων αλληλοις το «σαρκος» ονομα
κεισθαι, επι δε δικαιου ανθρωπου κολλωμενου Χριστωι το «πνευμα» ονομα κεισθαι,
επι δε Χριστου ενουμε νου τωι Πατρι ου το «σαρξ», ου το «πνευμα» ονομα 4 κεισθαι,
αλλα τουτων τιμιωτερον το «Θεος». Ὅθεν το «Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν» ουτω
νοωμεν. Ευχω μεθα δια μεν τους τηρουντες την δυαδα, δια δε τους εμποιουντες την
εναδα, και ουτως ουδε εις την γνωμην των αποσχισθεντων απο της εκκλησιας εις
φαντασιαν μοναρχιας εμπιπτομεν, αναιρουντων Υιον απο Πατρος και δυναμει
αναιρουντων και τον Πατερα, ουτε εις αλλην ασεβη διδασκαλιαν εμπιπτομεν την
αρνουμενην την θεοτητα του Χριστου. Πως ουν λεγουσιν αι θειαι γραφαι ωσπερ εν
τωι «Ἔμπροσθεν μου ουκ εγενετο αλλος Θεος, και μετ' εμε ουκ εσται» και εν τωι
«Ἐγω ειμι, και ουκ εστιν Θεος πλην εμου». Ταυταις ταις φωναις ου νομιστεον το εν
επι του Θεου των ολων † τωι αχραντωι χωρις Χριστου· μητε μην Χριστου χωρις Θεου·
αλλα ουτως λεγωμεν ειναι ως Ἰησους λεγει το «Ἐγω και ο Πατηρ μου εν εσμεν».
<Ἐν> τουτοις τοις λογοις μελεταν δει δια το πολλα κεκινησθαι εν ταυτηι τηι
εκκλησιαι. Πολλακις γραφουσιν υπογραψαι, και τον επισκοπον υπογραψαι και τους
υπονοουμενους και υπογραψαι επι του λαου παντος, ινα μηκετι περι τουτου γενηται
στασις η ζητησις τις. Ἐπιτρεποντος ουν του Θεου, δευτερον και των επι σκοπων,
τριτον των πρεσβυτερων και του λαου δε, το κινουν με παλιν εις τον τοπον ερω. Ἀει
προσφορα γινεται Θεωι παντοκρατορι δια Ἰησου Χριστου, ως προσφορου τωι Πατρι
την θεοτητα αυτου· μη δις αλλα Θεωι δια Θεου προσφορα γινεσθω. Τολμηρον δοξω
λεγειν, ευχομενοι εμμενειν ταις συνθηκαις· εαν μη γενηται, «ου μη λημψηι
προσωπον ανθρωπου ουδε θαυμασεις προσ 5 ωπον δυναστου» επισκοπος εστιν αν †
ουτως και ανισταται επι παντων ει μη τουτο γινεται ουτ † συν θηκας ταυτας
αφορμας παρεχοι ζητησεσιν και ναι † επισκοπος η πρεσβυτερος ουκ εστιν επισκοπος,
ουκ εστιν πρεσβυτερος· ει διακονος, ουκ εστιν διακονος ουδε λαικος· ει λαικος εστιν,
ουκ εστιν λαικος ουδε συναγεται. Ει δοκει, αυται αι συνθηκαι γενεσθωσαν.
Ἐπιλεγουσιν τινες οτι τα μεν περι της θεοτητος ουσιωδως ουτω προσφερων Ἰησου
Χριστωι την θεοτητα ωμολογησα αναστασιν νεκρου σωματος επι της εκκλη σιας.
Ἐπει δε ανελαβεν σωμα ο Σωτηρ και Κυριος ημων, το σωμα εξετασωμεν τι ην. Μονη
η εκκλησια <παρα> πασας τας αιρεσεις αρνουμενας την αναστασιν ομολογει
αναστασιν νεκρου σωματος, ως ακολουθου οντος τωι την απαρχην εγηγερθαι εκ
νεκρων του τους νεκρους εγειρεσθαι. «Ἀπαρχη Χριστος»· δια τουτο νεκρον γεγονεν
αυτου το σωμα. Ει γαρ μη νεκρον γεγονεν αυτου το σωμα, δυναμενον ελιγηναι
σινδονι, σμυρναν λαβειν και οσα αλλα τοις νεκροις, και απο τεθηναι εν μνηματι, –
ταυτα δε σωμα πνευματικον παθειν ου δυναται· παντηι γαρ το πνευματικον νεκρω
θηναι ουχ οιον τε εστιν, η αναισθητον το πνευματικον γενεσθαι ουχ οιον τε εστιν· ει
γαρ δυναται πνευματικον νεκρωθηναι, φοβος εστιν μη μετα την αναστασιν των
νεκρων, οταν εγερθηι ημων το σωμα κατα τον απο στολον λεγοντα «Σπειρεται
ψυχικον, εγειρεται πνευμα 6 τικον», αποθνηισκωμεν παντες. «Χριστος γαρ εγερθεις
εκ νεκρων ουκετι αποθνηισκει.» Ου μονον δε «Χριστος εγερθεις εκ νεκρων ουκετι
αποθνηισκει» αλλα και «οι του Χριστου» εγερθεντες εκ νεκρων ουκετι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αποθνηισκουσιν. Ει αρεσκει ταυτα, και ταυτα επι διαμαρτυριας του λαου εσται
νενομοθετημενα και πεπηγμενα. Τι αλλο περι της πιστεως; δοκει σοι ταυτα, Μαξιμε,
† ειπεναι;» Μαξιμος ειπεν· «Γενοιτο παντας ομοιους μοι γενεσθαι. Ἐπι Θεου και
εκκλησιας, και <υπο>γραφω και καταθεματιζω· πλην μεντοι ινα μη δισταχθεις ολως
και διψυχησω † περι τινος πυνθανομαι· και γαρ τουτο οιδασιν οι αδελφοι οτι ελεγον·
«Ἔχω παρα του αδελφου ωφεληθηναι και τουτο διδαχθηναι.» Ὄντος του πνευματος
παραδεδομενου τωι Πατρι κατα το «Πατερ, εις χειρας σου παρατιθημι το πνευμα
μου», του τε πνευματος χωρις της σαρκος αποθανουσης και κειμενης εν μνημειωι, ως
ανοιγεται και οι νεκροι πως ανιστανται;» Ὠριγενης ειπεν· «Συνθετον ειναι τον
ανθρωπον μεμαθηκαμεν απο των ιερων γραφων. Φησιν γαρ ο αποστολος· «Ὁ δε
Θεος αγιασαι υμων το πνευμα και η ψυχη και το σωμα·» το δε «Ἁγιασαι υμας
ολοτελεις, και ολοκληρον υμων το πνευμα και η ψυχη και το σωμα αμεμπτως εν τηι
παρουσιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου τηρηθειη», –τουτο το πνευμα ουκ εστιν
το αγιον πνευμα, αλλα μερος της του ανθρωπου συστασεως, ως διδασκων ο αυτος
αποστολος λεγει· «Το πνευμα συμμαρτυρει τωι πνευματι ημων.» Ει γαρ ην το πνευμα
το αγιον, ουκ αν ελεγεν· «Το πνευμα 7 συμμαρτυρει τωι πνευματι ημων.» Ὁ τοινυν
Σωτηρ και Κυριος ημων θελων ανθρωπον σωσαι ωσπερ ηθε λησεν σωσαι, δια τουτο
ουτως ηθελησεν σωσαι σωμα, ως ηθελησεν ομοιως σωσαι και ψυχην, ηθελησεν και
το λειπον του ανθρωπου σωσαι, το πνευμα. Ουκ αν δε ολος ανθρωπος εσωθη, ει μη
ολον τον ανθρωπον ανειληφει. Ἀθετουσι την σωτηριαν του σωματος του
ανθρωπινου πνευματικον λεγοντες το σωμα του Σωτη ρος· αθετουσι την σωτηριαν
του ανθρωπινου πνευματος περι ου λεγει ο αποστολος· «Ουδεις οιδεν ανθρωπων τα
του ανθρωπου, ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι.» Θελων σωσαι το πνευμα
του ανθρωπου, περι ου ταδε ειπεν ο αποστολος, ανελαβεν και ανθρω που πνευμα. Τα
τρια ταυτα παρα τον καιρον του παθους διηρεθη, τα τρια ταυτα παρα τον καιρον της
αναστασεως ηνωθη. Παρα τον καιρον του παθους διηρεθη. Πως; Το σωμα εν τωι
μνημειωι, η ψυχη εν ᾅδου, το πνευμα παρεθετο τωι Πατρι. Ἡ ψυχη εν ᾅδου· «Ουκ
εγκαταλειψεις την ψυχην μου εις τον ᾅδην.» Ει παρεθετο το πνευμα τωι Πατρι,
παρακατα θηκην δεδωκεν το πνευμα. Ἄλλο εστιν χαρισασθαι, και αλλο παραδουναι,
και αλλο το παρακαταθεσθαι. Ὁ παρακατατιθεμενος παρακατατιθεται ινα απολαβηι
την παρακαταθηκην. Τινι ουν εδει την παρακαταθηκην παραθεσθαι το πνευμα τωι
Πατρι; Ὑπερ εμε εστιν και την εμην εξιν και τον εμον νουν, –ου γαρ ειμι τηλι κουτος
ειπειν οτι ωσπερ το σωμα ουχ οιον τε ην εις 8 ᾅδου καταβηναι, καν τουτο λεγωσιν οι
πνευματικον λεγοντες το σωμα του Ἰησου, ουτως ουδε το πνευμα οιον τε ην
καταβηναι εις ᾅδου, διο παρακαταθηκην εδωκεν εως αναστηι εκ νεκρων το πνευμα
τωι Πατρι. Ταυτην την παραθηκην παραθεμενος τωι Πατρι, απο λαμβανει. Ποτε; Ουχ
αμα τηι αναστασει, αλλ' ευθεως μετα την αναστασιν. Μαρτυρα μοι φερε την γραφην
την ευαγγελικην. Ἀνεστη ο Κυριος Ἰησους Χριστος εκ νεκρων· απηντησεν αυτωι η
Μαρια, και φησιν προς αυτην· «»Μη μου απτου.»« Ἐβουλετο γαρ τον απτο μενον
αυτου ολοτελους αψασθαι, ινα αψαμενος ολοτε λους ωφεληθηι απο του σωματος το
σωμα, απο της ψυχης την ψυχην, το πνευμα απο του πνευματος· «»Ουπω γαρ
αναβεβηκα προς τον Πατερα»«· αναβαινει προς τον Πατερα και ερχεται προς τους
μαθητας. Ουκουν αναβαινει προς τον Πατερα. Ἕνεκα τινος; την παρακαταθηκην
απολαβειν. Τα μεν περι της πιστεως, οσα εσηνεν ημας, συν εξετασθη· ειδεναι δε χρη
οτι κρινομεθα εν τωι θειωι δικαστηριωι ου περι πιστεως μονης, ως του βιου μη
εξεταζομενου, ουδε περι βιου μονου, ως της πιστεως μη ερευνωμενης. Ἐξ
αμφοτερων κατορθουμενων δι καιουμεθα, εξ αμφοτερων μη κατορθουμενων επ'
αμφοτεροις κολαζομεθα. Εισιν δε τινες ουκ επ' αμφο τεροις κολασθησομενοι, αλλ'
επι τωι ετερωι, οι μεν επι τηι πιστει ως επταισμενηι, αλλ' ουκ επι τωι βιωι ως ου 9
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

κατωρθωμενωι, οι δε αναπαλιν επι τηι πιστει ου κολα σθησονται, επι δε τωι βιωι ως
παρα τον ορθον λογον βιωσαντες κολασθησονται. Ἐγω νομιζω εν ταις Σολο μωντος
Παροιμιαις τα γενικα ταυτα δυο, –λεγω δε το περι του πως πιστευομεν και
γινωσκομεν και το περι του πως βιουμεν, –λεγεσθαι υπο του Σολο μωντος τουτον
τον τροπον· «Τις καυχησεται αγνην εχων την καρδιαν; Ἢ τις παραστησεται λεγων
καθαρος ειναι απο αμαρτιων;» Την γαρ διαφοραν τουτων ουτω λαμβανομεν, περι
μεν φρονημα την καρδιαν, περι δε τας πραξεις τας αμαρτιας. «Τις καυχησεται αγνην
εχων την καρδιαν» μη μεμολυμμενην «ψευδωνυμωι γνωσει», μη μεμολυμμενην
ψευδει; «Ἢ τις παραστη σεται λεγων καθαρος ειναι απο αμαρτιων» εν τωι πρακτικωι
μηδεν αμαρτησας; Ειπερ ουν βουλομεθα σωζεσθαι, μη περι την πιστιν μεν γινομενοι
περι την πραξιν αμελωμεν του βιου, μη ουδε παλιν τωι βιωι θαρρωμεν· εξ αμφοτερων
γινωσκωμεν, καταλαμβα νωμεν, πιστευωμεν η το ανεγκλητον εξειν η και το
μακαριον, η το εναντιον τουτοις. Των ουν κολαζομενων εστιν ου μονον τα φρικτα
και φοβερα, α ουδε ονομα ζεσθαι οφειλει εν αμφοτεροις, αλλα και τα νομιζομενα
ειναι υποδεεστερα. ∆ια τουτο δοκει ο αποστολος κατειλεχεναι τοις (ει δει ουτως
ονομασαι) τοις αθεμιτοις 10 και μυσαροις και μιαροις τα υπο των πολλων κατα
φρονουμενα. Τι γαρ λεγει; «Μη πλανασθε· ουτε πορνοι, ουτε μοιχοι, ουτε μαλακοι,
ουτε αρσενοκοιται, ουτε κλεπται, ου μεθυσοι, ου λοιδοροι βασιλειαν Θεου
κληρονομησουσιν.» Ὁραις τοις τηλικουτοις κακοις, τωι αρσενοκοιτηι, τωι μαλακωι, τωι
μοιχωι, τωι πορνωι συνη ριθμησεν τον μεθυσον, τον λοιδορον, αμαρτηματα
καταφρονουμενα υπο παντων ημων, ινα διδαχθωμεν οτι ουκ επ' εκεινοις μονοις
εκβαλλομεθα εκ της βασι λειας του Θεου, αλλα και επι τουτοις α νομιζεται ειναι
ελαττονα. ∆ιοπερ μητε λοιδορωμεν, μητε μεθυω μεν, μητε αρπαζωμεν, μητε
κλεπτωμεν, μηδε τα ου θεμιτα πραττωμεν, καν πλανωμεθα. Ει τι περι κανονος
λειπει, υπομνησατε· ετι λοιπον εις την γραφην ερουμεν.» ∆ιονυσιος ειπεν· «Ει η
ψυχη το αιμα;» Ὠριγενης ειπεν· «Ἦλθεν μου εις τας ακοας, και πεπληροφορημενος
λεγω, οτι τινες των ενταυθα και των εν τοις αστυγειτοσιν οιονται μετα την εντευθεν
απαλλαγην την ψυχην μηδεν αισθανεσθαι, αλλα ειναι εν τωι μνημειωι, εν τωι σωματι.
Και οιδα περι τουτου τραχυτερον ενεχθεις προς τον αλλον Ἡρακλειδαν και Κελερα
τον προ αυτου, και τοσουτον τραχυτερον ωστε καταλιπειν και θελησαι απελθειν·
καιτοι τιμης ενεκεν και του λογου μετεπεμψατο ημας· συγκατεβημεν εις 11 τον
λογον, εδωκεν φωνην ως εκεινος εκαθαρεν αυτον ως προς ημας φωναις πιστεως †
οτι ως προς Θεον. Ἀναγκαιως ουν και τουτο ζητει ο αγαπητος ∆ιο νυσιος. Τα ρητα
υφ' ων περισπωνται, μη τι με λαθηι αυτων, πρωτον εκθησομαι, και προς εκαστον,
Θεου διδοντος, κατα την ευχην υμων αποκρινουμεθα. –Το μεν περισπασαν εστιν οτι
«Ἡ ψυχη πασης σαρκος αιμα εστιν»· και τουτο το ρητον δεινως εκινησεν τους μη
νοησαντας αυτο· και «Ου φαγεσθε την ψυχην μετα της σαρκος· προσεχε ισχυρως του
μη φαγειν αιμα· ου φαγεσθε την ψυχην μετα της σαρκος». Το περισπασαν τουτο
εστιν· τα γαρ ετερα τα περισπασαντα πολλωι ελαττονα εστιν της εμφασεως της κατα
ταυτα διανοιας. Ἐγω δε κατα τα εμα μερη, ευχομενος βοηθεισθαι εν τωι
αναγινωσκειν τα θεια (βοηθειας γαρ δεομεθα ινα μη αλλο τι παρα την αληθειαν
φρονησωμεν) ... Ευρον ομωνυμως πασι τοις σωματικοις ονομαζομενα ου σωμα τικα,
ινα τα μεν σωματικα ηι κατα τον εξω ανθρωπον, τα δε ομωνυμα τοις σωματικοις
κατα τον εσω. ∆υο ανθρωπους η γραφη λεγει ειναι τον ανθρωπον· «Ει γαρ και ο εξω
ημων ανθρωπος διαφθειρεται, αλλ' ο εσω ημων ανακαινουται ημεραι και ημεραι»·
και «Συνηδομαι τωι νομωι του Θεου κατα τον εσω ανθρωπον.» Τουτους τους δυο
ανθρωπους ο μεν αποστολος πανταχου 12 παριστησιν καθ' εκαστον. ∆οκει δε μοι ουκ
αυτος τετολμηκεναι τουτον τον λογον καινοτομειν, αλλ' απο των γραφων
ασαφεστερον ειρηκυιων γυμνοτερον νε νοηκως ειρηκεναι. Οιονται τινες εν τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Κοσμοποιΐαι επαναλημψιν ειναι μετα την κτισιν του ανθρωπου το «Ἔλαβεν ο Θεος
χουν απο της γης και επλασεν τον ανθρωπον». Τουτοις ακολουθει το «κατ' εικονα»
το σωμα ειναι και τον Θεον ανθρωπομορφον διδοναι, η την μορφην του Θεου ειναι
κατα τουτο το σχημα. Ἡμεις δε ουχ ουτως μεμηναμεν ως ειπειν η συνθετον ειναι τον
Θεον εκ χειρονος και κρειττονος, ινα το «κατ' εικονα» επ' αμφοτερον <ηι>, η
ολοκληρον, † οντος του Θεου, το «κατ' εικονα» γεγονεν εν τωι χειρονι μαλλον, και
μη εν τωι κρειττονι. Οι λογοι λεπτοτεροι εισιν· δεομεθα ακροατων ισχνην διανοιαν
εχοντων. Παρακαλω ουν τους ακροατας προσεχειν εαυτοις, μη ποτε αιτιοι μοι
γενωνται του εγκληθηναι οτι τα αγια παραβαλλω κυσιν, αναιδεσι ψυχαις. Οι γαρ
υλακτικοι, οι κυνωδεις, οι ταις πορ νειαις, οι ταις λοιδοριαις τεταμενοι ουδεν αλλο
ποιουσιν η βαυβιζουσιν, και ου δει τα αγια με τοις τοιουτοις παραβαλλειν. Ουτω δε
και παρακαλω τους ακροατας μη αιτιους μοι γενεσθαι του εγκληθηναι ως μαργαρι
τας τηλικουτους, ους συναγαγειν πειρωμεθα ως καλοι 13 εμποροι, παρατιθεντες τοις
εγκυλιομενοις εν ταις ακα θαρσιαις των σωματων, και δια τουτο χρηματιζουσιν
χοιροις· ειποιμι γαρ αν τον εν σωματικοις αει κυλιομε νον και εγκυλινδομενον επι
τοις βορβοροις του βιου και μη σπευδοντα επι τον καθαρον βιον, επι τον αγιον,
τουτον παντα ειναι χοιρον. Ἐαν ουν, ομοιουμενης «της βασιλειας των ουρανων
ανθρωπωι εμπορωι ζητουντι καλους μαργαριτας», ευρισκω τους καλους μαργαριτας,
και ωνουμενος και καματοις και αγρυπνιαις παραβαλλω ψυχαις φιληδονοις, και
τοις περι τα σωματικα βορβο ροις και εν ταις ακαθαρσιαις εγκυλιομεναις, εσομαι
καγω παρανομησας οτι εβαλον τους μαργαριτας τοις χοιροις. Οι χοιροι δε
παραλαβοντες τους μαργαριτας, ατε μη βλεποντες αυτων το καλλος μηδε
αισθανομενοι της υπεροχης αυτων, καταπατουσιν αυτους, δια το κακως λεγειν τα
καλως λεγομενα, και ου μονον κατα πατουσιν τους μαργαριτας, αλλα και
στρεφομενοι τους διακονους των μαργαριτων ρηγνυουσιν. ∆εομαι ουν υμων,
μεταμορφωθητε· θελετε μαθειν οτι εν υμιν εστιν το μεταμορφωθηναι, και
αποθεσθαι την του χοιρου μορφην, ουσαν κατα την ακαθαρτον ψυχην, και την
μορφην του κυνος, ουσαν κατα τον υλακτικον και βαυβιζοντα και κακολογουντα
ανθρωπον. Ἔστιν δε 14 μεταμορφωθηναι απο οφεων· πονηρος γαρ ανθρωπος ακουει
«οφις» και «γεννηματα εχιδνων»· ει τοινυν θελο μεν ακουειν οτι εν ημιν εστιν
μεταμορφωθηναι απο οφεων, απο χοιρων, απο κυνων, μαθωμεν απο του απο στολου
την εφ' ημιν μεταμορφωσιν. Φησιν γαρ ουτως· «Ἡμεις δε παντες ανακεκαλυμμενωι
προσωπωι την δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι την αυτην εικονα μεταμορφουμεθα.»
Ει υλακτικος ης και ο λογος σε επλασεν και μετεποιησεν σε, μετεμορφωθης απο
κυνος εις ανθρωπον. Ει ακαθαρτος ης και ο λογος καθικετο σου της ψυχης και
παρεσχες σεαυτον τηι του λογου πλασει, μετεβαλες απο χοιρου εις ανθρωπον. Ει
θηριωδης ης, ακουων λογον τον ημερουντα, τον τιθασ σευοντα, τον εις ανθρωπον σε
μεταβαλλοντα επι τωι βουληματι του λογου, ουκετι ακουσει «οφις, γεννηματα
εχιδνων». Ουκ αν γαρ ει αδυνατον ην τους οφεις του τους, <τους> κατα ψυχην δια
κακιαν οφεις, μεταβαλειν, ο Σωτηρ ελεγεν (η ο Ἰωαννης)· «Ποιησατε ουν καρ πους
αξιους της μετανοιας.» Μετανοησας ουκετι ει «οφις, γεννηματα εχιδνων». Ἐπει
τοινυν περι ανθρωπου προκειται λεγειν, και περι της ψυχης του ανθρωπου ζητειν ει
μη εστιν αιμα, και ο λογος ημας απηιτησε φθασαι επι τον περι δυο ανθρωπων καθ'
εκαστον λογον, και ηλθομεν επι λογον μυστικον, παρακαλουμεν υμας ινα μη
εγκληθω δι' υμας ως τους μαργαριτας χοιροις, ως τα αγια κυσι 15 βαλων, ως ριψας
τα θεια τοις οφεσιν, ως μεταδους «του ξυλου της ζωης» τωι οφει. Ἵνα μη εγκληθω,
μεταμορφωθητε, «αποθεσθε την κακιαν», στασιν, «οργην», μαχας, «θυμον», λυπας,
διχονοιαν, ινα μη ηι μηκετι «εν υμιν σχισματα αλλ' ητε κατηρτισμενοι τωι αυτωι νοι
και τηι αυτηι γνωμηι». Ἀγωνιω και ειπειν, αγωνιω και μη ειπειν. ∆ια τους αξιους θελω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ειπειν, μη εγκληθω ως των δυναμενων ακουειν αποστερησας τον λογον· δια τους μη
αξιους οκνω ειπειν, δια τα προειρημενα, μη ποτε ριψω τα αγια κυσιν και βαλω τους
μαργαριτας τοις χοιροις. Ἰησου μονου εργον ην ειδεναι χωριζειν εν τοις ακροα ταις
τους εξω απο των εσω, ινα τοις μεν εξω εν παρα βολαις λεγηι, τοις δε εισελθουσιν
αυτου εις την οικιαν λυσηι τας παραβολας. Το εξω και το εισελθειν εις την οικιαν
μυστικον εστιν. «Τι γαρ μοι τους εξω κρινειν;» Πας ο αμαρτανων εξω εστιν· δια
τουτο εν παραβολαις λεγεσθω τοις εξω, εαν πως δυνηθωσιν καταλιποντες τα εξω
γενεσθαι εσω. Το εισελθειν εις την οικιαν μυ στικον εστιν· εισερχεται εις την Ἰησου
οικιαν ο γνησιος αυτου μαθητης, εισερχεται δια του φρονειν τα εκκλη σιαστικα, δια
του βιουν εκκλησιαστικως. Το εσω και το εξω πνευματικον εστιν. Ὁραις ποσα λεγω
εν προοιμιωι ευτρεπιζων τους ακροατας. Ὀκνω ειπειν μελλων εν τωι λεγειν υπερτι
θεμενος. Τι ποιησαι βουλομαι; Λαβειν λογον θερα πευοντα τας ψυχας των
ακουοντων. Ὁ ανθρωπος τοινυν κτιζομενος προτερον μεν εκτισθη ο «κατ' εικονα»,
ου υλη ουχ ευρισκεται· ουδε γαρ εξ υλης εστιν ο «κατ' εικονα»· «Και ειπεν ο Θεος·
Ποιη σωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και καθ' ομοιωσιν ημετε 16 ραν· και αρχετωσαν»
και τα εξης· «Και εποιησεν ο Θεος τον ανθρωπον» ου «χουν απο της γης» λαβων ως
επι του δευτερου, αλλα «κατ' εικονα Θεου εποιησεν αυτον». Ὅτι δε το «κατ' εικονα
Θεου» ου μονος Μωυσης οιδεν αυλον, κρειττον πασης σωματικης υποστασεως, αλλα
και ο αποστολος, παριστησιν η λεξις αυτου λεγοντος· «Ἐκδυσαμενοι τον παλαιον
ανθρωπον συν ταις πραξεσιν αυτου και ενδυσαμενοι τον νεον, τον ανακαινουμενον
εις επιγνωσιν κατ' εικονα του κτι σαντος.» ∆υο ουν καθ' εκαστον ημων εισιν
ανθρωποι. Πως λεγεται «ψυχη πασης σαρκος αιμα εστιν»; Μεγα το προβλημα εστιν.
Ὡς ουν ομωνυμει ο εξω ανθρωπος τωι εσω, ουτω και τα μελη αυτου, ωστε ειπειν οτι
παν μελος του εξω ανθρωπου ονομαζεται και κατα τον εσω ανθρωπον. Ὀφθαλμους
εχει ο εξω ανθρωπος, και ο εσω λεγε ται εχειν οφθαλμους· «Φωτισον τους
οφθαλμους μου, μη ποτε υπνωσω εις θανατον.» Ου περι τουτων των οφθαλμων
λεγει, ουτε περι του αισθητου υπνου, ουτε περι του κοινου θανατου. «Ἡ εντολη
Κυριου τηλαυγης φωτιζουσα οφθαλμους»· ουχι εκ του τηρειν τας εντολας του
Κυριου οξυδερκεστεροι γινομεθα κατα το σωμα, αλλ' εκ του τηρειν τας θειας
εντολας κατα τον νουν γινομεθα οξυδερκεστεροι. Οι οφθαλμοι του εσω ανθρω που
μαλλον ημων διαβλεπουσιν· «Ἀποκαλυψον τους 17 οφθαλμους μου, και κατανοησω
τα θαυμασια του νομου σου», ως κεκαλυμμενων αυτου των οφθαλμων ουχι, αλλ'
εισιν οι οφθαλμοι ημων ο νους. Του Ἰησου μονου εστιν αποκαλυψαι, ινα δυνηθωμεν
τα γεγραμ μενα θεωρησαι και τα κεκρυμμενως ειρημενα κατα νοησαι. Ὦτα εχει ο
εξω ανθρωπος, και ο εσω ανθρωπος λεγεται ωτα εχειν. «Ὁ εχων ωτα ακουειν,
ακουετω.» Παντες ειχον ωτα τα της αισθησεως, αλλ' ου παντες ησαν κατωρθωκοτες
το εχειν τας ενδον ακοας κεκα θαρμενας. Ταυτα τα ωτα ουκ εφ' ημιν, εκεινα εφ'
ημιν· και επει εφ' ημιν εστιν εχειν εκεινα τα ωτα, δια τουτο λεγει ο προφητης· «Οι
κωφοι ακουσατε, και οι τυφλοι αναβλεψατε ιδειν· και τις κωφος αλλ' η οι παιδες
μου και τις τυφλος αλλ' η οι κυριευοντες αυτων; Και ετυφλωθησαν οι δουλοι του
Θεου.» Ὅτι εφ' ημιν εστιν το κωφωθηναι ... (προσεχωμεν· μελλει απτεσθαι παν των
ημων τα λεγομενα· τον εσω ανθρωπον δει δια γραψαι ινα το αιμα ευρεθηι), οτι εφ'
ημιν εστιν το κωφωθηναι κατ' εκεινας τας ακοας, ακουε του προφητου λεγοντος·
«Ἀπηλλοτριωθησαν οι αμαρτωλοι απο μητρας, επλανηθησαν απο γαστρος,
ελαλησαν ψευδη. Θυμος αυτοις κατα την ομοιωσιν του οφεως, ωσει 18 ασπιδος
κωφης και βυουσης τα ωτα αυτης, ητις ουκ εισακουσεται φωνην επαιδοντων αυτηι
φαρμακου τε φαρμακευομενου παρα σοφου.» Και υμεις, οσοι συνοι δατε εαυτοις εν
αιτιαι ειναι, ει ακουετε λογου και «φαρ μακου φαρμακευομενου παρα σοφου» και
ακουετε λογων επαιδοντων, ινα καταστειληι υμων τον θυμον και την κακιαν, ειτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

βυετε τα ωτα ουκ ανοιγοντες ουδε αναπεταννυντες αυτα προς παραδοχην των
λεγομενων, φθασει εφ' υμας το «Θυμος αυτοις κατα την ομοιωσιν του οφεως ωσει
ασπιδος κωφης και βυουσης τα ωτα αυτης, ητις ουκ εισακουσεται φωνην επαιδοντων
φαρ μακου τε φαρμακευομενου παρα σοφου». Ὁ εξω ανθρωπος οσφραινεται
μυκτηρσιν, αντιλαμ βανομενος ευωδιας και δυσωδιας· και ο εσω ανθρωπος
αντιλαμβανεται ευωδιας δικαιοσυνης και δυσωδιας αμαρτηματων αλλοις
μυκτηρσιν, ευωδιας μεν ως ο αποστολος διδασκει λεγων· «Ευωδια Χριστου εσμεν τωι
Θεωι εν παντι τοπωι, εν τοις σωζομενοις και εν τοις απολλυμενοις, οις μεν οσμη εκ
θανατου εις θανατον, οις δε οσμη εκ ζωης εις ζωην.» Φησιν δε και ο Σολο μων εν τωι
Ἄσματι των ᾀσματων εκ προσωπου των νεανιδων των θυγατερων Ἱερουσαλημ·
«Ὀπισω σου εις οσμην μυρων σου δραμουμεν.» Ὥσπερ ουν τοις 19 μυκτηρσιν
αντιλαμβανομεθα αισθητης ευωδιας και αισθητης δυσωδιας, ουτως κατα τον εσω
ανθρωπον εστιν αντιλημψις του υγιαινοντος κατα τα θεια αισθη τηρια, ευωδιας
δικαιοσυνης, ην ειχεν ο αποστολος, και δυσωδιας αμαρτηματων. Ποιας δυσωδιας
αμαρ τηματων; Περι ης λεγει ο προφητης ουτως· «Προσ ωζεσαν και εσαπησαν οι
μωλωπες μου απο προσωπου της αφροσυνης μου.» Ὁ εξω ανθρωπος εχει το
γευστικον, και ο εσω ανθρωπος εχει το πνευματικον γευστικον, περι ου ειρηται·
«Γευσασθε και ιδετε οτι χρηστος ο Κυριος.» Ὁ εξω ανθρωπος εχει αφην την
αισθητην, και ο εσω ανθρωπος εχει αφην, εκεινην την αφην ηι ηψατο η αιμορρουσα
του κρασπεδου του Ἰησου. Ἥψατο· εμαρτυρησεν γαρ ο ειπων· «Τις ηψατο μου;» Και
γε προ βραχεος ο Πετρος αυτωι ελεγεν· «»Οι οχλοι θλιβουσιν σε και συ λεγεις Τις
ηψατο μου;»« Οιεται οτι οι απτο μενοι σωματικως απτονται, ου πνευματικως. Οι ουν
θλιβοντες τον Ἰησουν ουχ ηπτοντο αυτου· ου γαρ πιστει αυτου ηπτοντο. Ἐκεινη δε
μονη εχουσα θειαν τινα αφην ηψατο του Ἰησου και δια τουτο εθεραπευθη· και επει
θειαι αυτου αφηι ηψατο, δια τουτο δυναμις 20 του Ἰησου εξηλθεν επι την θειαν αυτης
αφην. Λεγει ουν· «»Τις ηψατο μου; Ἐγω γαρ εγνων δυναμιν εξ εληλυθυιαν απ'
εμου»«. Περι ταυτης της θειοτερας αφης Ἰωαννης λεγει. «Και αι χειρες ημων
εψηλαφησαν περι του λογου της ζωης.» Ουτως εχομεν αλλας χειρας, περι ων
λεγεται· «Ἔπαρσις των χειρων μου θυσια εσπερινη.» Ου γαρ εαν ταυτας επαρω τας
χειρας, κατω δε μου κεωνται αι χειρες της ψυχης, και μη επαρω αυτας δια των αγιων
και αγαθων πραξεων γινεται μου «επαρσις των χειρων θυσια εσπερινη». Ἔχω και
αλλους ποδας, περι ων επηγγειλατο μοι ο Σολομων λεγων· «Ὁ πους σου μη
προσκοψηι.» Λεγεται <ατοπον> τι εν τωι Ἐκκλησιαστηι· τωι μη συνιεντι γαρ δοξει
ανοητον ειναι, τωι δε σοφωι απο Ἐκκλησιαστου ειρηται· «Του σοφου οι οφθαλμοι
αυτου εν κεφαληι αυτου.» Ἐν ποιαι κεφαληι; Παντος γαρ ανθρωπου, και του ανοητου
και του αφρονος, οι αισθητοι οφθαλμοι εν κεφαληι αισθητηι εισιν, αλλα «του σοφου
οι οφθαλμοι» οι προειρημενοι, οι φωτιζομενοι υπο της του Κυριου εντολης, «εν
κεφαληι» αυτου, εν Χριστωι, επει «Κεφαλη ανδρος ο Χριστος», ο αποστολος λεγει. Το
διανοητικον εστιν εν Χριστωι. «Την κοιλιαν μου, την κοιλιαν μου αλγω», ειπεν 21
Ἱερεμιας. Ποιαν κοιλιαν αλγει; Ἣν και ημεις αλγουμεν, ηι επει ωδινεν τον λαον
«την κοιλιαν αλγω» και «τα αισθητηρια», ου ταυτα αλλα «της καρδιας μου». Ἐαν
και επι τα λεπτα μερη ελθω του σωματος, βλεπω αυτα ασαρκα επι την ψυχην.
«Κυριε, μη τωι θυμωι σου ελεγξηις με, μηδε τηι οργηι σου παιδευσηις με. Ἐλεησον με,
Κυριε, οτι ασθενης ειμι· ιασαι με, Κυριε, οτι εταραχθη τα οστα μου.» Ποια οστα ετα
ραχθη του προφητου; Ἡ αρμονια της ψυχης και το στερρον της διανοιας αυτου ην
τεταραγμενον, και παρα καλει περι της αποκαταστασεως εκεινων των οστεων.
«Ἐσκορπισθησαν τα οστα ημων παρα τον ᾅδην.» Ποια οστα του λεγοντος
εσκορπισθη παρα τον ᾅδην; Ἐαν ιδηις μοι τον ημαρτηκοτα και ιδης αυτου τας
αρμονιας εν τωι χωριωι της αμαρτιας, εν τωι χωριωι των νεκρων, εν τωι χωριωι της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

κακιας, ερεις περι του τοιουτου οτι τα οστα αυτου εσκορπισθη. «Παντα τα οστα μου
ερου σιν· Κυριε, τις ομοιος σοι;» Ταυτα τα οστα λαλει, διαλεγεται, λεγει, αισθανεται
του Θεου, και ταυτα αναισθητα ως ιατρων παιδες παριστασιν πριζοντες οστα του μη
αισθανομενου εν τηι πρισει. «Παντα ουν τα οστα μου ερουσιν· Κυριε, τις ομοιος σοι;»
Ὀστα 22 παντα εχει ο εσω ανθρωπος. Ἔχει καρδιαν ο εσω ανθρωπος· «Ἀκουσατε μου
οι απολωλεκοτες την καρδιαν.» Ἐκεινοι καρδιαν ειχον ταυτην την του σωματος· ου
γαρ απολλυται εκεινη η καρδια. Ὅταν δε τις αμελησηι της γεωργιας της εξεως
νοητικης, και απο πολλης αργιας αποθηται το διανοητικον, απολωλεκεν την
καρδιαν, και λεγεται προς τον τοιουτον. «Ἀκουσατε μου οι απολωλεκοτες την
καρδιαν.» «Ὑμων δε και αι τριχες της κεφαλης πασαι ηρι θμημεναι εισιν.» Ποιαι
τριχες; ∆ι' ο ησαν πνευματικως ναζιραιοι. Ἐπει εχεις ταυτα παντα του αισθητου
σωματος περι τον εσω ανθρωπον, μηκετι δισταζε και περι του αιματος οτι ομωνυμως
τωι αισθητωι αιματι, ως και τα αλλα μελη του σωματος, εστιν κατα τον εσω ανθρω
πον. Ἐκεινο το αιμα ψυχης αμαρτωλου εκχειται· και γαρ «Το αιμα των ψυχων υμων
εκζητηθησεται». Ουκ ειπεν Το αιμα υμων, αλλα «Το αιμα των ψυχων υμων». Και
«Το αιμα εκ χειρος του σκοπου εκζητησω». Ποιον αιμα εκζητει ο Θεος «εκ χειρος του
σκοπου» η εκεινο το εκχεομενον του αμαρτωλου; Ουτως απολλυ ται καρδια του
αφρονος, και λεγεται «Ἀκουσατε μου οι απολωλεκοτες την καρδιαν», ως εκχειται το
αιμα 23 και η δυναμις η ζωτικη της ψυχης. Ει νενοηται η ψυχη, και νενοηται κατα
τον εσω ανθρωπον, και νενοηται οτι εν εκεινηι εστιν το «κατ' εικονα», δηλον οτι
καλως ο Παυλος λεγει· «Καλλιον γαρ αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι.» Προ της ανα
στασεως συν Χριστωι εστιν ο δικαιος και εν αυτηι τηι ψυχηι ζηι μετα Χριστου. ∆ια τουτο
«καλλιον γαρ αναλυσαι και συν Χριστωι ειναι». Κατα δε υμας τους λεγοντας οτι η
ψυχη κειται εν τωι μνημειωι μετα του σωματος, ουκ εξηλθεν απο του σωματος, ουκ
ανα παυεται, ου γεγονεν εν τωι παραδεισωι του Θεου, ουκ αναπαυεται εν κολποις
Ἀβρααμ· κατα δε υμας τους τα τοσαυτα λεγοντας ου «καλλιον αναλυσαι και συν
Χριστωι ειναι»· ου γαρ συν Χριστωι εστιν αμα τωι αναλυσαι, ει η ψυχη αιμα. Ει η ψυχη
κειται εν τοις μνημειοις, πως δυναται «ειναι συν Χριστωι»; Κατα δε εμε και τον
λογον του Θεου, η αναλυσασα απο των καματων, η αναλυσασα απο των ιδρωτων
ψυχη, η απολυθεισα του σωματος, η δυναμενη λεγειν «Νυν απολυεις τον δουλον
σου, δεσποτα, μετ' ειρηνης», εξερχεται εν ειρηνηι και μετα Χριστου αναπαυεται.
Ουτως η ψυχη του Ἀβρααμ ηκουσεν· «Συ δε απελευσει προς τους πατερας σου μετ'
ειρηνης τραφεις εν γηρει καλωι.» Ἀπερχεται προς τους πατερας. Ποιους 24 πατερας;
Περι ων λεγει ο Παυλος· «Τουτου χαριν καμπτω μου τα γονατα προς τον Πατερα εξ
ου πασα πατρια.» Ουτω καθ' ημας «απελυθη Ἀαρων»· και γαρ εν τωι Ἐκκλησιαστηι
γεγραπται περι του δικαιου του καλως αγωνισαμενου, του εξελθοντος απο του
σωματι κου δεσμου οτι «Ἐξ οικου των δεσμιων εξελευσε [τα]ι του βασιλευσαι».
Ουτω πειθομαι αποθνηισκειν υπερ αληθειας, ουτως ετοιμου του λεγομενου θανατου
καταφρονω, ουτως φερε θηρια, φερε σταυρους, φερε πυρ, φερε βασανους. Οιδα οτι
αμα τωι απαλλαγηναι εξερχομαι του σωματος, μετα Χριστου αναπαυομαι. ∆ια τουτο
αγωνισωμεθα, δια τουτο παλαισωμεν, στεναζωμεν οντες εν τωι σωματι, ουχ ως
παλιν εσο μενοι αρτι εν τοις μνημειοις εν τωι σωματι, αλλ' απο λυθησομενοι μεν,
μεταβαλουντες δε το σωμα επι το πνευματικωτερον· αναλυσοντες δε και συν Χριστωι
εσομενοι, πως στεναζομεν οι οντες εν τωι σωματι;» Εισελθοντος Φιλιππου
επισκοπου, ∆ημητριος, αλλος επισκοπος, ειπεν· «∆ιδασκει ο αδελφος Ὠριγενης οτι η
ψυχη αθανατος εστιν.» Ὠριγενης ειπεν· «Ὁ λογος του παπα ∆ημητριου αλλου
προβληματος δεδωκεν ημιν αρχην. Ἔφασκεν ημας ειρηκεναι οτι αθανατος η ψυχη.
Προς τουτον τον 25 λογον ερω οτι και αθανατος η ψυχη και ουκ αθανα τος η ψυχη.
Το ονομα του θανατου πρωτον διαστειλω μεν και οσα σημαινεται εκ της του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

θανατου φωνης. Παραστησαι πειρασομαι οσα σημαινεται ου καθ' Ἕλληνας, αλλ' οσα
σημαινεται κατα την θειαν γραφην. Ἴσως μεν μου σοφωτερος και αλλα σημαι
νομενα παραστησει· εγω μεντοι γε επι του παροντος οιδα τρεις θανατους. Ποιους
τουτους τρεις θανατους; «Ζηι» τις «τωι Θεωι» και «απεθανεν τηι αμαρτιαι» κατα τον
αποστολον. Ουτος μακαριος ο θανατος· αποθνηισκει τις τηι αμαρτιαι· τουτον τον
θανατον ο Κυριος μου απεθανεν. «Ὃ γαρ απεθανεν, τηι αμαρτιαι απεθανεν.» Οιδα και
αλλον θανατον καθ' ον αποθνηισκει τις τωι Θεωι, περι ου ειρηται· «Ψυχη η
αμαρτανουσα αυτη αποθανειται.» Οιδα και τριτον θανατον καθ' ον κοινως
νομιζομεν τους απαλλαγεντας του σωματος αποτεθνα ναι· «εζησεν» γαρ Ἀδαμ «ετη
τριακοντα και ενακοσια, και απεθανεν». Τριων τοινυν οντων θανατων, ιδωμεν η
ψυχη ανθρωπινη ποτερον εστιν κατα τους τρεις θανατους αθανατος, η ου κατα τους
τρεις θανατους, αλλα κατα τινας τουτων αθανατος. Κατα τον μεσον θανατον παντες
ανθρωποι αποθνηισκομεν· ον διαλυσιν νομιζομεν ειναι. <Τουτον> τον θανατον
ουδεμια ψυχη ανθρωπου απο26 θνηισκει· ει γαρ απεθνηισκεν, ουκ αν εκολαζετο μετα
τον θανατον. «Ζητησουσιν, φησιν, οι ανθρωποι τον θανατον και ουχ ευρησουσιν
αυτον.» Αι γαρ κολαζομεναι ψυχαι ζητησουσιν τον θανατον, θελησουσιν μαλλον ει
μη εσονται ηπερ ινα ωσιν μεν, κολαζωνται δε· δια τουτο «ζητησουσιν οι ανθρωποι
τον θανατον και ου μη ευρησουσιν αυτον». Κατα τουτο το σημαινομενον πασα η
ψυχη η ανθρωπινη αθανατος. Κατα δε τα λοιπα τα σημαινομενα, κατα μεν το ετερον
θνητη ψυχη, και μακαρια εαν αποθανηι τηι αμαρτιαι. Περι τουτου του θανατου
Βαλααμ προφητευων ελεγεν ευχομενος εν πνευματι θειωι· «Ἀποθανοι η ψυχη μου εν
ψυχαις δικαιων.» Περι τουτου του θανατου παραδοξως επροφητευσεν ο Βαλααμ, και
εαυτωι εν λογωι Θεου τα καλλιστα ηυχετο· ηυχετο γαρ τηι αμαρτιαι αποθανειν ινα
ζησηι τωι Θεωι· και δια τουτο ελεγεν· «Ἀποθανοι η ψυχη μου εν ψυχαις δικαιων, και
γενοιτο το σπερμα μου ως το σπερμα τουτων.» Ἄλλος δε θανατος εστιν, καθ' ον ουκ
εσμεν μεν αθανατοι, δυνα-μεθα δε εκ του φυλαττεσθαι μη αποθανειν. Και ταχα το
θνητον της ψυχης ουκ αει εστιν θνητον· οσον μεν γαρ επιδεχεται το αμαρτανειν
τοιαυτην αμαρτιαν ωστε γενεσθαι «ψυχη η αμαρτανουσα αυτη αποθανειται», θνητη
του οντως θανατου εστιν η ψυχη· εαν δε γενηται 27 εν βεβαιωσει της μακαριοτητος
ωστε ανεπιδεκτος ειναι του θανατου, η δε εχουσα την αιωνιον ζωην ουκετι εστιν
θνητη, αλλα γεγονεν και κατα τουτο το σημαινομενον αθανατος. –Πως ειρηται παρα
τωι αποστολωι «Ὁ μονος εχων αθανασιαν» επι του Θεου; Ζητω ιν' ευρω οτι Χριστος
Ἰησους «υπερ παντων απεθανεν χωρις Θεου». Ἔχεις οπως μονος ο Θεος εχει την
αθανασιαν. Ἀναλαμβανωμεν ουν την αιωνιον ζωην· αναλαμβανωμεν εκ του εφ'
ημιν. Ου διδωσιν αυτην ημιν ο Θεος, αλλα παρατιθησιν· «Ἰδου δεδωκα προ
προσωπου σου την ζωην.» Ἐφ' ημιν εστιν εκτειναι την χειρ[α, πραξαι πραξεσιν
αγαθαις και λαβειν την ζωην και εναποθεσθαι τηι ψυχηι. Αυτη η ζωη Χριστος εστιν
ειπων· «Ἐγω ειμι η ζωη», αυτη η ζωη η νυν μεν δικαιοις παρεστιν εν σκιαι, «τοτε δε
προσωπον προς προσωπον»· «Πνευμα» γαρ «προ προσωπου ημων Χριστος [Κυριος]
ου ειπωμεν· Ἐν τηι σκιαι αυτου ζησομεθα εν τοις εθνεσιν». Ει τοσαυτα αγαθα παρεχει
η σκια σου της ζωης, οιαν ειχεν Μωυσης προφητευων, οποιαν ειχεν Ἡσαΐας βλεπων
«τον Κυριον Σαβαωθ καθημενον επι θρονου υψηλου και επηρμενου», οποιαν ειχεν
Ἱερεμιας ακουων «Προ του με πλασαι σε εν κοιλιαι, επισταμαι σε, και προ του με
πλασαι σε εν κοιλιαι, επισταμαι σε, και προ του 28 σε εξελθειν εκ μητρας, ηγιακα σε»,
οποιαν ειχεν Ἰεζεκιηλ βλεπων τα Χερουβιμ, βλεπων τους τροχους, τα απορρητα
μυστηρια, πως ζησομεθα, οταν μηκετι υπο την σκιαν ζωμεν της ζωης, αλλα
γενωμεθα εν αυτηι τηι ζωηι. Νυν γαρ «η ζωη» ημων «κεκρυπται συν τωι Χριστωι· οταν
δε Χριστος φανερωθηι, η ζωη ημων, τοτε και» ημεις «συν αυτωι» φανερωθησομεθα
«εν δοξηι». Ἐπι ταυτην την ζωην σπευσωμεν, στεναζοντες, λυπουμενοι οτι εσμεν εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

τωι σκηνωματι, οτι ενδημουμεν εν τωι σωματι. Ὅσον «ενδημουμεν εν τωι σωματι,
εκδημουμεν απο του Κυριου». Ἐπιποθησωμεν «εκδημησαι απο του σωματος και
ενδημησαι προς τον [Κυριον]», ιν' ενδημουντες αυτωι γενω μεθα εν προς τον Θεον
των ολων [και] τον μονογενη αυτου Υιον [ορωμεν] προς παντα σωζομενοι και
μακαριοι γινομενοι, εν Ἰησου Χριστωι ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.»

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10


