Fragmenta in evangelium Joannis (in catenis)
1 ∆ημιουργον των παντων τιθεμενος αυτον το του Λογου ονομα κατηγορει αυτου.
επει γαρ ως επιπαν πασα δημιουργια ηρτηται λογου, ουκ αλλως εδει αυτον των
παντων δηλωσαι οντα ποιητην η ουτως. οι μεν γαρ παρ' ημιν δημιουργοι, ανθρωποι
οντες, τεχνην εχουσιν (αυτη δε εστιν εξις μετα αδολου λογου ποιητικη), ο δε του
θεου υιος, ουκ αλλος ων <η> σοφιας και τεχνης δημιουργος, εικοτως «λογος»
ονομαζεται. ου γαρ αλλη τις ων ουσια παρα τον λογον δι' αυτου ποιει τα οντα, αλλ'
αυτος εστιν ο ποιων, θεος ων λογος. ειτ' επει ο λογος ουτος, θεος ων κατ' ουσιαν και
αυτο τουτο θεου υιος υπαρχων, της των ανθρωπων σωτηριας χαριν ανθρωπος γε
γενηται, «Σαρξ» ο λογος ωνομασθη. και επει τινες της ορθης πιστεως εκπεσοντες
οιονται απο τοτε αυτον μονον ειναι, αφ' ου εκ της παρ θενου ανθρωπος γεγονως
προηλθεν, ορθοτατα προς τους τοιουτους ο θεολογος γραφει το «Ἐν αρχηι ην ο
λογος» και καταλληλως τοις ρημασι χρησαμενος, τωι μεν «Ἐγενετο» επι της σαρκος,
τωι δε «Ἦν» επι της θεοτητος [αυτου σημαινει]. και ην μεν κυριωτερον επι του θεου
λογου το «Ἔστιν» ειπειν· αλλ' επει προς διαφοραν της εναν θρωπησεως γενομενης
εν τινι καιρωι εδηλου την υπαρξιν του λογου, αντι του «Ἔστιν» τωι «Ἦν» ο
ευαγγελιστης κεχρηται. των δε ρηματων τας κυριας σημασιας εκλαμβανειν ου δει
επι των αιδιων· οτε μεν γαρ τα σημαινομενα υπο τουτων χρονωι συμμετρουμενην
εχει την υπαρξιν, <ως> το Ἦν <το> μηκετ' ον, αλλα ποτε υπαρξιν ση μαινει· ομοιως
το Ἔστι δηλοι το νυν υπαρχον, ως το Ἔσται το μελλον υπαρξαι〛. αλλ' επει ο λογος
του θεου αιδιος εστι, τυγχανων θεος, τα ρηματα επ' αυτου ου μετα του
προσσημαινειν χρονον εκλαμβανειν δει, του σημαινομενου υπ' αυτων ουχ υπο
χρονον οντος. εστι δε απ' αυτων των του θεολογου φωνων θηρευσαι την δια νοιαν.
ευθυς γαρ αρχομενος της κατ' αυτον συνταξεως γραφει· «Ἐν «αρχηι ην ο λογος». και
Μωυσης μεν την κοσμοποιιαν εξηγουμενος «Ἐν αρχηι», ειπεν, «εποιησεν ο θεος τον
ουρανον και την γην». ο δε Ἰωαννης ουκ Ἐν αρχηι γεγονεν ειπεν, η πεποιηται ο
λογος αλλ' «Ἐν αρχηι ην ο λογος». ην γαρ εν αρχηι ποιων τον ουρανον και την γην. ει
γαρ «Παντα δι' αυτου εγενετο», των παντων δε ο ουρανος και η γη υπηρχεν, εν τηι
τουτων ουσιωσει αυτος ην κτιστης αυτων. ειτ' επει μη ειπεν εν τηι τινος αρχηι ο
λογος ην, καθολου ληπτεον αυτο, ιν' ηι το δηλουμενον τοιουτον· εν αρχηι των
αγγελων, και εν αρχηι των αρχαγγελων ην ο λογος· και συνελοντι ειπειν, εν αρχηι
των ορατων τε και αορατων κτισματων ην ο λογος, παντων αυτων ων αρχη τε και
ποιητης. εν Χριστωι γαρ «εκτισθη τα παντα», τα τε «εν τοις ουρανοις και τα επι της
γης, τα τε ορατα και τα αορατα, «ειτε αρχαι ειτε εξουσιαι ειτε θρονοι ειτε κυριοτητες·
παντα δι' «αυτου και εις αυτον εκτισται· και αυτος εστι προ παντων και τα «παντα εν
αυτωι συνεστηκεν, ος εστιν αρχη, πρωτοτοκος εκ των «νεκρων». ει γαρ τα παντα εν
αυτωι συνεστηκεν, και προ αυτων εστιν, αρχη αυτων κατα το ειναι αιτιος υπαρχων,
ακολουθως ρη τεον ειναι αυτον εν τηι παντων ουσιωσει. πως γαρ ουκ εδει αυτον
ειναι προ αυτων και εν αρχηι της υπαρξεως αυτων κτιστην οντα; ειτ' επει εν αρχηι
αυτον ειπεν ειναι, εδει δηλωσαι και πως και προς τινα οντα ποιειν αυτον εχρην. διο
επηγαγεν τωι «Ἐν τηι αρχηι ην «ο λογος» και το «Ἧν ο λογος προς τον θεον»· προς
ημας μεν γαρ ελθων, οτε εκ παρθενου ετεχθη, απεσταλτο υπο του πατρος· διο και
«Ἐσκηνωσεν εν ημιν» και ονομα εσχεν αυτο δη τουτο «Μεθ' «ημων ο θεος». οτε δε
εδημιουργησεν, επει μη ως ανθρωπος απο σταλεις υπο του πατρος εις ουσιαν εφερε
τα παντα, και προς τον θεον ην και θεος ην· λεγεται δε και σοφια ο του θεου υιος,
αρχη οδων του θεου κτισθεισα κατα την των Παροιμιων γραφην, οτι η του θεου
σοφια, προς τον ου εστι σοφια υπαρχουσα, ουδεμιαν σχεσιν προς ετερον τινα ειχεν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αλλ' ευδοκια θεου γενομενος τα κτισματα υπαρ ξαι ηβουληθη. ηθελησεν ουν
αναλαβειν αυτη η σοφια σχεσιν δημιουρ γικην προς τα εσομενα και τουτο εστι το
δηλουμενον δια του εκτισθαι αυτην αρχην οδων του θεου, καθ' ας οδους
διαπορευεται ουσιων διακοσμων προνοουμενος, ευεργετων, χαριζομενος εν ταυτηι
τηι σοφιαι κτισθεισηι. αρχην <ουν> ειναι τον λογον φασιν ουχ ετερον οντα αυτης κατ'
ουσιαν αλλ' επινοιαι και σχεσει, ιν' ηι <η> αυτη υπαρξις ην νυν καλουσιν κατ' ουσιαν
αι γραφαι, ηι μεν ωικειωται τωι θεωι σοφια, ηι δε νενευκεν, ιν' ουτως ειπω, προς τα
δημιουργηματα ο δη μιουργικος λογος. ουκ ενταυθα δε μονον ο του θεου υιος λογος
ειρηται· εστι δε παραθεσθαι ρητα ουκ εκ της καινης μονον αλλα και εκ της παλαιας·
«Τωι λογωι γαρ κυριου ουρανοι εστερεωθησαν». και το «Ἀπεστειλεν τον λογον αυτου
και ιασατο αυτους». και ο Λουκας φησιν· «Καθως παρεδοσαν ημιν οι απ' αρχης
αυτοπται και «υπηρεται γενομενοι του λογου». 2 Ὃ γεγονεν εν αυτωι , δηλονοτι τωι
λογωι, ζωη ην · ιν' ωσπερ θεος εις υπαρξιν ηγαγεν τα παντα, ουτω και ζωοποιηθηι τα
πεφυκοτα ζην μετουσιαι αυτου. διο και αρμοδιως ειρηται το «Και η «ζωη ην το φως
των ανθρωπων». ου γαρ προσεκτεον τοις εκ της λεξεως ταυτης γενητον ειναι τον
λογον νομισασι. το γαρ γενο μενον ουκ αυτο εστι ζωη· ο ουκ εξωθεν αυτωι επηλθεν,
εν αυτωι γαρ γεγονεν η ζωη. ου γαρ οιοι τε ησαν οι γενητοι ουτως αυτον εχειν
τυγχανοντα κατ' ουσιαν ζωην ως εστι παρα τωι πατρι. ειρηται γαρ προς τον θεον·
«Παρα σοι πηγη ζωης». και εστιν η ζωη αυτη παρα τωι πατρι ου ζωοποιουσα αυτον·
ου γαρ μετουσιαι ζωης ο πατηρ ζηι, αλλα ζωη θεος ων γενναι ζωην, ως και σοφος
σοφιαν και δυνατος δυναμιν. αυτη η ζωη τα λογικα ωφελησαι βουλομενη σχεσιν
την προς αυτα ανεδεξατο, επι το ζην αυτα προσλαβοντα αυτην μετουσιας τροπωι· και
ου περι μονου γε του κοινου ζην αυτων τουτο λεκτεον· αλλα γαρ και του κατ'
αρετην καθ' ο συμβαινει ευ ζην. τουτο γουν παρισταται και εξ αυτης της λεξεως·
φησι γαρ· «Και η ζωη ην το φως των ανθρωπων». οτι δε ενταυθ' ουτως εχει και εξ
ετερου εστι πιστωσασθαι. ο του θεου υιος και λογος, θεος ων λογος, εστι προς τον
θεον, ως αρτιως ειρηται, γινομενος και προς τους ανθρωπους, ως οιοι τε εισιν
χωρειν αυτου την παρ ουσιαν. ειρηται γαρ· «Λογος κυριου εγενηθη προς Ὠσηε», και
«Ἐγενετο λογος κυριου προς Ἱερεμιαν», και καθολου· «Ἐκεινους»θεους ειπεν προς
ους ο λογος του θεου εγενετο». ως ουν λογος μεν προς τον θεον εστι, γινεται δε προς
τους γενητους, ουτως ζωη τυγχανων εστι παρα τωι πατρι, ζωοποιων προς ους
επιφοιται, γινο μενης εν αυτωι ζωοποιητικης σχεσεως αρμονιως εχουσης προς τα
ζωοποιουμενα. αλλ' επει προς τωι ζωοποιησαι και γνωσιν αληθειας εμποιει,
φωτιζουσα τον νουν των παραδεχομενων αυτην, και φως ανθρωπων ονομαζεται.
ανθρωπων δε φως ουσα δηλον οτι και τα υπερβεβηκοτα λογικα φωτιζει. ει γαρ των
ελαττονων λογικων φως εστι, πολλωι μαλλον των υπεραναβεβηκοτων. 3 Το
θεολογουμενον φως λυτικον εστι πασης σκοτιας και αγνοιας και κακιας
υφισταμενης. διο εν τηι τοιαυτηι σκοτιαι φαινον ου κατα λαμβανεται υπ' αυτης. ον
γαρ τουτο το φως σοφια και δικαιοσυνη θεου, ηι μεν σοφια εστι λυει την του νου
αγνοιαν, ηι δε δικαιοσυνη τα διαβηματα της ψυχης κατευθυνει, και τουτο εστι το εν
τηι σκοτιαι φαινειν αυτο ου κωλυομενον εκπεμπειν τας οικειας αυγας τωι φωτι
ζομενωι ανθρωπωι· διο ου καταλαμβανεται υπο της σκοτιας, λυο μενης και
αφανιζομενης τηι παρουσιαι αυτου. ου γαρ υφεστωσα και ενεργουσα ου
καταλαμβανει αυτο, αλλα λυομενη και μηκετι ουσα. οιον ο Παυλος οτε ηγνοει τον
χριστον εδιωκεν αυτον, παρορμωμενος προς τουτο εκ της προσουσης αγνοιας, ην
ειπομεν ειναι σκοτιαν· αλλα του διωκομενου φωτος υπ' αυτης εκλαμψαντος τας
οικειας αυγας λελυται η σκοτια, και ταυτηι καταλαβειν αυ δεδυνηται το διω κομενον
υπ' αυτης φως. ωσαυτως και ο μετανοησας επι τωι σταυρωι ληιστης, πεπηρωμενος τηι
προειρημενηι σκοτιαι εδιωκε το φως· αλλ' η εν τωι ληιστηι σκοτια λελυται, και ουτως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αυ καταλαμβανει το φως. και ινα επι το σαφεστερον μεταβαλω το θεωρημα, φως
εστιν η αληθεια· οταν δε το ψευδος και απατη πασα, τουτεστι το σκοτος, διωκηι το
φως, τοτε λυεται και αφανιζεται πλησιασαν τωι διωκο μενωι. της γαρ αληθειας
φανεισης το ψευδος και η απατη λυεται. και το παραδοξον ερω, μακραν ουσα η
σκοτια διωκει το φως, εγγι σασα δε επι το καταλαβειν αυτο αφανιζεται. και γαρ το
ψευδος, οσον αφεστηκεν της αληθειας, κρατει και ενεργει εν τωι ανθρωπωι, ως
διωκειν την αληθειαν απο του νου· οταν δε εγγισηι αυτηι, δεικνυ ται μηδ' ολως ον.
οθεν αναγκαιως αφηκεν ο θεος ειναι κακιαν, δυναμενος κωλυσαι, ινα το μεγεθος
της αρετης δειχθηι. 4 Ου τοσουτον δια την κοινην περι ανθρωπου αποδοσιν οσον δια
το πεφυκεναι αυτον κατ' εικονα και προς θεον ομοιωσιν. σημειω τεον δε ως ουκ αει
το «Ἐγενετο» την <εις> υπαρξιν αγουσαν γεννησιν δηλοι, αλλ' ενταυθα το
«Ἐγενετο» αναφοραν εχει προς το «Ἀπεσταλ»μενος παρα θεου»· ινα ηι το λεγομενον
τοιουτο· «Ἐγενετο απεσταλ «μενος παρα θεου εις μαρτυριαν». ει δε ταυτα περι
Ἰωαννου λεγο μενα ορθως εχει, ποσωι μαλλον τα περι του υιου του θεου γραφομενα
η λεγομενα ως λεγομενου η γραφομενου και γινομενου. 5 [ Ἵνα παντες πιστευσωσιν
. Ὅσον εφ' εαυτωι δηλονοτι, ει και μη παντες επιστευσαν· ουδε γαρ, ει μη παντες τον
παρα του ηλιου δεχοιντο φωτισμον, ηδη και τον ηλιον φαιη τις αν μη επι τουτο
ανατελλειν, εφ' ωι τε παντας φωτιζεσθαι. η γαρ προθεσις του πεμψαντος αυτον ην
πιστευσαι παντας.] 6 Ουκ ην εκεινος το φως . Τουτεστι το θεολογουμενον· υπει
ληπτο γαρ τισι δια το προσοντα αυτωι πλεονεκτηματα ως αυτος ειη ο χριστος. δια
τουτο τουτο φησιν ινα ολοριζον την τοιαυτην ανεληι πλανην. καν γαρ φως Ἰωαννης
<ηι>, αλλ' ουκ εκεινο το φως περι ου οι αγιοι προς τον θεον φασιν· «Ἐν τωι φωτι σου
οψομεθα «φως»· ωστε ει και φως ην Ἰωαννης, κατα το ειρημενον τοις μαθη ταις·
«Ὑμεις εστε το φως του κοσμου»· αλλ' ουκ εκεινο το φως το αληθινον. φως δε
αληθινον ου προς αντιδιαστολην ψευδους αλλα προς διαφοραν εικονικου ειρηται. η
γαρ αληθεια και το αληθες οτε μεν τωι ψευδει και τηι απατηι, οτε δε εικονι και
μιμηματι αντι διαστελλεται. δυνατον δε λαβειν εικονικον φως το αισθητον, και
μαλιστα τον ηλιον, αληθινον δε φως το νοητον· μαλλον δε το των νοητων
φωτιστικον, των αγιων δυναμεων. οπερ ηγουμαι ειρησθαι υπο της γραφης· «Πασα
δοσις αγαθη και παν δωρημα τελειον ανω «θεν εστι, καταβαινον απο του πατρος
των φωτων». το θεολογου μενον γαρ φως ην «το φως το αληθινον ο φωτιζει παντα
ανθρωπον «ερχομενον εις τον κοσμον». αλλ' επει το «Ἐρχομενον εις τον «κοσμον»
αμφιβολως ειρηται, δυναμενον σημαινειν οτε μεν το φως, οτε δε τον ανθρωπον,
εκατερως αυτο ερμηνευτεον. και πρωτον γε δεκτεον το φως ο φωτιζει παντα
ανθρωπον ερχομενον κατα τον επιδημιας καιρον, τον ανθρωπον οντα εν τωι κοσμωι,
ως ειρηται, το φως ερχομενον εις τον κοσμον επι τωι φωτισαι τον ανθρωπον. ειτα το
φως το αληθινον φωτιζει παντα τον ερχομενον εις τον κοσμον ανθρωπον. 7 Ἐπει μη
παντες απεστραφησαν αυτον (πολλοι γαρ εξ αυτων προσηκαντο αυτον, και μαλιστα
οι αποστολοι), επιφερει ο ευαγγελι στης· «Ὅσοι δε ελαβον αυτον εσχον εξουσιαν
τεκνα θεου γενεσθαι». οι γαρ προς την πιστιν εισαγομενοι, ταχα δε και προκοψαντες,
εξουσιαν εχουσι τεκνα θεου γενεσθαι, τοτε γενησομενοι τουτο, ου τεως την
εξουσιαν ειληφασιν, οταν τελειωθωσιν εν τηι αρετηι και τηι πιστει και γνωσει. τις δε η
αιτια, δι' ην εσχον την εξουσιαν, δηλοι γραψας δεδοσθαι αυτην τοις πιστευσασιν εις
το ονομα αυτου, του φωτος δηλονοτι. επειδη γαρ ου ταυτον τωι πιστευσαι εις το
ονομα του φωτος το πιστευσαι εις το φως, εξουσια διδοται, τουτεστιν επιτηδειοτης
προς το γενεσθαι τεκνα, τοις πιστευσασιν εις το ονομα αυτου. ει δε μετελθοιεν δια
προκοπης εις το πιστευειν αυτωι εκ του πιστευειν εις το ονομα αυτου, ουκετι δυναμει
αλλ' ενεργειαι ειεν <αν> θεου τεκνα. οι <μεν> γαρ απλουστεραι και μη πανυ
ηκριβωμενηι διανοιαι συγκατατιθεμενοι τωι φωτι πιστευουσιν εις το ονομα αυτου, οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

δε συν επιστημονικηι αποδειξει και διηρθρωμενηι νοησει προσελη λυθοτες αυτωι
πιστευουσιν εις αυτον και επικαλουνται αυτον. οθεν Ἰησους μετα πολλην προκοπην
των μαθητων φησιν· επει «πιστευετε «εις τον θεον, και εις εμε πιστευετε» αντι του
Καιρον εχετε μετα βηναι απο του πιστευειν εις το ονομα μου, ιν' εμοι και τωι πατρι
πιστευσητε. αμελει γουν και περι μεγιστης θεολογιας εξηγησαμενος αυτοις επηγαγεν
ως προς απαντας· «Ου πιστευεις οτι εγω εν τωι «πατρι και ο πατηρ εν εμοι εστιν»; 8
Οι γαρ εκ θεου γεννηθεντες, τωι πεπιστευκεναι οτι Ἰησους ο χριστος εστι και τωι
ποιειν δικαιοσυνην εκ του θεου εγεννηθησαν. ουχ υποκεινται δε τηι εξ αιματων
γεννησει, τουτεστιν ουκ εξ υλικων εχουσι την γενεσιν. αμελει γουν τωι Πετρωι,
πιστευσαντι οτι ο χριστος εστιν ο υιος του θεου του ζωντος, υπο του σωτηρος
λεγεται· «Μακαριος ει, Σιμων Βαριωνα, οτι σαρξ και αιμα ουκ απεκαλυψε «σοι, αλλ'
ο πατηρ μου ο εν τοις ουρανοις». και επιστησον ει δυ ναται κατ' επιβολην αλλην
υιος αιματων ειναι ο νομιζων θεοσεβης και υιος θεου ειναι δια του προσαγειν τας
κατα νομον αισθητας θυσιας. ουτοι γαρ δια σφαγων και εκχυσεως αιματων
ευαρεστειν τωι θεωι οιονται. και ανεγκλητον μεν ην τουτο ποιειν προτερον, ημιν δε
ουκετι, δια το αρκουντως προς δικαιωσιν εχειν το δοθεν υπερ ημων Ἰησους αιμα.
υποκεινται δε και θεληματι σαρκος και γενεσει ανδρος οι παντα ποιουντες προς το
φανηναι τοις ανθρωποις δικαιοι. θεληματι γαρ σαρκος ευαρεστειν ουτοι προτιθενται
την σαρκα περιτεμνομενοι και εν τωι προφανει ιουδαΐζειν θελοντες, μετα του μη
επιμελεισθαι της καρδιας και του εν κρυπτωι Ἰουδαισμου. εχουσι δε και την εκ
θεληματος ανδρος γενεσιν οι προφασει ανθρω πινης φιλοσοφιας απεχονται μεν
κακιας, αρετην δε αναλαμβανουσιν. και υπερ τουτους ουν εστιν ο εκ του θεου
γεγεννημενος τωι μετα το πιστευσαι εις το ονομα αυτου αυτωι πεπιστευκεναι. 9 Το «
Ὡς μονογενους παρα πατρος » νοειν υποβαλλει εκ της ουσιας· του πατρος ειναι τον
υιον. ουδεν γαρ των κτισματων παρα πατρος, αλλ' εκ θεου δια του λογου εχει το
ειναι. ει γαρ και αλλα παρα πατρος ειχε την υπαρξιν, ματαιως η του μονογενους
εκειτο φωνη, πολλων οντων των παρα πατρος εχοντων το ειναι. ουτος δε
μονογενης παρα πατρος πληρης χαριτος και αληθειας ειρηται, ουκ αλλος ων τουτων
ων λεγεται ειναι πληρης. αυτος γαρ ο μονο γενης περι εαυτου λεγει· «Ἐγω ειμι η
αληθεια». εσται γαρ δεκτικον αληθειας το πληρουμενον υπ' αυτης, αλλ' ου δεκτικη
αληθειας η αληθεια κατ' ενεργειαν ουσα τουτο ο λεγεται ειναι. τα δ' αυτα και περι
της χαριτος ρηθειη αν. και ου παραδοξον γε περι του μονο γενους τοιαυτα λεγειν,
οποτε και περι του πατρος τοιαυτα αναγε γραπται. αυτος γουν περι εαυτου εν τωι
προφητηι λεγει· «Πληρης «ειμι». εικος δε ειρησθαι την λεξιν ταυτην και δια το
θεωρηθησο μενον προ της του σωτηρος επιδημιας. ο δια Μωυσεως νομος τους
αμαρτανοντας εκολαζεν, ουδενι χαριζομενος τα κατα παραβασιν αυτου
επιτελεσθεντα. ετι μην ο νομος ουτος μυστηριων τελετας δι' εικο νων και
σκιογραφιων παρεδιδου, χειραγωγων και ευτρεπιζων προς την του χριστου
διδασκαλιαν τους υπ' αυτων αγομενους· οθεν και παιδαγωγος ο νομος εις Χριστον
λεγεται. επει τοινυν ο σωτηρ εληλυθεν ου κολασαι τους ημαρτηκοτας αλλ' αφεσιν
παρασχειν των ουτως πεπραγμενων, και τελος επιθειναι της διδασκαλιας, και εικο
νων γνωσιν της αληθειας, αυτος αυτην φανερων, μαλλον δε αυτος ων η αληθεια,
εικοτως πληρης χαριτος και αληθειας ωφθη τοις αυτον θεασαμενοις. ει γαρ τισι μεν
εχαριζετο τισι δε ου, ουκ ην πληρης χαριτος, ως αν ει της σκιας τι μεν επαυεν ετερον
δε τι αυτης ουχι, ουκ ην πληρης αληθειας. αλλα μην πασαν σκιαν και εικονα
περιεγραψεν, και παντων αμαρτηματων αφεσιν παρεχει τοις προσφευγουσι δια
μετανοιας αυτωι. πληρης αρα αληθειας και χαρι τος εστιν. 10 Κεκραγεν . Ου κατα την
προφοραν αλλα κατα το της νοη σεως επιτεταμενον. ο γαρ περι των μεγαλων
δογματων απαγγελλων ως δει μεγαλοφωνως κατα την νοησιν αυτα προφερει.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ακουστεον δε του «Πρωτος» αντι του «Προτερος». ομως ο λεγει τοιουτον εστι· προ
εμου και προτερος μου τυγχανων Ἰησους οπισω μου και μετ' εμε ηλθεν, ουκ επι τωι
οπισω μου μειναι αλλα τωι προ εμου γενεσθαι. ακουστεον δε του οπισω αυτον
ερχεσθαι του Ἰωαννου κατα χρονον της αποτεξεως. προ γαρ εξ μηνων Ἰωαννης
συνεληφθη του συλλη φθηναι τον Ἰησουν. τουτωι τωι τροπωι οπισω αυτου ελθων ο
Ἰησους εμπροσθεν αυτου γεγονεν αναδειχθεις θεος και δημιουργος αυτου υπαρχων.
λεχθειη δ' <αν> και ουτως· δοξει πας ο μανθανων επε σθαι τωι διδασκαλωι και ταυτηι
οπισω αυτου λεγεται βαδιζειν. επει τοινυν και ο σωτηρ βαπτιζοντι τωι Ἰωαννηι
προσηλθε βαπτισθηναι, κατα το βαπτιζεσθαι αυτον υπο Ἰωαννου οπισω του
βαπτιζοντος ερχεσθαι ειρηται, κατα δε το ηγιακεναι και μεμαρτυρησθαι υπο του
πατρος εμπροσθεν του βαπτιζοντος γεγονεν, τιμιωτερος και υπερ εχων αυτου
αναδειχθεις. ευ δε και το φαναι· «Ἔμπροσθεν μου γε «γονεν», ως την υπαρξιν
προτεραν ειναι του γεγονεναι αυτον. και τουτο δε επιστησον μεθ' οσης ακριβειας
ειρηται. ου γεγραπται «Ὁ οπισω μου ων», αλλ' «Ὁ ερχομενος». ει γαρ οπισω ην, ουκ
ηδυνατο προ αυτου ειναι. αλλ' ουκ αδυνατον τον πρωτον οντα οπισω ελθειν. ρηθειη
δ' <αν> και ετερως. «Ὅτι, φησιν, εκ του «πληρωματος αυτου παντες ελαβομεν και
χαριν αντι χαριτος»· παλιν γαρ αιτιαν αποδιδους του εμπροσθεν αυτου γεγονεναι
αυτου οντα πρωτον επηγαγεν το «Ὅτι εκ του πληρωματος αυτου ημεις παντες
«ελαβομεν και χαριν αντι χαριτος». πως γαρ ουκ εμπροσθεν κατα το προυχειν, και
πρωτος των πληρουμενων ο πληρων; ει γαρ αυτος τελειοι και πληροι αρετης και
σοφιας τους εφ' αγιοτητα ερχομενους, πως ου πρωτος και προυχων αυτων υπαρχει;
προσχες δε τηι ακρι βειαι των γεγραμμενων. ουκ ειρηται «Το πληρωμα αυτου», αλλ'
«Ἐκ «του πληρωματος αυτου ημεις παντες ελαβομεν». οι γαρ εν τωι βιωι τουτωι
αγιοτητος μετεχοντες και γνωσεως της αληθειας το εκ μερους γινωσκειν και εκ
μερους προφητευειν εκ του πληρωματος αυτου, αλλ' ου πληρωμα αυτου εχουσιν.
σχοιεν δ' <αν> αυτο μετα την επικαιρον ζωην εν τοις μελλουσιν αιωσι κατα τον
αποστολον· «Ὅταν ελθηι, φησι, το τελειον, το εκ μερους καταργηθησεται». τουτωι
συνωιδα και τα εν τηι καθολικηι Ἰωαννου· «Και ουπω εφανε «ρωθη τι εσομεθα·
οιδαμεν δε οτι εαν φανερωθηι ομοιοι † αυτου «εσομεθα, οτι οψομεθα αυτον καθως
εστι» τουτεστι· καθως εστι δυνατον τοις γενητοις γνωναι τον θεον· ου γαρ οιον τε
εκλαμ βανειν το καθως εστιν ο θεος αυτος. και γαρ εξομεν τι πλεον της παρουσης
καταστασεως, <ει> μηκετι εκ μερους αλλα γυμνοι πασης αγνοιας τηι ακραιφνεστατηι
αληθειαι προσβαλουμεν κατα το δυνατον αυτον οψομενοι. δια το τοινυν εκ του
πληρωματος Ἰησου ειλη φεναι ο Ἰωαννης λεγει περι αυτου οτι «Ἔμπροσθεν μου
γεγονεν» ου εσχον εκ του πληρωματος. και το μη ενα αλλα παντας τους αγιους
εκλαμβανειν εκ του πληρωματος του Ἰησου την υπεροχην του πληρουντος και
τελειουντος φανεροι. ει γαρ παντες αγιοι επληρωθησαν ουκ εξ ολου του
πληρωματος αλλ' εκ τινος μοριου αυτου, πολυ απολειπομενοι οφθησονται οι εκ του
πληρωματος λαμ βανοντες του παρασχοντος αυτοις. 11 Των αρετων το μεν οικοθεν
εχομεν και παρ' εαυτων, ο προαι ρετικως κτωμεθα, το δε εκ θεου, πιστευσαντες γουν
τωι σωτηρι και τωι πατρι αυτου ως ενεδεχετο εκ του εφ' ημιν γενεσθαι. λει πεται ημιν
και το εκ θεου αιτειν, καθως και οι μαθηται Ἰησου φασιν αυτωι· «Προσθες ημιν
πιστιν». η γαρ λεξις η «Προσθες» ση μαινει απαιτειν αυτους θεοδωρητον πιστιν προς
ηι ειχον προαιρε τικως. αμελει και ο Παυλος γραφων φησι· «Κατ' αναλογιαν πι
«στεως» της ενουσης εκ του εφ' ημιν τας δωρεας του πνευματος διδοσθαι· «Ἑτερωι
διδοται πιστις, φησιν, εν τωι αυτωι πνευματι». ει δε πιστις διδοται τινι κατα
αναλογιαν ης εχει πιστεως, φανερον οτι τηι εφ' ημιν κατορθωθεισηι η θεοπεμπτος
παραγινεται πιστις. απερ δε περι πιστεως ειρηται, λεκτεον και περι των λοιπων
αρετων. επει ουν η αρετη χαρις εστι κεχαριτωμενον ποιουσα τον εχοντα, οταν ημιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

προαιρετικως κατορθωθηι αυτη, τηνικαυτα το εκ θεου παραγινεται, και τουτο εστι το
διδοσθαι παρα θεου χαριν αντι χαριτος. 12 ∆ια Μωσεως δε ο νομος εδοθη αλλ' ουχ
υπ' αυτου, αλλ' υπο του θεου. θεου γαρ ο νομος κατα το γεγραμμενον· «Ὁ νομος Κυ
«ριου αμωμος, επιστρεφων ψυχας». πλην ει και δια Μωσεως ο νομος διδοται, αλλα
γε «Ἡ χαρις και η αληθεια δια Ἰησου Χριστου «εγενετο», της χαριτος δι' αφεσεως
αμαρτηματων κωλυουσης την εκ του νομου κατα των αμαρτωλων κολασιν· και της
αληθειας υπερβαινουσης τας σκιας και τους τυπους. επιστησον δε και τοις
λεχθησομενοις. επει και ο νομος και οι προφηται μεχρις Ἰωαννου παρειλκυσαν, ως
αυτον περας γεγονεναι της παλαιας γραφης, μεθ' ην η επιδημια του σωτηρος γεγονε,
πανυ συναιδοντως το «Ὁ οπισω «μου ερχομενος εμπροσθεν μου γεγονεν» ειρηται.
επειδη γαρ προ ανεφωνειτο η του σωτηρος καθοδος υπο του νομου και των προ
φητων, ελθων οπισω εληλυθεναι λεγεται. αλλ' ει και οπισω ελη λυθεν, αλλ' ουν
πληρωσας νομον και προφητας τωι το ενθεον αυτων πεφανερωκεναι εμπροσθεν
γεγονε, και δηλωθεις αιτιος ειναι πασης εκεινης της θεοπνευστου γραφης,
παρελκυσασης εως του βαπτιστου Ἰωαννου. 13 ∆ιττου του θεωρειν οντος,
αισθητικου τε και νοητικου, το μεν των σωματων το δε των ασωματων εστιν
αντιληπτικον. διο και τα υποκειμενα τωι νωι και τα υπο τουτου θεωρουμενα αορατα
φαμεν, ου τωι μη ορασθαι αλλα τωι μη πεφυκεναι βλεπεσθαι. ουδεν γαρ των
σωματων αορατον, καν εξω ποτε τυγχανον της οψεως μη οραται. ου γαρ το μη
ορασθαι σημαινει το αορατον, αλλα το μη πεφυκεναι προς τουτο. διο ουδε
αντιστρεφει προς εαυτο το μη ορασθαι και το αορατον. τωι μεν γαρ αορατωι
ακολουθει το μη ορασθαι το αορατον. πολλα γαρ των σωματων, καιτοι οντα ορατα,
ουχ οραται, ητοι σκεπαζομενα η τωι μη ειναι ενθα ταυτα τυγχανει. ταυτης της
διαστολης ορθως εχουσης εκλαμβανειν δει το ειρημενον ως περι αορατου. ουδε γαρ
αι ανωτατω δυναμεις θεον ορωσιν, ου δια την σφων ασθενειαν αλλα δια την του
θεου ασωματοτητα. αλλ' ουδε νωι ορατος εστιν απλως, αλλα τωι πασης αγνοιας και
κακιας και υλης απηλλαγμενωι. «Μακαριοι, γαρ φησιν, οι καθαροι τηι καρδιαι, «οτι
αυτοι τον θεον οψονται». καρδιαν δε τον νουν ονομαζει. οστις καθαρος τωι ειρημενωι
τροπωι γεγονως τελειωθεις κατ' αρετην προσβαλλει θεωι καθ' ο εφικτον. τουτων
ουτως εχοντων ο νους ο ετι υποκειμενος γενεσει, και δια τουτο και χρονωι, ουχ οραι
τον θεον ως δει. διο ου καθαπαξ ειρηκεν· «Θεον ουδεις εωρακεν», αλλα μετα
προσθηκης της «Πωποτε», σημαινουσης χρονικον τι, ιν' ηι το λεγομενον τοιουτον·
οσον χρονον το «Πωποτε» δυναται λεγεσθαι, ως σημαινον τι υποκειμενον, ο νους
εμπεπραται τηι ενυλωι ζωηι. διο ιδειν τον θεον ου δυναται κατα προσβολην νοησεως.
και ημεις μεν εκ των περι αυτου θεολογουμενων εννοιων και ων εχομεν αμυδρως
αυτον νοουμεν ως οιον τε· αυτος δε ο θεος ου δια τινος τοιουτου αλλ' οικειοτητι τηι
προς εαυτον νοησιν εχει περι εαυτου, αυτος ων και η νοησις και το νοουμενον. διο
μονος επισταται αυτον ο υιος υπο του πατρος νοουμενος και νοων τον πατερα. 14
Καταλληλως δε τωι μονογενη θεον και υιον αυτον ειναι πατρος ωνομασθησαν
κολποι. επει γαρ τα περι της θεοτητος παντα ακατ ονομαστα δηλουται ημιν ταυτα
ανθρωποις ουσι δια λεξεων αν θρωπινων, εικοτως αφ' ων ισμεν σημαινεσθαι την
προς τον πατερα οικειοτητα γεγραφεν ο ευαγγελιστης· «Ὁ ων εις τον κολπον του
«πατρος». ως γαρ επι των σωζομενων παντων και τας επαγγελιας του θεου
λαμβανοντων γραφεται οτι γενησονται εις τους κολπους του Ἀβρααμ, ουκ αλλο τι η
οτι πατηρ πιστων χρηματιζει· ουτω και ο θεου υιος ων εν κολποις του γεννησαντος
λεγεται. και ωσπερ ανθρωποι πιστοι εν κολποις πιστου του Ἀβρααμ γινονται, ουτως
και ο υιος ων εν κολποις. κολπον δε πατρος ακουειν δει ως και τα αλλα τα λεγομενα
ανθρωπινως περι θεου. ει δε περι των προ φητων η πατριαρχων η αγγελων λεγεται
ως θεον εωρακοτων, ουκ αντικειμενα εαυτηι φησιν η θεια γραφη. θεον γαρ ουδεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

οραι προσ βαλων νοησει τηι εαυτου, ωσπερ κατ' επιβολην οψεως οραν λεγο μεθα τα
ορατα. οραται δε και θεος οις εαν κρινηι οραθηναι απο καλυπτων εαυτον. ει γαρ
εωρα τις τον θεον, ουτως εθεωρει αυτον, ιν' ουτως ειπω, οιος και οσος εστιν. επει δε
μη αυτος οραι αλλα θεος εαυτον δεικνυσιν, ως οιον τε εστιν τοις γενητοις παρεχει
εαυτον εις κατανοησιν· καθως και ο σωτηρ φησι· «Και εμφανισω αυτωι εμαυτον». ου
γαρ ειπεν· εκεινος με ιδηι, αλλ' εγω εμαυτον εκεινωι εμφανισω· και αυτη εστιν *** 17
Ὁ προδρομος κατα διαφορους επινοιας του σωτηρος υπαρχων· ως θεου προφητης·
ως φωτος λυχνος, προφωτιζων τους εν νυκτι της αγνοιας οντας και προεθιζων της
ψυχης το ομμα προς το δυνηθηναι και τωι μεγαλωι φωτι προσδραμειν· 〚ως
εωσφορος ηλιου προαγγελος της μελλουσης εφ' ημας διαυγαζειν ημερας
κατασημαινων την αφιξιν〛 ως λογου φωνη· αναγκη γαρ προ λογου φωνην
γινεσθαι. διο φησιν· «Ἐγω φωνη βοωντος εν τηι ερημωι», βοωντα λεγων τον λογον,
ερημον δε την προς την θειαν διδασκαλιαν αγνωστον ψυχην. πως γαρ ουκ ερημος,
στερουμενη θεου λογου και της δηλουσης αυτον φωνης; εργον δε της φωνης
σαφηνιζειν το σημαινομενον, οπως ασυγχυτως επιβαλλειν δυνηθωσιν τωι
δηλουμενωι λογωι. τι δε προσταττει η του βοωντος φωνη τηι ερημωι; «Ευθυνατε, φησι,
την «οδον κυριου». δηλοι δε η ερημος παντας τους αγνοουντας τον μετα την φωνην
ερχομενον. ως γαρ ο βασιλεως προοδευσας προσ ταττει τοις προς ους ο βασιλευς
ερχεται ευθειαν ποιησαι την οδον των ερχομενων προς την του λογου διδασκαλιαν,
〚ουτως ο Ἰωαννης του λογου. ως γαρ φωνη λογου προτρεχει, ουτω και του
χριστου, λογου οντος, ως φωνη ο Ἰωαννης.〛 18 Τι δε βουλεται το υπο Ἰωαννου
λεχθεν· «Μεσος υμων εστηκεν «ον υμεις ουκ οιδατε», ουπω τοτε του Ἰησου οντος
εκει; εν γαρ τοις εξης λεγεται· «Τηι επαυριον βλεπει τον Ἰησουν ερχομενον προς
«αυτον» ως ουκ οντα εκει δηλονοτι οτε εφασκε· «Μεσος υμων «εστηκε» μαρτυρων ο
Ἰωαννης περι του φωτος. ᾔδει γαρ οτι και θεος λογος ην· ουτος δε παντι λογικωι
παρεστι. και επει υπονοειται τισιν εν τωι μεσαιτατωι ημων ειναι το διανοητικον, ο
τινες ηγεμονι κον καλουσιν, εκει δε εστιν ο λογος καθ' ον εσμεν λογικοι, ο αυτος ων
τηι εικονι του θεου καθ' ην γεγονεν ο ανθρωπος κατ' εικονα θεου, δεικνυς οτι ο του
θεου λογος εστιν ο μελλων ερχεσθαι βαπτισ θηναι υπ' αυτου, φησι· «Μεσος υμων
εστηκεν» αγνοουμενος υφ' υμων· δια τουτο δε υμιν αγνοειται, επει δεον εχοντας
αυτον μεσον ενεργειν τα επιβαλλοντα ηρεμουντα αυτον και, ιν' ουτως ειπω,
ανενεργητον εχετε παρ' εαυτοις, ουδεν πραττοντες η νοουντες λο γικως. ταυτα περι
της ουσιας του λογου ειπων συναπτει εξης και τα περι της επιδημιας αυτου, λεγων·
«Ὁ οπισω μου ερχομενος» μετα τον νομον και τους προφητας· εγω γαρ ειμι
συμβολον και τελος εκεινων. ερχεται δε οπισω μου πληρων παντα τα προφητευ
θεντα περι αυτου. οπισω γαρ και μετα τα προαναφωνηθεντα ο προφητευομενος
ερχεται· «μεσος δε υμων εστηκεν», ως ηδη απο δεδωκαμεν, «ου ουκ ειμι αξιος λυσαι
τον ιμαντα του υποδηματος». «ιμαντα δε υποδηματος» νοησεις ουτως. ο του θεου
λογος α εις ανθρωπους οικονομει ου γυμνηι τηι θεοτητι ενεργει, αλλα μορφην
δουλου λαβων, ως την πορειαν αυτου την κατα την ενεργειαν της οικονομιας
κεκαλυμμενην ειναι. τουτο γουν και εν Ψαλμοις περι αυτου λεγεται· «Και εκλινεν
ουρανους και κατεβη, και γνοφος υπο «τους ποδας αυτου». 〚σκοτεινον τι περι την
πορειαν αυτου δια το ασαφες υπαρχειν.〛 ιμας τοινυν υποδηματος αυτου, τουτεστι
του γνοφους του περι τους ποδας αυτου, ο της δυσκαταληψιας εστι λο γος,
συσφιγγων και συγκρατων το υποδημα περι τους ποδας αυτου, ως λυσιν του ιμαντος
ειναι το σαφηνισαι και παραστησαι λογωι τινα τροπον θεος ανελαβε σωμα, σκεπαζων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

και κρυπτων αυτου την επι την οικονομιαν πορευτικην δυναμιν. επει τοινυν ουδενι
ανθρωπων δυνατον το δειξαι αποδειξιν της ενωσεως τον τροπον, εικοτως ο
περισσοτερον προφητου εχων, ου μηδεις μειζων εν γεννη τοις γυναικων, ομολογει
μη ικανος ειναι λυσαι τον ιμαντα του υπο δηματος αυτου. 19 Ευ δε και τα φαναι· «Ὁ
αιρων την αμαρτιαν» ουχ «ο αρας» η «μελλων αιρειν». αει γαρ ενεργει το αιρεσθαι
την αμαρτιαν των προσφευγοντων αυτωι. παρισταμεν ουν εκ τουτου οτι και ηιρεν και
αιρει και αρει, καθ' εκαστον καιρον εφαρμοττομενου του αιρειν. 20 Καγω ουκ ᾔδειν
αυτον . Ὁ διδασκων, φησιν, εγω ου κατα φυσιν ουδε κατα κοινην ανθρωπων
εννοιαν ταυτα περι Χριστου ειπον· ου γαρ ᾔδειν αυτον, αλλα του πνευματος του
αγιου και του πατρος φανερωσαντος μοι τας περι αυτου μαρτυριας ειπον. απε
σταλην γαρ μαρτυρησαι περι του φωτος, τοτε αρχην της γνωσεως του
μαρτυρουμενου λαβων οτε απεσταλην. επιχειρητεον δε και αλλως λυσαι το
ζητουμενον. εστιν αυτον κατα τι μεν επιστασθαι κατα τι δε μη ειδεναι. καν λεγηι ουν
περι του σωτηρος· «Καγω «ουκ ᾔδειν αυτον» ουκ αντικειμενα τοις υπ' αυτου
μαρτυρηθεισι λεγει, δηλουται δε δια της λεξεως το προτερον μεν αγνοειν, νυν δε
ειδεναι αυτον τουτον, του θεου φανερωσαντος αυτωι. τουτο δε παρισταται εκ των
ευθεως λεχθησομενων. παλιν γαρ αυτος ο Ἰωαννης τεθεασθαι λεγει το πνευμα εν
ειδει περιστερας κατελθον επι τον κυριον. «Καγω ουκ ᾔδειν αυτον, φησιν, αλλ' ο
πεμψας με «βαπτιζειν εν υδατι εκεινος μοι ειπεν· Ἐφ' ον αν ιδηις το πνευμα
«καταβαινον επ' αυτον, ουτος εστιν ο υιος μου. καγω εωρακα και «μεμαρτυρηκα». ει
τοινυν και προ της καθοδου του πνευματος αμνον και ανδρα και τον προφητην και
τον χριστον και το φως το αληθινον αυτον ᾔδει, αλλ' ουν ελειπεν αυτωι η περι του
υιου του θεου γνωσις, και οτι αυτος εστιν ο βαπτιζων εν πνευματι αγιωι, ηντινα
εσχεν οφθεντος του δοθεντος σημειου. τουτων ουν ουτως εχοντων ζητητεον πως
λεγει τεθεασθαι το πνευμα ο Ἰωαννης· ου γαρ θεμιτον νομιζειν αισθητως ορασθαι το
πνευμα νοητην υπαρξιν εχον. τωι προκειμενωι <ουν> συνεξετασθησεται, καθολου του
προβλημα τος γινομενου, τα εν ταις προφητειαις ομοιοτροπως λεχθεντα. πολλοι γαρ
των προφητων και απαξαπλως των αγιων ανδρων οπτασιας και ορασεις εωρακοτες
ανεγραφησαν τεθεωρηκεναι. επειδη γαρ και εν αλλοις το ιδειν και οραν διχως
ετμηθη, εις τε την αισθησιν και την νοησιν, το μεν αισθητως εωρακεναι θεον τους
αγιους ανδρας αδυνατον εστι και συνολως την τριαδα η τα υπο ταυτην νοητην υπαρ
ξιν εχοντα· λειπεται <δε> κατα την νοησιν τεθεωρηκεναι αυτους τας οπτασιας ουχ
ως εχουσιν υποστασεως, αλλ' ως οραν δυνανται δι' αναλογου τινος. αμελει γουν του
αγιου πνευματος σχημα η μορφην η συνολως ειδος ουκ εχοντος, ως περιστερας
νοησιν δεχεται, και του αγιου πνευματος, μεταβατικως ου κινουμενου, καθοδον
βλεπει γινομενην επι τον βαπτιζομενον Ἰησουν εκ του ουρανου. και οτι ουδενος
τουτων αισθητικη η αντιληψις το επιφερομενον δηλοι· «Ἐφ' ον γαρ αν ιδηις, φησι,
καταβαινον και μενον επ' αυτον». καταβασιν μεν γαρ τινος και αισθητικως εστιν
ιδειν, οτε σωμα τυγχανει. † ου μην και δι' οψεως αλλα και δια νοησεως οραται το
κατεληλυθος μεν εφ' ον κατεληλυθεν· ουχι δε και μενοντων αν τιληπτικη η
αισθησις προς το βεβαιωσαι την θεωριαν ταυτην. και δι' ετερας δε αποδειξεως
ρητεον ως οι ετεροι ευαγγελισται την καταβασιν του πνευματος επι τον υιον
εωρασθαι τωι Ἰωαννηι λε γουσιν, ιδοντι και ανοιχθεντας η σχισθεντας τους
ουρανους. ανοιξιν δε η σχισιν ουρανων αισθητικως ουκ εστιν ιδειν, οποτε ουδε των
παχυτερων σωματων, υδατος και αερος λεγω, εστω δε και αιθερος, ει γε αλλο παρα
τους ουρανους εστι. τα γαρ διερχομενα δια των συνεχων σωματων, οτε μη σκληρα
εστι, διαβαινει δια τουτων, ουκ αλλοθεν αυτοις της ανοιξεως και διοδου γινομενης.
αυτα γαρ τα διαβαινοντα ανοιγουσιν αυτα ενουμενα μετα την διοδον των διαβεβη
κοτων. διαιρεσεις γουν υδατος ουκ εστιν ιδειν ανευ του παρεμβεβλη σθαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

στερεωτερον σωμα. ει δε τουτο, ουχ υποπεσοι <αν> οψει ου ρανων ανοιξις, ουδε γαρ
σωμα εστι το εκειθεν καταβεβηκος αγιον πνευμα. νοητως αρα και ταυτα τωι
βαπτιστηι τεθεωρηται. επι στατεον δε και τωι μεμενηκεναι το πνευμα το αγιον επι
μονον τον Ἰησουν, ει γαρ και επ' αλλον εμενεν κατελθον, ουκ ην σημειον δεικνυον
τον βαπτιζοντα εν αγιωι πνευματι. αποδεικτεον δε και τουτο ουτως· το πνευμα το
αγιον αχραντοις και καθαραις ψυχαις ενοικιζεται, ουχ υπομενον ειναι ενθα αμαρτια.
«Ἅγιον γαρ πνευμα «παιδειας φευξεται δολον και απαναστησεται απο λογισμων
ασυνετων». και ο ∆αυειδ εν τινι αμαρτιαι γεγονως αξιοι τον θεον λεγων· «Το
«πνευμα σου το αγιον μη αντανεληις απ' εμου». επει ουν Ἰησους μονος αμαρτιαν ουκ
εποιησεν, ουδε δολον εσχεν εν τωι στοματι αυτου (περι μονου γαρ αυτου ειρηται·
«Τον μη γνοντα αμαρτιαν»), εικοτως κατελθον επ' αυτον το αγιον πνευμα εμεινεν.
ταυτα δε παντα, το κατελθειν λεγω εξ ουρανου το πνευμα επι τον Ἰησουν και μειναι
επ' αυτον, οικονομιας ενεκεν γεγραπται, ουχ ιστορικην διηγησιν εχοντα, αλλα
θεωριαν νοητην, ως ηδη ειρηται. αχωριστον γαρ του υιου το αγιον πνευμα· ουδε γαρ
ο υιος εν τοπωι ουδ' αυ ο πατηρ, ινα και το αγιον πνευμα μεταβατικως κινουμενον εκ
του πατρος εις τον υιον μεταβαινηι. καθολου γαρ τα περι της θεοτητος νοητως
εκλαμβανειν προσηκεν, καν ανθρωπινως λεγηται, οιον το ιστασθαι <και> το
καθησθαι και το αναβαινειν 〚και οσα ομοια του τοις γεγραπται περι της
θεοτητος〛. 21 Ἄξιον ζητησαι πως νυν μεν Ἀνδρεας τηι δευτεραι ημεραι απο του
βαπτισματος Ἰησου ευθυς ευρισκει τον αδελφον τον ιδιον Πετρον, αλλαχου δε ο
Ἰησους μετα πολλας ημερας του βαπτισματος ευρισκει Πετρον και Ἀνδρεαν τον
αδελφον αυτου κατα τον Ματθαιον. εικος ουν πρωτον τον Ἀνδρεαν αναγαγοντα τον
Πετρον προς τον Ἰησουν ωφελεισθαι μικρον παρα του διδασκαλου, ειτα μετα την
ωφελειαν του αδελφου ανακεχωρηκεναι προς το τοις ιδιοις σχολαζειν, τον δε
Ἰησουν μετα την προτεραν κλησιν κεκληκεναι αυτους επι τωι επε σθαι αυτωι
διηνεκως, εχοντας εξουσιαν ανθρωπους αλιευειν δι' ης παρεσχεν αυτοις
διδασκαλιας. «Ἔρχεσθε, φησι, και ιδετε»· ταχα δια του «Ἔρχεσθε» επι το πρακτικον
αυτους παρακαλων, δια δε του «Ἴδετε» την ακολουθουσαν της κατορθωσεως των
πραξεων θεωριαν παντως εσεσθαι τοις βουλομενοις υπογραφων γινομενην εν τηι
τουτων διαμονηι. 22 Πετρον δε αυτον κληθησεσθαι ειπεν, παρονομασθεντα απο της
πετρας, ητις εστιν ο χριστος· ιν' ωσπερ εκ σοφιας σοφος και αγιος εξ αγιοτητος,
ουτως και εκ της πετρας Πετρος **. αποδεικνυται δε τουτο εξ ων ειπεν ο σωτηρ προς
τον ουτως ωνομασμενον· «Συ ει, «φησιν, Πετρος, και επι ταυτηι τηι πετραι
οικοδομησω μου την εκ «κλησιαν». 23 Το «Τηι επαυριον ηθελησεν εξελθειν εις την
Γαλιλαιαν» αμφι βολως ειρημενον δηλοι οτε μεν τον Ἀνδρεαν ειναι τον
εξεληλυθοτα, οτε δε τον Ἰησουν. δοκει δε μαλλον περι του Ἀνδρεα ειναι το λεγομενον, εξεληλυθοτος εις την Γαλιλαιαν και ευροντος τον Φιλιππον. τουτωι τωι
ευρεθεντι υπο Ἀνδρεου Φιλιππωι λεγει ο Ἰησους· «Ἀκο»λουθει μοι». εστι δε το
ακολουθειν τωι Ἰησου το επεσθαι λογωι, σοφιαι, δικαιοσυνηι, πραττοντα και
φρονουντα ορθως. μεταλαμ βανεται δε η Βηθσαιδα Ἑλλαδι φωνηι εις το «Οικος
θηρευτων», οις [ο] Ἰησους ειπεν· «∆ευτε οπισω μου και ποιησω υμας αλιεις αν
«θρωπων». περι των τοιουτων θηρευτων ως εκ θεου πεμπομενων εν τωι Ἱερεμιαι
προφητεια φερεται εκ προσωπου του θεου εχουσα ουτως· «Και ιδου εγω αποστελλω
εις υμας πολλους θηρευτας οι «θηρευσουσιν υμας». 24 Ου τουτο δε ειπειν βουλεται,
οτι οι προφηται ουτως εγραψαν οτι Ἰησους εσται ο υιος Ἰωσηφ απο Ναζαρετ, αλλ'
αντι του «Τον Ἰωσηφ υιον» «τον απο Ναζαρετ» τουτον ευρηκαμεν οντα εκεινον περι
ου Μωυσης τε εν τωι νομωι και οι προφηται ειπον. 25 Το «Ἐκ Ναζαρετ δυναται τι
αγαθον ειναι;» ητοι αμφιβαλλων, αρα εκ της Ναζαρετ τηλικουτον αγαθον δυναται; η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

τεθαρρηκοτως λεγει, εκ της Ναζαρετ εστιν οντως ο ευρεθεις και αληθως αγαθον
εστιν. προς ον Φιλιππος· «Ἔρχου και ιδε» τον ευρεθεντα Ἰησουν, τηι οψει αυτον
μαλλον πληροφορησαι η ακοηι περι του ευρεθεντος βουλομενος. 26 Και το υπο
Ναθαναηλ δε ειρημενον προς τον Ἰησουν ουτως απεδωκεν «Συ <ει> ο υιος του θεου·
συ του Ἰσραηλ, του διορατικου γενους, βασιλευς υπαρχεις». το γαρ καρδιαν βλεπειν
και γινωσκειν τις δολον εχει εν εαυτωι και τις ου, υιου θεου τυγχανει και ουχ ενος γε
των πολλων υιων, αλλα του μονογενους, βασιλεως οντος του εκλεκτου γενους.
τουτο δε ο Ἰησους εστι, διο και υιος θεου ην. 27 Ειδες με τοτε οτε υπο την συκην
ετυγχανον, πριν υπο Φιλιππου κληθω. Ἰησους ταυτα ακουσας φησιν· Ἐπειδη «ειπον
σοι οτι ειδον «σε υπο την συκην πιστευεις;» μειζονα τουτων οψει. μετα δε την ως
προς το ρητον σαφηνειαν τα προς αλληγοριαν ρητεον. Φιλιππος εκ του ακολουθειν
Ἰησου, οντι θεου λογωι και θεου σοφιαι, θηρευ τικος γεγονε των διδομενων υπο θεου
ψυχων τοις δυναμενοις αυτας ωφελειν. «δομα γαρ κυριου» ερμηνευεται Ναθαναηλ.
τουτωι τωι δο θεντι αυτωι μαθητηι ουκ ευθυς τα περι της θεοτητος του υιου του θεου
ανακοινουται, αλλα τα περι της ενανθρωπησεως αυτου λεγων, Ὃν αναγινωσκομεν
κοινηι παντες οι Ἑβραιοι ελευσομενον εν τοις γραμμασιν Μωσεως και των
προφητων ευρηκαμεν, Ἰησουν τον γεν νηθεντα εκ της παρθενου ανευ καταβολης
σπερματος ανδρος, οστις υιος του Ἰωσηφ του μνηστευσαμενου την Μαριαν
χρηματιζει, εχων την γενεσιν εκ Ναζαρετ τοπικως. πολις γαρ η Ναζαρετ της παρ
θενου. ταυτα παραλαβων ο μαθητης Ναθαναηλ παρα Φιλιππου. ηδη διδασκαλου
αυτου γεγενημενου, λεγει προς τον διδαξαντα· Ει εκ της Ναζαρετ εστι το ευρεθεν,
αγαθον εστι; προς ον ευθεως ο Φιλιππος εις αυτην την αυτοψιαν του πραγματος
καλων· «Ἔρχου «και ιδε», ου βουλομενος αει τον μαθητην φωνων ακροατην υπαρ
χειν αλλα θεωρον της αληθειας ειναι, μετα την των λογων ακροασιν επι θεωριαν
σπευδοντα. τον Ναθαναηλ ιδων ο Ἰησους ου μονον κατα το βαδιζειν αλλα και κατα
προκοπην ερχομενον προς την θεωριαν, μαρτυρει περι αυτου ουτως προθυμουμενου
[η γραφη] προς την της αληθειας νοησιν· και φησι τοις συνουσι· Τουτον τον
ερχομενον ορατε; ου μονον αισθητως και κατα σαρκα Ἰσραηλιτης εστιν, αλλα και
κατα πνευμα και νοησιν. νουν γαρ εχει θεωρουντα θεον· εστι γαρ Ἰσραηλιτης
αληθως και ου ψευδωνυμως, επει παντος δολου καθαρευων αληθειας φιλος
υπαρχει. 28 [Τριτης ηδη ημερας ενεστηκυιας αφ' ου ο Ἰησους εβαπτισθη, γαμου εν
Καναι της Γαλιλαιας γενομενου, και ουσης της μητρος Ἰησου εκει και αυτος ο Ἰησους
εκληθη αμα των μαθητων. Και γαρ ποιητης ων ο Ἰησους του ανδρος και της
γυναικος ου παραιτειται κληθηναι εν γαμωι, αυτος ων ο μετα το πλασαι την Ευαν
αγαγων αυτην προς τον Ἀδαμ. διο και εν ευαγγελιωι περι της συνοδου λεγει· «α ο
θεος συνεζευξεν ανθρωπος μη χωριζετω». εντρεπεσθωσαν τοινυν οι τον γαμον
αθετουντες αιρετικοι, Ἰησου εις γαμον καλου μενου και της μητρος αυτου ουσης
εκει. ελεγκτεον δε και Μανιχαιους λεγοντας μη ειναι την Μαριαν Ἰησου μητερα, του
ευαγγελιστου μαρ τυρουντος οτι Ἰησους μητερα ειχεν.] 29 Ἔνεστι την ακριβειαν του
ευαγγελιστου και εκ του διηγηματος τουτου θεωρησαι. επειδη γαρ ᾔδει τους
εθελοκακους εν Ἰουδαιοις πανουργους ετοιμως εχοντας προς το κακολογειν τας
Ἰησου δυνα μεις, εισαγει τον Ἰησουν μη τοις εαυτου μαθηταις αλλα τοις του
συμποσιου διακονοις προσταττοντα περι της του υδατος αντλησεως· 〚ειποντων αν
των διαβολων, ει οι μαθηται του Ἰησου αντλησαντες ησαν το υδωρ, Οινου
επληρωσαν τας υδριας υποκρινομενοι αυτας υδατος πεπληρωκεναι. ταυτηι τηι
ακολουθιαι κειται και το «Ἐγε «μισαν τας υδριας εως ανω»〛· και υπερ του μη
καταλειπειν σοφι στειας προφασιν, 〚ου πληρωθεισων των υδριων υδατος, οινος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

επι βληθεις, εδοξε νομισθηναι τον παντα εξ υδατος γεγενησθαι〛. 30 Το
«Ἐπιστευσαν» αντι του «Ἐβεβαιωθησαν» ειρηται. την γαρ πιστιν ως επι το πολυ
μαλλον επι της βεβαιωσεως λεγει. τουτοις ουν και την δοξαν αυτου μαλλον
εφανερωσεν. κτιστου γαρ και ου κτισματος το ουσιαν μεταβαλειν. ου γαρ ποιοτητος
απλως αλλ' ου σιας μεταβολη το εξ υδατος οινον γενεσθαι. 31 Και μετα τουτο
κατεβη εις Καφαρναουμ, αυτος και η μητηρ αυτου και οι αδελφοι αυτου και οι
μαθηται αυτου . 〚Ζητειται παρα πολλοις περι των αδελφων Ἰησου πως ειχεν του
τους, της Μαριας μεχρι τελευτης παρθενου διαμεινασης.〛 αδελφους μεν ουκ ειχεν
φυσει ουτε της παρθενου τεκουσης ετερον, ουδ' αυτος εκ του Ἰωσηφ τυγχανων.
νομωι τοιγαρουν εχρηματισαν αυτου αδελ φοι, υιοι του Ἰωσηφ οντες εκ
προτεθνηκυιας γυναικος· και επει καθ' ομολογιαν γυνη αυτου η Μαριαμ
εχρηματισεν. 〚τουτο γαρ ο Μωυσεως διδασκει νομος, μοιχειας τιμωριαν επαγων
κατα του επι βαινοντος μνηστευθεισηι παρθενωι· επιφερεται γαρ το Ἀνθ' ων
εταπεινωσε την γυναικα του πλησιον, αποθανειται· ει τοινυν ο νομος γυναικα του
Ἰωσηφ την κατεγγυηθεισαν αυτωι παρθενον λεγει〛, ακολουθως τηι τοιαυτηι
διαταξει αδελφοι του Ἰησου ειρηνται οι εκ του Ἰωσηφ, ει και αυτος εξ αυτου μη
τυγχανει. 32 [Τριων εορτων δημοτελων παραδοθεισων τοις Ἑβραιοις υπο του
μεγαλου ιεροφαντου Μωυσεως μια ην η καλουμενη Πασχα, υπερ κειμενη τας ετερας
δυο ατε σωτηριαν εμφαινουσα την εξ Αιγυπτου και μεταβασιν επι την αγιαν γην.
ταυτηι γουν τηι πανηγυρει το παν των Ἰουδαιων εθνος εκ πασων των πολεων και
κωμων εσπευδον επι την Ἱερουσαλημ. εν μονηι γαρ ταυτηι τηι πολει παραδεδοτο υπο
του νομου το πασχα θυεσθαι. εχρηματιζον δε αι τρεις εορται απο του
νομοθετησαντος αυτας θεου. επει δε Ἰουδαιοι ουκετι κατα την διαταξιν αλλα κατα
τας ιδιας ορεξεις τε και ηδονας ηγον τας εορτας, ου πασχα του θεου αλλα των
Ἰουδαιων ο ευαγγελιστης λεγει. ουκετι γαρ λατρειας ενεκα αλλα τρυφης χαριν
ηρχοντο εις Ἱερουσαλημ. παντα γαρ εις ευωχιαν εκ παντων των περιξ τοπων εν
αυτηι εκομιζετο και εν τωι οικωι του θεου επιπρασκετο. βοας γαρ και προβατα και
περιστερας πωλεισθαι εκει ωσπερ <εν> εμποριωι τινι ειπεν ο ευαγγελιστης. αλλ' επει
συνεβαινε μη τοσαυτα αυτους επι κομιζεσθαι αργυρια ερχομενους επι την εορτην,
επενοησαν τινες αργυραμοιβοι τραπεζας εκει τιθεναι και κολλυβιζειν, τουτεστι
δανει ζειν, χρυσια λαμβανοντες παρα των χρηιζοντων αργυριων, προς το μεθυειν και
τρυφαν μαλλον η εορταζειν εληλυθοτων. παντος τοι γαρουν του Ἰουδαιων εθνους
εκει τυγχανοντος και σχολαζοντος με θαις, Ἰησους εις τον του θεου οικον εισελθων
παντας απηλασεν εκειθεν αυτο μονον φραγελλιον εκ σχοινιων εχων. ουκ αν δε
τουτο κατωρθουτο, ει ο τυχων ανθρωπος ην † και επιλαμβανομενος τουτο πραττειν·
ου μονον γαρ το αλλο πληθος εξεβαλε του οικου αλλα και αυτους τους
πιπρασκοντας τα προς την ευωχιαν. μηδεις δε νομιζετω τουτο των αλλων θαυματων
ελαττον ειναι. ου γαρ ανευ θεικης ενεργειας οιον τε ην ενα ανθρωπον τοσουτον
πληθος εκβαλλειν, και μαλιστα εξηγριωμενων και φονωντων κατ' αυτου. και αυτοι
γουν οι Ἰουδαιοι καταπλαγεντες επι τωι τολμηθεντι φασιν εν τοις εξης προς αυτον·
«Τι σημειον δεικνυεις ημιν οτι ταυτα «ποιεις;» ∆υναμει, λεγοντες, πηλικος ει και
ποιαν θεοσεβειαν τελειν δυναμενος, οτι τοιαυτα πραττεις, τολμων ολον
πολυανθρωπον εθνος απελαυνειν μονος;] 33 Ἐπιστευον δε ουκ εις αυτον, αλλ' εις το
ονομα αυτου. ουτοι δε ου βεβαιαν ουδε τελειαν εχουσιν γνωσιν, περι ων και εν τοις
εμπροσθεν ειρηται, αλλα ραιστα διαπεσειν δυναμενην. οθεν ουδε επιστευσεν εαυτον
αυτοις, δια το ειδεναι αυτον ουκ εξ επιπολης αλλ' εκ του βαθους της διανοιας παντα.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

το γαρ εκ πραξεων και λογων επιστασθαι τινας και ανθρωπωι ψιλωι δυνατον. αλλ'
Ἰησους, ου ψιλος ανθρωπος ων, αλλα θεος γενομενος ανθρωπος, παντα οιδεν, το
κρυπτον καταλαμβανων του νου. 〚περι μονου γαρ θεου λεγεται το «Ὁ των
κρυπτων γνωστης και ειδως παντα πριν γενε «σεως αυτων».〛 και επει Ἰησους, θεος
ων, της καρδιας το κρυπτον επισταται, ου χρηιζει παρ' ανθρωπου μαρτυριαν λαβειν,
επισταμενος τι εστιν εν τωι ανθρωπωι. ου γαρ ειρηται γινωσκειν τον ανθρωπον
απλως, αλλα τι εστιν εν τωι ανθρωπωι. και επει εγινωσκεν μη εμ μενοντας αυτους εν
ηι ειχον εις το ονομα αυτου πιστιν, ουκ επι στευσεν εαυτον αυτοις. εκ σημειων γαρ,
αλλ' ουκ εκ νοησεως της περι θεου επεπιστευκεισαν. διο και ταχεως μεταπιπτειν
ηδυναντο απατηθησομενοι παρ' εαυτων η παρ' ετερων σοφιζομενων αυτους μη αρα
τα σημεια ουκ αληθως η ουκ ορθως γεγονεν. αλλ' ουκ ευεξαπατητος ο πιστευων εις
αυτον παρα θεου διαληψιν εχων. 34 Ἐν τοις πολλοις τοις πεπιστευκοσιν εις το
ονομα του Ἰησου τακτεον και τον Νικοδημον, ενα των Φαρισαιων οντα και αρχοντα
των Ἰουδαιων υπαρχοντα. αμελει γουν διδασκαλον ειναι Ἰησουν εχοντα θεον μεθ'
εαυτου, αλλ' ου θεον ειναι ενομιζεν, ως αι αυτου λεξεις σημαινουσιν, ειποντος οτι
«Ἀπο θεου εληλυθας διδασκαλος», και ωσπερ αληθειαν επιφερων της γνωσεως της
περι διδασκαλου εξης λεγει· «Ουδεις γαρ δυναται τα σημεια ταυτα ποιειν α συ
εργαζηι, «εαν μη ηι ο θεος μετ' αυτου». οθεν την προσοδον αυτου νυκτος γενομενην
ακολουθως ανεγραψεν ο ευαγγελιστης, προσελθοντος εν τοιουτωι καιρωι εν ωι λησειν
εμελλε τους πολλους Φαρισαιους ων εις υπηρχε. μαλλον δ', οπερ εστιν
αναντιρρητον, δια τουτο νυκτος προσεληλυθεν, επειπερ αγνοιαν εχων την περι θεου
ωι προσηρχετο ουπω πεφωτιστο. ου γαρ ανατεταλκει αυτωι ο της δικαιοσυνης ηλιος,
ο ποιητικος της νοητης ημερας, ης και ο Ἀβρααμ ερωτα λαβων παρεσκευαστο προς
το ιδειν αυτην, και θεασαμενος εχαρη. Φαρισαιοι δε ανθρωποι εισι την προυχουσαν
εν Ἰουδαισμωι ταξιν και αιρεσιν μετερχομενοι, ευτονον βιον επαγγελλομενοι και του
νομου και των προφητων ακριβειαν. διο και ως επιπαν θρασεις εισι και υπερηφανοι.
οθεν και ταυτην εσχον την ονομασιαν. Φαρες γαρ παρ' Ἑβραιοις «Ὁ διηιρημενος».
επει ουν και ουτοι διαιρουσιν εαυτους απο παντος εθνους των Ἰουδαιων, ως
υπερβαλλοντες φρονησει και βιωι, απο του Φαρες θελουσι χρηματιζειν. 35 Το
«Ἄνωθεν» οτε μεν «εκ των ανω» και «υψωθεν», ως το «Ὁ «ανωθεν ερχομενος
επανω παντων εστιν», οτε δε το «αυθις», ως εν τωι «Οις ανωθεν δουλευειν θελετε»,
τουτεστιν «αυθις». γινεται δε η ανωθεν γεννησις, περι ης ο σωτηρ διδασκει, εξ
αναληψεως αρετης και τηρησεως των εντολων αυτου. φησι γαρ προς τους μαθητας·
«Ἀγαπατε τους εχθρους υμων και προσευχεσθε υπερ των διωκοντων «υμας, ινα
γενησθε υιοι του πατρος υμων του εν τοις ουρανοις». πλην ει και εσφαλμενως ο
Νικοδημος απηντησε τοις ειρημενοις, αλλ' ουν εχει τι αληθες τα υπ' αυτου
λεχθεντα, ει και μη αυτος ενενοει αυτα. αληθως γαρ ουδεις καταμενων εν τωι
ανθρωπος ειναι ως γηραν εν τηι ανθρωπινηι καταστασει την κατα πνευμα και ανωθεν
γεννησιν δεξασθαι δυναται. ως γαρ ουδεις αδικος και απιστος μενων κατα
δικαιοσυνην και πιστιν γεννηθηναι δυναται, ουτως ουδεις καταμενων εν τοις
ανθρωπινοις και παλαιουμενος εν αυτοις την ανανεουσαν γεννησιν οιος τε εστι
λαβειν. οθεν ο της αληθειας διδασκαλος γραφει τοις προθυμουμενοις επι την θειαν
γεννησιν ελθειν εκδυσασθαι τον παλαιον ανθρωπον συν ταις πραξεσιν αυτου, ινα
τουτου αποβληθεν τος ενδυσωνται τον νεον «ανθρωπον τον κατα θεον κτισθεντα εν
«δικαιοσυνηι», ωι εψεται, ως ανωθεν γεννηθεντι, εν καινοτητι ζωης περιπατησαι. επι
ταυτην την γεννησιν παρορμων ο Ἰησους τοις γνωριμοις ελεγεν· «Ἐαν μη στραφητε
και γενησθε ως τα παιδια, ου «μη εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων».
προσχες και τουτου την ακριβειαν. τα μεν παιδια ουκ αμυνεται τους ηδικηκοτας, ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

λυπειται επι τηι αποβοληι των ηδεων, ου προσπασχει μετα βεβαιοτη τος τοις ουσι
προσηνεσι. βουλεται τοινυν τοιουτους ειναι ημας εκ διαθεσεως οια τυγχανει τα
παιδια εξ ηλικιας. εκεινα μεν γαρ ου λογωι εστι τοιαυτα, οι δε ως ταυτα γινομενοι
κατα προσταξιν Ἰησου λογωι και εξει βελτιστηι σπευδουσιν ευρεθηναι ουτως εχοντες.
καν τοινυν ο Νικοδημος συν αμαθιαι τα προκειμενα ειπεν, αλλ' ουν εν τοις λογοις
αυτου κειμενον τι αληθες ηγνοειτο αυτωι. 36 Τον τροπον του πως εστι «γεννηθηναι
ανωθεν» ερμηνευων ο σωτηρ λεγει· Ἐπει προκειται εισιεναι εις την του θεου
βασιλειαν, τυχειν δε τουτου αδυνατον μη γεγεννημενον εξ υδατος και πνευματος,
ακολουθει το γεννηθηναι ανωθεν τωι εξ υδατος και πνευματος γεν νηθηναι.
γενναται δε εκ πνευματος ο κατ' αυτο ποιηθεις, αγιος και πνευματικος εξ αυτου
γινομενος. ειτ' επει μη εκ μονου του πνευ ματος αλλα και εξ υδατος γενναται ο εις
την βασιλειαν του θεου εισερχομενος, ακολουθον εστι και περι του υδατος εκ της
γραφης τι θηρευσαι. και ορα μη αρα επινοιας μονης αλλ' ουχ υποστασεως δια φοραν
εχει προς το πνευμα. φησι γαρ μεθ' ετερα ο σωτηρ· «Ὁ «πιστευων εις εμε, καθως
ειπεν η γραφη, ποταμοι εκ της κοιλιας «αυτου ρευσουσιν υδατος ζωντος. τουτο δε
ελεγε περι του πνευματος «ου εμελλον λαμβανειν οι πιστευοντες εις αυτον». ει γαρ
περι του πνευματος ειρηται ως υδωρ ζων ποταμων δικην εκπορευομενον εκ του
πιστευοντος, επινοιαι μονηι διοισει του πνευματος το υδωρ. ως ουν γενναται τις εκ
του σωτηρος σοφος εκ σοφιας, ουτω και εκ του πνευματος αγιος και πνευματικος·
και εκ του υδατος καθαιρομενος και προς καρποφοριαν ποτιζομενος τις γενναται εξ
υδατος και πνευ ματος. αλλος δε τις ερει υδωρ ενταυθα ειρησθαι την καθαρευουσαν
διδασκαλιαν την ψυχην, ητις και αυτη συντελει προς το γεννηθηναι ανωθεν. περι
τουτου του καθαρισμου, γινομενου εκ θεικης παιδευ σεως, ο υμνωιδος ελεγε προς
τον θεον· «Πλυνεις με και υπερ χιονα «λευκανθησομαι». 〚και προς την του Ἰσραηλ
πληθυν ο Ἱερεμιας φησιν· «Ἀποπλυνε απο κακιας την καρδιαν σου, Ἱερουσαλημ, ινα
«σωθηις· εως ποτε υπαρξουσιν εν σοι διαλογισμοι πονων σου;» δια λογισμους πονων
αυτης λεγων τους κατα κακιαν πεποιημενους, δι' ους κολαζεσθαι μελλει, ει μη
πλυνει εαυτην τηι παιδευσει των γρα φων.〛 ειτ' επει μη μονη η ψυχη επι σωτηριαν
καλειται, αλλα και αυτο το σωμα, ωι οργανωι χραται προς τας εαυτης ενεργειας,
εικοτως και τουτο αγιασθηναι δει δια του λεγομενου εν τηι θειαι διδασκαλιαι «Λου
«τρου παλιγγενεσιας», ο και βαπτισμα θειον ονομαζεται, ουκετι μεν ψιλον υδωρ·
αγιαζεται γαρ μυστικηι τινι επικλησει. και ορα γε οιου μεγεθους και δυναμεως εστιν
επιστησας τηι γενομενηι παρα του σω τηρος τοις μαθηταις αυτου μυσταγωγιαι. φησι
γαρ· «Πορευθεντες «μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα
του «πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος, διδασκοντες αυτους «τηρειν» και
τα εξης. ει γαρ μαθητευθηναι δει προτερον παραλαβοντα τα δογματα της αληθειας,
ειτα τηρησαι α ενετειλατο αυτοις περι των ηθικων αρετων, και ουτω βαπτισθηναι
εις ονομα πατρος και υιου και αγιου πνευματος, πως ετι ψιλον ειναι δυναται το αμα
τουτοις παραλαμβανομενον υδωρ, μετεσχηκος ως οιον τε της δυναμεως της αγιας
τριαδος και αρετηι ηθικηι τε και διανοητικηι συνεζευγμενον; σκοπησον δε το μεγεθος
αυτου επιστησας τινος ενεκεν παραλαμβανε ται. ει γαρ του εισελθειν χαριν εις την
του θεου βασιλειαν, υπερ βαλλει δ' αυτη τηι υπεροχηι, πως ου μεγα το αιτιον του
εισιεναι εις αυτην υπαρχει; βασιλειαν δε θεου λεκτεον την καταστασιν των κατα
τους νομους αυτου τεταγμενως βιουντων. αυτη δε και εν οικειωι χωρωι (φημι δε τωι
εν τοις ουρανοις) την μονην εξει· αλλ' επει εν ταυθα μεν βασιλεια θεου, παρα δε
Ματθαιωι βασιλεια ουρανων προσ ηγορευται, λεκτεον Ματθαιον μεν απο των
βασιλευομενων, η των τοπων εν οις εισιν ουτοι, τον δε Ἰωαννην και Λουκαν απο
του βα σιλευοντος θεου ωνομακεναι· ως οταν και ημεις βασιλειαν Ῥωμαιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

λεγοντες αυτην δια των βασιλευομενων σημαινωμεν, δηλουντες αυτην η απο του
τοπου † οταν της γης [αυτου] η της οικουμενης αυτην απαγγειλωμεν. 37 ∆ηλουσιν
αι λεξεις αυται νοησιν τοιανδε. το αγιον πνευμα μονοις 37 σπουδαιοις επιφοιται, των
φαυλων μακραν υπαρχον. ου τοπικως 〚δε του μακραν και του εγγυς ακουειν δει〛,
αλλ' ως ενδεχεται περι ασω ματων αυτα νοειν. 〚αι γαρ τοιαυται φωναι, και περι
θεου πατρος πολλακις αναγραφεισαι, ου τοπικας σημαινουσι διαστασεις〛. επει ουν
των φαυλων απαλλοτριουμενον το πνευμα πληροι τους πιστιν και αρετην εχοντας,
εικοτως ειρηται· «Το πνευμα οπου θελει πνει». σημαινει δε τουτο και ουσιαν ειναι το
πνευμα. ου γαρ, ως τινες οιονται, ενεργεια εστι θεου, ουκ εχον κατ' αυτους
υπαρξεως ιδιοτητα. 〚και ο αποστολος δε, απαριθμησαμενος τα του πνευματος
χαρισματα, επηνεγκεν ευθεως· «Ταυτα δε ενεργει το εν και το αυτο πνευμα,
«διαιρουν ιδιαι εκαστωι καθως βουλεται.» ει δε θελει και ενεργει και διαιρει, ουσια
γουν εστιν ενεργητικη, αλλ' ουκ ενεργεια. αλλα και το «Ἔδοξε δε τωι αγιωι πνευματι
και ημιν» εν ταις Πραξεσιν ειρη μενον, ου μακραν εστι του θελειν και βουλεσθαι.
προς τουτοις και λογοι αυτου φερονται εν ταις θειαις γραφαις, και μαλιστα εν ταις
των Ἀποστολων Πραξεσιν· «Νηστευοντων γαρ αυτων και λειτουρ «γουντων τωι
κυριωι, ειπεν το πνευμα το αγιον· Ἀφορισατε μοι τον «τε Παυλον και τον Βαρναβαν
εις το εργον ο προσκεκλημαι αυτους». και ετι εν τωι αυτωι βιβλιωι· «Προφητης τις,
Ἄγαβος ονομα αυτωι, φησι· Ταδε λεγει το πνευμα το αγιον· Τον ανδρα ου εστιν η
ζωνη «αυτη ουτω δησουσι» και τα εξης.〛 πλην ει και το πνευμα οπου θελει πνει, ο
Νικοδημος ουκ εχων αυτο εν εαυτωι, τωι μη πεπιστευ κεναι ως δει τωι Ἰησου, μονην
την φωνην αυτου ακουων, ουκ οιδεν που υπαγει και ποθεν ερχεται. μονον δε της
φωνης αυτου ακουει ο εντυγχανων ταις του πνευματος γραφαις μετα του μη νοειν
αυτας· παντος του προσεχοντος τηι αναγνωσει και ερευνωντος τας γραφας εν τωι
νοειν αυτας ειδοτος ποθεν ερχεται και που ληγει η οδος του πνευματος, ην
επιπορευεται δια της των θειων λογιων παιδευσεως. την γαρ αιτιαν ειδως τις δι' ην
του πνευματος η διδασκαλια ανθρω ποις δεδοται, οιδεν ποθεν ερχεται· αλλα και το
ου ενεκεν και επι τινι τελει δεδοται αυτη θεωρησας οιδεν που υπαγων καταπαυει. 38
Ζητησαι γε αξιον πως ο σωτηρ επιγεια ειπεν ειρηκεναι, περι βασιλειας θεου και της
ανωθεν γεννησεως, και περι του αγιου πνευ ματος 〚και του εξ αυτου γεννηθηναι
διδαξας〛. ουδεν γαρ τουτων επιγειον αλλ' εκαστον ουρανιον. ρηθειη δ' <αν> προς
τουτο οτι ουκ ειπεν ο Ἰησους· Ει τα γηινα ειπον υμιν, αλλα «Τα επιγεια»· επιγεια
λεγων α τοις επι γης ετι διατριβουσιν ανθρωποις δυναται υπαρξαι τε και νοηθηναι.
ου γαρ παρα την εαυτων φυσιν επιγεια αλλ' επουρανια οντα δωρεαι θεου τοις
ανθρωποις δεδοται. 〚οτι δε τα τοις επι γης ανθρωποις διδομενα ανωθεν και
ουρανια εστιν ο Ἰακωβος γραφει· «Πασα δοσις αγαθη και παν δωρημα τελειον
ανωθεν εστι καταβαινον «παρα του πατρος των φωτων». τουτο δε ειπεν παρα του
σωτηρος αυτο μαθων ειρηκοτος· «∆ωσει ο πατηρ εξ ουρανου αγαθα τοις «αιτουσιν
αυτον.»〛 ειτα επει των εκ θεου χορηγουμενων τα μεν οια τε εστιν υπαχθηναι τοις
εκ μερους γινωσκουσι, τα δε τοις επι τελειο τητα φθασασιν εν τωι μελλοντι αιωνι,
οτε το εκ μερους καταργηθη σεται ελθοντος του τελειου, πανυ αρμοδιως ειρηται·
«Πως εαν ειπω «υμιν τα επουρανια πιστευσετε»; οτι <ο> εκ μερους μη πιστευων ουδε
τοις τελειοις πιστευσει. 39 Προσετετακτο δε το του οφεως υπο του θεου, οπως
εχωσιν ειδε ναι οι υπο Μωυσεως αγομενοι οτι ωσπερ ανηιρουντο υπο των ιοβο λων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

θηριων απιστησαντες θεωι, τωι την γην αυτοις επαγγειλαμενωι, ουτως σωθησονται
ατενιζοντες τωι υψωθεντι οφει δια τον προστα ξαντα τουτο γενεσθαι θεον. ου γαρ η
του κατασκευασματος φυσις αλλ' ο εντειλαμενος αυτοις τουτο γενεσθαι της
σωτηριας αυτοις την αιτιαν παρεσχεν. και οι νοητοι δε οφεις θανατωι τους
ανθρωπους υπεβαλον δι' αμαρτηματων; τον ιον αυτοις της ιδιας πονηριας ενιεντες.
και δη πολλου του κατα των ψυχων θανατου γεγενημενου (ουτος δε εστιν ο
επομενος τηι αμαρτιαι), παρακληθεις ο θεος υψωθηναι τον εαυτου υιον ευδοκησεν,
ινα παντες οι δια πιστεως εις αυτον ορωντες απαλλαττωνται της των νοητων
οφεων βλαβης και ζωην αιωνιον εχωσι. ζωη δε αιωνιος εστιν ουχ η κοινη ητις και
ετεροις ζυοις υπαρχει, αλλ' η εκ της πιστεως και της λοιπης αρετης εγγινομενη. 40
Και εκ του παροντος ρητου ελεγξαι εστι τους λεγοντας την «υιος» προσηγοριαν επι
μονου του εκ Μαριας κεισθαι, μη μην επι του θεου λογου. 〚ιδου γαρ και ο υιος του
θεου εστιν ο εις τον κοσμον αποσταλεις. απεσταλη δε εις τον κοσμον ου το εκ της
παρθενου ληφθεν (ενταυθα γαρ συνεστη εξ αυτης τεχθεν), αλλα θεος λογος ων
αληθειαι και φως αληθινον. περι γαρ του αυτου πρεσβειαν προσα γουσι τωι θεωι οι
λεγοντες· «Ἐξαποστειλον το φως σου και την αλη «θειαν σου», και παλιν γεγραπται·
«Ἐξαπεστειλεν ο θεος τον λογον «αυτου και ιασατο αυτους».〛 41 Ἐρει δε τις μη
πανυ συνετως εννοεισθαι το ερμηνευθεν ως μη εληλυθοτος Ἰησου κριναι νυν τον
κοσμον, παρατιθεμενος το επι φερομενον εξης· «Αυτη δε εστιν η κρισις, οτι το φως
εληλυθεν εις «τον κοσμον». και εν αυτωι τουτωι τωι ευαγγελιωι Ἰησους λεγει· «Εις
κριμα εις τον κοσμον εληλυθα». λυτεον ουν το επαπορηθεν. καν αμφοτερα Ἰησους
εληλυθως ποιηι, το τε κριναι τον κοσμον και το σωζειν αυτον, αλλα θατερον δια
θατερον εστιν. εις κριμα γαρ εληλυθεν εις τον κοσμον ινα σωσηι αυτον (ου γαρ σωζει
ινα κρινηι), και ωσπερ ιατρος προς καμνοντα ερχεται ινα υγιασηι αυτον. τουτο γαρ
τελος της του ιατρου αφιξεως, καν αλλα τινα γινηται, οιον τομη <η> καυσις. ου γαρ
προηγουμενως επι τωι τεμειν ** η καυσις, αλλ' επι τωι υγιασαι. εξης επι τουτοις το «Ὁ
πιστευων εις αυτον «ου κρινεται». ο γαρ δια πιστεως επι την τελειαν σωτηριαν
φθασας ουχ υποκειται κρισει. ο μεντοι μη πιστευσας αυτοκατακριτος ων ηδη
κεκριται. 42 Αυτη δε εστιν η κρισις, οτι το φως εληλυθεν εις τον κοσμον και
ηγαπησαν οι ανθρωποι μαλλον το σκοτος η το φως . Ει γαρ μη εληλυθει εις τον
κοσμον το φως, ειχον αγνοιαν των καλων αιτιασασθαι οι μη πραξαντες αυτα, 〚ως
αν οι τας κακιας ενεργουντες τοπον απολογιας ειχον, φασκοντες μη εγνωκεναι αυτα
οντα κακα〛. αλλ' επει το φως εληλυθεν εις τον κοσμον, πασης πεπλανημενης
απολογιας φυγαδευομενης κρισις εσται εξεταστικη των πραξεων και του
φρονηματος [εξ] εκαστου· ως αποδεχθηναι και βασιλειας θεου τυχειν τους το φως
αγαπησαντας, εκ της προς αυτο αγαπησεως φως και αυτους γεγενημενους δι' εργων
αγαθων και φρονηματος αληθους <ως> μισησαι το σκοτος (τουτο δε εστιν η κακια
και η ασεβεια), τους δε αποστραφεντας την αρετην και τον ταυτης παροχον θεον
κολασεων αιωνιων πειρασθηναι· επειπερ σπουδα ζοντες εχειν εργα πονηρα
εμισησαν το φως, δια φανερωσεως ελεγχον αυτων τα φαυλα εργα· «Πας γαρ ο
φαυλα πρασσων μισει «το φως», ουδ' ολως προσελθειν αυτωι βουλομενος, ινα μη
ελεγχθηι τα εργα αυτου οντα πονηρα, κρυπτειν αυτα βουλομενος ινα μη παρ' αλλους
καταγνωσθηι· αλλ' ει και ουτος μισει το φως, αλλ' ουν ο της αληθειας εραστης
ερχεται προς το φως, φανερωθηναι θελων τα εργα α ποιει οτι εν θεωι εστιν
επιτελουμενα. 〚καλως ειπεν· «Ὁ «τα φαυλα πρασσων» και «Ὁ ποιων την
αληθειαν», ουτε «Ὁ πραξας» ειπων ουτε «Ὁ ποιησας». εγχωρει γαρ και τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ποιησαντα το κακον αποστηναι μεν της κακιας † ιδειν δε προς το καλον· και τον τηι
αλη θειαι χαιρειν επαγγελλομενον νευσαι ποτε προς το χειρον. διο ειπε το
«Πρασσων» και το «Ποιων». ουτε γαρ ενεστι περι την κακιαν διακειμενον χαιρειν τωι
καλωι, και ο της αληθειας εραστης παντως εστι των καλων επιθυμητης.〛 το δε
ερχεσθαι και μη ερχεσθαι προς το φως ου τοπικως αλλ' ενεργητικως εκλαβειν δει,
ερχομενου προς αυτο παντος του κατ' αρετην πραττοντος. ο γαρ φαυλος, ενεργων
την κακιαν, παραιτειται φωτι συνειναι· ασυνυπαρκτα γαρ το αγαθον και το κακον,
το φως και το σκοτος· 〚ταυτον δε εν τουτοις το φως και το αγαθον, το σκοτος και
το κακον〛. αλλ' επει οι απο των αιρεσεων οιονται φυσει τινας ειναι εν σκοτει και
αγαπαν αυτο, επιστησον τοις ειρημενοις οτι αυτων εκαστος προαιρεσει εν σκοτει
εστι και αγαπαι αυτο· «Ἠγαπησαν, γαρ φησιν, οι ανθρωποι † το «σκοτος μαλλον η το
φως», ην γαρ αυτων πονηρα τα εργα. ου γαρ δια το σκοτος ειναι πονηρα εχουσιν
εργα· αλλ' οτι πονηρα εχουσιν εργα, το σκοτος αγαπωσι. και παλιν ου τωι μη
ερχεσθαι προς το φως φαυλα πραττουσιν· αλλα τωι φαυλα πραττειν ουκ ερχονται
προς το φως. 〚εφ' ημιν δε το πραττειν τα φαυλα η το φως αγα παν και ποιειν την
αληθειαν.〛 43 〚Ἐπειδη γεγραπται· «Ἠγαπησαν μαλλον οι ανθρωποι το σκοτος «η
το φως» ζητητεον ει αμφοτερα αγαπησαντες μαλλον το σκοτος ηγαπησαν, ηττον δε
το φως· ο και δοκει χωραν εχειν επι των μητε αγαν φαυλων ανθρωπων μητε κατα
την αρετην τελειων. νομιζω δε μη τουτο δηλουσθαι, το αμφοτερα αυτους
αγαπωντας μαλλον το σκοτος αγαπαν, η μαλλον το φως αγαπαν, αλλα τοιαυτην
ειναι την διανοιαν· αυτεξουσιοι οντες οι ανθρωποι, τωι προαιρεσιν ελευθεραν εχειν,
οφειλοντες το φως αποδεχεσθαι και το σκοτος φευγειν αναπαλιν πεποιηκασιν οι
εχοντες εργα πονηρα, ως το σκοτος αγαπησαι, μηδα μως δε το φως. συγκριτικως δε
ακουειν ου χρη του πλειον ηγαπη κεναι αυτους το σκοτος υπερ το φως· ουδ' ολως
γαρ αυτο ηγαπη σαν, μισησαντες αυτο. και οτι αυτη η νοησις ορθως εχει εξ αυτου
του προκειμενου παρισταται. δια τουτο γαρ αυτους ηγαπηκεναι το σκοτος λεγει η το
φως, επειπερ φαυλα πρασσοντες μισουσι το φως. ει δε μισουσιν αυτο, ου
συγκριτικως αγαπωσι το σκοτος. εις τουτο ληψει και το γραφομενον υπο του
αποστολου περι των πονηρων ανθρωπων, ως ειεν «φιληδονοι μαλλον η φιλοθεοι».
και εν ταυτηι γαρ τηι λεξει δηλουται οτι μονην την ηδονην αλλ' ου θεον φιλουντες
μαλλον φιληδονοι η φιλοθεοι ειρηνται. και εν Ψαλμοις δε περι φαυ λου τινος
γεγραπται· «Ἠγαπησας κακιαν υπερ αγαθωσυνην». ου γαρ αμφοτερα αγαπων
μαλλον την κακιαν ηγαπησεν.〛 44 Ευγνωμονως δει ακουειν το «Παντες ερχονται
προς αυτον» αντι του «Πολλοι», και το «Ου δυναται ανθρωπος αφ' εαυτου λαμ
«βανειν ουδεν, εαν μη ηι δεδομενον εκ του ουρανου»· τουτεστιν Ου δυναται
ανθρωπος εχειν τι χαρισμα θειον, εαν μη ηι δοθεν αυτωι εκ του ουρανου. διδοται δε
τα εκ θεου χαρισματα τοις πιστει και αρετηι προς το λαβειν αυτα παρεσκευασμενοις.
μαθετε τοινυν ως καν εγω λαβων παρα του υιου του θεου εχω το βαπτιζειν δι'
υδατος εις με τανοιαν, πολυ απολειπομαι του δεδωκοτος μοι αυτο. και οτι ου νυν
αλλα προτερον ταυτα λεγω, υμας εχω μαρτυρας ων ειπον τοις ερω τησασιν ει εγω
ειμι ο χριστος. παρητε γαρ λεγοντος μου ως του χριστου προδρομος ειμι, και ουκ
αυτος ο χριστος. μη προσκοπτετω δε τις ως ουκ ορθως ειρημενωι τωι «Ου δυναται
ανθρωπος λαμβανειν «ουδεν». 45 Ἡ λογικη ουσια, ης μερος εστι και η ανθρωπου
ψυχη, εξ εαυτης ουδενος εστι των αγαθων γεννητικη, ει και δεκτικη εστι τουτων.
αυτη τοιγαρουν γυναικος τροπωι εξ αλλου γενναν πεφυκεν ας δυνα ται τικτειν
αρετας πρακτικας τε και διανοητικας. διο νυμφην αυτην ερω, ου του τυχοντος αλλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

μονου του σπορεως των αγαθων. ουκ αλλος δ' εστι του Ἰησου, ου ειρηκατε
βαπτιζειν, υπ' εμου μεμαρτυ ρημενου, προς ον ερχεσθαι παντας φατε. ει θελετε ουν
και υμεις αγαθα τεκειν, προς αυτον απελθετε. μερος γαρ της νυμφης εστε, οντες της
ουσιας των λογικων. πλην ει και νυμφιος εκεινος, αλλ' εγω φιλος υπαρχων αυτου,
υπηρετης ων του βουληματος αυτου, ους παιδευω αυτωι παραστησαι σκοπον εχω.
καν τοινυν γεγονατε μου μα θηται, ουκ ειμι ο νυμφιος, τουτεστιν ουχ ο τελειος
διδασκαλος. διο και υμιν παραινω ωραν εχουσι συναρμοσθηναι τωι τελειωι
διδασκαλωι προς εκεινον γενεσθαι. ως και εγω αυτος ακροατης αυτου ευχομαι ειναι·
χαιρω γαρ ακουων της φωνης αυτου. διο και χαρα εστιν ημετερα οταν οι παρ' εμοι
φοιτησαντες προτερον τοσαυτην νοητικην εξιν αναλαβωσιν ως χωρειν την παρ'
εκεινου διδασκομενην τοις αξι οις σοφιαν. ιστε γαρ εκεινον ανωθεν ερχομενον
επανω παντων ειναι βασιλεα τε και παντοκρατορα τυγχανοντα. ει δε παντων επανω
εστιν, δηλον οτι και αυτου εμου· οθεν αυξανειν εκεινον προσηκει, εμε δε
ελαττουσθαι. 〚εις ταυτην την διανοιαν ληπτεα και τα Παυλωι Κορινθιοις γραφεντα,
συνταξιν εχοντα τοιαυτην· «Ἡρμοσαμην υμας «ενι ανδρι, παρθενον αγνην
παραστησαι τωι χριστωι», νυμφην λεγων την ολην εκκλησιαν, τυγχανουσαν αγνην
παρθενον δια την των δογ ματων και ηθων ορθοτητα. και ετεραι δε εκκλησιαι
γραφων ο αυτος αποστολος μνημονευσας του Ἀδαμ και της γυναικος επιφερει· «Το
«Μυστηριον τουτο μεγα εστιν· εγω δε λεγω εις χριστον και την εκ «κλησιαν», ινα ως
εκεινοι γονεις εγενοντο παντων ανθρωπων, ουτως ο χριστος και η εκκλησια παντων
των αγαθων εργων, νοηματων τε και λογων, γεννητορες ωσιν.〛 του τοινυν
ερμηνευομενου νυμφιου φιλος εστιν ο Ἰωαννης, εστηκως παρ' αυτωι βεβαιαι
συγκαταθεσει τωι παγιαν εχειν εις αυτον την πιστιν, και ουτως εστηκως χαραι χαιρει
δια την του νυμφιου λαλιαν. οθεν εξης επιφερει το «Αυτη ουν η «εμη χαρα
πεπληρωται» παντων προς τον Ἰησουν απιοντων. ελη λυθα γαρ μαρτυρησαι αυτωι,
ινα παντες πιστευσωσιν αυτωι δι' εμου· οθεν εκεινον δει αυξανειν, εμε δε
ελαττουσθαι. και τουτο δε φρονι μως επιστησαι δει, ου γαρ προσλαμβανων τι
αυξανει ο σωτηρ, ουδε αποβαλλων τι ο Ἰωαννης ελαττουται, μενει γαρ ο αυτος
εκατερος. νοειται δε το λεγομενον ουτως· ο εωσφορος προ του ηλιου ανατελ λων επι
τωι συνεθισαι τας οψεις προσβαλλειν και μειζονι φωτι μεγε θος εχει ωρισμενον.
ουτος μειζων φαινεται του ηλιου πρωτηι οψεως προσβοληι· κατ' ολιγον δε του ηλιου
φανερουμενου ο εωσφορος ελατ τουται, ουκ αποβαλλων τι του ιδιου μεγεθους,
αλλα συγκρινομενος τωι ηλιακωι φωτι φανερωθεντι. ουτως και Ἰωαννης μεγας τις
υπαρ χει πληροτητι αγιοτητος. ηλθεν ο Ἰησους οπισω αυτου κατα τα προειρημενα,
εβαπτισθη, εμαρτυρηθη υπ' αυτου. μετα την περι του των οικονομιαν αναδειχθεισης
της Ἰησου θεοτητος, ο μεν δουλος, ο δε δεσποτης αποδεδεικται. 46 Ει γαρ ανωθεν και
εκ πατρος ερχεται ως παντοκρατωρ, δηλον οτι επανω παντων εστιν. οι δε υλικον
φρονημα εχοντες την εικονα φορουσι του χοικου, οι και εκ της γης λαλουσι. διο και
ει ποτε δι δασκαλιαν επαγγελλονται, σοφιαν εχουσιν ην Ἰακωβος γραφει, επι γειον,
ψυχικην, δαιμονιωδη. περι των τοιουτων και Ἡσαΐας γραφει, ως οντων εκ της γης
και εξ αυτης φωνουντων· του ανωθεν ερχο μενου θεου λογου επανω παντων
υπαρχοντος και λαλουντος α εωρα κεν και ηκουσεν. αλλα και οι προφηται, εχοντες
τον ανωθεν ερχο μενον προς αυτους λογον, α ειδον διανοιαι και ηκουσαν τοις ωσι
του εσω ανθρωπου λαλουσιν ουρανια και θεικα. εκαστος γαρ αυτων ερει· «Ταδε
λεγει Κυριος»· 〚και «Ἐγενετο λογος Κυριου προς με», λεγων. φανερωτερον περι
τουτου φησιν ο Σολομων ειπων· «Οι εμοι λογοι «ειρηνται υπο θεου.» διο γεγραπται·
«Πολυμερως και πολυτροπως «παλαι ο θεος λαλησας τοις πατρασιν εν τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

προφηταις, επ' εσχα «του των ημερων ελαλησεν ημιν, τοις κατα την επιδημιαν
τυγχα «νουσιν, εν υιωι».〛 αμελει γουν α εωρακε και ηκουσε ταυτα διδακτι κως τοις
ανθρωποις ελαλει. ταυτα δε εφαρμοζει τηι οικονομιαι· περι γαρ της θεοτητος ταυτα
ουκ ακολουθον εκλαμβανειν. 47 Και την μαρτυριαν αυτου ουδεις λαμβανει · καιτοι
πολλων ειληφοτων την μαρτυριαν αυτου, 〚ως αυτος παλιν ο Ἰωαννης επιφερει,
φασκων· «Ὁ λαβων την αυτου μαρτυριαν εσφραγισεν οτι ο θεος αλη «θης εστι».〛
πως δε οιον τε ειναι αληθες, λαμβανοντων αυτου την μαρτυριαν τινων, το «Και την
μαρτυριαν αυτου ουδεις λαμβανει»; λυτεον ουν το ηπορημενον ουτως· Ἰησους,
ανωθεν εληλυθως λαλων τε α ηκουσε και ειδεν, υψηλοτατην και πανυ μεγαλην την
μαρτυριαν λεγει περι του πατρος και εαυτου· και ουδεις λαμβανει ταυτην την
μαρτυριαν ως αυτος αυτην λεγει, τωι τους ακροατας αρχην του λαμβανειν εχοντας
πολυ απολειπεσθαι του μεγεθους της μαρτυριας. ομως ει και ουδεις οιος τε δεξασθαι
εστι την μαρτυριαν αυτου ουτως, αλλ' ουν εστι λαβειν αυτην ως δυνατον δεξασθαι
τους αρτι προσερ χομενους τηι πιστει. οθεν ου μαχεται το «Ὁ λαβων αυτου την μαρ
τυριαν» τωι μηδενα αυτην ειληφεναι, τωι ετερως μεν μη λαμβανεσθαι αυτην, *** οι
και εκ του ειληφεναι την Ἰησου μαρτυριαν σφραγιζουσι καταθεσει βεβαιαι τον θεον
αληθη ειναι, μαθοντες οτι <ο> παρ' αυτου αποσταλεις του θεου τα ρηματα λαλει·
επειπερ ουκ εστιν εκ της γης, ουδε εκ ταυτης φθεγγεται. 〚ου γαρ εκ μερους διδωσι
το πνευμα ο θεος.〛 48 Ει γαρ και ανδρες σοφοι θεον εσχηκοτες ελαλησαν τα του
θεου ρηματα, αλλ' ουν εκ μερους ειχον το πνευμα του θεου λεγοντος. «Ἐκχεω απο
του πνευματος μου επι πασαν σαρκα». ο δε γε σωτηρ αποσταλεις επι τωι τα ρηματα
του θεου λαλειν ουκ εκ μερους διδωσι το πνευμα. ου γαρ λαβων αυτος ετεροις
παρεχει, αλλ' αποσταλεις ανωθεν και επανω παντων υπαρχων διδωσιν αυτο,
τυγχανων αυτου πηγη. ερμηνευσομεν δε και ετερως το «Την μαρτυριαν αυτου
ουδεις «λαμβανει». επει γαρ ο ερευνων τας γραφας ευρισκει αυτας μαρτυ ρουσας
περι Χριστου. ουδεις των ανεξεταστως εντυγχανοντων ταις γραφαις Ἰουδαιων
ελαμβανε την [περι αυτου] μαρτυριαν· μονου και παντος του δυναμενου ειπειν· «Ὃν
εγραψε Μωσης εν τωι νομωι, και «οι προφηται, ευρηκαμεν Ἰησουν» λαμβανοντος την
περι αυτου μαρτυριαν και σφραγιζοντος οτι ο θεος αληθης εστιν, προεπαγγει
λαμενος το ευαγγελιον δια των προφητων. φερεται δε και εν ετε ροις αντιγραφοις·
«Ου γαρ εκ μερους διδωσι το πνευμα» σημαινουσης και ταυτης της γραφης μη
μετροις <προσ>εχειν τον αποσταλεντα, ωστε πεφεισμενως και εκ μερους παρεχειν
και ευαριθμητοις τισιν, αλλα δαψιλως και πλουσιως πασι τοις ευρισκομενοις του
λαβειν αξιοις. 49 Ἐπειδη οι δια παντων τον εαυτων νουν διαστρεφοντες αιρετι κοι,
διαιρουντες την θεοτητα και δια τουτο την παλαιαν γραφην ετερου λεγοντες θεου
και ετερου την καινην διαθηκην τιθεντες, φασι τον Ἰωαννην περι εαυτου και των
ετερων προφητων ειρηκεναι το «Ὁ ων εκ της γης εκ της γης λαλει», περι δε Χριστου
και των αποστολων αυτου· «Ὃν γαρ απεστειλεν ο θεος τα ρηματα αυτου «λαλει»,
ελεγκτεον αυτους ψευδως μαλλον δε ασεβως τουτο δογμα τιζοντας. 〚αυτος γαρ ο
βαπτιστης περι εαυτου λεγει· «Ὁ πεμψας «με βαπτιζειν εν τωι υδατι, εκεινος μοι
ειπεν· Ἐφ' ον αν ιδηις το «πνευμα καταβαινον και μενον επ' αυτον, † εκεινος εστιν ο
βαπτι «ζων εν πνευματι αγιωι. καγω εωρακα και μεμαρτυρηκα οτι ουτος «εστιν ο
υιος του θεου». ει γαρ ο πεμψας αυτον βαπτιζειν ο πατηρ εστι, λεγων αυτωι περι της
καθοδου του πνευματος, και ως ο χριστος υιος αυτου τυγχανει, πως λεγων α παρα
του πατρος του χριστου ηκουσεν εκ της γης λαλει; αμα και του ευαγγελιστου γρα
φοντος περι αυτου· «Ἐγενετο ανθρωπος απεσταλμενος παρα θεου, «ονομα αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

Ἰωαννης. ουτος ηλθεν εις μαρτυριαν, ινα μαρτυρησηι «περι του φωτος».〛 ει γαρ και
οι προ του Ἰωαννου προφηται εκ της γης ελαλουν, πως περι Χριστου μαρτυρουσιν;
ως περι των γραφων αυτων ο σωτηρ ειπεν· «Αυται εισιν αι μαρτυρουσαι περι
«εμου». 50 Πως γαρ ουκ εμελλεν αγαπαν ο πασαν κακιαν μισων θεος, περι ου
γεγραπται· «Ἐγω θεος αγαπων δικαιοσυνην και μισων αρπαγματα «εξ αδικιας»;
μισει δε ο θεος τα ειδη της κακιας, εφ' οις ο αμαρ τωλος χαιρει. αγαπαι τοινυν τον
υιον ως της αρετης παρεκτικον, αφανιστικον δε της κακιας και φθαρτικον· διο
ειρηται· «Ὁ πατηρ «αγαπαι τον υιον», αγαπωμενος υπο του υιου, του αγαπαν παλιν
ανθρωπινωτερον ακουομενου, ου μην νοουμενου. ει γαρ δικαιοσυνην αγαπων ο
θεος ουχ ουτως αυτην αγαπαι ως ο δικαιος ανθρωπος, επι τωι εχειν αυτην εν εαυτωι
και πεποιωσθαι κατ' αυτην, ουτω τον υιον λογον οντα αληθειαν τε και σοφιαν και
αγιασμον ποθει. δυνατον δε παραστατικον οικειοτητος του πατρος προς τον υιον
ειναι το ρημα. νομος γαρ φυσικος τοις γεννωσιν αγαπαν τα γεννω μενα. και ωσπερ
επι των ανθρωπων φυσικη μεν διαθεσις η προς τα τεκνα, αλλως δε πως γινομενη
προς τα ετερως αγαπωμενα, ουτω και ο θεος αγαπων μεν τον κοσμον ηι ο θεος, τον
δε υιον ηι ο πατηρ. διο ουκ ειρηται «Ὁ θεος», αλλ' «Ὁ πατηρ αγαπαι τον υιον, «και τα
παντα διδωσιν εν τηι χειρι αυτου». τουτο δε πιστως και φρονιμως εκλαβειν δει. ει
γαρ «παντα δι' αυτου εγενετο», υπο χειρα αυτου τα παντα τυγχανει κατα τον της
δημιουργιας και προ νοιας λογον· αλλ' απεφοιτησε ταυτα δι' αμαρτιας εξω της σκε
πουσης αυτα χειρος γενεσθαι. υπερ ουν της αυτων σωτηριας διδωσιν αυτα ο πατηρ
εν τηι χειρι του υιου, ου τωι υιωι προσθηκην χαριζο μενος αλλ' αυτοις βελτιωσιν. ως
διδασκαλωι γαρ και ιατρωι διδωσιν, ιν' αγνοιας και νοσου, τουτεστι κακιας, εκτος
αυτα ποιησας εχηι αυτα σκεπαζομενα και βασιλευομενα υπ' αυτου, ηδη αυτα εχων
υπο την δραστηριον και προνοητικην αυτου χειρα. δεικνυσι δε την αλη θειαν τουτου
του νοηματος το επιφερομενον· «Ὁ πιστευων † τωι «υιωι εχει ζωην αιωνιον». ει γαρ
ζωην αιωνιον εχει ο πιστευων τωι υιωι, δοθεις εν τηι χειρι αυτου, υπερ της ιδιας
σωτηριας και βελ τιωσεως διδοται, αλλ' ουκ επι τωι πλεον τι εχειν τον υιον. ποτε δε
πληρουται το δεδοσθαι παντα εν τηι χειρι του υιου η οτε αυτωι παν γονυ καμψει
επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων; 51 〚Πολλαχου των γραφων〛 αι κατα
των φαυλων τιμωριαι οργη λεγονται θεου· ως το λεχθεν περι των Αιγυπτιων υπο
Μωυσεως· «Ἐξαπεστειλας την οργην σου, και κατεφαγεν αυτος ωσει καλαμην».
〚και Παυλος περι των Ἰουδαιων γραφει· «Ἔφθασεν δε αυτους η «οργη εις τελος»,
οργην λεγων τας επελθουσας επ' αυτους θεηλα τους τιμωριας. αλλα και προς τον
καταφρονουντα της χρηστοτητος και μακροθυμιας φησι· «Κατα δε την σκληροτητα
σου και αμετα «νοητον καρδιαν θησαυριζεις σεαυτωι οργην εν ημεραι οργης».〛 ου
γαρ νομιστεον παθος ειναι θεου την ονομαζομενην αυτου οργην. πως γαρ δυνατον
παθος ειναι περι τον απαθη; αλλ' επει μη πασχει θεος αναλλοιωτος ων, ερμηνευτεον
την λεγομενην αυτου οργην καθ' α ειρηται. 52 Ἐπει σωμα κατ' αληθειαν εσχεν
συμπληρουμενον εξ ων και παντα τα ανθρωπινα σωματα, αναγκαιως υποκειται και
το αυτου σωμα τοις κοινοις παθεσιν· ου τρωσεσι μονον και τοις παραπλησιοις λεγω,
αλλα και τοις επιγενομενοις εκ σφοδροτατης 〚και συνεχους〛 κινησεως καματοις.
τωι γαρ μεσημβρινωι καιρωι, εν ωι ο ηλιος καθα πτεται, οδον ανυσας πλειονα καματον
ανεδεξατο, αναλωθεισης της υγροτητος του σωματος αυτου υπο του φλογμου του
καυσωνος. εκτη γαρ ωρα της ημερας ην. τουτον τον καματον διαναπαυσαι θελησας
επι τηι ουσηι πηγηι εν τωι προειρημενωι χωριωι του Ἰωσηφ εκαθεσθη· αμα
προνοουμενος ωφελειας της μελλουσης επι τωι αν τλησαι υδωρ εκ της πηγης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ερχεσθαι γυναικος. 53 Ἴσως δ' <αν> επιζητησειε τις την αιτιαν δι' ην Ἰουδαιοι ου
συγχρωνται Σαμαρειταις, ηντινα ευρειν δυνατον εν τηι τριτηι και τε ταρτηι των
Βασιλειων ιστοριων, αλλα και εν τηι δευτεραι των Παρα λειπομενων. του γαρ νομου
ειρηκοτος· «Ἀκαθαρτου μη αψησθε» ουδε της σαρκος των αλλογενων ετολμων
αψασθαι, νομιζοντες εκ τουτου μολυνεσθαι. ισως δε τις φησει, ενισταμενος τωι «Οι
μαθη «ται αυτου απεληλυθεισαν εις την πολιν, ινα τροφας αγορασωσι», λεγων Ει εν
ερημωι πεντακισχιλιους και τετρακισχιλιους μετα και πληθους γυναικων και πολλου
αριθμου παιδιων εθρεψεν, οτε μεν εκ πεντε, οτε δε εξ επτα αρτων· τι μεγα ην το
ευπορησαι τους μαθητας τροφης ανευ του απελθειν εν τηι πολει επι αγορασιαι ταυτης,
του Ἰησου παρασχοντος αυτην τηι ιδιαι δυναμει; λεκτεον ουν προς τουτο οτι Ἰησους,
ανθρωπος γεγονως, ει ως εν αληθειαι θεος παντα ενηργει, ηγνοηθη <αν> ανθρωπος
γεγονως, ως αν, ει παντα ως ανθρω πος επραττεν, επεσκιαζετο η θεοτης. οθεν ει
ποτε χρεια παραδοξο ποιΐας εγινετο, εξ ολιγου πολλους ετρεφεν, ου τοσουτον του
χορτα σαι χαριν οσον του φανερωσαι την θεικην δυναμιν. οτε δε ου πανυ
κατηπειγεν εξ απορων τροφης ευποριαν παρασχειν, επι το πριασθαι αρτους
απηρχοντο οι μαθηται. ει γαρ ταυτα του Ἰησου ποιουντος προς ενδειξιν της
ανθρωποτητος και φανερωσιν της θεοτητος 〚πολλοι τωι ευαγγελιωι προσεκοψαν
των μεν δοκησει αυτον ανθρω πον αλλ' ουκ αληθειαι αυτον γεγονεναι ορισαντων,
των δε μονον ανθρωπον υπειληφοτων αυτον· ποσωι μαλλον, ει μηδεν προς ακρι
βειαν πεπρακτο και γεγραπτο περι φανερωσεως της θεοτητος και ανθρωποτητος
αυτου, εμελλον απατασθαι οι μη ακριβως και φρονι μως εντυγχανοντες τηι περι
τουτων ιστοριαι;〛 54 Ἡ μεν Σαμαρειτις των Ἰουδαικων εθων τε και δογματων τα
της Σαμαρειτιδος δοξης εξαιρειν και υπερτιθεναι την οτι μαλιστα σπουδην
κατεβαλλετο. διο και το «Μη μειζων ει συ του πατρος «ημων Ἰακωβ;» υδωρ ζων
υποσχομενου του σωτηρος παρασχειν αντεφθεγξατο. ο δε σωτηρ οικονομειν απαντα
σοφως ειδως το μεν εξαραι τα Ἰουδαιων και το «Μειζων» ειπειν, αυτοθι πληξαι προ
χειρον επισταμενος και τοτε γυναικος διανοιαν, ουδεν των αισθητων υψηλοτερον
τεως φανταζομενης, τουτο μεν αποθησαυριζει τηι σιωπηι, δια δε ρηματων ετερων
ουδεν μεν ηττον τουτο κατασκευαζειν δυνα μενων, λεαινειν δε την ακοην,
επιτηδειοτεραν την γνωμην παρισται. ουδε γαρ την συγκρισιν και την εν δοξηι
διαφοραν αυτος επαγει, αλλα παραπεμπει το γυναιον εκ των ρηθησομενων της υπερ
οχης την υπερβολην συλλογισασθαι. και γαρ εκ τουτου, φησι, του υδατος ο πινων
«διψησει παλιν· ος δ' αν πιηι εκ του «υδατος ου εγω δωσω αυτωι ου μη διψησηι εις τον
αιωνα». και ορα το σοφον των λογων και την δυναμιν. το μεν οτι «∆ιψησει παλιν»
ειπεν ου δεομενον κατασκευης αλλαχοθεν· αυτοκλητον γαρ ειχε την γυναικα
μαρτυρα· το δε «Ου μη διψησηι εις τον αιωνα» τωι μεγεθει της επαγγελιας †
εισεφερεν αυτην της υποσχεσεως διανιστων. δι' αμ φοιν δε προς επιστασιν αγων
θειοτερας υποληψεως, μονονουχι λεγων «Ει τον Ἰακωβ αγεις εν μειζονι τιμηι και
θαυμασιωι κατορθω ματι, επει παρεσχεν υμιν υδωρ εξ ου παλιν ο πινων εις την
αυτην επαναστρεφει διψαν, τινα αν σε λογισασθαι χρη ος υδωρ παρασχειν εστι
δυνατος ου σωματικην διψαν εν ολιγωι χρονωι πραΰνον, αλλα δυναμενον τωι πιοντι
πηγη χρηματισαι υδατος αενναου, και παρεχειν ρειθρα σωτηριας, α τοις αρυσαμενοις
καταρδευει και προξενει ζωην την αιωνιον;» ωσπερ γαρ το υδωρ θεραπευει μεν την
διψαν κα θαιρει δε τον εξωθεν του σωματος μολυσμον, ουτω και τα νοερα και
ουρανια της διδασκαλιας του Ἰησου ναματα και η περι αυτου θειοτερα υποληψις
ιαται μεν την απο της απιστιας διψαν, καθαιρει δε την ψυχην των ρυπασματων, ην
αμαρτηματων κατερρυπωσεν μολυσ μος και λογισμος ζοφωδης δυσσεβουντων
δοξασματων. 55 Φρεαρ του Ἰακωβ ειναι προς αλληγοριαν την Μωσεως γραφην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

ρητεον, αφ' ης ο Ἰακωβ αμα τοις υιοις πνευματικως επινεν, πινοντων απ' αυτου και
των θρεμματων 〚α ην του Ἰακωβ· θρεμματων〛 προς αλληγοριαν λαμβανομενων
των το ευσταθες και πραον ανευ λογου εχοντων, α και κυριως αγελας και προβατα
του Ἰακωβ ειναι ρητεον. 56 Του νομου τοινυν του δια Μωυσεως του υδατος οντος,
πως ειπεν Ἰησους διψαν παλιν τον πινοντα απ' αυτου; και λεκτεον γε οτι ο νομος
τοις ανθρωποις δεδοται, ουκ επι τωι αει κατ' αυτον βιουν, αλλα μεχρι καιρου τινος,
ως την ποσιν του ερμηνευομενου φρεατος διαρκειν μεχρι αναδειξεως μειζονος
υδατος. τα γαρ παραγγελματα του νομου μεχρι καιρου διορθωσεως εκειτο. διο ο
πινων εκ του υδατος του νομικου διψησει παλιν, ορεξιν εχων του ευαγγελικου πο
ματος. 〚εις τουτο ληψει το εν Ἡσαιαι λεχθεν· «Τουτο πρωτον πιε, «ταχυ ποιει». ει
γαρ μη ην και μετ' εκεινο πιειν, ουκ αν ελεγετο· «Τουτο πρωτον πιε». και επει
διαδεχεται τον νομον το ευαγγελιον, ο πινων την νομικην διδασκαλιαν διψησει
παλιν επι τωι και την ευαγγελικην πιειν.〛 το δε ευαγγελιον επει αδιαδοχον εστιν, ο
πινων εξ αυτου ου διψησει εις τον αιωνα. 〚»Ὁ γαρ ουρανος και η γη παρ
«ελευσονται, οι δε λογοι μου ου μη παρελθωσιν» ειπεν ο Ἰησους.〛 τον γαρ πινοντα
τουτο το υδωρ φησιν εν εαυτωι κτασθαι πηγην, ου του τυχοντος υδατος αλλα του εις
ζωην αιωνιον αλλομενου. οπερ αλ λομενον εις ζωην υδωρ μετεωριζει και προς ζωην
αναβιβαζει τον εχοντα αυτο, οια πηγην εν εαυτωι. 57 Ειπουσης της γυναικος το παρα
Ἰησου θελειν λαβειν υδωρ, επι τωι στησαι το διψος, εχουσα αυτο πηγην εν εαυτηι,
εδειξεν αυτο θε λειν. δια γαρ ταυτης της λεξεως ωμολογησε πολυν καματον ειναι
της αντλειας του προτερου υδατος, 〚αληθευουσα κατ' αυτο〛· και γαρ πολυν εχει
καματον η προς το γραμμα τηρησις του νομου. ο δε σωτηρ εικοτως προς αυτην· Ἐπει
ακμην περιεχει ωι ανεθηκας σεαυτην νομωι ως ανδρι αυτωι συνουσα, απιουσα
καλεσον αυτον επι το συμ βαλειν τα εν αυτωι γεγραμμενα τοις υπ' εμου λεγομενοις
και πρατ τομενοις. ουτω γαρ ευρειν δυνησηι ως ο πινων εκ του προτερου υδατος
ετερον προσδοκησει, οτι διψησει παλιν. της δε αρνησαμενης μη εχειν ανδρα, ο
σωτηρ, ηρεμα την Σαμαρειτικην αυτης γνωμην ελεγχων, φησιν· «Καλως λεγεις
ανδρα μη εχειν». ου γαρ εξ ολοκλη ρου συγκατεθου πασηι τηι παλαιαι διαθηκηι, ητις
εστιν ο νομος, περι ου γεγραπται· «Τελος νομου Χριστος εις δικαιοσυνην». τουτον δε
τον ανδρα μη εχουσα πεντε εσχες, τοις αισθητοις μονοις συγκαταθεμενη της γραφης.
ει γαρ πασηι τηι παλαιαι συνεβιους, γνωριζειν ηδυνω τον προσδοκωμενον μετα νομον
και προφητας θεον λογον. το «Πεντε γαρ «ανδρας εσχες» ανακτεον επι τα πεντε
Μωσεως βιβλια. μονα γαρ ταυτα οι Σαμαρειται δεχονται. τις δε και ον εχει παρα τους
πεντε ανδρας εκτος, οστις ουδε ανηρ αυτης τυγχανει; λεκτεον τον περι του ειναι
προφητην λογον. ηδη γαρ συγκατετεθειτο τουτωι, αναγκαζομενη εκ των λεγομενων,
αλλ' ου κατ' αληθη συγκαταθεσιν. διο αρμοδιως ειρηται και το «Και νυν ον εχεις ουκ
εστι σου ανηρ»· ου γαρ γνη σιως αυτωι προσεληλυθας. επειδη δε και τα αισθητα οι
πεντε αν δρες αυτης ελεγοντο ειναι, μεθ' α συγκατεθετο ουκ ηκριβωμενως νοητωι
τινι λογωι εκ της Ἰησου παιδευσεως, ευθυβολωτατα ειρηται· Και ον νυν δοκεις εχειν
πνευματικον λογον, ουκ ανηρ σου εστιν. 58 〚Ὅταν ακουσηις οτι η σωτηρια εκ των
Ἰουδαιων εστιν, περι του ταυτα λεγοντος ακουε τα ειρημενα. αυτος γαρ ην η των
εθνων προσδοκια, ο γεννωμενος εκ σπερματος ∆αβιδ κατα σαρκα.〛 59 Το «Μητις
ηνεγκεν αυτωι φαγειν;» δηλοι οτι τας διακονιας των προσφεροντων εδεχετο, καιτοι
δυνατος ων τρεφειν και μη τρεφεσθαι. ενεργειας δε μεγιστης το τρεφειν Χριστον, ης
ουκ εφθονει τοις βου λομενοις· διο και τοις μαθηταις το ισον εταξεν. νομομαθεις δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

και φιλολογεις οντες, σκοπησαντες οτι καιρος ην λοιπον τροφης ετοπα σαν μη αρα
ως τωι ∆ανιηλ εις Βαβυλωνα προσταξει θεου αριστον προκεκομιστο υπο του
Ἀμβακουμ, και τωι Ἠλιαι εν τηι οδοιποριαι τροφη εδιδοτο υπ' αγγελου και υπο
κορακων, ουτω και τωι Ἰησου τροφη ηνεχθη. ομως ει και περι αισθητης τροφης οι
μαθηται υπε νοησαν, αυτος φανεροποιει περι ποιας τροφης απηγγελκεν αυτοις.
ειπον δε τον καιρον αυτου τροφης ειναι εκ τωνδε· εκτης ωρας της ημερας ουσης ο
Ἰησους εν τηι πηγηι καθεσθεις διελεχθη τηι Σαμαρει τιδι, των μαθητων επι τωι
αγορασαι τροφας απεληλυθοτων, ως λοιπον στοχαζομενον ειπειν εσπεραν της
ημερας ειναι. ουτος δε της τροφης ο καιρος των μαλιστα <μη> προηγουμενως
τροφην μεταδιω κουσιν αλλα την των προσερχομενων ωφελειαν. 60 Πατριδα αυτου
την Ἰουδαιαν καλει, ην και δια τουτο καταλε λοιπε. την γαρ αιτιαν της επι την
Γαλιλαιαν αφιξεως αποδιδους ο ευαγγελιστης γραφει, οτι «Προφητης εν τηι ιδιαι
πατριδι τιμην ουκ εχει». 〚φερεται η μαρτυρια αυτη <και> εν τοις ετεροις
ευαγγελιοις. φησι γαρ ο σωτηρ· «Ουκ εστι προφητης ατιμος ει μη εν τηι ιδιαι πατριδι
«και εν τοις συγγενεσι και τηι οικιαι αυτου». αμελει γουν παντες οι προ της επιδημιας
ητιμασθησαν εν τηι Ἱερουσαλημ και Ἰουδαιαι. αυτη γαρ γη και πατρις αυτων· ως
καθολου τον σωτηρα ειπειν·〛 «Ἱερου «σαλημ, Ἱερουσαλημ, η αποκτεννουσα τους
προφητας, και λιθοβο «λουσα τους απεσταλμενους προς αυτην». 61 Ἔστι δε , φησιν,
εν τοις Ἱεροσολυμοις και τα εξης. Το μεν περιιεναι και τους οποιδηποτε οντας των
αρρωστων θεραπευειν ουκ αναγκαιον εκρινεν, ωστε μη φιλαυτιας απενεγκασθαι
δοξαν, ενα δε θεραπευσας δι' εκεινου καταφανη τοις πασιν εαυτον καθιστησι. ταυ
της ενεκα της αιτιας απεισι μεν επι την προβατικην κολυμβηθραν, εχουσαν πεντε
στοας· μετα γαρ τας εν κυκλωι τεσσαρας μεσην ειχεν ετεραν. προβατικη δε
κολυμβηθρα ελεγετο απο του τα προσαγομενα προβατα ταις εορταις εκει
συναθροιζεσθαι, και απο του θυομενων των προβατων εν εκεινωι πλυνεσθαι τωι
υδατι τα εγκατα. εντευθεν γουν και πολυ πληθος των διαφοροις αρρωστημασι
κατεχομενων εν τωι τοπωι συνειλεκτο επι θεραπειας ελπιδι, ως αν του υδατος αυτου
δυναμε νου τι παντως, εν ωιπερ των προσαγομενων τωι θεωι και θυομενων
ενεβαλλετο τα εγκατα. ταυτηι δε αυτων τηι υποληψει και ο θεος συνεργων κατα τινας
αδηλους καιρους κινησιν του υδατος γινεσθαι παρεσκευαζεν, ην ως κατα τινα θειαν
ενεργειαν αποτελεισθαι πιστευ οντες, ουτω κατιοντες την θεραπειαν εκομιζοντο,
πολλων μεν κατα ταυτον ου θεραπευομενων, του δε πρωτου καταβαντος της
χαριτος απολαυοντος, ινα μη το προχειρον της θεραπειας ελαττωσηι το θαυμα.
μειζονως δε νηφοντες και μετα πολλης διαθεσεως την του υδατος κινησιν
αναμενοντες, εντευθεν παιδευονται τον προσηκοντα και μετα την θεραπειαν εχειν
λογισμον. πολλων τοινυν οντων των αρρωστων παντας μεν ουκ εθεραπευσεν,
δεικνυς δε την οικειαν δυναμιν ενα επελεξατο τον βαρυτερωι μαλιστα κατεχομενον
παθει και τωι μηκει του χρονου την σωτηριαν ανελπιστον εχοντα. παραλυτος γαρ ην
εν αυτοις επι τριακοντα και οκτω ετεσι τωι παθει κατεχομενος. προς τουτον απελθων
ουκ ευθυς ειπεν· «Ἆρον τον κραββατον σου και πε «ριπατει», αλλ' απο τινος
ακολουθιας των προς αυτον αρχεται λο γων. οπερ δη και επι της Σαμαρειτιδος
πεποιηκε. 62 ινξ. Ποιον δε πνευμα ουπω ην; εχπλ. επ' ουδενος ωφθη των προ φητων,
εθαυματουργουν. 63 Νομιζω τουτο λελεχθαι προς παραστασιν του ποιοτητα δυνα
μεως ιατρικης εσχηκεναι τον σιελον του χριστου. ει και μη αυτος δε ο τυφλος περι
της αναβλεψεως παρεκαλεσεν, ομως ευρεθησεται επαινετος εν τωι παρεχειν εαυτον
τωι Ἰησου επιχριοντι πηλωι τους οφθαλμους αυτου, και τωι αδιστακτως ποιησαι το
προστεταγμενον, ουδε ειρηκοτος αυτον αναβλεψειν του Ἰησου. μηποτε δε ο του
κυριου σιελος συμβολον ην λογου ως εν λογοις εσχατου, ου μειζονα χωρησαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ανθρωπινη ου δυναται φυσις. αλλ' επει ο τοιουτος λογος ου γυμνος υλης και
σωματικων παραδειγματων εις ανθρωπους ερχεται, δια τουτο πτυει χαμαι ο Ἰησους
και ποιει πηλον. ορα τοινυν ει δυνασαι πασαν την γραφην και τον τροπον της εν
αυτηι απαγγελιας διηγουμενος ειπειν συνεστηκεναι δια μεν τα θεια νοη ματα απο του
σιελου του χριστου, δια δε την ως εν ιστοριαις και ανθρωπινοις πραγμασιν
απαγγελιαν εκ της απο των χαμαι γης. ως ειναι το παν γραμμα του νομου και
προφητων και των λοιπων γραφων απο του τοιουδε πηλου, ωι και χρισαι δει τους
των μη βλε ποντων οφθαλμους, μετα δε τουτο απελθειν εις τον Σιλωαμ του
απεσταλμενου υπο του θεου· δι' ου δηλουται η εν ταις ζητησεσι και της αληθειας
διαπορησεσιν ωσπερει κολυμβησις, και γαρ Ἰωβ που φησι· «Βροτος δε αλλως
νηχεται λογοις». απονιψωμεθα τοι γαρουν τωι υδατι της κολυμβηθρας «του
απεσταλμενου» τον επι χρισθεντα τοις οφθαλμοις πηλον, ινα μετα τουτο αναβλεψαι
δυνη θωμεν. νοησεις δε πηλον την αρχην των στοιχειων των λογιων του θεου, καθ'
ην ως νηπια γαλακτι τρεφομεθα· επειδαν δε καταργηθηι τα του νηπιου και στερεας
τροφης μεταλαβωμεν, απορριπτομεθα τον πηλον, ινα επανελθωμεν προς τον
Ἰησουν βλεποντες. παντα δε ταυτα περι τον υιον του θεου στρεφεται· κατα γαρ
διαφορους επινοιας αυτος εστι και ο απεσταλμενος. και τα μεν ανθρωπινα εκδεχου
προ του Σιλωαμ, επι δε τα θειοτερα αυτου αναφερε το απεσταλμενον υδωρ και
Σιλωαμ. και παρα τωι Ἡσαιαι νοησεις τον θειον και ευσταθη λογον δια τουτων
σημαινεσθαι, λογους δε εθνων και ετεροδοξων τον Ῥαασων και τον υιον Ῥομελιου.
επει πως αντι του υδατος του Σιλωαμ βασιλεις ηθελεν ο λαος, πως δε και υδωρ
ποταμου εστιν ισχυρον και πολυ, των Ἀσσυριων βασιλευς και πασα η δυναμις αυτου,
εαν μη και αυτος δυναμις τις αντικειμενη τυγχανηι, κατακλυζουσα τωι πληθει των
εαυτης πιθανων την μη θελουσαν Ἰουδαιαν υδωρ του Σιλωαμ και επικρατουσαν
αυτου; το δε μη παρ οντα θεραπευσαι, κελευσαι δε απελθοντα νιψασθαι, και νιψα
μενωι την θεραπειαν παρασχειν, οικονομουντος ην το μηδενα λα θειν το γινομενον
θαυμα. ωσπερ γαρ τωι παραλυτωι τον κραββατον λαβειν εκελευσεν εν ημεραι καθ' ην
ουκ εξην τουτο ποιειν, ιν' ουτως εκαστος εγκαλων επι τηι παρανομιαι του γεγονοτος
θαυματος μανθανηι το μεγεθος, ουτω και τουτωι πορρωθεν οντι της κολυμβηθρας εκε
λευσεν απελθοντι νιψασθαι. 64 Ὁ προσαιτης δι' αποριαν των αναγκαιων και
αδυναμιαν του ευσχημονεστερον αυτα ποριζειν επαιτει. τοιουτους δ' αν ευροις τους
απο των επαγγελλομενων την αληθειαν Ἑλληνων και βαρ βαρων οιονει αιτουντας
ωφελειαν, αποριαι πρεποντος πορισμου † τωι λογικωι της αληθειας απεριστατως
πλουσιων θεωρηματων. αλλ' απαγορευων την τοιαυτην διαζητησιν ο λογος φησι
που· «Τεκνον, «ζωην επαιτησεως † μη βιωσηι, ως κρειττον αποθανειν η επαιτειν».
επαιτειν δε αισχυνεται ο εν τοις ευαγγελιοις οικονομος της αδικιας, και δια τουτο τωι
μεν οφειλοντι εκατον κορους σιτου ελεγε· «∆εξαι «σου το γραμμα και γραφε
εξηκοντα», τωι δε εκατον βατους ελαιου· «∆εξαι σου το γραμμα και ποιησον
ογδοηκοντα», προκρινας του μετ' αισχυνης επαιτειν το λαβειν απο του οφειλοντος
τωι κυριωι, και δια τουτο επαινεθεις. ου μονον τοινυν ο Ἰησους απηλλαξε τον απο
γενετης της τυφλοτητος, αλλα και του προσαιτειν. εχαρισατο γαρ αυτωι αμα τωι
βλεπειν και θεωριαν πως ποριστεον αυτωι εσται τα προς σωτηριαν ψυχης αναγκαια.
ενταυθα μεν ουν η τυφλοτης του προσαιτειν αιτια, εν δε ταις Πραξεσιν η χωλοτης,
ων ο απαλλαγεις ου προσαιτησει ετι. 65 Ειπερ δε ως υπελαμβανον οι Φαρισαιοι, ο μη
τηρων ο εκεινοι ενομιζον ειναι σαββατον ουκ εστι παρα θεου, οι δε εν τωι ιερωι ιερεις
το σαββατον βεβηλουντες παρα θεου ησαν, ουτω δε ουκ εναργες ην το μη ειναι παρα
θεου τον το σαββατον αυτων μη τηρουντα· ως μηδε υπο παντων των τοτε
Φαρισαιων τον λογον ειρησθαι, αλλ' εκ των Φαρισαιων τινες τουτο ελεγον, ως
φησιν ο ευαγγελιστης. προσχες δε και τωι «Τοιαυτα σημεια» μη ματην κει μενωι.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

επειδη γαρ σημειων διαφοραι εισιν, ωστε ποιειν, καθ' α φησιν ο αποστολος, και τον
εν νομωι και τον ανομον, ον ο κυριος αναλοι τωι πνευματι του στοματος αυτου, εν
πασηι δυναμει, σημειοις και τερασι ψευδους, και τον θεον δια των προφητων, τωι «Τα
«τοιαυτα» ειρηται ως υπερβαινει τα δια Χριστου γενομενα τωι και αληθη ειναι και
μεγαλα επι γης. ει δε τις ως ουχ υγιως λεγομενωι τωι «Πως δυναται ανθρωπος
αμαρτωλος τοιαυτα σημεια ποιειν;» ** αναγινωσκων τας του Σαμψων πραξεις ερει
μηδε αμαρτηματα ειναι τα υπο του Σαμψων γενομενα, οιον τα περι γυναικας, αλλ'
οικο νομιας δηλουμενας· ου γαρ προσκειται το «Ἐποιησε το πονηρον «ενωπιον
Κυριου». 66 Παρατηρητεον δε το προσωπον του ευαγγελιστου οτι φησι και ανεωιχθαι
τους οφθαλμους του τυφλου <και> βεβλεφεναι αυτον· ανευχθαι μεν δια του «Ἦν δε
σαββατον εν ηι ημεραι τον πηλον «εποιησε και ηνοιξεν αυτου τους οφθαλμους»·
βεβλεφεναι δε δια του «Και ενιψατο και ηλθε βλεπων». των δε λεγομενων την
διαφοραν παραθησομεθα απο του Τωβηθ, περι ου, επειπερ λευκωματα εγεγονει εν
τοις οφθαλμοις αυτου, ουκ αναγεγραφεν οτι ανευχθησαν αυτου οι οφθαλμοι, αλλ'
οτι ενεβλεψε. δι' ολου δε του περι του τυφλου τοπου τηρησεις αμφοτερα, των μεν
τουτο λεγοντων των δε εκεινο, και σχισματος γενομενου. τηρησεις δε και εν τωι
Ἡσαιαι προφη τευοντι περι Χριστου επιδημιας οτι ερχεται οφθαλμους τυφλων
ανοιξαι. εξης δε εστιν ιδειν και τον αποκριναμενον πως μεν τοις προτεροις πως δε
τοις δευτεροις αποκρινεται, τοις μεν προτεροις ακριβεστερον, ως γειτοσι και
θεωρουσιν αυτον το προτερον οτι προσαιτης ην, τοις δε Φαρισαιοις ουτε τα περι του
Σιλωαμ διη γησατο, ουθ' οτι ο σωτηρ τον πηλον εποιησεν, ουθ' οτι προσε ταξε τι
αυτωι. και ταχα ορων ο θεραπευθεις των μεν προτερων εχομενην την πευσιν
φιλομαθιας, των δε δευτερων κακοηθειας, ουτως εκατεροις αποκρινεται. 67 Προς τωι
διεψευσθαι και αλλο ημαρτον εις προυπτον κακον περιβαλλοντες εαυτων τον υιον.
οιμαι δε και τουτο λογον εχειν, οτι τυφλου ανοιγων ο χριστος τους οφθαλμους ου
παιδιου ανεωιξεν αλλ' ηλικιαν εχοντος, ινα βλεπηι ως ανηρ. τοιουτοι δε ησαν και οι
λοιποι αναβλεψαντες τυφλοι. αληθες δε οτι και ηλικιαν εχων αυτος περι εαυτου
λαλησαι δυναται, και μαλιστα οτε Ἰησους αυτον αναβλεψαι ποιει. ουδε γαρ δειται
ουτος ετερου πρεσβευοντος υπερ εαυτου. 68 Νυν το μεν «Ουκ ηκουσατε» ισον εστι
τωι «Ου παρεδεξασθε, ουκ ηθελησατε το λεγομενον». το δε «Τι ουν παλιν θελετε
ακουειν;» ισοδυναμει τωι «Τι δε, ω ουτοι, αρα νυν ακουειν θελετε;» ματην γαρ
θελετε ακουειν, ει μη πιστευετε μοι αληθευοντι, προσκαλεσα μενωι παντα τον
μανθανοντα το εμοι συμβεβηκος επι το μαθη τευθηναι αυτωι, ως θειοτερον πασης
διδασκαλιας ανθρωπινης δι δαξαντι. 69 Ἔχεται τινος αξιολογου υπονοιας το «Ἐν
τουτωι θαυμαστον «εστι». θαυμαστον γαρ εστιν ει Ἰησους ποθεν εστιν υπο των
τυχοντων γινωσκεται· ου γαρ ορωσιν αυτου την ριζαν και την πη γην, τον πατερα.
70 Ουκ αν δε τηλικουτο δογμα τι ει ην αληθες, το μη ακουεσθαι τον αμαρτωλον υπο
του θεου, αποσεσιωπητο, αλλ' ειρητο αν υπο τινος αξιου πιστευεσθαι, φερε ειπειν η
του θεραποντος η τινος των προφητων. πως δε, ει αμαρτωλον ουκ ηκουσεν ο θεος,
εδι δασκοντο οι αμαρτωλοι λεγειν· «Ἄφες ημιν τα παραπτωματα ημων, «ως και
ημεις αφιεμεν τοις οφειλεταις ημων»; τινων ουν ακουει θεος; των νευοντων εις
μετανοιαν, καν μηπω επαυσαντο του ειναι αμαρτωλοι. ει μη ηκουεν ο θεος
αμαρτωλων, ουκ αν μετα τελωνων και αμαρτωλων ο σωτηρ ημων ησθιεν και
επινεν. αλλα μη επα κουομενων των δια το κακως εχειν χρηιζοντων ιατρων, 〚ουκ
αν εθεραπευσεν αυτους.〛 διοπερ ως ανυουσης της ευχης των ημαρτη κοτων μεν ου
παντως δε απιστουντων ετι λεγεται το «Ἐαν ανομιας «παρατηρησηις, Κυριε, Κυριε τις
υποστησεται;» ισως δε ου περι ου ετυχεν εν τηι ευχηι του αμαρτωλου, αλλα περι των
τηλικουτων εργων φησιν, οποια ην τα του Ἰησου εργα. περι γαρ των τοιουτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

εργων αξιουμενος ο θεος υπο αμαρτωλων ουκ ακουει. 71 Ἤκουσεν ο Ἰησους οτι
εξεβαλον αυτον εξω, και ευρων αυτον ειπεν αυτωι· Συ πιστευεις εις τον υιον του
ανθρω που ; Ἐπει εξεβαλον αυτον οι Ἰουδαιοι εξω απ' αυτων δια την επι τωι σωτηρι
παρρησιαν, δια τουτο ευρεν αυτον ο Ἰησους. ει επι το ζητησαι και σωσαι το
απολωλος εληλυθεν ο σωτηρ, τελος δε τωι ζητουντι εστιν η ευρεσις του ζητουμενου,
δηλον οτι ουχ απλως γε ακουστεον το «Ευρων αυτον». και γαρ αυτον τοτε μαλιστα
εχρην ευρισκεσθαι οτε εξεβληθη υπο των μη παραδεξαμενων την περι Ἰησου
μαρτυριαν. εκεινων γαρ εξω γενομενος επιτηδειος προς το ευρεθηναι γεγενηται.
συνετωτερον δε ακουστεον και το «Ἤκουσεν ο «Ἰησους οτι εξεβαλον αυτον εξω»·
επει ακουσας το τοιουτον της ακοης αυτου αξιον ευρισκει τον περι ου ηκουσεν.
ευρων δε αυτον ηρωτα τον ευρεθεντα Συ πιστευεις εις τον ευροντα υιον του
ανθρωπου; και ταχα ο μεν αρχομενος πιστευει εις τον υιον του ανθρωπου, ο δε
διαβαινων αναβαινει και επι το πιστευσαι εις τον υιον του θεου· ωστ' αν ειπειν
αυτον· Ει και Χριστον ποτε κατα σαρκα εγνωμεν, αλλα νυν αυτον ουκετι
γινωσκομεν κατα σαρκα μονον, αλλα και υιον του θεου. πως δε ερωται ο παντα
ειδως; και ορα ει προς τουτο φησεις, παρατιθεμενος το «Ἔγνω Κυριος τους οντας
αυτου» και το «Ουκ οιδα υμας»; ου γαρ αμα τωι ευρεθηναι τις αξιος εστι του
γινωσκεσθαι κατα το «Νυν δε γνοντες θεον, μαλλον δε γνωσθεντες «υπ' αυτου».
αλλα μετα την εισαγωγην προκοπης δει, ιν' οφθηι τις και γνωσθηι τωι θεωι. δια τουτο
ερωτων αυτον ο σωτηρ φησι· «Συ «πιστευεις εις τον υιον του ανθρωπου;» επει δε
ουδεπω εδυνατο λεγειν οτι Πιστευω, αλλ' ως αγνοων αποκριθεις ειπε το «Τις εστι,
«Κυριε, ινα πιστευω εις αυτον;» εν μεθοριωι τοινυν υπηρχεν, ιν' ουτως ειπω,
απιστιας και πιστεως. δια τουτο φησι προς αυτον ο σωτηρ· «Και εωρακας αυτον και ο
λαλων μετα σου εκεινος εστιν». 72 Τοιαυτη γαρ παραδοσις και δοξα παρα Ἰουδαιοις
εκρατει· οθεν και οι μαθηται ηρωτων τον Ἰησουν· «Ουτος ημαρτεν η οι γονεις
αυτου;» αλλ' απεφηνατο λεγων ο κυριος οτι «Ουτε ουτος ουτε οι «γονεις αυτου»,
περι ου εν τοις εμπροσθεν ειρηται. 73 Ου παρεργως ακουστεον του μεν «Ἑωρακας»
επι τον παρελθοντα χρονον αναφερομενου, του δε «Ὁ λαλων μετα σου» επι τον
ενεστη κοτα, οτι εκεινος ο εωραμενος ο αυτος εστι τωι νυν λαλουντι μετ' αυτου,
παρατιθεμενον· «Τοσουτωι χρονωι μεθ' υμων ειμι και ουκ «εγνωκας με, Φιλιππε; ο
εωρακως εμε εωρακε τον πατερα». πολλοι γαρ εωρακοτες αυτον ουκ εγνωσαν
αυτον. εωρακεν ουν κυριως αυτον ο τοις της ψυχης οφθαλμοις υπ' αυτου του θεου
φωτιζομενος. απο αμφοτερων τοινυν ωφεληθεις ο ποτε τυφλος, απο τε του οραν και
απο του λογου, ου μονον ειπε· «Πιστευω, Κυριε», αλλα και προσε κυνησεν αυτωι. Ουκ
ελαττον δε και το της λιθοβολιας δραμα θεωρων, επειδη και τουτο πειραται
τροπολογησαι του ευαγγελικου καταψευδεται γραμματος Ου πανυ τι , λεγων,
ευραμεν ζητησαν τες εν τοις προ τουτου οτι εβαστασαν οι Ἰουδαιοι λιθους, ινα
λιθασωσιν αυτον . ειτα μετ' ολιγα φησιν· Ει γαρ παλιν εβαστασαν προτερον
εβαστασαν . 74 Ει παλιν εβαστασαν προτερον εβαστασαν. ειπερ ουν μη λανθανει
ημας τουτο γεγραμμενον, αναγκαιον ζητησαι την αιτιαν της προσθη κης του
«Παλιν». οιμαι δε οτι ο κακως λεγων τινα λιθον επι τον κακολογουμενον βαλλει.
κακως δε αυτον ελεγον εν τοις ανωτερω, οτε και «σχισμα εγενετο εν τοις Ἰουδαιοις
δια τους λογους αυτου». παλιν ουν το βαρος των δυσφημων βαστασαντες λογων
τροπον αφιεμενων επ' αυτον λιθων ωρμησαν επι το λιθασαι αυτον τηι κα κολογιαι.
δια τουτο φησιν η σοφια· «Ὁ βαλλων λιθον εις υψος επι «την κεφαλην αυτου
βαλλει». βαλλειν γαρ λιθον εις υψος λεγεται ο αδικιαν εις υψος λαλων. ευρησεις δε
εν τηι θειαι γραφηι μιγμα του ωσ αν ιστορικου προς το γυμναστικον, και μαλιστα παρα
τωι Ἰωαννηι. τηρει γαρ εν τηι προς την Σαμαρειτιν διαλεξει πως το μεν «Ἐκαθεζετο
«επι πηγης ο Ἰησους» απαγγελια εστιν ως περι σωματικης πηγης και σωματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

αισθητου· ουκετι δε δυνατον περι του σωματικου πο του ακουειν οτε «Ἀπεκριθη ο
Ἰησους και ειπεν αυτηι· Ει ᾔδεις την «δωρεαν του θεου και τις εστιν ο λεγων σοι· ∆ος
μοι πιειν, συ αν ᾔτη «σας αυτον και εδωκε σοι υδωρ ζων». και τα παραπλησια·
«Πολλα «εργα εδειξα υμιν· δια ποιον αυτων εργον λιθαζετε με;» ει τις επαν ελθων
συναγαγοι απο της αρχης του ευαγγελιου τα εργα Ἰησου, αναγαγων αυτα επι τας
πνευματικας εργασιας, ουτος μαλιστα οψεται ποια πολλα εργα εδειξε τοις βαστασασι
λιθους, ινα λιθασωσι τον Ἰησουν· οιον εν των καλων εργων ην το εν Καναι σημειον,
οτε υστερησεν ο προτερος οινος δια το «Ὁ νομος και οι προφηται μεχρι Ἰωαννου, το
καλου οινου ευπορηκεναι ημας, οις συνανακειται Ἰησους. και αυτη γε αρχη των
σημειων εστιν αυτου εν τηι κλησει του απο των εθνων λαου· επει και γεγραπται·
«Ταυτην την αρχην των ση «μειων εποιησεν ο Ἰησους». το δε εξης τουτωι <το> τον
οικον του πατρος αυτου, οικον εμποριου γενομενον, αποκαταστησαι εις το παλιν γε
νεσθαι οικον του πατρος αυτου. και τι με δει λεγειν οσα πεποιηκεν εργα καλα εκ του
πατρος αυτου; 75 Ἵνα μη εκφανη σφοδρα την θεοτητα καταστησηι, συνων επι πλεον
τοις κατεχειν επειγομενοις και μη κατεχομενος, και της ανθρωπινης ταξεως
παραχαραξει τον ρυθμον. προσχες δε ει δυναται τινα λογον εχειν το μη απλως
γεγραφθαι το «Ἀπηλθεν εις τον Ἰορδανην», αλλ' επεκεινα και «περαν» αυτου.
ωσπερ και οι δια Μωσεως κληροδοτου μενοι την γην, ηττους οντες των δια του
Ἰησου κληροδοτουμενων, εν τωι περαν του Ἰορδανου εκληρωθησαν· ενθα βωμον
μεν, συμβο λον του εν τηι αγιαι γηι θυσιαστηριου, κατεσκευασαν, θυσιαν δε η
ολοκαυτωματα επ' αυτου ουκ ανεφερον. αλλ' ηδη τροπικωτερον ακουομεν του·
«Ἀπηλθεν περαν του Ἰορδανου εις τον τοπον οπου ην «ο Ἰωαννης το προτερον
βαπτιζων». και ο του Ναυη μεντοιγε Ἰησους απο του περαν του Ἰορδανου μετα
τεραστιων δυναμεων διαβιβαζει τον λαον. αλλα και Ἡλιας μελλων αναλαμβανεσθαι
ως εις τον ουρα νον αρματι πυρος και ιπποις πυρος απο του περαν του Ἰορδανου τηι
μηλωτηι διασχισας το ρευμα του ποταμου διερχεται. 76 Ἐζητουν παλιν αυτον πιασαι·
και εξηλθεν εκ της χει ρος αυτων . Κατα δε αναγωγην εισι τινες βουλομενοι
θηρευσαι τον κατα Χριστιανισμον λογον επι το ανατρεψαι και ανελειν αυτον· ουτοι
νυν λεγοιντ' αν ζητουντες πιασαι τον Ἰησουν. αλλ' επει «Εις «κακοτεχνον ψυχην
ουκ εισελευσεται σοφια» και «∆οκιμαζομενη η εν τωι λογωι δυναμις ελεγχει τους
αφρονας», δια τουτο εξερχεται, οτε δοκει τοις κρατουσιν ειναι εν τηι χειρι αυτων ο
της αληθειας λογος, και εξω γινεται της χειρος αυτων, ου δυναμενων αυτον
κατασχειν. διοπερ οτε και δοκουσιν ανατρεπειν ου το αληθες ανατρεπουσιν, ου γαρ
συνιασιν αυτοι. εξελθων δε εκ της χειρος αυτων ερχεται παρα τωι ποταμωι Ἰορδανηι,
ος ερμηνευεται «καταβασις», ενθα οι ουρανοι ανοιγομενοι μαρτυρουσι τωι λογωι οτι
«Ουτος εστιν ο υιος του θεου, «εις ον ευδοκησεν ο πατηρ». καν περαν δε τις τυγχανηι
του ποταμου, αλλ' εγγισας αυτωι ευρησει τον Ἰησουν το βελτιον Ἰωαννου
βαπτιζοντα. Ἰωαννης μεν γαρ το αισθητον πρωτον εβαπτισεν βαπτισμα, Ἰησους δε
το νοητον, ει γε εν πνευματι αγιωι εβαπτιζεν και πυρι, μαλλον του οφθεντος επι της
βατου πυρος μη κατακαιοντι. προσχες δε επιμελως τωι «Ὅπου ην Ἰωαννης το
πρωτον βαπτιζων» αναμφιβολως ειρημενωι και αμφοτερα ιδων τα σημαινομενα απο
της λεξεως κρινον οποτερον χρη αυτων παραδεξασθαι· πρωτον εβαπτιζεν Ἰωαννης
περαν του Ἰορδανου· δευτερον δε εν Αινων, εγγυς του Σαλημ. απηλθεν ουν ο Ἰησους
περαν του Ἰορδανου ενθα προτερον εβαπτισεν Ἰωαννης του βαπτισματος ου
εβαπτιζεν εν Αινων· η και ουτως· το μεν πρωτον βαπτισμα Ἰωαννης εβαπτισε περαν
του Ἰορδανου, το δε δευτερον Ἰησους ο χριστος εβαπτισεν οπου το πρωτον βαπτισμα
δους Ἰωαννης εβαπτισε. δοκει δε μοι το δευτερον εχειν λογον μαλλον παρα το
προτερον. ειποι δ' αν τις και περι της προτερας τοιαυτα· το πρωτον βαπτισμα περαν
του Ἰορδανου διδωσιν Ἰωαννης, ο ερμηνευεται «καταβασις», το δε δευτερον εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

Αινων, εγγυς του Σαλημ. Αινων δε ερμηνευεται «Ὀφθαλμος βασανου» και Σαλημ
«Αυτος ο αναβαινων». ηδη ουν διορατικωτεροι εισιν οι το δευτερον λαμβανοντες
λυτρον, και απο πολλης βασανου και πονου κτησαμενοι τον της ψυχης οφθαλμον.
και επρεπε γε το πρωτον ειναι βαπτισμα παρα καταβασει, το δε δευτερον παρα
αναβαινοντι. 77 Το ονομα του Λαζαρου δις εν τοις ευαγγελιοις ευρομεν· προ τερον
μεν εν τωι κατα Λουκαν εν τηι παραβοληι του πλουσιου και του καλουμενου Λαζαρου,
οτε και απεθανε και εις τον κολπον του Ἀβρααμ απηλθεν· δευτερον δε κατα την
εκκειμενην λεξιν. ποτερον δε ομωνυμια εστι δυο οντων Λαζαρων, η εκεινος εστιν
ουτος; φησει γαρ ο βουλομενος περι ενος λεγειν αμφοτερους τους ευαγγελιστας οτι
εν ταις τρισι ταις μεταξυ (τεταρταιος γαρ ανεστη Λαζαρος), απενεχθεις υπο των
αγγελων εις τον κολπον του Ἀβρααμ ανεπαυ σατο. και δια τα υπο του πλουσιου
ειρημενα εν τωι «Ἐρωτω ουν «σε, πατερ, ινα πεμψηις αυτον εις τον οικον του πατρος
μου, ινα «μη και αυτοι ελθωσιν εις τον τοπον τουτον της βασανου» υπο μεν του
Ἀβρααμ ουκ απεσταλη, ειποντος· «Ἔχουσι Μωσεα και τους «προφητας»· ο δε σωτηρ
και κυριος ημων ανεστησεν αυτον, ταχα κατα το σιωπωμενον απαγγελουντα περι
ων εωρακεν και τα περι τας ψυχας οικονομουμενα. αλλα ταυτα ληρος· ο μεν γαρ
παρα τωι πλουσιωι απεριστατος ην και απερριμμενος εν τωι πυλωνι, ο δε ειχε Μαριαν
και Μαρθαν αδελφας ευπορους και περιβοητους παρα τοις Ἰουδαιοις, ως και τον
Ἰησουν υποδεχεσθαι. και ακουσον τι φησιν αυτος ο ευαγγελιστης Ἰωαννης· «Ἦν δε
Μαρια η αλειψασα τον κυ»ριον μυρωι». η εχουσα μυρον και αγαπωμενη υπο του
Ἰησου ουκ ηλεησε τον αδελφον, επιθυμουντα κορεσθηναι απο των ψιχιων των
πιπτοντων απο της τραπεζης του πλουσιου; αλλ' ουκ αν εχοι λογον. απο Βηθανιας δε
ην, οπερ ερμηνευεται «Οικος υπακοης». ταχα πας ο απο Βηθανιας ωικειωμενος
υπακοηι φιλος εστι του Ἰησου. επει δε τρεπτη εστιν η ανθρωπινη φυσις, καν
ασθενησαι ποτε του Ἰησου φιλος· ασθενησαι δ' αν οτε μη παρεστιν αυτωι ο Ἰησους,
και ου μονον ασθενησαι αλλα και αποθανοι. 78 Ὅτι Μαρια η αυτη εστι και παρα τωι
Λουκαι η αλειψασα τον κυριον μυρωι δηλον. αλλ' εκεινος μεν αυτης απεσιωπησεν
τουνομα· Ἰωαννης δε και το εκεινωι παραλειφθεν ανεπληρωσεν. τις δ' αν μη
παρατραπειη εκ της τοιαυτης του Ἰησου μαρτυριας περι Μαριας προς το μη απογνους
εαυτον επι τοις προτερον ηκειν και παρα καθεζεσθαι τοις ποσι του Ἰησου και
μαθητευεσθαι αυτωι; και γαρ αυτη, φησι, «γυνη ην εν τηι πολει αμαρτωλος», ητις
«επιγνουσα οτι «κατακειται εν τηι οικιαι του Φαρισαιου, κομισασα αλαβαστρον μυρου
«και στασα οπισω παρα τους ποδας κλαιουσα τοις δακρυσιν ηρξατο «βρεχειν τους
ποδας αυτου». ειποι δ' αν τις την μεν Μαριαν συμ βολον ειναι των απο εθνων, την
δε Μαρθαν των εκ περιτομης, τον δε εκ νεκρων ανισταμενον αδελφον αυτων των
δια τινα αμαρτηματα εις ᾅδου καταβεβηκοτων κατα το «Ἀποστραφητωσαν οι
αμαρτωλοι «εις τον ᾅδην»· και ουκ απιθανως δια την εν τωι Μωυσεως νομωι
πολιτειαν φησει ειρησθαι τηι Μαρθαι· «Μαρθα Μαρθα, περι πολλα «θορυβηι και
περισπασαι, ολιγων δε εστι χρεια»· εις σωτηριαν γαρ ου των πολλων κατα το γραμμα
του νομου εντολων χρεια, αλλ' ολιγων, εν οις κρεμαται ολος ο νομος και οι
προφηται, των περι αγαπης νενομοθετημενων. 79 Ὡς μεν εν συμβολωι δηλουτω τον
κατα την ιστοριαν θανατον· ως δε προς αναγωγην παριστατω θανατον ον εσθ' οτε
υπνουσιν οι μη υπο θεου τους της ψυχης οφθαλμους πεφωτισμενοι. ου παντως δε οι
μη πεφωτισμενοι κοιμωνται εις θανατον, αλλα των ενδεχομενων εστι ** και δια
τουτο φησιν ο ψαλμωιδος· «Φωτισον τους «οφθαλμους μου, μηποτε υπνωσω εις
θανατον». και προσεχε επι μελως τωι «Μηποτε». ειπε τοινυν τοις μαθηταις παρρησιαι,
το πρωτον γαρ εν παροιμιαις ειρηκεν· «Λαζαρος κεκοιμηται», «Και χαιρω δι' «υμας
οτι ουκ ημην εκει»· ει γαρ ην εκει ουκ αν τεθνηκει Λαζαρος· αδυνατον γαρ
αποθανειν τινα παροντος Ἰησου. ινα δε αναστηι εκ νεκρων ο αποθανων, ελθειν δει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

τον Ἰησουν προς τον αποθανοντα. δι' υμας μεν, φησι, χαιρω, πιστευοντας εκ του
μαθειν, οτι απεθανεν εκεινος ουκ οντος μου παρ' αυτωι, και ινα βεβαιωθητε εν τηι
πιστει. αυτος μεν ουν μονος εξυπνιζει τον Λαζαρον, των δε μαθητων εργον ην
τεθνηκοτα δεδεμενον τας χειρας και τους ποδας κειριαις, και της οψεως αυτου
σουδαριωι περιδεδεμενης, λυσαι αυτον δεσμοις νεκρων δεδεμενον και αφιεναι αυτον
υπαγειν κατα την του Ἰησου κελευσιν· φησι δε ο Θωμας· «Ἄγωμεν ινα
συναποθανωμεν αυτωι». αναγνους ο Θωμας τας περι του σωτηρος προφητειας· εικος
δε οτι και ηκηκοει λειπεσθαι οικονομιαν τωι υιωι του θεου την περι ψυχων, ην
εμελλε ποιειν καταβας εις το χωριον αυτων ινα τοις εν φυλακηι πνευμασι κηρυξηι,
πορευθεις προς αυτα, απειθησασι ποτε. ακουσας οτι «Πορευομαι ινα εξυπνισω
αυτον» ᾤετο ουκ αλλως αν εξυπνισθη σεσθαι και εκ νεκρων αναστησεσθαι τον
Λαζαρον η του Ἰησου κατα βαντος εις το των ψυχων χωριον. τα δε και του σωτηρος
ειποντος· «Ουδεις αιρει την ψυχην μου απ' εμου, αλλ' εγω τιθημι αυτην απ' «εμου»
και τα ομοια, ειτα ως γνησιος αυτου μαθητης, κρινας αυτωι ακολουθειν οποι ποτ' αν
απιηι, εβουλετο αυτωι και τους λοιπους μαθητας χαριτι του Ἰησου συναποθεσθαι το
σωμα. μηποτε δε και τουτο ηπιστατο, οτι ουκ αλλως εσται συζησαι τωι Ἰησου μη συν
αποθανοντα αυτωι, καθα και Παυλος δοκει. οι δε μη βουλομενοι δια τουτο αυτον
λεγειν φησουσιν οτι υποπτευων τον εσομενον φθονον των Ἰουδαιων εκ του
αναστηναι τον Λαζαρον και τον επομενον κινδυνον τουτο αυτον ειρηκεναι. Ἐλθων
ουν ο Ἰησους ευρεν αυτον τεσσαρας ημερας εχοντα. ο τεταρτος αριθμος υλικος τις
και σωμα τικος ων κακωτικος εστιν, επει τα γενικα σωματα τεσσαρα εστιν· οθεν οι
δουλουμενοι και οι κακουμενοι τεσσαρσιν εκατοντασιν ετων πασχουσι κατα το
ειρημενον· «Κακωσουσιν αυτους και ταπεινω «σουσιν αυτους ετη τετρακοσια». ταχα
δε κατα τουτο εις καθαιρεσιν των τηι φυσει του σωματος ακολουθησαντων
αμαρτηματων τεσσαρα κοντα νηστευει Μωσης ημερας, ομοιας δε και Ἡλιας, και
υπερ των ημετερων αμαρτηματων ο σωτηρ. και νυν ουν ελθων ο Ἰησους ευρε τον
Λαζαρον τεσσαρας ηδη ημερας εχοντα εν τωι μνημειωι, οπερ εστι νεκρων οικητηριον·
αμαρτωλοις γαρ οι ταφοι οικιαι εισιν, οθεν και οι δαιμονιζομενοι ως επι οικειον
τοπον εις τα μνημεια καταφευγουσιν· οιτινες οσον μεν ενδον εισιν, ουδεις ισχυει δια
της οδου εκεινης απελθειν, οταν δε εξελθωσι την γυμνοτητα αποτιθε μενοι,
ιματισμωι κοσμουνται και σωφρονουσι, και τοις ποσι του Ἰησου παρακαθεζονται. ο
δε Ἰησους εν καινωι τιθεται μνημειωι και καθαραι ειλισσεται σινδονι, και ου φθανει
επι των τεσσαρων ημερων ων εν νεκροις. διο και «εν νεκροις ελευθερος» ην, και εν
ελευθερωι και αγιωι αριθμωι τωι τρια εγειρεται. εν ωι και αγιαζει ημας τωι λουτρωι του
υδατος, ειπων δειν βαπτιζεσθαι ημας εις το ονομα του πατρος και του υιου και του
πνευματος. ινξ. Ἡ βραδυτης του αρθηναι τον επικειμενον .. εχπλ. ηραν τον λιθον. 80
Βηθανια ερμηνευεται «Οικος υπακοης», Ἱερουσαλημ δε «Ὅρασις ειρηνης». γειτνιαι
τοινυν εν μεσωι σταδιων ιεʹ, οσοι και του ναου αναβαθμοι. διαιρειται δε ο ιεʹ αριθμος
εις τον ζʹ του σαββατου και τον ηʹ της περιτομης, οις μονοις μεριδα διδοναι ο
Ἐκκλησιαστης παραινει· «∆ος μεριδα, λεγων, τοις επτα και γε τοις οκτω». ειπερ δε
συμβολον εστι Μαρια μεν του θεωρητικου βιου, Μαρθα δε του πρακτικου, Λαζαρος
δε του μετα την πιστιν εν αμαρτιαις γενομενου, εικοτως Μαρια και Μαρθα πενθουσι
τον Λαζαρον, και πενθουσαι δεονται της περι του αδελφου παραμυθιας, ην
βουλονται μεν προσ αγειν αυταις Ἰουδαιοι. προ του πληρωματος του χρονου λογοι,
απογινωσκουσι <δε> του δυνασθαι παυσαι του επι τωι νεκρωι κλαυθμου την αδελφην
του τεθνεωτος. δοκει δε η Μαρθα νυν σπουδαιοτερα ειναι της Μαριας, ει γε Μαρθα
μεν εδραμε προς τον Ἰησουν, Μαρια δε οικοι εμενε καθεζομενη. εισι δε τινες, ως
εκατονταρχος, μη οντες ικανοι τον Ἰησουν υποδεξασθαι, ετεροι δε αξιοι, ως ο αρχι
συναγωγος· οθεν Μαρθα ως υποδεεστερα εδραμε προς τον Ἰησουν, η δε Μαρια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

αναμενει οικοι αυτον υποδεξασθαι, ως χωρητικη της αυτου επιδημιας. και ουκ αν
εξηλθε του εαυτης οικου, ει μη ηκουσε της αδελφης λεγουσης· «Ὁ διδασκαλος
παρεστι και φωνει σε». και εγερθεισα ουχ απλως ηγερθη αλλα ταχυ, και πεσουσα
προς τους ποδας του Ἰησου ειπεν α ειπεν, εκεινης μη προσπεσουσης. 81 Ουκ αγνοων
ο σωτηρ ποτερον πιστευει η Μαρθα τοις λεγομε νοις η μη, πυνθανεται λεγων;
«Πιστευεις τουτο;» αλλ' υπερ του ημας η και τους τοτε παροντας μαθειν εκ της
αποκρισεως αυτης την αυτης διαθεσιν. αλλος δε τις φησει οτι ουδε πυνθανεται, αλλ'
αποφαινεται το «Πιστευεις τουτο;» ειτα πληρουσα η Μαρθα την αποφασιν του
σωτηρος λεγει· «Ναι κυριε»· και οιον ου μονον τουτο ο συ λεγεις πιστευω, το δε σε
ειναι τον χριστον ου μονον αρτι πιστευω, αλλα και πεπιστευκα, και οτι συ ει ο υιος
του θεου ο εις τον κοσμον ερχομενος, και επιδημων πασι τοις πιστευουσιν εις σε. 82
Ζητησαι δ' αν τις δια τι λεγει· «Ει ης ωδε» εξεταζων τα της αναγωγης, ει εστιν οπου
ουκ εστιν ο Ἰησους; ωσπερ οπου εισι δυο η τρεις συνηγμενοι εις το αυτου ονομα, εκει
εστιν εν μεσωι αυτων· αλλων δε μεσος εστηκεν των μη γινωσκοντων αυτον· ουτως
παρην τηι Μαριαι και τηι Μαρθαι. ουχ ουτω γαρ προκεκοφεισαν ως γινωσκειν αυτον
παροντα. 83 Το δε «Που τεθεικατε αυτον;» μη θαυμασηις ει ωσπερ υπο αγνοουντος
λεγεται. αγνοειν γαρ ου μονον τον σωτηρα αλλα και τον πατερα φησιν η γραφη
κατα σημαινομενον κατα το «Ει τις εν «υμιν πνευματικος επιγινωσκετω α γραφω
υμιν, οτι του θεου εστιν· «ει δε τις αγνοει αγνοειται». ερωται· «Που τεθεικατε αυτον;»
ως γε τοις μαθηταις εντελλεται αφιεναι τους νεκρους. δακρυει δε ο Ἰησους, εαν τις
αυτου των φιλων εν μνημειωι γενηται. 84 Μακραν μεν τυγχανων του μνημειου
ενεβριμησατο τωι πνευματι. οτε δε εγγυς γινεται τωι νεκρωι, ουκετι εμβριμαται τωι
πνευματι, αλλα συνεχει εν εαυτωι την εμβριμησιν. διο λεγεται· «Ἐμβριμωμενος εν
«εαυτωι ερχεται εις το μνημειον». παλιν δε επιτιμαι τωι παθει, ινα μαθωμεν οτι
ανθρωπος γεγονεν ατρεπτως ως ημεις. «Ἦν δε σπη «λαιον και λιθος επεκειτο επ'
αυτου». ετεθη γαρ ουκ εν οικοδο μητωι τινι μνημειωι αλλ' εν λαξευτωι. και ταχα δια
τουτο ουαι τοις οικοδομουσι ταφους η μνημεια. οικοδομεισθαι γαρ δει οικιας, και
ναον, και ει τι τοις ζωσιν εστι χρησιμον. ειτα φησιν· « Ἄρατε τον λιθον »· επει το
σπηλαιον μνημειον ην, ουχ ηψατο αυτος του λιθου, αλλ' ετεροις επετρεψεν αραι
τοις επιτηδειοις προς το εργον. του δε επικειμενου τωι στοματι του φρεατος εν τηι
Γενεσει και εμ ποδιζοντος τα προβατα του πινειν, αφ' ων εμελλε γενεσθαι τα επι
σημα και η μερις του Ἰακωβ, αυτον εδει επιλαβεσθαι τον Ἰακωβ, και προσελθοντα
τωι λιθωι αποκυλισαι αυτον. και εδει γε επι μεν του φρεατος αυτον προσελθειν τον
Ἰακωβ, εξω δε του σπηλαιου στηναι τον Ἰησουν. 85 Ουκ, ει τις προφητευει,
προφητης· αλλ' ει τις προφητης, ουτος προφητευει. Βαλααμ γαρ μαντις ων
προφητευει. ου γαρ, ει τις ιατρικον τι εποιησεν, ηδη και ιατρος· η και οικοδομικον τι
ποιησας ηδη και οικοδομος. και τινες μεν βουλονται μη απο του αγιου πνευ ματος
τον Καιαφαν ειρηκεναι δια το λεγειν τον ∆αυειδ αμαρτησαντα· «Και το πνευμα σου
το αγιον μη αντανεληις απ' εμου», και μη κατ οικειν αυτο εν σωματι καταχρεωι
αμαρτιαι, αλλ' υπο ενεργειας πονη ρων πνευματων. δυνασθαι γαρ φασιν εστιν οτε
προλεγειν τους δαι μονας ως επι Παυλου το πνευμα του πυθωνος, και επι του
σωτηρος το «Ἔα, τι ημιν και σοι, υιε του θεου;» μανθανομεν δε οτι ου παντα
λεγουσιν αφ' εαυτων οι ανθρωποι, αλλα τινα και ενεργουμενοι η υπο κρειττονος
τινος δυναμεως η υπο χειρονος. πλην ωσπερ τινες των ετεροδοξων τον νουν της
γραφης παρεκδεχονται, ουτως οι Φαρισαιοι το υπο Καιαφα ρηθεν προς τον εαυτων
εκλαμβανουσι νουν. 86 Και βουλομενου του λογου επιστρεφειν ημας απο του αλο
γωτερον και θερμοτερον επιπηδαν τοις κινδυνοις, μηδ' αν υπερ της αληθειας ωσιν,
αλλα καταλαμβανομενους μεν ιστασθαι, μελλοντας δε αναδυεσθαι, δια το της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

εκβασεως αδηλον. προς δε αναγωγην ρητεον οτι 〚Ἰησους παλαι μεν παρρησιαι τοις
Ἰουδαιοις περιεπατει δια των προφητων, νυν δε ουκετι. ου γαρ εστιν εν αυτοις
λογος θεου, αλλ' απηλθεν απ' αυτων εις την ερημον, περι ης λεγεται οτι〛 «πολλα
τα «τεκνα της ερημου μαλλον η της εχουσης τον ανδρα»· εγγυς Ἐφραιμ, ητις
ερμηνευεται «καρποφορια»· αδελφος ων Μανασση πρεσβυτερου του «απο ληθης»,
μετα γαρ τον «απο ληθης» λαον γεγεννηται η εξ εθνων «καρποφορια». κακει
εμεινεν μετα των μαθητων· παρεστι γαρ τηι «καρποφοριαι». και επι τηι γενεσει μεν
του Ἐφραιμ ειποι αν ο γεν νησας αυτον σιτομετρης ημων κυριος, ο ταπεινωσας
εαυτον και γε νομενος υπηκοος μεχρι θανατου· «Ηυξησε με ο θεος εν γηι της τα
«πεινωσεως μου». 87 Ὁ επομενος αυτωι τωι επεσθαι αυτωι διακονει αυτωι. ο δε διακο
νων αυτωι διακονος αυτου εστι· και δια τουτο οπου εστιν ο λογος, και αυτος εστιν. ου
σωματικως δε και τοπικως την επαγγελιαν νοητεον. ει δε ως εν σωματικοις τοποις
εστι τις τοπος του αιθερος εν τοις καθαρωτατοις και λεπτοτητι φωτος διαυγεστεροις,
ουκ αν αμαρτοι τις των εν σωματι τους διαφεροντας απολαμβανοντας κατα την
αξιαν εν τηι αναστασει σωμα δοξης υπερεχουσης και διαφερουσης εν εκεινοις
γινεσθαι τοις χωριοις ως επιτηδειοτατοις προς την σχο λην των θεωρηματων του
θεου λογου. και τηι μεν επινοιαι ετερον εστι το οπου εστιν ο θεος λογος εκει ειναι τον
διακονον αυτου, τωι δε πραγματι ταυτον εστι τωι τιμασθαι αυτον υπο του πατρος. τηι
γαρ τιμηι τηι απο του πατρος το τιμωμενον γινεται οπου ο θεος λογος. 88 Πασαι αι του
Σατανα δυναμεις αμα του αυτης ηγεμονος κατα τον καιρον του σωτηριου παθους
επεστρατευσε τωι σωτηρι· ας ορωσα η του σωτηρος ψυχη ανθρωπινως εταραττετο, ου
τον θανατον δει λιωσα, ει και τουτο ανθρωπινον, αλλα το μη ηττηθηναι. ενεδιδου
γαρ αυτηι ο χριστος και πασχειν εσθ' οτε τα ιδια, και επειπερ εμελλε τοις
υπακουουσιν αυτωι αιτιος σωτηριας αιωνιου γινεσθαι, δια τουτο περι τουτων
ελυπειτο αυτου η ψυχη και εταραττετο, ουχ ως αν τις νομισειεν υπο της ταραχης
κατακρατουμενος αλλ' ακαριαιως· τουτο γαρ σημαινει το νυν· αμα γαρ τωι αρξασθαι
και επαυσατο, και ως επος ειπειν σημειον ην χρονου. ορα δε μηποτε και αυτος προς
τας στρατευομενας κατ' αυτου δυναμεις πονηρας αγωνα ευχεται γενεσθαι ουκ εν
παρατασει χρονου αλλ' εν τωι νυν, ο τηι Ἰησου ψυχηι ηρκει προς το νικηθηναι πασαν
την δυναμιν του πονηρου. 89 Το εν τωι σταυρωι παθημα αυτου κρισις ην του κοσμου
τουτου παντος, επειπερ «ειρηνοποιησας δια του αιματος του σταυρου αυτου «ειτε τα
επι γης ειτε τα εν ουρανοις», μετα θριαμβευσεως εν τωι ξυλωι, ας απεξεδυσατο αρχας
και εξουσιας, εκαθισεν εν τοις επουρα νιοις, αποκαθιστας παντα επι το εκαστωι
αρμοζον και πρεπον τελος. επει ουν το συνεχον την περι εκαστου των οντων κρισιν
η εν τωι σταυρωι οικονομια ην, δια τουτο, εγγισαντος του κατα το εν αυτωι παθος
καιρου, ειπεν το «Νυν η κρισις εστι του κοσμου τουτου». 90 Ἐπει το του σωτηρος
ημων παθος επι καθαρισμωι των προ εγνωσμενων εγινετο εν οις ο κοσμος κρινεσθαι
εμελλε, δια τουτο λε λεκται το «Νυν κρισις εστι του κοσμου τουτου», ωσανει ελεγεν·
Ἐνεστη καιρος αναδειξεως των κρινουντων τον κοσμον· η επει τωι καιρωι του
σωτηριου παθους εμελλεν ο τυραννος καθαιρεθησεσθαι, λελεκται το «Νυν ο αρχων
του κοσμου εκβληθησεται» η ταχα κατα το εξω τερον σκοτος. Ἄγνοιαν δε αυτωι
ελεγχουσι την περι τους προφητας και την ουκ ακριβη γνωσιν των γεγραμμενων
υποδεικνυουσιν. το μεν γαρ εις τον αιωνα μενειν τον χριστον απο των τοιουτων
ειληφασι φω νων· το δε του θανατου μυστηριον μεταξυ γινομενον και την προς
ολιγον διαλυσιν της ψυχης απο του σωματος ου συνιεσαν ουδε εξη κριβουν. την δε
αιτιαν αυτους εδει ειδεναι οτι δυο προφητευομενων Χριστου επιδημιων, την μεν
ενδοξοτεραν και επι συντελειαι εσομενην του αιωνος ο οχλος των Ἰουδαιων ηλπιζε,
την δε προ αυτης ου πανυ τι συνιει. διο καταλειπεται ο οικος αυτων. 91 Ἐπειπερ ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

παντι τωι εχοντι δοθησεται και περισσευθησεται, ουτως απο του μη εχοντος και ο
δοκει εχειν αρθησεται απ' αυτου· ει τις [τε] λαβων την μναν δεσμευσει αυτην εν
σουδαριωι, ακουσεται το «Ἔτι μικρον το φως εν υμιν εστιν»· οσον γαρ ουδεπω
λεξεται το «Ἄρατε απ' αυτου την μναν», επειπερ «ο εν ολιγωι αδικος και «εν πολλωι
αδικος εστι». και ουτω δ' αν τις τα κατα τον τοπον διηγησαιτο· ωσπερ η βασιλεια του
θεου παρα Ἰουδαιοις ην, ουτω και το φως εν αυτοις ετυγχανε· και ωσπερ δια το μη
αποδεδωκεναι αυτους τους επιβαλλοντας τηι βασιλειαι του θεου καρπους ηκουσαν το
«Ἀρθησεται αφ' υμων η βασιλεια του θεου και δοθησεται εθνει ποιουντι τους
καρπους αυτης», ουτως επειπερ οντος του φωτος εν αυτοις ου περιεπατησαν ως μη
σκοτιαν αυτους λαβειν, δια τουτο μετα τον μικρον χρονον το εν αυτοις φως απ'
αυτων αφηρεθη και εδοθη τωι ποιουντι τους καρπους του φωτος εθνει γενομενωι ως
τα αστρα του ουρανου και χρηματιζοντι φως του κοσμου, και τουτο ειληφοτι απο
του φησαντος· «Ἐγω ειμι το φως του κοσμου». 92 Ὅτι γαρ αυτεξουσιους ημας οιδεν
η θεια γραφη, ψεγουσα μεν ως παρ' εαυτους ψεκτους τους αμαρτανοντας, επαινουσα
δε ως παρα την εαυτων αιτιαν επαινετους τους τηρουντας την θειαν εντολην,
〚ακου σον τι φησιν εν τωι ∆ευτερονομιωι· «Και νυν, Ἰσραηλ, τι Κυριος ο «θεος σου
αιτει παρα σου αλλ' η φοβεισθαι Κυριον τον θεον σου, «πορευεσθαι εν πασαις ταις
οδοις αυτου και αγαπαν αυτον και λα «τρευειν Κυριωι τωι θεωι σου εξ ολης καρδιας
σου και εξ ολης της «ψυχης σου, φυλασσεσθαι τας εντολας του κυριου και τα
δικαιωματα «αυτου, οσα εγω σοι εντελλομαι σημερον, ινα ευ ηι σοι;» εν δε τωι
Μιχαιαι· «Ει αναγγεληι σοι, ανθρωπε, τι καλον; η τι Κυριος εκζητει «παρα σου αλλ' η
το ποιειν κριμα και αγαπαν ελεος, και ετοιμον «ειναι του πορευεσθαι μετα Κυριου
του θεου σου;»〛 οσον ουν επι τουτοις δυνατον εστιν εκαστον ημων γενεσθαι
δικαιον η αδικον. νοησεις ουν το «Ἐτυφλωσεν αυτων τους οφθαλμους και
επωρωσεν «αυτων τας καρδιας» αναφερεσθαι επι τον πονηρον, 〚καθα προειρη ται,
τυφλωσαντα τινων τους οφθαλμους και πηρωσαντα αυτων την καρδιαν, ινα μη
ιδωσι τοις οφθαλμοις, και ινα μη νοησωσι τηι καρ διαι, και ινα μεταστραφωσι και
ιασηται αυτους ο κυριος. ου γαρ ωσπερ ειρηκεν· Τετυφλωκεν αυτων τους
οφθαλμους και πεπωρωκεν αυτων την καρδιαν,〛 ουτω γεγραπται και το «Ἵνα μη
στραφωσι «και ιασηται αυτους». αλλος ουν ο τυφλων τους οφθαλμους και πωρων
την καρδιαν, και αλλος ο τους επιστρεφοντας ιωμενος 〚και τους συντετριμμενους
την καρδιαν και τους τυφλους. και ο αποστο λος δε εν τηι προς Κορινθιους δευτεραι
τουτο φησιν· «Ει δε εστι «κεκαλυμμενον το ευαγγελιον ημων, εν τοις εστιν
κεκαλυμμενον, εν «οις ο θεος του αιωνος τουτου ετυφλωσε τα νοηματα των
απιστων, «εις το μη διαυγασαι τον φωτισμον της δοξης του ευαγγελιου του
«χριστου, ος εστιν εικων του θεου».〛 και ου θαυμαστον ει υποβαλ λοντες εαυτους
δι' ων ημαρτον τωι πονηρωι τυφλουνται τους οφθαλ μους υπ' αυτου και πωρουνται
κατα το θελημα αυτου την εαυτων καρδιαν, παντα ποιουντος ινα μη ιδωσι τοις
οφθαλμοις και νοησωσι τηι καρδιαι και στραφωσιν. αλλα και εις το «∆ια τουτο ουκ
ηδυναντο «πιστευειν» τοιαυτα λεκτεον, οτι ωσπερ επι του απο γενετης τυφλου, ον
υστερον ο σωτηρ ημων ιασατο, ει τις ελεγεν οτι Ουδε δυναται 〚βλεπειν δια το
τυφλον ειναι, ου τουτο ελεγεν, οτι ου δυνατον〛 αυτον ποτε ιδειν· δυνατον γαρ ην,
Ἰησου τωι ανοιξαι τους οφθαλμους 〚των τυφλων χαριζομενου τοις τυφλοις το
βλεπειν〛, τους τεως μη δυνη θεντας βλεπειν υστερον ιδειν, ουτω τους ποτε μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

δυναμενους πι στευειν 〚δια το τετυφλωσθαι αυτων τους οφθαλμους υπο του πο
νηρου〛 ουκ αδυνατον ην πιστευσαι προσελθοντας τωι Ἰησου 〚και ει ποντας· «Υιε
∆αβιδ, ελεησον ημας» και αξιωσαντας αναβλεψαι〛. περι δε του μη αυταις λεξεσιν
ειρησθαι παρα τωι προφητηι το κειμενον εν τωι ευαγγελιωι ου θαυμαστον, πολλαχου
τουτο ποιησαντων των διακονησαμενων τα της καινης διαθηκης λογια, ως και εν
αλλοις τετηρηκαμεν. πλην ισοδυναμει τα του Ἡσαιου ρητα τοις εγκειμενοις εν τωι
ευαγγελιωι. 93 Και τουτο δε εν τηι προκειμενηι λεξει κατανοητεον, οτι δυο πραγματα
λεγεται περι του σωτηρος. προτερον μεν ο και προτερον γινεται, προτερον γαρ το
πιστευειν εις αυτον· δευτερον δε ο και δευτερον οδωι παραγινεται· τουτο γαρ εστι το
υπερ το πιστευειν, οπερ εστι θεωρειν τον λογον, και εν τωι θεωρειν τον λογον
θεωρειν τον πατερα. φθανει δε το μεν πιστευειν και επι το πληθος των
προσερχομενων τηι θεοσεβειαι, το δε θεωρειν τον λογον και εν αυτωι τον πατερα
κατανοειν ουκετι επι παντας τους πιστευοντας αλλ' επι μονους τους καθαρους τηι
καρδιαι. ουτως δε ακουω και του «Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον πατερα». ου γαρ ο
προσβαλλων την εν τοις σωματικοις οφθαλμοις ορατικην δυναμιν τωι του Ἰησου [τωι
τε] σωματι εωρακε τον πατερα και θεον αυτου. οιμαι δε οτι και εδειτο χρονου και
συνασκησεως ιν' ουτως ιδηι τον Ἰησουν, και ορων τον υιον θεωρησηι και τον πατερα.
διοπερ ειποντι τωι Φι λιππωι· «∆ειξον ημιν τον πατερα και αρκει ημιν» ειπεν ο
Ἰησους· «Τοσουτωι χρονωι μεθ' υμων ειμι και ουκ εγνωκας με; ο εωρακως «εμε
εωρακε τον πατερα». προσχες δε ει δυνασαι τηι διαφοραι του πιστευειν και του
θεωρειν ενιδων συνειναι και την αιτιαν δι' ην ουτε ομοιως τωι «Ὁ πιστευων εις εμε
ου πιστευει εις εμε αλλ' εις «τον πεμψαντα με» ειρηται το «Και ο θεωρων εμε θεωρει
τον πεμ «ψαντα με» ουτε παραπλησιως τωι «Ὁ θεωρων εμε θεωρει τον πεμ «ψαντα
με» λελεκται το «Ὁ πιστευων εις εμε ου πιστευει εις εμε «αλλ' εις τον πεμψαντα με».
πιστευων μεν γαρ εις τον υιον ουκ εις τον υιον αλλ' εις τον πατερα των ολων
πιστευει θεον. θεωρων δε τις τον λογον και την σοφιαν και την αληθειαν ουχι
θεωρει ταυτην μονην αλλα και πατερα. οιμαι δε οτι εις παραστασιν του μεγα ειναι το
δηλουμενον μυστηριον, πρωτον μεν εν τωι πιστευειν εις τον υιον, δευτερον δε εν τωι
θεωρειν αυτον, λελεκται προ του «Ὁ πιστευων εις εμε και θεωρων εμε» το «Ἰησους
δε εκραξε και «ειπε»· μεγαλη γαρ η περι τουτων ην μυστικη φωνη. οτι δε δυνα τον
πιστευειν τηι θεωριαι και μη θεωρειν αυτηι δηλον ποιησει ο ευαγγελιστης λεγων·
«Ἔλεγεν ο Ἰησους προς τους πεπιστευκοτας «αυτωι Ἰουδαιους· Ἐαν μεινητε εν τωι
λογωι τωι εμωι, γνωσεσθε την «αληθειαν, και η αληθεια ελευθερωσει υμας». προσχες
γαρ επι μελως οτι τοις πεπιστευκοσι λεγει ως μηδεπω επεγνωκοσι την αλη θειαν
αλλα μονον αυτηι πεπιστευκοσι το «Ἐαν μεινητε εν τωι λογωι «τωι εμωι, γνωσεσθε την
αληθειαν». 94 Ἔλαμψε μεν γαρ το φως το αληθινον παραγεγονως ο του κοσ μου
σωτηρ· οι δε ουκ ηθελησαν ενατενισαι προς αυτο ουδε τηι σε λασφορωι αιγληι των
δογματων αυτου περιπατειν. διο ακολουθως αυτους κατελαβεν η σκοτια δικην
απαιτουσα της προκατασχουσης αυτους μοχθηριας. και τουτο λεγοιτ' αν
τετυφλωσθαι και πεπω ρωσθαι εικοτως. και ωσπερ τωι θελησαντι περιπατειν εν τωι
φωτι επεται και το ειδεναι που υπαγει, ουτως τωι μη θελησαντι περιπα τειν εν τωι
φωτι συνακολουθει το βαδιζοντα εν τηι σκοτιαι ειναι και τυφλων και πεπωρωμενων
οδον αθλιως εξανυειν. προειρηται δε και ως της δεσποτικης και σωτηριου
διδασκαλιας η αστραπη τυφλους και πεπωρωμενους εστηλιτευσε· τους Ἰουδαιους,
και την πριν ενουσαν τοις ψυχικοις αυτων ομμασι λυμην και αβλεψιαν
εμφανεστεραν τε και καταδηλον εποιησε μαλλον. ωσπερ γαρ ο αισθητος ηλιος λαμ
πρας εναφιεις τας ακτινας ελεγχει τους νοσουντας τα ομματα, ουτω και ο νοητος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ηλιος το φως το αδυτον και ανεσπερον επιδημησας τωι κοσμωι και δια των
θεοπρεπων τε και υπερ λογον θαυματων ενα στραψας αυτου της θεοτητος την
αιγλην επι πλεον διηλεγξεν των αγνωμονων Ἰουδαιων το προκατασχον αυτων τα
της ψυχης ομματα σκοτος και την αβλεψιαν. 95 Μετα ταυτα ζητησεις, δια το εν
συμπλοκηι ειρησθαι· «Τι ειπω «και τι λαλησω;» ποτερον διαφοραν εχει το ειπειν και
το λαλησαι η ταυτον εστιν εκ παραλληλου ειρημενον. παραθησεις ουν τα ρηματα εν
οις αναγεγραπται το «Ειπε», και συνεξετασεις εκεινοις περι ων ειρηται το
«Ἐλαλησα». ει δε συμβαλλεται τι εις την περι τουτων εξετασιν το δι' ολης της
κοσμοποιΐας ου λελαληκεναι μεν θεον, ανα γεγραφθαι δε περι αυτου το «Ειπε», και
αυτος επιστησεις προς το εν τωι Λευιτικωι συνεχως ειρημενον· «Και ελαλησε κυριος
προς Μωυ «σην λεγων». και ορα ει δυνασαι εν μεν τωι ειπειν το προστακτικον απο
αυθεντειας φασκειν σημαινεσθαι, εν δε τωι «Ἐλαλησε» το δι δασκαλικον. « Και οιδα
οτι η εντολη αυτου ζωη αιωνιος εστι ». περι ου ζητησαι τις αν δια τι μη λελεκται οτι
ζωην αιωνιον περιποιει η εντολη του θεου, αλλ' οτι αυτη εστι καθ' υποστασιν η
αιωνιος ζωη, ως και το γινωσκειν τον μονον αληθινον θεον και ον απεστειλεν
Ἰησουν Χριστον. εστιν ουν η αιωνιος ζωη εκατερον αυτων. ει μεν τοι η εντολη του
θεου ζωη αιωνιος εστιν, εστι δε εν τωι δικαιωι η εντολη του θεου, τωι ζωντι μακαριως
δι' αυτην, αιρετη εστιν η ζωη. 96 ινξ. Ἄριστον μεν εστιν η πρωτη και προ της
συντελειας εχπλ.: αυτος αυτους νιψηι. 97 ινξ. Ουκ απο Πετρου δε ηρξατο εχπλ.
εμμενειν τωι κακως κριθεντι. 98 ινξ. Παραπεφρασται το ρητον της προφητειας εχπλ.
οτι τουτο ποιει ο λαξ εντεινων τινι. 99 ινξ. Τουτο γαρ το εσομενον φησιν· εχπλ. και
δια τουτο την περι εμου γνωσιν. 100 ινξ. Σημειωσαι τινα τροπον εν τοις
εξεταζομενοις εχπλ. μετα δολου ψεκτον εστιν. 101 ινξ. Το δοθεν ψωμιον υπο του
Ἰησου εχπλιξ. εισηλθεν εις αυ τον ο σατανας. 102 ινξ. Ου μονον δε κατα το
απλουστερον εξηλθε εχπλιξ. Ἡμεις δε ημερας οντες νηφωμεν. 103 ινξ. Γεγραπται·
Ουδεις εγνω τον υιον εχπλιξ. ενοπτριζομενοι την αυτην εικονα μεταμορφουνται.
104 ινξ. Ἐντευθεν εστιν ιδειν και των παραπλησιον φωνων εχπλ. απο του τοιουτου
διδασκαλου την σοφιαν του θεου. 105 Ἐναντιον ειναι δοκει τωι προειρημενωι. ανω
μεν ως ουκ ουσης του ετοιμασαι χρειας φησιν, ενταυθα δε οτι Ἐαν πορευθω, ετοι
μασω τοπον υμιν. ο ουν λεγει τοιουτον εστιν· οτι οσον προς την αφθο νιαν των
αγαθων ων κατα προγνωσιν ηυτρεπισεν ο πατηρ, ωστε τους ευ και κατα πασαν
βιουντας ακριβειαν ενδιαιτασθαι τοις ετοιμασθεισι καλοις διηνεκως, ου χρεια ωστε
υμιν ευτρεπισθηναι παρ' εμου, αλλ' ωστε υμας την προσηκουσαν επιδειξασθαι
γνωμην. πλην αλλ' εγω τουτων υμιν ετοιμαστης και προξενος γινομαι. τι γαρ <το>
«Παλιν «ερχομαι και παραληψομαι υμας προς εμαυτον;» επειδαν γαρ, φησι, της εις
ουρανους ανοδου παρασχω υμιν και της των ομοιων απο λαυσεως την αφορμην,
ωστε φανηναι τον κατασταντα τουτων αιτιον υμιν, αυτος ελευσομαι παλιν, (λεγει δε
την εξ ουρανων δευτεραν αυ του παρουσιαν,) και λαβων υμας ανελευσομαι εις τους
ουρανους, οπου και αυτος ειμι, ωστε και υμας εχειν μεθ' εαυτου των αυτων απο
λαυοντας εμοι. «Ει γαρ υπομενομεν, ο Παυλος φησιν, και συμβασι «λευσομεν». 106
Ἔοικε τι ακριβες και εξητασμενον εχειν ο Θωμας, οπερ παριστα ται και εκ των υπ'
αυτου λεγομενων, απερ οιμαι αυτον ειρηκεναι μη απιστουντα τοις λεγουσι
τεθεωρηκεναι τον κυριον, αλλ' ευλαβουμενον μηποτε φαντασμα εστι, και
μεμνημενον του «Πολλοι ελευσονται επι «τωι ονοματι μου λεγοντες οτι Ἐγω ειμι».
τουτο δε οιμαι πεπονθε ναι και τους λοιπους αποστολους, αλλα κατ' εξοχην τον
Θωμαν. 〚οτι δε και οι λοιποι αποστολοι τοιουτον τι ενενοησαν ιδοντες τον Ἰησουν
δη λον εκ του γεγραφθαι οτι «Ἐδοκουν οτι φαντασμα εστι», και απεκριθη και ειπεν
αυτοις «Ψηλαφησατε με και ιδετε, οτι πνευμα οστα και σαρκα ουκ «εχει, καθως εμε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

θεωρειτε εχοντα».〛 περι δε του πως λεγεται αυτωι «Μη γινου απιστος αλλα πιστος»
και εις το ονομα δε του Θωμα τοι αυτα αν λεχθειη, οτι των μεν αξιωθησομενων υπο
του σωτηρος μει ζονος θεωριας περι της εν τωι ορει μεταμορφωσεως αυτου και των
οφθεντων εν δοξηι Μωσεως και Ἠλιου τα ονοματα μετεποιησεν. των δε λοιπων δια
τουτο τα ονοματα ου μετεποιησεν, επει και αυταρκη και καθ' εαυτα ην παραστησαι
το εκαστου ηθος. περι μεν ουν των λοιπων αποστολων ου νυν προκειται λεγειν, περι
δε του Θωμα, ος ερμηνευεται ∆ιδυμος, δια τουτο, επει διδυμος τις τον λογον ην απο
γραφομενος τα θεια δισσως και μιμητης Χριστου τοις μεν εξω εν παραβολαις
λαλουντος, κατ' ιδιαν δε τοις ιδιοις μαθηταις τα παντα επιλυοντος. και ουκ ατοπον
γε φασκειν τους γνησιους Χριστου μα θητας κατορθουν διττον τουτο <το> της εν
λογωι παρασκευης, οπερ ηδη ταχα και εξαιρετως ειχεν εκτοτε ο Θωμας. ειποι δ' αν
τις και δια τουτο την ερμηνειαν μονου τουτου αναγεγραφθαι, τωι βεβουλησθαι τον
ευαγγελιστην Ἕλληνας εντυγχανοντας τωι ευαγγελιωι επιστησαι τηι ιδιοτητι της
ερμηνειας του ονοματος κατ' εξοχην μονον ερμηνευ θεντος επι τωι ευρειν την αιτιαν
του και Ἑλληνιστι εκκεισθαι το ονομα αυτου. 110 Κυριωτερον μεν ην ειπειν επι του
θεου λογου το «Ἔστιν»· αλλ' επειδη προς διαφοραν της ενανθρωπησεως γενομενης
εν τινι καιρωι εδηλου την υπαρξιν του λογου, αντι του «Ἔστιν» τωι «Ἦν» κεχρηται
ιστεον δε οτι τας κυριως σημασιας των ρηματων του χρονου ου δει εκλαμβανειν επι
των αιδιων, ηγουν το «Ἦν» και εστιν και εσται. ο γαρ θεος λογος και υιος ων του
πατρος αιδιος τυγχανων θεος τα επ' αυτου ρηματα ου μετα του προσσημαινειν
χρονον εκλαμβανειν δει, μη ων αυτος υπο χρονον· ρημα δε εστι το προσσημαινον
χρο νον, ως Ἀριστοτελης φησιν. 111 Καταλληλοις τοις ρημασιν εχρησατο τωι μεν
«Ἐγενετο» επι της σαρκος, τωι δε «Ἦν» επι της θεοτητος. το δε δι' αυτου ου
διακονιας ενεκα κειται, αλλα προς τον πατερα συνεργιας, και οτι ουδεν υπεξαι ρειται
των οντων της δι' αυτου ποιησεως. 112 Ἡ γαρ εν αυτωι ζωτικη δυναμις ου προς το
ζωοποιειν μονον ικανη εστιν, αλλα και γνωσεως πληρουν τας των ανθρωπων
ψυχας, την <τε> αγνοιαν ελαυνειν, [οτι] οιον ο Παυλος ηγνοει τον χριστον διωκων,
αλλ' υπο του φωτος της ζωης αυγασθεις εγνω τον διωκο μενον· και ο ληιστης επι του
σταυρου πασχων και φωτισθεις εγνω την ζωην. φησιν γαρ ο σωτηρ· «Ουδεις δυναται
ελθειν προς με, «εαν μη ο πατηρ ελκυσηι αυτον». 113 Ἡ μεν γαρ προθεσις του
πεμψαντος ην πιστευσαι παντας· ει δε μη παντες επιστευσαν, και τον φωτισμον <μη>
παρεδεξαντο του ηλιου, ουκ ηδη δε τον ηλιον φαιη τις αν μη επι τουτο ανατελλειν.
οι μεν γαρ προ Ἰωαννου προφηται μαρτυρες γεγονασι του φωτος επι τωι τους
Ἑβραιους πιστευσαι δι' αυτων. ο δε Ἰωαννης μετ' αυτους γενομενος του σωτηρος
την επιδημιαν μαρτυρει <επι τωι> ου τους Ἑβ ραιους μονους πιστευσαι αλλα και τους
εξ εθνων παντας, καθως φησιν ο προφητης· «Ἐκχεω απο του πνευματος μου επι
πασαν σαρ «κα»· και ο ∆αβιδ· «Παντα τα εθνη δουλευσουσιν αυτωι». 114 «Ἐξ
αιματων» τουτεστιν εξ υλικων εχουσι την γεννησιν. τωι γουν Πετρωι ο σωτηρ φησιν
οτι «Σαρξ και αιμα ουκ απεκαλυψε σοι, αλλ' «ο πατηρ μου ο εν τοις ουρανοις». (Και
αλλως·) Υιοι θεου ειναι λεγονται οι ουκ εξ αιματων τας κατα νομους θυσιας
προσαγοντες, ηγουν δια σφαγων και αιμα των εκχυσεως ευαρεστουντες τωι θεωι, εκ
θεληματος δε σαρκος οι παντα ποιουντες προς το φανηναι τοις ανθρωποις δικαιοι.
«θελη «ματι γαρ σαρκος» ευαρεστειν ουτοι προτεθεινται την σαρκα περι τεμνομενοι
και προφανως ιουδαΐζειν θελοντες, μη επιμελεισθαι <δε> της καρδιας και του εν τωι
κρυπτωι Ἰουδαισμου εκ θεληματος ανδρος οι προφασει ανθρωπινης φιλοσοφιας
απεχομενοι μεν κακιας, αρετην δε αναλαβομενοι. 115 Το δε «Κεκραγε» λεγων αντι
του Μετα παρρησιας και ελευ θεριας και χωρις υποστολης απασης την παρουσιαν
εκηρυξε. την δε κραυγην ου κατα την προφοραν αλλα κατα το της νοησεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

επιτεταμενον. ο γαρ περι μεγαλων δογματων απαγγελλων· κατα την νοησιν, ως δει,
μεγαλοφωνως προφερει. 116 Το δε «Γεγονεν» αντι του «γενησεται» ληπτεον. εθος
γαρ τουτο τηι γραφηι, καθως ειρηκαμεν. και το «Ου κατελαβεν» αντι του «ου
«καταληψεται». 117 Ὡς γαρ προφητης και λυχνος φωτος προγυμναζων και εθιζων
της ψυχης το ομμα του θελοντος φωτιζεσθαι, ουτω και φωνη βοων τος. «βοωντα»
λεγει τον λογον· φωνην δε τον Ἰωαννην. αναγκη δε προ του λογου φωνην γινεσθαι.
εργον δε φωνης σαφηνιζειν το σημαινομενον. ερημον δε λεγει την απεστερημενην
ψυχην της θειας διδασκαλιας. τι δε προστασσει η του βοωντος φωνη ταις ερημοις
ψυχαις; «ευθειαν ποιησατε την οδον του κυριου» προς υποδοχην. 118 Μαρτυρων ο
Ἰωαννης περι του φωτος ᾔδει, οτι και θεος λογος ην· ουτος δε παντι λογικωι παρεστι.
το δε διανοητικον [ην], ο και ηγεμονικον καλειται, μεσαιτατον ημων εστιν· εκει γαρ
εστιν ο εν διαθετος λογος, καθ' ον λογικοι εσμεν, ον και επισκοπει ως θεος ο χριστος
και λογος, ο μελλων ερχεσθαι βαπτισθηναι. ουτος ο αγνοου μενος υφ' υμων μεσος
υμων εστηκε τας καρδιας παντων και τους νεφρους εμβατευων. 119 Ειδον μεν και οι
παροντες απαντες, ου μην δε παντες επιστευον. τινες δε φασιν ουδε παντας
τεθεασθαι το πνευμα, αλλα Ἰωαννην και τους ευγνωμονεστερον διακειμενους. ει
γαρ και τοις αισθητοις οφθαλμοις ειδον, αλλ' ου παντως πασι δια τουτο καταδηλος
ην. επει δε προφηται και Μωσης πολλα τεθεανται αλλα, και εν τηι με ταμορφωσει
του ορους ου παντες απελαυσαν οι μαθηται, αλλ' ουδε της κατα την αναστασιν
οψεως εκοινωνησαν απαντες· πολλωι γε μαλλον οι Ἰουδαιοι επι του βαπτισμου. 120
Ουκ αισθητως εστιν ιδειν δυνατον, αλλα διανοιαι σκοπουσηι τους προσερχομενους
αγγελους επι τωι διακονειν τωι Ἰησου αναβαινοντας και καταβαινοντας. το δε Ἀμην
οτε μεν απλουν, οτε δε διπλασιαζομε νον εστιν ευρειν. η δε λεξις εστιν Ἑβραικη,
δηλουσα το «Γενοιτο». ταυτον γαρ εστιν το Ἀμην· <τωι> «αληθως και γενοιτο».
πολλοι γαρ Ψαλμοι επι τελει εχοντες· «Γενοιτο, γενοιτο» εν τωι Ἑβραικωι ἈμηνἈμην
εχουσιν. εικος ουν τον σωτηρα επευχομενον λεγειν Γενοιτο, γε νοιτο το πιστους
υμας ευρεθηναι ως ιδειν «τον ουρανον ανεωιγμενον» και τα εξης της επαγγελιας. το
δε Ἀμην ισον εστιν και τωι «αληθως», ως εν τωι κατα Ματθαιον Ἰησους λεγει· «Ἀμην
λεγω υμιν, εισι τινες «των ωδε εστηκοτων»· εν δε τωι Λουκαι· «Ἀληθως λεγω υμιν,
εισι «τινες των αυτου εστηκοτων, οιτινες ου μη γευσωνται θανατου». ηγουν ισον
εστιν το «Ἀμην» και τωι «Ἀληθως» και τωι «Γενοιτο», ως εν τωι «Ἀληθως λεγω υμιν»
τουτο γενεσθαι. 121 Το μεν εκ σχοινιου φραγελλιον υπο του Ἰησου γεγονος υπηρχον
αι των παρανομουντων αμαρτιαι. δι' ων υπο του Ἰησου αικιζομενοι απηλαυνοντο.
σχοινιον μεν γαρ πολλαχως η γραφη τας αμαρτιας ωνομασε· «Σχοινια αμαρτωλων
περιεπλακισαν μοι και αδικιαν αι «χειρες αυτων συμπλεκουσιν»· και εν ταις
Παροιμιαις· «Σειραις των «εαυτου αμαρτηματων εκαστος σφιγγεται», τουτεστιν
κολαζεται. εφρα γελλωθησαν δε υπο του Ἰησου και απηλαθησαν του ναου τωι εαυ
των πλεχθεντι σχοινιωι. τον γαρ δικαιον κριτην ουκ ην ετερωθεν πλεξαι και επαγειν
την κατα των ασεβων τιμωριαν, η αφ' ων αυτοι ημαρτηκοτες ηνομησαν. Ῥητεον οτι
επινοιαι μονηι και ουχ υποστασει την διαφοραν εχει το υδωρ προς το πνευμα, καθως
φησι ο σωτηρ· «Ὁ πιστευων εις «εμε, ποταμοι εκ της κοιλιας αυτου ρευσουσιν
υδατος ζωντος». τουτο δε ελεγε περι του πνευματος, ου ημελλον λαμβανειν οι
πιστευοντες εις αυτον. ει γαρ περι του πνευματος ειρηται ως υδωρ ποταμων δικην
εκπορευομενον, επινοιαι μονηι διοισει του πνευματος το υδωρ. ως ουν γενναται τις
εκ του σωτηρος, σοφος εκ σοφιας, και αληθης εξ αληθειας, και ζωη εκ ζωης, εκ της
παντων αρχης και γεννησεως μιας ουσης, ουτως και εκ του αγιου πνευματος αγιος
και πνευματικος, και εκ του υδατος καθαιρομενος. και προς καρποφοριαν
ποτιζομενος γενναται εξ υδατος και πνευματος. 122 Ὁ μεν Ματθαιος περι του
βασιλευομενου τοπου εφη, εν ωι ουτοι κληρουνται, ο δε Ἰωαννης και Λουκας απο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

του βασιλευοντος θεου ωνομασε. και γαρ και παρ' ημιν εν τηι συνηθειαι οτε μεν απο
του βασιλευοντος, οτε δε απο του τοπου η αυτου βασιλεια σημαι νεται. ως φαμεν· η
των Ῥωμαιων βασιλεια και Αιγυπτου βασιλευς. 123 Τοις γαρ σπουδαιοις και πιστιν
και αρετην εχουσι μονοις εκει νοις επιφοιται· των δε φαυλων απαλλοτριουμενων
μακραν υπαρχει. ου τοπικως δε το «μακραν» και «εγγυς» ακουειν δει, αλλα προς τα
δοχεια † τουτου ελλαμψεων κεκαθαρμενων· ειτε και μη· το δε «Ὅπου «θελει πνει»
δεικνυσι ουσιαν ειναι το πνευμα. τινες γαρ οιονται ενεργειαν ειναι θεου, μη εχον
ιδιαν υποστασιν. διο και ο αποστολος απαριθμησαμενος τα του πνευματος
χαρισματα επηνεγκεν· «Ταυτα «δε ενεργει το εν και το αυτο πνευμα, διαιρουν
εκαστωι ως βουλεται». αλλα και το «Ἔδοξε δε τωι αγιωι πνευματι και ημιν» εν ταις
Πραξε σιν ειρημενον· και παλιν «Νηστευοντων, γαρ φησιν, και λειτουργουν «των
τωι κυριωι ειπεν το πνευμα το αγιον· αφορισατε μοι τον Παυλον «και τον Βαρναβαν
εις το εργον ο προσκεκλημαι αυτους». ο δε προ φητης Ἄγαβος φησι «Ταδε λεγει το
πνευμα το αγιον· του ανδρος, «ου εστιν η ζωνη αυτη, δησουσι» και τα εξης. 124
Τουτο γαρ δοκει επι των μητε αγαν φαυλων μητε κατ' αρετην τελειων οτι τα
αμφοτερα απατωντας μαλλον το σκοτος αγαπαν αυ τους εστιν ιδειν, εκ του τα εργα
τουτου ποιειν. αυτεξουσιοι γαρ οντες οι ανθρωποι και οφειλοντες το φως
αποδεχεσθαι και το σκοτος φευγειν, τουναντιον ποιουσι· το μεν σκοτος
αποδεχονται, φευγουσι δε το φως. ου συγκριτικως δε ακουειν δει το πλειον
ηγαπηκεναι, αυτους το σκοτος προς το φως· ουδ' ολως γαρ ηγαπησαν το φως τουτο
μισησαντες, οτι η νοησις αυτων ορθως εχει. οι γαρ φαυλα πρασσον τες μισουσι το
φως, ει δε μισουσι το φως, ου συγκριτικως αγαπωσι το σκοτος. ομοιον εστιν και το
του αποστολου περι των πονηρων ανθρωπων ως «φιληδονοι μαλλον ειεν η
φιλοθεοι». και εν Ψαλμοις· «Ὁ φαυλος ηγαπησε κακιαν μαλλον υπερ αγαθοσυνην,
αδικιαν υπερ «του λαλησαι δικαιοσυνην». 125 Νυμφη εστιν η ανθρωπου ψυχη, ητις
εξ εαυτης ουδενος εστι των αγαθων γεννητικη· ει δε δεκτικη πεφυκεν αυτη
γυναικος τροπωι εξ αλλου, γενναι αρετας πρακτικας τε και διανοητικας. νυμφιος δε ο
ταυτης σπορευς των αγαθων ουκ αλλος η ο χριστος Ἰησους ο υπ' εμου
μαρτυρουμενος και βαπτιζομενος· φιλος δε εκεινος εστιν ο εστη κως παρ' αυτωι τηι
βεβαιαι συγκαταθεσει και παγιαν εχων την εις αυτον πιστιν. ουδεις γαρ των παρ'
αυτωι τωι Ἰησου τυγχανοντων κλονειται. ουτω και Μωσης κατ' αρετην βιους ηκουσε
του θεου λεγοντος· «Συ δε αυτος στηθι μετ' εμου»· ου γαρ ο θεος μεθ' ημων ισταται,
αλλ' ημεις μετ' αυτου, ορεγοντος ημιν την παρ' αυτου αμετακινητον στασιν. 126 Ὁ
μη επουρανιον εχων το φρονημα αλλ' επιγειος ων λεγεται χοικος και την εικονα
του χοικου φορειν. διο και ει ποτε σοφιαν επαγγελλεται εχειν, επιγειος εστιν ψυχικη
δαιμονιωδης, καθως φησι Ἰακωβος ο αποστολος. 127 Το αγαπαν ανθρωπινωτερον
παλιν ακουομεν. νομος δε εστι φυσικος· αλλος μεν <προς> τα γεννωμενα, αλλος δε
πως προς τα ετερως αγαπωμενα. ει γαρ δικαιοσυνην αγαπαι ο θεος, <αγαπαι ως θεος>,
ως φησιν αυτος· «Ἐγω θεος αγαπων δικαιοσυνην και μισων αρπαγμα εξ αδικιας». ου
γαρ ως ανθρωπος αγαπαι ταυτην επι το εχειν αυτην εν εαυτωι και ποιειν τι κατ'
αυτην. αγαπαι δε τον υιον ο πατηρ και ως αληθειαν σοφιαν και αγιασμον, ως φησιν
∆αβιδ· «Ἰδου γαρ αληθειαν ηγαπησας». και αγαπαι μεν τον υιον καθ' ο πατηρ, ου καθ'
ο θεος, αγαπαι δε τον κοσμον καθ' ο θεος και τουτου δημιουργος, ου καθ' ο δε πατηρ.
128 Ἔστιν δε και αλληγορικως ειπειν· φρεαρ μεν Ἰακωβ την του Μωσεως δια νομου
διδασκαλιαν. επινον δε απ' αυτου οι υιοι αυτου και τα θρεμματα αυτου οι δωδεκα
πατριαρχαι και οι εξ αυτων λαοι γεγεννημενοι. ταυτης δε της πηγης πινοντα παλιν
ταυτης διψαν. ηγουν καιρου τινος προιοντος διψαν αυτα και ερχεσθαι επι την ευ
αγγελικην και σωτηριον και αδιαδοχον διδασκαλιαν. «και ο ουρανος «γαρ και η γη
παρελευσεται, ως φησι ο σωτηρ, οι δε λογοι μου ου μη «παρελθωσιν». 129 [Οιδε γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

και οψις μονη του διαφθονουμενου ου μικρον τοις βασκαινουσιν ενιεναι σπινθηρα.]
130 [∆ια τουτο αν εμιξεν ημιν .... και τοις δαιμοσι γινομενοι.] 131 Προσαιτης ην δι'
αποριαν των αναγκαιων και αδυναμιαν. † τοιου τους δ' αν ευροις τους απο
Ἑλληνων και βαρβαρων των ωφελειαν και το πορισμον της Χριστου αληθειας και
των πλουσιων θεωρημα των αυτου την γνωσιν προσαιτουντας. ου μονον δε ο
Ἰησους απηλ λαξεν αυτον απο της τυφλοτητος αλλα και απο του προσαιτειν.
εχαρισατο γαρ αυτωι αμα του βλεπειν και τα προς σωτηριαν ψυχης αναγκαια. και
ενταυθα μεν η τυφλοτης του προσαιτειν αιτια, εν δε ταις Πραξεσιν η χωλοτης. 132 Ει
ο μη τηρων το σαββατον ουκ εστιν απο θεου, ουδε ιερεις υμων οι το σαββατον δια
της περιτομης βεβηλουντες εισιν απο του θεου. 133 Ἀξιοπιστον αυτον ποιησαντες
ουτω παρεστησαντο προς το διεψευσθαι. ανοιγων ο χριστος τους οφθαλμους του
τυφλου· ου μικρου παιδιου ηνεωιξεν αλλα τελειαν ηλικιαν εχοντος, ινα και βλεπηι
και ως ανηρ απολογησηται. τοιουτοι δε ησαν και οι λοιποι αναβλεψαντες τυφλοι.
134 Το «Ουκ ηκουσατε» αντι του Ουκ ηθελησατε παραδεξασθαι το λεγομενον. το δε
«Τι ουν παλιν θελετε ακουειν;» ισοδυναμει τωι Ει μη παραδεχεσθε τα ειρημενα. τι
παλιν αυτα απαγγελλεσθαι ματην υμιν θελετε; 135 Ει αμαρτωλων ο θεος ουκ ακουει,
πως εδιδασκεν ο χριστος λεγων τους αμαρτωλους προσευχεσθαι· «Ἄφες ημιν τα
παραπτωματα ημων, «ως και ημεις αφιεμεν τοις ωφειλεταις ημων». τουτων ακουει
ο θεος των επι μετανοιαν νευοντων, ει και μηπω επαυσαντο αμαρτανοντες, και ει μη
ηκουσεν ο θεος αμαρτωλων, ουκ αν μετα τελωνων και πορνων ησθιεν και επινεν· η
οτι ο περι τοιουτων εργων ευχομενος οποια ην τα του Ἰησου εργα ιν' εκτελεσηι
τοιαυτα ο θεος, αυτου ουκ ακουει. 136 Ει προτερον εβαστασαν, και παλιν εβαστασαν.
οιμαι δε οτι και ο κακολογων τινα λιθους επ' αυτον βαλλει. κακως δε αυτον ελεγον
και σχισμα δι' αυτον εν τοις Ἰουδαιοις εγινετο. παλιν ουν το βαρος των δυσφημων
λογων ουτοι βαστασαντες ως λιθους επ' αυτον εβαλλον. δια τουτο φησιν η Σοφια·
«Ὁ βαλλων λιθον εις υψος επι την κεφαλην «αυτου βαλλει»· ο δε ψαλμωιδος· «Ἡ
αδικια αυτου επι την κεφαλην «αυτου καταβησεται», ο δε αδικος εις υψος λαλων εις
υψος βαλλει. 137 Ὥσπερ εις δωδεκα ωρας διαιρειται η ημερα, κατα τουτο και οι δωδεκα πατριαρχαι και ο χορος των αποστολων ισαριθμοι των ωρων της ημερας,
εχοντες ηλιον τον χριστον και θεον ημων, οστις και νοητη εστιν ημερα, εξ ου οι
λογοι και ο της γνωσεως τουτων φωτισμος. 138 Και παλιν εζητουν αυτον
αποκτειναι, ως πολλακις ειρηται. νυν δε εκυρωσαν την γνωμην και † ως εργον τωι
πραγματι κεχρηνται. παλιν δε ανθρωπινως εαυτον σωζει, και συνεχως ταυτα ποιει.
την δε αιτιαν ειπεν, οτι ουπω ηκει η ωρα αυτου, και νυν επι της ερημου διατριβει εν
πολει λεγομενηι Ἐφραιμ. και εμεινε μετα των μαθητων αυτου τον επιτηδειον καιρον
αναμενων και της εκεινων φειδομενος απωλειας. 139 Ὁ επομενος αυτωι διακονει
αυτωι, ουτως δε διακονος αυτου εστι. και δια τουτο οπου εστιν ο λογος, κακει και
αυτος εστιν. ου σωματικως <δε> ουδε τοπικως την επαγγελιαν νοητεον. ει δε και
τοπον σωματικως τις υπολαβοι, και ουτος ουκ αν αμαρτοι. εν γαρ τοις καθαρωτατοις του αιθερος και λεπτοτητι φωτος διαυγεστεροις τους διαφεροντας τηι
λαμπροτητι απολαμβανοντας κατα την αξιαν εν τηι αναστασει χωριοις γινεσθαι ως
επιτηδειοτατοις προς την σχολην των θεωρηματων του θεου λογου. 140 [Ὅτι] Το
«Ἓν» πολλαχως λεγεται και καθ' ομοιοτητα και καθ' ετερα πολλα· και κατα μεν
συμφωνιαν, οταν ειπηι οτι «Το πληθος «των πιστευσαντων ην η καρδια μια και η
ψυχη μια», καθ' ομοιοτητα δε, ως οταν λεγηι· «Και γαρ ημεις παντες εν ενι πνευματι
εις εν «σωμα εβαπτισθημεν» καθ' ομοιοτητα της φυσεως· και ως τον Ἀδαμ αρχην και
κεφαλην εχοντες κατα φυσιν ημων γεννησεως εν σωμα λεγομεθα οι παντες εχειν,
ουτως και τον χριστον κεφαλην επιγραφομεθα δια της θειας αναγεννησεως ητις
γεγονε τυπος ημιν του θανατου και της αναστασεως αυτου, ος πρωτοτοκος εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

νεκρων αναστας. επιγραφομεθα αυτον κεφαλην κατα προτυπωσιν της αυτου
αναστασεως «ουτινος εσμεν μελη εκ μερους και σωμα δια του πνευματος «εις
αφθαρσιαν αναγεννωμενοι».

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38


