Contra Celsum
ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ
ΤΟΜΟΙ Ηʹ
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ
P.1 Ὁ μεν σωτηρ και κυριος ημων Ἰησους Χριστος ψευδομαρτυρουμενος μεν
"εσιωπα" κατηγορουμενος δε "ουδεν απεκρινετο", πειθομενος παντα τον βιον
εαυτου και τας εν Ἰουδαιοις πραξεις κρειττους γεγονεναι φωνης ελεγχουσης την
ψευδομαρτυριαν και λεξεων απολογουμενων προς τας κατηγοριας· συ δ' ω φιλοθεε
Ἀμβροσιε, ουκ οιδ' οπως προς τας Κελσου κατα Χριστιανων εν συγγραμμασι
ψευδομαρτυριας και της πιστεως των εκκλησιων εν βιβλιωι κατηγοριας εβουληθης
ημας απολογησασθαι, ως ουκ οντος εναργους ελεγχου εν τοις πραγμασι και παντων
γραμματων κρειττονος λογου, του τε τας ψευδομαρτυριας αφανιζοντος και ταις
κατηγοριαις μηδε πιθανοτητα εις το δυνασθαι τι αυτας ενδιδοντος. Περι δε του
Ἰησου οτι "εσιωπα" ψευδομαρτυρουμενος, αρκει επι του παροντος τα Ματθαιου
παραθεσθαι· τα γαρ ισοδυναμουντα αυτωι ο Μαρκος εγραψεν. Ἔχει δ' ουτως η του
Ματθαιου λεξις· "Ὁ δε αρχιερευς και το συνεδριον εζητουν ψευδομαρτυριαν κατα
του Ἰησου, οπως θανατωσωσιν αυτον, και ουχ ευρον πολλων προσελ θοντων
ψευδομαρτυρων. Ὕστερον δε προσελθοντες δυο ειπον· Ουτος εφη· ∆υναμαι
καταλυσαι τον ναον του θεου και δια τριων ημερων οικοδομησαι. Και αναστας ο
αρχιερευς ειπεν αυτωι· Ουδεν αποκρινηι, οτι ουτοι σου καταμαρτυ ρουσιν; Ὁ δε
Ἰησους εσιωπα." Ἀλλα και οτι ουκαπεκρινετο κατηγορουμενος, τοιαυτα γεγραπται·
"Ὁ δε Ἰησους εσταθη εμπροσθεν του ηγεμονος· και επηρωτησεν αυτον λεγων· Συ ει
ο βασιλευς των Ἰουδαιων; Ὁ δε Ἰησουςεφη αυτωι· Συ λεγεις. Και εν τωι
κατηγορεισθαι αυτον υπο των αρχιερεων και πρεσβυτερων ουδεν απεκρινετο. Τοτε
λεγει αυτωι ο Πιλατος· Ουκ ακουεις, ποσα σου καταμαρτυρουσι; Και ουκ απεκριθη
αυτωι προς ουδεν ρημα, ωστε θαυμαζειν τον ηγεμονα λιαν". P.2 Και γαρ θαυμασμου
αξιον ην παρα τοις και μετριως φρονειν δυναμενοις το τον κατηγορουμενον και
ψευδομαρ τυρουμενον, δυναμενον απολογησασθαι και παραστησαι εαυτον ουδενι
ενοχον εγκληματι και εγκωμια του εαυτου βιου διεξελθειν και των δυναμεων, ως
απο θεου γεγενηνται, ινα δωι τωι δικαστηι οδον του χρηστοτερα περι αυτου αποφη
νασθαι, τουτο μεν μη πεποιηκεναι καταπεφρονηκεναι δε και μεγαλοφυως
υπερεωρακεναι τους κατηγορους. Ὅτι δε, ει απελογησατο, απελυσεν αν ο δικαστης
μηδε διστασας τον Ἰησουν, δηλον εκ των αναγεγραμμενων περι αυτου, εν οις ειπε·
"Τινα θελετε των δυο απολυσω υμιν, τον Βαραββαν η Ἰησουν τον λεγομενον
Χριστον;" και του, ως επιφερει η γραφη λεγουσα· "Ἤδει γαρ οτι δια φθονον
παρεδωκαν αυτον." Ἰησους ουν αει ψευδομαρτυρειται, και ουκ εστιν οτε κακιας
ουσης εν ανθρωποις ου κατηγορειται. Και αυτος μεν και νυν σιωπαι προς ταυτα και
ουκ αποκρινεται μεν δια φωνης, απολογειται δε εν τωι βιωι των γνησιων εαυτου
μαθητων, κεκραγοτι τα διαφεροντα και πασης ψευδομαρτυριας οντι κρειττονι,
ελεγχων και ανατρεπων τας ψευδομαρτυριας και κατηγοριας. P.3 Τολμω μεν ουν
και φημι οτι ην αξιοις ποιησασθαι ημας απολογιαν υπεκλυει την εν τοις πραγμασιν
απολογιαν και την επιφανη τοις ουκ αναισθητοις δυναμιν του Ἰησου. Ὅμως δ' ινα
μη δοκωμεν οκνειν προς το επιταχθεν υπο σου, πεπειραμεθα υπαγορευσαι κατα την
παρουσαν δυναμιν προς εκαστον των υπο Κελσου γεγραμμενων το φανεν ημιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ανατρεπτικον των πιστον ουδενα δυναμενων σεισαι λογων αυτου. Και μη ειη γε
ευρεθηναι τινα τοιαυτην ανειληφοτα αγαπην του θεου "εν Χριστωι Ἰησου", ως υπο
των ρηματιων Κελσου η τινος των ομοιων σεισθηναι την προαιρεσιν αυτου. Ὁ δε
Παυλος μυρια οσα καταλεγων τα ειωθοτα χωριζειν "απο της αγαπης του Χριστου"
και "αγαπης του θεου εν Χριστωι Ἰησου", ων παντων κρειττων ην η εν αυτωι αγαπη,
λογον ουκ εταξεν εν τοις χωριζουσι. Προσχες γαρ οτι προ τερον μεν φησι· "Τις ημας
χωρισει απο της αγαπης του Χριστου; Θλιψις η στενοχωρια η διωγμος η λιμος η
γυμνοτης η κινδυνος η μαχαιρα; Καθαπερ γεγραπται οτι ενεκεν σου θανατουμεθα
πασαν την ημεραν, ελογισθημεν ως προβατα σφαγης. Ἀλλ' εν τουτοις πασιν
υπερνικωμεν δια του αγαπησαντος ημας." ∆ευτερον δε αλλο ταγμα εκτιθεμενος των
πεφυκοτων χωριζειν τους ανερματιστους εν θεοσεβειαι λεγει· "Πεπεισμαι γαρ οτι
ουτε θανατος ουτε ζωη, ουτε αγγελοι ουτε αρχαι, ουτε ενεστωτα ουτε μελλοντα,
ουτε δυναμεις ουτε υψωμα, ουτε βαθος ουτε κτισις ετερα δυνησεται ημας χωρισαι
απο της αγαπης του θεου της εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων." P.4 Και αληθως
αξιον μεν ημας σεμνυνεσθαι επι θλιψει μη χωριζουσηι η τοις εξης αυτηι
κατειλεγμενοις, ουχι δε Παυλον και τους αποστολους, και ει τις εκεινοις γεγονε
παραπλησιος, δια το πανυ υπερανω των τοιουτων ειναι λεγοντα το· "Ἐν τουτοις
πασιν υπερνικωμεν δια του αγαπησαντος ημας", οπερ μειζον εστι του νικαν. Ει δε δει
και αποστολους σεμνυνεσθαι, μη χωριζομενους "απο της αγαπης του θεου της εν
Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων", σεμνυνοιντο αν, "οτι ουτε θανατος ουτε ζωη, ουτε
αγγελοι ουτε αρχαι" ουτε τι των εξης δυναται αυτους "χωρισαι <απο> της αγαπης
του θεου της εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων". Τοινυν ου συνηδομαι τωι
πιστευσαντι εις Χριστον, ως δυνασθαι σαλευθηναι αυτου την πιστιν υπο Κελσου, του
ουδε κοινοτεραν ζωην ζωντος εν ανθρωποις ετι αλλ' ηδη και παλαι νεκρου, η τινος
πιθανοτητος λογου. Ουκ οιδα δ' εν ποιωι ταγματι λογισασθαι χρη τον δεομενον
λογων προς τα Κελσου κατα Χριστιανων εγκληματα εν βιβλοις ανα γραφομενων,
αποκαθισταντων αυτον απο του κατα την πιστιν σεισμου επι το στηναι εν αυτηι.
Ὅμως δ' επει εν τωι πληθει των πιστευειν νομιζομενων ευρεθειεν αν τινες τοιουτοι,
ως σαλευεσθαι μεν και ανατρεπεσθαι υπο των Κελσου γραμματων θεραπευεσθαι δε
απο της προς αυτα απολογιας, εαν εχηι χαρακτηρα τινα καθαιρετικον των Κελσου και
της αληθειας παραστατικον τα λεγομενα, ελογισαμεθα πεισθηναι σου τηι προσταξει
και υπαγορευσαι προς ο επεμψας ημιν συγγραμμα· οπερ ουκ οιμαι τινα των εν
φιλοσοφιαι καν επ' ολιγον προκοψαντων συγκαταθεσθαι ειναι λογον αληθη, ως
επεγραψεν ο Κελσος. P.5 Ὁ μεν ουν Παυλος συνιδων οτι εστιν εν φιλοσοφιαι
ελληνικηι ουκ ευκαταφρονητα τοις πολλοις πιθανα, παρισ ταντα το ψευδος ως
αληθειαν, φησιν επ' εκεινοις το· "Βλεπετε, μη τις εσται υμας ο συλαγωγων δια της
φιλο σοφιας και κενης απατης κατα την παραδοσιν των ανθρωπων, κατα τα στοιχεια
του κοσμου και ου κατα Χριστον." Και ορων εν τοις λογοις της του κοσμου σοφιας
εμφαινομενον τι μεγεθος, ειπεν ειναι τους λογους των φιλοσοφων "κατα τα
στοιχεια του κοσμου". Ουδεις δε των νουν εχοντων φησαι αν και τα Κελσου "κατα
τα στοιχεια του κοσμου" ειναι γεγραμμενα. Κακεινα μεν εχοντα τι απατηλον και
κενην απατην ωνομασε, ταχα προς αντιδιαστολην απατης τινος ου κενης, ην
θεωρησας ο Ἱερεμιας ετολμησε προς θεον ειπειν το· "Ἠπατησας με, κυριε, και
ηπατηθην, εκρατησας και ηδυνηθης"· τα δε Κελσου ουδαμως απατην εχειν μοι
φαινεται, διο ουδε κενην, οποιαν εχει τα των αιρεσεις εν φιλοσοφιαι πηξαντων και
νουν ου τον τυχοντα κατ' εκεινα ανειληφοτων. Και ωσπερ ου το τυχον των
ψευδομενων εν γεωμετρικοις θεωρημασι ψευδογραφουμενον τις αν λεγοι η και
αναγραφοι γυμνασιου ενεκεν του απο τοιουτων, ουτως παραπλησια ειναι χρη τοις
των αιρεσεις πηξαντων εν φιλοσοφιαι νοημασι τα μελλοντα ομοιως εκεινοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

λεγεσθαι κενην απατην "κατα παραδοσιν ανθρωπων, κατα τα στοιχεια του κοσμου".
P.6 Τουτο δε το προοιμιον μετα το υπαγορευσαι παντα τα μεχρι της παρα Κελσωι του
Ἰουδαιου προς τον Ἰησουν προσωποποιΐας εδοξεν ημιν προταξαι της αρχης· ιν' αυτωι
προεντυγχανηι ο αναγνωσομενος τα προς Κελσον ημιν υπαγορευθεντα και ιδηι οτι ου
πανυ πιστοις γεγραπται το βιβλιον τουτο αλλ' η τελεον αγευστοις της εις Χριστον
πιστεως η τοις, ως ο αποστολος ωνομασεν, ασθενουσιν εν "τηι πιστει". Ειπε δ' ουτως·
"Τον δ' ασθενουντα τηι πιστει προσλαμβανεσθε." Ἀπολογησασθω δε το προοιμιον,
οτι αλληι μεν προθεσει την αρχην των προς Κελσον υπηγορευ σαμεν αλληι δε τα μετα
την αρχην. Προτερον μεν γαρ εσκοπουμεν υποσημειωσασθαι τα κεφαλαια και δια
βραχεων τα προς αυτα λεγομενα, ειτα μετα τουτο σωματοποιησαι τον λογον·
υστερον δ' αυτα τα πραγματα υπεβαλεν ημιν φειδομενοις χρονου αρκεσθηναι μεν
τοις κατα την αρχην ουτως υπαγορευθεισιν, εν δε τοις εξης κατα το δυνατον ημιν
συγγραφικως αγωνισασθαι προς τα Κελσου καθ' ημων εγκληματα. ∆ιοπερ αιτουμεν
συγγνωμην επι τηι αρχηι των μετα το προοιμιον. Ἐαν δε μη κινηθηις και υπο των εξης
υπαγορευθεντων ανυσιμως, και επ' αυτοις την ομοιαν συγγνωμην αιτων αναπεμπω
σε, εανπερ ετι θεληις δι' υπαγορευσεων τας λυσεις σοι των Κελσου γενεσθαι λογων,
επι τους ημων συνετωτερους και δια λεξεων και βιβλιων ανατρεπειν δυναμενους τα
καθ' ημων του Κελσου εγκληματα. Πλην βελτιων ο μηδε την αρχην δεηθεις, καν
εντυχων τωι Κελσου συγγραμματι, της προς αυτο απολογιας, αλλ' υπερφρονησας
παντα τα εν τωι βιβλιωι αυτου ως και υπο του τυχοντος εν Χριστωι πιστου δια το εν
αυτωι πνευμα ευλογως καταφρονουμενα. 1.t ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ
ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ 1.1 Πρωτον τωι Κελσωι κεφαλαιον εστι
βουλομενωι διαβαλειν χριστιανισμον, ως συνθηκας κρυβδην προς αλληλους
ποιουμενων Χριστιανων παρα τα νενομισμενα, οτι των συνθηκων αι μεν εισι
φανεραι, οσαι κατα νομους γινονται, αι δε αφανεις, οσαι παρα τα νενομισμενα συντε
λουνται. Και βουλεται διαβαλειν την καλουμενην αγαπην Χριστιανων προς
αλληλους, απο του κοινου κινδυνου υφιστα μενην και δυναμενην υπερορκια. Ἐπει
ουν τον κοινον νομον θρυλει παρα τουτον λεγων Χριστιανοις τας συνθηκας,
λεκτεον προς τουτο οτι, ωσπερ ει τις παρα Σκυθαις νομους αθεσμους εχουσι
γενομενος αναχωρησεως μη εχων καιρον βιουν παρ' εκεινοις αναγκαζοιτο, ευλογως
αν ουτος δια τον της αληθειας νομον, ως προς τους Σκυθας παρανομιαν, και
συνθηκας προς τους τα αυτα αυτωι φρονουντας ποιησαι αν παρα τα εκεινοις
νενομισμενα· ουτως παρ' αληθειαι δικα ζουσηι οι νομοι των εθνων, οι περι
αγαλματων και της αθεου πολυθεοτητος, νομοι εισι Σκυθων και ει τι Σκυθων
ασεβεστερον. Ουκ αλογον ουν συνθηκας παρα τα νενομισμενα ποιειν τας υπερ
αληθειας. Ὥσπερ γαρ, ει υπερ του τυραννον προλαβοντα τα της πολεως ανελειν
συνθηκας τινες κρυβδην εποιουντο, καλως αν εποιουν· ουτω δη και Χριστιανοι,
τυραννουντος του παρ' αυτοις καλουμενου διαβολου και του ψευδους, συνθηκας
ποιουνται παρα τα νενομισμενα τωι διαβολωι κατα του διαβολου και υπερ σωτηριας
ετερων, ους αν πεισαι δυνηθωσιν αποστηναι του ωσανει Σκυθων και τυραννου
νομου. 1.2 Ἑξης βαρβαρον φησιν ανωθεν ειναι το δογμα, δηλονοτι τον ιουδαισμον,
ου χριστιανισμος ηρτηται. Και ευγνωμονως γε ουκ ονειδιζει επι τηι απο βαρβαρων
αρχηι τωι λογωι, επαινων ως ικανους ευρειν δογματα τους βαρβαρους· προστιθησι δε
τουτοις οτι κριναι και βεβαιωσασθαι και ασκησαι προς αρετην τα υπο βαρβαρων
ευρεθεντα αμεινονες εισιν Ἕλληνες. Τουτ' ουν ημιν εστιν εκ των υπ' αυτου
λεγομενων εις απολογιαν περι των εν χριστιανισμωι κειμενων, οντων αληθων, οτι
απο ελληνικων τις δογματων και γυμνα σιων ελθων επι τον λογον ου μονον κρινοι
αν αυτα αληθη αλλα και ασκησας κατασκευασαι αν και το δοκουν ελλιπες ως προς
ελληνικην αποδειξιν αναπληρωσαι, κατασκευαζων την χριστιανισμου αληθοτητα.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

Λεκτεον δ' ετι προς τουτο οτι εστι τις οικεια αποδειξις του λογου, θειοτερα παρα την
απο διαλεκτικης ελληνικην. Ταυτην δε την θειοτεραν ο αποστολος ονομαζει
αποδειξιν "πνευματος και δυναμεως", "πνευματος" μεν δια τας προφητειας ικανας
πιστοποιησαι τον εντυγχανοντα μαλιστα εις τα περι του Χριστου, "δυνα μεως" δε δια
τας τεραστιους δυναμεις, ας κατασκευαστεον γεγονεναι και εκ πολλων μεν αλλων
και εκ του ιχνη δε αυτων ετι συζεσθαι παρα τοις κατα το βουλημα του λογου βιουσι.
1.3 Μετα ταυτα περι του κρυφα Χριστιανους τα αρεσκοντα εαυτοις ποιειν και
διδασκειν ειπων, και οτι ου ματην τουτο ποιουσιν, ατε διωθουμενοι την
επηρτημενην αυτοις δικην του θανατου, ομοιοι τον κινδυνον κινδυνοις τοις
συμβεβη κοσιν επι φιλοσοφιαι ως Σωκρατει· εδυνατο λεγειν και ως Πυθαγοραι και
αλλοις φιλοσοφοις. Λεκτεον δε προς τουτο οτι επι Σωκρατει μεν ευθεως Ἀθηναιοι
μετενοησαν, και ουδεν παρεμεινεν αυτοις περι αυτου πικρον ουδ' επι Πυθα γοραι· οι
γουν Πυθαγορειοι επι πλειον τας διατριβας συνεστησαντο εν Ἰταλιαι, τηι κληθεισηι
μεγαληι Ἑλλαδι· επι δε Χριστιανοις η Ῥωμαιων συγκλητος βουλη και οι κατα καιρον
βασιλεις και τα στρατιωτικα και οι δημοι και οι των πιστευοντων συγγενεις
προσπολεμησαντες τωι λογωι εκωλυσαν αν αυτον νικηθεντα υπο της των τοσουτων
επιβουλης, ει μη θειαι δυναμει υπερεκυψε και υπερανεβη, ως νικησαι ολον κοσμον
αυτωι επιβουλευοντα. 1.4 Ἴδωμεν και ως τον ηθικον τοπον οιεται διαβαλειν τωι
κοινον ειναι και προς τους αλλους φιλοσοφους ως ου σεμνον τι και καινον μαθημα.
Προς τουτο δε λεκτεον οτι τοις εισαγουσι κρισιν δικαιαν θεου απεκεκλειστο αν η επι
τοις αμαρτανομενοις δικη, μη παντων εχοντων κατα τας κοινας εννοιας προληψιν
υγιη περι του ηθικου τοπου. ∆ιοπερ ουδεν θαυμαστον τον αυτον θεον απερ εδιδαξε
δια των προφητων και του σωτηρος εγκατεσπαρκεναι ταις απαντων ανθρωπων
ψυχαις· ιν' αναπολογητος εν τηι θειαι κρισει πας ανθρωπος ηι, εχων το βουλημα "του
νομου γραπτον" εν τηι εαυτου καρδιαι· οπερ ηινιξατο εν ωι νομιζουσιν Ἕλληνες μυθωι
ο λογος ποιησας τον θεον γεγραφεναι τωι ιδιωι "δακ τυλωι" τας εντολας και Μωυσει
δεδωκεναι, ας "συνετρι ψεν" η κακια των μοσχοποιησαντων, ως ει ελεγεν, επεκλυ
σεν η χυσις της αμαρτιας. ∆ευτερον δε γραψας παλιν εδωκε λατομησαντος λιθους
Μωυσεως ο θεος, οιονει του προφη τικου λογου ευτρεπιζοντος ψυχην μετα την
πρωτην αμαρτιαν δευτεροις γραμμασι του θεου. 1.5 Τα δε περι της ειδωλολατρειας
ως ιδια των απο του λογου εκτιθεμενος και υποκατασκευαζει λεγων δια τουτο μη
νομιζειν αυτους χειροποιητους θεους, επει μη ευλογον εστι τα υπο φαυλοτατων
δημιουργων και μοχθηρων το ηθος ειργασμενα ειναι θεους, πολλακις και υπο
αδικων ανθρωπων κατασκευασθεντα. Ἐν τοις εξης ουν θελων αυτο κοινοποιησαι ως
ου πρωτον υπο τουτου ευρεθεν εκτιθεται Ἡρακλειτου λεξιν την λεγουσαν· "Ὅμοια,
ως ει τις τοις δομοις λεσχη νευοιτο, ποιειν τους προσιοντας ως θεοις τοις αψυχοις."
Ουκουν και περι τουτου λεκτεον οτι ομοιως τωι αλλωι ηθικωι τοπωι εγκατεσπαρησαν
τοις ανθρωποις εννοιαι, αφ' ων και ο Ἡρακλειτος και ει τις αλλος Ἑλληνων η
βαρβαρων τουτ' ενενοησε κατασκευασαι. Ἐκτιθεται γαρ και Περσας τουτο
φρονουντας, παρατιθεμενος Ἡροδοτον ιστορουντα αυτο. Προσθησομεν δε και ημεις
οτι και Ζηνων ο Κιτιευς εν τηι Πολιτειαι φησιν· "Ἱερα τε οικοδομειν ουδεν δεησει·
ιερον γαρ ουδεν χρη νομιζειν ουδε πολλου αξιον και αγιον, οικοδομων τε εργον και
βαναυσων." Σαφες ουν οτι και περι τουτου του δογματος γεγραπται "εν ταις
καρδιαις" των ανθρωπων γραμμασι θεου το πρακτεον. 1.6 Μετα ταυτα ουκ οιδα
ποθεν κινουμενος ο Κελσος φησι δαιμονων τινων ονομασι και κατακλησεσι δοκειν
ισχυειν Χριστιανους, ως οιμαι αινισσομενος τα περι των κατεπαι δοντων τους
δαιμονας και εξελαυνοντων. Ἔοικε δε σαφως συκοφαντειν τον λογον. Ου γαρ
κατακλησεσιν ισχυειν δοκουσιν αλλα τωι ονοματι Ἰησου μετα της απαγγελιας των
περι αυτον ιστοριων. Ταυτα γαρ λεγομενα πολλακις τους δαιμονας πεποιηκεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ανθρωπων χωρισθηναι, και μαλισθ' οταν οι λεγοντες απο διαθεσεως υγιους και
πεπιστευκυιας γνησιως αυτα λεγωσι. Τοσουτον μεντοι γε δυναται το ονομα του
Ἰησου κατα των δαιμονων, ως εσθ' οτε και υπο φαυλων ονομαζομενον ανυειν· οπερ
διδασκων ο Ἰησους ελεγε το· "Πολλοι ερουσι μοι εν εκεινηι τηι ημεραι· Τωι ονοματι
σου δαιμονια εξεβαλομεν και δυναμεις εποιη σαμεν." Τουτο δ' ουκ οιδα ποτερον
εκων παρειδε και κακουργει ο Κελσος η μη επισταμενος. Κατηγορει δ' εν τοις εξης
και του σωτηρος, ως γοητειαι δυνηθεντος α εδοξε παραδοξα πεποιηκεναι και
προιδοντος οτι μελλουσι και αλλοι τα αυτα μαθηματα εγνωκοτες ποιειν το αυτο,
σεμνυ νομενοι τωι θεου δυναμει ποιειν· ουστινας απελαυνει της εαυτου πολιτειας ο
Ἰησους. Και κατηγορει αυτου οτι, ει δικαιως απελαυνει, και αυτος ενοχος ων τοις
αυτοις φαυλος εστιν· ει δ' αυτος ου φαυλος ταυτα ποιησας, ουδ' οι ομοιως αυτωι
πραττοντες. Ἄντικρυς δε, καν δοκηι ανελεγ κτον ειναι το περι του Ἰησου, πως ταυτα
εποιησε, σαφες οτι Χριστιανοι ουδεμιαι μελετηι επωιδων χρωμενοι τυγχα νουσιν αλλα
τωι ονοματι του Ἰησου μετ' αλλων λογων πεπιστευμενων κατα την θειαν γραφην.
1.7 Ειτ' επει πολλακις ονομαζει κρυφιον το δογμα, και εν τουτωι αυτον ελεγκτεον,
σχεδον παντος του κοσμου εγνωκοτος το κηρυγμα Χριστιανων μαλλον η τα τοις
φιλοσοφοις αρεσκοντα. Τινα γαρ λανθανει η εκ παρθενου γενεσις Ἰησου και ο
εσταυρωμενος και η παρα πολλοις πεπιστευμενη αναστασις αυτου και η
καταγγελλομενη κρισις θεου, κολαζουσα μεν κατ' αξιαν τους αμαρτανοντας γερως
δ' αξιουσα τους δικαιους; Ἀλλα και μη νοηθεν το περι της αναστασεως μυστηριον
θρυλειται γελωμενον υπο των απιστων. Ἐπι τουτοις ουν λεγειν κρυφιον ειναι το
δογμα πανυ εστιν ατοπον· το δ' ειναι τινα οιον μετα τα εξωτερικα, μη εις τους
πολλους φθανοντα, ου μονου ιδιον του Χριστιανων λογου αλλα γαρ και του
φιλοσοφων, παρ' οις τινες μεν ησαν εξωτερικοι λογοι ετεροι δε εσωτερικοι· και τινες
μεν ακουοντες Πυθαγορου, ως "Αυτος εφα", αλλοι δ' εν απορρητωι διδασκομενοι τα
μη αξια φθανειν εις ακοας βεβηλους και μηδεπω κεκαθαρμενας. Και παντα δε τα
πανταχου μυστηρια κατα την Ἑλλαδα και την βαρβαρον κρυφια οντα ου
διαβεβληται· διοπερ ματην μηδε νοησας ακριβως το κρυφιον του χριστιανισμου
διαβαλλει αυτο. 1.8 Ἔοικε δε μετα δεινοτητος συναγορευειν πως τοις μαρτυρουσι τωι
χριστιανισμωι μεχρι θανατου λεγων· Και ου τουτο λεγω, ως χρη τον αγαθου
δογματος περιεχομενον, ει μελλει δι' αυτο κινδυνευειν παρ' ανθρωποις, αποστηναι
του δογματος η πλασασθαι ως αφεστηκεν η εξαρνον γενεσθαι. Και καταγινωσκει γε
των φρονουντων μεν τα χριστιανισμου προσποιουμενων δε μη φρονειν η
αρνουμενων, λεγων μη δειν τον εν τωι δογματι πλασασθαι ως αφεστηκεν η εξαρνον
αυτου γενεσθαι. Ἐλεγκτεον δη ως τα εναντια εαυτωι λεγοντα τον Κελσον. Ευρισκεται
μεν γαρ εξ αλλων συγγραμματων επικουρειος ων· ενταυθα δε δια το δοκειν
ευλογωτερον κατηγορειν του λογου μη ομολογων τα Ἐπικουρου προσποιει ται
κρειττον τι του γηΐνου ειναι εν ανθρωπωι συγγενες θεου και φησιν οτι οις τουτο ευ
εχει, τουτεστιν η ψυχη, παντηι εφιενται του συγγενους, λεγει δε του θεου, και
ακουειν αει τι και αναμιμνησκεσθαι περι εκεινου ποθουσιν. Ὅρα ουν το νοθον αυτου
της ψυχης, οτι προειπων, ως χρη τον αγαθου δογματος περιεχομενον, και ει μελλει
δι' αυτο κινδυνευειν παρ' ανθρωποις, μη αφιστασθαι του δογματος μηδε πλασασθαι
ως αφεστηκε μηδ' εξαρνον γενεσθαι, αυτος τοις εναντιοις πασι περιπιπτει. Ἤδει γαρ
οτι ομολογων επικουρειος ειναι ουκ αν εχοι το αξιοπιστον εν τωι κατηγορειν των
οπως ποτε προνοιαν εισαγοντων και θεον εφισταντων τοις ουσι. ∆υο δε
παρειληφαμεν Κελσους γεγονεναι επικου ρειους, τον μεν προτερον κατα Νερωνα
τουτον δε κατα Ἀδριανον και κατωτερω. 1.9 Μετα ταυτα προτρεπει επι το λογωι
ακολουθουντας και λογικωι οδηγωι παραδεχεσθαι δογματα, ως παντως απατης
γινομενης τωι μη ουτω συγκατατιθεμενωι τισι· και εξομοιοι τους αλογως πιστευοντας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

μητραγυρταις και τερα τοσκοποις, Μιθραις τε και Σαβαδιοις, και οτωι τις προσετυχεν,
Ἑκατης η αλλης δαιμονος η δαιμονων φασμασιν. Ὡς γαρ εν εκεινοις πολλακις
μοχθηροι ανθρωποι επιβαινοντες τηι ιδιωτειαι των ευεξαπατητων αγουσιν αυτους ηι
βουλονται, ουτως φησι και εν τοις Χριστιανοις γινεσθαι. Φησι δε τινας μηδε
βουλομενους διδοναι η λαμβανειν λογον περι ων πιστευουσι χρησθαι τωι "Μη
εξεταζε αλλα πιστευσον" και "Ἡ πιστις σου σωσει σε." Και φησιν αυτους λεγειν·
"Κακον η εν τωι κοσμωι σοφια αγαθον δ' η μωρια." Λεκτεον δε προς τουτο οτι ει μεν
οιον τε παντας καταλιποντας τα του βιου πραγματα σχολαζειν τωι φιλοσοφειν,
αλλην οδον ου μεταδιωκτεον ουδενι η ταυτην μονην. Ευρεθησεται γαρ εν τωι
χριστιανισμωι ουκ ελαττων, ινα μη φορτικον τι ειπω, εξετασις των πεπιστευμενων
και διηγησις των εν τοις προφηταις αινιγματων και των εν τοις ευαγγελιοις παρα
βολων και αλλων μυριων συμβολικως γεγενημενων η νενομοθετημενων. Ει δε
τουτ' αμηχανον πηι μεν δια τας του βιου αναγκας πηι δε και δια την των ανθρωπων
ασθενειαν, σφοδρα ολιγων επι τον λογον ᾀττοντων, ποια αν αλλη βελτιων μεθοδος
προς το τοις πολλοις βοηθησαι ευρεθειη της απο του Ἰησου τοις εθνεσι
παραδοθεισης; Και πυνθανομεθα γε περι του πληθους των πιστευοντων, την πολλην
χυσιν της κακιας αποθεμενων, εν ηι προτερον εκαλινδουντο· ποτερον βελτιον εστιν
αυτοις αλογως πισ τευουσι κατεσταλθαι πως τα ηθη και ωφελησθαι δια την περι των
κολαζομενων επι αμαρτιαις και τιμωμενων επι εργοις χρηστοις πιστιν, η μη
προσιεσθαι αυτων την επιστρο φην μετα ψιλης πιστεως, εως αν επιδωσιν εαυτους
εξετασει λογων; Φανερως γαρ οι παντες παρ' ελαχιστους ουδε τουτο ληψονται, οπερ
ειληφασιν εκ του απλως πεπιστευκεναι, αλλα μενουσιν εν κακιστωι βιωι. Ειπερ ουν
αλλο τι κατα σκευαστικον εστι του το φιλανθρωπον του λογου ουκ αθεει τωι βιωι
των ανθρωπων επιδεδημηκεναι, και τουτ' αυτοις συγκαταριθμητεον. Ὁ γαρ ευλαβης
ουδε σωματων ιατρον, πολλους επι το βελτιον νοσουντας αγαγοντα, οιησεται αθεει
πολεσι και εθνεσιν επιδημειν· ουδεν γαρ χρηστον εν ανθρωποις αθεει γινεται. Ει δε ο
πολλων σωματα θεραπευσας η επι το βελτιον προαγαγων ουκ αθεει θεραπευει, ποσωι
πλεον ο πολλων ψυχας θεραπευσας και επιστρεψας και βελτιωσας, και αναρτησας
αυτας θεου του επι πασι και διδαξας πασαν πραξιν αναφερειν επι την εκεινου
αρεσκειαν και παντ' εκκλινειν, οσ' απαρεστα εισι θεωι, μεχρι του ελαχιστου των
λεγομενων η πραττομενων η και εις ενθυμησιν ερχομενων; 1.10 Ειτ' επει τα περι της
πιστεως θρυλουσι, λεκτεον οτι ημεις μεν παραλαμβανοντες αυτην ως χρησιμον τοις
πολλοις ομολογουμεν διδασκειν πιστευειν και αλογως τους μη δυναμενους παντα
καταλιπειν και ακολουθειν εξετασει λογου, εκεινοι δε τουτο μη ομολογουντες τοις
εργοις αυτο ποιουσι. Τις γαρ προτραπεις επι φιλοσοφιαν και αποκληρω τικως επι
τινα αιρεσιν εαυτον φιλοσοφων ριψας η τωι ευπο ρηκεναι τοιουδε διδασκαλου
αλλως επι τουτο ερχεται η τωι πιστευειν την αιρεσιν εκεινην κρειττονα ειναι; Ου γαρ
περιμεινας ακουσαι τους παντων φιλοσοφων λογους και των διαφορων αιρεσεων
και την ανατροπην μεν τωνδε κατασκευην δε ετερων, ουτως αιρειται ητοι Στωικος η
Πλατωνικος η Περιπατητικος η Ἐπικουρειος ειναι η οποιασδηποτε φιλοσοφων
αιρεσεως· αλλ' αλογωι τινι, καν μη βουλωνται τουτο ομολογειν, φοραι ερχονται επι
το ασκησαι, φερ' ειπειν, τον στωικον λογον, καταλιποντες τους λοιπους, η τον
πλατωνικον, υπερφρονησαντες ως ταπεινοτερων των αλλων, η τον περιπατητικον
ως ανθρωπικωτατον και μαλλον των λοιπων αιρεσεων ευγνωμονως ομολογουντα
τα ανθρωπινα αγαθα. Και απο πρωτης δε προσβολης ταραχ θεντες τινες εις τον περι
προνοιας λογον εκ των επι γης γινομενων φαυλοις και σπουδαιοις προπετεστερον
συγκατε θεντο τωι μηδαμως ειναι προνοιαν και τον Ἐπικουρου και Κελσου ειλοντο
λογον. Ειπερ ουν δει πιστευειν, ως ο λογος εδιδαξεν, ενι τινι των αιρεσεις
εισηγησαμενων εν Ἕλλησιν η βαρβαροις, πως ουχι μαλλον τωι επι πασι θεωι και τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

διδασκοντι τουτον μονον δειν σεβειν τα δε λοιπα, ητοι ως μη οντα η ως οντα μεν και
τιμης αξια ου μην και προσκυνησεως και σεβασμου, παροραν; 1.11 Περι ων ο μη
πιστευων μονον αλλα και λογωι θεωρων τα πραγματα ερει τας υποπιπτουσας αυτωι
και ευρισκομενας εκ του πανυ ζητειν αποδειξεις. Πως δ' ουκ ευλογωτερον, παντων
των ανθρωπινων πιστεως ηρτημενων, εκεινων μαλλον πιστευειν τωι θεωι; Τις γαρ
πλει η γαμει η παιδοποιει η ριπτει τα σπερματα επι την γην μη τα κρειττονα
πιστευων απαντησεσθαι, δυνατου οντος και του εναντια γενεσθαι και εστιν οτε
γινομενου; Ἀλλ' ομως η περι του τα κρειττονα και τα κατ' ευχην απαντησεσθαι
πιστις τολμαν παντας ποιει και επι τα αδηλα και δυνατα αλλως συμβηναι. Ει δε
συνεχει τον βιον εν πασηι πραξει αδηλωι, οπως εκβησεται, η ελπις και η περι των
μελλοντων χρηστοτερα πιστις, πως ου μαλλον αυτη παραληφθησεται ευλογως τωι
πιστευοντι υπερ την πλεομενην θαλασσαν και γην σπειρο μενην και γυναικα
γαμουμενην και τα λοιπα εν ανθρωποις πραγματα τωι ταυτα παντα δημιουργησαντι
θεωι και τωι μετα υπερβαλλουσης μεγαλονοιας και θειας μεγαλοφροσυνης
τολμησαντι τουτον τον λογον παραστησαι τοις πανταχου της οικουμενης μετα
μεγαλων κινδυνων και θανατου νομι ζομενου ατιμου, α υπεμεινεν υπερ ανθρωπων,
διδαξας και τους υπηρετεισθαι τηι διδασκαλιαι αυτου εν τηι αρχηι πεισθεντας μετα
παντων κινδυνων και των αει προσδοκωμενων θανατων τολμησαι αποδημησαι
πανταχου της οικουμενης υπερ της των ανθρωπων σωτηριας; 1.12 Ειτ' επει φησιν ο
Κελσος αυταις λεξεσιν· Ει μεν δη θελησουσιν αποκρινεσθαι μοι, ως ου διαπειρωμενωι
–παντα γαρ οιδα–αλλ' ως εξ ισου παντων κηδομενωι, ευ αν εχοι· ει δ' ουκ
εθελησουσιν αλλ' ερουσιν, ωσπερ ειωθασι, "Μη εξεταζε" και τα εξης, αναγκη αυτους
ταυτα τε, φησι, διδαξαι οποι' αττα εστιν, α λεγουσι, και οποθεν ερρυηκε, και τα εξης·
λεκτεον δε προς το παντα γαρ οιδα, αλαζο νικωτατα υπ' αυτου αποτετολμημενον,
οτι, ειπερ ανεγνωκει μαλιστα τους προφητας, ομολογουμενων αινιγματων πεπλη
ρωμενους και λογων τοις πολλοις ασαφων, και ει εντετευχει ταις ευαγγελικαις
παραβολαις και τηι λοιπηι του νομου και της ιουδαικης ιστοριας γραφηι και ταις των
αποστολων φωναις, και αναγνους ευγνωμονως εβουλετο εισελθειν εις τον των
λεξεων νουν, ουκ αν ουτως εθρασυνετο ουδ' ειπε· παντα γαρ οιδα. Ὡς ουδ' ημεις οι
τουτοις ενδιατριψαντες ειποιμεν αν· παντα γαρ οιδα, φιλη γαρ η αληθεια. Ουδεις
ημων ερει· παντα γαρ οιδα τα Ἐπικουρου, η θαρρησει οτι παντα οιδε τα Πλατωνος,
τοσουτων ουσων διαφωνιων και παρα τοις διηγουμενοις αυτα. Τις γαρ ουτω θρασυς
ειπειν· παντα γαρ οιδα τα στωικα η παντα τα περιπατητικα; Ει μη αρα το παντα γαρ
οιδα απο τινων ιδιωτων αναισθητων ακουσας, ουκ αισθανομενων της εαυτων
αμαθιας, ωιηθη ως τοιουτοις διδασκαλοις χρησαμενος παντα εγνωκεναι. ∆οκει δε μοι
τοιουτον τι πεποιηκεναι, ως ει τις τηι Αιγυπτωι επιδημησας, ενθα οι μεν Αιγυπτιων
σοφοι κατα τα πατρια γραμματα πολλα φιλοσοφουσι περι των παρ' αυτοις νενο
μισμενων θειων, οι δε ιδιωται μυθους τινας ακουοντες, ων τους λογους ουκ
επιστανται, μεγα επ' αυτοις φρονουσιν, ᾤετο παντα τα Αιγυπτιων εγνωκεναι, τοις
ιδιωταις αυτων μαθητευσας και μηδενι των ιερεων συμμιξας μηδ' απο τινος αυτων
τα Αιγυπτιων απορρητα μαθων. α δ' ειπον περι Αιγυπτιων σοφων τε και ιδιωτων
δυνατον ιδειν και περι Περσων· παρ' οις εισι τελεται, πρεσβευομεναι μεν λογικως
υπο των παρ' αυτοις λογιων συμβολικως δε γινομεναι υπο των παρ' αυτοις πολλων
και επιπολαιοτερων. Το δ' αυτο και περι Συρων και Ἰνδων και των οσοι και μυθους
και γραμματα εχουσι λεκτεον. 1.13 Ἐπει δ' ο Κελσος εθηκεν ως λεγομενον υπο
πολλων Χριστιανων "Κακον μεν γε η εν τωι βιωι σοφια αγαθον δ' η μωρια", λεκτεον
οτι συκοφαντει τον λογον, μη εκθεμενος αυτην την παρα τωι Παυλωι κειμενην λεξιν
ουτως εχουσαν· "Ει τις δοκει σοφος ειναι εν υμιν, εν τωι αιωνι τουτωι μωρος
γενεσθω, ινα γενηται σοφος· η γαρ σοφια του κοσμου τουτου μωρια παρα θεωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

εστιν." Ουκουν ο μεν αποστολος φησιν ουχ απλως· "Ἡ σοφια μωρια παρα θεωι
εστιν", αλλ' "Ἡ σοφια του κοσμου τουτου." Και παλιν ουκ "Ει τις δοκει σοφος ειναι
εν υμιν" απαξαπλως "μωρος γενεσθω", αλλ' "εν τωι αιωνι τουτωι μωρος γενεσθω,
ινα γενηται σοφος." "Σοφιαν" ουν "τουτου του αιωνος" λεγομεν την κατα τας
γραφας καταργουμενην πασαν ψευδοδοξουσαν φιλοσοφιαν· και μωριαν λεγομεν
αγαθον ουκ απολελυμενως, αλλ' οτε τις τωι αιωνι τουτωι γινεται "μωρος"· ως ει
λεγοιμεν και τον Πλατωνικον, πιστευοντα τηι αθανασιαι της ψυχης και τοις περι
αυτης λεγομενοις περι μετενσωματωσεως, μωριαν ανειληφεναι ως προς τους
Στωικους διασυροντας την τουτων συγκαταθεσιν, και ως προς Περιπατητικους
θρυλουντας τα Πλατωνος "τερετισματα", και ως προς Ἐπικουρειους δεισιδαιμονιαν
εγκαλουντας τοις εισαγουσι προνοιαν και θεον εφιστασι τοις ολοις. Ἔτι δε οτι και
κατα το τωι λογωι αρεσκον πολλωι διαφερει μετα λογου και σοφιας συγκατατιθεσθαι
τοις δογμασιν ηπερ μετα ψιλης της πιστεως, και οτι κατα περιστασιν και τουτ'
εβουληθη ο λογος, ινα μη παντηι ανωφελεις εασηι τους ανθρωπους, δηλοι ο του
Ἰησου γνησιος μαθητης Παυλος ειπων· "Ἐπειδη γαρ εν τηι σοφιαι του θεου ουκ εγνω
ο κοσμος δια της σοφιας τον θεον, ευδοκησεν ο θεος δια της μωριας του κηρυγματος
σωσαι τους πιστευον τας." Σαφως ουν δια τουτων δηλουται οτι εν τηι σοφιαι του θεου
εχρην γινωσκεσθαι τον θεον. Και επει μη τουτο γεγενηται ουτως, δευτερον
ευδοκησεν ο θεος σωσαι τους πιστευοντας ουχ απαξαπλως δια μωριας αλλα δια
μωριας οσον επι κηρυγματι. Αυτοθεν γαρ κηρυσσομενος Ἰησους Χριστος
εσταυρωμενος μωρια εστι κηρυγματος· ως και ο συναισθομενος αυτου λεγει Παυλος
εν τωι· "Ἡμεις δε κηρυσσομεν Ἰησουν Χριστον εσταυρωμενον, Ἰουδαιοις μεν
σκανδαλον εθνεσι δε μωριαν, αυτοις δε τοις κλητοις, Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησι,
Χριστον θεου δυναμιν και θεου σοφιαν." 1.14 Συγγενειαν παρα πολλοις των εθνων
νομιζων ειναι ο Κελσος του αυτου λογου παντα μεν ονομαζει τα εθνη ως αρξαμενα
του τοιουδε δογματος· ουκ οιδα δ' οπως μονους Ἰουδαιους συκοφαντει, ου
συγκαταλεγων αυτων το εθνος τοις λοιποις, ως ειτε συμφιλοπονησαν εκεινοις και
ομοφρο νησαν ειτε παραπλησια εν πολλοις δογματισαν. Ἄξιον ουν αυτον ερεσθαι, τι
δηποτε ιστοριαις μεν βαρβαρων και Ἑλληνων πεπιστευκε περι της αρχαιοτητος ων
ωνομασε, μονου δε του εθνους τας ιστοριας τουτου ψευδοποιει. Ει γαρ εκαστοι τα
παρ' αυτοις εξεθεντο φιλαληθως, τι τοις Ἰουδαιων απιστουμεν μονοις προφηταις; Ει
δε κεχαρισμενως Μωυσης και οι προφηται τωι εαυτων λογωι πολλα ανεγραψαν περι
των παρα σφισιν αυτοις, δια τι το παραπλησιον ουκ ερουμεν και περι των εν τοις
λοιποις εθνεσι συγγραφεων; Ἢ Αιγυπτιοι μεν εν ταις εαυτων ιστοριαις Ἰουδαιους
κακολογουντες πιστοι εισι περι Ἰουδαιων· ταυτα δε λεγοντες Ἰουδαιοι περι
Αιγυπτιων, πολλα αδικως πεπονθεναι ανα γραφοντες εαυτους και δια τουτο
λεγοντες αυτους κεκολασθαι υπο θεου, ψευδονται; Και ου περι Αιγυπτιων γε μονων
τουτο λεκτεον· ευρησομεν γαρ επιπλοκην Ἀσσυριων προς Ἰουδαιους, και ταυτα
ιστορουμενα εν ταις Ἀσσυριων αρχαιο λογιαις. Ουτω δε και Ἀσσυριους ανεγραψαν
εαυτοις πολεμιους οι Ἰουδαιων συγγραφεις, ινα μη δοξω προλαμ βανειν λεγων το οι
προφηται. Ὅρα ουν ευθεως το φιλαυτον του τοισδε μεν τισι πιστευοντος ως σοφοις
εθνεσι τωνδε δε καταγινωσκοντος ως παντηι ανοητων. Ἄκουε γαρ λεγοντος του
Κελσου οτι εστιν αρχαιος ανωθεν λογος, περι ον δη αει και τα εθνη τα σοφωτατα και
πολεις και ανδρες σοφοι κατεγενοντο. Και ουκ εβουληθη εθνος σοφωτατον ειπειν
καν παραπλησιως Αιγυπτιοις και Ἀσσυριοις και Ἰνδοις και Περσαις και Ὀδρυσαις και
Σαμοθραιξι και Ἐλευσινιοις τους Ἰουδαιους. 1.15 Ποσωι δε βελτιων Κελσου και δια
πολλων δειξας ειναι ελλογιμωτατος και πλειονα βασανισας δογματα και απο
πλειονων συναγαγων α εφαντασθη ειναι αληθη ο πυθαγορειος Νουμηνιος, οστις εν
τωι πρωτωι περι ταγαθου λεγων περι των εθνων, οσα περι του θεου ως ασωματου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

διειληφεν, εγκατεταξεν αυτοις και Ἰουδαιους, ουκ οκνησας εν τηι συγγραφηι αυτου
χρησασθαι και λογοις προφητικοις και τροπολογησαι αυτους. Λεγεται δε και
Ἕρμιππον εν τωι πρωτωι περι νομοθετων ιστορηκεναι Πυθαγοραν την εαυτου
φιλοσοφιαν απο Ἰουδαιων εις Ἕλληνας αγαγειν. Και Ἑκαταιου δε του ιστορικου
φερεται περι Ἰουδαιων βιβλιον, εν ωι προστιθεται μαλλον πως ως σοφωι τωι εθνει επι
τοσουτον, ως και Ἑρεννιον Φιλωνα εν τωι περι Ἰουδαιων συγγραμματι πρωτον μεν
αμφιβαλλειν, ει του ιστορικου εστι το συγγραμμα, δευτερον δε λεγειν οτι, ειπερ
εστιν αυτου, εικος αυτον συνηρπασθαι απο της παρα Ἰουδαιοις πιθανοτητος και
συγκατατεθεισθαι αυτων τωι λογωι. 1.16 Θαυμαζω δε, πως Ὀδρυσας μεν και
Σαμοθραικας και Ἐλευσινιους και Ὑπερβορεους εν τοις αρχαιοτατοις και σοφωτατοις
εταξεν εθνεσιν ο Κελσος, τους δε Ἰουδαιους ουκ ηξιωσεν ουτε εις σοφους
παραδεξασθαι ουτε εις αρχαιους· πολλων φερομενων συγγραμματων παρα
Αιγυπτιοις και Φοινιξι και Ἕλλησι, μαρτυρουντων αυτων τηι αρχαιοτητι, απερ εγω
περισσον ηγησαμην ειναι παραθεσθαι. ∆υνατον γαρ τον βουλομενον αναγνωναι τα
γεγραμμενα Φλαυιωι Ἰωσηπωι περι της των Ἰουδαιων αρχαιοτητος εν δυσιν, οπου
πολλην συναγωγην συγγραφεων φερει μαρτυρουντων τηι Ἰουδαιων αρχαιοτητι. Και
Τατιανου δε νεωτερου φερεται ο προς Ἕλληνας λογος, πολυμαθεστατα εκτιθεμενου
τους ιστορησαντας περι της Ἰουδαιων και Μωυσεως αρχαιοτητος. Ἔοικεν ουν ουκ
αληθως αλλα φιλαπεχθημονως ο Κελσος ταυτα λεγειν, σκοπον εχων κατηγορησαι
της αρχης του χριστιανισμου, ηρτημενης απο Ἰουδαιων. Ἀλλα και τους μεν Ὁμηρου
Γαλακτοφαγους και τους Γαλατων ∆ρυΐδας και τους Γετας σοφωτατα λεγει εθνη
ειναι και αρχαια, περι των συγγενων τοις ιουδαικοις λογοις διαλαμβανοντας, ων
ουκ οιδα ει φερεται συγγραμματα· Ἑβραιους δε μονον το οσον εφ' εαυτωι εκβαλλει
και της αρχαιοτητος και της σοφιας. Παλιν τε αυ καταλογον ποιουμενος ανδρων
αρχαιων και σοφων, ωφελησαντων τους κατ' αυτους και δια συγγραμματων τους
μετ' αυτους, Μωυσεα εξεβαλε του καταλογου των σοφων. Και Λινου μεν, ον
προεταξεν ων ωνομασεν ο Κελσος, ουτε νομοι ουτε λογοι φερονται επιστρεψαντες
και θεραπευ σαντες εθνη· Μωυσεως δε τους νομους ολον εθνος φερει επεσπαρμενον
τηι πασηι οικουμενηι. Ὅρα ουν ει μη αντικρυς κακουργων εξεβαλε του καταλογου των
σοφων και Μωυσεα, Λινον δε και Μουσαιον και Ὀρφεα και τον Φερεκυδην και τον
Περσην Ζωροαστρην και Πυθαγοραν φησας περι τωνδε διειληφεναι, και ες βιβλους
κατατεθεισθαι τα εαυτων δογματα και πεφυλαχθαι αυτα μεχρι δευρο. 1.17 Και εκων
μεν επελαθετο του περι των νομιζομενων θεων μυθου ως ανθρωποπαθων,
αναγεγραμμενου μαλιστα υπο Ὀρφεως, εν δε τοις εξης κατηγορων της Μωυσεως
ιστοριας αιτιαται τους τροπολογουντας και αλληγορουντας αυτην. Ἦν δ' αν ειπειν
προς τον γενναιοτατον και αληθη λογον επιγραψαντα το εαυτου βιβλιον, τι δηποτε,
ω ουτος, θεους μεν τηλικαυταις περιπιπτοντας συμφοραις, οποιας αναγραφουσιν οι
σοφοι σου ποιηται και φιλοσοφοι, και εναγεσι μιξεσι χρωμενους και κατα των
πατερων στρατευο μενους και τα αιδοια αυτων αποτεμνοντας σεμνολογεις
αναγεγραφθαι τα τηλικαυτα τετολμηκεναι και πεποιηκεναι και πεπονθεναι· οταν δε
Μωυσης μη περι θεου τοιαυτα λεγηι αλλα μηδ' αγγελων αγιων περι δε ανθρωπων
πολλωι ελαττονα–ουδεις γαρ παρ' αυτωι ετολμησεν οσα Κρονος κατα του Ουρανου
ουδ' οσα Ζευς κατα του πατρος, ουδ' οτι τηι εαυτου θυγατρι ο "πατηρ ανδρων τε θεων
τε" συνεληλυθεν–, πλαναν νομιζεται ηπατημενους τους νενομοθετημενους υπ'
αυτου; ∆οκει δε μοι και παραπλησιον τι Κελσος ποιειν τωι πλατωνικωι Θρασυμαχωι,
μη επιτρεποντι ως βουλεται αποκρινασθαι περι της δικαιοσυνης Σωκρατει αλλα
λεγοντι· Ὅρα μη το συμφερον ειπηις ειναι το δικαιον μηδε το δεον μηδ' αλλο τι των
παραπλησιων. Και γαρ ουτος κατηγορησας, ως οιεται, των παρα Μωυσει ιστοριων
και μεμψαμενος τοις αλληγορουσι μετα του και επαινον τινα περι αυτων λεγειν, οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

εισιν οι επιεικεστεροι, οιονει κωλυει κατηγορησας, ως βουλεται, απολογεισθαι τους
δυναμενους, ως πεφυκεν εχειν τα πραγματα. 1.18 Ειποιμεν δ' αν προκαλουμενοι
βιβλους βιβλοις παρα βαλλεσθαι οτι φερε, ω ουτος, τα Λινου και Μουσαιου και
Ὀρφεως ποιηματα και Φερεκυδου την γραφην και συνεξεταζε τοις Μωυσεως νομοις,
ιστοριας ιστοριαις και ηθικους λογους νομοις και προσταγμασι παρατιθεις· και ορα
οποια μαλλον επιστρεψαι δυναται και αυτοθεν τους ακουοντας, και τινα αυτων καν
επιτριψαι τον ακροατην· και κατανοει οπως το μεν ταγμα των σων συγγραφεων
ολιγον μεν εφροντισε των αυτοθεν εντευξομενων, μονοις δε αρα τοις τροπολογησαι
και αλληγορησαι δυναμενοις εγραψε την ιδιαν, ως φηις, φιλοσοφιαν. Ὁ δε Μωυσης
αναλογον γενναιωι ρητορι σχημα μελετωντι και πανταχου την διπλοην της λεξεως
πεφυ λαγμενως προφερομενωι επι των πεντε βιβλιων πεποιηκε, μητε τωι πληθει των
νομοθετουμενων Ἰουδαιων διδους αφορμας βλαβης εν τωι ηθικωι τοπωι, μητε τοις
ολιγοις και συνετωτερον εντυγχανειν δυναμενοις ουχι πληρη θεωριας εκτιθεμενος,
τοις ερευναν το βουλημα αυτου δυναμενοις, γραφην. Και των μεν σοφων σου
ποιητων εοικε μηδε τα βιβλια ετι συζεσθαι, φυλαχθεντα αν, ει ο εντυγχανων ᾔσθετο
ωφελειας· του δε Μωυσεως τα γραμματα πολλους και των αλλοτριων της παρα
Ἰουδαιοις αναστροφης κεκινηκε πιστευσαι, οτι κατα την επαγγελιαν των
γραμματων ο πρωτος αυτα νομοθετησας και Μωυσει παραδους θεος ο κτισας τον
κοσμον ην. Και γαρ επρεπε τον ολου του κοσμου δημιουργον, νομους τεθειμενον
ολωι τωι κοσμωι, δυναμιν παρασχειν τοις λογοις, κρατησαι των πανταχου δυναμενην.
Και ταυτα φημι ουδεπω περι του Ἰησου εξεταζων αλλ' ετι Μωυσεα, τον πολλωι
ελαττονα κυριου, δεικνυς, ως ο λογος παραστησει, πολλωι διαφεροντα των σοφων
σου ποιητων και φιλοσοφων. 1.19 Ἑξης τουτοις ο Κελσος λεληθοτως βουλομενος
διαβαλειν την κατα Μωυσεα κοσμοποιΐαν, εμφαινοντα μηδεπω μυριων ετων
αριθμον εχειν τον κοσμον αλλα πολλωι τουτου λειπομενον, προστιθεται κλεπτων
αυτου το βουλημα τοις λεγουσιν αγενητον ειναι τον κοσμον. Το γαρ πολλας εκ
παντος αιωνος εκπυρωσεις γεγονεναι πολλας δ' επικλυσεις και νεωτερον ειναι τον
επι ∆ευκαλιωνος κατακλυσμον εναγχος γεγενημενον σαφως τοις ακουειν αυτου
δυναμενοις παριστησι το κατ' αυτον του κοσμου αγενητον. Λεγετω δ' ημιν ο τηι
πιστει Χριστιανων εγκαλων, ποιοις αποδεικτικοις λογοις ηναγκασθη παραδεξασθαι
πολλας γεγονεναι εκπυρω σεις και πολλους κατακλυσμους, παντων δε νεωτερον
ειναι κατακλυσμον μεν τον επι ∆ευκαλιωνος εκπυρωσιν δε την επι Φαεθοντος. Ἀλλ'
εαν προβαλληται τους Πλατωνος περι τουτων διαλογους, φησομεν αυτωι και ημιν
εξειναι πιστευειν εν καθαραι και ευσεβει ψυχηι Μωυσεως, παν γενητον υπερα
ναβαντος και του δημιουργου των ολων εαυτον εξαρτησαντος, εμπεπολιτευσθαι
πνευμα θειον, πολλωι εναργεστερον Πλα τωνος και των παρ' Ἕλλησι και παρα
βαρβαροις σοφων τα του θεου παραστησαν. Ει δ' απαιτει ημας λογους της τοιαυτης
πιστεως, διδοτω προτερος περι ων αυτος αναπο δεικτως απεφηνατο, και εξης
κατασκευασομεν τα ημετερα ταυθ' ουτως εχειν. 1.20 Πλην και ακων ενεπεσεν ο
Κελσος εις το μαρτυρειν τωι νεωτερον ειναι τον κοσμον και ουδεπω μυριων ετων
ειπων και Ἕλληνας ταυτα νομιζειν αρχαια, ως πρεσβυτερα δια τους κατακλυσμους
και τας εκπυρωσεις ου τεθεωρηκασιν ουδ' απομνημονευουσιν. Ἔστωσαν δε τωι
Κελσωι του περι των εκπυρωσεων και εξυδατωσεων μυθου διδασκαλοι οι κατ' αυτον
σοφωτατοι Αιγυπτιοι, ων της σοφιας ιχνη αλογα ζωια προσκυνουμενα και λογοι
παρισταντες ευλογον ειναι και ανακεχωρηκυιαν τινα και μυστικην την τοιαυτην του
θειου θεραπειαν. Καν μεν Αιγυπτιοι περι των ζυων σεμνυ νοντες εαυτων τον λογον
θεολογιας φερωσι, σοφοι εισιν· εαν δε ο τωι Ἰουδαιων συγκαταθεμενος νομωι και
νομοθετηι παντα αναφερηι επι τον των ολων δημιουργον μονον θεον, ηττων ειναι
παρα Κελσωι και τοις ομοιοις αυτωι λογιζεται του μη εις λογικα μονον και θνητα ζωια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

αλλα και εις αλογα καταγοντος την θεοτητα υπερ την μυθικην μετενσωματωσιν,
την περι της πιπτουσης απο των αψιδων του ουρανου ψυχης και εως των αλογων
ζυων, ου μονον ημερων αλλα και αγριωτατων, καταβαινουσης. Και εαν μεν
Αιγυπτιοι μυθο λογωσι, πιστευονται πεφιλοσοφηκεναι δι' αινιγματων και
απορρητων, εαν δε Μωυσης ολωι εθνει συγγραφων ιστοριας και νομους αυτοις
καταλειπηι, μυθοι κενοι νομιζονται μηδ' αλληγοριαν επιδεχομενοι οι λογοι αυτου·
Τουτο γαρ Κελσωι και τοις Ἐπικουρειοις δοκει. 1.21 Τουτου ουν, φησι, του λογου του
παρα τοις σοφοις εθνεσι και ελλογιμοις ανδρασιν επακηκοως ονομα δαιμονιον εσχε
Μωυσης. Και προς τουτο δε λεκτεον, ιν' αυτωι συγχω ρηθηι Μωυσεα ακηκοεναι
αρχαιοτερου λογου και τουτον Ἑβραιοις παραδεδωκεναι, οτι ει μεν ψευδους λογου
ακουσας και μη σοφου μηδε σεμνου παρεδεξατο αυτον και παρεδωκε τοις υπ' αυτον,
εγκλητος εστιν· ει δ' ως συ φηις, συγκατεθετο δογμασι σοφοις και αληθεσι και
επαιδευσε τους οικειους δι' αυτων, τι κατηγοριας αξιον πεποιηκεν; Ὡς ειθε και
Ἐπικουρος και ο ελαττον αυτου εις την προνοιαν ασεβων Ἀριστοτελης και οι σωμα
ειποντες τον θεον Στωικοι του λογου τουτου ηκουσαν· ινα μη πληρωθηι ο κοσμος
λογου αθετουντος προνοιαν η διακοπτοντος αυτην η αρχην φθαρτην εισαγοντος
την σωματικην, καθ' ην και ο θεος τοις Στωικοις εστι σωμα, ουκ αιδουμενοις λεγειν
αυτον τρεπτον και δι' ολων αλλοιωτον και μεταβλητον και απαξαπλως δυναμενον
φθαρηναι, ει εχει τον φθειροντα, ευτυχουντα δε μη φθαρηναι παρα το μηδεν ειναι
το φθειρον αυτον. Ἀλλ' ο Ἰουδαιων και Χριστιανων λογος, ο το ατρεπτον και
αναλλοιωτον του θεου τηρων, ασεβης ειναι νενομισται, επει μη συνασεβει τοις
ασεβη περι θεου φρονουσι λεγων εν ταις προς το θειον ευχαις· "Συ δε ο αυτος ει,"
πεπιστευται δε και ο θεος ειρηκεναι το "Ουκ ηλλοιωμαι." 1.22 Μετα ταυτα το
περιτεμνεσθαι τα αιδοια μη διαβαλων ο Κελσος υπο Ἰουδαιων γινομενον, φησιν απο
Αιγυπτιων αυτο εληλυθεναι, Αιγυπτιοις μαλλον η Μωυσει πιστευσας, λεγοντι
πρωτον εν ανθρωποις περιτετμησθαι τον Ἀβρααμ. Του δ' Ἀβρααμ το ονομα ου
Μωυσης αναγραφει μονος οικειων αυτον θεωι, αλλα γαρ και πολλοι των επαιδοντων
δαιμονας χρωνται εν τοις λογοις αυτων τωι "Ὁ θεος Ἀβρααμ", ποιουντες μεν <τινα>
δια το ονομα και την προς τον δικαιον του θεου οικειοτητα, διο παραλαμβανουσι
την "<ο> θεος Ἀβρααμ" λεξιν, ουκ επισταμενοι δε, τις εστιν ο Ἀβρααμ. Τα δ' αυτα
λεκτεον και περι του Ἰσαακ και περι του Ἰακωβ και περι του Ἰσραηλ· ατινα ομολογουμενως εβραια οντα ονοματα πολλαχου τοις Αιγυπτιοις επαγγελλομενοις
ενεργειαν τινα ενεσπαρται μαθημασι. Τον δε λογον της περιτομης, αρξαμενον απο
του Ἀβρααμ και κωλυομενον υπο του Ἰησου, μη βουλομενου τους εαυτου μαθητας
τουτο ποιειν, ου προκειται νυν ερμηνευειν. Ου γαρ της περι τουτων διδασκαλιας ο
παρων καιρος αλλ' αγωνος καθαιρουντος τα φερομενα υπο Κελσου κατα του
Ἰουδαιων λογου εγκληματα, οιομενου ταχιον ψευδοποιησειν τον χριστιανισμον, εαν
της αρχης αυτου εν τοις ιουδαικοις ουσης λογοις κατηγορων παραστησηι κακεινον
ψευδη. 1.23 Ἑξης τουτοις φησιν ο Κελσος οτι τωι ηγησαμενωι σφων επομενοι Μωυσει
αιπολοι και ποιμενες, αγροικοις απαταις ψυχαγωγηθεντες ενα ενομισαν ειναι θεον.
∆εικνυτω τοινυν πως, αιπολων και ποιμενων αλογως, ως οιεται, αποσταντων του
σεβειν θεους, αυτος δυναται παραστησαι το πληθος των καθ' Ἕλληνας θεων η τους
λοιπους βαρβα ρους. ∆εικνυτω τοινυν υποστασιν και ουσιαν Μνημοσυνης γεννωσης
απο ∆ιος τας Μουσας, η Θεμιδος τας Ὥρας, η τας Χαριτας αει γυμνας παραστησατω
δυνασθαι κατ' ουσιαν υφεστηκεναι. Ἀλλ' ου δυνησεται τα Ἑλληνων αναπλασματα
σωματοποιεισθαι δοκουντα απο των πραγματων δεικνυναι θεους. Τι γαρ μαλλον οι
Ἑλληνων μυθοι περι θεων αληθεις η, φερ' ειπειν, οι Αιγυπτιων, ουκ ειδοτων τηι
σφων διαλεκτωι Μνημοσυνην μητερα Μουσων εννεα ουδε Θεμιν Ὡρων ουδε
Ευρυνομην μαιαν των Χαριτων ουδε τα λοιπα ονοματα αυτων; Ποσωι ουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ενεργεστερον και παντων τουτων των αναπλασματων βελτιον το εκ των ορωμενων
πειθομενον τοις κατα την ευταξιαν του κοσμου σεβειν τον δημιουργον αυτου ενος
οντος ενα και συμπνεοντος αυτου ολωι εαυτωι και δια τουτο μη δυναμενωι υπο
πολλων δημιουργων γεγονεναι, ως ουδ' υπο πολλων ψυχων συνεχεσθαι ολον τον
ουρανον κινουσων· αρκει γαρ μια η φερουσα ολην την απλανη απο ανατολων επι
δυσμας και εμπεριλαβουσα ενδον παντα, ων χρειαν εχει ο κοσμος, τα μη αυτοτελη.
Παντα γαρ μερη κοσμου, ουδεν δε μερος ολου θεος· δει γαρ ειναι τον θεον μη ατελη,
ωσπερ εστι το μερος ατελες. Ταχα δε βαθυτερος λογος δειξει οτι κυριως θεος ωσπερ
ουκ εστι μερος ουτως ουδε ολον, επει το ολον εκ μερων εστι· και ουχ αιρει λογος
παραδεξασθαι τον επι πασι θεον ειναι εκ μερων, ων εκαστον ου δυναται οπερ τα
αλλα μερη. 1.24 Μετα ταυτα φησιν οτι οι αιπολοι και ποιμενες ενα ενομισαν θεον,
ειτε Ὕψιστον ειτ' Ἀδωναιον ειτ' Ουρανιον ειτε Σαβαωθ, ειτε και οπηι και οπως
χαιρουσιν ονομαζοντες τονδε τον κοσμον· και πλειον ουδεν εγνωσαν. Και εν τοις
εξης δε φησι μηδεν διαφερειν τωι παρ' Ἕλλησι φερομενωι ονοματι τον επι πασι θεον
καλειν ∆ια η τωι δεινα, φερ' ειπειν, παρ' Ἰνδοις η τωι δεινα παρ' Αιγυπτιοις. Λεκτεον
δε και προς τουτο οτι εμπιπτει εις το προκειμενον λογος βαθυς και απορρητος, ο περι
φυσεως ονοματων· ποτερον, ως οιεται Ἀριστοτελης, θεσει εισι τα ονοματα η, ως νομι
ζουσιν οι απο της Στοας, φυσει, μιμουμενων των πρωτων φωνων τα πραγματα, καθ'
ων τα ονοματα, καθο και στοιχεια τινα της ετυμολογιας εισαγουσιν, η, ως διδασκει
Ἐπικουρος, ετερως η ως οιονται οι απο της Στοας, φυσει εστι τα ονοματα,
απορρηξαντων των πρωτων ανθρωπων τινας φωνας κατα των πραγματων. Ἐαν
τοινυν δυνηθωμεν εν προηγουμενωι λογωι παραστησαι φυσιν ονοματων ενεργων,
ων τισι χρωνται Αιγυπτιων οι σοφοι η των παρα Περσαις μαγων οι λογιοι η των παρ'
Ἰνδοις φιλοσοφουντων Βραχμαναι η Σαμαναιοι, και ουτω καθ' εκαστον των εθνων,
και κατασκευασαι οιοι τε γενωμεθα οτι και η καλουμενη μαγεια ουχ, ως οιονται οι
απο Ἐπικουρου και Ἀριστοτελους, πραγμα εστιν ασυστατον παντηι αλλ' ως οι περι
ταυτα δεινοι αποδεικνυουσι, συνεστος μεν λογους δ' εχον σφοδρα ολιγοις
γινωσκομενους· τοτ' ερουμεν οτι το μεν Σαβαωθ ονομα και το Ἀδωναι και αλλα παρ'
Ἑβραιοις μετα πολλης σεμνολογιας παραδιδομενα ουκ επι των τυχοντων και
γενητων κειται πραγματων αλλ' επι τινος θεολογιας απορρητου, αναφερομενης εις
τον των ολων δημιουργον. ∆ιο και δυναται ταυτα τα ονοματα, λεγομενα μετα τινος
του συνυφους αυτοις ειρμου, αλλα δε κατα αιγυπτιαν εκφερομενα φωνην επι τινων
δαιμονων, των ταδε μονα δυναμενων, και αλλα κατα την Περσων διαλεκτον επι
αλλων δυναμεων, και ουτω καθ' εκαστον των εθνων, εις χρειας τινας
παραλαμβανεσθαι. Και ουτως ευρε θησεται των επι γης δαιμονων, λαχοντων
διαφορους τοπους, φερεσθαι τα ονοματα οικειως ταις κατα τοπον και εθνος
διαλεκτοις. Ὁ τοινυν μεγαλοφυεστερον καν ολιγην τουτων περινοιαν ειληφως
ευλαβησεται αλλα αλλοις εφαρμοζειν ονοματα πραγμασι, μη ποτε ομοιον παθηι τοις
το θεος ονομα εσφαλμενως φερουσιν επι υλην αψυχον, η την του αγαθου
προσηγοριαν κατασπωσιν απο του πρωτου αιτιου η απο της αρετης και του καλου
επι τον τυφλον πλουτον και επι την σαρκων και αιματων και οστεων συμμετριαν εν
υγειαι και ευεξιαι η την νομιζομενην ευγενειαν. 1.25 Και ταχα ουκ ελαττων ο
κινδυνος τωι το ονομα του θεου η το ονομα του αγαθου εφ' α μη χρη καταγοντι, ηπερ
τωι τα κατα τινα απορρητον λογον ονοματα εναλλασσοντι και τα μεν κατα των
ελαττονων φεροντι επι τα κρειττονα τα δε κατα των κρειττονων επι τα ηττονα. Και
ου λεγω οτι τωι ∆ιι ευθεως συνεξακουεται ο Κρονου και Ῥεας υιος και Ἥρας ανηρ
και Ποσειδωνος αδελφος και Ἀθηνας και Ἀρτεμιδος πατηρ και ο τηι θυγατρι
Περσεφονηι μιγεις, η τωι Ἀπολλωνι συνεξακουεται ο Λητους και ∆ιος υιος και
Ἀρτεμιδος αδελφος και Ἑρμου ομοπατριος αδελφος, και οσα αλλα φερουσιν οι σοφοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

Κελσου των δογματων πατερες και αρχαιοι θεολογοι Ἑλληνων. Τις γαρ η
αποκληρωσις, κυριολεκτεισθαι μεν τον ∆ια ουχι δε και τον πατερα μεν αυτου ειναι
Κρονον μητερα δε Ῥεαν; Το δ' ομοιον ποιητεον και επι των αλλων ονομαζομενων
θεων. Τουτο δε το εγκλημα ουδαμως απτεται των κατα τινα απορρητον λογον το
Σαβαωθ τασσοντων επι του θεου η το Ἀδωναι η τι των λοιπων ονοματων. Ὅταν δε
τα περι ονοματων τις δυνηται τα εν απορρητοις φιλοσοφειν, πολλα αν ευροι και
περι της επικλησεως των αγγελων του θεου· ων ο μεν τις Μιχαηλ ετερος δε Γαβριηλ
και αλλος Ῥαφαηλ καλειται, φερωνυμως τοις πραγμασιν, α διακονουνται κατα
βουλημα του θεου των ολων εν τωι παντι. Της δ' ομοιας εχεται περι ονοματων
φιλοσοφιας και ο ημετερος Ἰησους, ου το ονομα μυριους ηδη εναργως εωραται
δαιμονας εξελασαν ψυχων και σωματων, ενεργησαν εις εκεινους αφ' ων
απηλασθησαν. Ἔτι δ' εις τον περι ονοματων τοπον λεκτεον οτι οι περι την χρησιν
των επωιδων δεινοι ιστορουσιν, οτι την αυτην επωιδην ειποντα μεν τηι οικειαι
διαλεκτωι εστιν ενεργησαι οπερ επαγγελλεται η επωιδη· μεταλαβοντα δε εις αλλην
οιανδηποτουν φωνην εστιν ιδειν ατονον και ουδεν δυναμενην. Ουτως ου τα
σημαινομενα κατα των πραγματων αλλ' αι των φωνων ποιοτητες και ιδιοτητες
εχουσι τι δυνατον εν αυταις προς ταδε τινα η ταδε. Ουτω δ' απολογησομεθα δια των
τοιουτων και περι του μεχρι θανατου αγωνιζεσθαι Χριστιανους, ινα μη τον ∆ια θεον
αναγορευσωσι μηδ' αλληι διαλεκτωι αυτον ονομασωσιν. Ἢ γαρ αοριστως ομολογουσι
το κοινον ονομα το θεος η και μετα προσθηκης της "ο δημιουργος των ολων, ο
ποιητης ουρανου και γης, ο κατα πεμψας τωι γενει των ανθρωπων τουσδε τινας τους
σοφους"· ων τωι ονοματι εφαρμοζομενον το θεος ονομα δυναμιν τινα παρα
ανθρωποις επιτελει. Πολλα δ' αν και αλλα λεγοιτο εις τον περι ονοματων τοπον
προς τους οιομενους δειν αδιαφορειν περι της χρησεως αυτων. Και ειπερ θαυμαζεται
Πλατων ειπων εν Φιληβωι· "Το δ' εμον δεος, ω Πρωταρχε, περι τα ονοματα των θεων
ουκ ολιγον", επει Φιληβος θεον την ηδονην ειπεν ο προσδια λεγομενος τωι
Σωκρατει· πως ου μαλλον της ευλαβειας αποδεξομεθα Χριστιανους, μηδεν των εν
ταις μυθοποιΐαις παραλαμβανομενων ονοματων προσαπτοντας τωι του παντος
δημιουργωι; Ἀλλα γαρ τουτων επι του παροντος αλις. 1.26 Ἴδωμεν δε τινα τροπον
συκοφαντει Ἰουδαιους ο παντ' επαγγελλομενος ειδεναι Κελσος, λεγων αυτους
σεβειν αγγελους και γοητειαι προσκεισθαι, ης ο Μωυσης αυτοις γεγονεν εξηγητης.
Που γαρ των γραμματων Μωυσεως ευρε τον νομοθετην παραδιδοντα σεβειν
αγγελους, λεγετω ο επαγγελλομενος ειδεναι τα Χριστιανων και Ἰουδαιων. Πως δε
και γοητεια παρα τοις παραδεξαμενοις τον Μωυσεως νομον εστιν, ανεγνωκοσι και
το "τοις επαοιδοις ου προσ κολληθησεσθε εκμιανθηναι εν αυτοις"; Ἐπαγγελλεται δε
διδαξειν εξης, πως και Ἰουδαιοι υπο αμαθιας εσφαλησαν εξαπατωμενοι. Και ει μεν
ηυρισκε την περι Ἰησου του Χριστου εν Ἰουδαιοις αμαθιαν, μη κατακουσασι των περι
αυτου προφητειων, αληθως αν εδιδαξε, πως εσφαλησαν Ἰουδαιοι· νυν δε ταυτα ουδε
βουληθεις φαντασθηναι τα μη σφαλματα Ἰουδαιων σφαλματα ειναι υπολαμβανει.
Ἐπαγγειλαμενος δ' ο Κελσος υστερον διδαξειν τα περι Ἰουδαιων, πρωτον ποιειται
τον λογον περι του σωτηρος ημων, ως γενομενου ηγεμονος τηι καθο Χριστιανοι
εσμεν γενεσει ημων, και φησιν αυτον προ πανυ ολιγων ετων της διδασκαλιας
ταυτης καθηγησασθαι, νομισθεντα υπο Χρισ τιανων υιον ειναι του θεου. Και περι
αυτου δε του προ ολιγων ετων αυτον γεγονεναι τοιαυτα φησομεν· αρα το εν
τοσουτοις ετεσι βουληθεντα σπειραι τον εαυτου λογον και διδασκαλιαν τον Ἰησουν
τοσουτον δεδυνησθαι, ως πολλαχου της καθ' ημας οικουμενης διατεθηναι προς τον
λογον αυτου ουκ ολιγους Ἕλληνας και βαρβαρους, σοφους και ανοητους, ωστε
μεχρι θανατου αγωνιζεσθαι υπερ χριστιανισμου, ιν' αυτον μη εξομοσωνται, οπερ
ουδεις υπερ αλλου δογματος ιστορηται ποιειν, αθεει γεγενηται; Ἐγω μεν ουν ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

κολα κευων τον λογον αλλα πειρωμενος τεθεωρημενως εξεταζειν τα πραγματα
φησαιμι αν οτι ουδ' οι σωματα πολλα καμνοντα θεραπευοντες αθεει τυγχανουσι του
κατα την υγιειαν των σωματων τελους· ει δε και ψυχας τις δυναιτο απαλλαττειν της
κατα την κακιαν χυσεως και ακολαστηματων και αδικοπραγηματων και της περι το
θειον καταφρονησεως, και δειξιν διδοιη του τοιουτου εργου βελτιωθεντας τον
αριθμον εκατον–εστω γαρ επι τοσουτων ο λογος–, ουδε τουτον αν ευλογως φησαι
τις ουκ αθεει λογον τοσουτων κακων απαλλακτικον εμπεποιηκεναι τοις εκατον; Ει
δ' ο ευγνωμονως ταυτα κατανοων συγκαταθησεται τωι μηδεν κρειττον εν ανθρωποις
γεγονεναι αθεει, ποσωι πλεον το τοιουτον περι του Ἰησου θαρρων αποφανειται,
συνεξεταζων πολλων προσερχομενων αυτου τωι λογωι αρχαιοτερους βιους
μεταγενεστεροις και κατανοων, εν οσαις μεν ακολασιαις οσαις δε αδικιαις και
πλεονεξιαις εκαστος τωνδε ην, πριν, ως φησι Κελσος και οι τα αυτα αυτωι
νομιζοντες, απατηθωσι και παραδεξωνται λογον λυμαινομενον, ως εκεινοι λεγουσι,
τον των ανθρωπων βιον, εξ ου δε παρειληφασι τον λογον, τινα τροπον γεγονασιν
επιεικεστεροι και σεμνοτεροι και ευσταθεστεροι, ως τινας αυτων δια τον ερωτα της
υπερ βαλλουσης καθαροτητος και δια το καθαρωτερον θρησκευειν το θειον μηδε
των συγκεχωρημενων υπο του νομου απτεσθαι αφροδισιων; 1.27 Ἐξεταζων δε τις τα
πραγματα οψεται οτι μειζω της ανθρωπινης φυσεως ετολμησεν ο Ἰησους και
τολμησας ηνυσε. Παντων γαρ αρχηθεν αντιπραττοντων τωι σπαρηναι τον λογον
αυτου επι την ολην οικουμενην, των τε κατα καιρους βασιλεων και των υπ' αυτοις
αρχιστρατηγων και ηγεμονων παντων τε ως επος ειπειν των ηντινουν εξουσιαν
εγκεχειρισμενων ετι δε και των κατα πολεις αρχοντων και στρατιωτικων και
δημων, ενικησε μη πεφυκως κωλυεσθαι ως λογος θεου, και γενομενος τοσουτων
ανταγωνιστων ισχυροτηρος πασης μεν Ἑλλαδος επι πλειον δε της βαρβαρου
εκρατησε και μετεποιησε μυριας οσας ψυχας επι την κατ' αυτον θεοσεβειαν.
Ἀναγκαιον δ' ην εν πληθει κρατουμενων υπο του λογου, ων πολλαπλασιους οι
ιδιωται και αγροικοτεροι των εν λογοις γεγυμνασμενων, πολλαπλασιους γενεσθαι
τους ιδιωτας και αγροικοτερους των συνετωτερων. Ἀλλα μη βουληθεις ταυτα ο
Κελσος κατανοησαι, την του λογου φιλανθρωπιαν και φθανουσαν επι πασαν ψυχην
"<απο> ανατολης ηλιου" οιεται ειναι ιδιωτικην, δια το ιδιωτικον και ουδαμως εν
λογοις δυνατον ιδιωτων μονων κρατησασαν. Καιτοι ουδ' αυτος ιδιωτας μονους
φησιν υπο του λογου προσηχθαι τηι κατα Ἰησουν θεοσεβειαι· ομολογει γαρ και
μετριους και επιεικεις και συνετους τινας και επ' αλληγοριαν ετοιμους ειναι εν
αυτοις. 1.28 Ἐπει δε και προσωποποιει, τροπον τινα μιμησαμενος εν ρητορος
εισαγομενον παιδιον, και εισαγει Ἰουδαιον προς τον Ἰησουν λεγοντα τινα
μειρακιωδως και ουδεν φιλοσοφου πολιας αξιον· φερε κατα δυναμιν και ταυτα
εξετασαντες εξελεγξωμεν οτι ουδε το αρμοζον παντηι τωι Ἰουδαιωι προσωπον εν τοις
λεγομενοις τετηρηκε. Μετα ταυτα προσω ποποιει Ἰουδαιον αυτωι διαλεγομενον τωι
Ἰησου και ελεγχοντα αυτον περι πολλων μεν, ως οιεται, πρωτον δε ως πλασαμενου
αυτου την εκ παρθενου γενεσιν· ονειδιζει δ' αυτωι και επι τωι εκ κωμης αυτον
γεγονεναι ιουδαικης και απο γυναικος εγχωριου και πενιχρας και χερνητιδος. Φησι
δ' αυτην και υπο του γημαντος, τεκτονος την τεχνην οντος, εξεωσθαι ελεγχθεισαν
ως μεμοιχευμενην. Ειτα λεγει ως εκβληθεισα υπο του ανδρος και πλανωμενη ατιμως
σκοτιον εγεννησε τον Ἰησουν· και οτι ουτος δια πενιαν εις Αιγυπτον μισθαρνησας
κακει δυναμεων τινων πειραθεις, εφ' αις Αιγυπτιοι σεμνυνονται, επανηλθεν εν ταις
δυναμεσι μεγα φρονων, και δι' αυτας θεον αυτον ανηγορευσε. Ταυτα δε παντα τωι
μηδεν δυναμενωι αβασανιστον εαν των λεγομενων υπο των απιστουντων αλλα την
αρχην των πραγματων εξεταζοντι δοκει μοι συμπνειν τωι θειον γεγονεναι και αξιον
της προρρησεως περι του θεου υιον ειναι τον Ἰησουν. 1.29 Ἀνθρωποις μεν γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

συμβαλλεται προς το γενεσθαι τινα αυτων διασημον και ενδοξον και το ονομα
αυτου διαβοητον γενος, οταν οι γονεις εν υπεροχηι και προαγωγηι τυγχανωσι, και
πλουτος των αναθρεψαμενων και δυνηθεντων αναλωσαι εις παιδευσιν του υιου και
πατρις μεγαλη τις ουσα και επισημος. Ὅταν δε παντα τα τουτοις εναντια εχων τις
δυνηθηι υπερκυψας τα εμποδιζοντα αυτον γνωσθηναι και σεισαι τους περι αυτου
ακουοντας και γενεσθαι εμφανης και δηλος οικουμενηι οληι, τα ανομοια λεγουσηι
περι αυτου, πως ου θαυμαστεον την τοιαυτην φυσιν αυτοθεν μεν ως μεγαλοφυη και
μεγαλοις επιβαλλουσαν πραγμασι και εχουσαν παρρησιαν ουκ ευκαταφρονητον; Ει
δε και επι πλειον εξεταζοι τις τα κατα τον τοιουτον, πως ουκ αν ζητησαι, τινα
τροπον εν ευτελειαι και πενιαι ανατεθραμμενος και μηδεμιαν εγκυκλιον παιδειαν
παιδευθεις μηδε μαθων λογους και δογματα, αφ' ων καν πιθανος γενεσθαι εδυνατο
ομιλειν οχλοις και δημαγωγειν και επαγεσθαι ακροατας πλειονας, επιδιδωσιν
εαυτον διδασκαλιαι καινων δογματων, επεισαγων τωι γενει των ανθρωπων λογον τα
τε Ἰουδαιων εθη καταλυοντα μετα του σεμνοποιειν αυτων τους προφητας και τους
Ἑλληνων νομους μαλιστα περι του θειου καθαιρουντα; Πως δ' αν ο τοιουτος και
ουτως ανατε θραμμενος και μηδεν–ως και οι κακολογουντες αυτον ομολογουσι–
σεμνον παρα ανθρωπων μαθων τοιαυτα περι κρισεως θεου και κολασεων μεν των
κατα της κακιας τιμων δε των υπερ του καλου λεγειν εδυνατο ουκ
ευκαταφρονητως, ωστ' ου μονον αγροικους και ιδιωτας αγεσθαι υπο των
λεγομενων αλλα και ουκ ολιγους των συνετωτερων και δυναμενων ενοραν
αποκρυψει των ευτελεστερων νομιζομενων απαγγελλεσθαι, περιεχουσηι τι, ως εστιν
ειπειν, ενδον απορρητοτερον; Ὁ μεν ουν παρα τωι Πλατωνι Σεριφιος ονειδιζων τωι
Θεμιστοκλει, διαβοητωι γεγενημενωι επι τηι στρατηγιαι, ως ουκ εκ του ιδιου ηθους το
ενδοξον ανειληφοτι αλλ' εκ του ευτυχηκεναι πατριδος της εν οληι Ἑλλαδι
επισημοτατης, ακηκοεν απο ευγνωμονουντος Θεμιστοκλεους και ορωντος οτι
συνεβαλετο αυτωι προς το ενδοξον και η πατρις, οτι "Ουκ αν εγω Σεριφιος ων ουτως
ενδοξος εγεγονειν, ουτε συ Ἀθηναιος ευτυχησας γενεσθαι εγενου αν Θεμιστοκλης"·
ο δ' ημετερος Ἰησους και ονειδιζομενος ως εκ κωμης γεγονως και ταυτης ουχ
ελλαδικης ουδε τινος εθνους οντος παρα τοις πολλοις εν προαγωγηι, δυσφημουμενος
δε και επι τωι πενιχρας και χερνητιδος υιος ειναι και δια πενιαν καταλιπων την
πατριδα εν Αιγυπτωι μισθαρνησαι, και οιονει προς το ληφθεν παραδειγμα ου μονον
Σεριφιος γεγονως και απο ελαχιστης και ασημοτατης νησου αλλα και Σεριφιων, ως
εστιν ειπειν, ο αγεννεστατος, δεδυνηται σεισαι την πασαν ανθρωπων οικουμενην ου
μονον υπερ Θεμιστοκλεα τον Ἀθηναιον αλλα και υπερ Πυθαγοραν και Πλατωνα και
τινας αλλους των οποιποτουν της οικουμενης σοφων η βασιλεων η στρατηγων. 1.30
Τις ουν μη παρεργως ανερευνων την των πραγματων φυσιν ουκ αν αυτον
καταπλαγειη νικησαντα και υπεραναβηναι δυνηθεντα τηι δοξηι τα ποιητικα αδοξιας
παντα <και> παντας τους πωποτ' ενδοξους; Καιτοι γε οι εν ανθρωποις ενδοξοι
σπανιον ει επι πλειονων αμα την δοξαν αναλαβειν δεδυνηνται. Ὁ μεν γαρ επι σοφιαι
αλλος δ' επι στρατηγιαι βαρβαρων δε τινες επι ταις παραδοξοις εξ επωιδων δυναμεσι
και αλλοι επ' αλλοις ου πολλοις αμα εθαυμασθησαν και ενδοξοι γεγενηνται· ουτος
δε προς τοις αλλοις θαυμαζεται και επι σοφιαι και επι δυναμεσι και επι τωι αρχικωι.
Ἔπεισε γαρ ουθ' ως τυραννος συναποστηναι αυτωι τινας των νομων ουθ' ως ληιστης
κατ' ανθρωπων αλειφων τους επομενους ουθ' ως πλουσιος χορηγων τοις
προσιουσιν ουθ' ως τις των ομολογουμενως ψεκτων, αλλ' ως διδασκαλος του περι
του θεου των ολων λογου και της εις αυτον θρησκειας και παντος ηθικου τοπου,
δυναμενου οικειωσαι τωι επι πασι θεωι τον κατ' αυτον βιωσαντα. Και Θεμιστοκλει
μεν η τινι των ενδοξων ουδεν γεγονε το εναντιουμενον τηι δοξηι· τουτωι δε προς τοις
ειρημενοις, ικανως δυναμενοις εν αδοξιαι καλυψαι ανθρωπου ψυχην και πανυ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ευφυους, και ο δοκων ατιμος ειναι θανατος σταυρωθεντι ικανος ην και την
φθασασαν δοξαν και προκαταλαβουσαν εξαφανισαι και τους, ως οιονται οι μη
συγκατατιθεμενοι αυτου τηι διδασκαλιαι, προεξαπατηθεντας ποιησαι της μεν απατης
αποστηναι καταγνωναι δε του απατησαντος. 1.31 Προς τουτοις δε θαυμασαι αν τις,
ποθεν επηλθε τοις μαθηταις αυτου, ως λεγουσιν οι κακολογουντες τον Ἰησουν, μη
εωρακοσιν αυτον ανασταντα απο των νεκρων μηδε πεισθεισιν οτι θειοτερον τι ην
εκεινος, προς τωι μη φοβηθηναι τα αυτα τωι διδασκαλωι παθειν και ομοσε χωρησαι τωι
κινδυνωι και καταλιπειν τας πατριδας υπερ του διδαξαι κατα το Ἰησου βουλημα τον
παραδοθεντα αυτοις υπ' αυτου λογον. Οιμαι γαρ οτι ο ευγνωμονως εξεταζων τα
πραγματα ουκ αν λεγοι τουτους εαυτους παραδεδωκεναι περιστατικωι βιωι ενεκεν
της Ἰησου διδασκαλιας χωρις τινος μεγαλης πειθους, ην ενεποιησεν αυτοις
διδασκων ου μονον διακεισθαι κατα τα μαθηματα αυτου αλλα και αλλους
διατιθεναι, και διατιθεναι προυπτου οντος ως προς τον ανθρωπων βιον ολεθρου τωι
τολμωντι πανταχου και προς παντας καινο τομειν και μηδενα ανθρωπων,
εμμενοντα τοις προτεροις δογμασι και εθεσι, φιλον εαυτωι τηρειν. Ἆρα γαρ ουχ
εωρων οι του Ἰησου μαθηται, τολμωντες ου μονον Ἰουδαιοις εκ των προφητικων
λογων παριστανειν οτι ουτος ειη ο προφητευθεις, αλλα και τοις λοιποις εθνεσιν οτι
ο χθες και πρωην σταυρωθεις εκων τουτον τον θανατον υπερ του γενους των
ανθρωπων ανεδεξατο, αναλογον τοις αποθανουσιν υπερ των πατριδων επι τωι
σβεσαι λοιμικα κρατησαντα καταστηματα η αφοριας η δυσπλοΐας; Εικος γαρ ειναι εν
τηι φυσει των πραγματων κατα τινας απορρητους και δυσληπτους τοις πολλοις
λογους φυσιν τοιαυτην, ως ενα δικαιον υπερ του κοινου αποθανοντα εκουσιως
αποτρο πιασμους εμποιειν φαυλων δαιμονιων, ενεργουντων λοιμους η αφοριας η
δυσπλοΐας η τι των παραπλησιων. Λεγετωσαν ουν οι βουλομενοι απιστειν τωι
Ἰησουν υπερ ανθρωπων αποτεθνηκεναι τροπωι σταυρου, ποτερον ουδε τας
ελληνικας παραδεξονται και βαρβαρικας πολλας ιστοριας περι του τινας υπερ του
κοινου τεθνηκεναι καθαιρετικως των προκαταλαβοντων τας πολεις και τα εθνη
κακων· η εκεινα μεν γεγενηται ουδεν δε πιθανον εχει ο νομιζομενος ανθρωπος προς
το αποθανειν επι καθαιρεσει μεγαλου δαιμονος και δαιμονων αρχοντος,
υποταξαντος ολας τας επι γην εληλυθυιας ανθρωπων ψυχας; Ὁρωντες δε ταυτα οι
του Ἰησου μαθηται και αλλα τουτων πλειονα, α εικος αυτους εν απορρητωι απο του
Ἰησου μεμαθηκεναι, ετι δε και δυναμεως τινος πληρω θεντες, επει εδωκεν αυτοις
μενος και θαρσος ου ποιητικη τις παρθενος αλλ' η αληθως φρονησις και σοφια του
θεου, ιν' εκδηλοι μετα πασιν ου μονοις Ἀργειοις γενοιντο αλλα και πασιν Ἕλλησιν
ομου και βαρβαροις, και κλεος εσθλον αροιντο. 1.32 Ἀλλα γαρ επανελθωμεν εις την
του Ἰουδαιου προσωποποιΐαν, εν ηι αναγεγραπται η του Ἰησου μητηρ ως εξωσθεισα
απο του μνηστευσαμενου αυτην τεκτονος, ελεγχθεισα επι μοιχειαι και κυουσα απο
τινος στρατιωτου Πανθηρα τουνομα· και ιδωμεν ει μη τυφλως οι μυθοποιη σαντες
την μοιχειαν της παρθενου και του Πανθηρα και τον τεκτονα εξωσαμενον αυτην
ταυτα παντα ανεπλασαν επι καθαιρεσει της παραδοξου απο αγιου πνευματος
συλληψεως· εδυναντο γαρ αλλως ψευδοποιησαι δια το σφοδρα παραδοξον την
ιστοριαν και μη ωσπερει ακουσιως συγκαταθεσθαι οτι ουκ απο συνηθων ανθρωποις
γαμων ο Ἰησους εγεννηθη. Και ακολουθον γε ην τους μη συγκαταθεμενους τηι
παραδοξωι γενεσει του Ἰησου πλασαι τι ψευδος· το δε μη πιθανως αυτους τουτο
ποιησαι αλλα μετα του τηρησαι οτι ουκ απο του Ἰωσηφ παρθενος συνελαβε τον
Ἰησουν, τοις ακουειν και ελεγχειν αναπλασματα δυναμενοις εναργες ην ψευδος.
Ἆρα γαρ ευλογον τον τοσαυτα υπερ του γενους των ανθρωπων τολμησαντα, ινα το
οσον επ' αυτωι παντες Ἕλληνες και βαρβαροι κρισιν θειαν προσδοκησαντες αποσ
τωσι μεν της κακιας παντα δε πραττωσιν αρεσκοντως τωι των ολων δημιουργωι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

παραδοξον μεν μη εσχηκεναι γενεσιν πασων δε γενεσεων παρανομωτατην και
αισχιστην; Ἐρω δε ως προς Ἕλληνας και μαλιστα Κελσον, ειτε φρονουντα ειτε μη,
πλην παρατιθεμενον τα Πλατωνος· αρα ο κατα πεμπων ψυχας εις ανθρωπων
σωματα τον τοσαυτα τολμη σοντα και τοσουτους διδαξοντα και απο της χυσεως της
κατα την κακιαν μεταστησοντα πολλους ανθρωπους επι την πασων αισχροτεραν
γενεσιν ωθει, μηδε δια γαμων γνησιων αυτον εισαγων εις τον των ανθρωπων βιον;
Ἣ ευλογωτερον εκαστην ψυχην κατα τινας απορρητους λογους –λεγω δε ταυτα νυν
κατα Πυθαγοραν και Πλατωνα και Ἐμπεδοκλεα, ους πολλακις ωνομασεν ο Κελσος–,
εισκρι νομενην σωματι κατ' αξιαν εισκρινεσθαι και κατα τα προτερα ηθη; Εικος ουν
και ταυτην την ψυχην, πολλων –ινα μη συναρπαζειν δοκω, λεγων παντων–
ανθρωπων ωφελιμωτεραν τωι βιωι των ανθρωπων επιδημουσαν, δεδεησθαι σωματος,
ου μονον ως εν ανθρωπινοις σωμασι διαφεροντος αλλα και του παντων κρειττονος.
1.33 Ει γαρ ηδε μεν η ψυχη, κατα τινας απορρητους λογους αξια γενομενη μη παντηι
μεν εν αλογου γενεσθαι σωματι ου μην και καθαρως εν λογικου, ενδυεται σωμα
τερατωδες, ως μηδε τον λογον συμπληρωθηναι δυνασθαι τωι ουτωσι γεγενημενωι και
ασυμμετρον εχοντι την κεφαλην τωι λοιπωι σωματι και πανυ βραχυτεραν, ετερα δε
τοιονδε σωμα αναλαμβανει, ως ολιγωι εκεινου γενεσθαι λογικωτερα, και αλλη ετι
μαλλον, της φυσεως του σωματος επι πλειον η επ' ελαττον αντιπραττουσης τηι του
λογου αντιληψει· δια τι ουχι και ψυχη τις εσται παντηι παραδοξον αναλαμβανουσα
σωμα, εχον μεν τι κοινον προς τους ανθρωπους, ινα και συνδιατριψαι αυτοις
δυνηθηι, εχον δε τι και εξαιρετον, ινα της κακιας αγευστος η ψυχη διαμειναι δυνηθηι;
Ἐαν δε και τα των φυσιογνωμονουντων κρατηι, ειτε Ζωπυρου ειτε Λοξου ειτε
Πολεμωνος ειτε ουτινος ποτ' ουν τοιαυτα γραψαντος και επαγγειλαμενου ειδεναι τι
θαυμαστον, οικεια τοις ηθεσι των ψυχων παντ' ειναι τα σωματα, τηι ουν μελλουσηι
παραδοξως επιδημειν τωι βιωι και μεγαλοποιειν εδει γενεσθαι σωμα ουχ, ως οιεται
Κελσος, απο Πανθηρα μοιχευσαντος και παρθενου μοιχευθεισης–εκ γαρ τοιουτων
αναγνων μιξεων εδει μαλλον ανοητον τινα και επιβλαβη τοις ανθρωποις
διδασκαλον ακολασιας και αδικιας και των λοιπων κακων γενεσθαι ουχι δε
σωφροσυνης και δικαιοσυνης και των λοιπων αρετων–, αλλ' ως και προφηται
προειπον, απο παρθενου, κατ' επαγγελιαν σημειου γεννωσης τον επωνυμον
πραγματος, δηλουντος οτι επι τηι γενεσει αυτου μετ' ανθρωπων εσται θεος. 1.34 Και
οικειον γε φαινεται μοι προς την του Ἰουδαιου προσωποποιΐαν παραθεσθαι την του
Ἡσαΐου προφητειαν, λεγουσαν εκ παρθενου τεχθησεσθαι τον Ἐμμανουηλ· ην ουκ
εξεθετο, ειτ' επει μη επιστατο ο παντ' επαγγελλομενος ειδεναι Κελσος ειτ' αναγνους
μεν εκων δε σιωπησας, ινα μη δοκοιη κατασκευαζειν ακων τον λογον
εναντιουμενον αυτου τηι προαιρεσει. Ἔχει δ' ουτως η λεξις· "Και προσεθετο κυριος
τωι Ἄχαζ λεγων· Αιτησαι σεαυτωι σημειον παρα κυριου θεου σου εις βαθος η εις υψος.
Και ειπεν Ἄχαζ· Ου μη αιτησω ουδε μη πειρασω τον κυριον. Ἀκουσατε δη, οικος
∆αυιδ, μη μικρον υμιν αγωνα παρεχειν ανθρωποις, και πως κυριωι παρεχετε αγωνα;
∆ια τουτο δωσει κυριος αυτος υμιν σημειον· ιδου η παρθενος εν γαστρι ληψεται και
τεξεται υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ", οπερ ερμηνευεται "μεθ'
ημων ο θεος." Ὅτι δε κακουρ γων ο Κελσος ουκ εξεθετο την προφητειαν, δηλον μοι
γινεται εκ του παραθεμενον αυτον πολλα απο του κατα Ματθαιον ευαγγελιου,
ωσπερ τον ανατειλαντα αστερα επι τηι γενεσει του Ἰησου και αλλα των παραδοξων,
μηδε την αρχην τουτου εμνημονευκεναι. Ἐαν δε Ἰουδαιος ευρεσιλογων το "Ἰδου η
παρθενος" μη γεγραφθαι λεγηι αλλ' αντ' αυτου "Ἰδου η νεανις", φησομεν προς αυτον
οτι η μεν λεξις η ααλμα, ην οι μεν εβδομηκοντα μετειληφασιν εις την παρθενον
αλλοι δ' εις την νεανιν, κειται, ως φασι, και εν τωι ∆ευτερονομιωι επι παρθενου,
ουτως εχουσα· "Ἐαν δε γενηται παις παρθενος μεμνηστευμενη ανδρι, και ευρων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

αυτην ανθρωπος εν πολει κοιμηθηι μετ' αυτης, και εξαξετε αμφοτερους επι την
πυλην της πολεως αυτων, και λιθοβο ληθησονται λιθοις, και αποθανουνται· την
νεανιν επι λογου, διοτι ουκ εβοησεν εν τηι πολει, και τον ανθρωπον επι λογου, διοτι
εταπεινωσε την γυναικα του πλησιον αυτου"· και εξης· "Ἐαν δε εν πεδιωι ευρηι
ανθρωπος την παιδα την μεμνηστευμενην και βιασαμενος αυτην ο ανθρωπος
κοιμηθηι μετ' αυτης, αποκτενειτε τον ανθρωπον τον κοιμωμενον μετ' αυτης μονον,
και τηι νεανιδι ου ποιησετε ουδεν· ουκ εστι τηι νεανιδι αμαρτημα θανατου." 1.35 Ἵνα
δε μη δοκωμεν απο λεξεως εβραικης τοις μη κατα λαμβανουσι, ποτερον
συγκαταθετεον αυτηι η μη, φερειν παρα μυθιαν περι του προφητην ειρηκεναι εκ
παρθενου τεχθησεσθαι τουτον, εφ' ου τηι γενεσει λελεκται το "μεθ' ημων ο θεος",
φερε απ' αυτης της λεξεως παραμυθησωμεθα το λεγομενον. Ὁ μεν κυριος
αναγεγραπται ειρηκεναι τωι Ἄχαζ· "Αιτησαι σεαυτωι σημειον παρα κυριου του θεου
σου εις βαθος η εις υψος", εξης δε το διδομενον σημειον το "Ἰδου η παρθενος εν
γαστρι εξει και τεξεται υιον." Ποιον ουν σημειον το νεανιδα, μη παρθενον τεκειν;
Και τινι μαλλον αρμοζει γεννησαι "Ἐμμανουηλ", τουτεστι "μεθ' ημων ο θεος", αρα
γυναικι συνουσιασθεισηι και δια παθους γυναικειου συλλαβουσηι η ετι καθαραι και
αγνηι και παρθενωι; Ταυτηι γαρ πρεπει γενναν γεννημα, εφ' ωι τεχθεντι λεγεται το
"μεθ' ημων ο θεος". Ἐαν δε και ουτως ευρεσιλογηι λεγων οτι τωι Ἄχαζ ειρηται·
"Αιτησαι σεαυτωι σημειον παρα κυριου του θεου σου", απαντησομεν· κατα τους
χρονους του Ἄχαζ τις εγεννηθη, εφ' ου τηι γενεσει λεγεται το "Ἐμμανουηλ, ο εστι
μεθ' ημων ο θεος"; Ει γαρ ουδεις ευρεθησεται, δηλονοτι το τωι Ἄχαζ ειρημενον τωι
οικωι ειρηται ∆αυιδ δια το "εκ σπερματος ∆αυιδ" αναγεγραφθαι τον σωτηρα
γεγονεναι "το κατα σαρκα"· αλλα και το "σημειον" τουτο "εις βαθος η εις υψος"
λεγεται ειναι, επει "Ὁ καταβας αυτος εστι και ο αναβας υπερανω παντων των
ουρανων, ινα πληρωσηι τα παντα." Ταυτα δε λεγω ως προς τον Ἰουδαιον
συγκατατιθεμενον τηι προφητειαι. Λεγετω δε και Κελσος η τις των συν αυτωι, ποιωι νωι
ο προφητης περι μελλοντων η ταυτα η ετερα λεγει, οποσα αναγεγραπται εν ταις
προφητειαις· αρα γαρ προγνωστικωι μελλοντων η ου; Ει μεν γαρ προγνωστικωι
μελλοντων, θειον ειχον πνευμα οι προφηται· ει δ' ου προγνωστικωι μελλον των,
παραστησατω τον νουν του αποτολμωντος και λεγοντος περι μελλοντων και
θαυμαζομενου παρα τοις Ἰουδαιοις επι προφητειαι. 1.36 Ἐπει δ' απαξ εις τον περι των
προφητων ηλθομεν λογον, Ἰουδαιοις μεν, τοις πιστευουσι θειωι πνευματι αυτους
λελαληκεναι, ου μονον ουκ εσται αχρησιμα τα εποισθη σομενα και τοις
ευγνωμονουσι δε των Ἑλληνων. Προς ους ερουμεν οτι αναγκαιον παραδεξασθαι οτι
και Ἰουδαιοι προφητας ειχον, ειπερ εμελλον συνεχεσθαι εν τηι δοθεισηι αυτοις
νομοθεσιαι και πιστευειν τωι δημιουργωι, καθα παρειληφεισαν, και οσον επι τωι νομωι
μη εχειν αφορμας αποστηναι εις την των εθνων πολυθεοτητα. Το δ' αναγκαιον ουτω
παραστησομεν. "Τα εθνη", ως γεγραπται και εν αυτωι τωι των Ἰουδαιων νομωι,
"κληδονων και μαντειων ακουσονται"· τωι δε λαωι εκεινωι ειρηται· "Σοι δε ουχ ουτως
εδωκε κυριος ο θεος σου." Και επιφερεται τουτωι το "Προφητην εκ των αδελφων σου
αναστησει σοι κυριος ο θεος σου." Ειπερ ουν των εθνων χρωμενων μαντειαις ειτε
δια "κληδονων" ειτε δι' οιωνων ειτε δι' ορνιθων ειτε δι' εγγαστριμυθων ειτε και δια
των την θυτικην επαγγελλο μενων ειτε και δια Χαλδαιων γενεθλιαλογουντων, απερ
παντα Ἰουδαιοις απειρητο, Ἰουδαιοι ει μηδεμιαν ειχον παραμυθιαν γνωσεως των
μελλοντων, υπ' αυτης αν της ανθρωπινης περι την γνωσιν λιχνειας των εσομενων
αγομενοι κατεφρονησαν μεν αν των ιδιων ως ουδεν εχοντων θειον εν εαυτοις και
ουκ αν μετα Μωυσεα προφητην προσηκαντο ουδ' ανεγραψαν αυτων τους λογους,
αυτομολοι δε επι τα των εθνων μαντεια και χρηστηρια μετεστησαν η επεχειρησαν αν
ιδρυσαι τι τοιουτον και παρ' εαυτοις. Ὥστ' ουδεν ατοπον εστι και περι των τυχοντων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

τους παρ' αυτοις προ φητας εις παραμυθιαν των τα τοιαυτα ποθουντων προειρη
κεναι, ωστε και "περι ονων απολωλυιων" προφητευειν τον Σαμουηλ και περι νοσου
παιδος βασιλικου τον εν τηι τριτηι των Βασιλειων αναγεγραμμενον. Πως δ' αν τωι
βουλομενωι απο των ειδωλων μαντειαν λαβειν επεπλησσον οι τα του νομου
Ἰουδαιων πρεσβευοντες; Ὥσπερ ευρισκεται Ἠλιας τωι Ὀχοζιαι επιπλησσων και
λεγων· "Ει παρα το μη ειναι θεον εν Ἰσραηλ υμεις πορευεσθε εκζητησαι εν τηι Βααλ
μυιαν θεον Ἀκκαρων." 1.37 ∆οκει μοι ουν μετριως κατεσκευασθαι ου μονον οτι
γεννηθησεται εκ παρθενου ο σωτηρ ημων αλλ' οτι και προφηται ησαν εν Ἰουδαιοις,
προλεγοντες ου μονον τα καθολικα περι μελλοντων, ως τα περι Χριστου και τα περι
βασιλειων κοσμικων και περι των συμβησομενων τωι Ἰσραηλ και περι των
πιστευοντων τωι σωτηρι εθνων και πολλων αλλων των περι αυτου λεχθεντων, αλλα
και τα καθ' ενα, ως περι των ονων Κις απολομενων, πως ευρεθη σονται, και περι της
νοσου, ης ενοσησεν ο του βασιλεως Ἰσραηλ υιος, η ει τι αλλο αναγεγραπται
τοιουτον. Ἔτι δε προς Ἕλληνας λεκτεον, απειθουντας τηι εκ παρθενου γενεσει του
Ἰησου, οτι ο δημιουργος εν τηι των ποικιλων ζυων γενεσει εδειξεν οτι ην αυτωι
βουληθεντι δυνατον ποιησαι οπερ εφ' ενος ζυου και επ' αλλων και επ' αυτων των
ανθρωπων. Ευρισκεται δε τινα των ζυων θηλεα, μη εχοντα αρρενος κοινωνιαν, ως
οι περι ζυων αναγραψαντες λεγουσι περι γυπος· και τουτο το ζωιον χωρις μιξεως
συζει την διαδοχην των γενων. Τι ουν παραδοξον, ει βουλη θεις ο θεος θειον τινα
διδασκαλον πεμψαι τωι γενει των ανθρωπων πεποιηκεν, αντι <του δια> σπερματικου
λογου του εκ μιξεως των αρρενων ταις γυναιξι ποιησαι, αλλωι τροπωι γενεσθαι τον
λογον του τεχθησομενου; Και κατ' αυτους δε τους Ἕλληνας ου παντες ανθρωποι εξ
ανδρος και γυναικος εγενοντο. Ει γαρ γενητος εστιν ο κοσμος, ως και πολλοις
Ἑλληνων ηρεσεν, αναγκη τους πρωτους μη εκ συνουσιας γεγονεναι αλλ' απο γης,
σπερματικων λογων συσταντων εν τηι γηι· οπερ οιμαι παραδοξοτερον ειναι του εξ
ημισους ομοιως τοις λοιποις ανθρωποις γενεσθαι τον Ἰησουν. Ουδεν δ' ατοπον προς
Ἕλληνας και ελληνικαις ιστοριαις χρησασθαι, ινα μη δοκωμεν μονοι τηι παραδοξωι
ιστοριαι ταυτηι κεχρησθαι· εδοξε γαρ τισιν ου περι αρχαιων τινων ιστοριων και
ηρωικων αλλα και περι τινων χθες και πρωην γενομενων αναγραψαι ως δυνατον
οτι και Πλατων απο της Ἀμφικτιονης γεγονε, κωλυθεντος του Ἀριστωνος αυτηι
συνελθειν, εως αποκυησει τον εξ Ἀπολλωνος σπαρεντα. Ἀλλα ταυτα μεν αληθως
μυθοι, κινησαντες εις το αναπλασαι τοιουτο τι περι ανδρος, ον ενομιζον μειζονα των
πολλων εχοντα σοφιαν και δυναμιν και απο κρειττονων και θειοτερων σπερματων
την αρχην της συστασεως του σωματος ειλη φεναι, ως τουθ' αρμοζον τοις μειζοσιν η
κατα ανθρωπον. Ἐπει δε τον Ἰουδαιον ο Κελσος εισηγαγε διαλεγομενον τωι Ἰησου
και διασυροντα την, ως οιεται, προσποιησιν της εκ παρθενου γενεσεως αυτου,
φεροντα τους ελληνικους μυθους περι ∆αναης και Μελανιππης και Αυγης και Ἀντιο
πης, λεκτεον οτι ταυτα βωμολοχωι επρεπε τα ρηματα και ου σπουδαζοντι εν τηι
απαγγελιαι. 1.38 Ἔτι δε λαβων απο της γεγραμμενης εν τωι κατα Ματθαιον
ευαγγελιωι ιστοριας περι του εις Αιγυπτον αποδεδημηκεναι τον Ἰησουν τοις μεν
παραδοξοις εις τουτο ουκ επιστευσεν, ουθ' οτι αγγελος τουτο εχρησεν, ουτε ει τι
ηινισσετο ο καταλιπων την Ἰουδαιαν Ἰησους και Αιγυπτωι επιδημων· ανεπλασε δε τι
ετερον, συγκατατιθεμενος μεν πως ταις παραδοξοις δυναμεσιν, ας Ἰησους εποιησεν,
εν αις τους πολλους επεισεν ακολουθειν αυτωι ως Χριστωι, διαβαλλειν δ' αυτας
βουλομενος ως απο μαγειας και ου θειαι δυναμει γεγενημενας· φησι γαρ αυτον
σκοτιον τραφεντα, μισθαρνησαντα εις Αιγυπτον, δυναμεων τινων πειραθεντα
εκειθεν επανελθειν, θεον δι' εκεινας τας δυναμεις εαυτον αναγορευοντα. Ἐγω δ' ουκ
οιδ' οπως αν μαγος ηγωνισατο διδαξαι λογον, πειθοντα παντα πραττειν, ως θεου
κρινοντος εκαστον επι πασι τοις πεπραγμενοις, και ουτω διατιθεναι τους εαυτου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

μαθητας, οις εμελλε χρησεσθαι διακονοις της εαυτου διδασκαλιας. Ἆρα γαρ κακεινοι
ουτω διδαχθεντες ποιειν δυναμεις ᾕρουν τους ακουοντας η ουδε δυναμεις εποιουν;
Το μεν ουν λεγειν οτι ουδαμως δυναμεις εποιουν αλλα πιστευσαντες ουδεμιαι λογων
ικανοτητι παραπλησιως τηι εν διαλεκτικηι Ἑλληνων σοφιαι επεδωκαν εαυτους τωι
καινον διδασκειν λογον οις αν επιδημησωσι πανυ εστιν αλογον· τινι γαρ θαρρουντες
εδιδασκον τον λογον και εκαινοτομουν; Ει δε δυναμεις ετελουν κακεινοι, τινα εχει
πιθανοτητα το μαγους τοσουτοις κινδυνοις εαυτους παρα βεβληκεναι <δια>
διδασκαλιαν μαγειας απαγορευουσαν; 1.39 Ου δοκει μοι αγωνισασθαι προς λογον, μη
μετα σπουδης αλλα μετα χλευης ειρημενον· Ει αρα καλη ην η μητηρ του Ἰησου, και
ως καληι αυτηι εμιγνυτο ο θεος, ου πεφυκως εραν φθαρτου σωματος; Ἢ οτι ουδ'
εικος ην ερασθησεσθαι αυτης τον θεον, ουσης ουτ' ευδαιμονος ουτε βασιλικης, επει
μηδεις αυτην ᾔδει μηδε των γειτονων· παιζει δε λεγων και οτι μισουμενην αυτην
υπο του τεκτονος και εκβαλλομενην ουκ εσωσε θεια δυναμις ουδε λογος πειστικος.
Ουδεν ουν, φησι, ταυτα προς την του θεου βασι λειαν. Τι ουν ταυτα διαφεροι αν των
εν ταις τριοδοις λοιδορουμενων τισι και ουδεν σπουδης αξιον λεγοντων; 1.40 Ἑξης
δε τουτοις απο του κατα Ματθαιον ταχα δε και των λοιπων ευαγγελιων λαβων τα
περι της επιπτασης τωι σωτηρι βαπτιζομενωι παρα τωι Ἰωαννηι περιστερας διαβαλλειν
βουλεται ως πλασμα το ειρημενον. ∆ιασυρας δε, ως ᾤετο, την περι του εκ παρθενου
γεγεννησθαι τον σωτηρα ημων ιστοριαν ου τα εξης τηι ταξει εκτιθεται, επει μηδεν
εχει τεταγμενον θυμος και εχθρα, αλλα κατα το επελθον οι οργιζομενοι και οι
εχθραΐζοντες κακηγορουσιν ους μισουσι, μη επιτρεπομενοι απο του παθους
τεθεωρημενως και κατα ταξιν λεγειν τας κατηγοριας. Ει μεν γαρ την ταξιν ετηρει,
λαβων αν το ευαγγελιον και κατηγορειν αυτου προθεμενος της πρωτης αν ιστοριας
κατειπων εξης επι την δευτεραν παρεγινετο, και ουτως επι τας λοιπας· νυνι δε μετα
την εκ παρθενου γενεσιν ο παντ' ειδεναι επαγγελλομενος Κελσος τα ημετερα
κατηγορει του παρα τωι βαπτισματι φανεντος αγιου πνευματος εν ειδει περιστερας,
ειτα μετα τουτο διαβαλλει το προφητευεσθαι την του σωτηρος ημων επιδημιαν, και
μετα ταυτα ανατρεχει επι το εξης τηι γενεσει του Ἰησου αναγεγραμμενον, το περι του
αστερος διηγημα και των εληλυθοτων απο ανατολης μαγων "προσκυνησαι" τωι
παιδιωι. Πολλα δ' αν και αυτος επιτηρων ευροις συγκε χυμενως τωι Κελσωι ειρημενα
δι' ολης της βιβλου· ινα και δια τουτου υπο των ταξιν επισταμενων τηρειν και
ζητειν ελεγχθηι μετα πολλης θρασυτητος και αλαζονειας επιγραψας αληθη λογον
την βιβλον αυτου οπερ των ελλογιμων φιλο σοφων ουδεις εποιησεν. Ὁ μεν γαρ
Πλατων φησιν ου κατα τον νουν εχοντα ειναι το διισχυριζεσθαι περι των τοιωνδε
και αδηλοτερων· ο δε Χρυσιππος πολλαχου εκθεμενος τα κινησαντα αυτον
αναπεμπει ημας εφ' ους αν ευροιμεν κρειττον αυτου ερουντας. Ουτος ουν ο και
τουτων και των λοιπων Ἑλληνων σοφωτερος ακολουθως τωι φασκειν παντ' ειδεναι
αληθη λογον επεγραψεν αυτου το βιβλιον. 1.41 Ἵνα δε μη δοκωμεν εκοντες δια το
απορειν απαντη σεως υπερβαινειν αυτου τα κεφαλαια, εκριναμεν εκαστον κατα
δυναμιν λυσαι των υπ' αυτου προτιθεμενων, φροντι σαντες ου του εν τηι φυσει των
πραγματων ειρμου και ακολουθιας αλλα της ταξεως των εν τηι βιβλωι αυτου αναγε
γραμμενων. Φερ' ουν ιδωμεν, τι ποτε και λεγει διαβαλλων το οιον σωματικως
εωραμενον υπο του σωτηρος πνευμα αγιον <εν> ειδει περιστερας· εστι δ' ο Ἰουδαιος
αυτωι ετι ταυτα λεγων, προς ον ομολογουμεν ειναι κυριον ημων τον Ἰησουν·
Λουομενωι, φησι, σοι παρα τωι Ἰωαννηι φασμα ορνιθος εξ αερος λεγεις επιπτηναι.
Ειτα πυνθανομενος ο παρ' αυτωι Ἰουδαιος φησι· Τις τουτο ειδεν αξιοχρεως μαρτυς το
φασμα, η τις ηκουσεν εξ ουρανου φωνης εισποιου σης σε υιον τωι θεωι; Πλην οτι συ
φῂς και τινα ενα επαγηι των μετα σου κεκολασμενων. 1.42 Πριν αρξωμεθα της
απολογιας, λεκτεον οτι σχεδον πασαν ιστοριαν, καν αληθης ηι, βουλεσθαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

κατασκευαζειν ως γεγενημενην και καταληπτικην ποιησαι περι αυτης φαντα σιαν
των σφοδρα εστι χαλεπωτατων και εν ενιοις αδυνατον. Φερε γαρ τινα λεγειν μη
γεγονεναι τον ιλιακον πολεμον μαλιστα δια το αδυνατον προσπεπλεχθαι λογον περι
του γεγενησθαι τινα Ἀχιλλεα θαλασσιας θεας υιον και ανθρωπου Πηλεως, η
Σαρπηδονα ∆ιος, η Ἀσκαλαφον και Ἰαλμενον Ἄρεως, η Αινειαν Ἀφροδιτης· πως αν
κατασκευασαιμεν το τοιουτον, μαλιστα θλιβομενοι υπο του ουκ οιδ' οπως
παρυφανθεντος πλασματος τηι κεκρατηκυιαι παρα πασι δοξηι περι του αληθως
γεγονεναι τον εν Ἰλιωι Ἑλληνων και Τρωων πολεμον; Φερε δε τινα απιστειν περι
Οιδιποδος και Ἰοκαστης και των γεννηθεντων απο αμφοτερων Ἐτεοκλεους και
Πολυνεικους δια το προσπεπλεχθαι τωι λογωι την Σφιγγα μιξοπαρθενον τινα· πως αν
το τοιουτον αποδει ξαιμεν; Ουτω δε και τα περι των Ἐπιγονων, καν μηδεν τοιουτον
επιπεπλεγμενον ηι τωι λογωι, η περι της Ἡρακλειδων καθοδου η περι αλλων μυριων.
Ἀλλ' ο ευγνωμονως εντυγ χανων ταις ιστοριαις και βουλομενος εαυτον τηρειν και
εν εκειναις ανεξαπατητον κρινει, τισι μεν συγκαταθησεται τινα δε τροπολογησει, το
βουλημα ερευνων των αναπλασαμενων τα τοιαδι, και τισιν απιστησει ως δια την
προς τινας χαριν αναγεγραμμενοις. Και τουτο προλαβοντες δι' ολην την φερομενην
εν τοις ευαγγελιοις περι του Ἰησου ιστοριαν ειρηκαμεν, ουκ επι ψιλην πιστιν και
αλογον τους εντρεχεσ τερους εκκαλουμενοι, αλλα βουλομενοι παραστησαι οτι
ευγνωμοσυνης χρεια τοις εντευξομενοις και πολλης εξετα σεως και, ιν' ουτως
ονομασω, εισοδου εις το βουλημα των γραψαντων, ιν' ευρεθηι, ποιαι διανοιαι εκαστον
γεγραπται. 1.43 Φησομεν ουν πρωτον οτι, ει μεν ο απιστων τωι περι του ειδους της
περιστερας φασματι του αγιου πνευματος ανεγεγραπτο επικουρειος ειναι η
δημοκριτειος η περιπα τητικος, χωραν αν ειχεν ακολουθον τωι προσωποποιουμενωι
το λεγομενον· νυνι δε ουδε τουθ' ο σοφωτατος Κελσος εωρακεν, οτι Ἰουδαιωι,
πλειονα πιστευοντι και παραδοξοτερα εκ των προφητικων γραφων της περι του
ειδους της περισ τερας ιστοριας, τον τοιουτον περιεθηκε λογον. Ειποι γαρ αν τις τωι
Ἰουδαιωι, περι του φασματος απιστουντι και οιομενωι κατηγορειν αυτου ως
πλασματος· συ δε ποθεν, ω ουτος, αποδειξαι αν εχοις οτι ειπε κυριος ο θεος τωι Ἀδαμ
η τηι Ευαι η τωι Καιν η τωι Νωε η τωι Ἀβρααμ η τωι Ἰσαακ η τωι Ἰακωβ τα
αναγεγραμμενα αυτον ειρηκεναι τοις ανδρασι τουτοις; Ἵνα δε τηι ιστοριαι ταυτηι
ιστοριαν παραβαλω, ειποιμ' αν προς τον Ἰουδαιον· και ο σος Ἰεζεκιηλ ανεγραψε
λεγων· "Ἠνοιχθησαν οι ουρανοι, και ειδον ορασιν θεου", ηντινα διηγησαμενος
επιφερει αυτηι· "Αυτη η ορασις ομοιωματος δοξης κυριου· και ειπε προς με." Ει γαρ
ψευδη τα περι του Ἰησου αναγεγραμμενα, επει μη εχομεν, ως υπολαμβανεις,
εναργως παραστησαι, πως ταυτα εστιν αληθη υπ' αυτου μονου εωραμενα η
ακουσθεντα και, ως εδοξας τετηρηκεναι, και υπο ενος των κολασθεντων· τι ουχι
μαλλον και τον Ἰεζεκιηλ φησομεν τερατευομενον ειρηκεναι το "Ἠνοιχθησαν οι
ουρανοι" και τα εξης; Ἀλλα και εαν ο Ἡσαΐας φασκηι· "Ειδον τον κυριον Σαβαωθ
καθημενον επι θρονου υψηλου και επηρμενου· και τα Σεραφιμ ειστηκεισαν κυκλωι
αυτου, εξ πτερυγες τωι ενι και εξ πτερυγες τωι ενι" και τα εξης, ποθεν, οτι αληθως
εωρακε; Πεπιστευκας γαρ, ω Ἰουδαιε, τουτοις ως αψευδεσι και υπο θειοτερου
πνευματος ου μονον εωραμενοις τωι προφητηι αλλα και ειρημενοις και
αναγεγραμμενοις. Τινι δε και πιστευειν μαλλον αξιον, φασκοντι ανεωιχθαι αυτωι
τους ουρανους και φωνης ακηκοεναι η εωρακεναι "τον κυριον Σαβαωθ καθημενον
επι θρονου υψηλου και επηρμενου", Ἡσαΐαι και Ἰεζεκιηλ η τωι Ἰησου; Ἐκεινων μεν
γαεργον ουδεν τηλικουτον ευρισκεται· του δε Ἰησου το ανδραγαθημα ου κατα τους
αυτους της ενσωματωσεως μονους γεγονε χρονους, αλλα και μεχρι του δευρο η
Ἰησου δυναμις εστιν ενεργουσα την επιστροφην και την βελτιωσιν εν τοις
πιστευουσι δι' αυτου τωι θεωι. Ἐναργες δε δειγμα του δυναμει αυτου ταυτα γινεσθαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

το, ως αυτος φησι και καταλαμβανεται, μη οντων εργατων των εργαζομενων τον
θερισμον των ψυχων, τοσουτον ειναι θερισμον, συγκομιζο μενων και συναγομενων
εις τας πανταχου αλωνας του θεου και εκκλησιας. 1.44 Και ταυτα προς τον Ἰουδαιον
λεγω, ουκ απιστων ο Χριστιανος τωι Ἰεζεκιηλ και τωι Ἡσαΐαι, αλλα δυσωπωνεκ των
κοινηι ημιν πεπιστευμενων οτι πολλωι <μαλλον> ουτος εκεινων αξιος εστι του
πιστευεσθαι τοιαυτα λεγων εωρακεναι και ως εικος παραδους τοις μαθηταις ην
ειδεν οψιν και την φωνην ης ηκουσεν. Ἄλλος δ' αν τις ειποι οτι ου παντες του
Ἰησου ηκουσαν ταυτα διηγουμενου οι ανα γραψαντες τα περι του ειδους της
περιστερας και της εξ ουρανου φωνης· αλλα το διδαξαν Μωυσεα πνευμα την
πρεσβυτεραν αυτου ιστοριαν, αρξαμενην απο της κοσμογονιας μεχρι της κατα τον
Ἀβρααμ τον πατερα αυτου, τουτ' εδιδαξε και τους γραψαντας το ευαγγελιον το
γενομενον παραδοξον κατα τον χρονον του βαπτισματος Ἰησου. Ὁ δε κοσμηθεις
χαρισματι καλουμενωι "λογωι σοφιας" και την αιτιαν διηγησεται της ανοιξεως των
ουρανων και του ειδους της περιστερας, και οτι ουκ αλλου τινος ζυου <εν> ειδει η
τουτου εφανη το αγιον πνευμα τωι Ἰησου. Περι τουτου δε ουκ απαιτει νυν ημας ο
λογος διηγησασθαι· το γαρ προκειμενον εστιν ελεγξαι τον Κελσον ουχ υγιως
Ἰουδαιωι περιθεντα μετα τοιωνδε λογων απιστιαν περι πραγματος, κατα το εικος
γενομενου μαλλον παρα τα πεπιστευμενα υπ' εκεινου. 1.45 Μεμνημαι δε ποτε εν τινι
προς Ἰουδαιων λεγομενους σοφους διαλεξει χρησαμενος τοιουτωι λογωι, πλειονων
κρινοντων το λεγομενον· "Ειπατε μοι, ω ουτοι, δυο τινων επιδημησαντων τωι των
ανθρωπων γενει, περι ων παραδοξα και υπερ την ανθρωπινην φυσιν αναγεγραπται,
Μωυσεως λεγω, του υμων νομοθετου περι εαυτου αναγρα ψαντος, και Ἰησου, του
ημετερου διδασκαλου μηδεν περι εαυτου συγγραμμα καταλελοιποτος αλλ' υπο των
μαθητων εν τοις ευαγγελιοις μεμαρτυρημενου· τις η αποκληρωσις πιστευεσθαι μεν
Μωυσεα ως αληθευοντα, καιτοι γε Αιγυπ τιων διαβαλλοντων αυτον ως γοητα και
μαγγανειαι τας δυναμεις πεποιηκεναι δοκουντα, Ἰησουν δε απιστεισθαι, επει υμεις
αυτου κατηγορειτε; Ἔθνη γαρ αμφοτεροις μαρτυρει, Ἰουδαιοι μεν Μωυσει,
Χριστιανοι δε μη αρνου μενοι την Μωυσεως προφητειαν αλλα κακειθεν
αποδεικνυντες τα περι του Ἰησου παραδεχονται τα περι αυτου αληθη ειναι παραδοξα
υπο των μαθητων αυτου αναγεγραμμενα. Ειπερ αρα λογον απαιτειτε ημας περι του
Ἰησου, αποδοτε περι Μωυσεως του προ αυτου γενομενου προτερον, ειθ' εξης ημεις
αποδωσομεν τον περι τουτου· υμων δ' αναδυομενων και φευγοντων τας περι
εκεινου αποδειξεις, ως μεν προς το παρον το ομοιον υμιν ποιουντες ουκ
αποδεικνυομεν. Ουδεν δε ηττον ομολογησατε το μη εχειν δειξιν περι Μωυσεως και
ακουσατε τας περι Ἰησου αποδειξεις απο του νομου και των προφητων. Και το
παραδοξον γε· εκ των περι Ἰησου αποδειξεων εν νομωι και προφηταις αποδεικνυται
οτι και Μωυσης και οι προφηται ησαν προφηται του θεου." 1.46 Πεπληρωται δε ο
νομος και οι προφηται των παραπλη σιων παραδοξων τωι αναγραφεντι περι του
Ἰησου παρα τωι βαπτισματι περι της περιστερας και της εξ ουρανου φωνης. Σημειον
δε οιμαι του τοτε οφθεντος αγιου πνευματος εν ειδει περιστερας τα υπο του Ἰησου
παραδοξα γεγενημενα, ατινα διαβαλλων Κελσος φησιν αυτον παρ' Αιγυπτιοις
μεμαθηκοτα πεποιηκεναι. Και ουκ εκεινοις γε μονοις χρησομαι αλλα γαρ κατα το
εικος και οις οι αποστολοι του Ἰησου πεποιηκασιν. Ουκ αν γαρ χωρις δυναμεων και
παραδοξων εκινουν τους καινων λογων και καινων μαθηματων ακουοντας προς το
καταλιπειν μεν τα πατρια παραδεξασθαι δε μετα κινδυνων των μεχρι θανατου τα
τουτων μαθηματα. Και ετι ιχνη του αγιου εκεινου πνευματος, οφθεντος εν ειδει
περιστερας, παρα Χριστιανοις συζεται εξεπαιδουσι δαιμονας και πολλας ιασεις
επιτελουσι και ορωσι τινα κατα το βουλημα του λογου περι μελλοντων. Καν
χλευασηι δε Κελσος το λεχθησομενον η ον εισηγαγεν Ἰουδαιον, ομως λελεξεται οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

πολλοι ωσπερει ακοντες προσεληλυθασι χριστιανισμωι, πνευματος τινος τρεψαντος
αυτων το ηγεμο νικον αιφνιδιον απο του μισειν τον λογον επι το υπεραπο θανειν
αυτου και φαντασιωσαντος αυτους υπαρ η οναρ. Πολλα γαρ και τοιαυτα
ιστορησαμεν· ατινα εαν γραφωμεν αυτοι αυτοις παρατυχοντες και ιδοντες, γελωτα
πλατυν οφλη σομεν τοις απιστοις, οιομενοις ημας ομοιως οις υπολαμβα νουσι ταυτ'
αναπεπλακεναι και αυτους πλασσειν. Ἀλλα γαρ θεος μαρτυς του ημετερου
συνειδοτος, βουλομενου ου δια ψευδων απαγγελιων αλλα δια τινος εναργειας
ποικιλης συνιστανειν την Ἰησου θειαν διδασκαλιαν. Ἐπει δε Ἰουδαιος εστιν ο περι
του αναγεγραμμενου αγιου πνευματος κατεληλυθεναι εν ειδει περιστερας προς τον
Ἰησουν απορων, λεκτεον αν ειη προς αυτον· ω ουτος, τις εστιν ο εν τωι Ἡσαΐαι
λεγων· "Και νυν κυριος απεστειλε με και το πνευμα αυτου;" εν ωι αμφιβολου οντος
του ρητου, ποτερον ο πατηρ και το αγιον πνευμα απεστειλαν τον Ἰησουν, η ο πατηρ
απεστειλε τον τε Χριστον και το αγιον πνευμα, το δευτερον εστιν αληθες. Και επει
απεσταλη ο σωτηρ, ειτα το πνευμα το αγιον, ινα πληρωθηι το ειρημενον υπο του
προφητου, εχρην δε την της προφητειας πληρωσιν εγνωσθαι και τοις εξης· δια τουτο
ανεγραψαν οι Ἰησου μαθηται το γεγενημενον. 1.47 Ἐβουλομην δ' αν Κελσωι,
προσωποποιησαντι τον Ἰουδαιον παραδεξαμενον πως Ἰωαννην ως βαπτιστην
βαπτιζοντα τον Ἰησουν, ειπειν οτι το Ἰωαννην γεγονεναι βαπτιστην, εις αφεσιν
αμαρτηματων βαπτιζοντα, ανεγραψε τις των μετ' ου πολυ του Ἰωαννου και του
Ἰησου γεγενημενων. Ἐν γαρ τωι οκτωκαιδεκατωι της ιουδαικης αρχαιο λογιας ο
Ἰωσηπος μαρτυρει τωι Ἰωαννηι ως βαπτιστηι γεγενημενωι και καθαρσιον τοις
βαπτισαμενοις επαγγελλο μενωι. Ὁ δ' αυτος, καιτοι γε απιστων τωι Ἰησου ως Χριστωι,
ζητων την αιτιαν της των Ἱεροσολυμων πτωσεως και της του ναου καθαιρεσεως,
δεον αυτον ειπειν οτι η κατα του Ἰησου επιβουλη τουτων αιτια γεγονε τωι λαωι, επει
απεκτειναν τον προφητευομενον Χριστον· ο δε και ωσπερ ακων ου μακραν της
αληθειας γενομενος φησι ταυτα συμβεβηκεναι τοις Ἰουδαιοις κατ' εκδικησιν
Ἰακωβου του δικαιου, ος ην αδελφος "Ἰησου του λεγομενου Χριστου", επειδηπερ
δικαιοτατον αυτον οντα απεκτειναν. Τον δε Ἰακωβον τουτον ο Ἰησου γνησιος
μαθητης Παυλος φησιν εωρακεναι ως "αδελφον του κυριου", ου τοσουτον δια το
προς αιματος συγγενες η την κοινην αυτων ανατροφην οσον δια το ηθος και τον
λογον. Ειπερ ουν δια Ἰακωβον λεγει συμβεβηκεναι τοις Ἰουδαιοις τα κατα την
ερημωσιν της Ἱερουσαλημ, πως ουχι ευλογωτερον δια Ἰησουν τον Χριστον τουτο
φασκειν γεγονεναι; Ου της θειοτητος μαρτυρες αι τοσαυται των μεταβαλοντων απο
της χυσεως των κακων εκκλησιαι και ηρτημενων του δημιουργου και παντ'
αναφεροντων επι την προς εκεινον αρεσκειαν. 1.48 Ει και μη απολογησεται ουν ο
Ἰουδαιος περι Ἰεζεκιηλ και Ἡσαΐου, κοινοποιουντων ημων τα περι της ανοιξεως
των ουρανων επι Ἰησου και της ακουσθεισης αυτωι φωνης και τα ομοια ευρισκοντων
εν τωι Ἰεζεκιηλ αναγεγραμμενα και εν τωι Ἡσαΐαι η και τινι αλλωι προφητηι, αλλ'
ημεις γε τον λογον οση δυναμις ημιν παραστησομεν λεγοντες οτι, ωσπερ οναρ
πεπιστευται πολλους πεφαντασιωσθαι τινα μεν θειοτερα τινα δε περι μελλοντων
βιωτικων αναγγελλοντα ειτε σαφως ειτε και δι' αινιγματων, και τουτ' εναργες εστι
παρα πασι τοις παραδεξαμενοις προνοιαν, ουτως τι ατοπον το τυπουν το ηγεμονικον
εν ονειρωι δυνασθαι αυτο τυπουν και υπαρ προς το χρησιμον το εν ωι τυπουται η τοις
παρ' αυτου ακουσομενοις; Και ωσπερ φαντασιαν λαμβανομεν οναρ ακουειν και
πλησσεσθαι την αισθητην ακοην και οραν δι' οφθαλμων, ουτε των του σωματος
οφθαλμων ουτε της ακοης πλησσομενης αλλα του ηγεμονικου ταυτα πασχοντος,
ουτως ουδεν ατοπον τοιαυτα γεγονεναι επι των προφητων, οτε αναγεγραπται
εωρακεναι τινα αυτους παραδοξοτερα η ακηκοεναι λογους κυριου η τεθεωρηκεναι
ουρανους ανοιγο μενους. Ἐγω γαρ ουχ υπολαμβανω τον αισθητον ουρανον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ανεωιχθαι και το σωμα αυτου ανοιγνυμενον διηιρησθαι, ινα αναγραψηι το τοιουτον
Ἰεζεκιηλ. Μη ποτ' ουν και επι του σωτηρος τον φρονιμως ακουοντα των ευαγγελιων
το ομοιον εκδεκτεον, καν προσκοπτηι το τοιουτον τοις απλουσ τεροις, οι δια πολλην
απλοτητα κινουσι τον κοσμον, σχιζοντες το τηλικουτον σωμα ηνωμενον του παντος
ουρανου. Ὁ δε βαθυτερον το τοιουτον εξεταζων ερει οτι ουσης, ως η γραφη
ωνομασε, θειας τινος γενικης αισθησεως, ην μονος ο μακαριος ευρισκει ηδη κατα το
λεγομενον και παρα τωι Σολομωντι· "Ὅτι αισθησιν θειαν ευρησεις", και οντων ειδων
ταυτης της αισθησεως, ορασεως πεφυκυιας βλεπειν τα κρειττονα σωματων
πραγματα, εν οις δηλουται τα χερουβιμ η τα σεραφιμ, και ακοης αντιλαμβανομενης
φωνων ουχι εν αερι την ουσιαν εχουσων, και γευσεως χρωμενης αρτωι ζωντι και εξ
ουρανου καταβεβηκοτι και ζωην διδοντι τωι κοσμωι, ουτω δε και οσφρησεως
οσφραινομενης τοιωνδε, καθο "Χριστου ευωδια" λεγει ειναι "τωι θεωι" Παυλος, και
αφης, καθ' ην Ἰωαννης φησι ταις χερσιν εψηλαφηκεναι "περι του λογου της ζωης"·
οι μακαριοι προφηται την θειαν αισθησιν ευροντες και βλεποντες θειως και
ακουοντες θειως και γευομενοι ομοιως και οσφραινομενοι, ιν' ουτως ονομασω,
αισθησει ουκ αισθητηι και απτομενοι του λογου μετα πιστεως, ωστ' απορροην αυτου
ηκειν εις αυτους θεραπευσουσαν αυτους, ουτως εωρων α αναγραφουσιν εωρακεναι
και ηκουον α λεγουσιν ακηκοεναι και τα παρα πλησια επασχον, ως ανεγραφον,
εσθιοντες "κεφαλιδα" διδομενην αυτοις βιβλιου. Ουτω δε και Ἰσαακ "ωσφρανθη της
οσμης των" του υιου θειοτερων "ιματιων" και επειπε πνευματικηι ευλογιαι το· "Ἰδου
οσμη του υιου μου ως οσμη αγρου πληρους, ον ευλογησεν ο κυριος." Παραπλη σιως
δε τουτοις και νοητως μαλλον η αισθητως Ἰησους "ηψατο" του λεπρου, ιν' αυτον
καθαρισηι, ως εγω οιμαι, διχως, απαλλαττων αυτον ου μονον, ως οι πολλοι
ακουουσι, λεπρας αισθητης δι' αισθητης αφης αλλα και της αλλης δια της ως
αληθως θειας αυτου αφης. Ουτως ουν "εμαρτυρησεν ο Ἰωαννης λεγων οτι τεθεαμαι
το πνευμα καταβαινον ως περιστεραν εξ ουρανου, και εμεινεν επ' αυτον. Καγω ουκ
ᾔδειν αυτον, αλλ' ο πεμψας με βαπτιζειν εν τωι υδατι, εκεινος μοι ειπεν· Ἐφ' ον αν
ιδηις το πνευμα καταβαινον και μενον επ' αυτον, ουτος εστιν ο βαπτιζων εν πνευματι
αγιωι. Καγω εωρακα, και μεμαρτυρηκα οτι ουτος εστιν ο υιος του θεου." Και τωι
Ἰησου γε ηνοιχθησαν οι ουρανοι· και τοτε μεν πλην Ἰωαννου ουδεις αναγεγραπται
εωρακεναι ανοιχθεντας τους ουρανους. Τουτο δε το ανοιχθηναι τους ουρανους
προλεγων τοις μαθηταις ο σωτηρ εσομενον οψομενοις αυτο φησιν· "Ἀμην αμην
λεγω υμιν, οψεσθε τον ουρανον ανεωιγοτα και τους αγγελους του θεου αναβαι
νοντας και καταβαινοντας επι τον υιον του ανθρωπου." Και ουτως Παυλος ηρπαγη
εις τριτον ουρανον, προτερον ιδων αυτον ανοιχθεντα, επει μαθητης ην Ἰησου.
∆ιηγησασθαι δε νυν, δια τι ο Παυλος λεγει το· "Ειτ' εν σωματι ουκ οιδα, ειτ' εκτος
του σωματος ουκ οιδα, ο θεος οιδεν", ου του παροντος εστι καιρου. Ἔτι δε προσθησω
τωι λογωι και αυτα, α οιεται ο Κελσος, οτι αυτος Ἰησους ειπε τα περι την ανοιξιν των
ουρανων και το καταβαν πνευμα αγιον επ' αυτον <εν> ειδει περιστερας παρα τωι
Ἰορδανηι· της γραφης τουτο ου παριστασης, οτι αυτος ειπε τουτο εωρακεναι. Ου
συνειδε δ' ο γενναιοτατος οτι ουκ εστι κατα τον ειποντα τοις μαθηταις επι τηι εν τωι
ορει οπτασιαι· "Μηδενι ειπητε το οραμα, εως ο υιος του ανθρωπου εκ νεκρων
αναστηι", ειρηκεναι τοις μαθηταις το παρα τωι Ἰορδανηι οφθεν υπο του Ἰωαννου και
ακουσθεν. Ἐνιδειν δε εστι και τωι του Ἰησου ηθει πανταχου περιισταμενου την
περιαυτολογιαν και δια τουτο λεγοντος· "Καν εγω ειπω περι εμαυτου, η μαρτυρια
μου ουκ εστιν αληθης." Και επει περιΐστατο την περιαυτολογιαν και τοις εργοις
μαλλον εβουλετο δηλουν ειναι Χριστος ηπερ τηι λεξει, δια τουτο φασιν οι Ἰουδαιοι
προς αυτον· "Ει συ ει ο Χριστος, ειπε ημιν παρρησιαι." Ἐπει δε Ἰουδαιος εστιν ο παρα
τωι Κελσωι λεγων τωι Ἰησου περι των κατα το πνευμα το αγιον εν ειδει περιστερας το·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

Πλην οτι συ φῂς και τινα ενα επαγηι των μετα σου κεκολασμενων, αναγκαιον αυτωι
παραστησαι οτι και τουτο ουκ οικειως τωι ιουδαικωι προσωπωι περιεθηκεν. Ουδε γαρ
συναπτουσι τον Ἰωαννην οι Ἰουδαιοι τωι Ἰησουκαι την Ἰωαννου τηι του Ἰησου
κολασει. Και εν τουτωι ουν ελεγχεται ο παντ' αλαζονευσαμενος ειδεναι μη εγνωκως,
τινα προσαψηι ρηματα τωι ιουδαικωι προς τον Ἰησουν προσωπωι. 1.49 Μετα ταυτ' ουκ
οιδ' οπως το μεγιστον περι της συστασεως του Ἰησου κεφαλαιον, ως οτι
επροφητευθη υπο των παρα Ἰουδαιοις προφητων, Μωυσεως και των μετ' αυτον η
και προ Μωυσεως, παραπιπτει εκων, ως οιμαι τωι μη δυνασθαι απανταν προς λογον
ως ουδε Ἰουδαιοι ουδ' οσαι αιρεσεις ου βουλονται πεπροφητευσθαι τον Χριστον.
Ταχα δε ουδε ᾔδει τας περι του Ἰησου προφητειας· ουκ αν γαρ καταλαβων τα υπο
Χριστιανων λεγομενα, οτι πολλοι προφηται προειπον περι της του σωτηρος
επιδημιας, περιεθηκε τωι του Ἰουδαιου προσωπωι α ηρμοζε Σαμαρει μαλλον ειπειν η
Σαδδουκαιωι· και ουκ αν Ἰουδαιος ο εν τηι προσωποποιΐαι εφασκεν· Ἀλλ' ειπεν εμος
προφητης εν Ἱεροσολυμοις ποτε οτι ηξει θεου υιος, των οσιων κριτης και των
αδικων κολαστης. Ου γαρ εις προφητης τα περι Χριστου επροφητευσε· καν οι μονου
δε Μωυσεως παραδε χομενοι τας βιβλους Σαμαρεις η Σαδδουκαιοι φασκωσιν εν
εκειναις πεπροφητευσθαι τον Χριστον, αλλ' ουτι γε εν Ἱεροσολυμοις, τοις μηδεπω
ονομασθεισι κατα τον Μωυσεως χρονον, η προφητεια λελεκτο. Ειη τοινυν παντας
τους του λογου κατηγορους εν τοσαυτηι ειναι αγνοιαι ου μονον των πραγματων αλλα
και ψιλων των γραμματων της γραφης και κατηγορειν χριστιανισμου, ινα μηδε την
τυχουσαν πιθανοτητα ο λογος αυτων εχηι, δυναμενην τους ανερμα τιστους και "προς
καιρον" πιστευοντας αφιστανειν ου της πιστεως αλλα της ολιγοπιστιας. Ἰουδαιος δε
ουκ αν ομολογησαι οτι προφητης τις ειπεν ηξειν θεου υιον· ο γαρ λεγουσιν, εστιν οτι
ηξει ο Χριστος του θεου. Και πολλακις γε ζητουσι προς ημας ευθεως περι υιου θεου,
ως ουδενος οντος τοιουτου ουδε προφητευθεντος. Και ου τουτο φαμεν, οτι ου
προφητευεται υιος θεου, αλλ' οτι ουχ αρμοζοντως τωι ιουδαικωι προσωπωι, μη
ομολογουντι το τοιουτο, περιεθηκε το ειπεν εμος προφητης εν Ἱεροσολυμοις ποτε
οτι ηξει θεου υιος. 1.50 Ειτα, ως ου μονου προφητευθεντος τουτου οσιων αυτον ειναι
κριτην και των αδικων κολαστην, και μητε τοπου γενεσεως αυτου μητε παθους
αυτου ου υπο Ἰουδαιων πεισεται μητ' αναστασεως αυτου μητε τεραστιων δε ων
ποιησει δυναμεων προειρημενων, φησι· Τι μαλλον συ η αλλοι μυριοι οι μετα την
προφητειαν γενομενοι εισι, περι ων ταυτα επροφητευετο; Και ουκ οιδ' οπως
βουλομενος και ετεροις περιθειναι το δυνασθαι υπονοεισθαι οτι αυτοι ησαν οι
προφητευθεντες φησιν οτι οι μεν ενθουσιωντες οι δε αγειροντες φασιν ηκειν
ανωθεν υιον θεου· ου γαρ ιστο ρησαμεν ταυθ' ομολογεισθαι παρα τοις Ἰουδαιοις
γεγονεναι. Λεκτεον ουν πρωτον οτι πολλοι προφηται παντοδαπως προειπον τα περι
του Χριστου, οι μεν δι' αινιγματων οι δε δι' αλληγοριας η αλλωι τροπωι τινες δε και
αυτολεξει. Και επει εν τοις εξης φησιν εν τηι του Ἰουδαιου προς τους απο του λαου
πιστευοντας προσωποποιΐαι τας εις τα περι τουτου αναφερομενας προφητειας
δυνασθαι και αλλοις εφαρμοζειν πραγμασι, δεινως και κακουργως τουτο λεγων,
ολιγας απο πλειονων εκθησομεθα· περι ων ο βουλομενος αναγκαστικον τι εις
ανατροπην αυτων ειπατω και δυναμενον <και τους> εντρεχως πιστευοντας
μεταστησαι απο της πιστεως. 1.51 Ειρηται δη περι μεν του τοπου της γενεσεως
αυτου, οτι απο "Βηθλεεμ" "εξελευσεται ο ηγουμενος", τουτον τον τροπον· "Και συ
Βηθλεεμ οικος του Ἐφραθα, ολιγοστος ει του ειναι εν χιλιασιν Ἰουδα· εξ ου μοι
εξελευσεται του ειναι εις αρχοντα εν τωι Ἰσραηλ, και αι εξοδοι αυτου απ' αρχης εξ
ημερων αιωνος." Αυτη δ' η προφητεια ουδενι αρμοσαι αν των, ως φησιν ο παρα τωι
Κελσωι Ἰουδαιος, ενθουσιωντων και αγειροντων και λεγοντων ανωθεν ηκειν, εαν
μη σαφως δεικνυηται εν Βηθλεεμ γεγεννημενος η, ως αν ειποι τις αλλος, απο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

Βηθλεεμ επι το ηγεισθαι του λαου ερχομενος. Περι δε του γεγεννησθαι τον Ἰησουν
εν Βηθλεεμ ει βουλεται τις μετα την του Μιχαια προφητειαν και μετα την
αναγεγραμμενην εν τοις ευαγγελιοις υπο των Ἰησου μαθητων ιστοριαν και αλλοθεν
πεισθηναι, κατανοησατω οτι ακολουθως τηι εν τωι ευαγγελιωι περι της γενεσεως
αυτου ιστοριαι δεικνυται το εν Βηθλεεμ σπηλαιον, ενθα εγεννηθη, και η εν τωι
σπηλαιωι φατνη, ενθα εσπαργανωθη. Και το δεικνυμενον τουτο διαβοητον εστιν εν
τοις τοποις και παρα τοις της πιστεως αλλοτριοις, ως αρα εν τωι σπηλαιωι τουτωι ο
υπο Χριστιανων προσκυνουμενος και θαυμαζομενος γεγεννηται Ἰησους. Ἐγω δ'
οιμαι οτι προ μεν της Χριστου επιδημιας οι αρχιερεις και γραμματεις του λαου δια το
σαφες και εναργες της προφητειας εδιδασκον οτι ο Χριστος εν Βηθλεεμ
γεννηθησεται. Και εφθανεν ο λογος ουτος και επι τους πολλους των Ἰουδαιων· οθεν
και ο Ἡρωδης αναγεγραπται πυνθανομενος των αρχιερεων και γραμματεων του
λαου ακηκοεναι παρ' αυτων οτι ο Χριστος "εν Βηθλεεμ της Ἰουδαιας" γεννηθησεται,
οθεν ην ο ∆αυιδ. Ἔτι δε και εν τωι κατα Ἰωαννην λελεκται Ἰουδαιους ειρηκεναι οτι ο
Χριστος "εν Βηθλεεμ" γεννηθησεται, οθεν ο ∆αυιδ ην. Μετα δε την Χριστου
επιδημιαν οι πραγματευομενοι καθελειν την περι αυτου υποληψιν ως
προφητευθεντος ανωθεν περι της γενεσεως, την τοιαυτην διδασκαλιαν περιειλον
απο του λαου· αδελφον τι ποιουντες τοις πεισασι τους εωρακοτας αυτον ανασταντα
απο των νεκρων στρα τιωτας των φρουρουντων το μνημειον και τουτ' απαγγελλον
τας <τωι> ειρηκεναι τοις ιδουσιν· "Ειπατε οτι οι μαθηται αυτου ημων κοιμωμενων
νυκτος εκλεψαν αυτον. Και εαν ακουσθηι τουτο επι του ηγεμονος, ημεις πεισομεν και
υμας αμεριμνους ποιησομεν." 1.52 Χαλεπον γαρ φιλονεικια και προληψις προς το
ποιησαι και τοις εναργεσιν αντιβλεψαι, ινα μη καταλειψωσι δογματα
δευσοποιησαντα, οις συνηθεις εγενοντο πως, και ποιωσαντα αυτων την ψυχην. Και
ευχερεστερον γε ανθρωπος τας περι αλλα συνηθειας, καν δυσαποσπαστως αυτων
εχηι, καταλειψαι αν η τας περι τα δογματα. Πλην ουδ' εκεινα ευχερως οι συνηθεις
παρορωσιν· ουτως ουδ' οικιας ουδε πολεις η κωμας ουδε συνηθεις ανθρωπους
ευχερως βουλονται καταλιπειν οι προκαταληφθεντες αυτοις. Τουτ' ουν αιτιον
γεγενηται και Ἰουδαιων πολλοις τοτε του <μη δυνασθαι> αντιβλεψαι ταις εναργειαις
των τε προφητειων και των τεραστιων, ων εποιησε και πεπονθεναι αναγεγραπται ο
Ἰησους. Ὅτι δε τοιουτον τι πεπονθεν η ανθρωπινη φυσις, δηλον εσται τοις
κατανοουσιν οτι οι απαξ προκαταληφθεντες και εν αισχισταις και εικαιαις
παραδοσεσι πατερων και πολιτων ουκ ευχερως μετατιθενται· ου ταχεως γουν
Αιγυπτιον πεισαι αν τις καταφρονησαι ων εκ πατερων παρειληφεν, ωστε μη νομισαι
θεον τοδε το αλογον ζωιον η μεχρι θανατου φυλαξασθαι απο τουδε του ζυου κρεων
γευσασθαι. Ει και επι πλειον ουν τον τοιουτον λογον εξετα ζοντες τα περι Βηθλεεμ
και της περι αυτης προφητειας διεξεληλυθαμεν, νομιζομεν αναγκαιως τουτο
πεποιηκεναι, απολογουμενοι προς τους φησαντας αν οτι, ει ουτως εναργεις ησαν αι
περι του Ἰησου παρα Ἰουδαιοις προφητειαι, τι δη ποτε ελθοντος αυτου ου
συγκατεθεντο τηι διδασκαλιαι αυτου και μετεθεντο επι τα υπο του Ἰησου δεικνυμενα
κρειττονα. Μηδεις δ' ημων τοις πιστευουσι το παραπλησιον ονειδιζετω, ορων οτι
ουκ ευκαταφρονητοι λογοι υπο των μεμαθηκοτων αυτους πρεσβευειν φερονται περι
της εις τον Ἰησουν πιστεως. 1.53 Ει δε και δευτερας προφητειας εναργους ημιν ειναι
φαινομενης περι του Ἰησου χρεια εστιν, εκθησομεθα την αναγραφεισαν προ
πλειστων οσων ετων της Ἰησου επιδημιας υπο Μωυσεως, φησαντος τον Ἰακωβ
απαλλασσομενον του βιου πεπροφητευκεναι εκαστωι των υιων και τωι Ἰουδαι
ειρηκεναι μετα και αλλων το· "Ουκ εκλειψει αρχων εξ Ἰουδα και ηγουμενος εκ των
μηρων αυτου, εως αν ελθηι τα αποκειμενα αυτωι." Ἐντυγχανων δε τις τηι προφητειαι
ταυτηι, κατα μεν το αληθες πολλωι πρεσβυτεραι τυγχανουσηι Μωυσεως, ως δ' αν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

υπονοησαι τις των ου πιστων, υπο Μωυσεως λεχθεισηι, θαυμασαι αν, πως Μωυσης
δεδυνηται προειπειν οτι οι των Ἰουδαιων βασιλευοντες, δωδεκα ουσων φυλων εν
αυτοις, απο της Ἰουδα φυλης γεννηθεντες αρξουσι του λαου· διο και ο πας λαος
Ἰουδαιοι ονομαζονται, της βασιλευουσης φυλης οντες επωνυμοι. Και δευτερον δ' αν
θαυμασαι την προφητειαν ο ευγνωμονως αυτηι εντυγχανων, τινα τροπον ειπων απο
της Ἰουδα φυλης εσεσθαι τους αρχοντας και ηγουμενους του λαου εστησε και το
τελος της αρχης αυτης ειπων ουκ εκλειψειν αρχοντα "εξ Ἰουδα" και ηγουμενον "εκ
των μηρων αυτου, εως αν ελθηι τα αποκειμενα αυτωι, και αυτος προσδοκια εθνων".
Ἦλθε γαρ ωι εστι "τα αποκειμενα", ο Χριστος του θεου, "ο αρχων" των επαγγελιων
του θεου· και σαφως γεγονεν ουτος μονος παρα τους προ αυτου παντας, θαρρων δ'
αν ειποιμι και τους μετ' αυτον, "προσδοκια εθνων"· απο γαρ παντων των εθνων
πεπιστευκασι τωι θεωι δι' αυτου, και κατα το ειρημενον υπο του Ἡσαΐου επι τωι
ονοματι αυτου εθνη ηλπισαν ειποντος· "Ἐπι τωι ονοματι αυτου εθνη ελπιουσιν."
Ουτος δε και ειπε "τοις εν δεσμοις", καθο "σειραις των εαυτου αμαρτιων εκαστος
σφιγγεται", το "Ἐξελθατε" και τοις εν τηι αγνοιαι το εις φως ηκειν, και τουτων ουτω
προφητευ θεντων· "Και εδωκα σε εις διαθηκην εθνων του καταστησαι την γην και
κληρονομησαι κληρονομιαν ερημου, λεγοντα τοις εν δεσμοις εξελθατε, και τοις εν
σκοτει ανακαλυφθηναι." Και εστιν ιδειν επι τηι τουτου παρουσιαι δια τους πανταχου
της οικουμενης απλουστερον πιστευοντας πληρουμενον το "Και εν πασαις ταις οδοις
βοσκηθησονται, και εν πασαις ταις τριβοις η νομη αυτων." 1.54 Ἐπει δε ο
επαγγελλομενος ειδεναι τα του λογου παντα Κελσος ονειδιζει τωι σωτηρι επι τωι
παθει ως μη βοηθηθεντι υπο του πατρος η μη δυνηθεντι εαυτωι βοηθησαι,
παραθετεον οτι το παθος αυτου επροφητευετο μετα της αιτιας, οτι χρησιμον ην
ανθρωποις το εκεινον υπερ αυτων αποθανειν και μωλωπα τον επι τωι
καταδεδικασθαι παθειν. Προειρητο δε και οτι "συνησουσιν" αυτον οι απο των εθνων,
παρ' οις ου γεγονασιν οι προφηται, και λελεκτο οτι "ειδος ατιμον" εν ανθρωποις
φαινομενον εχων οφθησεται. Ουτω δ' εχει η λεξις· "Ἰδου συνησει ο παις μου, και
υψωθησεται και δοξασθησεται και μετεωρισθησεται σφοδρα. Ὃν τροπον
εκστησονται επι σε πολλοι, ουτως αδοξησει απο ανθρωπων το ειδος σου, και η δοξα
σου απο των ανθρωπων. Ουτως θαυμασονται εθνη πολλα επ' αυτωι, και συνεξουσι
βασιλεις το στομα αυτων· οτι οις ουκ ανηγγελη περι αυτου οψονται, και οι ουκ
ακηκοασι συνησουσι. Κυριε, τις επιστευσε τηι ακοηι ημων; Και ο βραχιων κυριου τινι
απεκαλυφθη; Ἀνηγγειλαμεν ως παιδιον εναντιον αυτου, ως ριζα εν γηι διψωσηι· ουκ
εστιν ειδος αυτωι ουδε δοξα. Και ειδομεν αυτον, και ουκ ειχεν ειδος ουδε καλλος,
αλλα το ειδος αυτου ατιμον και εκλειπον παρα παντας ανθρωπους· ανθρωπος εν
πληγηι ων και ειδως φερειν μαλακιαν, οτι απεστραπται το προσωπον αυτου,
ητιμασθη και ουκ ελογισθη. Ουτος τας αμαρτιας ημων φερει και περι ημων
οδυναται, και ημεις ελογισαμεθα αυτον ειναι εν πονωι και εν πληγηι και εν κακωσει.
Αυτος δε ετραυματισθη δια τας αμαρτιας ημων, και μεμαλακισται δια τας ανομιας
ημων· παιδεια ειρηνης ημων επ' αυτον, τωι μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν. Παντες ως
προβατα επλανηθημεν, ανθρωπος τηι οδωι αυτου επλανηθη· και κυριος παρεδωκεν
αυτον ταις αμαρτιαις ημων, και αυτος δια το κεκακωσθαι ουκ ανοιγει το στομα
αυτου· <ως προβατον επι σφαγην ηχθη, και ως αμνος εναντιον του κειροντος
αφωνος, ουτως ουκ ανοιγει το στομα αυτου.> Ἐν τηι ταπεινωσει αυτου η κρισις
αυτου ηρθη· την γενεαν αυτου τις διηγησεται; Ὅτι αιρεται απο της γης η ζωη αυτου,
απο των ανομιων του λαου μου ηχθη εις θανατον." 1.55 Μεμνημαι δε ποτε εν τινι
προς τους λεγομενους παρα Ἰουδαιοις σοφους ζητησει ταις προφητειαις ταυταις
χρησα μενος, εφ' οις ελεγεν ο Ἰουδαιος ταυτα πεπροφητευσθαι ως περι ενος του
ολου λαου, και γενομενου εν τηι διασποραι και πληγεντος, ινα πολλοι προσηλυτοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

γενωνται τηι προφασει του επεσπαρθαι Ἰουδαιους τοις λοιποις εθνεσι. Και ουτω
διηγειτο το "Ἀδοξησει απο ανθρωπων το ειδος σου" και το "Οις ουκ ανηγγελη περι
αυτου οψονται" και το "Ἄνθρω πος εν πληγηι ων." Πολλα μεν ουν τοτ' εν τηι ζητησει
λελεκται τα ελεγχοντα οτι περι τινος ενος ταυτα προφη τευομενα ουκ ευλογως
εκεινοι αναγουσιν επι ολον τον λαον. Ἐπυνθανομην δε, τινος αν ειη προσωπον το
λεγον· "Ουτος τας αμαρτιας ημων φερει και περι ημων οδυναται" και το· "Αυτος δε
ετραυματισθη δια τας αμαρτιας ημων, και μεμαλακισται δια τας ανομιας ημων", και
τινος προσωπον ην το φασκον· "Τωι μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν." Σαφως γαρ οι εν
ταις αμαρτιαις γενομενοι και ιαθεντες εκ του τον σωτηρα πεπονθεναι, ειτ' απο του
λαου εκεινου ειτε και οι απο των εθνων, ταυτα λεγουσι παρα τωι προφητηι
προεωρακοτι και απο του αγιου πνευματος ταυτα προσω ποποιησαντι. Μαλιστα δ'
εδοξαμεν θλιβειν απο της φασκουσης λεξεως το· "Ἀπο των ανομιων του λαου μου
ηχθη εις θανατον." Ει γαρ ο λαος κατ' εκεινους εισιν οι προφητευο μενοι, πως "απο
των ανομιων του λαου" του θεου λεγεται ηχθαι "εις θανατον" ουτος, ει μη ετερος
ων παρα τον λαον του θεου; Τις δ' ουτος, ει μη Ἰησους Χριστος, ου "τωι μωλωπι"
"ιαθημεν" οι εις αυτον πιστευοντες, απεκδυσα μενου "τας" εν ημιν "αρχας και
εξουσιας" και "παρρη σιαι" δειγματισαντος αυτας εν τωι ξυλωι. Ἕκαστον δε των εν τηι
προφητειαι σαφηνισαι και μηδεν αβασανιστον αυτων παραλιπειν αλλου καιρου εστι.
Και ταυτα δ' επι πλειον ειρηται, ως νομιζω, αναγκαιως δια την εκκειμενην του παρα
τωι Κελσωι Ἰουδαιου λεξιν. 1.56 Ἔλαθε δε τον Κελσον και τον παρ' αυτωι Ἰουδαιον
και παντας, οσοι τωι Ἰησου μη πεπιστευκασιν, οτι αι προφητειαι δυο λεγουσιν ειναι
τας Χριστου επιδημιας, την μεν προτεραν ανθρωποπαθεστεραν και ταπεινοτεραν,
ινα συν ανθρωποις ων ο Χριστος διδαξηι την φερουσαν προς θεον οδον και μηδενι
των εν τωι βιωι των ανθρωπων απολογιας καταλιπηι τοπον ως ουκ εγνωκοτι περι της
εσομενης κρισεως, την δ' ετεραν ενδοξον και μονον θειοτεραν, ουδεν επιπε
πλεγμενον τηι θειοτητι εχουσαν ανθρωποπαθες. Παραθεσθαι δε και τας προφητειας
πολυ αν ειη· αρκει δ' επι του παροντος το απο του τεσσαρακοστου και τεταρτου
ψαλμου, ος και επιγεγραπται προς αλλοις ειναι και "Ὠδη υπερ του αγαπητου", ενθα
και θεος ανηγορευται σαφως δια τουτων· "Ἐξεχυθη η χαρις εν χειλεσι σου· δια τουτο
ευλογησε σε ο θεος εις τον αιωνα. Περιζωσαι την ρομφαιαν σου επι τον μηρον σου,
δυνατε τηι ωραιοτητι σου και τωι καλλει σου, και εντεινον και κατευοδου και
βασιλευε ενεκεν αληθειας και πραιοτητος και δικαιοσυνης, και οδηγησει σε
θαυμαστως η δεξια σου. Τα βελη σου ηκονημενα, δυνατε, λαοι υποκατω σου
πεσουνται εν καρδιαι των εχθρων του βασιλεως." Προσχες δ' επιμελως τοις εξης,
ενθα θεος ειρηται· "Ὁ θρονος σου", γαρ φησιν, "ο θεος, εις τον αιωνα του αιωνος,
ραβδος ευθυτητος η ραβδος της βασιλειας σου. Ἠγαπησας δικαιοσυνην και εμισησας
ανομιαν· δια τουτο εχρισε σε ο θεος ο θεος σου ελαιον αγαλλιασεως παρα τους
μετοχους σου." Και κατανοει οτι θεωι ομιλων ο προφητης, ου "ο θρονος" εστιν "εις
τον αιωνα του αιωνος", και "ραβδος ευθυτητος η ραβδος της βασιλειας" αυτου,
τουτον τον θεον φησι κεχρισθαι υπο του θεου, ος ην αυτου θεος· κεχρισθαι δε, επει
"παρα τους μετοχους" αυτου ουτος ηγαπησε "δικαιοσυνην" και εμισησεν "ανομιαν".
Και μεμνημαι γε πανυ θλιψας τον Ἰουδαιον νομιζομενον σοφον εκ της λεξεως
ταυτης· ος προς αυτην απορων ειπειν τα τωι εαυτου ιουδαισμωι ακολουθα, ειπε προς
μεν τον των ολων θεον ειρησθαι το "Ὁ θρονος σου, ο θεος, εις τον αιωνα του
αιωνος, ραβδος ευθυτητος η ραβδος της βασιλειας σου", προς δε τον Χριστον το
"Ἠγαπησας δικαιοσυνην και εμισησας ανομιαν· δια τουτο εχρισε σε ο θεος ο θεος
σου" και τα εξης. 1.57 Ἔτι δε προς τον σωτηρα αυτωι ο Ἰουδαιος φησιν οτι, ει τουτο
λεγεις, οτι πας ανθρωπος κατα θειαν προνοιαν γεγονως υιος εστι θεου, τι αν συ
αλλου διαφεροις; Προς ον ερουμεν οτι πας μεν ο, ως ο Παυλος ωνομασε, μηκετι υπο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

φοβου παιδαγωγουμενος αλλα δι' αυτο το καλον αιρουμενος υιος εστι θεου· ουτος
δε πολλωι και μακρωι διαφερει παντος του δια την αρετην χρηματιζοντος υιου του
θεου, οστις ωσπερει πηγη τις και αρχη των τοιουτων τυγχανει. Ἡ δε του Παυλου
λεξις ουτως εχει· "Ου γαρ ελαβετε πνευμα δουλειας παλιν εις φοβον, αλλ' ελαβετε
πνευμα υιοθεσιας, εν ωι κραζομεν· Ἀββα ο πατηρ." Τινες δε και ελεγξουσιν, ως φησιν
ο παρα Κελσωι Ἰουδαιος, μυριοι τον Ἰησουν φασκοντες περι εαυτων ταυτα ειρησθαι,
απερ περι εκεινου επροφητευετο. Ουκ οιδαμεν ουν ει ο Κελσος ηπιστατο τινας
επιδημησαντας τωι βιωι και το παραπλησιον βουληθεντας ποιειν τωι Ἰησου και θεου
υιους αυτους αναγορευειν η θεου δυναμιν. Ἐπει δε φιλαληθως τα κατα τους τοπους
εξεταζομεν, ερουμεν οτι Θευδας προ της γενεσεως Ἰησου γεγονε τις παρα Ἰουδαιοις
"μεγαν τινα εαυτον" λεγων· ου αποθανοντος οι απατηθεντες υπ' αυτου
διεσκεδασθησαν. Και μετ' εκεινον "εν ταις της απογραφης ημεραις", οτ' εοικε
γεγεννησθαι ο Ἰησους, Ἰουδας τις Γαλιλαιος πολλους εαυτωι συναπεστησεν απο του
λαου των Ἰουδαιων ως σοφος και καινοτομων τινα· ου και αυτου δικας τισαντος η
διδασκαλια καθηιρεθη πανυ εν ολιγοις και ελαχιστοις μεινασα. Και μετα τους Ἰησου
δε χρονους ηθελησε και ο Σαμαρευς ∆οσιθεος πεισαι Σαμα ρεις οτι αυτος ειη ο
προφητευομενος υπο Μωυσεως Χριστος, και εδοξε τινων τηι εαυτου διδασκαλιαι
κεκρατηκεναι. Ἀλλα το ειρημενον πανυ σοφως υπο του εν ταις Πραξεσι των
αποστολων αναγεγραμμενου Γαμαλιηλ ουκ αλογον παρα θεμενον δειξαι, πως
εκεινοι μεν αλλοτριοι της επαγγελιας ησαν, ουτε υιοι θεου ουτε δυναμεις οντες
αυτου, ο δε Χριστος ο Ἰησους αληθως ην υιος θεου. Ειπε δ' εκει ο Γαμαλιηλ· "Ὅτι εαν
ηι εξ ανθρωπων η βουλη αυτη και ο λογος ουτος, καταλυθησεται", ως και τα εκεινων
κατελυθη αποθανοντων· "Ἐαν δε ηι εκ θεου, ου δυνησεσθε καταλυσαι την τουτου
διδασκαλιαν, μη ποτε και θεομαχοι ευρεθητε." Ἠθελησε δε και Σιμων ο Σαμαρευς
μαγος τηι μαγειαι υφελεσθαι τινας. Και τοτε μεν ηπατησε, νυνι δε τους παντας εν τηι
οικουμενηι ουκ εστι Σιμωνιανους ευρειν τον αριθμον οιμαι τριακοντα, και ταχα
πλειονας ειπον των οντων. Εισι δε περι την Παλαιστινην σφοδρα ελαχιστοι· της δε
λοιπης οικουμενης ουδαμου το ονομα αυτου, καθ' ην ηθελησε δοξαν περι εαυτου
διασκεδασαι. Παρα γαρ οις φερεται, εκ των Πραξεων των αποστολων φερεται·
Χριστιανοι δ' εισιν οι ταυτα περι αυτου λεγοντες, και η εναργεια εμαρ τυρησεν οτι
ουδεν θειον ο Σιμων ην. 1.58 Μετα ταυτα ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος αντι των εν τωι
ευαγγελιωι μαγων Χαλδαιους φησιν υπο του Ἰησου λελεχθαι κινηθεντας επι τηι
γενεσει αυτου εληλυθεναι, προσκυνησοντας αυτον ετι νηπιον ως θεον· και Ἡρωδηι
τωι τετραρχηι τουτο δεδηλωκεναι· τον δε πεμψαντα αποκτειναι τους εν τωι αυτωι
χρονωι γεγεννημενους, οιομενον και τουτον ανελειν συν αυτοις, μη πως τον
αυταρκη επιβιωσας χρονον βασιλευσηι. Ὅρα ουν εν τουτωι το παρακουσμα του ου
διακριναντος μαγους Χαλδαιων μηδε τας επαγγελιας διαφορους ουσας αυτων
θεωρησαντος και δια τουτο κατα ψευσαμενου της ευαγγελικης γραφης. Ουκ οιδα δ'
οπως και το κινησαν τους μαγους σεσιωπηκε και ουκ ειπεν αυτο ειναι "αστερα"
οφθεντα υπ' αυτων "εν τηι ανατοληι" κατα το γεγραμμενον. Ἴδωμεν ουν και προς
ταυτα τι λεκτεον. Τον οφθεντα "αστερα εν τηι ανατοληι" καινον ειναι νομιζομεν και
μηδενι των συνηθων παραπλησιον, ουτε των εν τηι απλανει ουτε των εν ταις
κατωτερω σφαιραις, αλλα τωι γενει τοιουτον γεγονεναι, οποιοι κατα καιρον
γινομενοι κομηται η δοκιδες η πωγωνιαι η πιθοι η οπως ποτε φιλον Ἕλλησιν
ονομαζειν τας διαφορας αυτων. Κατα σκευαζομεν δε τουτον τον τροπον το τοιουτον.
1.59 Ἐπι μεγαλοις τετηρηται πραγμασι και μεγισταις μεταβολαις των επι γης
ανατελλειν τους τοιουτους αστερας, σημαινοντας η μεταστασεις βασιλειων η
πολεμους η οσα δυναται εν ανθρωποις συμβηναι, σεισαι τα επι γης δυναμενα.
Ἀνεγνωμεν δ' εν τωι περι κομητων Χαιρημονος του στωικου συγγραμματι, τινα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

τροπον εσθ' οτε και επι χρηστοις εσομενοις κομηται ανετειλαν, και εκτιθεται την
περι τουτων ιστοριαν. Ειπερ ουν επι βασιλειαις καιναις η αλλοις μεγαλοις συμπ
τωμασιν επι γης ανατελλει ο καλουμενος κομητης η τις των παραπλησιων αστηρ, τι
θαυμαστον επι τηι γενεσει του καινοτομειν μελλοντος εν τωι γενει των ανθρωπων
και διδασκαλιαν επεισαγειν ου μονον Ἰουδαιοις αλλα και Ἕλλησι πολλοις δε και
τοις βαρβαρων εθνεσιν αστερα ανατεταλκεναι; Ἐγω δ' ειποιμ' αν οτι περι μεν των
κομητων ουδεμια προφητεια φερεται, ως οτι κατα τηνδε την βασιλειαν η τουσδε
τους χρονους ανατελει τοιοσδε κομητης· περι δε του επι τηι γενεσει του Ἰησου
ανατειλαντος επροφητευσε Βαλααμ λεγων, ως ανεγραψε Μωυσης· "Ἀνατελει
αστρον εξ Ἰακωβ, και αναστησεται ανθρωπος εξ Ἰσραηλ." Ει δε δεησει και τα περι
των μαγων αναγραφεντα επι τηι γενεσει του Ἰησου και του ωφθαι τον αστερα
εξετασαι, τοιαυτα αν ειποιμεν, τινα μεν προς Ἕλληνας αλλα δε προς Ἰουδαιους. 1.60
Προς μεν ουν Ἕλληνας, οτι μαγοι δαιμοσιν ομι λουντες και τουτους εφ' α
μεμαθηκασι και βουλονται καλουντες ποιουσι μεν το τοιουτον, εφ' οσον ουδεν
θειοτερον και ισχυροτερον των δαιμονων και της καλουσης αυτους επωιδης
επιφαινεται η λεγεται· εαν δε θειοτερα τις επιφανεια γενηται, καθαιρουνται αι των
δαιμονων ενεργειαι, μη δυναμεναι αντιβλεψαι τωι της θειοτητος φωτι. Εικος ουν και
κατα την του Ἰησου γενεσιν, επει "πληθος στρατιας ουρανιου", ως ο Λουκας
ανεγραψε καγω πειθομαι, ᾔνεσε τον θεον και ελεγε· "∆οξα εν υψιστοις θεωι και επι
γης ειρηνη, εν ανθρωποις ευδοκιαι", δια τουτο οι δαιμονες ητονησαν και
εξησθενησαν, ελεγχθεισης αυτων της γοητειας και καταλυθεισης της ενεργειας, ου
μονον υπο των επι δημησαντων τωι περιγειωι τοπωι αγγελων δια την Ἰησου γενεσιν
καθαιρεθεντες αλλα και υπο της ψυχης του Ἰησου και της εν αυτωι θειοτητος. Οι
τοινυν μαγοι τα συνηθη πραττειν θελοντες, και μη ανυοντες, απερ προτερον δια
τινων επωιδων και μαγγανειων εποιουν, εζητησαν την αιτιαν, μεγαλην αυτην ειναι
τεκμαιρομενοι, και ιδοντες θεοσημιαν εν ουρανωι εβουλοντο το σημαινομενον απ'
αυτης ιδειν. ∆οκει μοι ουν οτι εχοντες του Βαλααμ ας και Μωυσης ανεγραψε
προφητειας, ως και αυτου περι τα τοιαυτα γενομενου δεινου, και ευροντες εκει περι
του αστρου και το "∆ειξω αυτωι, και ουχι νυν· μακαριζω, και ουκ εγγιει" εστο
χασαντο τον μετα του αστρου προφητευομενον ανθρωπον επιδεδημηκεναι τωι βιωι,
και ως παντων δαιμονων και των εν εθει αυτοις φανταζομενων και ενεργουντων
κρειττονα προλαβοντες "προσκυνησαι" ηθελησαν. Ἧκον ουν επι την Ἰουδαιαν, οτι
μεν "βασιλευς" τις γεγεννηται πειθομενοι, τινα δε βασιλειαν βασιλευων ουκ
επισταμενοι και που γεννηθησεται γινωσκοντες· φεροντες μεν "δωρα", <α>, ιν'
ουτως ονομασω, συνθετωι τινι εκ θεου και ανθρωπου θνητου "προσηνεγκαν",
συμβολα μεν ως βασιλει τον "χρυσον" ως δε τεθνηξομενωι την "σμυρναν", ως δε θεωι
τον λιβανωτον· "προσηνεγκαν" δε μαθοντες τον τοπον της γενεσεως αυτου. Ἀλλ'
επει θεος ην ο υπερ τους βοηθουντας ανθρωποις αγγελους ενυπαρχων σωτηρ του
γενους των ανθρωπων, αγγελος ημειψατο την των μαγων επι το προσκυνησαι τον
Ἰησουν ευσεβειαν, χρηματισας αυτοις μη ηκειν προς τον Ἡρωδην αλλ' επανελθειν
αλληι οδωι εις τα οικεια. 1.61 Ει δ' Ἡρωδης επεβουλευσε τωι γεννηθεντι, καν μη
πιστευσηι αληθως τουτο γεγονεναι ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος, ου θαυμαστον.
Τυφλον γαρ τι εστιν η πονηρια και βουλομενη ως ισχυροτερα του χρεων νικαν αυτο.
Ὅπερ και Ἡρωδης παθων και πεπιστευκε βασιλεα γεγεννησθαι Ἰουδαιων και
ανομολογουμενην ειχε τηι πιστει ταυτηι συγκαταθεσιν, μη ιδων οτι ητοι παντως
βασιλευς εστι και βασιλευσει, η ου βασιλευσει και ματην αναιρεθησεται. Ἐβουληθη
ουν αυτον αποκτειναι, μαχομενας δια την κακιαν εχων κρισεις υπο του τυφλου και
πονηρου διαβολου κινου μενος, ος και αρχηθεν επεβουλευε τωι σωτηρι, φαντασθεις
αυτον ειναι τινα μεγαν και εσεσθαι. "Ἄγγελος" μεν ουν εχρηματισε τωι Ἰωσηφ την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

ακολουθιαν των πραγματων τηρων, καν μη πιστευηι Κελσος, αναχωρησαι μετα του
παιδος και της μητρος αυτου "εις Αιγυπτον"· ο δ' Ἡρωδης "ανειλε" παντα τα "εν
Βηθλεεμ" και "τοις οριοις αυτης" παιδια, ως συναναιρησων τον γεννηθεντα
Ἰουδαιων βασιλεα. Ου γαρ εωρα την ακοιμητον φρουρον δυναμιν των αξιων
φρουρεισθαι και τηρεισθαι τηι σωτηριαι των ανθρωπων, ων πρωτος παντων τιμηι και
υπεροχηι πασηι μειζων ην ο Ἰησους, βασιλευς, ουχ ως Ἡρωδης ᾤετο, εσομενος, αλλ'
ως επρεπε τον θεον διδοναι βασιλειαν επ' ευεργεσιαι των βασιλευομενων τωι ου
μεσην και αδιαφορον, ιν' ουτως ονομασω, ευεργεσιαν ευεργετησοντι τους υποτε
ταγμενους αλλα νομοις αληθως θεου παιδευσοντι και υπαξοντι αυτους· οπερ και
Ἰησους επισταμενος και αρνουμενος μεν το ειναι, ως οι πολλοι εκδεχονται, βασιλευς
διδασκων δε το εξαιρετον της εαυτου βασιλειας φησι το· "Ει ην εκ του κοσμου
τουτου η βασιλεια η εμη, οι υπηρεται οι εμοι ηγωνιζοντο αν, ινα μη παραδοθω τοις
Ἰουδαιοις· νυνι δε ουκ εστιν εκ του κοσμου τουτου η βασιλεια η εμη." Ταυτα δ' ει
εωρακει ο Κελσος, ουκ αν ελεγεν· Ει δ' οπως μη συ αυξηθεις αντ' εκεινου βασιλευηις,
τι επειδη γε ηυξηθης, ου βασιλευεις, αλλ' ο του θεου παις ουτως αγεννως αγειρεις
κυπταζων υπο φοβου και περιφθειρομενος ανω κατω; Ουκ εστι δ' αγεννες το μετ'
οικονομιας περιισταμενον τους κινδυνους μη ομοσε αυτοις χωρειν, ου δια φοβον
θανατου αλλ' υπερ του χρησιμως αυτον τωι βιωι επιδημουντα ετερους ωφελειν, εως
επιστηι ο επιτηδειος καιρος του τον ανειληφοτα ανθρωπινην φυσιν ανθρωπου
θανατον αποθανειν, εχοντα τι χρησιμον τοις ανθρωποις· οπερ δηλον εστι τωι
νοησαντι τον Ἰησουν υπερ ανθρωπων αποθανειν· περι ου κατα δυναμιν εν τοις προ
τουτων ειπομεν. 1.62 Μετα ταυτα δ' επει μηδε τον αριθμον των αποστολων
επισταμενος δεκα ειπεν η ενδεκα τινας εξαρτησαμενον τον Ἰησουν εαυτωι
επιρρητους ανθρωπους, τελωνας και ναυτας τους πονηροτατους, μετα τουτων τηιδε
κακεισε αυτον αποδεδρακεναι, αισχρως και γλισχρως τροφας συναγοντα, φερε και
περι τουτων κατα το δυνατον διαλαβωμεν. Φανερον δε εστι τοις εντυγχανουσιν
ευαγγελικοις λογοις, ους ουδ' ανεγνωκεναι ο Κελσος φαινεται, οτι δωδεκα
αποστολους ο Ἰησους επελεξατο, τελωνην μεν τον Ματθαιον, ους δ' ειπε
συγκεχυμενως ναυτας ταχα τον Ἰακωβον και τον Ἰωαννην φησιν, επει
καταλιποντες το πλοιον και "τον πατερα αυτων Ζεβεδαιον" ηκολουθησαν τωι Ἰησου.
Τον γαρ Πετρον και τον αδελφον αυτου Ἀνδρεαν, αμφιβληστρωι χρωμενους δια τας
αναγκαιας τροφας, ουκ εν ναυταις αλλ' ως ανεγραψεν η γραφη, εν αλιευσιν
αριθμητεον. Ἔστω δε και ο Λευης τελωνης ακολουθησας τωι Ἰησου· αλλ' ουτι γε του
αριθμου των αποστολων αυτου ην ει μη κατα τινα των αντιγραφων του κατα
Μαρκον ευαγγελιου. Των δε λοιπων ου μεμαθηκαμεν τα εργα, οθεν προ της
μαθητειας του Ἰησου περιεποιουν εαυτοις τας τροφας. Φημι ουν και προς ταυτα οτι
τοις δυναμενοις φρονιμως και ευγνωμονως εξεταζειν τα περι τους αποστολους του
Ἰησου φαινεται οτι δυναμει θειαι εδιδασκον ουτοι τον χριστιανισμον και
επετυγχανον υπαγοντες ανθρωπους τωι λογωι του θεου. Ου γαρ η εις το λεγειν
δυναμις και ταξις απαγγελιας κατα τας Ἑλληνων διαλεκτικας η ρητορικας τεχνας
ην εν αυτοις υπαγομενη τους ακουοντας. ∆οκει δε μοι οτι σοφους μεν τινας ως προς
την των πολλων υποληψιν και ικανους προς το νοειν αρεσκοντως πληθεσι και
λεγειν επιλεξαμενος και χρησαμενος αυτοις διακονοις της διδασ καλιας ο Ἰησους
ευλογωτατ' αν υπενοηθη ομοιαι φιλοσοφοις κεχρησθαι αγωγηι, αιρεσεως τινος
προισταμενοις· και ουκετ' αν η περι του θειον ειναι τον λογον επαγγελια ανεφαι
νετο, ατε του λογου οντος και του κηρυγματος εν πειθοις της εν φρασει και συνθεσει
των λεξεων σοφιας· και ην αν "η πιστις" ομοιως τηι των του κοσμου φιλοσοφων περι
των δογματων πιστει "εν σοφιαι ανθρωπων" και ουκ "εν δυναμει θεου"· νυνι δε τις
βλεπων αλιεις και τελωνας μηδε τα πρωτα γραμματα μεμαθηκοτας–ως το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

ευαγγελιον αναγραφει περι αυτων και ο Κελσος κατα ταυτα πεπιστευκεν αυτοις,
αληθευουσι περι της ιδιωτειας αυτων–, τεθαρρηκο τως ου μονον Ἰουδαιοις
ομιλουντας περι της εις τον Ἰησουν πιστεως αλλα και εν τοις λοιποις εθνεσι
κηρυσσον τας αυτον και ανυοντας, ουκ αν ζητησαι, ποθεν ην αυτοις δυναμις
πειστικη; Ου γαρ η νενομισμενη τοις πολλοις. Και τις ουκ αν λεγοι οτι το "∆ευτε
οπισω μου, και ποιησω υμας αλιεις ανθρωπων" δυναμει τινι θειαι εν τοις αποστολοις
αυτου επληρωσεν ο Ἰησους; Ἥντινα και ο Παυλος παριστας, ως και εν τοις ανωτερω
ειρηκαμεν, φησι· "Και ο λογος μου και το κηρυγμα μου ουκ εν πειθοις σοφιας λογοις
αλλ' εν αποδειξει πνευματος και δυναμεως, ιν' η πιστις ημων μη ηι εν σοφιαι
ανθρωπων αλλ' εν δυναμει θεου." Κατα γαρ τα ειρημενα εν τοις προφηταις,
προγνωστικως απαγγελλουσι περι της κηρυξεως του ευαγγελιου, "Κυριος δωσει
ρημα τοις ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι, ο βασιλευς των δυναμεων του
αγαπητου", ινα και η λεγουσα προφη τεια· "Ἕως ταχους δραμειται ο λογος αυτου"
πληρωθηι. Και βλεπομεν γε οτι "εις πασαν την γην εξηλθεν ο" των αποστολων Ἰησου
"φθογγος, και εις τα περατα της οικου μενης τα ρηματα αυτων." ∆ια τουτο δυναμεως
μεν πληρουνται οι λογου του μετα δυναμεως απαγγελλομενου ακουοντες, ην
επιδεικνυνται τηι τε διαθεσει και τωι βιωι και τωι εως θανατου αγωνιζεσθαι περι της
αληθειας. ∆ιακενοι δε τινες εισι, καν επαγγελλωνται πιστευειν τωι θεωι δια του
Ἰησου, οι μη υπο δυναμιν θειαν εχοντες προσαγεσθαι δοκουντες τωι λογωι του θεου.
Ει και ανωτερω δ' εμνησθην ευαγγελικου ρητου υπο του σωτηρος ειρημενου, ουδεν
ηττον και νυν αυτωι κατα καιρον χρησομαι, παριστας και την του σωτηρος ημων περι
της του ευαγγελιου κηρυξεως προγνωσιν θειοτατα δηλουμενην και την του λογου
ισχυν, χωρις διδασκαλων κρατουσαν των πιστευοντων τηι μετα δυναμεως θειας
πειθοι. Φησι δη ο Ἰησους· "Ὁ μεν θερισμος πολυς, οι δε εργαται ολιγοι· δεηθητε ουν
του κυριου του θερισμου, οπως εκβαληι εργατας εις τον θερισμον αυτου." 1.63 Ἐπει
δε και επιρρητους ειπεν ανθρωπους, τελωνας και ναυτας πονηροτατους λεγων ο
Κελσος τους αποστολους Ἰησου, και περι τουτου φησομεν οτι εοικεν, ινα μεν
εγκαλεσηι τωι λογωι, πιστευειν οπου θελει τοις γεγραμμενοις, ινα δε την
εμφαινομενην θειοτητα εν τοις αυτοις βιβλιοις απαγγελ λομενην μη παραδεξηται,
απιστειν τοις ευαγγελιοις· δεον το φιλαληθες ιδοντα των γραψαντων εκ της περι
των χειρονων αναγραφης πιστευσαι και περι των θειοτερων. Γεγραπται δη εν τηι
Βαρναβα καθολικηι επιστοληι, οθεν ο Κελσος λαβων ταχα ειπεν ειναι επιρρητους και
πονηροτατους τους αποστο λους, οτι "Ἐξελεξατο τους ιδιους αποστολους" Ἰησους,
"οντας υπερ πασαν ανομιαν ανομωτερους." Και εν τωι ευαγγελιωι δε τωι κατα Λουκαν
φησι προς τον Ἰησουν ο Πετρος· "Ἔξελθε απ' εμου, οτι ανηρ αμαρτωλος ειμι, κυριε."
Ἀλλα και ο Παυλος εν τηι προς Τιμοθεον φησι, και αυτος υστερον γενομενος
αποστολος Ἰησου, οτι "Πιστος ο λογος", "οτι Ἰησους Χριστος ηλθεν εις τον κοσμον
αμαρτωλους σωσαι, ων πρωτος ειμι εγω." Ουκ οιδα δ' οπως επελαθετο η ουκ
ενοησεν περι Παυλου τι ειπειν, του μετα τον Ἰησουν τας εν Χριστωι πηξαντος
εκκλησιας. Εικος γαρ οτι εωρα δεισθαι αυτωι απολογιας τον περι Παυλου λογον, πως
διωξας την εκκλησιαν του θεου και πικρως αγωνισαμενος κατα των πιστευοντων,
ως και εις θανατον παραδιδοναι εθελειν τους Ἰησου μαθητας, υστερον επι τοσουτον
μετεβαλετο, ως "απο Ἱερουσαλημ μεχρι του Ἰλλυρικου πεπληρωκεναι το ευαγγελιον
του Χριστου" και "φιλοτιμουμενον ευαγγελιζεσθαι", ωστε "μη επ' αλλοτριον
θεμελιον" οικοδομειν, αλλ' οπου μηδε την αρχην εκηρυχθη το εν Χριστωι
ευαγγελιον του θεου. Τι ουν ατοπον βουλο μενον παραστησαι τωι γενει των
ανθρωπων τον Ἰησουν, οπηλικην εχει ψυχων ιατρικην, τους επιρρητους και πονηρο
τατους επιλεξασθαι και τουτους προαγαγειν επι τοσουτον, ωστ' αυτους παραδειγμα
ειναι ηθους καθαρωτατου τοις δι' αυτων προσαγομενοις τωι Χριστου ευαγγελιωι; 1.64
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

Ει δ' επι τωι προτερωι βιωι ονειδιζειν μελλοιμεν τοις μεταβαλουσιν, ωρα και
Φαιδωνος ημας κατηγορειν και φιλοσοφησαντος, επει, ως η ιστορια φησιν, απο
στεγους αυτον μετηγαγεν εις φιλοσοφον διατριβην ο Σωκρα της. Ἀλλα και την
Πολεμωνος ασωτιαν, του διαδεξαμενου Ξενοκρατην, ονειδισομεν φιλοσοφιαι· δεον
κακει τουτ' αυτης αποδεξασθαι, οτι δεδυνηται ο εν τοις πεισασι λογος απο
τηλικουτων μεταστησαι κακων τους προκατειλημμενους εν αυτοις. Και παρα μεν
Ἕλλησιν εις τις Φαιδων και ουκ οιδα ει δευτερος και εις Πολεμων μεταβαλοντες απο
ασωτου και μοχθηροτατου βιου εφιλοσοφησαν, παρα δε τωι Ἰησου ου μονοι τοτε οι
δωδεκα αλλ' αει και πολλαπλασιους, οιτινες γενομενοι σωφρονων χορος λεγουσι
περι των προ τερων· "Ἦμεν γαρ ποτε και ημεις ανοητοι, απειθεις, πλανωμενοι,
δουλευοντες επιθυμιαις και ηδοναις ποικιλαις, εν κακιαι και φθονωι διαγοντες,
στυγητοι, μισουντες αλληλους· οτε δε η χρηστοτης και η φιλανθρωπια επεφανη του
σωτηρος ημων θεου", "δια λουτρου παλιγγενεσιας και ανακαινωσεως πνευματος, ου
εξεχεεν εφ' ημας", τοιοιδε γεγοναμεν. "Ἐξαπεστειλε" γαρ ο θεος "τον λογον αυτου
και ιασατο αυτους και ερρυσατο αυτους εκ των διαφθορων αυτων", ως ο εν Ψαλμοις
προφητευσας εδιδαξε. Και ταυτα δ' αν προσθειην τοις λελεγμενοις, οτι Χρυσιππος εν
τωι περι παθων θεραπευτικωι πειραται υπερ του καταστειλαι τα εν ανθρωποις παθη
των ψυχων, μη προσποιησαμενος ποιον τι της αληθειας εστι δογμα, θεραπευειν κατα
τας διαφορους αιρεσεις τους εν τοις παθεσι προκατειλημμενους και φησιν οτι, καν
ηδονη τελος ηι, ουτωσι θεραπευτεον τα παθη· καν τρια γενη των αγαθων, ουδεν
ηττον κατα τον λογον τουτον των παθων ουτως απαλλακτεον τους ενεχομενους
αυτοις. Οι δε κατηγοροι του χριστιανισμου ουχ ορωσιν, οσων παθη και οσων χυσις
κακιας καταστελλεται και οσων αγρια ηθη ημερουται προφασει του λογου. Ὧ εδει
αυχουντας αυτους το κοινωνικον χαριτας ομολογειν, καινηι μεθοδωι πολλων κακων
μεταστησαντι τους ανθρωπους, και μαρτυρειν γε αυτωι ει και μη αληθειαν αλλα το
λυσιτελες τωι των ανθρωπων γενει. 1.65 Ἐπει δε μη προπετεις διδασκων τους
μαθητας ο Ἰησους ελεγεν αυτοις το· "Ἐαν διωκωσιν υμας εν τηι πολει ταυτηι, φευγετε
εις την ετεραν· καν εν τηι ετεραι διωκωσι, παλιν φευγετε εις την αλλην", και
διδασκων παραδειγμα αυτοις εγινετο ευσταθους βιου, οικονομουντος μη εικη μηδ'
ακαιρως και αλογως ομοσε χωρειν τοις κινδυνοις· τουτο παλιν κακουργων ο Κελσος
διαβαλλει, και φησι προς τον Ἰησουν ο παρ' αυτωι Ἰουδαιος οτι μετα των μαθητων
τηιδε κακεισε αποδιδρασκεις. Ὅμοιον δε ηι πεποιηται κατα Ἰησου και των μαθητων
διαβοληι φησομεν ειναι και το περι Ἀριστοτελους ιστορουμενον· ουτος γαρ ιδων
συγκροτεισθαι μελλον κατ' αυτου δικαστηριον ως κατα ασεβους δια τινα δογματα
της φιλοσοφιας αυτου, α ενομισαν ειναι ασεβη Ἀθηναιοι, αναχωρησας απο των
Ἀθηνων εν Χαλκιδι τας διατριβας εποιησατο, απολογησαμενος τοις γνωριμοις και
λεγων· "Ἀπιωμεν απο των Ἀθηνων, ινα μη προφασιν δωμεν Ἀθηναιοις του
δευτερον αγος αναλαβειν παραπλησιον τωι κατα Σωκρατους, και ινα μη δευτερον εις
φιλοσοφιαν ασεβησωσι." Φησι δε τον Ἰησουν μετα των μαθητων αισχρως και
γλισχρως τας τροφας συλλεγοντα περιεληλυθεναι. Ποθεν λαβων, απαγγελλετω, το
αισχρον και το γλισχρον της συλλογης· εν γαρ τοις ευαγγελιοις "γυναικες τινες",
"τεθεραπευμεναι απο" των "ασθενειων" αυτων, εν αις ην και "Σουσαννα", παρειχον
τοις μαθηταις "εκ των υπαρχοντων αυταις" τροφας. Τις δε των φιλο σοφουντων και
ανακειμενων ωφελειαι γνωριμων ουκ απ' αυτων ελαμβανε τα προς τας χρειας; Ἢ
εκεινοι μεν τουτο καθηκοντως εποιουν και καλως, επαν δ' οι Ἰησου μαθηται
πραττωσιν αυτο, κατηγορουνται υπο Κελσου ως αισχρως και γλισχρως συλλεγοντες
τας τροφας; 1.66 Ἐπι δε τουτοις εξης ο Ἰουδαιος προς τον Ἰησουνπαρα τωι Κελσωι
λεγει· Τι δε και σε νηπιον ετι εχρην εις Αιγυπτον εκκομιζεσθαι, μη αποσφαγηις; Θεον
γαρ ουκ εικος ην περι θανατου δεδιεναι. Ἀλλ' αγγελος μεν ηκεν εξ ουρανου,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

κελευων σοι και τοις σοις οικειοις φευγειν, μη εγκαταλειφθεντες αποθανητε.
Φυλασσειν δε σε αυτοθι ο δυο ηδη δια σε πεπομφως αγγελους, ο μεγας θεος τον ιδιον
υιον, ουκ εδυνατο; Οιεται δ' ημας <νομιζειν> εν τουτοις ο Κελσος μη θειον τι ειναι εν
ανθρωπινωι σωματι και ψυχηι κατα τον Ἰησουν, αλλα και το σωμα αυτου τοιουτον
γεγονεναι, οποιον Ὁμηρου μυθοι εισαγουσι. Παιζων γουν το επι τωι σταυρωι
προχυθεν αιμα του Ἰησου φησιν οτι ουκ ην ιχωρ, οιος περ τε ρεει μακαρεσσι θεοισιν.
Ἡμεις δ' αυτωι πιστευοντες Ἰησου περι μεν της εν αυτωι θειοτητος λεγοντι· "Ἐγω ειμι
η οδος και η αληθεια και η ζωη", και ει τι τουτοις παραπλησιον, περι δε του, οτι εν
ανθρωπινωι σωματι ην, ταυτα φασκοντι· "Νυν δε με ζητειτε αποκτειναι, ανθρωπον,
ος την αληθειαν υμιν λελαληκα", συνθετον τι χρημα φαμεν αυτον γεγονεναι. Και
εχρην τον προνοουμενον της ως ανθρωπου εαυτου εις τον βιον επιδημιας μη
ακαιρως ομοσε χωρειν τωι εως θανατου κινδυνωι. Ουτως δε εδει αυτον και υπο των
ανατρε φοντων αγεσθαι, υπο θειου αγγελου οικονομουμενων· προτερον μεν
λεγοντος του χρηματιζοντος· "Ἰωσηφ υιος ∆αυιδ, μη φοβηθηις παραλαβειν Μαριαμ
την γυναικα σου· το γαρ εν αυτηι γεννηθεν εκ πνευματος αγιου εστι", δευτερον δε·
"Ἐγερθεις παραλαβε το παιδιον και την μητερα αυτου, και φευγε εις Αιγυπτον, και
ισθι εκει εως αν ειπω σοι· μελλει γαρ Ἡρωδης ζητειν το παιδιον του απολεσαι αυτο."
Ἐν τουτοις δ' ουδε πανυ παραδοξον μοι φαινεται το αναγεγραμμενον. Ὄναρ γαρ τωι
Ἰωσηφ καθ' εκατερον τοπον της γραφης λεγεται αγγελος ταυτ' ειρηκεναι· το δε οναρ
δηλουσθαι τισι ταδε ποιειν και αλλοις πλειοσι συμβαινει, ειτ' αγγελου ειθ'
ουτινοσουν φαντασιουντος την ψυχην. Τι ουν ατοπον τον απαξ ενανθρωπησαντα
και κατ' ανθρωπινην αγωγην οικονομεισθαι προς το εκκλινειν κινδυ νους, ου τωι
αλλως αδυνατον ειναι το τοιουτον γενεσθαι αλλα τωι δειν το εγχωρουν οδωι και
ταξει περι της σωτηριας του Ἰησου ωικονομησθαι; Και βελτιον γε ην υπεκστηναι το
παιδιον Ἰησουν την Ἡρωδου επιβουλην και αποδημησαι μετα των τρεφοντων αυτο
"εις Αιγυπτον" "εως της τελευτης" του επιβουλευοντος, η την περι του Ἰησου
προνοιαν κωλυειν το εφ' ημιν Ἡρωδου αναιρειν το παιδιον θελοντος η την
λεγομενην παρα τοις ποιηταις "Ἄιδος κυνεην" η τι παραπλησιον ποιειν ειναι περι
τον Ἰησουν η παταξαι ομοιως τοις εν Σοδομοις τους ηκοντας επι την αναιρεσιν
αυτου. Το γαρ πανυ παραδοξον της επ' αυτον βοηθειας και επι πλεον εμφανες ουκ
ην χρησιμον τωι βου λεσθαι αυτον διδαξαι ως ανθρωπον μαρτυρουμενον υπο του
θεου εχειν τι θειοτερον εν τωι βλεπομενωι ανθρωπωι· οπερ ην ο κυριως υιος θεου,
θεος λογος, θεου δυναμις και θεου σοφια, ο καλουμενος Χριστος. Ου καιρος δε νυν
τα περι του συνθετου, και εξ ων συνεκειτο ο ενανθρωπησας Ἰησους, διηγησασθαι,
ουσης τινος και, ιν' ουτως ονομασω, οικειας ζητησεως τοις πιστευουσιν εις τον
τοπον. 1.67 Μετα ταυτα φησιν ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος ως φιλομαθης τις Ἕλλην
και τα Ἑλληνων πεπαιδευμενος οτι οι μεν παλαιοι μυθοι Περσει και Ἀμφιονι και
Αιακωι και Μινωι θειαν σποραν νειμαντες–ουδ' αυτοις επιστευσαμεν– ομως
επεδειξαν αυτων εργα μεγαλα και θαυμαστα αληθως τε υπερ ανθρωπον, ινα μη
απιθανοι δοκωσι· συ δε δη, τι καλον η θαυμασιον εργωι η λογωι πεποιηκας; Ἡμιν
ουδεν επεδειξω, καιτοι προκαλουμενων εν τωι ιερωι σε παρασχεσθαι τι εναργες
γνωρισμα, ως ειης ο του θεου παις. Προς τουτο δε λεκτεον οτι δεικνυτωσαν ημιν
Ἕλληνες των κατειλεγμενων τινος βιωφελες <και> λαμπρον και παρατειναν επι τας
υστερον γενεας και τηλικουτον εργον, ως εμποιειν πιθανοτητα τωι περι αυτων μυθωι,
λεγοντι απο θειας αυτους γεγονεναι σπορας. Ἀλλα γαρ ουδεν δειξουσιν ουδε μακρωι
ελαττω περι ους ανεγραψεν ανδρας ων παρεστησεν ο Ἰησους. Ἐαν αρα μη επι
μυθους αναγωσιν ημας Ἕλληνες και τας παρ' αυτοις ιστοριας, θελοντες ημας μεν
εκεινοις αλογως πιστευειν τουτοις δε και μετα πολλην εναργειαν απιστειν· αυτοι
φαμεν ουν οτι του Ἰησου το εργον η πασα εχει ανθρωπων οικουμενη, ηι καροικουσιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

αι του θεου δια Ἰησου εκκλησιαι των μετα βαλοντων απο μυριων οσων κακων. Και
ετι γε το ονομα του Ἰησου εκστασεις μεν διανοιας ανθρωπων αφιστησι και δαιμονας
ηδη δε και νοσους, εμποιει δε θαυμασιαν τινα πραιοτητα και καταστολην του ηθους
και φιλανθρωπιαν και χρηστοτητα και ημεροτητα εν τοις μη δια τα βιωτικα η τινας
χρειας ανθρωπικας υποκριναμενοις αλλα παραδεξα μενοις γνησιως τον περι θεου
και Χριστου και της εσομενης κρισεως λογον. 1.68 Ἑξης δε τουτοις ο Κελσος
υπιδομενος τα επιδειχθη σομενα υπο του Ἰησου γεγενημενα μεγαλα, περι ων ολιγα
απο πολλων ειρηκαμεν, προσποιειται συγχωρειν αληθη ειναι οσα περι θεραπειων η
αναστασεως η περι αρτων ολιγων θρεψαντων πολλους αναγεγραπται, αφ' ων
λειψανα πολλα καταλελειπται, η οσα αλλα οιεται τερατευσαμενους τους μαθητας
ιστορηκεναι, και επιφερει αυτοις· Φερε πιστευ σωμεν ειναι σοι ταυτ' ειργασμενα. Και
ευθεως κοινοποιει αυτα προς τα εργα των γοητων, ως υπισχνουμενων θαυμα
σιωτερα, και προς τα υπο των μαθοντων απο Αιγυπτιων επιτελουμενα, εν μεσαις
αγοραις ολιγων οβολων αποδιδο μενων τα σεμνα μαθηματα και δαιμονας απο
ανθρωπων εξελαυνοντων και νοσους αποφυσωντων και ψυχας ηρωων
ανακαλουντων δειπνα τε πολυτελη και τραπεζας και πεμματα και οψα τα ουκ οντα
δεικνυντων και ως ζωια κινουντων ουκ αληθως οντα ζωια αλλα μεχρι φαντασιας
φαινομενα τοιαυτα, και φησιν· Ἆρ' επει ταυτα ποιουσιν εκεινοι, δεησει ημας αυτους
ηγεισθαι υιους ειναι θεου; Ἢ λεκτεον αυτα επιτη δευματα ειναι ανθρωπων πονηρων
και κακοδαιμονων; Ὁραις ουν ως δια τουτων οιονει παραδεχεται μαγειαν ειναι, ουκ
οιδα ει ο αυτος ων τωι γραψαντι κατα μαγειας βιβλια πλειονα· πλην ως χρησιμον
αυτωι εις τα προκειμενα τοις απο μαγειας ομοιοι τα περι Ἰησου ιστορουμενα. Και ην
αν ομοια, ει μεχρι αποδειξεως ομοιως τοις μαγγανευουσιν εφθανεν δειξας· νυνι δε
ουδεις μεν των γοητων δι' ων ποιει επι την των ηθων επανορθωσιν καλει τους
θεασαμενους ουδε φοβωι θεου παιδαγωγει τους καταπλαγεντας τα θεαματα ουδε
πειραται πειθειν ουτω ζην τους ιδοντας, ως δικαιωθη σομενους υπο θεου· και ουδεν
τουτων ποιουσι γοητες, επειδη ου δυνανται η μηδε βουλονται μηδε θελουσι πραγμα
τευσασθαι τα περι της των ανθρωπων διορθωσεως, ατε και αυτοι πληρεις οντες
αισχιστων και επιρρητοτατων αμαρτη ματων· ο δε δι' ων εποιει παραδοξων επι την
των ηθων επανορθωσιν τους θεωρουντας τα γινομενα καλων, πως ουκ εικος οτι
παρειχεν εαυτον ου μονον τοις γνησιοις αυτου μαθηταις αλλα και τοις λοιποις
παραδειγμα αριστου βιου; Ἵνα και οι μαθηται προτραπωσιν επι το διδασκειν κατα το
του θεου βουλημα τους ανθρωπους, και οι λοιποι ου πλεον διδαχθεντες απο του
λογου η και του ηθους και των παραδο ξων, ως χρη βιουν, παντα πραττωσι κατ'
αναφοραν του αρεσκειν τωι επι πασι θεωι. Ει δε τοιουτος ην ο του Ἰησου βιος, πως
ευλογως αν τις αυτον τηι προαιρεσει των γοητων παραβαλοι και μη κατ' επαγγελιαν
του <θεου> θεον ειναι πιστευοι εν ανθρωπινωι φανεντα σωματι επ' ευεργεσιαι του
γενους ημων; 1.69 Μετα ταυτα φυρων τον λογον και τα υπο αιρεσεως τινος
λεγομενα ως κοινα Χριστιανων εγκληματα πασι τοις απο του θειου προσαγων λογου
φησιν οτι θεου ουκ αν ειη τοιουτον σωμα, οιον το σον. Ἀλλ' ημεις προς ταυτα σωμα
αυτον λεγομεν ανειληφεναι ως απο θηλειας τωι βιωι επιδη μησαντα ανθρωπινον και
θανατου ανθρωπινου δεκτικον. ∆ιο προς τοις αλλοις αυτον φαμεν και μεγαν
αγωνιστην γεγο νεναι, δια το ανθρωπινον σωμα "πεπειρασμενον" μεν ομοιως πασιν
ανθρωποις "κατα παντα" ουκετι δ' ως ανθρωποι μεθ' αμαρτιας αλλα παντηι "χωρις
αμαρτιας". Τρανως γαρ ημιν φαινεται "οτι αμαρτιαν ουκ εποιησεν, ουδε ευρεθη
δολος εν τωι στοματι αυτου"· και "μη γνοντα" αυτον "αμαρτιαν" ως καθαρον
παρεδωκεν υπερ παντων των ημαρτηκοτων ο θεος. Ειτα ο Κελσος φησιν οτι ουκ αν
ειη θεου σωμα το ουτω σπαρεν, ως συ, ω Ἰησου, εσπαρης. Πλην υπειδετο οτι ει, ως
γεγραπται, γεγεννητο, δυναται πως ειναι το σωμα αυτου και θειοτερον παρα τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

πολλους και κατα τι σημαινομενον θεου σωμα. Ἀλλα γαρ απιστει τοις αναγραφεισι
περι της εξ αγιου πνευματος συλληψεως αυτου και πιστευει αυτον υπο τινος
Πανθηρα φθειραντος την παρθενον εσπαρθαι· διοπερ ειπεν οτι ουκ αν ειη θεου σωμα
ουτω σπαρεν, ως συ εσπαρης. Ἀλλα γαρ περι τουτων εν τοις ανωτερω πλειονα
ειρηκαμεν. 1.70 Λεγει δ' οτι ουδε τοιαυτα σιτειται σωμα θεου, ως εχων αυτον
παραστησαι απο των ευαγγελικων γραμματων σιτουμενον, και ποια σιτουμενον.
Ἀλλ' εστω, λεγετω αυτον βεβρωκεναι μετα των μαθητων το πασχα, ου μονον
ειποντα το· "Ἐπιθυμιαι επεθυμησα τουτο το πασχα φαγειν μεθ' υμων" αλλα και
βεβρωκοτα, λεγετω δ' αυτον και διψησαντα παρα τηι πηγηι του Ἰακωβ πεπωκεναι· τι
τουτο προς τα περι του σωματος αυτου υφ' ημων λεγομενα; Σαφως δε φαινεται
ιχθυος μετα την αναστασιν βεβρωκως· κατα γαρ ημας σωμα ανειληφεν, ως
γενομενος "εκ γυναικος". Ἀλλ' ουδε σωμα, φησι, θεου χρηται τοιαυτηι φωνηι ουδε
τοιαιδε πειθοι. Και ταυτα δ' ευτελη και σφοδρα ευκατα φρονητα· λελεξεται γαρ προς
αυτον οτι χρηται ο πεπιστευ μενος παρ' Ἕλλησιν ειναι θεος ο Πυθιος και ο ∆ιδυμευς
τοιαιδε φωνηι τηι της Πυθιας η της εν Μιλητωι γενομενης προφητιδος· και ου δια
τουτο εγκαλειται παρ' Ἕλλησιν ως ου θεος ο Πυθιος η ο ∆ιδυμευς η τις αλλος
τοιουτος ενι τοπωι εγκαθιδρυμενος ελληνικος θεος. Πολλωι δε τουτου βελτιον ην
χρησασθαι τον θεον φωνηι εμποιουσηι δια το μετα δυναμεως απαγγελλεσθαι αφατον
τινα πειθω τοις ακουουσιν. 1.71 Ειτα φησι λοιδορουμενος τωι Ἰησου ο δια την
ασεβειαν και τα μοχθηρα δογματα, ιν' ουτως ειπω, θεομισης οτι ταυτα θεομισους ην
τινος και μοχθηρου γοητος. Καιτοι γε, εαν κυριως εξεταζηται τα ονοματα και τα
πραγματα, αδυνατον εσται ανθρωπος θεομισης, επει "Ὁ θεος αγαπαι τα οντα παντα
και ουδεν βδελυσσεται ων εποιησεν· ουδε γαρ μισων τι κατεσκευασεν." Ει δε τινες
λεξεις προφητικαι το τοιουτο λεγουσι, καθολικωι λογωι διηγησεως τευξονται τωιδε,
οτι ως περι ανθρωποπαθους λεξεσι χρηται η γραφη περι του θεου. Τι δε δει λεγειν
απολογουμενον προς τον οιομενον εν οις επαγγελλεται πιστικοις λογοις δειν
χρησθαι δυσφημιαις και λοιδοριαις ως περι μοχθηρου και γοητος του Ἰησου; Τουτο
γαρ ουκ αποδεικνυντος αλλ' ιδιωτικον και αφιλοσοφον παθος πεπον θοτος εργον
εστι, δεον εκτιθεμενον το πραγμα ευγνωμονως αυτο εξεταζειν και κατα το δυνατον
λεγειν προς αυτο τα υποπιπτοντα. Ἀλλα γαρ εν τουτοις καταπαυσαντος τον λογον
του παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιου προς τον Ἰησουν, και ημεις αυτου που καταπαυσομεν
την περιγραφην του πρωτου προς αυτον βιβλιου. Θεου δε διδοντος την
εξολοθρευουσαν τους ψευδεις λογους αληθειαν κατα την φασκουσαν ευχην· "Ἐν τηι
αληθειαι σου εξολοθρευσον αυτους", αρξομεθα εν τοις εξης δευτερας προσωποποιΐας,
εν ηι ο Ἰουδαιος αυτωι πεποιηται λεγων προς τους πεισθεντας τωι Ἰησου τα μετα
ταυτα. 2.t ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ
ΤΟΜΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟΣ 2.1 Ἐν τωι πρωτωι τομωι των υπαγορευθεντων ημιν προς τον
Κελσου επιγραφεντα αληθη λογον καταληξαντες εις την του Ἰουδαιου προς τον
Ἰησουν προσωποποιΐαν, αυταρκη περιγραφην ειληφοτι, τουτον συντασσειν
προαιρουμεθα, απολογουμενοι προς τα φερομενα υπ' αυτου εγκληματα κατα των
απο του λαου των Ἰουδαιων εις τον Ἰησουν πιστευσαντων. Και αυτο γε τουτο
πρωτον εφισταμεν, τι δη ποτε απαξ κρινας προσωποποιειν ο Κελσος ου
προσωποποιει Ἰουδαιον προς τους απο των εθνων πιστευοντας λεγοντα αλλα προς
τους απο Ἰουδαιων· πιθανωτατος δ' αν και εδοξεν ο λογος ειναι αυτωι προς ημας
γραφομενος. Ἀλλα μη ποτε ο παντ' επαγγελλομενος ειδεναι το ακολουθον ουκ ειδε
κατα τον τοπον της προσωποποιΐας. Τι ουν και λεγει προς τους απο Ἰουδαιων
πιστευοντας, κατανοητεον. Φησιν αυτους καταλιποντας τον πατριον νομον τωι
εψυχαγωγησθαι υπο του Ἰησου ηπατησθαι πανυ γελοιως και απηυτομοληκεναι εις
αλλο ονομα και εις αλλον βιον, μηδε τουτο κατανοησας, οτι οι απο Ἰουδαιων εις τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

Ἰησουν πιστευοντες ου καταλελοιπασι τον πατριον νομον. Βιουσι γαρ κατ' αυτον,
επωνυμοι της κατα την εκδοχην πτωχειας του νομου γεγενημενοι. Ἐβιων τε γαρ ο
πτωχος παρα Ἰουδαιοις καλειται, και Ἐβιωναιοι χρηματιζουσιν οι απο Ἰουδαιων τον
Ἰησουν ως Χριστον παραδεξαμενοι. Και ο Πετρος δε μεχρι πολλου φαινεται τα κατα
τον Μωυσεως νομον ιουδαικα εθη τετηρηκεναι, ως μηδεπω απο του Ἰησου μαθων
αναβαινειν απο του κατα το γραμμα νομου επι τον κατα το πνευμα· οπερ απο των
Πραξεων των αποστολων μεμαθηκαμεν. "Τηι" γαρ "επαυριον" του εωρασθαι
αγγελον θεου τωι Κορνηλιωι, υποτιθεμενον αυτωι πεμψαι "εις Ἰοππην" επι Σιμωνα
τον καλουμενον Πετρον, "ανεβη Πετρος εις το υπερωιον προσευξασθαι περι ωραν
εκτην. Ἐγενετο δε προσπεινος και ηθελε γευσασθαι. Παρασ κευαζοντων δ' αυτων
εγενετο εκστασις επ' αυτον, και θεωρει τον ουρανον ανεωιγμενον και καταβαινον
σκευος τι ως οθονην μεγαλην, τεσσαρσιν αρχαις καθιεμενον επι της γης, εν ωι
υπηρχε παντα τα τετραποδα και ερπετα της γης και πετεινα του ουρανου. Και
εγενετο φωνη προς αυτον· Ἀναστας, Πετρε, θυσον και φαγε. Ὁ δε Πετρος ειπε·
Μηδαμως, κυριε, οτι ουδε ποτε εφαγον παν κοινον και ακαθαρτον. Και φωνη εκ
δευτερου προς αυτον· α ο θεος εκαθαρισε συ μη κοινου." Ὅρα γαρ εν τουτοις, τινα
τροπον παρισταται τα ιουδαικα εθη περι καθαρων και ακαθαρτων ετι τηρων ο
Πετρος. Και εκ των εξης δηλουται οτι οπτασιας εδεηθη, ινα κοινωνησηι των λογων
της πιστεως τωι μη κατα σαρκα Ἰσραηλιτηι Κορνηλιωι και τοις συν αυτωι ως ετι
Ἰουδαιος και κατα τας Ἰουδαιων παραδοσεις ζων, καταφρονων των εξω του
ιουδαισμου. Και εν τηι προς Γαλατας δε επιστοληι Παυλος εμφαινει οτι Πετρος ετι
φοβουμενος τους Ἰουδαιους, παυσαμενος του μετα των εθνων συνεσθιειν, ελθοντος
Ἰακωβου προς αυτον "αφωριζεν εαυτον" απο των εθνων, "φοβουμενος τους εκ της
περι τομης"· και το αυτο πεποιηκασιν αυτωι οι λοιποι Ἰουδαιοι και Βαρναβας. Και
ακολουθον γε ην μη αποστηναι των ιουδαικων εθων τους εις την περιτομην
αποσταλεντας, οτε "οι δοκουντες στυλοι ειναι δεξιας εδωκαν Παυλωι και Βαρναβαι
κοινωνιας", "αυτοι εις την περιτομην" απιοντες, ιν' εκεινοι τοις εθνεσι κηρυξωσι. Τι
δε λεγω οτι οι κηρυσσοντες "εις την περιτομην" υπεστελλον εαυτους απο των εθνων
και αφω ριζον; οτε και αυτος ο Παυλος "τοις Ἰουδαιοις Ἰουδαιος" εγινετο, "ινα
Ἰουδαιους" κερδησηι. ∆ιο, ως και εν ταις Πραξεσι των αποστολων γεγραπται, και
προσφοραν προση νεγκεν επι το θυσιαστηριον, ινα πεισηι Ἰουδαιους περι του μη
ειναι αποστατης νομου. Ταυτα δε παντα ει ηπιστατο ο Κελσος, ουκ αν
επροσωποποιησεν τον Ἰουδαιον λεγοντα προς τους απο ιουδαισμου πιστευοντας το·
Τι παθοντες, ω πολιται, κατελιπετε τον πατριον νομον και υπ' εκεινου, προς ον αρτι
διειλεγμεθα, ψυχαγωγηθεντες πανυ γελοιως εξηπατηθητε και αφ' ημων
απηυτομολησατε εις αλλο ονομα και εις αλλον βιον; 2.2 Ἐπει δ' απαξ γεγοναμεν εν
τωι περι του Πετρου λογωι και των διδαξαντων τους εν τηι περιτομηι τον
χριστιανισμον, ουκ ατοπον ηγουμαι παραθεσθαι του Ἰησου τινα φωνην απο του
κατα Ἰωαννην ευαγγελιου και την διηγησιν αυτης. Γεγραπται δη αυτον ειρηκεναι·
"Ἔτι πολλα εχω υμιν λεγειν, αλλ' ου δυνασθε βασταζειν αρτι· οταν δε ελθηι εκεινος,
το πνευμα της αληθειας, οδηγησει υμας εις την αληθειαν πασαν· ου γαρ λαλησει αφ'
εαυτου, αλλ' οσα ακουσει λαλησει." Και ζητουμεν εν τωι τοπωι, τινα ην τα "πολλα", α
ειχε μεν "λεγειν" ο Ἰησους τοις μαθηταις εαυτου, ουκ εδυναντο δε αυτα "βασταζειν"
τοτε. Και φημι· μη ποθ' ως Ἰουδαιοις και συντραφεισι τωι κατα το γραμμα Μωυσεως
νομωι τοις αποστολοις ειχε μεν "λεγειν", τις ο αληθης νομος, και τινων
"επουρανιων" "υποδειγματι και σκιαι" η παρα τοις Ἰουδαιοις λατρεια επετελειτο, και
τινων "μελλοντων αγαθων" "σκιαν" περιειχεν ο περι βρωσεων και ποσεων και
εορτων και νουμηνιων και σαββατων νομος. Και "πολλα" ην ταυθ' α ειχεν αυτοις
"λεγειν"· ορων δ' οτι πανυ χαλεπον εστιν απο ψυχης ανατρεπειν σχεδον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

συγγεννηθεντα και συντραφεντα δογματα μεχρι της του ανδρος ηλικιας και
πεισαντα τους ανειληφοτας αυτα οτι ταυτα μεν εστι θεια το δε μετασαλευειν αυτα
εστιν ασεβες, και εν τηι υπεροχηι της κατα Χριστον, τουτεστι την αληθειαν,
"γνωσεως" ελεγχειν αυτα "σκυβαλα" και "ζημιαν", ωστε πεισθηναι τους ακουοντας,
υπερετιθετο εις επιτη δειοτερον καιρον τον μετα το παθος και την αναστασιν αυτου.
Και γαρ αληθως ην ακαιρως προσαγομενον το βοηθημα τοις μηδεπω χωρουσιν αυτο,
ανατρεπτικον της περι του Ἰησου υποληψεως τυγχανον, ην ηδη ανειληφεσαν ως
περι Χριστου και υιου του θεου του ζωντος. Και προσχες ει μη νουν εχει ουκ
ευκαταφρονητον το ουτως ακουσαι του "Ἔτι πολλα εχω υμιν λεγειν, αλλ' ου
δυνασθε βασταζειν αρτι"· "πολλα" γαρ τα της του νομου κατα τα πνευματικα
διηγησεως και σαφηνειας· και ουκ εδυναντο πως "βασταζειν" αυτα οι μαθηται, εν
Ἰουδαιοις γεγεννη μενοι και ανατεθραμμενοι τοτε. Οιμαι δ' οτι και επει τυπος μεν ην
εκεινα, αληθεια δε α εμελλε διδασκειν αυτους το αγιον πνευμα, δια τουτο λελεκται·
"Ὅταν ελθηι εκεινος, το πνευμα της αληθειας, οδηγησει υμας εις την αληθειαν
πασαν"· ως ει ελεγεν· εις πασαν την αληθειαν των πραγματων, ων εν τοις τυποις
γενομενοι ᾤεσθε την αληθη λατρειαν λατρευειν τωι θεωι. Και κατα την επαγγελιαν
γε του Ἰησου ηλθε "το πνευμα της αληθειας" επι τον Πετρον, λεγον προς αυτον περι
των τετραποδων και ερπετων της γης και πετεινων του ουρανου· "Ἀναστας, Πετρε,
θυσον και φαγε." Και ηλθε προς αυτον ετι δεισιδαιμονουντα, φησι γαρ και προς την
θειαν φωνην· "Μηδαμως, κυριε, οτι ουδε ποτε εφαγον παν κοινον και ακαθαρτον."
Και εδιδαξε τον περι βρωματων αληθων και πνευματικων λογον εν τωι "α ο θεος
εκαθαρισε συ μη κοινου." Και εξης εκεινηι τηι οπτασιαι "το πνευμα της αληθειας"
οδηγουν "εις την αληθειαν πασαν" τον Πετρον τα πολλα ελεγεν αυτωι, α ουκ
εδυνατο "βασταζειν", οτε κατα σαρκα αυτωι ετι ο Ἰησους συνην. Ἀλλα περι μεν
τουτων αλλος εσται καιρος προς το διηγησασθαι περι των κατα την εκδοχην του
Μωυσεως νομου. 2.3 Νυν δε προκειται ελεγξαι την του Κελσου αμαθιαν, παρ' ωι ο
Ἰουδαιος λεγει τοις πολιταις και Ἰσραηλιταις πιστευσασιν επι τον Ἰησουν το· τι
παθοντες κατελιπετε τον πατριον νομον; και τα εξης. Πως δε καταλελοιπασι τον
πατριον νομον οι επιτιμωντες τοις μη ακουουσιν αυτου και λεγοντες· "Λεγετε μοι, οι
τον νομον αναγινωσκοντες, τον νομον ουκ ακουετε; Γεγραπται γαρ οτι Ἀβρααμ δυο
υιους εσχε", μεχρι του "ατινα εστιν αλληγορουμενα" και των εξης. Και πως
καταλελοιπασι τον πατριον νομον οι αει μεμνημενοι εν τοις λογοις εαυτων των
πατριων και λεγοντες· "Ἢ και ο νομος ταυτα ου λεγει; Ἐν γαρ τωι Μωυσεως νομωι
γεγραπται· Ου φιμωσεις βουν αλοωντα. Μη των βοων μελει τωι θεωι; Ἢ δι' ημας
παντως λεγει; ∆ι' ημας γαρ εγραφη" και τα εξης. Και ως συγκεχυμενως γε ταυθ' ο
παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος λεγει, δυναμενος πιθανωτερον ειπειν οτι τινες μεν υμων
καταλελοιπασι τα εθη προφασει διηγησεων και αλληγοριων, τινες δε και
διηγουμενοι, ως επαγγελλεσθε, πνευματικως ουδεν ηττον τα πατρια τηρειτε, τινες
δε ουδε διηγουμενοι βουλεσθε και τον Ἰησουν παρα δεξασθαι ως προφητευθεντα και
τον Μωυσεως νομον τηρησαι κατα τα πατρια, ως εν τηι λεξει εχοντες τον παντα του
πνευματος νουν. Ἀλλα γαρ ποθεν Κελσωι τα κατα τον τοπον τρανωσαι, <ος> και
αιρεσεων μεν αθεων και του Ἰησου παντηι αλλοτριων εν τοις εξης εμνημονευσε και
αλλων καταλιπουσων τον δημιουργον, ουκ ειδε δε και Ἰσραηλιτας εις Ἰησουν
πιστευοντας και ου καταλιποντας τον πατριον νομον; Ου γαρ προεκειτο αυτωι
φιλαληθως ολα τα κατα τον τοπον εξετασαι, ιν' ει τι χρησιμον ευρισκοι,
παραδεξηται· αλλ' ως εχθρος και ολος του ανατρεπειν αμα τωι ακουσαι γενομενος τα
τοιαυτα ανεγραψεν. 2.4 Ειτα λεγει ο παρ' αυτωι Ἰουδαιος προς τους απο του λαου
πιστευσαντας οτι χθες και πρωην και οπηνικα τουτον εκολαζομεν βουκολουντα
υμας, απεστητε του πατριου νομου, ουδεν ακριβες ειδως εν οις ελεγεν, ως εδειξαμεν.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

Μετα δε ταυτα δοκει μοι δεινοτητος εχεσθαι το η πως αρχεσθε μεν απο των
ημετερων ιερων, προιοντες δε αυτα ατιμαζετε, ουκ εχοντες αλλην αρχην ειπειν του
δογματος η τον ημετερον νομον; Ἀληθως μεν γαρ Χριστιανοις η εισαγωγη εστιν απο
των ιερων Μωυσεως και των προφητικων γραμματων· και μετα την εισαγωγην εν
τηι διηγησει και σαφηνειαι αυτων εστι τοις εισαγομενοις η προκοπη, ζητουσι το "κατα
αποκαλυψιν" μυστηριον, "χρονοις αιωνιοις" σεσιγημενον <φανερωθεν "δε νυν"> εν
ταις προφητικαις φωναις και τηι του κυριου ημων Ἰησου Χριστου επιφανειαι. Ουχ, ως
λεγετε δε, οι προιοντες ατιμαζουσι τα εν τωι νομωι γεγραμμενα αλλα πλειονα τιμην
αυτοις περιτιθεασιν απο δεικνυντες, οσον εχει βαθος σοφων και απορρητων λογων
εκεινα τα γραμματα τα υπο Ἰουδαιων ου τεθεωρημενα, των επιπολαιοτερον και
μυθικωτερον αυτοις εντυγχανοντων. Τι δε ατοπον το αρχην του ημετερου δογματος,
τουτεστι του ευαγγελιου, ειναι τον νομον; ατε και αυτου του κυριου ημων λεγοντος
προς τους μη πιστευοντας αυτωι· "Ει επιστευετε Μωυσει, επιστευετε αν εμοι· περι γαρ
εμου εκεινος εγραψεν. Ει δε τοις εκεινου γραμμασιν ου πιστευετε, πως τοις εμοις
ρημασι πιστευσετε;" Ἀλλα και εις των ευαγγελιστων, ο Μαρκος, φησιν· "Ἀρχη του
ευαγγελιου Ἰησου Χριστου, ως γεγραπται εν Ἡσαΐαι τωι προφητηι· Ἰδου εγω
αποστελλω τον αγγελον μου προ προσωπου σου, ος κατασκευασει την οδον σου
εμπροσθεν σου", δεικνυς οτι η του ευαγγελιου αρχη των ιουδαικων γραμματων
ηρτηται. Τι ουν καθ' ημων λεγεται υπο του παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιου εν τωι· Ειτε γαρ
προηγορευσε τις υμιν οτι αρα ο του θεου παις εις ανθρωπους αφιξεται, ουτος
ημετερος ην ο προφητης και του ημετερου θεου· ποιον δε εγκλημα χριστιανισμωι
εστιν, ει ο βαπτισας τον Ἰησουν Ἰωαννης Ἰουδαιος ην; Ου γαρ, επει Ἰουδαιος ην,
συναγεταιοτι δει παντα τον πιστευοντα, ειτ' απο των εθνων προσερχεται τωι λογωι
ειτε απο Ἰουδαιων, κατα το γραμμα τον Μωυσεως τηρειν νομον. 2.5 Μετα ταυτα ει
και ταυτολογει ο Κελσος περι του Ἰωαννου, δευτερον ηδη λεγων πλημμελησαντα
αυτον δεδωκεναι παρα Ἰουδαιοις δικην, αλλ' ημεις ουκ επαναληψομεθα την
απολογιαν, αρκουμενοι τηι προειρημενηι. Ειτ' επει ως εωλα τα περι αναστασεως
νεκρων και κρισεως θεου και τιμης μεν επι τους δικαιους πυρος δ' επι τους αδικους
ευτελιζει ο παρ' αυτωι Ἰουδαιος, μηδεν δε καινον εν τουτοις διδασκεσθαι φασκων
Χριστιανους οιεται ανατρεπειν χριστιανισμον· λεκτεον προς αυτον οτι ο Ἰησους
ημων, ορων Ἰουδαιους μηδεν αξιον των εν τοις προφηταις μαθηματων πραττοντας,
εδιδαξε δια παραβολης οτι "η βασιλεια του θεου" "αρθη σεται" μεν απ' εκεινων "και
δοθησεται" τοις απο των εθνων. ∆ιο και εστιν αληθως ιδειν παντα μεν τα Ἰουδαιων
των νυν μυθους και ληρους–ου γαρ εχουσι το φως της γνωσεως των γραφων–, τα δε
Χριστιανων αληθειαν, επαραι και μετεωρισαι ανθρωπου ψυχην και νουν δυναμενα
και πειθοντα εχειν τι "πολιτευμα" ουχ ομοιον τοις κατω Ἰουδαιοις κατω που αλλ'
"εν ουρανοις"· οπερ φαινεται παρα τοις το μεγεθος των εν τωι νομωι και τοις
προφηταις νοηματων θεωρουσι και αλλοις παραστησαι δυναμενοις. 2.6 Ἔστω δε και
παντα τα κατα Ἰουδαιους εθη μεχρι και των παρ' αυτοις θεσιων πεποιηκεναι τον
Ἰησουν· τι τουτο συμβαλλεται προς το μη δειν πιστευειν αυτωι ως υιωι του θεου;
Ἔστιν ουν υιος του δοντος τον νομον και τους προφητας θεου ο Ἰησους· και τουτον
ημεις οι απο της εκκλησιας ουχ υπερβαινομεν, αλλα και απεδρασαμεν μεν τας
Ἰουδαιων μυθολογιας σωφρονιζομεθα δε και παιδευομεθα τηι του νομου και των
προφητων μυστικηι θεωριαι. Και γαρ οι προφηται, ως μη καταπαυοντες τον νουν των
λεγομενων εν τηι προφανει ιστοριαι μηδ' εν τηι κατα τας λεξεις και το γραμμα
νομοθεσιαι, οπου μεν φασιν ιστοριας δηθεν εκθησο μενοι το· "Ἀνοιξω εν παραβολαις
το στομα μου, φθεγξομαι προβληματα απ' αρχης", οπου δε ευχομενοι περι του νομου
ως ασαφους και δεομενου θεου, ινα νοηθηι, λεγουσιν εν ευχηι· "Ἀποκαλυψον τους
οφθαλμους μου, και κατανοησω τα θαυμασια σου εκ του νομου σου." 2.7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

∆εικνυτωσαν δε, που καν εμφασις λεξεως απο αλαζο νειας προφερομενης παρα τωι
Ἰησου ευρισκεται. Πως γαρ αλαζων ο λεγων· "Μαθετε απ' εμου οτι πραιος ειμι και
ταπεινος τηι καρδιαι, και ευρησετε αναπαυσιν ταις ψυχαις υμων"; Ἢ πως αλαζων ο
"δειπνου γινομενου" εκδυ σαμενος επι των μαθητων ζωσαμενος δε "λεντιον" και
βαλων "υδωρ εις τον νιπτηρα" και νιπτων εκαστου "τους ποδας" και επιτιμων τωι μη
θελοντι παρεχειν αυτους και λεγων· "Ἐαν μη νιψω σε, ουκ εχεις μερος μετ' εμου";
Ἢ πως αλαζων ο φασκων· "Καγω εγενηθην εν μεσωι υμων, ουχ ως ο ανακειμενος
αλλ' ως ο διακονων"; Ἐλεγχετω δε τις, τινα εψευσατο, και παραστησατω μεγαλα και
μικρα ψευδη, ινα δειξηι τα μεγαλα ψευσαμενον τον Ἰησουν. Ἔστι δε και αλλως
αυτον ελεγξαι· οτι ως ουκ εστι ψευσμα ψευσματος μαλλον ψευσμα, ουτως ουδε
μειζο νως· ως ουδε αληθες αληθους μαλλον αληθες η μειζονως αληθες. Τινα δε και
τα ανοσια του Ἰησου, απαγγελλετω και μαλιστα ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος. Ἢ
ανοσιον μεν το αφιστανειν σωματικης περιτομης και σωματικου σαββατου και
σωματικων εορτων και σωματικων νουμηνιων και καθαρων και ακαθαρτων,
μετατιθεναι δε τον νουν επι νομον θεου αξιον και αληθη και πνευματικον μετα του
τον πρεσ βευοντα "υπερ Χριστου" ειδεναι "τοις Ἰουδαιοις" Ἰουδαιον γινεσθαι, "ινα
Ἰουδαιους" κερδησηι, και "τοις υπο νομον ως υπο νομον", "ινα τους υπο νομον"
κερδησηι;
2.8 Φησι δε πολλους αν και αλλους φανηναι τοιουτους τοις εξαπατασθαι θελουσιν,
οποιος ην ο Ἰησους. Μη πολλους ουν αλλα μηδ' ολιγους αλλα καν ενα δεικνυτω ο
παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος τοιουτον, οποιος ην ο Ἰησους, λογον καιδογματα μετα της
εν αυτωι δυναμεως βιωφελη επεισαγοντα τωι γενει των ανθρωπων και επιστρεφοντα
απο χυσεως αμαρτηματων. Φησι δε τουτο εγκλημα απο των εις τον Χριστον
πιστευοντων προσαγεσθαι Ἰουδαιοις, επει μη πεπιστευκασιν ως εις θεον τον Ἰησουν·
και περι τουτου δε εν τοις ανωτερω προαπελογησαμεθα, δεικνυντες αμα, πως μεν
αυτον θεον νοουμεν, κατα τι δε ανθρωπον λεγομεν. Πως δε, φησιν, ημεις οι πασιν
ανθρωποις δηλωσαντες ηξειν απο θεου τον κολασοντα τους αδικους ελθοντα ητιμα
ζομεν; Προς τουτο δε απολογησασθαι πανυ ευηθες ον ου δοκει μοι ειναι ευλογον. Ὡς
ει και αλλος τις ελεγε· πως αν ημεις οι διδαξαντες σωφρονειν ακολαστον αν τι
εποιησαμεν, η περι δικαιοσυνης πρεσβευοντες ηδικησαμεν; Ὡς γαρ εκεινα εν
ανθρωποις ευρισκεται, ουτως φασκοντας προφηταις πεπιστευκεναι, λεγουσι περι
επιδημησοντος Χριστου, ηπιστη κεναι τωι εληλυθοτι κατα τα προφητευομενα
ανθρωπινον ην. Ει δε δει προσθειναι και αλλην αιτιαν, φησομεν οτι και τουτ' αυτο
προειπον οι προφηται. Σαφως γουν Ἡσαΐας λεγει· "Ἀκοηι ακουσετε και ου μη συνητε,
και βλεποντες βλεψετε και ου μη ιδητε. Ἐπαχυνθη γαρ η καρδια του λαου τουτου"
και τα εξης. Και λεγετωσαν ημιν, τι ακουουσι και τι βλεπουσι τοις Ἰουδαιοις
προφητευεται μη συνησειν τα λεγομενα και μη ον δει τροπον οψεσθαι το οραθεν.
Ἀλλα μην δηλον οτι ιδοντες τον Ἰησουν ουκ ειδον οστις ην, και ακουοντες αυτου ου
συνηκαν εκ των λεγομενων την εν αυτωι θειοτητα, μεταβιβαζουσαν την επι
Ἰουδαιους του θεου επισκοπην επι τους απο των εθνων επ' αυτον πιστευον τας.
Ἔστιν ουν ιδειν μετα την Ἰησου επιδημιαν Ἰουδαιουςκαταλελειμμενους παντηι και
μηδεν εχοντας των παλαι νομιζομενων αυτοις ειναι σεμνων αλλα και μηδεν
σημειον του ειναι τινα θειοτητα παρ' αυτοις. Ουκ ετι γαρ προφηται ουδε τεραστια,
ων καν ιχνη επι ποσον παρα Χριστιανοις ευρισκεται, και τινα γε "μειζονα"· και ει
πιστοι εσμεν λεγοντες, και ημεις εωρακαμεν. Λεγει δ' ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος·
∆ια τι ητιμαζομεν ον προεκηρυσσομεν; Ἢ ινα πλεον των αλλων κολασθωμεν; Και
προς τουτο δ' εστιν ειπειν οτι πλεον των αλλων Ἰουδαιοι δια την εις Ἰησουν
απιστιαν και οσα αλλα αυτωι ενυβρισαν ου μονον κατα την πεπιστευμενην κρισιν
πεισονται αλλα γαρ και ηδη πεπονθασι. Ποιον γαρ εθνος πεφυγαδευται απο της ιδιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

μητροπολεως και του οικειου τοπου τηι πατριωι θρησκειαι η μονοι Ἰουδαιοι; Τουτο δε
πεπονθασιν ως αγεννεστατοι, ει και πολλα ημαρτον, δι' ουδεν ουτως εκεινων, ως
δια τα κατα του Ἰησου ημων τετολμημενα. 2.9 Μετα ταυτα φησιν ο Ἰουδαιος· Πως δ'
εμελλομεν τουτον νομιζειν θεον, ος τα τε αλλα, ωσπερ επηκουετο, ουδεν ων
επηγγελλετο επεδεικνυτο, και επειδη ημεις ελεγξαντες αυτον και καταγνοντες
ηξιουμεν κολαζεσθαι, κρυπτομενος μεν και διαδιδρασκων επονειδιστοτατα εαλω,
υπ' αυτων δε ων ωνομαζε μαθητων προυδοθη; Καιτοι θεον, φησιν, οντα ουτε
φευγειν ενην ουτε δεθεντα απαγεσθαι, ηκιστα δε υπο των συνοντων αυτωι και
παντος ιδιαι κεκοι νωνηκοτων και διδασκαλωι χρωμενων σωτηρα νομιζομενον και
θεου του μεγιστου παιδα και αγγελον εγκαταλειπεσθαι τε και εκδιδοσθαι. Προς
ταυτα δε φησομεν οτι ουδ' ημεις υπολαμβανομεν το βλεπομενον τοτε και αισθητον
του Ἰησου σωμα ειναι θεον. Και τι λεγω το σωμα; Ἀλλ' ουδε την ψυχην, περι ης
λελεκται το· "Περιλυπος εστιν η ψυχη μου εως θανατου." Ἀλλ' ωσπερ κατα μεν τον
Ἰουδαιων λογον ο λεγων· "Ἐγω κυριος ο θεος πασης σαρκος" και το· "Ἔμπροσθεν
μου ουκ εγενετο αλλος θεος, και μετ' εμε ουκ εσται" ο θεος ειναι πεπιστευται,
οργανωι τηι ψυχηι και τωι σωματι του προφητου χρωμενος, κατα δε Ἕλληνας ο λεγων·
Οιδα δ' εγω ψαμμου τ' αριθμον και μετρα θαλασσης, και κωφου ξυνιημι, και ου
λαλεοντος ακουω θεος νενομισται δια της Πυθιας λεγων και ακουομενος· ουτω καθ'
ημας ο λογος θεος και θεου των ολων υιος ελεγεν εν τωι Ἰησου το· "Ἐγω ειμι η οδος
και η αληθεια και η ζωη" και το· "Ἐγω ειμι η θυρα" και το· "Ἐγω ειμι ο αρτος ο ζων ο
εκ του ουρανου καταβας", και ει τι αλλο τουτοις παραπλησιον. Ἐγκαλουμεν ουν
Ἰουδαιοις τουτον μη νομισασι θεον, υπο των προφητων πολλαχου μεμαρτυρημενον
ως μεγαλην οντα δυναμιν και θεον κατα τον των ολων θεον και πατερα. Τουτωι γαρ
φαμεν εν τηι κατα Μωυσεα κοσμοποιΐαι προστατ τοντα τον πατερα ειρηκεναι το·
"Γενηθητω φως" και "Γενηθητω στερεωμα" και τα λοιπα, οσα προσεταξεν ο θεος
γενεσθαι, και τουτωι ειρηκεναι το· "Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και ομοιωσιν
ημετεραν"· προσ ταχθεντα δε τον λογον πεποιηκεναι παντα, οσα ο πατηρ αυτωι
ενετειλατο. Και ταυτα λεγομεν ουκ αυτοι επιβαλλοντες αλλα ταις παρα Ἰουδαιοις
φερομεναις προφητειαις πισ τευοντες· εν αις λεγεται περι θεου και των
δημιουργηματων αυταις λεξεσι τα ουτως εχοντα· "Ὅτι αυτος ειπε και εγενηθησαν,
αυτος ενετειλατο και εκτισθησαν." Ει γαρ ενετειλατο ο θεος, και εκτισθη τα
δημιουργηματα, τις αν κατα το αρεσκον τωι προφητικωι πνευματι ειη ο την τηλι
καυτην του πατρος εντολην εκπληρωσαι δυνηθεις η ο, ιν' ουτως ονομασω, εμψυχος
λογος και "αληθεια" τυγχανων; Ὅτι δε τον εν τωι Ἰησου λεγοντα το· "Ἐγω ειμι η
οδοςκαι η αληθεια και η ζωη" ουδε τα ευαγγελια οιδε περι γεγραμμενον τινα
γεγονεναι, ως ουδαμου εξω της ψυχης και του σωματος του Ἰησου τυγχανοντα,
δηλον μεν και απο πολλων και εξ ολιγων δε ων παραθησομεθα ουτως εχοντων. Ὁ
βαπτιστης Ἰωαννης προφητευων οσον ουδεπω ενστησεσθαι τον υιον του θεου, ουκ
εν εκεινωι τωι σωματι και τηι ψυχηι τυγχανοντα αλλα γαρ φθανοντα πανταχου, λεγει
περι αυτου· "Μεσος υμων στηκει, ον υμεις ουκ οιδατε, οπισω μου ερχομενος." Ειπερ
ουν ενοει εκει μονον ειναι τον υιον του θεου, οπου το βλεπομενον ην σωμα Ἰησου,
πως εφασκεν αν το· "Μεσος υμων στηκει, ον υμεις ουκ οιδατε"; Και αυτος δε ο
Ἰησους επαιρων το φρονημα των μαθητευοντων αυτωι εις το μειζονα φρονειν περι
υιου θεου φησιν· "Ὅπου δυο η τρεις συνηγμενοι εις το εμον ονομα, καγω εκει ειμι εν
μεσωι αυτων." Τοιαυτη δ' αυτου εστι και η προς τους μαθητας επαγγελια λεγοντος·
"Και ιδου εγω μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας εως της συντελειας του αιωνος."
Ταυτα δε φαμεν ου χωριζοντες τον υιον του θεου απο του Ἰησου· εν γαρ μαλιστα
μετα την οικονομιαν γεγενηται προς τον λογον του θεου η ψυχη και το σωμα Ἰησου.
Ει γαρ κατα την Παυλου διδασκαλιαν λεγοντος· "Ὁ κολλωμενος τωι κυριωι εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

πνευμα εστι" πας ο νοησας, τι το κολλασθαι τωι κυριωι, και κολληθεις αυτωι εν εστι
πνευμα προς τον κυριον, πως ου πολλωι μαλλον θειοτερως και μειζονως εν εστι το
ποτε συνθετον προς τον λογον του θεου; Ουτος δη επεδειξατο εν Ἰουδαιοις "θεου
δυναμις" ων το τοιουτον δι' ων παραδοξων εποιησεν, υπονοηθεντων υπο μεν
Κελσου γοητειαι γεγονεναι υπο δε των τοτε Ἰουδαιων, ουκ οιδ' οποθεν τα περι
Βεελζεβουλ μεμαθηκοτων, "εν Βεελζεβουλ, αρχοντι των δαιμονιων", εκβαλλειν "τα
δαιμονια". Ους ηλεγξεν ατοπωτατα λεγοντας ο σωτηρ ημων εκει τωι μηδεπω τελος
εχειν την της κακιας βασιλειαν· οπερ εσται δηλον τοις φρονιμως εντυγχανουσι τηι
ευαγγελικηι γραφηι, ην ου καιρος νυν διηγησασθαι. 2.10 Τι δε και επηγγειλατο ο
Ἰησους και ουκ εποιησε, παραστησατω και αποδειξατω ο Κελσος. Ἀλλ' ου δυνησεται,
μαλιστα επει ειτ' εκ παρακουσματων ειτε και εξ αναγνωσ ματων ευαγγελικων ειτ' εκ
διηγηματων ιουδαικων οιεται φερειν α λεγει κατα του Ἰησου η καθ' ημων. Ἀλλ' επει
παλιν ο Ἰουδαιος φησιν οτι και ελεγξαντες αυτον και καταγνοντες ηξιουμεν
κολαζεσθαι, δεικνυτωσαν, πως αυτον ηλεγξαν οι ζητουντες ψευδομαρτυριας
κατασκευασαι αυτωι· ει μη αρα ο μεγας ελεγχος κατα του Ἰησου ην, ον ειπον οι
κατηγοροι, οτι "Ουτος εφη· ∆υναμαι καταλυσαι τον ναον του θεου και δια τριων
ημερων αναστησαι"· επει αυτος μεν "ελεγε περι του ναου του σωματος αυτου",
εκεινοι δ' ᾤοντο ως μη ειδοτες ακουειν κατα το βουλημα του λεγοντος οτι περι του
λιθινου αυτωι ναου ο λογος ην, του τετιμημενου παρα Ἰουδαιοις μαλλον, η ως εχρην
τιμασθαι τον ως αληθως ναον θεου του λογου και της σοφιας και της αληθειας.
Λεγετω δε τις, πως επονειδιστοτατα κρυπτομενος διεδιδρασκεν ο Ἰησους· το γαρ
ονειδους αξιον τις παραστη σατω. Ἀλλ' επει φησι και οτι εαλω, ειποιμ' αν οτι, ειπερ
το αλωναι ακουσιον εστιν, ουχ εαλω ο Ἰησους· εαυτον γαρ εν επιτηδειωι καιρωι εις
χειρας ανθρωπων γενεσθαι ουκ εκωλυσεν ως "αμνος του θεου", ιν' αρηι "την
αμαρτιαν του κοσμου". "Ειδως γουν παντα τα ερχομενα επ' αυτον εξηλθε και λεγει
αυτοις· Τινα ζητειτε; Οι δ' απεκριθησαν· Ἰησουν τον Ναζωραιον. Λεγει δε αυτοις·
Ἐγω ειμι. Ειστηκει δε και Ἰουδας ο παραδιδους αυτον μετ' αυτων. Ὡς ουν ειπεν
αυτοις· Ἐγω ειμι, απηλθον εις τα οπισω και επεσον χαμαι. Παλιν ουν αυτος
επηρωτησε· Τινα ζητειτε; Οι δε ειπον παλιν· Ἰησουν τον Ναζωραιον. Ἀπεκριθηαυτοις
ο Ἰησους· Ειπον υμιν οτι εγω ειμι· ει ουν εμε ζητειτε, αφετε τουτους υπαγειν." Ἀλλα
και προς τον βουλομενον αυτωι βοηθησαι και παταξαντα "τον του αρχιερεως
δουλον" και αφελοντα "αυτου το ωτιον" ειπεν· "Ἀποστρεψον την μαχαιραν σου εις
τον τοπον αυτης· παντες γαρ οι λαβοντες μαχαιραν εν μαχαιραι απολουνται. Ἢ δοκει
σοι οτι ου δυναμαι αρτι παρακαλεσαι τον πατερα μου, και παραστησει μοι ωδε
πλειους η δωδεκα λεγεωνας αγγελων; Πως ουν πληρωθωσιν αι γραφαι, οτι ουτως
εδει γενεσθαι;" Ει δε πλασματα των γραψαντων τα ευαγγελια οιεται τις ειναι και
ταυτα, πως ουχι μαλλον πλασματα μεν εστι τα των απο εχθους και μισους του προς
αυτον και Χριστιανους λεγοντων, αληθεια δε <τα> των το γνησιον της προς τον
Ἰησουν διαθεσεως αποδειξαμενων εν τωι παν ο τι ποτ' ουν υπομεμενηκεναι δια τους
λογους αυτου; Τοσαυτην γαρ υπομονην και ενστασιν μεχρι θανατου ανειλη φεναι
τους Ἰησου μαθητας μετα διαθεσεως αναπλασσουσης περι του διδασκαλου τα μη
οντα .....; Και πολυ τοις ευγνωμονουσι το εναργες εστι περι του πεπεισθαι αυτους
περι ων ανεγραψαν εκ του τηλικαυτα και τοσαυτα δια τον πεπιστευμενον αυτοις
ειναι υιον θεου υπομεμενηκεναι. 2.11 Ειτα οτι μεν υφ' ων ωνομαζε μαθητων
προυδοθη, εμαθεν ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος απο των ευαγγελιων, πολλους ειπων
μαθητας τον ενα Ἰουδαν, ινα δοξηι αυξειν την κατηγοριαν· ουκετι δε παντα τα περι
του Ἰουδα αναγεγραμμενα περιειργασατο, οτι μαχομεναις και εναντιαις κρισεσι
περιπεσων ο Ἰουδας περι του διδασκαλου ουθ' οληι ψυχηι γεγονε κατ' αυτου ουδ' οληι
ψυχηι ετηρησε την αιδω προς διδασκαλον φοιτητου. "Ὁ γαρ παραδιδους αυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

εδωκε" τωι εληλυθοτι επι το συλλαβειν τον Ἰησουν "σημειον" οχλωι "λεγων· Ὃν αν
φιλησω, αυτος εστι· κρατησατε αυτον", συζων τι της προς αυτον αιδους· ει γαρ μη
εσωιζεν αυτην, καν μετα παρρησιας χωρις προσποιησεως φιληματος παρεδωκεν
αυτον. Τουτο μεν ουν ου παντας πεισει περι της του Ἰουδα προαιρεσεως, οτι μετα
της φιλαργυριας και της μοχθηρας εις το προδουναι τον διδασκαλον προαιρεσεως
ειχε τι αναμεμιγμενον εν τηι ψυχηι απο των Ἰησου λογων αυτωι εγγεγενημενον,
εμφασιν εχον λειμματος, ιν' ουτως ονομασω, χρηστοτητος; Γεγραπται γαρ οτι "Ἰδων
Ἰουδας ο παραδιδους αυτον οτι κατεκριθη, μεταμεληθεις εστρεψε τα τριακοντα
αργυρια τοις αρχιερευσι και πρεσβυτεροις λεγων· Ἥμαρτον παρα δους αιμα δικαιον.
Οι δε ειπον· Τι προς ημας; Συ οψει. Και ριψας τα αργυρια εις τον ναον ανεχωρησε,
και απελθων απηγξατο". Ει δ' ο φιλαργυρος Ἰουδας και κλεπτων τα εις λογον των
πενητων εις "το γλωσσοκομον" βαλλομενα "μεταμεληθεις εστρεψε τα τριακοντα
αργυρια τοις αρχιε ρευσι και πρεσβυτεροις", δηλον οτι δεδυνηται τινα μετα μελειαν
εμποιησαι αυτωι τα Ἰησου μαθηματα, ου πανταχηι καταφρονηθεντα υπο του
προδοτου και αποπτυσθεντα· αλλα και το "Ἥμαρτον παραδους αιμα δικαιον"
εξομολογου μενου ην το ημαρτημενον. Ὅρα δε οση διαπυρος και σφοδρα γεγονεν
αυτωι απο μεταμελειας της επι τοις ημαρτημενοις λυπη, ως μηδε το ζην αυτον ετι
υπομειναι αλλ' "εις τον ναον" ριψαντα το αργυριον αναχωρησαι και απελθειν και
απαγξασθαι. Ἑαυτον γαρ κατεδικασε δεικνυς οσον εδυνατο και εν τωι αμαρτωλωι τωι
Ἰουδαι τωι κλεπτηι και προδοτηι η Ἰησου διδασκαλια, ου δυνηθεντι παντηι
καταφρονησαι ων απο του Ἰησου μεμαθηκεν. Ἢ τα μεν εμφαινοντα το μη παντηι
αποστατικον του Ἰουδα και μετα τα τετολμημενα κατα του διδασκαλου πλασματα
ερουσιν οι περι τον Κελσον, μονον δ' αληθες οτι εις των μαθητων προεδωκεν αυτον,
και προσθησουσι τωι γεγραμμενωι οτι και οληι ψυχηι προεδωκεν αυτον; Ὅπερ εστιν
απιθανον, απο των αυτων γραμματων παντα ως εχθρον ποιειν, και το πιστευειν και
το απιστειν. Ει δε δει και περι του Ἰουδα δυσωπητικον τινα παρα θεσθαι λογον,
φησομεν οτι εν τηι βιβλωι των ψαλμων ολος ο εκατοστος ογδοος ψαλμος την περι
του Ἰουδα περιεχει προφητειαν, ου η αρχη· "Ὁ θεος, την αινεσιν μου μη
παρασιωπησηις, οτι στομα αμαρτωλου και στομα δολιου επ' εμε ηνοιχθη".
Προφητευεται δ' εν αυτωι και οτι Ἰουδας του μεν των αποστολων απεχωρισεν
εαυτον δια την αμαρτιαν αριθμου, εις δε τον τοπον αυτου ετερος ενεκριθη· και τουτο
δηλουται εν τωι "και την επισκοπην αυτου λαβοι ετερος." Ἀλλα γαρ φερε υπο τινος
των μαθητων αυτον προδεδοσθαι χειρον η Ἰουδας διατεθεντος και ωσπερει
εκχεαντος παντας ους ηκουσε παρα του Ἰησου λογους· τι τουτο προς κατηγοριαν
Ἰησου η χριστιανισμου συμβαλλεται; Και πως τουτο ψευδη τον λογον αποδεικνυσιν;
Ἀπελογησαμεθα δε περι των εξης και εν τοις προ τουτων, δεικνυντες οτι ου φευγων
εαλω ο Ἰησους αλλ' εκων υπερ ημων παντων παρεδωκεν εαυτον. Ὧ ακολουθον
εστιν οτι, ει και εδεθη, εκων εδεθη, διδασκων μη ακουσιως ημας υπερ ευσεβειας
ταυτα αναλαμβανειν. 2.12 Παιδαριωδη δε μοι δοκει και τα τοιαυτα, οτι στρατη γος
μεν αγαθος και πολλων μυριαδων ηγησαμενος ουδεπωποτε προυδοθη, αλλ' ουδε
ληισταρχος πονηρος και παμπονηρων αρχων, ωφελιμος τοις συνουσιν ειναι δοκων·
αυτος δε προδοθεις υπο των υπ' αυτωι ουτε ως στρατηγος ηρξεν αγαθος, ουτ'
απατησας τους μαθητας καν την ως προς ληισταρχον, ιν' ουτως ονομασω, ευνοιαν
ενεποιησε τοις απατηθεισι. Πολλας γαρ αν τις ευροι ιστοριας περι στρατηγων
προδοθεντων υπο των οικειων και ληισταρχων αλοντων δια τους μη τηρησαντας τας
προς αυτους συνθηκας. Ἀλλ' εστω μηδενα στρατηγων προδεδοσθαι η ληισταρχων· τι
τουτο συμβαλλεται προς το κατα Ἰησου ειναι το ενα των φοιτητων προδοτην αυτου
γεγονεναι; Ἐπει δε φιλοσοφιαν προβαλλεται ο Κελσος, πυθοιμεθ' αν αυτου οτι αρα
Πλατω νος ην κατηγορια το μετα εικοσιν ετη της παρ' αυτωι ακροασεως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

αποφοιτησαντα τον Ἀριστοτελη κατηγορηκεναι μεν του περι της αθανασιας της
ψυχης λογου, Πλατωνος δε "τερετισματα" τας ιδεας ωνομακεναι; Ἔτι δε προσα
πορουντες και τοιαυτα λεγοιμεν αν· αρα Πλατων ουκετι δυνατος ην εν διαλεκτικηι
ουδ' ικανος παραστησαι τα νενοημενα, επει απεφοιτησεν αυτου Ἀριστοτελης, και
παρα τουτο ψευδη τα Πλατωνος εστι δογματα; Ἢ δυναται και αληθους οντος
Πλατωνος, ως αν λεγοιεν οι κατ' αυτον φιλοσοφουντες, Ἀριστοτελης πονηρος και
αχαριστος προς τον διδασκαλον γεγονεναι; Ἀλλα και ο Χρυσιππος πολλαχου των
συγγραμματων αυτου φαινεται καθαπτομενος Κλεανθους, καινοτομων παρα τα
εκεινωι δεδογμενα, γενομενωι αυτου διδασκαλωι ετι νεου και αρχας εχοντος
φιλοσοφιας. Καιτοι γε Ἀριστοτελης μεν εικοσιν ετεσι λεγεται πεφοιτηκεναι
Πλατωνι, ουκ ολιγον δε χρονον και ο Χρυσιππος παρα τωι Κλεανθει πεποιησθαι τας
διατριβας· ο δε Ἰουδας παρα τωι Ἰησου ουδε τρια διετριψεν ετη. Ἀπο δε των
γεγραμμενων εν τοις βιοις των φιλοσοφων πολλα αν τις ευροι τοιαυτα, εφ' οις
εγκαλει τωι Ἰησου δια τον Ἰουδαν ο Κελσος. Οι δε Πυθαγορειοι και κενοταφια
ωικοδομουν τοις μετα το προτραπηναι επι φιλοσοφιαν παλινδρομησασιν επι τον
ιδιωτικον βιον· και ου παρα τουτο ασθενης ην λογωι και αποδειξεσι Πυθαγορας και
οι απ' αυτου. 2.13 Μετα ταυτα φησιν ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος οτι πολλα εχων
λεγειν περι των κατα τον Ἰησουν γενομενων και αληθη και ου παραπλησια τοις υπο
των μαθητων του Ἰησου γραφεισιν εκων εκεινα παραλειπω. Τινα ουν αρα ταληθη
και ουχ οποια εν τοις ευαγγελιοις γεγραπται, α παραλειπει ο παρα Κελσωι Ἰουδαιος;
Ἢ δοκουσηι δεινοτητι ρητορικηι χρησαμενος προσποιειται μεν εχειν λεγειν ουδεν δε
ειχεν εξωθεν του ευαγγελιου φερειν, δυναμενον πληξαι ως αληθες τον ακουοντα
και ως εναργως κατηγορουν Ἰησου και της διδασκαλιας αυτου; Ἐγκαλει δε τοις
μαθηταις ως πλασαμενοις οτι παντα τα συμβαντα αυτωι εκεινος προηιδει και
προειρηκει. Και τουτο δε αληθες ον, καν μη Κελσος βουληται, παραστησομεν απο
πολλων και αλλων προφητικως υπο του σωτηρος ειρημενων, εν οις προειπε τα
Χριστιανοις και εν ταις υστερον γενομενα γενεαις. Και τις γε ουκ αν θαυμασαι το
προειρημενον το "Και επι ηγεμονας δε και βασιλεις αχθησεσθε ενεκεν εμου, εις
μαρτυριον αυτοις και τοις εθνεσι", και ει τι αλλο περι του διωχθησεσθαι τους
μαθητας αυτου προειπε. ∆ια ποιον γαρ δογμα των εν ανθρωποις γεγενημενων
κολαζονται και αλλοι, ινα τις των κατηγορουντων Ἰησου λεγηι οτι ορων τα ασεβη η
τα ψευδη των δογματων κατηγορουμενα εδοξε και τουτο σεμνυνειν δια του
προλεγειν δηθεν περι αυτου; Ειπερ γαρ εχρην δια δογματα "επι ηγεμονας και
βασιλεις" αγεσθαι τινας, και τινας εχρην αλλους η Ἐπικου ρειους, τους παντηι
προνοιαν αναιρουντας, αλλα και τους απο του Περιπατου, μηδεν φασκοντας ανυειν
ευχας και τας ως προς το θειον θυσιας; Ἀλλα φησει τις οτι και Σαμαρεις δια την
εαυτων θεοσεβειαν διωκονται. Προς ον τοιαυτα ερουμεν· οι Σικαριοι δια την
περιτομην ως ακρωτηριαζοντες παρα τους καθεστωτας νομους και τα Ἰουδαιοις
συγκεχωρημενα μονοις αναιρουνται. Και ουκ εστιν ακουσαι δικαστου
πυνθανομενου, ει κατα τηνδε την νομιζομενην θεοσεβειαν ο Σικαριος αγωνιζομενος
βιουν μεταθεμενος μεν απολυθησεται εμμενων δε την επι θανατωι απαχθησεται·
αλλα γαρ αρκει δειχθεισα η περιτομη προς αναιρεσιν του πεπονθοτος αυτην.
Χριστιανοι δε μονοι κατα τα ειρημενα υπο του σωτηρος αυτων λεγοντος· "Ἐπι
ηγεμονας και βασιλεις αχθησεσθε ενεκεν εμου" μεχρι τελευταιας αναπνοης υπο των
δικαστων επιτρεπονται εξομοσαμενοι τον χριστιανισμον και κατα τα κοινα εθη
θυσαντες και ομοσαντες οικοι γενεσθαι και ζην ακινδυνως. Ὅρα δε ει μη μετα
πολλης εξουσιας λεγεται το "Πας ος εαν ομολογησηι εν εμοι εμπροσθεν των
ανθρωπων, καγω ομολογησω εν αυτωι εμπροσθεν του πατρος μου του εν τοις
ουρανοις· και πας ος εαν αρνησηται με εμπροσθεν των ανθρωπων", και τα εξης. Και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

αναβα μοι τωι λογωι επι τον Ἰησουν λεγοντα ταυτα, και ορα μηδεπω γενομενα
προφητευομενα ει μη φησεις απιστων μεν αυτωι οτι ταυτα φλυαρει και ματην λεγει–
ου γαρ εσται τα λεγομενα–, αμφιβαλλων δε περι του συγκαταθεσθαι τοις λογοις
αυτου ει μη οτι, εαν ταυτα πληρωθηι και συστηι η διδασκαλια των λογων του Ἰησου,
ως φροντιζειν τους ηγεμονας και τους βασιλεις αναιρειν τους ομολογουντας τον
Ἰησουν, τοτε πιστευσομεν οτι ως μεγαλην εξουσιαν λαβων απο του θεου προς το
σπειραι τουτον τον λογον τωι γενει των ανθρωπων και πειθομενος κρατησειν ταυτα
φησι. Τις δ' ου θαυμασεται αναβαινων τωι λογωι επ' εκεινον διδασκοντα τοτε και
λεγοντα· "Κηρυχθησεται το ευαγγελιον τουτο εν ολωι τωι κοσμωι εις μαρτυριον
αυτοις και τοις εθνεσι" και θεωρων κατα τα υπ' εκεινου ειρημενα κεκηρυγμενον το
Ἰησου Χριστου ευαγ γελιον "εν <πασηι κτισει> τηι υπο τον ουρανον", "Ἕλλησι και
βαρβαροις, σοφοις και ανοητοις"; Πασαν γαρ φυσιν ανθρωπων ο μετα δυναμεως
λαληθεις λογος κεκρατηκε· και ουκ εστι τι γενος ιδειν ανθρωπων, ο εκπεφευγε
παραδεξασθαι την Ἰησου διδασκαλιαν. Ὁ δε απιστων παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος περι
του Ἰησου, οτι παντα τα συμβαντα αυτωι προηιδει, κατανοησατω, τινα τροπον ετι
συνεστωσης της Ἱερουσαλημ και πασης της ιουδαικης λατρειας γινομενης εν αυτηι
προειπεν Ἰησους τα συμβησομενα αυτηι υπο Ῥωμαιων. Ου γαρ δη τους αυτου Ἰησου
γνωριμους και ακροατας φησουσι χωρις γραφης την των ευαγγελιων
παραδεδωκεναι διδασκαλιαν και καταλιπειν τους μαθητας χωρις των περι Ἰησου εν
γραμμασιν υπομνη ματων. Γεγραπται δη εν αυτοις το "Ὅταν δε ιδητε κυκλου μενην
υπο στρατοπεδων την Ἱερουσαλημ, τοτε γνωτε οτι ηγγισεν η ερημωσις αυτης." Και
ουδαμως τοτε ην στρατο πεδα περι την Ἱερουσαλημ κυκλουντα αυτην και
περιεχοντα και πολιορκουντα. Τουτο γαρ ηρξατο μεν ετι Νερωνος βασιλευοντος
παρετεινε δε εως της Ουεσπασιανου ηγεμονιας· ου ο υιος Τιτος καθειλε την
Ἱερουσαλημ, ως μεν Ἰωσηπος γραφει, δια Ἰακωβον τον δικαιον, τον αδελφον Ἰησου
του λεγομενου Χριστου, ως δε η αληθεια παριστησι, δια Ἰησουν τον Χριστον του
θεου. 2.14 Ἐδυνατο μεντοι παραδεξαμενος η συγχωρησας ο Κελσος το προεγνωκεναι
αυτον τα συμβησομενα αυτωι εξευτε λιζειν μεν τουτο δοκειν, οπερ πεποιηκεν επι
των δυναμεων, γοητειαι φασκων αυτας γεγονεναι, και εδυνατο γε λεγειν οτι πολλοι
απο μαντειων, των εν οιωνοις η ορνισιν η θυτικηι η γενεθλιαλογιαι, εγνωσαν τα
απαντησομενα αυτοις. Ἀλλα τουτο μεν ουκ ηθελησε συγχωρησαι ως μειζον, το δε
τας δυναμεις πεποιηκεναι παραδεξαμενος πως δοκει αυτο προφασει γοητειας
διαβεβληκεναι. Φλεγων μεντοι εν τρισκαιδεκατωι η τεσσαρεσκαιδεκατωι οιμαι των
Χρονικων και την περι τινων μελλοντων προγνωσιν εδωκε τωι Χριστωι, συγχυθεις εν
τοις περι Πετρου ως περι του Ἰησου, και εμαρτυρησεν οτι κατα τα ειρημενα υπ'
αυτου τα λεγομενα απηντησε. Πλην κακεινος και δια των κατα την προγνωσιν ακων
ωσπερει ου κενον θειοτερας δυναμεως απεφηνατο ειναι τον εν τοις πατρασι των
δογματων λογον. 2.15 Φησι δε ο Κελσος οτι και οι μαθηται του Ἰησου επι πραγματι
περιφανει μηδεν εχοντες επισκηψασθαι τουτο επενοησαν, το λεγειν αυτον παντα
προεγνωκεναι, ουκ επιστησας η ου βουληθεις επιστησαι τωι φιλαληθει των
γραψαντων, ομολογησαντων και προειρηκεναι τον Ἰησουν τοις μαθηταις οτι
"Παντες υμεις σκανδαλισθησεσθε εν τηι νυκτι ταυτηι" και ηληθευκεναι
σκανδαλισθεντων αυτων πεπροφητευκεναι δε και τωι Πετρωι· "Ὅτι προ αλεκτορο
φωνιας αρνησηι με τρις", και οτι Πετρος τρις ηρνησατο. Ει γαρ μη ησαν φιλαληθεις
αλλ' ως οιεται Κελσος πλασ ματα αναγραφοντες, ουκ αν Πετρον ανεγραψαν
αρνησαμενον η τους μαθητας Ἰησου σκανδαλιζομενους. Τις γαρ αν, ει και γεγονε
ταυτα, ηλεγξε τον λογον, οτι ουτως απηντησε; Καιτοι γε κατα το εικος εχρην
σεσιωπησθαι ταυτα ανθρωποις, βουλομενοις διδασκειν τους εντυγχανοντας τοις
ευαγγελιοις θανατου καταφρονειν υπερ της ομολογιας του χριστιανισμου· νυνι δ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

ορωντες οτι ο λογος δυναμει κρατησει των ανθρωπων εθηκαν και τα τοιαυτα, ουκ
οιδ' οπως ου βλαψοντα τους εντυγχανοντας ουδε προφασιν δωσοντα αρνησεως. 2.16
Πανυ δ' ευηθως φησι τους μαθητας προς παραιτησιν των κατα τον Ἰησουν
αναγεγραφεναι περι αυτου τοιαυτα· ωσπερ, φησιν, ει τις λεγων ειναι τινα δικαιον
δεικνυει αυτον αδικουντα, και λεγων οσιον δεικνυει φονευοντα, και λεγων
αθανατον δεικνυει νεκρον, πασι τουτοις επιφερων οτι προειρηκως αυτα ετυχεν.
Αυτοθεν γαρ ανομοιον αυτου το παραδειγμα, επει ουδεν ατοπον εστιν ανειληφοτα
τον εσομενον ανθρωποις εγκειμενον σκοπον περι του πως δει βιουν υποδεδειχεναι
ως δει υπερ ευσεβειας αποθνηισκειν, χωρις του χρησιμον τι τωι παντι γεγονεναι το
υπερ ανθρωπων αυτον αποθανειν, ως εν τωι προ τουτου εδειξαμεν λογωι. Ειτ' οιεται
οτι πασα η του παθους ομολογια βεβαιοι τον ελεγχον ου λυει. Ου γαρ ειδεν, οσα περι
τουτου και παρα τωι Παυλωι πεφιλοσοφηται και υπο των προφητων λελεκται· ελαθε
δε αυτον το ειρηκεναι τινα των εν ταις αιρεσεσι δοκησει τον Ἰησουν ταυτα
πεπονθεναι ου πεπονθοτα. Ου γαρ εγνωκως ειπε το· Ουδε γαρ τουτο ειπατε οτι
εδοκει μεν τοις ασεβεσιν ανθρωποις ταυτα πασχειν ουκ επασχε δε, αλλ' αντικρυς
παθειν ομολογειτε. Ἀλλ' ημεις το δοκειν επι του παθειν ου τασσομεν, ινα μη ψευδης
αυτου και η αναστασις ηι αλλ' αληθης. Ὁ γαρ αληθως αποθανων ει ανεστη, αληθως
ανεστη, ο δε δοκων αποτεθνηκεναι ουκ αληθως ανεστη. Ἐπει δε το περι της
αναστασεως Ἰησου Χριστου χλευαζουσιν οι απιστοι, παραθησομεθα μεν και
Πλατωνα λεγοντα Ἦρα τον Ἀρμενιου μετα δωδεκα ημερας εκ της πυρας εγηγερθαι
και απηγγελκεναι τα περι των εν ᾅδου, ως προς απιστους δε και τα περι της παρα τωι
Ἡρακλειδηι απνου ου παντηι εσται εις τον τοπον αχρηστα. Πολλοι δ' ιστορηνται και
απο των μνημειων επανελθοντες ου μονον αυτης ημερας αλλα γαρ και τηι εξης. Τι
ουν θαυμαστον, ει ο παραδοξως πολλα ποιησας και υπερ ανθρωπον και ουτως
εναργη, ως μη δυναμενους αντιβλεψαι τωι γεγονεναι αυτα κακιζειν δια του
κοινοποιειν αυτα προς τας γοητειας, και περι την εαυτου τελευτην ειχε τι πλειον·
ινα εκουσα μεν το σωμα καταλιπηι η ψυχη οικονομησαμενη δε τινα εξω αυτου παλιν
επανελθηι, οτε βουλεται; Τοιουτον δ' αναγεγραπται παρα τωι Ἰωαννηι ειρηκεναι ο
Ἰησους λογον εν τωι· "Ουδεις αιρει την ψυχην μου απ' εμου, αλλ' εγω τιθημι αυτην
απ' εμαυτου. Ἐξουσιαν εχω θειναι αυτην, και παλιν εξουσιαν εχω λαβειν αυτην".
Και ταχα δια τουτο προλαβων εξεληλυθεν απο του σωματος, ινα αυτο τηρησηι και μη
καταχθηι τα σκελη ως τα των συν αυτωι σταυρωθεντων ληιστων. "Του μεν γαρ
πρωτου οι στρατιωται κατεαξαν τα σκελη και του αλλου του συσταυρωθεντος αυτωι·
επι δε τον Ἰησουν ελθοντες και ιδοντες οτι εξεπνευσεν, ου κατεαξαν αυτου τα
σκελη." Ειπομεν ουν και προς το· Ποθεν ουν πιστον το προειρη κεναι; Το δε ποθεν
αθανατος ο νεκρος; μανθανετω ο βουλομενος οτι ουχ ο νεκρος αθανατος αλλ' ο
αναστας εκ νεκρων. Ου μονον ουν ουχ ο νεκρος αθανατος, αλλ' ουδ' ο προ του
νεκρου Ἰησους ο συνθετος αθανατος ην, ος γε εμελλε τεθνηξεσθαι. Ουδεις γαρ
τεθνηξομενος αθανατος αλλ' αθανατος, οτε ουκετι τεθνηξεται. "Χριστος δε εγερθεις
εκ νεκρων ουκετι αποθνηισκει· θανατος αυτου ουκετι κυριευει"· καν μη βουλωνται
οι ταυτα πως ειρηται νοησαι μη χωρησαντες. 2.17 Σφοδρα δε μωρον και το· Τις αν η
θεος η δαιμων η ανθρωπος φρονιμος προειδως αυτωι τοιαυτα συμβησομενα ουκ αν,
ει γε εδυνατο, εξεκλινεν αλλα συνεπιπτεν οις προ ηπιστατο; Και Σωκρατης γουν ᾔδει
το κωνειον πιομενος και τεθνηξομενος και εδυνατο, ειπερ επεισθη τωι Κριτωνι,
υπεξελθων την φυλακην μηδεν τουτων παθειν, αλλ' ειλετο κατα το φαινομενον
αυτωι ευλογον κρειττον αυτωι ειναι φιλοσοφως αποθανειν η αφιλοσοφως ζην. Ἀλλα
και Λεωνιδας ο Λακεδαιμονιων στρατηγος ειδως οσον ουδεπω τεθνηξομενος μετα
των εν Θερμοπυλαις ουκ επραγματευσατο το ζησαι αισχρως, αλλ' ειπε τοις συν
αυτωι· "Ἀριστησωμεν ως εν ᾅδου δειπνοποιησομενοι". Οις δε μελει ιστοριας τοιαυτας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

συναγαγειν πολλα ευρησουσι. Και τι θαυμαστον, ει ο Ἰησους επισταμενος τα
συμβησομενα ουκ εξεκλινεν αλλα περιεπιπτεν οις και προηπιστατο; Ὅπου και
Παυλος ο μαθητης αυτου ακουσας τα συμβησομενα αυτωι αναβαντι εις Ἱεροσολυμα
ομοσε τοις κινδυνοις εχωρησεν, επιπλησσων και τοις δεδακρυμενοις περι αυτον και
κωλυουσιν αναβηναι εις τα Ἱεροσολυμα. Πολλοι δε και των καθ' ημας επιστα μενοι,
ως ομολογησαντες μεν χριστιανισμον αποθανουνται αρνησαμενοι δε
απολυθησονται και τα υπαρχοντα απολη ψονται, κατεφρονησαν μεν του βιου
εκουσιως δε τον υπερ ευσεβειας θανατον ειλοντο. 2.18 Ἑξης δε τουτωι και αλλο
ευηθες φησιν ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος, οτι πως, ειπερ προειπε και τον
προδωσοντα και τον αρνησομενον, ουκ αν ως θεον εφοβηθησαν, ως τον μεν μη
προδουναι ετι τον δε μη αρνησασθαι; Και ουκ ειδε γε ο σοφωτατος Κελσος εν τωι
τοπωι την μαχην, οτι ει μεν ως θεος προεγνω και ουχ οιον τε ην αυτου την
προγνωσιν ψευσασθαι, ουχ οιον τε ην ουτε τον εγνωσμενον ως προδω σοντα μη
προδουναι ουτε τον λεχθεντα αρνησομενον μη αρνησασθαι· ει δ' οιον τ' ην τονδε
μεν μη προδωσειν τονδε δε μη αρνησεσθαι, ως και γενεσθαι αν το μη προδουναι και
το μη αρνησασθαι εν τοις ταυτα προμεμαθηκοσιν, ουκετι αληθης ην ο λεγων οτι οδε
μεν προδωσει οδε δε αρνησεται. Και γαρ ει προεγνω προδωσοντα, την πονηριαν
ειδεν, αφ' ης προδωσει, ητις ου παντως εκ της προγνωσεως ανετετραπτο. Παλιν τε
αυ ει κατειληφε τον αρνησομενον, την ασθενειαν ιδων, αφ' ης αρνησεται, προειπεν
οτι αρνησεται· η δ' ασθενεια ουκ εμελλεν ανατρεπεσθαι ουτως αθροως απο της
προγνωσεως. Ποθεν δε και το· Ἀλλ' αυτοι προεδωκαν τε και ηρνησαντο μηδεν αυτου
φροντισαντες; Ἐδειχθη γαρ περι μεν του προδοντος οτι ψευδος το μηδαμως αυτον
πεφροντικοτα του διδασκαλου προδεδωκεναι· ουδεν δ' ηττον και περι του
αρνησαμενου τουτο δεικνυται, ος "εξελθων εξω" μετα το αρνησασθαι "εκλαυσε
πικρως." 2.19 Ἐπιπολαιον δε και το· Ἤδη γαρ που και ανθρωπος επιβουλευομενος τε
και προαισθομενος εαν προειπηι τοις επιβουλευουσιν, αποτρεπονται και
φυλασσονται· πολλοι γαρ και προαισθομενοις τοις επιβουλευομενοις επεβουλευσαν.
Ἑξης ωσπερει το συμπερασμα επαγων τωι λογωι φησιν· Ουκουν επειδη προειρητο
ταυτα, γεγονεν, αδυνατον γαρ· αλλ' επειδη γεγονε, ψευδος ελεγχεται το
προειρηκεναι· παντηι γαρ αμηχανον τους προακουσαντας ετι προδουναι και
αρνησασθαι. Ἀνατραπεισι δε τοις προειρημενοις συνα νετραπη και το συμπερασμα
το· Ουκ επει προειρητο ταυτα, γεγονε. Φαμεν δ' οτι και γεγονεν, ως δυνατον, και
επει γεγονεν, αληθες δεικνυται το προειρηκεναι· το γαρ περι μελλοντων αληθες ταις
εκβασεσι κρινεται. Ψευδος ουν το υπ' αυτου ουτως ειρημενον, οτι ψευδος ελεγχεται
το προειρηκεναι, και ματην λελεκται τωι Κελσωι το· παντηι γαρ αμηχανον τους
προακουσαντας ετι προδουναι και αρνησασθαι. 2.20 Μετα ταυτα ιδωμεν, πως λεγει·
Ταυτα θεος, φησιν, ων προειπε, και παντως εχρην γενεσθαι το προειρημενον. Θεος
ουν τους αυτου μαθητας και προφητας, μεθ' ων συνεδειπνει και συνεπινεν, εις τουτο
περιηγαγεν, ωστε ασεβεις και ανοσιους γενεσθαι, ον εχρην μαλιστα παντας
ανθρωπους ευεργετειν, διαφεροντως δε τους εαυτου συνεσ τιους. Ἢ ανθρωπωι μεν ο
κοινωνησας τραπεζης ουκ αν ετι επεβουλευσε, θεωι δε <ο> συνευωχηθεις επιβουλος
εγινετο; Και οπερ ετι ατοπωτερον, αυτος ο θεος τοις συντραπεζοις επεβουλευσε,
προδοτας και δυσσεβεις ποιων. Και προς ταυτα δε, επει βουλει και τοις εμοι
φαινομενοις ευτελεσι του Κελσου επιχειρημασιν απανταν, τοιαυτα φησομεν. Ὁ μεν
Κελσος οιεται δια τουτο γινεσθαι το υπο τινος προγνωσεως θεσπισθεν, επει
εθεσπισθη· ημεις δε τουτο ου διδοντες φαμεν ουχι τον θεσπισαντα αιτιον ειναι του
εσομενου, επει προειπεν αυτο γενησομενον, αλλα το εσομενον, εσομενον αν και μη
θεσπισθεν, την αιτιαν τωι προγινωσκοντι παρεσχη κεναι του αυτο προειπειν. Και
ολον γε τουτο εν τηι προγνωσει του θεσπιζοντος αυτο τυγχανει· δυνατου δε οντος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

τουδε τινος γενεσθαι δυνατου δε και μη γενεσθαι, εσται το ετερον αυτων τοδε τι. Και
ου φαμεν οτι ο προγινωσκων, υφελων το δυνατον ειναι γενεσθαι και μη γενεσθαι,
οιονει τοιουτον τι λεγει· τοδε παντως εσται, και αδυνατον ετερως γενεσθαι. Και το
τοιουτο φθανει επι πασαν την περι του εφ' ημιν τινος προγνωσιν, ειτε κατα τας
θειας γραφας ειτε κατα τας Ἑλληνων ιστοριας. Και ο καλουμενος γε παρα τοις
διαλεκ τικοις αργος λογος, σοφισμα τυγχανων, ουκ εσται μεν σοφισμα οσον επι τωι
Κελσωι κατα δε τον υγιη λογον σοφισμα εστιν. Ἵνα δε το τοιουτο νοηθηι, απο μεν της
γραφης χρησομαι ταις περι του Ἰουδα προφητειαις η τηι του σωτηρος ημων περι
αυτου ως προδωσοντος προγνωσει· απο δε των ελλη νικων ιστοριων τωι προς τον
Λαιον χρησμωι, συγχωρων επι του παροντος ειναι αυτον αληθη, επει μη λυπει τον
λογον. Περι του Ἰουδα τοινυν εν εκατοστωι και ογδοωι λεγεται εκ προσωπου του
σωτηρος ψαλμωι, ου η αρχη· "Ὁ θεος, την αινεσιν μου μη παρασιωπησηις· οτι στομα
αμαρτωλου και στομα δολιου επ' εμε ηνοιχθη." Και τηρησας γε τα εν τωι ψαλμωι
γεγραμμενα ευρησεις οτι, ως προεγνωσται προδωσων τον σωτηρα, ουτως και αιτιος
ων της προδοσιας και αξιος των εν τηι προφητειαι λεγομενων δια την κακιαν αυτου
αρων. Ταδε γαρ παθετω "Ἀνθ' ων, φησιν, ουκ εμνησθη του ποιησαι ελεος και
κατεδιωξεν ανθρωπον πενητα και πτωχον." Ουκουν εδυνατο μνησθηναι "του
ποιησαι ελεος" και μη καταδιωξαι ον κατεδιωξε· δυναμενος δε ου πεποιηκεν αλλα
προεδωκεν, ωστε αξιος ειναι των εν τηι προφητειαι κατ' αυτου αρων. Και προς
Ἕλληνας δε χρησομεθα τωι ειρημενωι τουτον τον τροπον προς τον Λαιον, ειτε αυταις
λεξεσιν ειτε το ισοδυναμουν αυταις αναγραψαντος του τραγικου. Λεγεται τοινυν
προς αυτον απο του προε γνωκοτος δη τα εσομενα· Μη σπειρε παιδων αλοκα
δαιμονων βιαι· ει γαρ τεκνωσεις παιδ' αποκτενει σ' ο φυς, και πας σος οικος βησεται
δι' αιματων. Και εν τουτωι τοινυν δηλουται οτι δυνατον μεν ην τωι Λαΐωι μη σπειρειν
"παιδων αλοκα"· ουκ αν γαρ το μη δυνατον προσεταξεν αυτωι ο χρησμος· δυνατον δε
ην και το σπειρειν, και ουδετερον αυτων κατηναγκαστο. Ἠκολουθησε δε τωι μη
φυλαξαμενωι σπειραι "παιδων αλοκα" παθειν εκ του εσπαρκεναι τα της κατα
Οιδιποδα και Ἰοκαστην και τους υιους τραγωιδιας. Ἀλλα και ο αργος καλουμενος
λογος, σοφισμα ων, τοιουτος εστι λεγομενος επι υποθεσεως προς τον νοσουντα και
ως σοφισμα αποτρεπων αυτον χρησθαι τωι ιατρωι προς υγιειαν, και εχει γε ουτως ο
λογος· ει ειμαρται σοι αναστηναι εκ της νοσου, εαν τε εισαγαγηις τον ιατρον εαν τε
μη εισα γαγηις, αναστησηι· αλλα και ει ειμαρται σοι μη αναστηναι εκ της νοσου, εαν
τε εισαγαγηις τον ιατρον εαν τε μη εισα γαγηις, ουκ αναστησηι· ητοι δε ειμαρται σοι
αναστηναι εκ της νοσου η ειμαρται σοι μη αναστηναι· ματην αρα εισαγεις τον
ιατρον. Ἀλλα χαριεντως τουτωι τωι λογωι τοιουτον τι αντιπαραβαλλεται· ει ειμαρται
σοι τεκνοποιησαι, εαν τε συνελθηις γυναικι εαν τε μη συνελθηις, τεκνοποιησεις· αλλα
και ει ειμαρται σοι μη τεκνοποιησαι, εαν τε συνελθηις γυναικι η μη συνελθηις, ου
τεκνοποιησεις· ητοι δε ειμαρται σοι τεκνοποιησαι η μη τεκνοποιησαι· ματην αρα
συνερχηι γυναικι. Ὡς γαρ επι τουτου, επει αμηχανον και αδυνατον τεκνοποιησαι μη
συνελθοντα γυναικι, ου ματην παραλαμ βανεται το συνελθειν γυναικι· ουτως ει το
αναστηναι εκ της νοσου οδωι τηι απο ιατρικης γινεται, αναγκαιως παρα λαμβανεται ο
ιατρος, και ψευδος το "ματην εισαγεις τον ιατρον." Ὅλα δε ταυτα παρειληφαμεν δι'
α παρεθετο ο σοφωτατος Κελσος ειπων· Θεος ων προειπε, και παντως εχρην
γενεσθαι το προειρημενον. Ει γαρ του παντως ακουει αντι του κατηναγκασμενως, ου
δωσομεν αυτωι· δυνατον γαρ ην και μη γενεσθαι. Ει δε το παντως λεγει αντι του
εσται, οπερ ου κωλυεται ειναι αληθες, καν δυνατον ηι το μη γενεσθαι, ουδεν λυπει
τον λογον· ουδε γαρ ηκολουθει τωι προειρηκεναι τον Ἰησουν αληθως τα περι του
προδοτου η τα περι του αρνησαμενου το αυτον αυτοις αιτιον γενεσθαι ασεβειας και
ανοσιου πραξεως. Ἰδων γαρ αυτου το μοχθηρον ηθος ο καθ' ημας γινωσκων "τι ην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

εν τωι ανθρωπωι", και ορων α τολμησει εκ τε του φιλαργυρος ειναι και εκ του μη
βεβαιως περι του διδασκαλου φρονειν α εχρην ειπε μετα πολλων και το· "Ὁ
εμβαψας μετ' εμου την χειρα εις το τρυβλιον, εκεινος με παραδωσει." 2.21 Ὅρα δε
και το επιπολαιον και το αντικρυς ψευδος της τοιαυτης του Κελσου λεξεως,
αποφηναμενου οτι ανθρωπωι μεν ο κοινωνησας τραπεζης ουκ αν αυτωι επιβου
λευσειεν· ει δε ανθρωπωι ουκ αν επιβουλευσειε, πολλωι πλεον ο θεωι συνευωχηθεις
ουκ αν αυτωι επιβουλος εγινετο. Τις γαρ ουκ οιδεν οτι πολλοι κοινωνησαντες αλων
και τραπεζης επεβουλευσαν τοις συνεστιοις; Και πληρης εστιν η Ἑλληνων και
βαρβαρων ιστορια τοιουτων παραδειγματων· και ονειδιζων γε ο Παριος ιαμβοποιος
τον Λυκαμβην, μετα "αλας και τραπεζαν" συνθηκας αθετησαντα, φησι προς αυτον·
Ὅρκον δ' ενοσφισθης μεγαν αλας τε και τραπεζαν. Οις δε μελει της εν ιστοριαις
φιλομαθιας, ολοις γενομενοις αυτης και καταλιπουσι τα αναγκαιοτερα περι του ως
δη βιωτεον μαθηματα, πλειονα παραθησονται δεικνυντες οσοι κοινωνησαντες
τραπεζης τισιν επεβουλευσαν αυτοις. 2.22 Ειτα ως συναγαγων αραρυιαις αποδειξεσι
και ακολου θιαις τον λογον ειπε το· Και οπερ ετι ατοπωτερον, αυτος ο θεος τοις
συντραπεζοις επεβουλευσε, προδοτας και δυσσε βεις ποιων. Πως γαρ ο Ἰησους η
επεβουλευσεν η προδοτας και δυσσεβεις τους μαθητας εποιησεν, ουκ αν εχοι παρα
δεικνυειν ει μη εξ ης ενομισεν ακολουθιας, ην και ο τυχων ευχερεστατα διελεγξαι
αν. 2.23 Μετα ταυτα λεγει οτι, ει δεδοκτο αυτωι ταυτα, και τωι πατρι πειθομενος
εκολαζετο, δηλον οτι θεωι γε οντι και βουλομενωι ουτ' αλγεινα ουτ' ανιαρα ην τα
κατα γνωμην χρωμενα. Και ουχ εωρακε γε αυτος εαυτωι παρα ποδας εναντια ειπων.
Ει γαρ εδωκεν οτι εκολαζετο, επει δεδοκτο αυτωι ταυτα, και τωι πατρι πειθομενος
εμπαρειχεν εαυτον, δηλον οτι εκολαζετο, και ουχ οιον τε ην μη ειναι αλγεινα τα
προσαγομενα υπο των κολαζοντων· απροαιρετον γαρ ο πονος. Ει δε βουλομενωι ουτε
αλγεινα ουτε ανιαρα ην τα προσαγομενα, πως εδωκε το εκολαζετο; Ουχ εωρακε δε
οτι απαξ αναλαβων το δια γενεσεως σωμα ανειληφεν αυτο και πονων δεκτικον
τυγχανον και των τοις σωμασι συμβαι νοντων ανιαρων, ει του ανιαρου μη ως
προαιρετικου ακουοιμεν. Ὥσπερ ουν βουληθεις ανειληφε σωμα ου παντηι αλλης
φυσεως παρα την ανθρωπινην σαρκα, ουτως συνανει ληφε τωι σωματι και τα
αλγεινα αυτου και τα ανιαρα, ων προς το μη παθειν κυριος ουκ ην, επι τοις
διατιθεισιν οντος προσαγειν αυτωι τα αλγεινα και τα ανιαρα. Προαπε λογησαμεθα δε
εν τοις ανωτερω οτι βουληθεις μη ηκειν εις χειρας ανθρωπων ουκ εληλυθει αν.
Ἦλθε δε, επει εβουλετο, δια το προαποδεδομενον εκ του αυτον υπερ ανθρωπων
αποθανειν τωι παντι χρησιμον. 2.24 Ἑξης δε τουτοις θελων παραστησαι οτι αλγεινα
και ανιαρα ην τα συμβαντα αυτωι και οτι ουχ οιον τε ην βουλη θεντα αυτον ποιησαι
ειναι αυτα μη τοιαυτα λεγει· Τι ουν ποτνιαται και οδυρεται και τον του ολεθρου
φοβον ευχεται παραδραμειν, λεγων ωδε πως· "Ὦ πατερ, ει δυναται το ποτηριον
τουτο παρελθειν;" Και εν τουτοις δε ορα το του Κελσου κακουργον, οτι μη
αποδεξαμενος το φιλαληθες των αναγραψαντων τα ευαγγελια, δυνηθεντων μεν
παρασιωπησαι τα, ως Κελσος οιεται, εγκλητα ου σιωπησαντων δε δια πολλους
λογους, ους εν καιρωι τις αποδωσει το ευαγγελιον διηγουμενος, κατηγορει της
ευαγγελικης λεξεως προσεκ τραγωιδων και τιθεις μη τα αναγεγραμμενα· ου γαρ
ευρισκεται, πως ο Ἰησους οδυρεται. Και παραφραζει μεν το "Πατερ, ει δυνατον εστι,
παρελθετω το ποτηριον τουτο", ουκετι δε και το αυτοθεν εμφαινον την προς τον
πατερα ευσεβειαν αυτου και μεγαλοψυχιαν εξης δε τουτωι αναγεγραμμενον
παρατιθεται ουτως εχον· "Πλην ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ." Ἀλλ' ουδε την προς
το βουλημα του πατρος περι των κεκριμενων αυτον παθειν ευπειθειαν του Ἰησου
δηλουμενην εν τωι "Ει ου δυναται τουτο παρελθειν, εαν μη αυτο πιω, γενηθητω το
θελημα σου" προσποιειται ανεγνωκεναι, ομοιον τι ποιων τοις κακουργοτερον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

ακουουσι των θειων γραφων ασεβεσι και "αδικιαν εις το υψος" λαλουσι. Και γαρ
εκεινοι του μεν "Ἐγω αποκτενω" δοκουσιν ακηκοεναι και πολλακις ημιν αυτο
ονειδιζουσι, του δε "ζην ποιησω" ουδε μεμνηνται· του ολου ρητου δηλουντος τους
επι κοινωι κακωι ζωντας και ενεργουντας κατα κακιαν αποκτειννυσθαι απο του θεου,
ζωην δ' αυτοις κρειττονα αντεισαγεσθαι και ην δυη αν ο θεος τοις "τηι αμαρτιαι"
αποθανουσιν. Ουτω δ' εκεινοι ηκουσαν μεν του "Παταξω" ουκετι δε ορωσι το "καγω
ιασομαι"· ο τι ομοιον εστι <τωι> λεγομενωι υπο ιατρου, διελοντος σωματα και
τραυματα χαλεπα ποιησαντος επι τωι εξελειν αυτων τα βλαπτοντα και εμποδιζοντα
τηι υγιειαι, και ου καταληξαντος εις τους πονους και την διαιρεσιν αλλ'
αποκαθιστωντος τηι θεραπειαι το σωμα επι την προκειμενην αυτωι υγιειαν. Ἀλλα και
ουκ ηκουσαν ολου του "Αυτος γαρ αλγειν ποιει και παλιν αποκαθιστησιν" αλλα
μονου του "αλγειν ποιει". Ουτω τοινυν και ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος εκτεθειμενος
το "Ὦ πατερ, ειθε δυναιτο το ποτηριον τουτο παρελθειν", ουκετι δε και τα εξης και
τα παρισταντα την Ἰησου προς το παθος παρασκευην και ευτονιαν. Και ταυτα δε,
πολλην εχοντα διηγησιν απο σοφιας θεου οις ο Παυλος ωνομασε "τελειοις" ευλογως
παραδοθησομενην, λεγων· "Σοφιαν δε λαλουμεν εν τοις τελειοις", επι του παροντος
υπερτι θεμενοι επ' ολιγον υπομιμνησκομεθα των προς το προκειμενον χρησιμων.
2.25 Ἐλεγομεν δη και εν τοις ανωτερω οτι αι μεν τινες εισι φωναι του εν τωι Ἰησου
πρωτοτοκου "πασης κτισεως" ως η· "Ἐγω ειμι η οδος και η αληθεια και η ζωη" και αι
τουτοις παραπλησιαι, αι δε του κατ' αυτον νοουμενου ανθρωπου ως η του· "Νυν δε
με ζητειτε αποκτειναι, ανθρωπον, ος την αληθειαν υμιν λελαληκα, ην ηκουσα παρα
του πατρος". Και ενθαδε τοινυν διαγραφει εν τωι ανθρωπινωι αυτου και το της
ανθρωπινης σαρκος ασθενες και το του πνευματος προθυμον, το μεν ασθενες εν τωι
"Πατερ, ει δυνατον εστι, παρελθετω απ' εμου το ποτηριον τουτο", το δε προθυμον
του πνευματος εν τωι "Πλην ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ". Ει δε και την ταξιν των
λελεγμενων τηρησαι δει, προσχες οτι προτερον μεν ειρηται το, ως αν ειποι τις, κατα
την ασθενειαν της σαρκος εν τυγχανον, υστερον δε τα κατα την προθυμιαν του
πνευματος οντα πλειονα. Ἓν μεν γαρ το "Πατερ, ει δυνατον εστι, παρελθετω απ'
εμου το ποτηριον τουτο", πλειονα δε το τε "Ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ" και το
"Πατερ μου, ει ου δυναται τουτο παρελθειν, εαν μη αυτο πιω, γενηθητω το θελημα
σου." Τηρητεον δε και το μη ειρησθαι μεν· "Ἀπελθετω απ' εμου το ποτηριον τουτο",
λελεχθαι δε ευσεβως και μεθ' υποτιμησεως ολον τουτο· "Πατερ, ει δυνατον εστι,
παρελθετω απ' εμου το ποτηριον τουτο." Οιδα δε τινα και τοιαυτην εις τον τοπον
διηγησιν, οτι ορων ο σωτηρ οια ο λαος και Ἱερουσαλημ πεισεται επι τηι εκδικησει
των κατ' αυτου τετολμημενων υπο Ἰουδαιων, ου δι' αλλο τι η δια το προς εκεινους
φιλανθρωπον θελων μη παθειν τον λαον α εμελλε πασχειν φησι το "Πατερ, ει
δυνατον εστι, παρελ θετω απ' εμου το ποτηριον τουτο"· ως ει ελεγεν· επει εκ του με
πιειν τουτι το της κολασεως ποτηριον ολον εθνος υπο σου εγκαταλειφθησεται,
ευχομαι, ει δυνατον εστι, παρελθειν "απ' εμου το ποτηριον τουτο", ινα μη η μερις
σου τολμησασα κατ' εμου παντηι υπο σου εγκαταλειφθηι. Ἀλλα και ει, ως φησιν ο
Κελσος, μητ' αλγεινον τι μητ' ανιαρον τωι Ἰησου κατα τον καιρον τουτον εγινετο,
πως αν οι μετα ταυτα παραδειγματι του υπομενειν τα δι' ευσεβειαν επιπονα
εδυναντο χρησασθαι Ἰησου, μη παθοντι μεν τα ανθρωπινα μονον δε δοξαντι
πεπονθεναι; 2.26 Ἔτι δε λεγει ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος προς τους Ἰησου μαθητας
ως πλασαμενους ταυτα, οτι ουδε ψευδομενοι τα πλασματα υμων πιθανως
επικαλυψαι ηδυνηθητε. Και προς τοδε λελεξεται οτι ευχερης μεν ην οδος προς το
επικα λυψαι τα τοιαυτα το μηδε την αρχην αυτα αναγραψαι. Τις γαρ αν των
ευαγγελιων ταυτα μη περιεχοντων ονειδισαι εδυνατο ημιν επι τωι τον Ἰησουν
τοιαυτα παρα τηι οικονομιαι λελαληκεναι; Ου συνειδε δ' ο Κελσος οτι ουκ εστι κατα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

τους αυτους και ηπατησθαι περι του Ἰησου ως θεου και προφητευθεντος και
πλασασθαι περι αυτου δηλονοτι εγνω κοτας οτι ουκ αληθη τα πλασματα. Ἤτοι ουν
ουκ επλασαν αλλ' ουτως εφρονουν και ου ψευδομενοι ανεγραψαν, η ψευσαμενοι
ανεγραψαν και ταυτα ουκ εφρονουν ουδε απατη θεντες θεον αυτον ενομιζον. 2.27
Μετα ταυτα τινας των πιστευοντων φησιν ως εκ μεθης ηκοντας εις το εφεσταναι
αυτοις μεταχαραττειν εκ της πρωτης γραφης το ευαγγελιον τριχηι και τετραχηι και
πολλαχηι και μεταπλαττειν, ιν' εχοιεν προς τους ελεγχους αρνεισθαι.
Μεταχαραξαντας δε το ευαγγελιον αλλους ουκ οιδα η τους απο Μαρκιωνος και τους
απο Ουαλεντινου οιμαι δε και τους απο Λουκανου. Τουτο δε λεγομενον ου του
λογου εστιν εγκλημα αλλα των τολμησαντων ραιδιουργησαι τα ευαγγελια. Και
ωσπερ ου φιλοσοφιας εγκλημα εισιν οι σοφισται η οι Ἐπικουρειοι η οι Περιπατητικοι
η οιτινες ποτ' αν ωσιν οι ψευδοδοξουντες, ουτως ου του αληθινου χριστιανισμου
εγκλημα οι μεταχαραττοντες τα ευαγγελια και αιρεσεις ξενας επεισαγοντες τωι
βουληματι της Ἰησου διδασκαλιας. 2.28 Ἐπει δε μετα ταυτα και το προφηταις
χρησθαι Χριστιανους προκηρυξασι τα περι Ἰησου ονειδιζει ο παρα τωι Κελσωι
Ἰουδαιος, φησομεν προς τοις ανωτερω εις τουτο λελεγμενοις και οτι εχρην αυτον,
ως φησι, φειδομενον αν θρωπων, αυτας εκθεσθαι τας προφητειας και
συναγορευσαντα ταις πιθανοτησιν αυτων την φαινομενην αυτωι ανατροπην της
χρησεως των προφητικων εκθεσθαι. Ουτω γαρ αν εδοξε μη συναρπαζειν τηλικουτον
κεφαλαιον δια λεξειδιων ολιγων, και μαλιστα επει φησι μυριοις αλλοις
εφαρμοσθηναι δυνασθαι πολυ πιθανωτερον τα προφητικα η τωι Ἰησου. Και εχρην γε
αυτον προς την κρατησασαν Χριστιανων ταυτην ως ισχυροτατην αποδειξιν στηναι
επιμελως και καθ' εκαστην προφητειαν εκθεσθαι, πως αλλοις εφαρμοσθηναι
δυναται πολυ πιθανωτερον η τωι Ἰησου. Ἀλλ' ουδε συνειδεν οτι τουτ' ει αρα πιθανον
ην υπο τινος λεγεσθαι κατα Χριστιανων, υπο των αλλοτριων των προφητικων
γραμματων πιθανον ταχα ην· νυνι δε οπερ Ἰουδαιος αν ουκ ειπε περιεθηκεν ο
Κελσος τωι του Ἰουδαιου προσωπωι. Ου συγκαταθησεται γαρ ο Ἰουδαιος οτι μυριοις
εφαρμοσθηναι δυναται τα προφη τικα πολυ πιθανωτερον η τωι Ἰησου, αλλα περι
εκαστου την φαινομενην αυτωι διηγησιν αποδιδους στηναι πειρασεται προς την των
Χριστιανων εκδοχην, ου παντως μεν πιστικα λεγων πειρωμενος δε το τοιουτο
ποιειν. 2.29 Φθασαντες δ' εν τοις ανωτερω ειρηκαμεν περι του τον Χριστον
προφητευεσθαι δυο επιδημιαις χρησομενον εις το των ανθρωπων γενος· διοπερ
ουκετι χρεια ημας απολο γησασθαι προς το λεγομενον ως υπο του Ἰουδαιου, οτι
μεγαν και δυναστην και πασης της γης και παντων των εθνων και στρατοπεδων
κυριον φασιν οι προφηται ειναι τον επιδημησοντα. Ἰουδαικως δ' οιμαι ειπε και κατα
την εκεινων χολην μετα του χωρις αποδειξεως καν πιθανης λοιδορειν τον Ἰησουν,
οτι ουχι <δε> τοιουτον ολεθρον κατηγγειλαν. Καιτοι ουτε Ἰουδαιοι ουτε Κελσος ουτε
αλλος τις μετα αποδειξεως εχει παραστησαι οτι ολεθρος τοσουτους ανθρωπους
επιστρεφει απο της χυσεως των κακων επι τον κατα φυσιν μετα σωφροσυνης και
των λοιπων αρετων βιον. 2.30 Παρερριψε δ' ο Κελσος και το· Θεον δε και θεου υιον
ουδεις εκ τοιουτων συμβολων και παρακουσματων ουδ' εξ ουτως αγεννων
τεκμηριων συνιστησιν. Ἐχρην δε αυτον τα παρακουσματα εκθεμενον ελεγξαι και τα
αγεννη τεκμηρια λογωι παραστησαι· ιν' ει τι πιθανον εδοκει λεγειν ο Χριστια νος,
αγωνισασθαι προς αυτο πειραθηι και ανατρεψαι τον λογον. Ὅπερ δε ειπε περι του
Ἰησου απηντησε μεν ως περι μεγαλου, ουκ εβουληθη δε ιδειν οτι τουτ' απηντησεν,
ως η εναργεια παριστησι περι του Ἰησου. Ὡς γαρ ο ηλιος, φησι, παντα τα αλλα
φωτιζων πρωτον αυτον δεικνυει, ουτως εχρην πεποιηκεναι τον υιον του θεου.
Ειποιμεν αν ουν οτι και πεποιηκεν· "Ἀνετειλε" γαρ "εν ταις ημεραις αυτου
δικαιοσυνη, και πληθος ειρηνης" γεγονεν αρξαμενον απο της γενεσεως αυτου,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

ευτρεπιζοντος του θεου τηι διδασ καλιαι αυτου τα εθνη, ιν' υπο ενα γενηται των
Ῥωμαιων βασιλεα, και μη δια το προφασει των πολλων βασιλειων αμικτον των
εθνων προς αλληλα χαλεπωτερον γενηται τοις αποστολοις του Ἰησου το ποιησαι
οπερ προσεταξεν αυτοις ο Ἰησους ειπων· "Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα
εθνη." Και σαφες γε οτι κατα την Αυγουστου βασιλειαν ο Ἰησους γεγεννηται, του, ιν'
ουτως ονομασω, ομαλισαντος δια μιας βασιλειας τους πολλους των επι γης. Ἦν δ'
αν εμποδιον του νεμηθηναι την Ἰησου διδασκαλιαν εις πασαν την οικουμενην το
πολλας ειναι βασιλειας ου μονον δια τα προειρημενα αλλα και δια το αναγκαζεσθαι
στρατευεσθαι και υπερ των πατριδων πολεμειν τους πανταχου· ο τε εγινετο προ των
Αυγουστου χρονων και ετι γε ανωτερω, οτε γε χρεια ην ως Πελοποννησιων και
Ἀθηναιων ειναι πολεμον ουτω και ετερων προς ετερους. Πως ουν οιον τε ην την
ειρηνικην ταυτην διδασκαλιαν και μηδε εχθρους επιτρεπουσαν αμυνεσθαι κρατησαι,
ει μη τα της οικουμενης τηι Ἰησου επιδημιαι μετεβεβλητο πανταχου επι το ημερω
τερον; 2.31 Μετα ταυτα Χριστιανοις εγκαλει ως σοφιζομενοις εν τωι λεγειν τον υιον
του θεου ειναι αυτολογον, και οιεται γε κρατυνειν το εγκλημα, επει λογον
επαγγελλομενοι υιον ειναι του θεου αποδεικνυμεν ου λογον καθαρον και αγιον
αλλα ανθρωπον ατιμοτατα απαχθεντα και αποτυμπανισθεντα. Και περι τουτου δ' εν
τοις ανωτερω ως εν επιτομηι προς τας Κελσου κατηγοριας ειρηται· εν οις
απεδεικνυτο ο "πασης κτισεως" "πρωτοτοκος" ανειληφως σωμα και ψυχην
ανθρωπινην, και οτι ο θεος ενετειλατο περι των τοσουτων εν κοσμωι, και εκτισθη,
και οτι ο την εντολην λαβων ο θεος λογος ην. Και επει Ἰουδαιος εστιν ο παρα τωι
Κελσωι ταυτα λεγων, ουκ ατοπως χρησομεθα τωι· "Ἐξαπεστειλε τον λογον αυτου και
ιασατο αυτους, και ερρυσατο αυτους εκ των διαφθορων αυτων"· ου και ανωτερω
εμνησθημεν. Ἐγω δε και πολλοις Ἰουδαιοις και σοφοις γε επαγγελλομενοις ειναι
συμβαλων ουδενος ακηκοα επαινουντος το λογον ειναι τον υιον του θεου, ως ο
Κελσος ειρηκε, και τουτο περιαπτων τωι του Ἰουδαιου προσωπωι λεγοντος· Ὡς ει γε ο
λογος εστιν υμιν υιος του θεου, και ημεις επαι νουμεν. 2.32 Προειρηται δ' ημιν οτι
ουτ' αλαζων ουτε γοης δυναται ειναι ο Ἰησους· διο ουκ αναγκαιον επαναλαμβανειν
τα ειρημενα, ινα μη προς τας ταυτολογιας Κελσου και ημεις ταυτολογωμεν.
Ἐγκαλων δε τηι γενεαλογιαι τα μεν και παρα Χριστιανοις ζητουμενα και υπο τινων
ως εγκληματα προσαγομενα τηι διαφωνιαι των γενεαλογιων ουδαμως ωνομασεν. Ου
γαρ ᾔδει ο ως αληθως αλαζων Κελσος και επαγγελλομενος ειδεναι παντα τα
Χριστιανων φρονιμως επαπορησαι τηι γραφηι. Φησι δε απηυθαδησθαι τους γενεα
λογησαντας απο του πρωτου φυντος και των εν Ἰουδαιοις βασιλεων τον Ἰησουν.
Και οιεται τι εισφερειν γενναιον, οτι ουκ αν η του τεκτονος γυνη τηλικουτου γενους
τυγχανουσα ηγνοει. Τι γαρ τουτο προς τον λογον; Ἔστω οτι ουκ ηγνοει· τι λυπει τα
προκειμενα; Ἀλλα αγνοειτω· ποθεν, οτι ηγνοει, ουκ ην απο του πρωτου ανθρωπου
και ουκ ανηγετο αυτης το γενος επι τους εν Ἰουδαιοις βασιλευσαντας; Ἢ αναγκαιον
οιεται ο Κελσος τους πενεστερους εκ παντων πενεστερων προγονων γεγονεναι η
τους βασιλεις εκ βασι λεων; ∆ιατριβειν ουν περι τον λογον δοκει μοι ειναι ματαιον,
φανερου οντος οτι και κατα τους ημετερους χρονους εκ πλουσιων και ενδοξων
γεγονασι τινες της Μαριας πενεστεροι και εξ ασημοτατων ηγουμενοι εθνων και
βασιλεις. 2.33 Τι δε, φησι, και γενναιον εδρασεν οιον θεος, καταφρο νων ανθρωπων
και διαγελων και παιζων το συμβαινον ο Ἰησους; Πυνθανομενωι δη αυτωι ποθεν αν
αποκρινοιμεθα, καν εχωμεν παριστανειν το γενναιον και το παραδοξον επι τοις
συμβεβηκοσιν αυτωι, η απο των ευαγγελιων, οτι "Ἡ γη εσεισθη και αι πετραι
εσχισθησαν και τα μνημεια ηνεωιχθη" "και το καταπετασμα του ναου εσχισθη απο
ανωθεν εως κατω" "και σκοτια εγενετο" εν καιρωι ημερας "του ηλιου εκλιποντος";
Ἀλλ' εαν πιστευηι μεν τοις ευαγγελιοις ο Κελσος, οπου κατηγορειν <Ἰησου> και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

Χριστιανων οιεται, απιστηι δε επι των συνισταντων την εν Ἰησου θεοτητα, φησομεν
αυτωι· ω ουτος, η πασιν απιστει και μηδ' εγκαλειν νομιζε, η πιστευων πασι θαυμαζε
θεου λογον ενανθρωπησαντα και ολον το των ανθρωπων γενος ωφελησαι
βουληθεντα. Γενναιον δ' εργον του Ἰησου το μεχρι σημερον θεραπευεσθαι τωι
ονοματι αυτου ους ο θεος βουλεται. Περι δε της επι Τιβεριου Καισαρος εκλειψεως, ου
βασιλευοντος και ο Ἰησους εοικεν εσταυρωσθαι, και περι των μεγαλων τοτε
γενομενων σεισμων της γης ανεγραψε και Φλεγων εν τωι τρισκαιδεκατωι η τωι
τεσσαρεσκαιδεκατωι οιμαι των Χρο νικων. 2.34 Παιζων δ' ως οιεται τον Ἰησουν ο
παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος ειδεναι αναγεγραπται τον Ευριπιδου Βακχον λεγοντα·
Λυσει μ' ο δαιμων αυτος, οταν εγω θελω. Ου πανυ μεν ουν Ἰουδαιοι τα Ἑλληνων
φιλολογουσιν.Ἀλλ' εστω τινα των Ἰουδαιων και φιλολογον ουτω γεγονεναι· πως
ουν ο Ἰησους, επει μη ελυσεν αυτον δεδεμενον, ουδε εδυνατο λυσαι; Ἢ γαρ εκ των
εμων γραφων πιστευετω οτι και Πετρος δεδεμενος εν φυλακηι αγγελου λυσαντος
τους δεσμους εξηλθε, και Παυλος μετα του Σιλα εν Φιλιπ ποις της Μακεδονιας υπο
"ξυλον" δεδεμενος ελυθη θειαι δυναμει, οτε και "θυραι" της φυλακης "ηνοιχθησαν".
Ἀλλ' εικος οτι ταυτα γελαι ο Κελσος η και ουδαμως ανεγνω την ιστοριαν· εδοξε γαρ
αν λεγειν προς αυτην οτι και γοητες τινες επωιδαις δεσμους λυουσι και θυρας
ανοιγουσιν, ινα κοινοποιησηι τα των γοητων προς τα παρ' ημιν ιστο ρουμενα. Ἀλλ'
ουδ' ο καταδικασας, φησιν, αυτον επαθε τι, οιον ο Πενθευς μανεις η σπαραχθεις. Ουκ
ειδε δ' οτι ουχ ουτω Πιλατος ην καταδικασας αυτον, ος γε "ᾔδει οτι δια φθονον
παρεδωκαν αυτον" οι Ἰουδαιοι, ως το Ἰουδαιων εθνος· οπερ καταδεδικασται υπο
θεου σπαραχθεν και εις πασαν την γην υπερ τον Πενθεως σπαραγμον διασπαρεν. ∆ια
τι δε και εκων παρεπεμψατο τα περι της γυναικος Πιλατου, εωρακυιας οναρ και
ουτω κεκινημενης υπ' αυτου, ως προσπεμψαι τωι ανδρι και λεγειν· "Μηδεν σοι και
τωι ανθρωπωι τουτωι τωι δικαιωι· σημερον γαρ κατ' οναρ πολλα επαθον δι' αυτον";
Παλιν τε αυ σιωπων τα εμφαινοντα την του Ἰησου θειοτητα ο Κελσος ονειδιζει εκ
των γεγραμμενων εν τωι ευαγγελιωι περι του Ἰησου, παρατιθεμενος τους
εμπαιξαντας αυτωι και φοινικιδα περιθεντας και τον εξ ακανθων στεφανον και τον
εν τηι χειρι καλαμον. Ποθεν ουν, ω Κελσε, ταυτα μεμαθηκας η απο των ευαγγελιων;
Ἆρ' ουν συ μεν εωρας ταυτα ονειδισμου αξια, οι δ' αναγραφοντες αυτα ου κατενοουν
οτι συ μεν καταγελασηι και οι σοι παραπλησιοι αλλοι δε παραδειγμα ληψονται του
καταφρονειν γελωντων και χλευαζοντων επι ευσεβειαι τον δι' αυτην ετοιμως
αποθανοντα; Μαλλον ουν θαυμαζε αυτων το φιλαληθες και του ταυτα εκουσιως
παθοντος υπερ ανθρωπων και μετα πασης ανεξι κακιας και μακροθυμιας αυτα
υπομειναντος <το γενναιον>· ου γαρ ανεγεγραπτο οτι ωδυρατο η τι αγεννες εκ του
καταδεδικασθαι ενοησεν η ανεφθεγξατο. 2.35 Προς δε το· Τι ουκ ει μη προσθεν αλλα
νυν γουν θειον τι επιδεικνυται και της αισχυνης ταυτης εαυτον ρυεται και τους
εβριζοντας εις εαυτον τε και τον πατερα δικαιοι; λεκτεον οτι το παραπλησιον εστιν
ειπειν και προς Ἕλληνας, προνοιαν εισαγοντας και θεοσημιας παραδεχο μενους
γενεσθαι, τι δη ποτε τους υβριζοντας το θειον και αναιρουντας προνοιαν ου κολαζει
ο θεος; Ὡς γαρ εαν απολογησωνται προς ταυτα Ἕλληνες, και ημεις τα ομοια η και
κρειττονα ερουμεν. Γεγονε δε και θεοσημια τις εξ ουρανου, ο εκλιπων ηλιος, και τα
λοιπα παραδοξα, εμφα νιζοντα οτι θειον τι και πλειον των πολλων ειχεν ο σταυρω
θεις. 2.36 Ειτα φησιν ο Κελσος· Τι φησι και ανασκολοπιζο μενου του σωματος; Ποιος
ιχωρ, οιος περ τε ρεει μακαρεσσι θεοισιν; Ἐκεινος μεν ουν παιζει, ημεις δ' απο των
σπουδαιων ευαγγελιων, καν μη Κελσος βουληται, παραστησομεν οτι ιχωρ μεν ο
μυθικος και ομηρικος ουκ ερρευσεν αυτου απο του σωματος· ηδη δ' αυτου
αποθανοντος "Εις των στρα τιωτων λογχηι την πλευραν ενυξε, και εξηλθεν αιμα και
υδωρ. Και ο εωρακως μεμαρτυρηκε, και αληθινη αυτου εστιν η μαρτυρια, κακεινος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

οιδεν οτι αληθη λεγει." Των μεν ουν αλλων νεκρων σωματων το "αιμα" πηγνυται
και "υδωρ" καθαρον ουκ απορρει, του δε κατα τον Ἰησουν νεκρου σωματος το
παραδοξον και περι το νεκρον σωμα ην "αιμα και υδωρ" απο των πλευρων
προχυθεν. Ει δ' εις μεν το κατηγορειν Ἰησου και Χριστιανων φερων απο του
ευαγγελιου ουδε καλως ερμηνευομενας λεξεις, σιωπων δε τα παρισταντα την
θεοτητα του Ἰησου ακουειν βουλεται τας θεοσημιας, αναγνωτω το ευαγγελιον και
ορατω οτι και "Ὁ εκατονταρχης και οι μετ' αυτου τηρουντες τον Ἰησουν ιδοντες τον
σεισμον και τα γινομενα εφοβηθησαν σφοδρα, λεγοντες· Θεου υιος ην ουτος." 2.37
Μετα ταυθ' ο απο του ευαγγελιου εκλαβων λεξεις, ων κατηγορειν νομιζει, το οξος
και την χολην ονειδιζει τωι Ἰησου ως χανδον επι το πιειν ωρμημενωι και μη διακαρ
τερησαντι την διψαν, ως και ο τυχων ανθρωπος πολλακις διακαρτερει. Και τουτο
ιδιαι μεν εν τηι τροπολογιαι τυγχανει διηγησεως· νυν δε κοινοτερας αν τοιαυτης
αποκρισεως προς τα επηπορημενα εχοιτο το λεγομενον, οτι και περι τουτου
προφηται προειπον. Γεγραπται γαρ εν εξηκοστωι και ογδοωι ψαλμωι εκ προσωπου του
Χριστου· "Και εδωκαν εις το βρωμα μου χολην, και εις την διψαν μου εποτισαν με
οξος." Ἢ λεγετωσαν Ἰουδαιοι, τις εστιν ο εν τωι προφητηι ταυτα λεγων, και
παραστησατωσαν απο της ιστοριας τον ανειληφοτα "εις το βρωμα" εαυτου "χολην"
και ποτισθεντα "οξος"· η καν τολμησατωσαν λεγειν ον οιονται επιδημησειν Χριστον
μελλειν εν τουτοις γινεσθαι, ιν' ημεις ειπωμεν· τι ουν λυπει ηδη γεγονεναι το
προφητευθεν; Ὅπερ και αυτο προ τοσουτων λεχθεν χρονων ικανον εστι μετα των
αλλων προφητικων προγνω σεων κινησαι τον ευγνωμονως ολα τα πραγματα
εξεταζοντα προς το συγκαταθεσθαι ως Χριστωι προφητευθεντι και υιωι του θεου τωι
Ἰησου. 2.38 Μετα ταυτα φησιν ετι προς ημας ο Ἰουδαιος· Ταυτ' ουν ημιν εγκαλειτε,
ω πιστοτατοι, διοτι τουτον ου νομιζομεν θεον ουδε συντιθεμεθα υμιν οτι επ'
ανθρωπων ωφελειαι ταυτα υπεμεινεν, ινα και ημεις κολασεων καταφρο νωμεν; Και
προς ταυτα δε φησομεν οτι εγκαλουμεν Ἰου δαιοις, εντραφεισι νομωι και προφηταις
τοις Χριστον προκαταγγελλουσιν, επει μητε τα προσαγομενα αυτοις υφ' ημων εις
αποδειξιν περι του τουτον ειναι τον Χριστον λυουσιν, απολογιαν <αν> ποριζομενοι
του μη πιστευειν την λυσιν, μητε ως μη λυοντες πιστευουσι τωι προφητευθεντι,
εναργως παραστησαντι εν τοις μαθητευσασιν αυτωι και μετα τον χρονον της
ενσωματωσεως εαυτου οτι επ' ανθρω πων ωφελειαι ταυθ' υπεμεινε, σκοπον εχων
της πρωτης επιδημιας ουχι κρινειν τα ανθρωπων και προ του διδαξαι και
μαρτυρασθαι περι των πρακτεων και μη τους μεν πονηρους κολαζειν τους δ'
αγαθους συζειν, αλλα σπειραι παραδοξως τον εαυτου λογον και μετα τινος
δυναμεως θειοτερας παντι τωι ανθρωπων γενει, ως οι προφηται και ταυτα
παρεστησαν. Ἔτι δ' εγκαλουμεν αυτοις, επει την υπαρχουσαν δυναμιν
επιδεικνυμενωι ουκ επιστευσαν αλλ' "εν Βεελζεβουλ, τωι αρχοντι των δαιμονιων",
ειρηκασι τους δαιμονας αυτον αποβεβληκεναι της των ανθρωπων ψυχης.
Ἐγκαλουμεν δ' οτι και το φιλανθρωπον αυτου, μη υπερορωντος ου μονον πολιν
αλλ' ουδε κωμην τινα της Ἰουδαιας, ινα πανταχου απαγγειληι την βασιλειαν του
θεου, διαβαλλοντες πλανην κατηγορουσιν αυτου ως αλωμενου και αλυοντος εν
αγεννει σωματι· ου γαρ αγεννες το τοσουτους υπομειναν υπερ ωφελειας των
πανταχου ακουειν δυναμενων πονους. 2.39 Πως δ' ουκ αντικρυς ψευδος το υπο του
παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιου λεγομενον, οτι μηδενα πεισας μεχρι εζη ο γε μηδε τους
εαυτου μαθητας εκολασθη και τοιαυτα υπεμεινε; Ποθεν γαρ ο φθονος υπο των παρα
Ἰουδαιοις αρχιερεων και πρεσβυτερων και γραμματεων εκινηθη κατ' αυτου η εκ του
πληθη πειθομενα ακολουθειν αυτωι και εις τας ερημιας, κρατουμενα ου μονον υπο
της των λογων αυτου ακολουθιας αρμοζοντα τοις ακουουσιν αει λεγοντος, αλλα και
ταις δυναμεσιν εκπληττοντος τους μη τηι του λογου αυτου ακολουθιαι πιστευοντας;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

Πως δ' ουκ αντικρυς ψευδος οτι ουδε τους εαυτου επεισε μαθητας, τους παθοντας
μεν ανθρωπινον τι απο δειλιας τοτε–ουδεπω γαρ ησαν προς ανδριαν ηκονημενοι–ου
μην τα κριθεντα αυτοις ως περι Χριστου αποθεμενους; Ὁ μεν γαρ Πετρος μετα το
αρνησασθαι συναισθομενος οι γεγονε κακων "εξελθων εξω εκλαυσε πικρως"· οι δε
λοιποι πεπληγοτες υπο της επ' αυτωι αθυμιας–ετι γαρ αυτον εθαυμαζον–
εβεβαιωθησαν δια της επιφανειας αυτου προς το πιστευειν ετι μαλλον και
βεβαιοτερον παρα το προτερον οτι υιος ην του θεου. 2.40 Και αφιλοσοφον δε τι
παθων ο Κελσος την εν ανθρω ποις υπεροχην ουκ εν λογωι σωτηριωι και ηθει
καθαρωι φανταζεται ειναι, αλλα εν τωι παρα την υποθεσιν ου ανειληφε προσωπου
ποιησαι και ανειληφοτα το θνητον μη αποθανειν, η αποθανειν μεν ουχι δε θανατον
τον δυναμενον παραδειγμα γενεσθαι τοις και απ' αυτου του εργου εισομενοις υπερ
ευσεβειας αποθνηισκειν και παρρησιαζεσθαι εν αυτηι προς τους εσφαλμενους εν τωι
περι ευσεβειας και ασεβειας τοπωι και νομιζοντας τους μεν ευσεβεις ειναι
ασεβεστατους τους δε πλανωμενους περι θεου και παντι μαλλον η θεωι εφαρμο
ζοντας την περι αυτου αδιαστροφον εννοιαν υπολαμβανοντας ειναι ευσεβεστατους.
και μαλιστα οτε και επι το αναιρειν ορμωσι τους τηι εναργειαι του ενος και επι πασι
θεου εαυτους οληι ψυχηι "μεχρι θανατου" επιδεδωκοτας. 2.41 Ἔτι δ' εγκαλει τωι
Ἰησου ο Κελσος δια του ιουδαικου προσωπου, ως μη δειξαντι εαυτον παντων δη
κακων καθα ρευοντα. Ποιων δη κακων, λεγετω ο Κελσου λογιος, ουκ εδειξεν εαυτον
καθαρευοντα ο Ἰησους; Ει μεν γαρ των κυριως κακων λεγει αυτον μη
κεκαθαρευκεναι, παραστησατω εναργως κακιας εργον εν αυτωι· ει δε κακα νομιζει
πενιαν και σταυρον και την απο των ατοπων ανθρωπων επιβουλην, δηλον οτι και
Σωκρατει φησι κακα συμβεβηκεναι, μη δυνηθεντι εαυτον αποδειξαι καθαρον απο
των κακων. Ὅσος δε και αλλος χορος πενητων εστι παρ' Ἕλλησι φιλοσο φησαντων
και εκουσιον πενιαν αναδεξαμενων, και οι πολλοι Ἑλληνων ισασιν εκ των
αναγραφεντων περι μεν ∆ημοκριτου, μηλοβοτον εασαντος την ουσιαν, περι δε
Κρατητος, εαυτον ελευθερωσαντος δια του τοις Θηβαιοις χαρισασθαι το υπερ πασης
της κτησεως πραθεισης δοθεν αυτωι αργυριον· αλλα και ∆ιογενης δι' υπερβαλλουσαν
ευτελειαν πιθον ᾤκει, και παρ' ουδενι των νουν εχοντων καν μετριον τουτου γε
χαριν ∆ιογενης εν κακοις ην. 2.42 Ἔτι δ' επει βουλεται μηδε ανεπιληπτον γεγονεναι
τον Ἰησουν ο Κελσος, παραστησατω, τις των αρεσκομενων τωι λογωι αυτου το
αληθως επιληπτον του Ἰησου ανεγραψεν· η, ει μη απο τουτων αυτου κατηγορει ως
επιληπτου, δεικνυτω, ποθεν μαθων ουκ ανεπιληπτον αυτον ειρηκεν. Ἐποιησε μεν
ουν α επηγγειλατο πιστα δι' ων ωφελησε τους προσεχοντας αυτωι ο Ἰησους. Και αει
ορωντες πληρουμενα τα ειρημενα υπ' αυτου, πριν γενηται, το "κηρυχθηναι το
ευαγγελιον" εν ολωι τωι κοσμωι, και πορευθεντας αυτου τους μαθητας εις "παντα τα
εθνη" τον λογον αυτου κατηγγελ κεναι, ετι δε περι του "επι ηγεμονας και βασιλεις"
αχθη σεσθαι μελλειν δι' ουδεμιαν αλλην αιτιαν η την διδασκαλιαν αυτου,
τεθηπαμεν αυτον και οσημεραι βεβαιουμεν την εις αυτον πιστιν. Ουκ οιδα δ' απο
ποιων μειζονων και εναργεσ τερων εβουλετο αυτον πιστα ποιησαι τα προειρημενα ο
Κελσος· ει μη αρα, ως φαινεται, μη επισταμενος τον λογον τον Ἰησουν ανθρωπον
γενομενον εβουλετο μηδεν ανθρωπινον παθειν μηδε γενεσθαι ανθρωποις
παραδειγμα γενναιον περι του φερειν τα συμβαινοντα. Καν οικτιστα τωι Κελσωι ταυτ'
ειναι δοκοιη και επονειδιστοτατα, επει πονον μεν το μεγιστον οιδε των κακων
ηδονην δε το τελειον αγαθον, οπερ ουδεις των προνοιαν εισαγοντων φιλοσοφων
και ανδριαν ομολογουντων ειναι αρετην και καρτεριαν και μεγαλοψυχιαν
παρεδεξατο· ου διεβαλεν ουν την εις αυτον πιστιν ο Ἰησους δι' ων υπεμεινεν, αλλα
μαλλον εν τοις ανδριαν αποδεξασθαι βουλομενοις εκρατυνε και εν τοις διδαχθεισιν
υπ' αυτου το μεν κυριως και αληθως ζην το μακαριον ουκ ειναι ενταυθα αλλ' "εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

τωι" καλουμενωι κατα τους λογους αυτου "μελλοντι αιωνι", το δ' εν τωι ενεστωτι
αιωνι λεγομενωι ζην συμφοραν ειναι η αγωνα τον πρωτον και μεγιστον της ψυχης.
2.43 Μετα δε ταυτα λεγει προς ημας οτι ου δη που φησετε περι αυτου οτι μη πεισας
τους ωδε οντας εστελλετο εις ᾅδου πεισων τους εκει. Καν μη βουληται ουν, τουτο
φαμεν, οτι και εν σωματι ων ουκ ολιγους επεισεν αλλα τοσουτους, ως δια το πληθος
των πειθομενων επιβουλευθηναι αυτον, και γυμνη σωματος γενομενος ψυχη ταις
γυμναις σωματων ωμιλει ψυχαις, επιστρεφων κακεινων τας βουλο μενας προς
αυτον η ας εωρα δι' ους ᾔδει αυτος λογους επιτηδειοτερας. 2.44 Ἑξης δε τουτοις ουκ
οιδ' οπως σφοδρα ευηθες λεγει οτι, ειπερ ατοπους απολογιας ευρισκοντες, εφ' οις
καταγε λαστως εξηπατηθητε, οιεσθε αληθως απολογεισθαι, τι κωλυει και αλλους,
οσοι καταγνωσθεντες κακοδαιμονεστερον απηλλαξαν, μειζονας νομιζειν ειναι και
θειοτερους τουτου αγγελους; Ὅτι δ' αντικρυς και σαφως ουδεν ομοιον εχει ο παθων
τα αναγεγραμμενα Ἰησους τοις κακοδαιμονεστερον απαλλαξασι δια γοητειαν η
οτιδηποτε εγκλημα αλλο, παντι τωι δηλον. Ουδε γαρ δυναται τις παραστησαι γοητων
εργον επιστρεψαν ψυχας απο των πολλων εν ανθρωποις αμαρτηματων και της κατα
την κακιαν χυσεως. Ἐπει δε και ληισταις αυτον παραβαλων ο παρα τωι Κελσωι
Ἰουδαιος φησιν οτι δυναιτο αν τις ομοιως αναισχυντων και περι ληιστου και
ανδροφονου κολασθεντος ειπειν οτι ουτος γε ουχι ληιστης αλλα θεος ην· προειπε γαρ
τοις συλληισταις οτι πεισεται τοιαυτα, οια δη πεπονθε· λεγοιτ' αν πρωτον μεν οτι ου
παρα το προειρηκεναι αυτον ταυτα πεισεσθαι τοιαυτα υπολαμβανομεν περι του
Ἰησου, οποια και φρονουν τες παρρησιαζομεθα εν αυτωι ως απο θεου ημιν κατεληλυ
θοτι· δευτερον δε και ταυτα λεγομεν εν τοις ευαγγελιοις προειρησθαι πως, επει
"μετα ανομων ελογισθη" ο Ἰησους παρα τοις ανομοις, ληιστην μαλλον τον "δια
στασιν" "και φονον" βληθεντα εις φυλακην βουλομενοις απολυθηναι τον δ' Ἰησουν
σταυρωσαι, και σταυρωσασιν αυτον μεταξυ ληιστων δυο. Και αει δ' εν τοις γνησιοις
μαθηταις και μαρτυρουσι τηι αληθειαι ο Ἰησους συσταυρουται ληισταις και την αυτην
αυτοις παρα ανθρωποις καταδικην πασχει. Και φαμεν οτι, ειπερ ουτοι ομοιον τι
ληισταις εχουσιν οι δια την εις τον δημιουργον ευσεβειαν, ινα αυτην ειλικρινη και
καθαραν διαφυλαξωσι κατα την του Ἰησου διδασκαλιαν, πασαν αικιαν και παντας
θανατους αναδεχο μενοι, δηλον οτι και ο Ἰησους, ο πατηρ της τοιαυτης διδασκαλιας,
ευλογως υπο του Κελσου ληισταρχαις παραβαλ λεται. Ἀλλ' ουτ' εκεινος κατα το
κοινωνικον αποθνηισκων ουθ' ουτοι δι' ευσεβειαν ταυτα πασχοντες και μονοι
παντων ανθρωπων δια την φανεισαν αυτοις οδον της εις το θειον τιμης
επιβουλευομενοι ουκ αδικως αναιρουνται, ουθ' ο Ἰησους ουκ ασεβως επεβουλευθη.
2.45 Προσχες δε και τωι επιπολαιωι του περι των τοτε μαθητων Ἰησου λογου, εν ωι
φησιν· Ειτα οι μεν τοτε ζωντι αυτωι συνοντες και της φωνης επακουοντες αυτου και
διδασκαλωι χρωμενοι κολαζομενον και αποθνηισκοντα ορωντες, ουτε συναπεθανον
ουτε υπεραπεθανον αυτου ουδε κολασεων καταφρονειν επεισθησαν, αλλα και
ηρνησαντο ειναι μαθηται· νυν δε υμεις αυτωι συναποθνηισκετε. Και εν τουτοις δε το
μεν ετι εισαγομενοις τοις μαθηταις και ατελεστεροις ουσιν αμαρτηθεν και
γεγραμμενον εν τοις ευαγγελιοις πιστευει γεγονεναι, ιν' εγκαληι τωι λογωι, το δε μετα
την αμαρτιαν αυτοις κατορθωθεν παρρησιασαμενοις επι Ἰουδαιων και μυρια οσα
πεπονθοσιν υπ' εκεινων και το τελευταιον αποθανουσιν υπερ της Ἰησου
διδασκαλιας παρασιωπαι. Ουτε γαρ Ἰησου εβουληθη ακουσαι προλεγοντος τωι Πετρωι·
"Ὅταν δε γηρασηις, εκτενεις τας χειρας σου" και τα εξης, ωι επιφερει η γραφη· "Τουτο
δ' ειπε σημαινων, ποιωι θανατωι δοξασει τον θεον"· ουθ' οτι Ἰακωβος ο αδελφος
Ἰωαννου, αποστολος αποστολου αδελφος, ανηιρεθη υπο του Ἡρωδου δια τον λογον
Χριστου "μαχαιραι" αλλ' ουδ' οσα παρρησιαζομενοι επι τωι λογωι πεποιηκασιν ο
Πετρος και οι λοιποι αποστολοι, και ως "απο προσωπου του συνεδριου" εξηλθον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

μετα το μαστιγωθηναι "χαι ροντες", "οτι κατηξιωθησαν υπερ του ονοματος
ατιμασθη ναι", και υπεραιροντες πολλα των παρ' Ἕλλησιν ιστορου μενων επι τηι
καρτεριαι και ανδριαι των φιλοσοφησαντων. Ἀρχηθεν ουν τουτο μαλιστα του Ἰησου
μαθημα εκρατυνετο παρα τοις ακουουσιν αυτου, διδασκον καταφρονεισθαι μεν το
υπο των πολλων περιεπομενον ζην, σπουδαζεσθαι δε το παραπλησιον τωι ζην του
θεου ζην. 2.46 Πως δ' ου ψευδεται ο λεγων παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος οτι παρων δεκα
ναυτας και τελωνας τους εξωλεστατους μονους ειλε και ουδε τουτους απαντας;
Σαφες γαρ οτι και Ἰουδαιοι ομολογησαιεν αν οτι ου δεκα μονους ειλεν ουδε εκατον
ουδε χιλιους, αλλ' αθροως οτε μεν πεντε χιλιαδας οτε δε τεσσαρας χιλιαδας· και επι
τοσουτον γε ειλεν, ωστε και εις τας ερημιας αυτωι ακολουθειν, τας μονον χωρουσας
αθροον τι πληθος των πιστευοντων τωι θεωι δια του Ἰησου, εν αις ου μονον λογους
αλλα και εργα αυτοις επεδεικνυτο. Ἀναγκαζει δ' ημας ταυτολογων το παραπλησιον
αυτωι ποιειν, επει φυλασσομεθα υπολαμβανεσθαι υπερβαινειν τινα των παρ' αυτωι
λεγομενων εγκληματων. Και εν τωι προκειμενωι τοινυν λογωι καθ' ην εχομεν ταξιν
της γραφης φησιν· Ει ζων μεν αυτος μηδενα επεισεν, αποθανοντος δ' αυτου
πειθουσιν οι βουλομενοι τοσουτους, πως τουτο ουχ υπερατοπον εστι; ∆εον λεγειν
ακολουθιαν συζοντα οτι, ειπερ αποθανοντος αυτου πειθουσιν ουχ απαξαπλως οι
βουλομενοι αλλ' οι βουλομενοι και δυναμενοι τους τοσουτους, ποσωι μαλλον
ευλογον αυτον, ηνικα τωι βιωι επεδημει, πολλαπλασιους και δυνατωτερωι λογωι και
πραξεσι πεπει κεναι; 2.47 Ἑαυτωι δε λαμβανει ως ημετεραν αποκρισιν προς πευσιν
αυτου λεγομενην φησαντος· Τινι προσηχθητε λογισμωι τουτον νομιζειν υιον θεου;
Πεποιηκε γαρ ημας αποκρινομενους οτι τουτωι προσηχθημεν, επει ισμεν την κολασιν
αυτου υπερ καθαιρεσεως του πατρος της κακιας γεγονυιαν. Ἄλλοις γαρ μυριοις
προσηχθημεν, ων πολλοστη μοριον εν τοις προ τουτων εξεθεμεθα και θεου διδοντος
εκθησομεθα ου μονον εν τοις προς τον νομιζομενον Κελσου αληθη λογον
πραγματευομενοι αλλα και εν αλλοις μυριοις. Και ως ημων γε λεγοντων οτι υιον
αυτον νομιζομεν θεου, επει εκολασθη, φησι· Τι ουν; Ουχι και αλλοι πολλοι
εκολασθησαν, και ουχ ηττον αγεννως; Ὅμοιον δ' εν τουτωι ποιει ο Κελσος τοις
ανδραποδωδεστατοις των εχθρων του λογου και οιομενοις οτι ακολουθει τηι περι
τον Ἰησουν ιστοριαι σταυρωθεντα το σεβειν ημας τους εσταυρωμενους. 2.48
Πολλακις δ' ο Κελσος ηδη μη δυναμενος αντιβλεπειν αις αναγεγραπται πεποιηκεναι
δυναμεσιν ο Ἰησους διαβαλλει αυτας ως γοητειας· και πολλακις τωι λογωι κατα το
δυνατον ημιν αντειπομεν. Και νυν δε φησιν οιονει ημας αποκρινασθαι οτι δια τουτ'
ενομισαμεν αυτον ειναι υιον θεου, επει χωλους και τυφλους εθεραπευσε. Προστιθησι
δε και το· Ὡς υμεις φατε, ανιστη νεκρους. Ὅτι μεν ουν χωλους και τυφλους
εθεραπευσε, διοπερ Χριστον αυτον και υιον θεου νομιζομεν, δηλον ημιν εστιν εκ του
και εν προφητειαις γεγραφθαι· "Τοτε ανοιχθησονται οφθαλμοι τυφλων, και ωτα
κωφων ακουσονται· τοτε αλειται ως ελαφος ο χωλος." Ὅτι δε και νεκρους ανιστη
και ουκ εστι πλασμα των τα ευαγγελια γραψαντων, παρισταται εκ του, ει μεν
πλασμα ην, πολλους <αν> αναγεγραφθαι τους ανασταντας, και τους ηδη χρονους
πλειονας εν τοις μνημειοις· επει δ' ουκ εστι πλασμα, πανυ ευαριθμητους λελεχθαι,
την τε του αρχισυναγωγου θυγατερα –περι ης ουκ οιδ' οπως ειπεν· "Ουκ απεθανεν
αλλα καθευδει", λεγων τι περι αυτης, <ο> ου πασι τοις αποθα νουσι προσην–, και τον
μονογενη της χηρας υιον, εφ' ωι σπλαγχνισθεις ανεστησεν αυτον, στησας τους
φεροντας τον νεκρον, και τριτον Λαζαρον τεταρτην ημεραν εν τωι μνημειωι εχοντα.
Και φησομεν γ' ετι περι τουτων τοις ευγνωμονεστεροις και μαλιστα τωι Ἰουδαιωι οτι,
ωσπερ "πολλοι λεπροι ησαν εν ταις ημεραις Ἐλισσαιου του προφητου, και ουδεις
αυτων εκαθαρισθη ει μη Ναιμαν ο Συρος", και "πολλαι χηραι ησαν εν ταις ημεραις
Ἠλιου" του προφητου, "και προς ουδεμιαν αυτων επεμφθη χηραν ο Ἠλιας ει μη εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

Σαραφθα της Σιδωνιας"· αξια γαρ εγεγονει του υπο του προφητου γεγενημενου
τεραστιου εν τοις αρτοις κατα τινα θειαν κρισιν· ουτω πολλοι νεκροι ησαν εν ταις
ημεραις Ἰησου, αλλα μονοι ανεστησαν, ους εγνω ο λογος επιτηδειους προς την
αναστασιν, ινα μη μονον συμβολα τινων ηι τα γενομενα υπο του κυριου, αλλα και
αυτοθεν προσαγαγηι πολλους τηι θαυμασιαι του ευαγγελιου διδασκαλιαι. Ἐγω δ'
ειποιμ' αν οτι κατα την Ἰησου επαγγελιαν οι μαθηται και "μειζονα" πεποιηκασιν ων
Ἰησους αισθητων πεποιηκεν. Ἀει γαρ ανοιγονται οφθαλμοι τυφλων την ψυχην, και
ωτα των εκκεκωφημενων προς λογους αρετης ακουει προθυμως περι θεου και της
παρ' αυτωι μακαριας ζωης, πολλοι δε και χωλοι τας βασεις του, ως η γραφη
ωνομασεν, "εσω" ανθρωπου, νυν του λογου ιασαμενου αυτους, ουχ απλως αλλονται
αλλ' "ως ελαφος", πολεμιον των οφεων ζωιον και κρειττον παντος ιου των εχιδνων.
Και ουτοι γε οι θεραπευθεντες χωλοι λαμβανουσιν απο Ἰησου "εξουσιαν πατειν"
τοις ποσιν, οις προτερον ησαν χωλοι, "επανω" των της κακιας "οφεων και
σκορπιων" και απαξαπλως "επι πασαν την δυναμιν του εχθρου", και πατουντες ουκ
αδικουνται· κρειττους γαρ και αυτοι γεγονασι του πασης κακιας και των δαιμονων
ιου. 2.49 Ὁ μεν ουν Ἰησους αποστρεφων τους μαθητας ουχι απο του προσεχειν
απαξαπλως γοησι και τοις επαγγελλο μενοις δι' οιασδηποτε οδου ποιειν τεραστια–ου
γαρ εδεοντο τουτου οι μαθηται αυτου–αλλ' απο του τοις αναγορευουσιν εαυτους
ειναι τον Χριστον του θεου και πειρωμενοις δια τινων φαντασιων προς εαυτους
επιστρεφειν τους Ἰησου μαθητας οπου μεν ειπε· "Τοτε εαν τις υμιν ειπηι· Ἰδου ωδε ο
Χριστος η ωδε, μη πιστευετε. Ἐγερθησονται γαρ ψευδοχριστοι και ψευδοπροφηται
και δωσουσι σημεια και τερατα μεγαλα, ωστε πλανασθαι ει δυνατον και τους
εκλεκτους. Ἰδου προειρηκα υμιν. Ἐαν ουν ειπωσιν υμιν· Ἰδου εν τηι ερημωι εστι, μη
εξελθητε· ιδου εν τοις ταμειοις, μη πιστευσητε. Ὥσπερ γαρ η αστραπη εξερχεται απ'
ανα τολων και φαινεται εως δυσμων, ουτως εσται η παρουσια του υιου του
ανθρωπου"· οπου δε· "Πολλοι ερουσι μοι εν εκεινηι τηι ημεραι· Κυριε, κυριε, ου τωι
ονοματι σου εφαγομεν και τωι ονοματι σου επιομεν και τωι ονοματι σου δαιμονια
εξεβαλομεν και δυναμεις πολλας εποιησαμεν; Και ερω αυτοις· Ἀποχωρειτε απ' εμου,
οτι εστε εργαται αδικιας." Ὁ δε Κελσος κοινοποιησαι βουλομενος τα τεραστια του
Ἰησου προς την εν ανθρωποις γοητειαν φησιν αυταις λεξεσιν· Ὦ φως και αληθεια,
τηι αυτου φωνηι διαρρηδην εξαγορευει, καθα και υμεις συγγεγραφατε, διοτι
παρεσονται υμιν και ετεροι δυναμεσιν ομοιαις χρωμενοι, κακοι και γοητες, και
Σαταναν τινα τοιαυτα παραμηχανωμενον ονο μαζει· ωστ' ουδε αυτος εξαρνος εστιν,
ως ταυτα γε ουδεν θειον αλλα πονηρων εστιν εργα. Βιαζομενος δε υπο της αληθειας
ομου και τα των αλλων απεκαλυψε και τα καθ' αυτον ηλεγξε. Πως ουν ου σχετλιον
απο των αυτων εργων τον μεν θεον τους δε γοητας ηγεισθαι; Τι γαρ μαλλον απο γε
τουτων τους αλλους πονηρους η τουτον νομιστεον αυτωι χρωμενους μαρτυρι; Ταυτα
μεν γε και αυτος ωμολο γησεν ουχι θειας φυσεως αλλ' απατεωνων τινων και παμπο
νηρων ειναι γνωρισματα. Ὅρα δη ει μη εν τουτοις σαφως ο Κελσος ελεγχεται
κακουργων τον λογον, αλλο μεν του Ἰησου λεγοντος περι των ποιησοντων "σημεια
και τερατα", αλλο δε του παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιου φασκοντος. Και γαρ ει μεν απλως
τοις μαθηταις ελεγεν Ἰησους φυλασσεσθαι τους τα τεραστια επαγγελλομενους ου
παρατιθεμενος, τι φησουσιν εαυτους ειναι, ταχα χωραν ειχεν αν η υπονοια αυτου·
επει δ' αφ' ων θελει ημας φυλασσεσθαι ο Ἰησους επαγγελλονται ειναι "ο Χριστος",
οπερ ου ποιουσιν οι γοητες, αλλα και εν τωι ονοματι Ἰησου βιουντας κακως φησι
τινας δυναμεις ποιησειν και δαιμονας αποβαλειν ανθρωπων· μαλλον δη, ει δει
ουτως ειπειν, αποκηρυσσεται μεν των κατα τον τοπον η γοητεια και πασα η κατ'
αυτων υπονοια, εισαγεται δε η θειοτης του Χριστου και θειοτης των μαθητων αυτου,
οτι δυνατον τινα τωι ονοματι αυτου χρησαμενον και ουκ οιδ' οπως ενεργηθεντα υπο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

τινος δυναμεως προς το προσποιησασθαι, οτι αυτος ειη ο Χριστος, δοκειν τα παρα
πλησια επιτελειν τωι Χριστωι και αλλους τωι ονοματι του Ἰησου τα ωσπερει
παραπλησια τοις γνησιοις αυτου μαθηταις. 2.50 Και ο Παυλος δ' εν τηι προς
Θεσσαλονικεις επιστοληι δευτεραι αποφαινεται, τινα τροπον αποκαλυφθησεται ποτε
"Ὁ ανθρωπος της ανομιας, ο υιος της απωλειας, ο αντι κειμενος και υπεραιρομενος
επι παντα λεγομενον θεον η σεβασμα, ωστ' αυτον εις τον ναον του θεου καθισαι,
αποδεικ νυοντα εαυτον οτι εστι θεος." Και παλιν φησι τοις Θεσσα λονικευσι· "Και
νυν το κατεχον οιδατε, εις το αποκαλυφ θηναι αυτον εν τωι αυτου καιρωι. Το γαρ
μυστηριον ηδη ενεργειται της ανομιας, μονον ο κατεχων αρτι εως εκ μεσου γενηται·
και τοτε αποκαλυφθησεται ο ανομος, ον ο κυριος Ἰησους ανελει τωι πνευματι του
στοματος αυτου και καταργησει τηι επιφανειαι της παρουσιας αυτου, ου εστιν η
παρουσια κατ' ενεργειαν του Σατανα εν πασηι δυναμει και σημειοις και τερασι
ψευδους και εν πασηι απατηι αδικιας τοις απολλυμενοις." Ἐκτιθεμενος δε και την
αιτιαν του επιτρεπεσθαι τον ανομον επιδημειν τωι βιωι φησιν· "Ἀνθ' ων την αγαπην
της αληθειας ουκ εδεξαντο εις το σωθηναι αυτους. Και δια τουτο πεμπει αυτοις ο
θεος ενεργειαν πλανης εις το πιστευσαι αυτους τωι ψευδει, ινα κριθωσιν απαντες οι
μη πιστευσαντες τηι αληθειαι αλλ' ευδοκησαντες εν τηι αδικιαι." Λεγετω τις ουν ημιν,
ει δυναται τι των εν τωι ευαγγελιωι η των παρα τωι αποστολωι χωραν παρεχειν
υπονοιας γοητειας προαγορευομενης κατα τον τοπον. Παρεσται δε τωι βουλο μενωι
και απο του ∆ανιηλ εκλαβειν την περι του Ἀντιχριστου προφητειαν. Καταψευδεται
δε των λογων Ἰησου, επει μη ειποντος αυτου· διοτι παρεσονται ετεροι δυναμεσιν
ομοιαις χρωμενοι, κακοι και γοητες, αυτος φησιν αυτον ειρηκεναι το τοιουτον. Ὡς
γαρ ουχ ομοια δυναμις η των εν Αιγυπτωι επαοιδων τηι εν τωι Μωυσει παραδοξωι
χαριτι, αλλα το τελος διηλεγχε τα μεν των Αιγυπτιων οντα μαγγανειας τα δε του
Μωυσεως θεια· ουτως τα μεν των αντιχριστων και των προσποιουμενων δυναμεις
ως μαθητων Ἰησου σημεια και τερατα λεγεται ειναι "ψευδους", "εν πασηι απατηι
αδικιας τοις απολλυμενοις" ισχυοντα, τα δε του Χριστου και των μαθητων αυτου
καρπον εσχεν ουκ απατην αλλα σωτηριαν ψυχων. Τις γαρ τον κρειττονα βιον και
συστελλοντα τα της κακιας οσημεραι επι το ελαττον ευλογως φησιν απο απατης
γινεσθαι; 2.51 Ὑπειδετο δε ο Κελσος το απο της γραφης ποιησας τον Ἰησουν
ειρηκεναι οτι Σατανας τις τοιαυτα παραμηχα νησεται. Ἀλλα και συναρπαζει τον
λογον φασκων μη εξαρνον ειναι τον Ἰησουν, ως ταυτα ουδεν θειον εχει αλλα
πονηρων εστιν εργα· ομογενη γαρ αυτα πεποιηκεν ετερογενη τυγχανοντα. Και
ωσπερ λυκος κυνι ουχ ομογενης, καν δοκηι εχειν τι παραπλησιον εν τωι του σωματος
σχηματι και τηι φωνηι, ουδε φασσα τηι περιστεραι. ουτως ουδεν ομοιον εχει το δυναμει
θεου επιτελουμενον τωι γινομενωι απο γοητειας. Ἔτι δε και ταυτα προς τας Κελσου
κακουργιας ερουμεν· αρα δυναμεις γινονται μεν κατα γοητειαν απο πονηρων
δαιμονων, ουδεμια δε δυναμις επιτελειται απο της θειας και μακαριας φυσεως, αλλ'
ο βιος των ανθρωπων ηνεγκε μεν τα χειρονα ουδαμως δ' εχωρησε τα κρειττονα; Και
τουτο γε δοκει μοι ωσπερ επι παντων δειν παρατιθεναι, οτι οπου τι χειρον
προσποιουμενον ειναι ομογενες τωι κρειττονι, εκει παντως εκ του εναντιου εστι τι
κρειττον, ουτω και επι των κατα γοητειαν επιτελουμενων, οτι παντως αναγκη ειναι
και απο θειας ενεργειας εν τωι βιωι γινομενα. Και του αυτου εστιν εξ ακολουθιας ητοι
αμφοτερα αναιρειν και λεγειν μηδετερον γινεσθαι η τιθεντα το ετερον και μαλιστα
το χειρον ομολογειν και περι του κρειττονος. Ει δε τις τιθειη μεν τα απο γοητειας
γινεσθαι, μη τιθειη δε τα απο θειας δυναμεως, δοκει μοι παραπλησιος ειναι τωι
τιθεντι μεν οτι εισι σοφισματα και λογοι πιθανοι, αποτυγχα νοντες της αληθειας,
προσποιουμενοι ταληθη παριστανειν, ουδαμου δε παρ' ανθρωποις αληθεια και
διαλεκτικη αλλοτρια σοφισματων πολιτευεται. Ει δ' απαξ παραδεξομεθα ακολουθον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

ειναι τωι υποστατην ειναι μαγειαν και γοητειαν, ενεργουμενην υπο πονηρων
δαιμονων, κατακλησεσι περιεργοις θελγομενων και ανθρωποις γοησιν
υπακουοντων, το και <τα> απο θειας δυναμεως δειν ευρισκεσθαι εν ανθρωποις· δια
τι ουχι και βεβασανισμενως τους επαγγελλομενους τας δυναμεις εξετασομεν απο
του βιου και του ηθους και των επακολουθουντων ταις δυναμεσιν ητοι εις βλαβην
των ανθρωπων η εις ηθων επανορθωσιν, τις μεν δαιμοσι διακονουμενος δια τινων
επωιδων και μαγγανειων τα τοιαυτα ποιει, τις δ' εν χωραι καθαραι και αγιαι γενομενος
κατα την ψυχην εαυτου και το πνευμα, οιμαι δε και το σωμα, τωι θεωι,
παραδεξαμενος θειον τι πνευμα τα τοιαυτα εις ωφελειαν ανθρωπων και προτροπην
την επι το πιστευειν θεωι αληθινωι πραττει; Ει δ' απαξ ζητειν δει μη συναρπαζομενον
υπο των δυναμεων, τις μεν απο κρειττονος τις δε απο χειρονος τα τοιαυτα επιτελει,
ινα η μη παντα κακολογωμεν η μη παντα ως θεια θαυμα ζωμεν και αποδεχωμεθα·
πως ουχι προφανες μεν εσται εκ των συμβαντων επι Μωυσεως και επι Ἰησου, εθνων
ολων συσταντων μετα τα σημεια αυτων, οτι θειαι δυναμει πεποιη κασιν ουτοι απερ
αναγεγραπται αυτους πεποιηκεναι; Ουκ αν γαρ πονηρια και μαγγανεια ολον εθνος
συνεστησαν, υπερβαν μεν ου μονον αγαλματα και τα υπ' ανθρωπων ιδρυμενα αλλα
και πασαν γενητην φυσιν, αναβαινον δε προς την αγενητον του θεου των ολων
αρχην. 2.52 Ἐπει δ' Ἰουδαιος εστιν ο παρα τωι Κελσωι ταυτα λεγων, ειποιμεν αν προς
αυτον· συ δε δη, ω ουτος, τι δη ποτε τα μεν παρα σοι γεγραμμενα ως υπο του θεου
δια Μωυσεως επιτελεσθεντα θεια ειναι πεπιστευκας και πειραι προς τους
διαβαλλοντας αυτα ως κατα γοητειαν γεγενημενα ομοιως τοις παρ' Αιγυπτιων
σοφων επιτελουμενοις διαλε γεσθαι, τα δε απο του Ἰησου και παρα σοι
ομολογουμενα γεγονεναι τους κατα σου Αιγυπτιους μιμουμενος κατηγορεις ως ου
θεια; Ει γαρ το τελος και ολον το εθνος συσταν δια των εν Μωυσει τεραστιων την
εναργειαν του θεον ειναι τον ταυτα ποιησαντα γενεσθαι συνιστησιν επι Μωυσεως,
πως ουχι μαλλον το τοιουτον επι τωι Ἰησου δειχθησεται, μειζον ποιησαντι παρα το
Μωυσεως εργον; Ἐκεινος μεν γαρ τους απο του εθνους εκ σπερματος Ἀβρααμ κατα
διαδοχην την περιτομην φυλαξαντας και των εθων του Ἀβρααμ γενομενους
ζηλωτας ετοιμοτερους παραλαβων εξηγαγεν εκ της Αιγυπ του, τους θειους, ους
πεπιστευκας, παρατιθεμενος αυτοις νομους· ουτος δε μειζον τι τολμησας επεισηγαγε
τηι προκαταλαβουσηι πολιτειαι και εθεσι πατρυοις και ανατροφαις ταις κατα τους
κειμενους νομους την κατα το ευαγγελιον πολιτειαν. Και ωσπερ εχρηιζεν, ινα
Μωυσης πιστευθηι ου μονον υπο της γερουσιας αλλα και του λαου, σημειων ων
πεποιηκεναι αναγεγραπται, δια τι ουχι και Ἰησους, ινα πιστευθηι υπο των απο του
λαου μεμαθηκοτων "σημεια και τερατα" αιτειν, δεησεται τοιουτων δυναμεων, αι δια
το μειζον και θειοτερον συγκρισει των δια Μωυσεως οιαι τε ησαν αποστησαι μεν της
ιουδαικης μυθολογιας και των ανθρωπινων παρ' αυτοις παραδοσεων ποιησαι δε
παραδε ξασθαι τον ταυτα διδασκοντα και επιτελουντα, οτι μειζων των προφητων
ην; Πως γαρ ου μειζων των προφητων ην ο υπο των προφητων ως Χριστος και
σωτηρ του γενους των ανθρωπων ειναι κηρυσσομενος; 2.53 Και ολα δε, απερ ο παρα
τωι Κελσωι Ἰουδαιος λεγει προς τους πιστευοντας εις τον Ἰησουν, δυναται
κοινοποιεισθαι εις την Μωυσεως κατηγοριαν· ωστ' η μηδεν διαφερειν η
παραπλησιον ειναι λεγειν γοητειαν την Ἰησου τηι Μωυσεως, αμφοτερων οσον επι τηι
λεξει του παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιου δυναμενων τοις αυτοις υπαγεσθαι εγκλημασιν.
Οιον περι μεν Χριστου ο παρα Κελσωι Ἰουδαιος λεγει· αλλ' ω φως και αληθεια, τηι
αυτου φωνηι διαρρηδην εξαγορευει Ἰησους ταυτα, καθα και υμεις συγγεγραφατε,
διοτι παρεσονται υμιν και ετεροι δυναμεσιν ομοιαις χρωμενοι, κακοι και γοητες·
περι δε Μωυσεως ειποι αν ο απιστων προς τον Ἰουδαιον τοις Μωυσεως ειτ'
Αιγυπτιος ειθ' οστισουν· αλλ' ω φως και αληθεια, τηι αυτου φωνηι Μωυσης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

διαρρηδην εξαγορευει, καθα και υμεις συγγεγραφατε, διοτι παρεσονται υμιν ετεροι
δυναμεσιν ομοιαις χρωμενοι, κακοι και γοητες. Γεγραπται γαρ υμων εν τωι νομωι·
"Ἐαν δε αναστηι εν σοι προφητης η ενυπνιαζομενος ενυπνιον και δωι σοι σημειον η
τερας, και ελθηι το σημειον η το τερας, ο ελαλησε προς σε λεγων· πορευθωμεν και
ακολουθησωμεν θεοις ετεροις, ους ουκ οιδατε, και λατρευσωμεν αυτοις, ουκ
ακουσεσθε τους λογους του προφητου εκεινου η του ενυπνιαζομενου το ενυπνιον
εκεινο" και τα εξης. Και ο μεν τους λογους του Ἰησου διαβαλλων φησι και Σαταναν
τινα τοιαυτα παραμηχανωμενον ονομαζειν, ο δε κοινοποιων τουτο προς Μωυσεα
ερει και προφητην ενυπνιαζομενον τοιαυτα παρα μηχανωμενον ονομαζειν. Ὥσπερ
δ' ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος φησι περι του Ἰησου οτι ωστε ουδ' αυτος εξαρνος
εστιν, ως ταυτα γε ουδεν θειον αλλα πονηρων εστιν εργα, ουτως ο τοις Μωυσεως
απιστων φησει προς αυτον τα προειρημενα εκτιθεμενος το αυτο· ωστε ουδ' αυτος
Μωυσης εξαρνος εστιν, ως ταυτα γε ουδεν θειον αλλα πονηρων εστιν εργα. Το αυτο
δε ποιησει και επι τουτου· βιαζομενος υπο της αληθειας ομου και τα των αλλων
απεκα λυψε και τα καθ' εαυτον ηλεγξεν ο Μωυσης. Λεγοντι δε τωι Ἰουδαιωι και το·
πως ουν ου σχετλιον απο των αυτων εργων τον μεν θεον τους δε γοητας ηγεισθαι;
ειποι τις αν προς αυτον δια τας Μωυσεως εκτεθεισας λεξεις· πως ουν ου σχετλιον
απο των αυτων εργων τον μεν προφητην θεου και θεραποντα αυτου τους δε γοητας
ηγεισθαι; Ἐπει δε προσδιατριβων τωι τοπωι ο Κελσος προσεθηκεν οις εξεθεμην
κοινοποιηθεισι και το· τι γαρ μαλλον απο γε τουτων τους αλλους πονηρους η τουτον
νομιστεον αυτωι χρωμενους μαρτυρι; προσθησομεν τοις λεγομενοις και ημεις
τοιαυτα· τι γαρ μαλλον απο γε τουτων, οις απαγορευει πειθεσθαι Μωυσης
επιδεικνυμενοις σημεια και τερατα, εκεινους πονηρους νομιστεον η Μωυσεα εξ ων
ετερους περι σημειων και τερατων διεβαλε; Πλειονα δ' εις ταυτον λεγων, ινα δοξηι
αυξειν το επιχειρημα, φησι· ταυτα μεν γε και αυτος ωμολογησεν ουχι θειας φυσεως
αλλ' απατεωνων τινων και παμπονηρων ειναι γνωρισματα. Τις ουν αυτος; Συ μεν, ω
Ἰουδαιε, φῂς οτι ο Ἰησους, ο δε εγκαλων σοιως τοις αυτοις εγκλημασιν υποκειμενωι
το αυτος αναξει επι τον Μωυσεα. 2.54 Μετα ταυτα φησι προς ημας δηθεν–ινα
τηρησω το απ' αρχης τωι Ἰουδαιωι προτεθεν–ο του Κελσου Ἰουδαιος εν τωι προς τους
πολιτας εαυτου λογωι πιστευσαντας· Τινι ουν προσηχθητε η διοτι προειπεν, ως
αποθανων αναστησεται; Και τουτο δ' εις το περι Μωυσεως ομοιως τοις προτεροις
κοινοποιηθησεται. Φησομεν γαρ προς αυτον· τινι ουν προσηχθητε η διοτι ανεγραψε
περι της εαυτου τελευτης τοιαυτα· "Και ετελευτησεν εκει Μωυσης οικετης κυριου εν
γηι Μωαβ δια ρηματος κυριου· και εθαψαν αυτον εν γηι Μωαβ, εγγυς οικου Φογωρ.
Και ουδεις οιδε την ταφην αυτου εως της ημερας ταυτης"; Ὡς γαρ διαβαλλει ο
Ἰουδαιος οτι προειπεν, ως αποθανων αναστησεται, προς τον λεγοντα ταυτα ο περι
Μωυσεως το ομοιον φασκων ερει οτι και Μωυσης ανεγραψεν–αυτου γαρ εστι και το
∆ευτε ρονομιον–οτι "Ουδεις οιδε την ταφην αυτου εως της ημερας ταυτης",
σεμνυνων και επαιρων και την ταφην αυτου ως ουκ εγνωσμενην ανθρωπων γενει.
2.55 Μετα ταυτα φησιν ο Ἰουδαιος προς τους εαυτου πολιτας τωι Ἰησου πιστευοντας·
Φερε δη και πιστευωμεν υμιν τουτ' ειρησθαι. Ποσοι δ' αλλοι τοιαυτα τερατευονται,
πειθους ενεκα των ευηθως ακουοντων ενεργολαβουντες τηι πλανηι; Ὅπερ ουν και
Ζαμολξιν εν Σκυθαις φασι, τον Πυθαγορου δουλον, και αυτον Πυθαγοραν εν Ἰταλιαι
και Ῥαμψινιτον εν Αιγυπτωι· τουτον μεν και "συγκυβευειν" εν ᾅδου "τηι ∆ημητρι"
και ανελθειν "δωρον" "παρ' αυτης χειρομακτρον χρυσουν" φεροντα· και μην και
Ὀρφεα εν Ὀδρυσαις και Πρωτεσιλαον εν Θεσσαλιαι και Ἡρακλεα επι Ταιναρωι και
Θησεα. Ἀλλ' εκεινο σκεπτεον, ει τις ως αληθως αποθανων ανεστη ποτε αυτωι
σωματι· η οιεσθε τα μεν των αλλων μυθους ειναι τε και δοκειν, υμιν δε την
καταστροφην του δραματος ευσχημονως η πιθανως εφευρησθαι, την επι του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

σκολοπος αυτου φωνην, οτ' απεπνει, και "τον σεισμον" και τον σκοτον; Ὅτι δη ζων
μεν ουκ επηρκεσεν εαυτωι, νεκρος δ' ανεστη και τα σημεια της κολασεως εδειξε και
τας χειρας ως ησαν πεπερονημεναι, τις τουτο ειδε; Γυνη παροιστρος, ως φατε, και ει
τις αλλος των εκ της αυτης γοητειας, ητοι κατα τινα διαθεσιν ονειρωξας και κατα
την αυτου βουλησιν δοξηι πεπλανημενηι φαντασιωθεις, οπερ ηδη μυριοις συμβε
βηκεν, η, οπερ μαλλον, εκπληξαι τους λοιπους τηι τερατειαι ταυτηι θελησας και δια
του τοιουτου ψευσματος αφορμην αλλοις αγυρταις παρασχειν. Ἐπει ουν Ἰουδαιος
εστιν ο ταυτα λεγων, ως προς Ἰουδαιον απολογουμεθα περι του ημετερου Ἰησου,
κοινοποιουντες ετι τον λογον περι Μωυσεως και λεγοντες αυτωι· Ποσοι δ' αλλοι
τοιαυτα τερατευονται, οποια Μωυσης, πειθους ενεκα των ευηθως ακουοντων
ενεργολαβουντες τηι πλανηι; Και μαλλον κατα τον απιστουντα Μωυσει εστι δυνατον
παρα θεσθαι τον Ζαμολξιν και Πυθαγοραν τους τερατευσαμενους ηπερ τον
Ἰουδαιον, ου πανυ φιλομαθως εχοντα προς τας Ἑλληνων ιστοριας. Και ο Αιγυπτιος
δε απιστων τοις περι Μωυσεως παραδοξοις πιθανως παραθησεται τον Ῥαμψινιτον,
λεγων πολλωι τουτον ειναι πιθανωτερον εις ᾅδου καταβεβη κεναι και
συγκεκυβευκεναι τηι ∆ημητρι και χρυσουν χειρο μακτρον παρ' αυτης αρπασαντα
δεικνυναι συμβολον του εν ᾅδου γεγονεναι κακειθεν αναβεβηκεναι Μωυσεως,
εαυτον αναγραψαντος εισεληλυθεναι "εις τον γνοφον, οπου ην ο θεος", και οτι
μονος ηγγισε προς τον θεον παρα τους λοιπους. Ἀνεγραψε γαρ ουτως· "Και Μωυσης
μονος εγγιει προς τον θεον, οι δε λοιποι ουκ εγγιουσι." Φησομεν ουν ημεις οι του
Ἰησου μαθηται προς τον ταυτα λεγοντα Ἰουδαιον· απολογου δη ημιν περι της εις
Ἰησουν πιστεως εγκαλων και λεγε, τωι Αιγυπτιωι και τοις Ἕλλησι τι φησεις προς α
ηνεγκας, κατα του Ἰησου ημων εγκληματα, φθασαντα αν και επι Μωυσεα; Καν πανυ
δε αγωνισηι περι Μωυσεως απολογησασθαι, ωσπερ ουν και εχει πληκτικον λογον και
εναργη τα περι αυτου, λησεις σαυτον εν οις περι Μωυσεως απολογησηι, ακων
συστησας τον Ἰησουν Μωυσεως θειοτερον. 2.56 Ἐπει δε τας ηρωικας ιστοριας περι
των εις ᾅδου καταβεβηκεναι λεγομενων κακειθεν ανεληλυθεναι τερατειας ειναι
φησιν ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος, ως των ηρωων αφανων επι τινα γενομενων
χρονον και υπεκκλεψαντων εαυ τους της οψεως παντων ανθρωπων και μετα ταυτα
εαυτους επιδειξαντων, ως απο ᾅδου ανεληλυθοτων–τοιαυτα γαρ εοικε περι του εν
Ὀδρυσαις Ὀρφεως και του εν Θεσσαλιαι Πρωτεσιλαου και του επι Ταιναρωι
Ἡρακλεος ετι δε και περι Θησεως εμφαινειν αυτου η λεξις–, φερε παραστησωμεν οτι
ου δυναται το κατα τον Ἰησουν ιστορουμενον εκ νεκρων εγηγερθαι τουτοις
παραβαλλεσθαι. Ἕκαστος μεν γαρ των λεγομενων κατα τους τοπους ηρωων
βουληθεις αν εδυνηθη εαυτον υπεκκλεψαι της οψεως των ανθρωπων και παλιν
κρινας επανελθειν προς ους καταλελοιπεν· Ἰησου δε σταυρωθεντος επι παντων
Ἰουδαιων και καθαιρεθεντος αυτου του σωματος εν οψει του δημου αυτων, πως
οιον τε το παραπλησιον πλασασθαι λεγειν αυτον τοις ιστορουμενοις ηρωσιν εις ᾅδου
καταβεβηκεναι κακειθεν ανεληλυθεναι; Φαμεν δ' οτι μη ποτε προς απολογιαν του
εσταυρωσθαι τον Ἰησουν και τοιουτον λεγοιτ' αν, μαλιστα δια τα περι των ηρωων
ιστορηθεντα των εις ᾅδου καταβεβηκεναι βιαι νομι ζομενων, ως ει καθ' υποθεσιν ο
Ἰησους ετεθνηκει ασημωι θανατωι, ουχ ωστε δηλος ειναι αποθανων ολωι τωι δημωι
των Ἰουδαιων, ειτα μετα τουτ' αληθως ην αναστας εκ νεκρων, χωραν ειχεν αν το
υπονοηθεν περι των ηρωων και περι τουτου λεχθηναι. Μη ποτ' ουν προς αλλοις
αιτιοις του σταυρωθηναι τον Ἰησουν και τουτο δυναται συμβαλλεσθαι τωι αυτον
επισημως επι του σταυρου αποτεθνηκεναι, ινα μηδεις εχηι λεγειν οτι εκων υπεξεστη
της οψεως των ανθρω πων και εδοξεν αποτεθνηκεναι ουκ αποτεθνηκε δε αλλ' οτ'
εβουληθη παλιν επιφανεις ετερατευσατο την εκ νεκρων αναστασιν; Σαφες δ' οιμαι
και εναργες ειναι το εκ των μαθητων αυτου επιχειρημα, επικινδυνωι ως προς τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

των ανθρωπων βιον διδασκαλιαι εαυτους επιδεδωκοτων, ην ουκ αν πλασσομενοι το
εγηγερθαι τον Ἰησουν εκ νεκρων ουτως ευτονως εδιδαξαν, μετα του κατα τουτο ου
μονον ετερους παρασκευαζειν προς το θανατου καταφρονειν αλλ' αυτοι πολυ
προτερον τουτο ποιειν. 2.57 Προσχες δε ει μη πανυ τυφλως ο παρα τωι Κελσωι
Ἰουδαιος ως αδυνατου οντος του ανιστασθαι τινα εκ νεκρων αυτωι σωματι φησιν·
Ἀλλ' εκεινο σκεπτεον, ει τις αληθως αποθανων ανεστη ποτε αυτωι σωματι. Ουκ αν
γαρ ειπεν ο Ἰουδαιος ταυτα, πιστευων τοις εν τηι τριτηι των Βασιλειων
αναγεγραμμενοις και τηι τεταρτηι περι παιδαριων, ων τον μεν ετερον Ἠλιας
ανεστησεν τον δε λοιπον ο Ἐλισσαιος. ∆ια τουτο δ' οιμαι και τον Ἰησουν ουκ αλλωι
εθνει η Ἰουδαιοιςεπιδεδημηκεναι, τοις εθασι γενομενοις προς τα παραδοξα, τηι
παραθεσει των πεπιστευμενων προς τα υπ' αυτου γενομενα και περι αυτου
ιστορουμενα οπως παραδεξωνται οτι ουτος, περι ον γεγονε μειζονα και υφ' ου
επετελεσθη παραδοξοτερα, παντων εκεινων μειζων ην. 2.58 Ἐπει δε μεθ' ας
παρεθετο ο Ἰουδαιος ιστοριας ελληνικας περι των ωσανει τερατευσαμενων και περι
των ως ανασταντων εκ νεκρων φησι προς τους απο Ἰουδαιων τωι Ἰησου
πιστευοντας· Ἢ οιεσθε τα μεν των αλλων μυθους ειναι τε και δοκειν, υμιν δε την
καταστροφην του δραματος ευσχημονως η πιθανως εφευρησθαι, την επι του
σκολοπος αυτου φωνην, οτ' απεπνει; Φησομεν προς τον Ἰουδαιον οτι ους παρεθου
μυθους ειναι νενομικαμεν, τα δε των κοινων ημων προς υμας γραφων, εν αις ουχ
υμεις μονοι αλλα και ημεις σεμνυνομεθα, ουδαμως μυθους ειναι φαμεν. ∆ιοπερ και
τοις περι των εκει ανασταντων εκ νεκρων γραψασι πιστευομεν ως μη
τερατευομενοις και τωι ενταυθα ως και προειποντι και προφητευθεντι και
ανασταντι. Τουτωι δε παραδοξοτερος ουτος εκ νεκρων αναστας παρ' εκεινους, οτι
εκεινους μεν προφηται ανεστησαν Ἠλιας και Ἐλισσαιος, τουτον δ' ουδεις των
προφητων αλλ' ο εν τοις ουρανοις πατηρ. ∆ιοπερ και μειζονα ειργασατο η τουτου
αναστασις της εκεινων αναστασεως. Τι γαρ τηλικουτον τωι κοσμωι απο των
ανασταντων παιδαριων δι' Ἠλιου και Ἐλισσαιου γεγενηται, οποιον δια της
κηρυσσομενης αναστα σεως Ἰησου, δυναμει θειαι πεπιστευμενης; 2.59 Οιεται δε
τερατειαν ειναι και τον σεισμον και τον σκοτον· περι ων κατα το δυνατον εν τοις
ανωτερω απελογη σαμεθα, παραθεμενοι τον Φλεγοντα ιστορησαντα κατα τον
χρονον του παθους του σωτηρος τοιαυτα απηντηκεναι, και οτι ζων μεν ουκ
επηρκεσεν εαυτωι, νεκρος δ' ανεστη και τα σημεια της κολασεως εδειξεν ο Ἰησους
και τας χειρας ως ησαν πεπερονημεναι. Και πυνθανομεθα αυτου, τι το επηρκεσεν
εαυτωι; Ει μεν γαρ προς αρετην, φησομεν οτι και πανυ γε επηρκεσεν· ουδεν γαρ
ατοπον ουτ' εφθεγξατο ουτ' εποιησεν, αλλ' αληθως "ως προβατον επι σφαγην ηχθη,
και ως αμνος εναντιον του κειροντος αφωνος"· και μαρτυρει το ευαγγελιον οτι
"ουτως ουκ" ηνοιξε "το στομα αυτου." Ει δε το επηρκεσεν απο των μεσων και
σωματικων λαμβανει, φαμεν οτι απεδειξαμεν εκ των ευαγγε λιων οτι εκων επι ταυτ'
εληλυθεν. Ειθ' εξης τουτοις ειπων τα απο του ευαγγελιου, οτι τα σημεια της
κολασεως εδειξεν αναστας εκ νεκρων και τας χειρας ως ησαν πεπερονημεναι,
πυνθανεται και λεγει· Τις τουτο ειδε; Και τα περι Μαριας της Μαγδαληνης
διαβαλλων αναγραφομενης εωρακεναι ειπε· Γυνη παροιστρος, ως φατε. Και επει μη
μονη αυτη αναγεγ ραπται εωρακεναι ανασταντα τον Ἰησουν αλλα και αλλοι, και
ταυτα κακηγορων ο Κελσου Ἰουδαιος φησι· και ει τις αλλος των εκ της αυτης
γοητειας. 2.60 Ειτα ως δυναμενου τουτου συμβηναι, λεγω δη του φαντασιαν τινι
γινεσθαι περι του τεθνηκοτος ως ζωντος, επιφερει ως Ἐπικουρειος και λεγει κατα
τινα διαθεσιν ονειρωξαντα τινα η κατα την αυτου βουλησιν δοξηι πεπλανη μενηι
φαντασιωθεντα το τοιουτον απηγγελκεναι, οπερ, φησι, μυριοις ηδη συμβεβηκε.
Τουτο δε ει και δεινοτατα εδοξεν ειρησθαι, ουδεν ηττον κατασκευαστικον εστιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

αναγκαιου δογματος, ως αρα η ψυχη υφεστηκε των αποθανοντων· και ου ματην
πεπιστευκε περι της αθανασιας αυτης η καν της διαμονης ο τουτο το δογμα
ανειληφως· ως και Πλατων εν τωι περι της ψυχης λεγει "σκιοειδη φαντασματα" περι
μνημεια τισι γεγονεναι των ηδη τεθνηκοτων. Τα μεν ουν γινομενα περι μνημεια
τεθνηκοτων "φαντασματα" απο τινος υποκειμενου γινεται, του κατα την
υφεστηκυιαν εν τωι καλουμενωι αυγοειδει σωματι ψυχην. Ὁ δε Κελσος ου
βουλομενος το τοιουτον θελει και υπαρ ονειρωττειν τινας και κατα την εαυτων
βουλησιν δοξηι πεπλανημενηι φαντα σιουσθαι· οπερ οναρ μεν πιστευειν γινεσθαι ουκ
αλογον, υπαρ δε επι των μη παντηι εκφρονων και φρενιτιζοντων η μελαγχολωντων
ου πιθανον. Και τουτο δε προειδομενος ο Κελσος παροιστρωσαν ειπε την γυναικα·
οπερ ουκ εμφαινει η αναγραφεισα ιστορια, οθεν λαβων κατηγορει των πραγ ματων.
2.61 Ἦν ουν και ο Ἰησους μετα θανατον, ως μεν ο Κελσος οιεται, φαντασιαν
εξαποστελλων των επι τωι σταυρωι τραυματων και ουκ αληθως τοιουτος ων
τραυματιας· ως δε το ευαγγελιον διδασκει, ου τισι μεν μερεσιν, οις βουλεται, ινα
κατηγορηι, πιστευει ο Κελσος, τισι δ' απιστει, ο Ἰησους προσεκαλεσατο τινα των
μαθητων απιστουντα και αδυνατον οιομενον το παραδοξον. Συγκατετεθειτο μεν γαρ
εκεινος τηι φασκουσηι αυτον εωρακεναι, ως ουκ αδυνατου οντος του την ψυχην του
τεθνηκοτος οφθηναι, ουκετι δ' ενομιζεν αληθες ειναι το εν σωματι αυτον αντιτυπωι
εγηγερθαι. Ὅθεν ειπε μεν· "Ἐαν μη ιδω", "ου μη πιστευσω", προσεθηκε δε και το·
"Ἐαν μη βαλω την χειρα μου εις τον τυπον των ηλων και ψηλαφησω αυτου την
πλευραν, ου μη πιστευσω". Ταυτα δ' ελεγετο υπο του Θωμα, κρινοντος οτι δυναται
οφθαλμοις αισθητοις φανηναι ψυχης σωμα, "παντα" τωι προτερωι ειδει "μεγεθος τε
και ομματα καλ' εικυιης και φωνην" πολλακις δε "και τοια περι χροι ειματ'
εχουσης." Και προσκαλεσαμενος γε ο Ἰησους τον Θωμαν ειπε· "Φερε τον δακτυλον
σου ωδε και ιδε τας χειρας μου, και φερε την χειρα σου και βαλε εις την πλευραν
μου, και μη γινου απιστος αλλα πιστος." 2.62 Και ακολουθον γε ην πασι τοις τε
προφητευθεισι περι αυτου, εν οις και τουτο ην, και τοις πραχθεισιν αυτωι και τοις
συμβεβηκοσι τουτο παρα παντα παραδοξον γενεσθαι. Προελελεκτο γαρ εκ προσωπου
Ἰησου εν τωι προφητηι· "Ἡ σαρξ μου κατασκηνωσει επ' ελπιδι· και ουκ εγκατα
λειψεις την ψυχην μου εις τον ᾅδην, και ου δωσεις τον οσιον σου ιδειν διαφθοραν".
Και ην γε κατα την αναστασιν αυτου ωσπερει εν μεθοριωι τινι της παχυτητος της προ
του παθους σωματος και του γυμνην τοιουτου σωματος φαινεσθαι ψυχην. Ὅθεν, οτ'
ησαν "οι μαθηται αυτου και Θωμας" επι το αυτο "μετ' αυτων, ερχεται ο Ἰησους των
θυρων κεκλεισμενων και εστη εις το μεσον και ειπεν· Ειρηνη υμιν. Ειτα λεγει τωι
Θωμαι· Φερε τον δακτυλον σου ωδε" και τα εξης. Και εν τωι κατα Λουκαν δε
ευαγγελιωι ομι λουντων "προς αλληλους" Σιμωνος και Κλεοπα "περι παντων των
συμβεβηκοτων" αυτοις ο Ἰησους επιστας αυτοις "συνεπορευετο μετ' αυτων. Και οι
μεν οφθαλμοι αυτων εκρατουντο του μη επιγνωναι αυτον· ο δε ειπε προς αυτους·
Τινες οι λογοι, ους αντιβαλλετε προς αλληλους περιπατουντες;" Και ηνικα
"διηνοιχθησαν αυτων οι οφθαλμοι, και επεγνωσαν αυτον", τοτε αυταις λεξεσι φησιν
η γραφη· "Και αυτος αφαντος εγενετο απ' αυτων." Καν βουληται ουν κοινοποιειν
προς ετερα φασματα και αλλους φαντασθεντας τα κατα τον Ἰησουν και τους ιδοντας
αυτον μετα την αναστασιν ο Κελσος, αλλα τοις ευγνωμονως και φρονιμως
εξεταζουσι τα πραγματα φανειται το παραδο ξοτερον. 2.63 Μετα ταυτα ο Κελσος ουκ
ευκαταφρονητως τα γεγραμμενα κακολογων φησιν οτι εχρην, ειπερ οντως θειαν
δυναμιν εκφηναι ηθελεν ο Ἰησους, αυτοις τοις επηρεα σασι και τωι καταδικασαντι
και ολως πασιν οφθηναι. Ἀληθως γαρ και ημιν φαινεται κατα το ευαγγελιον ουχ
ουτω μετα την αναστασιν οφθεις, ως το προτερον δημοσιαι και πασιν εφαινετο. Ἀλλ'
εν μεν ταις Πραξεσιν γεγραπται· "∆ι' ημερων τεσσαρακοντα οπτανομενος" τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

μαθηταις κατηγ γελλε "τα περι της βασιλειας του θεου"· εν δε τοις ευαγγελιοις ουχ
οτι αει συνην αυτοις, αλλ' οπου μεν δι' ημερων οκτω εφανη "των θυρων
κεκλεισμενων" εν μεσωι αυτων οπου δε κατα τινας τοιουτους τροπους. Και ο Παυλος
δ' εν τοις τελευταιοις της προς Κορινθιους προτερας, ως μη δημωδως αυτου
οφθεντος ομοιως τωι προ του παθους χρονωι, τοιαυτα γραφει· "Παρεδωκα γαρ υμιν
εν πρωτοις, ο και παρελαβον, οτι Χριστος απεθανεν υπερ των αμαρτιων ημων κατα
τας γραφας" και ανεστη, "και οτι ωφθη Κηφαι, ειτα τοις δωδεκα. Ἔπειτα ωφθη
επανω πεντακοσιοις αδελφοις εφαπαξ, ων οι πλειονες μενουσιν εως αρτι, τινες δε
εκοιμηθησαν. Ἔπειτα ωφθη Ἰακωβωι, επειτα τοις αποστολοις πασιν. Ἔσχατον δε
παντων ωσπερει τωι εκτρωματι ωφθη καμοι." Μεγαλα μεν ουν τινα και θαυμαστα
και μειζονα ου της αξιας των πολλων μονον εν τοις πιστευουσιν αλλα και των πανυ
προκοπτοντων εν τωι λογωι υπολαμβανω ειναι τα των κατα τον τοπον, εν οις η αιτια
δηλωθειη αν του ανασταντα αυτον εκ νεκρων μη ομοιως πεφηνεναι τωι προτερον
χρονωι. Ἀπο πλειονων δε ως εν τοιουτωι συγγραμματι, γραφομενωι προς τον κατα
Χριστιανων και της πιστεως αυτων λογον, ορα ει δυνησομεθα ευλογως ολιγα
παραθεμενοι καθικεσθαι των ακουσομενων της απολογιας. 2.64 Ὁ Ἰησους εις ων
πλειονα τηι επινοιαι ην, και τοις βλεπουσιν ουχ ομοιως πασιν ορωμενος. Και οτι μεν
τηι επινοιαι πλειονα ην, και σαφες εκ του "Ἐγω ειμι η οδος και η αληθεια και η ζωη"
και του "Ἐγω ειμι ο αρτος" και του "Ἐγω ειμι η θυρα" και αλλων μυριων. Ὅτι δε και
βλεπομενος ουχ ωσαυτως τοις βλεπουσιν εφαινετο, αλλ' ως εχωρουν οι βλεποντες,
σαφες εσται τοις εφιστασι, δια τι μελλων μεταμορφουσθαι εν τωι υψηλωι ορει ουδε
τους αποστολους παντας παρειληφεν αλλα μονους τον Πετρον και τον Ἰακωβον και
τον Ἰωαννην, ως μονους χωρουντας την τοτε δοξαν αυτου θεωρησαι, δυναμενους
δε και τους οφθεντας εν δοξηι Μωυσεα και Ἠλιαν κατανοησαι και ακουσαι
συλλαλουντων αυτων και της απο της νεφελης ουρανοθεν φωνης. Ἐγω δ' οιμαι οτι
και προ του αναβηναι εις το ορος, ενθα προσηλθον αυτωι μονοι οι μαθηται και
εδιδασκεν αυτους τα περι των μακαρισμων, ηνικα κατω που ων του ορους "οψιας"
"γενομενης" εθεραπευσεν τους προσελθοντας αυτωι, απαλλασσων πασης νοσου και
πασης μαλακιας, ουχ ο αυτος εφαινετο τοις καμνουσι και δεομενοις αυτου
θεραπευοντος και τοις δια το υγιαινειν συναναβηναι αυτωι εις το ορος δυνηθεισιν.
Αλλα και ειπερ κατ' ιδιαν τοις ιδιοις μαθηταις επελυεν τας παραβολας, μετ'
επικρυψεως τοις εξω οχλοις ειρημενας, ωσπερ ταις ακοαις ησαν κρειττους οι
ακουοντες της λυσεως των παραβολων παρα τους ακουοντας των χωρις λυσεων
παραβολων, ουτως και ταις οψεσι παντως μεν της ψυχης, εγω δ' ηγουμαι οτι και του
σωματος. ∆ηλοι δε μη τον αυτον αει φαινεσθαι το Ἰουδαν μελλοντα αυτον
προδιδοναι ειρηκεναι ως μη ειδοσιν αυτον τοις συναπερχο μενοις αυτωι οχλοις· "Ὃν
εαν φιλησω, αυτος εστι." Τοιουτο δ' οιμαι και αυτον τον σωτηρα εμφαινειν δια του·
"Καθ' ημεραν μεθ' υμων ημην εν τωι ιερωι διδασκων, και ουκ εκρατησατε με." Ὡς
περι τηλικουτου ουν φερομενοι ημεις του Ἰησου ου μονον κατα την ενδον και
αποκεκρυμμενην τοις πολλοις θειοτητα αλλα και κατα το μεταμορφουμενον σωμα,
οτ' εβουλετο και οις εβουλετο, φαμεν οτι τον μεν μη απεκδυσαμενον "τας αρχας και
τας εξουσιας" Ἰησουν και μηδεπω αποθανοντα "τηι αμαρτιαι" παντες βλεπειν
εχωρουν, τον δ' απεκδυσαμενον "τας αρχας και τας εξου σιας" και μηκετ' εχοντα τι
χωρητον οραθηναι τοις πολλοις ουχ οιοι τε ησαν αυτον βλεπειν οι προτερον αυτον
ιδοντες παντες· οθεν φειδομενος αυτων ουκ εφαινετο πασιν αναστας εκ νεκρων.
2.65 Και τι λεγω πασιν; Ουδε γαρ αυτοις τοις αποστολοις και τοις μαθηταις αει συνην
η αει εφαινετο, μη δυναμενοις αυτου χωρησαι την θεωριαν διηνεκως. Λαμπροτερα
γαρ την οικονομιαν τελεσαντος η θειοτης ην αυτου, ηντινα Κηφας ο Πετρος ωσπερει
"απαρχη" των αποστολων τυγχανων δεδυνηται ιδειν, και μετ' αυτον οι δωδεκα, του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

Ματθιου αντι του Ἰουδα καταταχθεντος, και μετ' εκεινους "πεντακοσιοις αδελφοις
εφαπαξ", "επειτα ωφθη Ἰακωβωι, επειτα τοις" ετεροις παρα τους δωδεκα
"αποστολοις πασι", ταχα τοις εβδομηκοντα, "εσχατον δε παντων" Παυλωι τωι
ωσπερει "εκτρωματι" και επισταμενωι, πως ελεγεν· "Ἐμοι τωι ελαχιστοτερωι παντων
αγιων εδοθη η χαρις αυτη." Και ταχα το "ελαχιστοτερωι" ισον εστι τωι "εκτρωματι".
Ὥσπερ ουν ουκ αν τις ευκολως εγκαλεσαι τωι Ἰησου μη παραλαμβανοντι παντας
τους αποστολους εις το υψηλον ορος αλλα μονους τους προειρημενους τρεις, ηνικα
εμελλε μεταμορφουσθαι και την λαμπροτητα δεικνυναι των ιματιων εαυτου και την
δοξαν Μωυσεως και Ἠλιου συλλαλουντων αυτωι, ουτως ουν ουκ αν τοις
αποστολικοις λογοις μεμφοιτ' αν τις ευλογως εισαγουσιν ωφθαι τον Ἰησουν μετα
την αναστασιν ου πασιν, αλλ' οις οιδεν ανειληφοσιν οφθαλμους χωρουντας ιδειν
την αναστασιν αυτου. Χρησιμον δ' οιμαι προς απολογιαν των προκειμενων εστι και
το ουτως ειρημενον περι αυτου· "Εις τουτο γαρ Χριστος απεθανε και ανεστη, ινα και
νεκρων και ζωντων κυριευσηι." Ὅρα γαρ εν τουτοις οτι "απεθανεν" Ἰησους, "ινα
νεκρων κυριευσηι", "και ανεστη, ινα" μη μονον "νεκρων" αλλα "και ζωντων
κυριευσηι". Και οιδε γε ο αποστολος νεκρους μεν, ων κυριευει ο Χριστος, τους ουτως
κατειλεγμενους εν τηι προς Κορινθιους προτεραι· "Σαλπισει γαρ, και οι νεκροι
εγερθησονται αφθαρτοι", ζωντας δε αυτους και τους αλλαγησομενους, ετερους
οντας των εγερθη σομενων νεκρων. Ἔχει δε και περι τουτων η λεξις ουτως· "Και
ημεις αλλαγησομεθα", εξης ειρημενη τωι "Οι νεκροι εγερθησονται πρωτον". Ἀλλα
και εν τηι προς Θεσσαλονικεις προτεραι εν ετεραις λεξεσι την αυτην διαφοραν
παριστας, φησιν αλλους μεν ειναι τους κοιμωμενους αλλους δε τους ζωντας λεγων·
"Ου θελομεν δε υμας αγνοειν, αδελφοι, περι των κοιμωμενων, ινα μη λυπησθε ως
και οι λοιποι οι μη εχοντες ελπιδα. Ει γαρ πιστευομεν οτι Ἰησους απεθανε και
ανεστη, ουτως ο θεος και τους κοιμηθεντας δια του Ἰησου αξει συν αυτωι. Τουτο γαρ
υμιν λεγομεν εν λογωι κυριου, οτι ημεις οι ζωντες οι περιλειπομενοι εις την παρου
σιαν του κυριου ου μη φθασωμεν τους κοιμηθεντας." Την δε φανεισαν ημιν εις τους
τοπους διηγησιν εξεθεμεθα εν οις υπηγορευσαμεν εξηγητικοις της προς
Θεσσαλονικεις προτερας επιστολης. 2.66 Και μη θαυμαζε, ει μη παντες βλεπουσιν οι
πεπιστευ κοτες οχλοι τωι Ἰησου την αναστασιν αυτου· οτε ως μη χωρουσι πλειονα
Κορινθιοις ο Παυλος γραφων φησιν· "Ἐγω δε εκρινα μηδεν ειδεναι εν υμιν ει μη
Ἰησουν Χριστον και τουτον εσταυρωμενον." Τοιουτον δε εστι και το· "Ουπω γαρ
εδυνασθε· αλλ' ουδε ετι νυν δυνασθε, ετι γαρ σαρκικοι εστε." Ουτω τοινυν παντα
κρισει θειαι ποιων ο λογος ανεγραψε περι του Ἰησου, προ μεν του παθους απαξαπλως
φανεντος τοις πλειοσι και τουτο ουκ αει, μετα δε το παθος ουκετι ομοιως
επιφαινομενου αλλα μετα τινος κρισεως εκαστωι μετρουσης τα δεοντα. Ὥσπερ δ'
αναγεγραπ ται το "Ὤφθη ο θεος τωι Ἀβρααμ" η τινι των αγιων, και το "ωφθη" τουτο
ουκ αει εγινετο αλλ' εκ διαλειμματων, και ου πασιν εφαινετο· ουτω μοι νοει και τον
υιον του θεου ωφθαι τηι παραπλησιαι περι εκεινων εις το ωφθαι αυτοις τον θεον
κρισει. 2.67 Ἀπελογησαμεθα ουν κατα το δυνατον ημιν ως εν τοιουτωι συγγραμματι
προς το εχρην, ειπερ οντως εκφηναι θειαν δυναμιν ηθελεν, αυτοις τοις επηρεασασι
και τωι καταδικασαντι και ολως πασιν οφθηναι. Ουκ εχρην ουν τωι καταδικασαντι
αυτον οφθηναι ουδε τοις επηρεασασιν. Ἐφειδετο γαρ και του καταδικασαντος και
των επηρεα σαντων ο Ἰησους, ινα μη παταχθωσιν "αορασιαι", οποιαι οι εν Σοδομοις
επαταχθησαν, ηνικα επεβουλευον τηι ωραι των ξενισθεντων παρα τωι Λωτ αγγελων.
Και τουτο δε δηλουται δια τουτων· "Ἐκτειναντες δε οι ανδρες τας χειρας εσπασαντο
τον Λωτ προς εαυτους εις τον οικον, και την θυραν απεκλεισαν· τους δε ανδρας τους
επι τηι θυραι του οικου επαταξαν αορασιαι απο μικρου εως μεγαλου· και παρελυθησαν
ζητουντες την θυραν." Ἐκφηναι ουν εβουλετο την δυναμιν εαυτου ο Ἰησους θειαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

ουσαν εκαστωι των δυναμενων αυτην ιδειν, και κατα το μετρον ιδειν α εχωρει. Και
ου δη που δι' αλλο εφυλαξατο οφθηναι η δια τας δυναμεις των μη χωρουντων
αυτον ιδειν. Και ματην παρεληφθη τωι Κελσωι το ου γαρ δη ετι εφοβειτο τινα
ανθρωπων αποθανων και, ως φατε, θεος ων, ουδ' επι τουτ' επεμφθη την αρχην, ινα
λαθηι. Ἐπεμφθη γαρ ου μονον, ινα γνωσθηι, αλλ' ινα και λαθηι. Ου γαρ παν, ο ην, και
οις εγινωσκετο εγινωσκετο, αλλα τι αυτου ελανθανεν αυτους· τισι δ' ουδ' ολως
εγινωσκετο. Και ανεωιξε δε "φωτος" πυλας τοις γενομενοις μεν "σκοτους" και
"νυκτος" υιοις, επιδεδωκοσι δε εαυτους εις το γενεσθαι υιους "ημερας" και "φωτος".
Και ηλθε σωτηρ ο κυριος ημιν μαλλον ως ιατρος αγαθος τοις αμαρτιων μεστοις η
τοις δικαιοις. 2.68 Ἴδωμεν δε τινα τροπον φησιν ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος οτι ει δ'
ουν το γε τοσουτον ωφειλεν εις επιδειξιν θεοτητος, απο του σκολοπος γουν ευθυς
αφανης γενεσθαι. Και τουτο δε δοκει μοι ομοιον ειναι τωι λογωι των αντιδια
τασσοντων τηι προνοιαι και διαγραφοντων εαυτοις ετερα παρα τα οντα και λεγοντων
οτι βελτιον ην, ει ουτως ειχεν ο κοσμος, ως διεγραψαμεν. Ὅπου μεν γαρ δυνατα
διαγρα φουσιν, ελεγχονται χειρονα ποιουντες το οσον εφ' εαυτοις και τηι διαγραφηι
αυτων τον κοσμον, οπου δε δοκουσι μη χειρονα αναζωγραφειν των οντων,
αποδεικνυνται τα τηι φυσει αδυνατα βουλομενοι· ως εκατερως αυτους καταγε
λαστους ειναι. Και ενθαδε τοινυν οτι μεν ουκ αδυνατον ηξιωσεν τηι θειοτεραι φυσει,
ιν' οταν βουληται αφανης γενηται, και αυτοθεν μεν δηλον σαφες δε και εκ των
γεγραμ μενων περι αυτου τοις μη τινα μεν των γεγραμμενων προσιεμενοις, ινα
κατηγορησωσι του λογου, τινα δε πλασματα οιομενοις τυγχανειν. Γεγραπται δε εν
τωι κατα Λουκαν οτι μετα την αναστασιν "λαβων τον αρτον" ο Ἰησους "ευλογησε και
κλασας επεδιδου" τωι Σιμωνι και τωι Κλεοπαι· λαβοντων δ' αυτων τον αρτον
"διηνοιχθησαν αυτων οι οφθαλμοι, και επεγνωσαν αυτον· και αυτος αφαντος
εγενετο απ' αυτων". 2.69 Θελομεν δε παραστησαι, πως ου χρησιμωτερον ην προς την
οικονομιαν ολην το ευθυς απο του σκολοπος αυτον αφανη γενεσθαι σωματικως. Τα
συμβεβηκεναι αναγε γραμμενα τωι Ἰησου ουκ εν ψιληι τηι λεξει και τηι ιστοριαι την
πασαν εχει θεωριαν της αληθειας· εκαστον γαρ αυτων και συμβολον τινος ειναι
παρα τοις συνετωτερον εντυγχανουσι τηι γραφηι αποδεικνυται. Ὥσπερ ουν το
σταυρωθηναι αυτον εχει την δηλουμενην αληθειαν εν τωι "Χριστωι συνεσ ταυρωμαι"
και τωι σημαινομενωι εκ του "Ἐμοι δε μη γενοιτο καυχασθαι ει μη εν τωι σταυρωι του
κυριου μου Ἰησου Χριστου, δι' ου εμοι κοσμος εσταυρωται καγω τωι κοσμωι", και ο
θανατος αυτου αναγκαιος δια το "Ὃ γαρ απεθανε, τηι αμαρτιαι απεθανεν εφαπαξ" και
δια το τον δικαιον λεγειν· "Συμμορφιζομενος τωι θανατωι αυτου" και το "Ει γαρ
συναπεθανομεν, και συζησομεν" ουτως και η ταφη αυτου φθανει επι τους
συμμορφους του θανατου αυτου και τους συσταυρωθεντας αυτωι και συναπο
θανοντας, καθο και τωι Παυλωι λελεκται το· "Συνεταφημεν γαρ αυτωι δια του
βαπτισματος" και συνανεστημεν αυτωι. Ἡμεις δε και τα περι της ταφης και του
μνημειου και του θαψαντος αναγεγραμμενα ευκαιροτερον δια πλειονων εν αλλοις,
ενθα προηγουμενως εστι περι τουτων λεγειν, διηγη σομεθα. Νυνι δ' αυταρκης η
καθαρα σινδων, εν ηι εδει το καθαρον εντυλιχθηναι σωμα του Ἰησου, και το καινον
μνημειον, "ο ελατομησεν εν τηι πετραι" ο Ἰωσηφ, "ου ουκ ην ουπω ουδεις κειμενος",
η, ως ο Ἰωαννης φησιν, "εν ωι ουδεπω ουδεις ετεθη". Και επιστησον ει δυναται
κινησαι τινα η συμφωνια των τριων ευαγγελιστων, φροντι σαντων αναγραψαι το
λατομητον η λαξευτον το μνημειον εν πετραι, ιν' ο τους λογους των γεγραμμενων
εξεταζων και περι τουτων θεασηται τι λογου αξιον και περι της καινοτητος του
μνημειου, ηντινα Ματθαιος και Ἰωαννης ιστορησε, και περι του μηδενα εκει νεκρον
γεγονεναι κατα τον Λουκαν και τον Ἰωαννην. Ἔδει γαρ τον μη τοις λοιποις νεκροις
ομοιον αλλα ζωτικα σημεια και εν τηι νεκροτητι δειξαντα το υδωρ και το αιμα και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

καινον, ιν' ουτως ονομασω, οντα νεκρον εν καινωι και καθαρωι γενεσθαι μνημειωι·
ιν' ωσπερ η γενεσις αυτου καθαρωτερα πασης γενεσεως ην τωι μη απο μιξεως αλλ'
απο παρθενου γεννη θηναι, ουτως και η ταφη εχοι την καθαροτητα, δια του
συμβολικου δηλουμενην εν τωι αποτεθεισθαι αυτου το σωμα εν μνημειωι καινωι
υφεστωτι, ουκ εκ λογαδων λιθων οικοδομηθεντι και την ενωσιν ου φυσικην εχοντι
αλλ' εν μιαι και δι' ολων ηνωμενηι πετραι λατομητωι η λαξευτωι. Τα μεν ουν της
διηγησεως και της απο των γεγονεναι αναγεγραμμενων αναβασεως επι τα
πραγματα, ων τα γενομενα ην σημαντικα, και μειζονως αν τις και θειοτερως
διηγησαιτο, ευκαιροτερον εκτιθεμενος τα τοιαυτα εν προηγου μενηι συνταξει· τα δε
της λεξεως και ουτως αν τις αποδυη, οτι κατα τον κριναντα υπομειναι το επι
σκολοπος κρεμασθηναι ην και τα εξης τηι υποθεσει τηρησαι, ιν' ως ανθρωπος
καθαιρεθεις τωι ως ανθρωπος αποτεθνηκεναι ως ανθρωπος και ταφηι. Ἀλλα και ει
καθ' υποθεσιν εγεγραπτο εν τοις ευαγγελιοις οτι απο του σκολοπος αφανης ευθυς
εγενετο, εκακιζεν αν το γεγραμμενον ο Κελσος και οι απιστοι, και κατηγορησαν αν
και ουτω λεγοντες· τι δη ποτε μετα τον σταυρον γεγονεν αφανης, ου προ του παθειν
δε τουτ' επραγμα τευσατο; Ειπερ ουν απο των ευαγγελιων μεμαθηκοτες οτι ου
γεγονεν ευθυς αφανης απο του σκολοπος εγκαλειν οιονται τωι λογωι, μη πλασαμενωι,
ως εκεινοι ηξιωσαν, το ευθυς αυτον αφανη γενεσθαι απο του σκολοπος αλλα το
αληθες ιστορησαντι, πως ουκ ευλογον πιστευσαι αυτους και τηι αναστασει αυτου, και
ως βουληθεις οτε μεν "των θυρων κεκλεισμενων" "εστη εν μεσωι" των μαθητων, οτε
δε δους αρτον δυσι των γνωριμων ευθυς "αφαντος εγενετο απ' αυτων" μετα τινας,
ους ελαλησεν αυτοις, λογους; 2.70 Ποθεν δε τωι Κελσου Ἰουδαιωι λελεκται οτι
εκρυπτετο Ἰησους; Λεγει γαρ περι αυτου· Τις δε πωποτε πεμφθεις αγγελος, δεον
αγγελλειν τα κεκελευσμενα, κρυπτεται; Ου γαρ εκρυπτετο ο ειπων τοις ζητουσιν
αυτον συλλαβειν· "Καθ' ημεραν ημην εν τωι ιερωι παρρησιαι διδασκων, και ουκ
εκρατειτε με." Προς δε το εξης παλιλλογουμενον υπο του Κελσου ημεις απαξ
απολογησαμενοι αρκεσθησομεθα τοις προειρημενοις. Γεγραπται γαρ εν τοις
ανωτερω και προς το η οτε μεν ηπιστειτο <ων> εν σωματι, πασιν ανεδην εκηρυττεν·
οτε δε πιστιν αν ισχυραν παρειχεν εκ νεκρων αναστας, ενι μονωι γυναιωι και τοις
εαυτου θιασωταις κρυβδην παρεφαινετο; Ἀλλ' ουδ' οτι ενι μονωι γυναιωι εφανη,
αληθες εστιν· γεγραπται γαρ εν τωι κατα Ματθαιον ευαγγελιωι οτι "Ὀψε σαββατων,
τηι επιφωσκουσηι εις μιαν σαββατων, ηλθε Μαρια η Μαγδαληνη και η αλλη Μαρια,
θεωρησαι τον ταφον. Και ιδου σεισμος εγενετο μεγας· αγγελος γαρ κυριου καταβας
εξ ουρανου και προσελθων απεκυλισε τον λιθον." Και μετ' ολιγον φησιν ο
Ματθαιος· "Και ιδου ο Ἰησους υπηντησεν αυταις"–δηλον δ' οτι ταις προειρημεναις
Μαριαις–"λεγων· Χαιρετε. Αι δε προσελθουσαι εκρατησαν αυτου τους ποδας και
προσεκυνησαν αυτωι." Λελεκται δε και προς το κολαζομενος μεν αρα πασιν εωρατο,
αναστας δε ενι, οτε απελογουμεθα προς το ου πασιν εωρατο. Και νυν δε φησομεν οτι
τα μεν ανθρωπινα αυτου πασιν ην ορατα, τα δε θειοτερα–λεγω δε ου περι των σχεσιν
προς ετερα εχοντων αλλα περι των κατα διαφοραν– ου πασι χωρητα. Προσχες δε και
τηι παρα ποδας του Κελσου εναντιοτητι προς εαυτον. Προειπων γουν ενι γυναιωι και
τοις εαυτου θιασωταις κρυβδην αυτον παραπεφανθαι ευθεως επιφερει· Κολαζομενος
μεν αρα πασιν εωρατο, αναστας δε ενι, ουπερ εχρην τουναντιον. Τι δε και νομιζει το
εχρην, ακουσωμεν, εναντιον του μεν κολαζομενον πασιν εωρασθαι, ανασταντα δε
ενι· οσον γαρ επι τηι λεξει εαυτου ηθελε και αδυνατον <τι> και αλογον, κολαζομενον
μεν ενι ορασθαι, ανασταντα δε πασιν· η πως διηγησηι το ουπερ εχρην τουναντιον;
2.71 Ἐδιδαξε δε ημας ο Ἰησους και οστις ην ο πεμψας εν τωι "Ουδεις εγνω τον
πατερα, ει μη ο υιος", και τωι "Θεον ουδεις εωρακε πωποτε· και μονογενης γε ων
θεος, ο ων εις τον κολπον του πατρος, εκεινος εξηγησατο." Ἐκεινος θεολογων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

απηγγειλε τα περι θεου τοις γνησιοις αυτου μαθηταις· ων ιχνη εν τοις γεγραμμενοις
ευρισκοντες αφορμας εχομεν θεολογειν, οπου μεν ακουοντες· "Ὁ θεος φως εστι, και
σκοτια ουκ εστιν εν αυτωι ουδεμια", οπου δε· "Πνευμα ο θεος, και τους
προσκυνουντας αυτον εν πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν." Ἀλλα και εφ' οις
επεμψεν αυτον ο πατηρ μυρια εστιν, ατινα ο βουλομενος μανθανετω, πηι μεν απο
των προκηρυξαντων περι αυτου προφητων πηι δ' απο των ευαγγελιστων· ουκ ολιγα
δ' εισεται και απο των αποστολων και μαλιστα Παυλου. Ἀλλα και τους μεν
ευσεβουντας ουτος φωταγωγει τους δε αμαρτανοντας κολασει, οπερ ουκ ιδων ο
Κελσος πεποιηκε· Και τους μεν ευσεβουντας φωταγωγησων τους δε αμαρτα νοντας η
μεταγνοντας ελεησων. 2.72 Μετα ταυτα φησιν· Ει μεν εβουλετο λανθανειν, τι
ηκουετο η εξ ουρανου φωνη κηρυττουσα αυτον υιον θεου; Ει δ' ουκ εβουλετο
λανθανειν, τι εκολαζετο η τι απεθνηισκε; Και οιεται εν τουτοις διαφωνιαν ελεγχειν
των περι αυτου γεγραμμενων, ουχ ορων οτι ουτε παντα τα περι αυτον εβουλετο πασι
και οις ετυχε γινωσκεσθαι ουτε παντα λανθανειν τα καθ' εαυτον. Ἡ γουν εξ
ουρανου φωνη κηρυττουσα αυτον ειναι υιον θεου και λεγουσα· "Ουτος εστιν ο υιος
μου ο αγαπητος, εν ωι ηυδοκησα", ουκ αναγε γραπται εις επηκοον τοις οχλοις
γεγονεναι, οπερ ωιηθη ο Κελσου Ἰουδαιος. Ἀλλα και η εν τωι υψηλοτατωι ορει αποτης
νεφελης φωνη μονοις ηκουετο τοις συναναβασιν αυτωι. Και γαρ τοιαυτη εστιν η θεια
φωνη, ακουομενη μονοις εκεινοις, ους βουλεται ακουειν ο λεγων. Ουδεπω δε λεγω
οτι ου παντως εστιν αηρ πεπληγμενος η πληγη αερος η ο τι ποτε λεγεται εν τοις περι
φωνης η αναγραφομενη φωνη του θεου, διοπερ τηι κρειττονι της αισθητης ακοης και
θειοτεραι ακουεται. Και επαν βουληται ο λεγων μη πασιν εξακουστον ειναι την
εαυτου φωνην, ο μεν "εχων" τα κρειττονα "ωτα" ακουει θεου, ο δε κεκωφωμενος
την της ψυχης ακοην αναισθητει λεγοντος θεου. Ταυτα μεν δια το τι ηκουετο η εξ
ουρανου φωνη η κηρυττουσα αυτον υιον θεου; Εις δε το ει ουκ εβουλετο λανθανειν,
τι εκολαζετο η τι απεθνηισκεν; αρκει τα περι του παθους ημιν δια πλειονων εν τοις
ανωτερω λελεγμενα. 2.73 Ἐκτιθεται δε μετα ταυτα ο Κελσου Ἰουδαιος ως
ακολουθον το μη ακολουθον. Ου γαρ ακολουθει τωι ηθελησεν ημας δι' ων πεπονθε
κολασεων διδαξαι και θανατου κατα φρονειν το ανασταντα αυτον εκ νεκρων
φανερως εις φως καλεσαι παντας και διδαξαι, ου χαριν κατεληλυθει. Εις φως γαρ
προτερον εκαλεσε παντας ειπων· "∆ευτε παντες οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι,
καγω αναπαυσω υμας." Και ου χαριν κατεληλυθεν, αναγεγραπται εν οις αποταδην
κεκινηκε λογοις εν μακαρισμοις και τοις εξης αυτοις απαγγελλομενοις και εν
παραβολαις και εν ταις προς τους γραμματεις και Φαρισαιους ομιλιαις. Το δε κατα
Ἰωαννην ευαγγελιον οσα εδιδαξεν εκτεθειται, παρισταντα την Ἰησου ουκ εν λεξεσιν
αλλ' εν πραγμασι μεγαλοφωνιαν· και δηλος εστιν εκ των ευαγγελιων οτι "εν
εξουσιαι ην ο λογος αυτου", εφ' ωι και εθαυμαζον. 2.74 Και πασι γε τουτοις επιλεγει ο
Κελσου Ἰουδαιος· Ταυτα μεν ουν υμιν εκ των υμετερων συγγραμματων, εφ' οις
ουδενος αλλου μαρτυρος χρηιζομεν· αυτοι γαρ εαυτοις περιπιπτετε. Ἠλεγξαμεν δ' οτι
παρα τα ημετερα των ευαγγελιων συγγραμματα πολλα πεφλυαρηται εν τοις του
Ἰουδαιου ειτε προς τον Ἰησουν ειτε προς ημας λογοις. Και ουχ ηγουμαι γε οτι
παρεστησε, πως ημεις εαυτοις περι πιπτομεν, αλλα μονον οιεται. Ἐπει δε προστιθησι
τουτοις ο Ἰουδαιος αυτου οτι ολως, ω Ὕψιστε και Ουρανιε, τις θεος παρων εις
ανθρωπους απιστειται; λεκτεον προς αυτον οτι και κατα τον Μωυσεως νομον θεος
εναργεστατα παραγεγονεναι τοις Ἑβραιοις αναγεγραμμενος ου μονον κατα τα εν
Αιγυπτωι σημεια και τερατα ετι δε την διοδον της ερυθρας θαλασσης και τον στυλον
"του πυρος" και την νεφελην του φωτος, αλλα και ηνικα η δεκαλογος ολωι τωι λαωι
απηγγελλετο, ηπιστηθη υπο των ιδοντων· ουκ αν γαρ, πιστευοντες τωι εωραμενωι και
ακουσθεντι, μοσχον κατεσκευασαν ουδ' "ηλλαξαντο αν την δοξαν εαυτων εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

ομοιωματι μοσχου εσθιοντος χορτον" ουδ' ελεγον αν προς αλληλους περι του
μοσχου· "Ουτοι εισιν οι θεοι σου, Ἰσραηλ, οιτινες ανηγαγον <σε> εκ γης Αιγυπτου".
Και ορα ει μη κατα τους αυτους εστι τηλικουτοις τεραστιοις και τοσαυταις
επιφανειαις θεου και προτερον απιστησαι δι' ολης της ερημου, ως εν τωι νομωι
Ἰουδαιων γεγραπται, και κατα την Ἰησου παραδοξον επιδημιαν μη αλωναι υπο των
μετ' εξουσιας αυτωι ειρημενων λογων και των παραδοξως αυτωι εν οψει παντος του
λαου πεπραγμενων. 2.75 Και ικανα γε νομιζω ταυτα ειναι τωι βουλομενωι
παραστησαι την Ἰουδαιων προς τον Ἰησουν απιστιαν, οτι ακολουθος ην αυτη τοις εξ
αρχης περι του λαου αναγεγραμ μενοις. Ειποιμι γαρ αν προς τον λεγοντα παρα τωι
Κελσωι Ἰουδαιον· Τις θεος παρων εις ανθρωπους απιστειται, και ταυτα οις
ελπιζουσιν επιφαινεται; Ἢ τι δη ποτε τοις παλαι προσδεχομενοις ου γνωριζεται; Ὅτι
βουλεσθε, ω ουτοι, προς τας πευσεις ημων αποκρινεσθαι; Ποιαι δυναμεις μειζους
οσον επι υμετεραι υποληψει ειναι υμιν φαινονται, αι εν Αιγυπτωι και τηι ερημωι, η α
εφαμεν ημεις πεποιηκεναι τον Ἰησουν παρ' υμιν; Ει μεν γαρ εκειναι μειζους τουτων
καθ' υμας εισιν, πως ουκ αυτοθεν δεικνυται οτι κατα το ηθος των τοις μειζοσιν
απιστησαντων εστι και το των ηττονων καταφρονειν; Τουτο γαρ υπολαμβανεται
περι ων λεγομεν περι του Ἰησου· ει δε ισαι λεγονται <αι> περι του Ἰησου ταις
αναγεγραμμεναις υπο Μωυσεως, τι ξενον απηντησε λαωι <τωι> κατ' αμφοτερας τας
αρχας των πραγ ματων απιστουντι; Ἀρχη μεν γαρ νομοθεσιας επι Μωυσεως ην, εν ηι
τα αμαρτηματα των απιστων υμων αναγεγραπται· αρχη δε νομοθεσιας και διαθηκης
δευτερας κατα τον Ἰησουν ημιν γεγονεναι ομολογειται. Και μαρτυρειτε δι' ων τωι
Ἰησου απιστειτε οτι υιοι εστε των εν τηι ερημωι απιστη σαντων ταις θειαις
επιφανειαις· και το υπο του σωτηρος ημων ειρημενον και προς υμας λελεξεται
απιστησαντας αυτωι, οτι "Ἄρα μαρτυρες εστε και συνευδοκειτε τοις εργοις των
πατερων υμων"· και πληρουται εν υμιν η λεγουσα προφητεια· "Ἔσται η ζωη υμων
κρεμαμενη ενωπιον των οφθαλμων υμων, και ου μη πιστευσητε τηι ζωηι υμων"· ου
γαρ επιστευσατε τηι επιδεδημηκυιαι τωι γενει των ανθρωπων ζωηι. 2.76 Ουχ ευρε δ' ο
Κελσος προσωποποιων τον Ἰουδαιον τοιαυτα αυτωι περιθειναι εν τωι λογωι, οποια
ουκ αν αυτωι απο των νομιμων και προφητικων προφεροιτο γραφων. Μεμφεται γαρ
τον Ἰησουν τοιαυτα λεγων περι αυτου· Ἀπειλει και λοιδορει κουφως οποταν λεγηι·
"Ουαι υμιν" και "Προλεγω υμιν". Ἐν γαρ τουτοις αντικρυς ομολογει οτι πεισαι
αδυνατει, οπερ ουκ αν θεος αλλ' ουδ' ανθρωπος φρονιμος παθοι. Ὅρα δε ει μη ταυτα
αντικρυς αναστρεφει επι τον Ἰουδαιον. Ἀπειλει γαρ εν ταις νομικαις και προφητικαις γραφαις ο θεος και λοιδορει, οποταν λεγηι, ουκ ελαττονα των εν τωι
ευαγγελιωι "ουαι"· οποια εστι τα εν Ἡσαΐαι ουτως εχοντα· "Ουαι οι συναπτοντες
οικιαν προς οικιαν, και αγρον προς αγρον εγγιζοντες" και "Ουαι οι εγειρομενοι το
πρωι και το σικερα διωκοντες" και "Ουαι οι επισπωμενοι τας αμαρτιας ως σχοινιωι
μακρωι" και "Ουαι οι λεγοντες το πονηρον καλον και το καλον πονηρον" και "Ουαι
οι ισχυοντες υμων, οι πινοντες τον οινον". Και αλλα δ' αν ευροις μυρια. Πως δ' ου
παραπλησια αις λεγει απειλαις εστι το "Ουαι εθνος αμαρτωλον, λαος πληρης
αμαρτιων, σπερμα πονηρον, υιοι ανομοι" και τα εξης; Οις επιφερει τηλικαυτας
απειλας, αι εισιν ουκ ελαττους ων φησι τον Ἰησουν ειρηκεναι. Ἢ ουκ εστιν απειλη
και μεγαλη γε η φασκουσα· "Ἡ γη υμων ερημος, αι πολεις υμων πυρικαυστοι· την
χωραν υμων ενωπιον υμων αλλοτριοι κατεσθιουσιν αυτην, και ηρημωται κατεσ
τραμμενη υπο λαων αλλοτριων"; Πως δ' ου λοιδοριαι και εν τωι Ἰεζεκιηλ εισι προς
τον λαον, ενθα ο κυριος εστι λεγων προς τον προφητην· "Ἐν μεσωι σκορπιων συ
κατοικεις"; Ἆρ' ουν, ω Κελσε, συνηισθημενως πεποιηκας τον Ἰουδαιον λεγοντα περι
του Ἰησου οτι απειλει και λοιδορει κουφως, οποταν λεγηι· "Ουαι υμιν" και "Προλεγω
υμιν"; Ουχ οραις οτι απερ κατηγορων λεγει ο παρα σοι Ἰουδαιος του Ἰησου ταυτα αν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

λεγοιτο προς αυτον περι του θεου; Ἄντικρυς γαρ εν τοις ομοιοις ευρισκεται ων, ως
οιεται ο Ἰουδαιος, εγκλημασιν ο εν τοις προφηταις θεος ως πεισαι αδυνατων. Ἔτι δε
φησαιμ' αν περι αυτων τοις οιομενοις τον παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιον ευ ταυτα τωι
Ἰησου εγκαλειν οτι αραι πλεισται οσαι αναγεγραμμεναι εισιν εν Λευιτικωι και
∆ευτερονομιωι, περι ων ως εαν απολογησηται ο Ἰουδαιος παρισταμενος τηι γραφηι, η
τοιουτως η και ετι βελτιον απολογησομεθα περι των νομιζομενων υπο του Ἰησου
ειρησθαι λοιδοριων και απειλων. Και περι αυτου δε του Μωυσεως νομου ημεις
μαλλον δυνησομεθα απολογησασθαι, ατε συνετωτερον διδαχθεντες υπο του Ἰησου
ακουειν των νομικων γραμματων ηπερ ο Ἰουδαιος. Ἀλλα και ο Ἰουδαιοςεαν ιδηι το
βουλημα των προφητικων λογων, παραστησαι δυνησεται το μη κουφως απειλειν
και λοιδορειν τον θεον λεγοντα το "Ουαι" και "Προλεγω υμιν", και πως θεος υπερ
επιστροφης ανθρωπων τα τοιαυτα αν λεγοι, απερ οιεται ουδε φρονιμον ανθρωπον
ποιησαι ο Κελσος. Και Χριστιανοι δε ενα θεον γινωσκοντες, τον εν τοις προφηταις
και τωι κυριωι, παραστησουσι το ευλογον των νομιζομενων απειλων και λεγομενων
παρα τωι Κελσωι λοιδοριων. Και οιγα εις τον τοπον λελεξεται προς τον Κελσον,
επαγγελλο μενον και φιλοσοφειν και τα ημετερα ειδεναι· οτι αρα, ω ουτος, εαν μεν ο
παρα τωι Ὁμηρωι Ἑρμης λεγηι τωι Ὀδυσσει· Τιπτ' αυτ' ω δυστηνε, δι' ακριας ερχεαι
οιος; ανεχηι απολογιας, λεγουσης οτι υπερ επιστροφης τωι Ὀδυσσει τοιαυτα
προσδιαλεγεται ο ομηρικος Ἑρμης–επει το κολακευειν και κεχαρισμενα λεγειν
Σειρηνων εστιν, αις παρεστιν αμφ' οστεοφιν θις λεγουσαις· ∆ευρ' αγ' ιων, πολυαιν'
Ὀδυσευ, μεγα κυδος Ἀχαιων–· Ἐαν δ' οι παρ' εμοι προφηται και αυτος ο Ἰησους υπερ
επιστροφης των ακουοντων λεγηι το ουαι και ας νομιζεις λοιδοριας, ουδεν
οικονομειται προς τους ακουοντας δια των τοιουτων λογων ουδε προσαγει αυτοις
ως παιωνιον φαρμακον τον τοιουτον λογον; Ει μη αρα βουλει τον θεον η τον θειας
μετεχοντα φυσεως ανθρωποις διαλεγομενον σκοπειν μεν τα της ιδιας φυσεως και τα
κατ' αξιαν εαυτου μηκετι δ' ενοραν, τι πρεπει τοις οικονομουμενοις και αγομενοις
ανθρωποις υπο του λογου αυτου επαγγελλεσθαι και εκαστωι γε κατα το υποκειμενον
ηθος διαλεγεσθαι. Πως δε και ου γελοιον το πεισαι αδυνατειν λεγομενον περι του
Ἰησου και κοινοποιου μενον ου μονον προς τον Ἰουδαιον, πολλα τοιαυτα εχοντα εν
ταις προφητειαις, αλλα και προς Ἕλληνας, εν οις εκαστος των μεγαλην δοξαν επι
σοφιαι απενεγκαμενων ου δεδυνηται πεισαι τους επιβουλευοντας η τους δικαστας η
τους κατηγο ρουντας παυσασθαι μεν της κακιας οδευσαι δε δια φιλοσοφιας επ'
αρετην; 2.77 Μετα ταυτα ο Ἰουδαιος αυτωι λεγει, δηλονοτι κατα το Ἰουδαιοις
αρεσκον, οτι ελπιζομεν δη που αναστησεσθαι εν σωματι και βιοτην εξειν αιωνιον,
και τουτου παραδειγμα και αρχηγετην τον πεμπομενον ημιν εσεσθαι, δεικνυντα οτι
ουκ αδυνατον τινα τωι θεωι συν τωι σωματι <αναστησαι>. Ουκ οιδαμεν ουν ει τον
προσδοκωμενον Χριστον ο Ἰουδαιος ερει παραδειγμα της αναστασεως εν εαυτωι
δεικνυναι· αλλ' εστω, δεδοσθω τουτ' αυτον και φρονειν και λεγειν. Και
αποκρινουμεθα γε προς τον ειποντα εκ των ημετερων συγγραμματων ημιν
λελαληκεναι· οτι, ω ουτος, αρ' εκεινα μεν ανεγνως, εν οις κατηγορειν ημων
υπολαμβανεις, την δ' αναστασιν του Ἰησου, και οτι "πρωτοτοκος εκ των νεκρων"
εστιν, ου διεξεληλυθας; Ἢ επει μη βουλει ταυτα λελεχθαι, ουδ' ειρηται; Ἐπει δ' ο
Ἰουδαιος ετι λεγει και προσιεται παρα τωι Κελσωι την αναστασιν των σωματων, ουχ
ηγουμαι νυν ευκαιρον ειναι περι τουτου διεξελθειν προς τον και πιστευοντα και
λεγοντα αναστασιν ειναι σωματων, και ειτε διαρθρουντα το τοιουτον παρ' εαυτωι
και δυναμενον πρεσβευσαι περι του λογου καλως ειτε μη, αλλα μυθικωτερον
συγκατατιθεμενον τωι λογωι. Ταυτα μεν ουν ουτως προς τον Κελσου Ἰουδαιον
λελεχθω. Ἐπει δε μετα ταυτα φησι· Που ουν εστιν; ινα ιδωμεν και πιστευσωμεν,
ερουμεν προς αυτον· που ουν εστι νυν ο εν τοις προφηταις λεγων και ο τεραστια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

πεποιηκως; ινα ιδωμεν και πιστευσωμεν οτι μερις εστι του θεου. Ἢ υμιν μεν εξεστιν
απολογεισθαι περι του μη αει επιφαινεσθαι τωι γενει των Ἑβραιων τον θεον, ημιν δε
ου διδοται η αυτη απολογια περι του Ἰησου, απαξ και ανασταντος και πεισαντος περι
της εαυτου αναστασεως τους μαθητας και επι τοσουτον πεισαντος, ωστε δι' ων
πασχουσι δεικνυναι πασιν οτι βλεποντες την αιωνιον ζωην και την υποδεδειγμενην
αυτοις και λογωι και εργωι αναστασιν παιζουσι παντα τα εν τωι βιωι επιπονα; 2.78
Μετα ταυτα λεγει ο Ἰουδαιος· Ἢ επι τουτο κατηλθεν, ιν' απιστησωμεν; Προς ον
λελεξεται· ουκ επι τουτο μεν ηλθεν, ιν' εργασηται την απιστιαν Ἰουδαιοις,
προγινωσκων δ' αυτην εσομενην προειπε και συνεχρησατο τηι απιστιαι των Ἰουδαιων
προς την κλησιν των εθνων. Τωι γαρ εκεινων "παραπτωματι η σωτηρια τοις εθνεσι"
γεγενηται, περι ων ο εν τοις προφηταις Χριστος φησι· "Λαος, ον ουκ εγνων,
εδουλευσε μοι· εις ακοην ωτιου υπηκουσε μου", και "Ευρεθην τοις εμε μη ζητουσιν,
εμφανης εγενομην τοις εμε μη επερωτωσι." Και σαφες οτι και την εν βιωι κολασιν
Ἰουδαιοι μετα το διαθειναι τον Ἰησουν α διεθηκαν εκολασθησαν. Λεγετωσαν δ'
Ἰουδαιοι, εαν οι εγκαλουντες φασκωσιν· θαυμαστη γε υμιν η του θεου προνοια και
φιλανθρωπια, κολαζομενοις και στερηθεισι και της Ἱερουσαλημ και του λεγομενου
αγιασματος και της σεμνοτατης λατρειας· ο γαρ εαν ειπωσιν απολογουμενοι περι της
προνοιας του θεου, ημεις μαλλον κατασκευασομεν και επι το βελτιον λεγοντες
θαυμαστην γεγονεναι προνοιαν του θεου, συγχρησαμενην τωι αμαρτηματι του λαου
εκεινου εις το τους απο των εθνων δια Ἰησου κληθηναι, τους ξενους "των
διαθηκων" και αλλοτριους των επαγγελιων εις την του θεου βασιλειαν. Και ταυτα
δε προειπον οι προφηται, ως αρα δια τα αμαρτηματα του των Ἑβραιων λαου
εκλεξεται ο θεος ουχι εθνος αλλα λογαδας πανταχοθεν, και "τα μωρα του κοσμου"
εκλεξαμενος ποιησει το ασυνετον εθνος γενεσθαι εν τοις θειοις λογοις, αιρομενης
μεν απ' εκεινων της του θεου βασιλειας τουτοις δε διδομενης. Ἀρκει δ' απο
πλειονων επι του παροντος παραθεσθαι την απο της ωιδης του ∆ευτερονομιου
προφητειαν περι της των εθνων κλησεως ουτως εχουσαν, λεγομενην εκ προσωπου
κυριου· "Αυτοι γαρ παρεζηλωσαν με επ' ου θεωι, παρωρ γισαν με εν τοις ειδωλοις
αυτων· και εγω παραζηλωσω αυτους επ' ουκ εθνει, επι εθνει ασυνετωι παροργιω
αυτους." 2.79 Ειτ' επιλογος του Ἰουδαιου επι τουτοις πασι φησι περι του Ἰησου·
Ἐκεινος μεν ουν ανθρωπος ην, και τοιουτος, οιον αυτο το αληθες εμφανιζει και ο
λογος δεικνυσιν. Ουκ οιδα δε ει ανθρωπος, τολμησας επισπειραι πασηι τηι οικουμενηι
την κατ' αυτον θεοσεβειαν και διδασκαλιαν, δυναται αθεει ποιησαι ο βουλεται και
κρειττων γενεσθαι παντων των αντιπραττοντων τηι νομηι της διδασκαλιας αυτου,
βασιλεων τε και ηγουμενων και συγκλητου βουλης Ῥωμαιων και των πανταχου
αρχοντων και δημων. Πως δε και ανθρωπου φυσις, μηδεν εχουσα κρειττον εν εαυτηι,
δυναται τοσουτον επιστρεψαι πληθος; Και ου θαυμαστον ει των φρονιμων αλλα και
των αλογωτατων και τοις παθεσιν εγκειμενων και οσον επι τηι αλογιαι χαλεπωτερον
μετατιθε μενων εις το σωφρονεστερον. Ἀλλ' επει δυναμις του θεου ο Χριστος ην και
σοφια του πατρος, δια τουτο ταυτα πεποιηκε και ετι ποιει, καν μητε Ἰουδαιοι μητε
Ἕλληνες βουλωνται, οι απιστουντες αυτου τωι λογωι. Ἡμεις ουν ου παυσομεθα
πιστευοντες τωι θεωι κατα τας Ἰησου Χριστου υποθηκας και τους τυφλωττοντας περι
θεοσεβειαν εθελοντες επιστρεφειν, καν οι αληθως τυφλωτ τοντες λοιδορωνται ημιν
ως τυφλωττουσι και οι βουκο λουντες, ειτε Ἰουδαιοι ειτε Ἕλληνες, τους
συγκατατιθεμενους αυτοις ημιν εγκαλωσιν ως βουκολουσι τους ανθρωπους· καλην
γε βουκολησιν, ιν' αντι ακολαστων σωφρονες γενωνται η προκοπτοντες γε επι
σωφροσυνην, και αντι αδικων δικαιοι η προκοπτοντες επι δικαιοσυνην, και αντι
αφρονων φρονιμοι η οδευοντες επι την φρονησιν, και αντι δειλων και αγεννων και
ανανδρων ανδρειοι και καρτερικοι, και μαλιστα τουτο επιδεικνυμενοι εν τοις υπερ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

ευσεβειας της εις τον κτισαντα ολα θεον αγωσιν. Ἦλθεν ουν ουχ υπο ενος προφητου
αλλ' υπο παντων προκηρυχθεις Ἰησους Χριστος. Και τουτο δε της αμαθιας ην
Κελσου, περιθειναι τωι ιουδαικωι προσωπωι ενα προφητην προειρηκεναι περι του
Χριστου. Και επει ταυτα ο παρα τωι Κελσωι Ἰουδαιος εισηκται λεγων ως δηθεν κατα
τον εαυτου νομον και αυτου που κατεπαυσε τον λογον, και αλλα ειπων ου μνημης
αξια, και αυτος ενθαδε καταπαυσω το δευτερον των προς το συγγραμμα αυτου
υπαγορευθεντων μοι. Θεου δε διδοντος και της Χριστου δυναμεως τηι ψυχηι ημων
επιδημουσης, πειρασομεθα εν τωι τριτωι προς τα εξης τωι Κελσωι γραφεντα πραγμα
τευσασθαι. 3.t ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ
ΤΟΜΟΣ ΤΡΙΤΟΣ 3.1 Ἐν μεν τωι πρωτωι των προς την αλαζονα επιγραφην Κελσου,
επιγραψαντος αληθη λογον το καθ' ημων αυτωι συνταχθεν βιβλιον, ως προσεταξας,
κατα δυναμιν, πιστοτατε Ἀμβροσιε, διειληφαμεν το προοιμιον αυτου και <τα> εξης
εκαστον των ειρημενων βασανιζοντες, εως κατεληξαμεν εις την παρ' αυτωι
δημηγοριαν του Ἰουδαιου, πεπλασμενην γεγονεναι προς τον Ἰησουν. Ἐν δε τωι
δευτερωι προς ολα, ως οιοι τ' ημεν, απαντησαντες τα της προς ημας, τους δια Χριστου
πιστευοντας τωι θεωι, δημηγοριας του παρ' αυτωι Ἰουδαιου, τριτον τουτον ενισταμεθα
λογον, εν ωι προκειται αγωνισασθαι προς α εκτιθεται ως απο ιδιου προσωπου. Φησι
δη οτι ευηθεστατα εριζουσι προς αλληλους Χριστιανοι και Ἰουδαιοι, και λεγει μηδεν
διαφερειν ημων τον προς αλληλους διαλογον περι Χριστου της κατα την παροιμιαν
καλουμενης ονου σκιας μαχης· και οιεται μηδεν σεμνον ειναι εν τηι Ἰουδαιων και
Χριστιανων προς αλληλους ζητησει, πιστευοντων μεν αμφοτερων οτι απο θειου
πνευματος επροφητευθη τις επιδημησων σωτηρ τωι γενει των ανθρωπων ουκετι δ'
ομολογουντων περι του εληλυθεναι τον προφη τευομενον η μη. Χριστιανοι μεν γαρ
τωι Ἰησου ως κατα τα προφητευομενα εληλυθοτι πεπιστευκαμεν· Ἰουδαιων δ' οι
πλειστοι τοσουτο δεουσι του πιστευειν εις αυτον, ως και τους μεν κατα τον καιρον
εκεινον επιβεβουλευκεναι τωι Ἰησου τους δε νυν ευδοκουντας τοις υπο Ἰουδαιων
κατ' αυτου τετολμημενοις τοτε κακηγορειν τον Ἰησουν, ως δια τινος γοητειας
πλασαμενον οτι αρα ειη ο υπο των προφητων κηρυχθεις επιδημησειν, καλουμενος
κατα τα Ἰουδαιων πατρια Χριστος. 3.2 Λεγετωσαν δη ημιν ο Κελσος και οι
αρεσκομενοι τοις καθ' ημων υπ' αυτου λεγομενοις, ει ονου σκιαι εοικε το
προειρηκεναι τους Ἰουδαιων προφητας τοπον γενεσεως του ηγησομενου των καλως
βεβιωκοτων και των χρηματιζοντων μεριδος θεου και παρθενον συλληψομενην τον
Ἐμμανουηλ και σημεια και τεραστια εσομενα υπο του προφητευομενου τοιαδε, και
οτι "εως ταχους δραμειται ο λογος αυτου", ως "εις πασαν την γην" εξελθειν τον
φθογγον αυτου των αποστολων, τινα τε πεισεται υπο Ἰουδαιων καταδικαζομενος
και πως αναστησεται. Ἆρα γαρ ως ετυχε ταυτ' ελεγον οι προφηται συν ουδεμιαι
πιθανοτητι, τηι κινουσηι αυτους επι το μη μονον ειπειν αλλα και αναγραφης αξιωσαι
τα λεγομενα; Ἆρα γε το τοσουτο των Ἰουδαιων εθνος, παλαι χωραν ιδιαν ειληφος
οικειν, συν ουδεμιαι πιθανοτητι τινας μεν ως προφητας ανηγορευον ετερους δε ως
ψευδοπροφητας απεδο κιμαζον; Και ουδεν ην παρ' αυτοις το προκαλουμενον
συναριθμειν ταις ιεραις ειναι πεπιστευμεναις Μωυσεως βιβλοις τους λογους των
εξης νενομισμενων ειναι προφητων; Και δυνανται ημιν παραστησαι οι ευηθειαν
εγκαλουντες Ἰουδαιοις και Χριστιανοις οτι εδυνατο συνεστηκεναι το Ἰουδαιων
εθνος, μηδεμιας επαγγελιας προγνωσεων ουσης παρ' αυτοις, και οτι τα μεν περι
αυτους εθνη εκαστον κατα τα πατρια επιστευε χρησμους λαμβανειν και μαντειας
απο των παρ' αυτοις νομιζομενων θεων, ουτοι δε μονοι, οι διδαχθεντες παντων των
παρα τοις εθνεσι νομιζομενων θεων καταφρονειν ως ου θεων αλλα δαιμονιων–επει
ελεγον αυτων οι προφηται το "Παντες οι θεοι των εθνων δαιμο νια"–, ουδενα τον
επαγγελλομενον ειχον προφητευειν και δυναμενον περισπαν τους ποθωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

προγνωσεως των μελλον των αυτομολειν <βουλομενους> προς τους παρα τοις
αλλοις δαιμονας; Ἐπιστησον ουν ει μη αναγκαιον εστιν ολον εθνος διδασκομενον
καταφρονειν των παρα τοις λοιποις θεων ευπορηκεναι προφητων, το μειζον
αυτοθεν εμφαινοντων και το υπερεχον τα πανταχου χρηστηρια. 3.3 Ειτα πανταχου
μεν η πολλαχου δυναμεις εγινοντο, ως και αυτος εν τοις εξης παρατιθεται
Ἀσκληπιον ευεργε τουντα και τα μελλοντα προλεγοντα ολαις πολεσιν ανακει μεναις
αυτωι, οιον τηι Τρικκηι και τηι Ἐπιδαυρωι και τηι Κωι και τηι Περγαμωι, και Ἀριστεαν τον
Προκοννησιον και Κλαζομενιον τινα και Ἀστυπαλαιεα Κλεομηδην· παρα δε μονοις
Ἰουδαιοις, φασκουσιν ανακεισθαι τωι των ολων θεωι, ουδεν ην σημειον η τεραστιον,
το συνεργουν και βεβαιουν αυτων την εις τον κτισαντα τα ολα πιστιν μετα και
ελπιδος της περι αλλου ζην μειζονος; Ἀλλα πως οιον τε το τοιουτον; Ευθεως γαρ αν
μετεστησαν επι το σεβειν τους μαντευομενους και θεραπευοντας δαιμονας,
καταλιποντες τον μεχρι λογου πεπιστευμενον αυτοις βοηθειν θεον ουδαμως δε
παρισταντα την εαυτου επιφανειαν. Ει δε μη γεγονε τουτο αλλα και μυρια οσα
υπεμενον, ινα μη εξομοσωνται τον ιουδαισμον και τον κατ' αυτον νομον, και οτε
μεν πεπονθασιν εν τηι Ἀσσυριαι οτε δε εν τηι Περσιδι οτε δε υπο Ἀντιοχου, πως ουχι εξ
εικοτων κατασκευαζεται τοις απιστουσι ταις παραδοξοις ιστοριαις και προφητειαις
οτι ου πλασματα ην τα τοιαυτα, αλλα τι θειον πνευμα ως εν καθαραις ψυχαις
τυγχανον ταις των προφητων, παντα πονον υπερ αρετης ανειληφοτων, εκινει
αυτους προς το προφητευειν τινα μεν τοις καθ' εαυτους αλλα δε τοις υστερον
εξαιρετως δε περι τινος επιδημησοντος σωτηρος τωι γενει των ανθρωπων; 3.4 Ει δε
ταυθ' ουτως εχει, πως περι ονου σκιας προς αλλη λους ζητουσιν Ἰουδαιοι και
Χριστιανοι, εξεταζοντες απο των προφητειων, αις κοινηι πεπιστευκασι, ποτερον ο
προφη τευομενος εληλυθεν η ουδαμως μεν επιδεδημηκεν ετι δε προσδοκαται; Καν
καθ' υποθεσιν δε τωι Κελσωι δοθηι μη τον Ἰησουν ειναι, ον κατηγγειλαν οι προφηται,
και ουτως ουδεν ηττον ου περι ονου σκιας εστιν η του νου των προφη τικων
γραφων ζητησις· ιν' εναργως αποδειχθηι ο προκη ρυσσομενος, οποιος τε ειναι
επροφητευετο και τι ποιησων, ει δε οιον τε, και ποτε επιδημησων. Ἐν δε τοις
ανωτερω προειπομεν ολιγας απο πλειονων παραθεμενοι προφητειας περι του τον
Ἰησουν ειναι τον προφητευομενον Χριστον· ου σφαλλονται τοινυν κατα το
προσιεσθαι θεοθεν τους προφητας λελαληκεναι ουτε Ἰουδαιοι ουτε Χριστιανοι, αλλ'
οι σφαλλομενοι περι του προφητευομενου προσδοκωμενου ψευδοδοξουσιν, οστις
και ποταπος κατα τον αληθη των προφητων λογον κεκηρυκται. 3.5 Ἑξης δε τουτοις
ο Κελσος οιομενος τους Ἰουδαιους, Αιγυπτιους τωι γενει τυγχανοντας,
καταλελοιπεναι την Αιγυπτον, στασιασαντας προς το κοινον των Αιγυπτιων και το
εν Αιγυπτωι συνηθες περι τας θρησκειας υπερφρο νησαντας, φησιν αυτους απερ
εποιησαν Αιγυπτιοις πεπονθεναι υπο των προσθεμενων τωι Ἰησου και πιστευσαντων
αυτωι ως Χριστωι, και αμφοτεροις αιτιον γεγονεναι της καινοτομιας το στασιαζειν
προς το κοινον. Τι δη πεποιηκεν εν τωι τοπωι ο Κελσος, κατανοητεον. Πολλα
διαθεντες οι παλαι Αιγυπτιοι το Ἑβραιων γενος, δια λιμον την Ἰουδαιαν
καταλαβοντα επιδημησαντας τηι Αιγυπτωι, πεπονθασιν ως ξενους και ικετας
αδικησαντες απερ εχρην ολον εθνος υπο της θειας προνοιας παθειν, συμφρονησαν
κατα ολου του των επιξενω θεντων αυτοις γενους μηδεν αυτους αδικησαντος· και
θεου μαστιξιν πληγεντες μολις και μετ' ου πολυ απελυσαν οποι εβουλοντο τους ου
δικαιως δουλαγωγουμενους. Ἅτε ουν φιλαυτοι και τους οποιωσδηποτε ομογενεις
προτιμωντες και των δικαιοτερων ξενων, ουκ εστιν ηντινα κατηγοριαν
καταλελοιπασιν, ην μη περι Μωυσεως και των Ἑβραιων ειρηκασι, τας μεν δια
Μωυσεως τεραστιους δυναμεις ου παντελως αρνουμενοι φασκοντες δ' αυτας
γοητειαι και μη θειαι δυναμει γεγονεναι. Μωυσης δε ως ου γοης αλλ' ευσεβης ανηρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

και τωι των ολων ανακειμενος θεωι και μετεχων θειο τερου πνευματος και νομους
εθετο τοις Ἑβραιοις, ως το θειον αυτωι υπηχησε, και τα συμβεβηκοτα, ως αληθειας
ειχεν, ανεγραψεν. 3.6 Ὁ τοινυν Κελσος, ου γενομενος δικαιος εξεταστης των
λεγομενων παρ' Αιγυπτιοις ετερως και παρ' Ἑβραιοις αλλως, αλλα προκαταληφθεις
ως υπο φιλτερων των Αιγυπ τιων, τοις μεν αδικησασι τους ξενους συγκατεθετο ως
αληθεσι τους δ' αδικηθεντας Ἑβραιους στασιαζοντας ειπε την Αιγυπτον
καταλελοιπεναι, ουχ ορων τινα τροπον ου δυναται τηλικουτο στασιωδες πληθος
Αιγυπτιων, αρχην εχον την στασιν, γενεσθαι εθνος αμα τωι στασιαζειν και την
διαλεκτον αμειβον, ιν' οι τεως τηι Αιγυπτιων φωνηι χρωμενοι αιφνιδιον την
Ἑβραιων διαλεκτον συμπληρωσιν. Ἔστω δε καθ' υποθεσιν καταλιποντας αυτους την
Αιγυπτον μεμιση κεναι και την συντροφον φωνην· πως ουν το μετα τουτο ουχι
μαλλον τηι Συρων εχρωντο διαλεκτωι η τηι Φοινικων, αλλα την εβραΐδα ετεραν παρ'
αμφοτερας συνεστησαντο; Τουτο δε μοι βουλεται ο λογος συναγειν οτι ψευδος το
Αιγυπτιους το γενος οντας τινας εστασιακεναι προς Αιγυπ τιους και την Αιγυπτον
καταλελοιπεναι και επι την Παλαισ τινην εληλυθεναι την τε νυν καλουμενην
Ἰουδαιαν ωικηκεναι. Ἑβραιων γαρ και διαλεκτος πατριος προ της εις Αιγυπτον
αυτων καθοδου ην, και εβραικα γραμματα ετερα παρα τα Αιγυπτιων ην, οις Μωυσης
χρησαμενος εγραψε τας παρα Ἰουδαιοις πεπιστευμενας ειναι ιερας πεντε βιβλους. 3.7
Καιτοι γε βαθυτερον εξεταζοντα τα πραγματα εστιν ειπειν περι μεν των
εξεληλυθοτων εκ γης Αιγυπτου οτι παραδοξως ο πας λεως οιονει θεοδωρητον
διαλεκτον αθροως ανειληφε την καλουμενην εβραιαν· ως και των παρ' αυτοις τις
ειπε προφητων οτι "εν τωι εξελθειν αυτους εκ γης Αιγυπ του γλωσσαν, ην ουκ εγνω,
ηκουσεν". Και ουτω δε κατασκευαστεον οτι ουκ Αιγυπτιοι ησαν οι εξεληλυθοτες
μετα Μωυσεως την Αιγυπτον· ει μεν Αιγυπτιοι ησαν, εχρην αυτων τα ονοματα ειναι
αιγυπτια, ως εκαστηι διαλεκτωι συγγενεις εισιν αι προσηγοριαι· ει δ' εκ των
ονοματων εβραικων οντων σαφες οτι ουκ Αιγυπτιοι ησαν–πληρης γαρ η γραφη των
εβραικων ονοματων και των εν Αιγυπτωι τοιαυτα θεμενων τοις υιοις–, δηλον οτι
ψευδος το λεγομενον υπο των Αιγυπτιων, οτι Αιγυπτιοι οντες απηλαθησαν μετα
Μωυσεως απο της Αιγυπτου· και σαφως εναργες εστιν οτι εκ προγονων εβραιων
κατα την παρα Μωυσει αναγραφεισαν ιστοριαν το γενος εχοντες <ιδιαι> διαλεκτωι
εχρωντο, αφ' ης και τα ονοματα τοις υιοις ετιθεντο. 3.8 Ὁμοιως δε ψευδος το
Αιγυπτιους οντας απο στασεως την αρχην ειληφεναι τους Ἑβραιους, και το
Ἰουδαιους οντας αλλους κατα τους Ἰησου χρονους εστασιακεναι προς το κοινον των
Ἰουδαιων και τωι Ἰησου κατηκολουθηκεναι. Ουδεν γαρ στασεως εργον επιδειξαι
Χριστιανων ο Κελσος η οι ομονοουντες αυτωι δυνησονται. Καιτοι γε ει στασις ην της
συστασεως Χριστιανοις η αιτια, την αρχην απο Ἰουδαιων ειληφοσιν, οις εξην και
οπλα υπερ των οικειων αναλαβειν και πολεμιους αναιρειν, ουτ' αν ο νομοθετης
Χριστιανων παντηι αναιρεσιν ανθρωπου απηγορευε, μη ποτε δικαιον ειναι διδασκων
το κατ' ανθρωπου τολμημα των εαυτου μαθητων, καν αδικωτατος εκεινος ηι–ου γαρ
πρεπειν ηγειτο τηι ενθεωι εαυτου νομοθεσιαι το συγχωρειν οποιανδηποτε ανθρωπου
αναιρεσιν–· ουτ' αν Χριστιανοι οι απο στασεως αρξαμενοι τους επι τοσουτον
ημερους προσηκαντο νομους, δι' ων "ως προβατα" μεν αναιρεισθαι αυτοις εγινετο
μηδε ποτε δε αμυνασθαι οιοι τ' ησαν τους διωκοντας, επει διδαχθεντες μη
αμυνασθαι τους πολεμιους ετηρησαν την ημερον και φιλανθρωπον νομοθεσιαν. ∆ια
τουθ' οπερ ουκ αν εξουσιαν λαβοντες του πολεμειν, ει και πανυ ησαν δυνατοι,
ηνυσαν, τουτ' απο θεου ειληφασι, του υπερ αυτων πολεμη σαντος αει και κατα
καιρους παυσαντος τους κατα Χριστια νων ισταμενους και αναιρειν αυτους
θελοντας. Ὑπομνησεως μεν γαρ χαριν, ινα ενορωντες ολιγοις αγωνιζομενοις υπερ
ευσεβειας δοκιμωτεροι γινωνται και θανατου καταφρονωσιν, ολιγοι κατα καιρους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

και σφοδρα ευαριθμητοι υπερ της Χριστιανων θεοσεβειας τεθνηκασι, κωλυοντος
θεου το παν εκπολεμηθηναι αυτων εθνος· συστηναι γαρ αυτο εβουλετο και
πληρωθηναι πασαν την γην της σωτηριου ταυτης και ευσεβεστατης διδασκαλιας·
παλιν τε αυ ιν' οι ασθενεστεροι αναπνεωσιν απο της περι του θανατου φροντιδος, ο
θεος προυνοειτο των πιστευοντων, μονωι τωι βουληματι διασκε δαννυς πασαν την
κατ' αυτων επιβουλην, ινα μητε βασιλεις μητε οι κατα τοπους ηγουμενοι μητε οι
δημοι εξαφθηναι κατ' αυτων επι πλειον δυνηθωσι. Ταυτα μεν προς τα υπο Κελσου
ειρημενα περι του στασιν γεγονεναι την αρχην παλαι μεν του συστηναι Ἰουδαιους
υστερον δε του τους Χριστιανους γενεσθαι. 3.9 Ἐπει δ' εν τοις εξης προφανως
ψευδεται, φερε και την λεξιν αυτου εκθωμεθα λεγοντος· Ει εθελησουσι παντες
ανθρωποι ειναι Χριστιανοι, ουκ αν ετι οιδε εθελοιεν. Ὅτι δε ψευδος το τοιονδε,
δηλον εκ του το οσον εφ' εαυτοις Χριστιανους μη αμελειν του πανταχου της
οικουμενης επισ πειρειν τον λογον. Τινες γουν εργον πεποιηνται εκπεριερχεσθαι ου
μονον πολεις αλλα και κωμας και επαυλεις, ινα και αλλους ευσεβεις τωι θεωι
κατασκευασωσι. Και ουκ αν πλουτου τις ενεκα φησαι αυτους τουτο πραττειν, εσθ'
οτε μεν ουδε τα προς τροφην λαμβανοντας, ει ποτε δε αναγκαζοιντο υπο της
αποριας ταυτης, τηι χρειαι μονηι αρκουμενους, καν πλειους αυτοις κοινωνειν εθελωσι
και μεταδιδοναι τα υπερ τας χρειας. Νυν μεν ουν ταχα, οτε δια το πληθος των
προσερχομενων τωι λογωι και πλουσιοι και τινες των εν αξιωμασι και γυναια τα αβρα
και ευγενη αποδεχονται τους απο του λογου, τολμησει τις λεγειν δια το δοξαριον
προΐστασ θαι τινας της κατα Χριστιανους διδασκαλιας· ου μην κατα την αρχην, οτε
πολυς ο κινδυνος μαλιστα τοις διδασκουσιν ην, οιον τε το τοιουτον ευλογως
υπονοειν. Και νυν δε πλειων εστιν η παρα τοις λοιποις αδοξια της παρα τοις
ομοδοξοις νομιζομενης δοξης, και ταυτης ου πασι. Ψευδος ουν αυτοθεν οτι, ει
εθελησουσι παντες ανθρωποι ειναι Χριστιανοι, ουκ αν ετι οιδε εθελοιεν. 3.10 Ὅρα δε
και τι φησιν ειναι τουτου τεκμηριον· οτι αρχομενοι μεν, φησιν, ολιγοι τε ησαν και εν
εφρονουν· εις πληθος δε σπαρεντες αυθις αυ τεμνονται και σχιζονται και στασεις
ιδιας εχειν εκαστοι θελουσι· τουτου γαρ αρχηθεν εχρηιζον. Ὅτι μεν ουν συγκρισει
του εξης πληθους ολιγοι ησαν αρχομενοι Χριστιανοι δηλον, καιτοι ου παντηι ησαν
ολιγοι. Το γαρ κινησαν φθονον τωι Ἰησου και διερεθισαν Ἰουδαιους προς την κατα
τουτου επιβουλην το πληθος των επομενων αυτωι εις τας ερημους ην,
πεντακισχιλιων και τετρακισχιλιων ανδρων αυτωι ακολουθουντων χωρις του των
γυναικων και των παιδιων αριθμου. Τοσαυτη γαρ τις ιυγξ ην εν τοις Ἰησου λογοις,
ως ου μονον ανδρας επεσθαι θελειν αυτωι εις τας ερημιας αλλα και γυναικας, ουχ
υπο μεμνημενας την γυναικειαν ασθενειαν και το δοκουν εν τωι ακολουθειν εις τας
ερημιας τωι διδασκαλωι· απαθεστατα δε παιδια, ητοι τοις γεννησασιν επομενα η ταχα
και υπο της θειοτητος αυτου αγομενα, ινα αυτοις ενσπαρηι θειοτης, ηκολουθει μετα
των γεγεννηκοτων. Ἀλλ' εστω ολιγους γεγονεναι κατα την αρχην· τι τουτο
συμβαλλεται προς το μη αν εθελησαι Χριστιανους εμποιησαι πασιν ανθρωποις περι
του λογου πειθω; 3.11 Φησι δε και οτι εν εφρονουν παντες, ουδ' εν τουτωι ορων οτι
αρχηθεν περι την εν τοις πεπιστευμενοις θειοις ειναι βιβλιοις εκδοχην γεγονασι
διαφωνιαι των πιστευοντων. Ἔτι γουν των αποστολων κηρυσσοντων και των
αυτοπτων του Ἰησου διδασκοντων τα εκεινου μαθηματα, ζητησις ουκ ολιγη προς
αλληλους γεγενηται παρα τοις απο Ἰουδαιων πιστευουσι περι των εξ εθνων
επερχομενων τωι λογωι, ποτερον δει τα ιουδαικα αυτους τηρειν εθη η το περι
καθαρων και ακαθαρτων βρωματων "βαρος" αφαιρειν ως ουκ επειγον απο των τα
πατρια καταλιποντων εν τοις εθνεσι και πιστευοντων τωι Ἰησου. Ἀλλα και εν ταις
Παυλου επιστολαις, γενομενου εν τωι χρονωι των Ἰησουν εωρακοτων, ευρισκεται
λεγομενα τινα ως ζητησαντων τινων περι αναστασεως και περι του "ηδη" αυτην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

"γεγονεναι" και περι ημερας κυριου, ποτερον "ενεστηκεν" η μη. Ἀλλα και το
"εκτρεπομενος τας βεβηλους κενοφωνιας και αντιθεσεις της ψευδωνυμου γνωσεως,
ην τινες επαγγελλο μενοι" "περι την πιστιν εναυαγησαν", δηλωτικον εστιν οτι απ'
αρχης γεγονασι τινες παρεκδοχαι, ουδεπω, ως οιεται Κελσος, πολλων των
πιστευοντων γεγενημενων. 3.12 Ειτ' επει ως κατηγορων του λογου τα περι των εν
χριστιανισμωι αιρεσεων ονειδιζει ημιν λεγων· εις πληθος δε σπαρεντες αυθις αυ
σχιζονται και τεμνονται και στασεις ιδιας εχειν εκαστοι θελουσι· φησι δ' οτι και υπο
πληθους παλιν διισταμενοι σφας αυτους ελεγχουσιν· ενος ως ειπειν ετι
κοινωνουντες, ει γε κοινωνουσι, του ονοματος. Και τουτο μονον εγκαταλιπειν ομως
αισχυνονται· τα λοιπα δ' αλλοι αλλαχηι τεταχαται. Και προς τουτο φησομεν οτι
ουδενος πραγματος, ου μη σπουδαια εστιν η αρχη και τωι βιωι χρησιμος, γεγονασιν
αιρεσεις διαφοροι. Ἐπει γαρ ιατρικη χρησιμος και αναγκαια τωι γενει των
ανθρωπων, πολλα τε τα εν αυτηι ζητουμενα περι του τροπου της των σωματων
θεραπειας, δια τουτο αιρεσεις εν ιατρικηι παρα μεν Ἕλλησιν ευρισκονται
ομολογουμενως πλειονες, εγω δ' οιμαι οτι και παρα βαρβαροις, οσοι γε
επαγγελλονται χρησθαι ιατρικηι. Παλιν τε αυ επει φιλοσοφια αληθειαν
επαγγελλομενη και γνωσιν των οντων πως δει βιουν υποτιθεται και πειραται
διδασκειν τα ωφελιμα ημων τωι γενει, πολλην δ' εχει τα ζητουμενα πραγματα
διολκην, δια τουτο αιρεσεις εν φιλο σοφιαι συνεστησαν πλεισται οσαι, ων αι μεν εισι
διασημοτεραι αι δε ου τοιαυται. Ἀλλα και ιουδαισμος προφασιν εσχε γενεσεως
αιρεσεων την διαφορον εκδοχην των Μωυσεως γραμματων και των προφητικων
λογων. Ουτω τοινυν, επει σεμνον τι εφανη τοις ανθρωποις χριστιανισμος, ου μονοις,
ως ο Κελσος οιεται, τοις ανδραποδωδεστεροις αλλα και πολλοις των παρ' Ἕλλησι
φιλολογων, αναγκαιως υπεστησαν ου παντως δια τας στασεις και το φιλονεικον
αιρεσεις αλλα δια το σπουδαζειν συνιεναι τα χριστιανισμου και των φιλολογων
πλειονας. Τουτωι δ' ηκολουθησε, διαφορως εκδεξαμενων τους αμα πασι
πιστευθεντας ειναι θειους λογους, το γενεσθαι αιρεσεις επωνυμους των
θαυμασαντων μεν την του λογου αρχην κινηθεντων δ' οπως ποτ' ουν υπο τινων
πιθανοτητων προς τας εις αλληλους διαφωνιας. Ἀλλ' ουτ' ιατρικην ευλογως αν τις
φευγοι δια τας εν αυτηι αιρεσεις, ουτε φιλοσοφιαν του πρεποντος στοχαζομενος τις
αν μισοι, προφασιν του μισειν αυτην ποριζομενος τας πολλας αιρεσεις. Ουτως ουδε
δια τας εν Ἰουδαιοις αιρεσεις κατα γνωστεον των Μωυσεως και των προφητων
ιερων βιβλιων. 3.13 Ει δε ταυτ' εχει ακολουθιαν, πως ουχι ομοιως απολογησομεθα
και περι των εν Χριστιανοις αιρεσεων; Περι ων πανυ θαυμασιως ο Παυλος ειρηκεναι
μοι δοκει το· "∆ει γαρ και αιρεσεις εν υμιν ειναι, ινα οι δοκιμοι φανεροι γενωνται εν
υμιν." Ὡς γαρ δοκιμος εν ιατρικηι ο δια το γυμνασασθαι εν ποικιλαις αιρεσεσι και
ευγνωμονως εξητα κεναι τας πλειονας ελομενος την διαφερουσαν, και ως ο πανυ
προκοπτων εν φιλοσοφιαι απο του πλειονα εγνωκεναι εγγυμνασαμενος αυτοις και
τωι κρατησαντι προσθεμενος λογωι· ουτως ειποιμ' αν και τον επιμελως ενιδοντα ταις
ιουδαισμου και χριστιανισμου αιρεσεσι σοφωτατον Χριστιανον γενεσθαι. Ὁ δ'
εγκαλων τωι λογωι δια τας αιρεσεις εγκαλεσαι αν και τηι Σωκρατους διδασκαλιαι, αφ'
ου της διατριβης πολλαι γεγονασιν ου τα αυτα φρονουντων σχολαι· αλλα και
Πλατωνος εγκαλεσαι αν τις τοις δογμασι δι' Ἀρισ τοτελην, αποφοιτησαντα της
διατριβης αυτου εν καινοτο μιαις· περι ου και εν τοις ανωτερω ειρηκαμεν. ∆οκει δε
μοι ο Κελσος εγνωκεναι τινας αιρεσεις μηδε του ονοματος του Ἰησου κοινωνουσας
ημιν. Ταχα γαρ περιηχητο περι των καλουμενων Ὀφιανων και των Καιανων, και ει
τις αλλη τοιαυτη εξ ολων αποφοιτησασα του Ἰησου συνεστη γνωμη· πλην ουδεν
τουτο προς το εγκλητεον ειναι τον Χριστιανων λογον. 3.14 Μετα ταυτα φησι·
Θαυμασιωτερον μην το συνθημα αυτων τοσωιδε, οσωι γε μαλλον εξ ουδεμιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

υποθεσεως αξιοχρεω συνεστος ελεγχοιτο. Ἀλλ' εστιν αξιοχρεως υποθεσις η στασις
και η δι' αυτην ωφελεια και το των εξωθεν δεος· ταυτα βεβαιοι την πιστιν αυτοις.
Και προς τουτο δε φησομεν οτι ουτως εξ υποθεσεως, μαλλον δε ουδ' υποθεσεως
αλλα θειας ενεργειας το συνθημα ημων εστιν, ωστε την αρχην αυτου ειναι θεον, εν
προφηταις διδασκοντα τους ανθρωπους ελπισαι επιδημιαν Χριστου, σωσοντος τους
ανθρωπους. Ὅσον γαρ τουτο ουκ αληθως ελεγχεται, καν δοκηι υπο των απιστων
ελεγχεσθαι, επι τοσουτον ο λογος ως θεου λογος συνισταται, και ο Ἰησους υιος ων
θεου και πριν ενανθρωπησαι και ενανθρωπησας αποδεικνυται. Ἐγω δε φημι οτι και
μετα την ενανθρωπησιν αει ευρισκεται τοις εχουσιν οφθαλμους ψυχης
οξυδερκεστατους θεοπρεπεστατος και αληθως θεοθεν προς ημας κατελθων, και ουκ
απο συνεσεως ανθρωπινης την αρχην η τα εξης τηι αρχηι εχων αλλ' απο της του θεου
επιφανειας, ποικιληι σοφιαι και ποικιλαις δυναμεσι συστησαντος προτερον μεν τον
ιουδαισμον μετα δ' αυτον τον χριστιανισμον· ηλεγχθη δε και το στασιν νομιζεσθαι
και την δια την στασιν ωφελειαν αρχην ειναι τωι τοσουτους επιστρεψαντι και
βελτιωσαντι λογωι. 3.15 Ὅτι δε ουδε το <των> εξωθεν δεος το συνθημα ημων
διακρατει δηλον εκ του και τουτο βουληθεντος θεου πεπαυσθαι ηδη χρονωι πλειονι.
Και εικος παυσεσθαι το ως προς τον βιον τουτον τοις πιστευουσιν εγγενομενον
αδεες, επαν παλιν οι παντι τροπωι διαβαλλοντες τον λογον την αιτιαν της επι
τοσουτο νυν στασεως εν πληθει των πιστευοντων νομισωσιν ειναι, εν τωι μη
προσπολεμεισθαι αυτους υπο των ηγουμενων ομοιως τοις παλαι χρονοις.
Μεμαθηκαμεν γαρ απο του λογου μητ' εν ειρηνηι εκλυεσθαι και τηι ανεσει εαυτους
επιδιδοναι μητ' εν τωι πολεμεισθαι υπο του κοσμου εκκακειν και αφιστασθαι της
προς τον θεον των ολων εν Ἰησου τωι Χριστωι αγαπης. Σαφως δη το σεμνον της
ημετερας αρχης παριστωμεν και ουχ, ως οιεται Κελσος, αποκρυπτομεν, επαν και τοις
πρωτως εισαγομενοις καταφρονησιν μεν των ειδωλων και παντων των αγαλματων
εμποιησωμεν, και προς τουτοις επαιροντες τα φρονηματα αυτων απο του δουλευειν
τοις κτισθεισιν αντι θεου επι τον κτισαντα τα ολα αυτους αναβιβαζωμεν· εμφανως
παρισταντες τον προφητευθεντα εκ τε των περι αυτου προφητειων–πολλαι δε εισιν
αυται–και εκ των εξητασμενως παραδιδομενων τοις δυναμενοις ακουειν
συνετωτερον των ευαγγελιων και των αποστολικων φωνων. 3.16 Ποια δε
παντοδαπα επισπωμεθα η τινα συμπλασσομεν δειματα, ως αναποδεικτως γραφει ο
Κελσος, παραστησατω ο βουλομενος. Ει μη αρα την περι δικαστου θεου και δικα
ζομενων ανθρωπων εφ' οις επραξαν πασι διδασκαλιαν μετα κατασκευης ποικιλης,
πηι μεν της απο των γραφων πηι δε και απο του εικοτος λογου, δειματα βουλεται
λεγειν ο Κελσος συμπεπλασμενα. Καιτοι γε–φιλη γαρ η αληθεια– φησι προς τοις
τελευταιοις ο Κελσος οτι μητε τουτοις ειη μητ' εμοι μητε αλλωι τινι ανθρωπων
αποθεσθαι το περι του κολασθησεσθαι τους αδικους και γερων αξιωθησεσθαι τους
δικαιους δογμα. Ποια ουν δειματα, εαν ανεληις τον περι κολασεως λογον,
συμπλαττοντες επισπωμεθα τους ανθρω πους; Ἀλλα και επαν λεγηι οτι τα του
παλαιου λογου παρακουσματα συμπλαττοντες τουτοις προκαταυλουμεν και
προκατηχουμεν τους ανθρωπους ως οι τους κορυβαντιζο μενους περιβομβουντες,
φησομεν προς αυτον· ποιου παλαιου λογου παρακουσματα; Ειτε γαρ του ελληνικου,
και διδαξαντος περι των υπο γην δικαστηριων, ειτε του ιουδαι κου, μετα των αλλων
και περι της εξης τωι βιωι τουτωι ζωης προφητευσαντος, ουκ αν εχοι παραστησαι οτι
ημεις εν παρακουσμασι γενομενοι της αληθειας, οσοι γε πειρωμεθα μετα λογου
πιστευειν, προς τα τοιαυτα ζωμεν δογματα. 3.17 Παραβαλλειν δε τα της πιστεως
ημων τοις Αιγυπτιων θελει πραγμασι· Παρ' οις προσιοντι μεν εστι λαμπρα τεμενη
και αλση και προπυλαιων μεγεθη τε και καλλη και νεῲ θαυμασιοι και σκηναι περιξ
υπερηφανοι και θρησκειαι μαλα δεισιδαιμονες και μυστηριωτιδες, ηδη δε εισιοντι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

και ενδοτερω γινομενωι θεωρειται προσκυνουμενος αιλουρος η πιθηκος η
κροκοδειλος η τραγος η κυων. Τι γαρ το αναλογον τοις προς τους προσιοντας
σεμνοφανεσιν Αιγυπτιων εστι παρ' ημιν, τι δε το αναλογον τοις ενδον μετα τα σεμνα
προπυλαια αλογοις ζυοις προσκυνουμενοις; Ἢ τας μεν προφητειας και τον επι πασι
θεον και τα κατα των αγαλματων <νοειν> εστι τα και κατ' αυτον σεμνα, Ἰησους δε
Χριστος εσταυρωμενος το αναλογον τωι προσκυνουμενωι αλογωι ζυωι; Ἀλλ' εαν
τουτο λεγηι–ου γαρ αλλο τι οιμαι φησειν αυτον–, απαντησομεν οτι πλειονα εν τοις
ανωτερω ημιν εις κατασ κευην των κατα τον Ἰησουν ειρηται, οτι και τα δοκουντα
κατ' ανθρωπον αυτωι συμβεβηκεναι χρησιμως γεγονεν τωι παντι και σωτηριως τωι
ολωι κοσμωι. 3.18 Ειτα τα μεν των Αιγυπτιων, σεμνολογουντων και τα περι των
αλογων ζυων και φασκοντων ειναι τινα αυτα θεου συμβολα η οπως φιλον
ονομαζειν τοις χρηματιζουσιν αυτων προφηταις, φησι φαντασιαν εξαποστελλειν
τοις ταυτα μεμαθηκοσιν, οτι μη ματην μεμυηνται· τα δ' εν τοις ημετεροις λογοις απο
του καλουμενου παρα τωι Παυλωι χαρισματος εν τωι "δια του πνευματος" λογωι
σοφιας και εν τωι "κατα το πνευμα" λογωι γνωσεως παρισταμενα τοις εν
χριστιανισμωι πολυμαθεσιν ουδε πεφαντασθαι μοι ο Κελσος δοκει ου μονον απο
τουτων αλλα και εξ ων εν τοις εξης κατηγορων του συστηματος Χριστιανων λεγει,
ως παντα μεν σοφον απελαυνοντων του λογου της πιστεως αυτων μονους δε
ανοητους και τους ανδραποδωδεις καλουντων, περι ων κατα καιρον εισομεθα,
γενομενοι κατα τον τοπον.
3.19 Και φησι γε ημας των μεν Αιγυπτιων καταγελαν, καιτοι πολλα και ου φαυλα
παρεχοντων αινιγματα, επαν ιδεων αιδιων και ουχ, ως δοκουσιν οι πολλοι, ζυων
εφημε ριων τιμας ειναι τα τοιαυτα διδασκωσιν· ευηθεις δ' ειναι μηδεν σεμνοτερον
τραγων και κυνων των παρ' Αιγυπτιοις εισαγοντας εν ταις περι του Ἰησου
διηγησεσι. Και προς τουτο δε φησομεν· αρ' ω γενναιε, το μεν Αιγυπτιους πολλα και
ου φαυλα παρεχεσθαι αινιγματα και ασαφεις διηγησεις περι των παρ' αυτοις ζυων
ευλογως επαιρεις τωι λογωι, ου δεοντως δε ποιεις ημων κατηγορων ως πειθομενος
μηδεν ημας λεγειν αλλα παντα ουδενος λογου και φαυλα, επαν τα περι του Ἰησου
κατα την του λογου σοφιαν διεξο δευωμεν τοις ως εν χριστιανισμωι τελειοις· περι ων
ως ικανων ακουσαι της εν χριστιανισμωι σοφιας διδασκων ο Παυλος φησι· "Σοφιαν
δε λαλουμεν εν τοις τελειοις, σοφιαν δε ου του αιωνος τουτου ουδε των αρχοντων
του αιωνος τουτου των καταργουμενων· αλλα λαλουμεν θεου σοφιαν εν μυστηριωι
την αποκεκρυμμενην, ην προωρισεν ο θεος προ των αιωνων εις δοξαν ημων, ην
ουδεις των αρχοντων του αιωνος τουτου εγνωκε." 3.20 Και φαμεν τοις ομονοουσι
τωι Κελσωι οτι ουδεμιαν αρα φανταζομενος υπερεχουσαν σοφιαν ο Παυλος
επηγγελλετο "σοφιαν" λαλειν "εν τοις τελειοις"; Ἐπειδαν δε κατα το εαυτου θρασυ
φησηι οτι ουδεν εχων σοφον ταυτα επηγγελ λετο, ανταποκρινουμεθα αυτωι λεγοντες·
πρωτον σαφηνισον του ταυτα λεγοντος τας επιστολας και ενατενισας τωι βουληματι
εκαστης εν αυταις λεξεως, φερ' ειπειν τηι προς Ἐφεσιους και προς Κολασσαεις και τηι
προς Θεσσαλονικεις και Φιλιππησιους και προς Ῥωμαιους, αμφοτερα δειξον, και οτι
νενοηκας τους Παυλου λογους και οτι παραστησαι εχεις ευηθεις τινας η ηλιθιους.
Ἐαν γαρ επιδωι εαυτον τηι μετα του προσεχειν αναγνωσει, ευ οιδ' οτι η θαυμασεται
τον νουν του ανδρος, εν ιδιωτικηι λεξει μεγαλα περινοουντος, η μη θαυμασας αυτος
καταγελαστος φανειται, ειτε διηγου μενος ως νενοηκως το βουλημα του ανδρος η
και αντιλεγειν και ανατρεπειν πειρωμενος α εφαντασθη αυτον νενοηκεναι. 3.21 Και
ουπω λεγω περι της εν τοις ευαγγελιοις τηρησεως παντων των γεγραμμενων· ων
εκαστον πολυν και δυσθεω ρητον ου μονον τοις πολλοις αλλα και τισι των συνετων
περιεχει λογον, εχοντα διηγησιν βαθυτατην παραβολων, ων τοις "εξω" ελαλησεν ο
Ἰησους, τηρων αυτων την σαφηνειαν τοις υπερβεβηκοσι τας εξωτερικας ακοας και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

κατ' ιδιαν αυτωι "εν τηι οικιαι" προσερχομενοις. Θαυμασεται δε <τις> νοησας, τινα
λογον εχει το "εξω" τινας ονομα ζεσθαι και αλλους "εν τηι οικιαι". Και παλιν τις ουκ
αν καταπλαγειη των δυναμενων βλεπειν τας Ἰησου μεταβασεις, αναβαινοντος μεν
εις ορος επι τοιοισδε λογοις η πραξεσιν η τηι εαυτου μεταμορφωσει, κατω δε
θεραπευοντος τους ασθενουντας και μη δυναμενους αναβαινειν οπου επονται αυτωι
οι μαθηται αυτου; ∆ιηγεισθαι δε νυν τα αληθως σεμνα και θεια των ευαγγελιων η
τον εν τωι Παυλωι Χριστου, τουτεστι της σοφιας και του λογου, νουν ουκ ευκαιρον.
Ἀλλ' αυταρκη και ταυτα προς την αφιλοσοφον χλευην του Κελσου, ομοιουντος τα
ενδον και μυστικα της εκκλησιας του θεου τοις Αιγυπτιων αιλουροις η πιθηκοις η
κροκοδειλοις η τραγοις η κυσιν. 3.22 Ουδεν δε ειδος του περι ημων διασυρμου και
καταγε λωτος καταλιπων ο βωμολοχος Κελσος εν τωι καθ' ημων λογωι ∆ιοσκουρους
και Ἡρακλεα και Ἀσκληπιον και ∆ιονυσον ονομαζει, τους εξ ανθρωπων
πεπιστευμενους παρ' Ἕλλησι γεγονεναι θεους, και φησιν ουκ ανεχεσθαι μεν ημας
τουτους νομιζειν θεους, οτι ανθρωποι ησαν και πρωτον, καιτοι πολλα
επιδειξαμενους και γενναια υπερ ανθρωπων· τον δ' Ἰησουν αποθανοντα υπο των
ιδιων θιασωτων ωφθαι φαμεν· προσκατηγορει δ' ημων και ως λεγοντων αυτον
ωφθαι, και ταυτα σκιαν. Και προς ταυτα δε φησομεν οτι δεινως ο Κελσος ουτε σαφως
παρεστησε μη σεβειν τουτους ως θεους–ευλαβειτο γαρ την δοξαν των εντευξομενων
αυτου τηι γραφηι, υποληψομενων αυτον αθεον, ει τα της φαινομενης αυτωι αληθειας
επρεσβευεν–, ουτ' αυ προσε ποιησατο και αυτος αυτους θεους νομιζειν· προς
εκατερον γαρ αν αυτων απεκριναμεθα. Φερε ουν προς μεν τους μη νομιζοντας
αυτους ειναι θεους ταυτ' ειπωμεν. Ἆρ' ουδε την αρχην εισιν ουτοι, αλλ' ωσπερ
οιονται τινες περι της των ανθρωπων ψυχης ως παραχρημα διαφθειρομενης,
διεφθαρη και τουτων η ψυχη· η κατα την δοξαν των λεγοντων επιδιαμενειν η
αθανατον αυτην ειναι επιδιαμενουσιν ουτοι η αθανατοι εισι, και θεοι μεν ουκ εισιν
ηρωες δε· η ουδε ηρωες αλλ' απαξαπλως ψυχαι; Ει μεν ουν ουκ ειναι υπολαμβανετε
αυτους, τον προηγουμενον ημιν περι ψυχης κατασκευαστεον λογον· ει δε εισι, και
ουτω τον περι αθανασιας αποδεικτεον ου μονον εκ των καλως περι αυτης ειποντων
Ἑλληνων αλλα και κατα το αρεσκον τοις θειοις μαθημασι. Και δειξομεν οτι ουχ οιον
τε τουτους πολυθεους γενομενους εν χωραι και μεριδι κρειττονι γεγονεναι μετα την
εντευθεν απαλλαγην, φεροντες τας περι αυτων ιστοριας, εν αις αναγεγραπται πολλη
Ἡρακλεους ακολασια και η προς την Ὀμφαλην γυναικειως δουλεια, και τα περι
Ἀσκληπιου ως κεραυνωι βληθεντος υπο του ∆ιος αυτων. Λελεξεται δε και τα περι
των ∆ιοσκουρων, ως Ἄλλοτε μεν ζωουσ' ετερημεροι, αλλοτε δ' αυτε τεθνασιν· τιμην
δε λελογχασιν ισα θεοισιν οι πολλακις αποθνηισκοντες. Πως ουν οιον τε κατα το
ευλογον τουτων νομισθηναι τινα θεον η ηρωα; 3.23 Ἡμεις δε τα περι του ημετερου
Ἰησου απο των προφητικων δεικνυντες και μετα τουτο παραβαλλοντες την περι
αυτου ιστοριαν ταις περι εκεινων ιστοριαις <δειξομεν> οτι ουδεμια τουτου φερεται
ακολασια. Ουδε γαρ αυτοι οι επιβουλευοντες αυτωι και ζητησαντες κατ' αυτου
"ψευδο μαρτυριαν" καν πιθανοτητα ευρον εις την κατ' αυτου "ψευδομαρτυριαν", ιν'
ακολασιας ενεκεν αυτου κατηγορη σωσιν· αλλα και ο θανατος αυτου εξ επιβουλης
ανθρωπων γεγονε και ουδεν ομοιον εσχε τωι προς τον Ἀσκληπιον κεραυνωι. Τι δε
σεμνον εχει ο μαινολας ∆ιονυσος και γυναικεια περιβεβλημενος, ιν' ως θεος
προσκυνηθηι; Ἐαν δε και οι περι τουτων απολογουμενοι επι αλληγοριας
καταφευγωσιν, ιδιαι μεν εξεταστεον τας αλληγοριας, ει το υγιες εχουσιν, ιδιαι δε, ει
δυνανται υποστασιν εχειν και αξιοι ειναι σεβασμων και προσκυνησεως
σπαραττομενοι υπο Τιτανων και κατα βαλλομενοι απο του ουρανιου θρονου. Ὁ δ'
ημετερος Ἰησους ο οφθεις τοις ιδιοις θιασωταις–χρησομαι γαρ τωι παρα τωι Κελσωι
ονοματι–ωφθη μεν κατ' αληθειαν, συκοφαντει δε τον λογον ο Κελσος λεγων αυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

ωφθαι σκιαν. Και συνεξεταζεσθω γε τα των περι εκεινων ιστοριων τηι περι του
Ἰησου. Ἢ εκεινα μεν βουλεται ο Κελσος ειναι αληθη, ταυτα δε αναγραφεντα υπο
των τεθεαμενων και τωι εργωι δειξαντων την εναργειαν της καταληψεως περι του
τεθεωρη μενου και παραστησαντων την διαθεσιν εν οις προθυμως υπερ του λογου
αυτου πεπονθασιν ειναι πλασματα; Και τις αν κατα το ευλογον παντα πραττειν
θελων αποκληρωτικως συγκαταθοιτο μεν <τοις> περι εκεινων εις δε τα περι τουτου
ανεξεταστως ορμων απιστησαι τοις περι αυτου; 3.24 Και παλιν επαν μεν περι του
Ἀσκληπιου λεγηται οτι πολυ ανθρωπων πληθος Ἑλληνων τε και βαρβαρων
ομολογει πολλακις ιδειν και ετι οραν, ου φασμα αυτο τουτο αλλα θεραπευοντα και
ευεργετουντα και τα μελλοντα προλεγοντα, πιστευειν ημας ο Κελσος αξιοι και ουκ
εγκαλει τοις εις τον Ἰησουν πιστοις, επαν τουτοις πιστευωμεν· επαν δε τοις μαθηταις
και τεθεαμενοις τα τεραστια του Ἰησου και παριστασιν εναργως το ευγνωμον της
εαυτων συνειδησεως συγκαταθωμεθα, ορωντες το απανουργον αυτων, οσον εστιν
ιδειν συνειδησιν απο γραμματων, ευηθεις τινες ειναι παρα τωι Κελσωι ονομαζομεθα,
ουκ εχοντι παραστησαι αμυθητον, ως φησι, πληθος ανθρωπων Ἑλληνων και βαρ
βαρων ομολογουντων Ἀσκληπιωι. Ἡμεις γαρ, ει τουτο σεμνον ειναι νομιζει, εναργως
δεικνυμεν αμυθητον τι πληθος Ἑλληνων τε και βαρβαρων ομολογουντων τωι Ἰησου.
Τινες δε σημεια του ειληφεναι τι δια την πιστιν ταυτην παραδο ξοτερον
επιδεικνυνται εν οις θεραπευουσιν, ουδεν αλλο καλουντες επι τους δεομενους
θεραπειας η τον επι πασι θεον και το του Ἰησου ονομα μετα της περι αυτου ιστοριας.
Τουτοις γαρ και ημεις εωρακαμεν πολλους απαλλαγεντας χαλεπων συμπτωματων
και εκστασεων και μανιων και αλλων μυριων, απερ ουτ' ανθρωποι ουτε δαιμονες
εθερα πευσαν. 3.25 Ἵνα δε και δω ιατρον τινα δαιμονα θεραπευειν σωματα τον
καλουμενον Ἀσκληπιον, ειποιμ' αν προς τους θαυμαζοντας το τοιουτο η την
Ἀπολλωνος μαντειαν οτι, ειπερ μεσον εστιν η των σωματων ιατρικη και πραγμα
πιπτον ουκ εις αστειους μονον αλλα και φαυλους, μεσον δε και η περι των
μελλοντων προγνωσις–ου γαρ παντως εμφαινει το αστειον ο προγινωσκων–,
παραστησατε πως ουδαμως μεν εισι φαυλοι οι θεραπευοντες η οι προγινωσκοντες
παντι δε τροπωι αποδεικνυνται αστειοι τινες και ου μακραν του υποληφθηναι ειναι
θεοι. Ἀλλ' ου δυνησονται αστειους αποδειξαι τους θεραπευοντας η τους
προγινωκοντας, πολλων και αναξιων του ζην θεραπευεσθαι λεγομενων, ους ουκ αν
ουδ' ο σοφος ιατρος ων θεραπευσαι ηθελησεν ακαθηκοντως ζωντας. Και εν τοις
χρησμοις δε του Πυθιου ευροις αν προστασ σομενα τινα ουκ ευλογα. Ὧν δυο επι του
παροντος παραθη σομαι, οτι Κλεομηδην μεν, οιμαι τον πυκτην, ισοθεοις τιμαις
εκελευε τιμασθαι, ουκ οιδ' ο τι ποτε σεμνον ιδων εν τηι πυκτικηι αυτου, ουτε δε
Πυθαγοραν ουτε Σωκρατην ετιμησε ταις τιμαις του πυκτου. Ἀλλα και "Μουσων
θεραποντα" ειπων τον Ἀρχιλοχον, ανδρα εν κακιστηι και ασελγεστατηι υποθεσει
επιδειξαμενον την εαυτου ποιητικην και ηθος ασελγες και ακαθαρτον
παραστησαντα, οσον επι τωι "θεραποντα" ειναι "Μουσων", νομιζομενων ειναι θεων,
ευσεβη τινα ανηγορευσεν. Ουκ οιδα δε ει και ο τυχων τον ευσεβη φησει μη πασηι
κεκοσμησθαι μετριοτητι και αρετηι, και κοσμιος τοιαυτα λεγοι αν, οποια περιεχουσιν
οι μη σεμνοι του Ἀρχιλοχου ιαμβοι. Ει δε μηδεν θειον αυτοθεν εμφαινεται απο της
Ἀσκληπιου ιατρικης και Ἀπολλωνος μαντικης, πως ευλογως αν τις, ινα και δω ταυθ'
ουτως εχειν, ως θεους αυτους σεβοι αν καθαρους τινας; Και μαλισθ' οτε δια του
Πυθιου στομιου περικαθεζομενηι τηι καλουμενηι προφητιδι πνευμα δια των
γυναικειων υπεισερχεται το μαντικον, ο Ἀπολλων, το καθαρον απο γηΐνου σωματος.
Ουδεν δε τοιουτον ημεις περι του Ἰησου και της δυναμεως αυτου δοξαζομεν. Το γαρ
γεγεννημενον απο της παρθενου σωμα ην απο της ανθρωπινης υλης συνεστηκος,
δεκτικον των ανθρωπινων τραυματων και θανατου. 3.26 Ἴδωμεν δε και α μετα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

ταυτα λεγει ο Κελσος, παρα τιθεμενος απο ιστοριων παραδοξα και καθ' αυτα μεν
απιστοις εοικοτα υπ' αυτου δε ουκ απιστουμενα οσον γε επι τηι λεξει αυτου. Και
πρωτον γε τα περι τον Προκοννησιον Ἀριστεαν, περι ου ταυτα φησιν· Ειτ' Ἀριστεαν
μεν τον Προκοννησιον αφανισθεντα τε ουτως δαιμονιως εξ ανθρωπων και αυθις
εναργως φανεντα και πολλοις υστερον χρονοις πολλαχου της οικουμενης
επιδημησαντα και θαυμαστα αγγειλαντα, και του Ἀπολλωνος επισκηψαντος
Μεταπον τινοις εν θεων μοιραι νεμειν τον Ἀριστεαν, τουτον ουδεις ετι νομιζει θεον.
Ἔοικε δ' ειληφεναι την ιστοριαν απο Πινδαρου και Ἡροδοτου. Ἀρκει δε νυν την
Ἡροδοτοπαραθεσθαι λεξιν απο της τεταρτης των ιστοριων ουτως περι αυτου
εχουσαν. "Και οθεν μεν ην Ἀριστεης ο ταυτα ειπας, ειρηκα· ον δε περι αυτου λογον
ηκουον εν Προκοννησωι και Κυζικωι, λεξω. Ἀριστεην γαρ λεγουσιν εοντα των αστων
ουδενος γενει υποδεεστερον, εισελθοντα ες κναφηιον εν Προκοννησωι αποθανειν·
και τον κναφεα κατακλεΐσαντα το εργαστηριον οιχεσθαι αγγελεοντα τοις
προσηκουσι τωι νεκυι. Ἐσκεδασμενου δε ηδη του λογου ανα την πολιν, ως τεθνεως
ειη ο Ἀριστεης, ες αμφισβασιας τοις λεγουσιν απικεσθαι ανδρα Κυζικηνον ηκοντα εξ
Ἀρτακης πολιος, φαντα συντυχειν τε οι ιοντι επι Κυζικου και ες λογους απικεσθαι.
Και τουτον μεν εντεταμενως αμφισβατεειν, τους δε προσηκοντας τωι νεκυι επι το
κναφηιον παρειναι εχοντας τα προσφορα ως αναιρησομενους· ανοιχθεντος δε του
οικηματος ουτε ζωντα ουτε τεθνεωτα φαινεσθαι Ἀριστεην. Μετα δε εβδομωι ετει
φανεντα αυτον ες Προκοννησον ποιησαι τα επεα ταυτα, α δη νυν υπο Ἑλληνων
Ἀριμασπεια καλεεται, ποιησαντα δε αφανισθηναι το δευτερον. Ταυτα μεν ουν αι
πολιες αυται λεγουσι· ταδε δε οιδα Μεταποντινοις τοις εν Ἰταλιαι συγκυρησαντα
μετα την αφανισιν την δευτεραν Ἀριστεω ετεσι τεσσαρακοντα και διακοσιοις ως εγω
συμβαλλομενος εν Προκοννησωι και Μεταποντιωι ευρισκον. Μεταποντινοι δε φασιν
αυτον Ἀριστεην φανεντα σφιν ες την χωρην κελευσαι βωμον Ἀπολλωνος
<ιδρυσασθαι> και Ἀριστεω του Προκοννησιου επωνυμιην εχοντα ανδριαντα παρ'
αυτον στησαι. Φαναι γαρ σφιν τον Ἀπολλωνα Ἰταλιωτεων μουνοισι δη απικεσθαι ες
την χωρην, και αυτος οι επεσθαι ο νυν εων Ἀριστεης· τοτε δε, οτε ειπετο τωι θεωι,
ειναι κοραξ. Και τον μεν ειποντα ταυτα αφανισθηναι, σφεας δε Μεταποντινοι
λεγουσιν ες ∆ελφους πεμψαντας τον θεον επερωταν, ο τι το φασμα του ανθρωπου
ειη. Την δε Πυθιην σφεας κελευσαι πειθεσθαι τωι φασματι, πειθομενοισι τε αμεινον
συνοισεσθαι. Και σφεας δεξαμενους ταυτα ποιησαι επιτελεα. Και νυν εστηκεν
ανδριας επωνυμιην εχων Ἀριστεω παρ' αυτωι τωι αγαλματι του Ἀπολλωνος, περιξ δε
αυτον δαφναι εισι· το δε αγαλμα εν τηι αγορηι ιδρυται. Ἀριστεω μεν νυν περι τοσαυτα
ειρησθω." 3.27 Λεκτεον δη προς την περι του Ἀριστεου ιστοριαν οτι, ει μεν ο Κελσος
ως ιστοριαν αυτην εξετιθετο, μη και την εαυτου συγκαταθεσιν εμφαινων
παραδεξαμενου αυτην ως αληθη, αλλως αν προς τον λογον αυτου απηντησαμεν·
επει δε δαιμονιως αυτον ηφανισθαι εναργως δ' αυθις φανηναι και πολλαχου της
οικουμενης επιδεδημηκεναι φησι και θαυμαστα ηγγελκεναι, ετι δε και χρησμον του
Ἀπολλωνος, επισκηψαντος Μεταποντινοις εν θεων μοιραι νεμειν τον Ἀριστεαν, ως
αφ' εαυτου και συγκατατιθεμενος εκτιθεται, <ουτως κατασκευασομεν τον> λογον
τον προς αυτον· και πως ολως τε πλασματα υπολαμβανων τα υπο των Ἰησου
μαθητων παραδοξα περι αυτου αναγεγραμμενα και μεμφομενος τοις πιστευουσιν
αυτοις, ταυτα ουτε τερατειαν ουτε πλασματα ειναι νομιζεις; Πως δε και ο αλλοις
εγκαλων ως αλογως πιστευ ουσι τοις περι του Ἰησου παραδοξοις συ τοσουτοις
εμφαινηι πεπιστευκεναι, ουδεμιαν αποδειξιν περι αυτων η κατασκευην περι του αυτα
γεγονεναι φερων; Ἢ Ἡροδοτος μεν και Πινδαρος αψευδειν παρα σοι νομιζονται, οι
δ' αποθνηισκειν μελετησαντες υπερ των Ἰησου μαθηματων και τοιαυτα περι ων
επεισθησαν τοις εξης καταλιποντες γραμματα, περι πλασματων, ως οιει, και μυθων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

και τερατειων τοσουτον αγωνιζονται, ως και ζην περιστατικως δι' αυτα και αποθνηισ
κειν βιαιως; Μεσον τοινυν σαυτον στησας των τε περι του Ἀριστεου γεγραμμενων
και των περι του Ἰησου ιστορουμενων, ιδε ει μη εκ του αποβαντος και των
ωφελουμενων εις ηθων επανορθωσιν και ευλαβειαν την προς τον επι πασι θεον
εστιν ειπειν οτι πιστευτεον μεν ως ουκ αθεει γενομενοις τοις περι Ἰησου
ιστορουμενοις ουχι δε τοις περι του Προκον νησιου Ἀριστεου. 3.28 Τι μεν γαρ
βουλομενη η προνοια τα περι τον Ἀριστεαν παραδοξα επραγματευετο, και τι
ωφελησαι το των ανθρωπων γενος βουλομενη τα τηλικαυτα, ως οιει, επεδεικνυτο,
ουκ εχεις λεγειν. Ἡμεις δε, επαν τα περι του Ἰησου διηγωμεθα, ου την τυχουσαν
φερομεν απολογιαν περι του ταυτα γεγο νεναι, το τον θεον βεβουλησθαι συστησαι
τον δια Ἰησου ως σωτηριον τοις ανθρωποις λογον, βεβαιουμενον μεν τοις
αποστολοις ωσπερει θεμελιοις της καταβαλλομενης οικοδομης του χριστιανισμου
επιδιδοντα δε και κατα τους εξης χρονους, εν οις ουκ ολιγαι θεραπειαι τωι Ἰησου
ονοματι και αλλαι τινες επιφανειαι ουκ ευκαταφρονητοι επιτελουνται. Ποταπος δε
και ο Ἀπολλων, επισκηπτων Μεταποντινοις εν θεων μοιραι νεμειν τον Ἀριστεαν; Και
τι βουλομενος τουτο ποιει, ποιαν τε ωφελειαν εκ της ως προς θεον τιμης οικονομων
τοις Μεταποντινοις γενεσθαι, ει τον προ ολιγου ανθρωπον νυν θεον λογιζοιντο;
Ἀλλ' Ἀπολλωνος μεν, του καθ' ημας δαιμονος λαχοντος γερας "λοιβης τε κνισσης
τε", αι περι του Ἀριστεου συστασεις αξιολογοι σοι φαινονται ειναι, αι δε του επι πασι
θεου και των αγιων αγγελων αυτου δια προφητων ου μετα το γεγονεναι τον Ἰησουν
αλλα πριν επιδημησαι τωι βιωι των ανθρωπων προαγορευο μεναι ου κινουσι σε προς
το θαυμασαι και τους χωρησαντας θειον πνευμα προφητας και τον υπ' αυτων
προφητευομενον; Ου την εις τον βιον επιδημιαν πολλοις προτερον ετεσιν ουτω δια
πλειονων κεκηρυχθαι συμβεβηκεν, ωστε το Ἰουδαιων ολον εθνος ηρτημενον της
περι του ελπιζομενου επιδημησειν προσδοκιας εις την προς αλληλους ζητησιν
εληλυθεναι του Ἰησου επιδημησαντος, και πολυ μεν πληθος αυτων ωμολογηκεναι
Χριστον και πεπιστευκεναι αυτον ειναι τον προφητευομενον τους δε μη
πιστευοντας, καταφρο νησαντας της πραιοτητος των δια τα Ἰησου μαθηματα ουδε
μεχρι του τυχοντος στασιαζειν βουληθεντων, τολμησαι κατα του Ἰησου τοιαυτα,
ατινα φιλαληθως και ευγνωμονως ανεγραψαν οι μαθηται αυτου, ουχ
υπεκκλεψαντες της περι αυτου παραδοξου ιστοριας το δοκουν τοις πολλοις
αισχυνην τωι λογωι Χριστιανων φερειν. Και αυτος γαρ ο Ἰησους εβουλετο και οι
μαθηται αυτου μη μονον τηι θειοτητι και τοις παραδοξοις αυτου πιστευειν τους
προσιοντας, ως ου κοινωνησαντος τηι ανθρωπινηι φυσει ουδ' αναλαβοντος την εν
ανθρωποις σαρκα επιθυμουσαν "κατα του πνευματος"· αλλα γαρ και την καταβασαν
εις ανθρωπινην φυσιν και εις ανθρωπινας περιστασεις δυναμιν και αναλαβουσαν
ψυχην και σωμα ανθρωπινον εωρων εκ του πιστευεσθαι μετα των θειοτερων
συμβαλλομενην εις σωτηριαν τοις πιστευουσιν, ορωσιν οτι απ' εκεινου ηρξατο θεια
και ανθρωπινη συνυφαινεσθαι φυσις, ιν' η ανθρωπινη τηι προς το θειοτερον
κοινωνιαι γενηται θεια ουκ εν μονωι τωι Ἰησου αλλα και πασι τοις μετα του πιστευειν
αναλαμβανουσι βιον, ον Ἰησους εδιδαξεν, αναγοντα επι την προς θεον φιλιαν και
την προς εκεινον κοινωνιαν παντα τον κατα τας Ἰησου υποθηκας ζωντα. 3.29 Ὁ μεν
ουν κατα τον Κελσον Ἀπολλων βουλεται τους Μεταποντινους εν θεων μοιραι νεμειν
τον Ἀριστεαν. Επει δε οι Μεταποντινοι την περι του Ἀριστεου ανθρωπου και ταχα ου
σπουδαιου εναργειαν κρειττονα ενομιζον ειναι του περι αυτου χρησμου ως θεου η
θειων τιμων αξιου, δια τουτο ουκ εβουλοντο πειθεσθαι τωι Ἀπολλωνι, και ουτως τον
Ἀριστεαν ουδεις νομιζει θεον. Περι δε του Ἰησου ειποιμεν αν, επει συμφερον ην τωι
των ανθρωπων γενει παραδεξασθαι αυτον ως υιον θεου, θεον εληλυθοτα εν
ανθρωπινηι ψυχηι και σωματι, και ουκ εδοκει τουτο τηι λιχνειαι των φιλοσωματων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

δαιμονων και των νομιζοντων αυτους θεους ειναι λυσιτελες, δια τουθ' οι μεν επι
γης δαιμονες, παρα τοις μη παιδευθεισι περι δαιμονων νομιζομενοι ειναι θεοι, αλλα
και οι θερα πευοντες αυτους εβουληθησαν κωλυσαι την νομην της Ἰησου
διδασκαλιας· εωρων γαρ τας λοιβας και τας κνισσας, εφ' αις λιχνως ηδοντο,
καθαιρουμενας εκ του κρατειν τα Ἰησου μαθηματα. Ὁ δε πεμψας τον Ἰησουν θεος
εκλυσας πασαν την των δαιμονων επιβουλην εποιησε πανταχου της οικουμενης
υπερ της των ανθρωπων επιστροφης και διορθωσεως κρατησαι το ευαγγελιον Ἰησου
και γενεσθαι πανταχου εκκλησιας αντιπολιτευομενας εκκλησιαις δεισιδαιμονων και
ακολαστων και αδικων· τοιαυτα γαρ τα πανταχου πολι τευομενα εν ταις εκκλησιαις
των πολεων πληθη. Αι δε του θεου Χριστωι μαθητευθεισαι εκκλησιαι,
συνεξεταζομεναι ταις ων παροικουσι δημων εκκλησιαις, "ως φωστηρες" εισιν "εν
κοσμωι". Τις γαρ ουκ αν ομολογησαι και τους χειρους των απο της εκκλησιας και
συγκρισει βελτιονων ελαττους πολλωι κρειττους τυγχανειν των εν τοις δημοις
εκκλησιων; 3.30 Ἐκκλησια μεν γαρ του θεου, φερ' ειπειν, η Ἀθηνηισι πραιεια τις και
ευσταθης, ατε θεωι αρεσκειν τωι επι πασι βουλομενη· η δ' Ἀθηναιων εκκλησια
στασιωδης και ουδαμως παραβαλλομενη τηι εκει εκκλησιαι του θεου. Το δ' αυτο ερεις
περι εκκλησιας του θεου της εν Κορινθωι και της εκκλησιας του δημου Κορινθιων
και, φερ' ειπειν, περι εκκλησιας του θεου της εν Ἀλεξανδρειαι και εκκλησιας του
Ἀλεξανδρεων δημου. Και εαν ευγνωμων ηι ο τουτου ακουων και φιλαληθως εξεταζηι
τα πραγματα, θαυμασεται τον και βουλευσαμενον και ανυσαι δυνηθεντα πανταχου
συστησασθαι εκκλησιας του θεου, παροικουσας εκκλησιαις των καθ' εκαστην πολιν
δημων. Ουτω δε και βουλην εκκλησιας θεου βουληι τηι καθ' εκαστην πολιν
συνεξεταζων ευροις αν, <οτι> τινες μεν της εκκλησιας βουλευται αξιοι εισιν, ει τις
εστιν εν τωι παντι πολις του θεου, εν εκεινηι πολιτευεσθαι· οι δε πανταχου βουλευται
ουδεν αξιον της εκ καταταξεως υπεροχης, ην υπερεχειν δοκουσι των πολιτων,
φερουσιν εν τοις εαυτων ηθεσιν. Ουτω δε και αρχοντα εκκλησιας εκαστης πολεως
αρχοντι των εν τηι πολει συγκριτεον· ινα κατανοησηις οτι και επι των σφοδρα
αποτυγχανομενων βουλευτων και αρχοντων εκκλησιας θεου και ραιθυμοτερον παρα
τους ευτονωτερους βιουντων ουδεν ηττον εστιν ευρειν ως επιπαν υπεροχην την εν
τηι επι τας αρετας προκοπηι παρα τα ηθη των εν ταις πολεσι βουλευοντων και
αρχοντων. 3.31 Ει δε ταυθ' ουτως εχει, πως ουκ ευλογον μεν νομιζειν περι του
Ἰησου, τοσαυτα συστησαι δεδυνημενου, οτι ουχ η τυχουσα θειοτης ην εν αυτωι,
ουκετι δε ουτε εν τωι Προκον νησιωι Ἀριστεαι, καν ο Ἀπολλων αυτον βουληται εν
θεων μοιραι νεμειν, ουτ' εν οις εξαριθμειται ο Κελσος λεγων οτι ουδεις νομιζει θεον
Ἄβαριν τον Ὑπερβορειον, ος δυναμιν ειχε τοσηνδε, ωστε οιστωι συμφερεσθαι; Τι γαρ
βουλομενη η χαρισαμενη θειοτης τωι Ὑπερβορειωι Ἀβαριδι οιστωι συμφερεσθαι το
τηλικουτον αυτωι εδωρειτο; Ἵνα τι ωφεληθηι το των ανθρωπων γενος; Ἢ αυτος
εκεινος τι ωνατο <απο του> οιστωι συμφερεσθαι; Ἵνα και συγχωρηθηι ταυτα μηδαμως
ειναι πλασματα αλλα κατα τινα δαιμονιου συνεργιαν γεγονεναι. Ἐαν δε ο εμος
Ἰησους αναλαμβανεσθαι "εν δοξηι" λεγηται, ορω την οικονομιαν, οτι τοις θεωρησασι
συνιστη τον διδασκαλον ο τουτ' ενεργησας γενεσθαι θεος· ιν' ως ουχ υπερ
ανθρωπινων μαθηματων αλλα θειας διδασ καλιας αγωνιζομενοι οση δυναμις
εαυτους αναθωσι τωι επι πασι θεωι και παντα πραττωσιν υπερ της προς εκεινον
αρεσκειας ως αποληψομενοι κατ' αξιαν εν θειωι δικαστηριωι απερ εν τωι βιωι τουτωι
ευ η κακως πεποιηκασιν. 3.32 Ἐπει δε μετα ταυτα και περι του Κλαζομενιου ο Κελσος
ειπε προσθεις επι της κατ' αυτον ιστοριας· Μων ου τουτο φασιν, ως αρα η ψυχη
αυτου πολλακις απολιπουσα το σωμα περιεπολει ασωματος; Και ουδε τουτον
ενομισαν θεον οι ανθρωποι, και προς τουτο φησομεν οτι ταχα πονηροι τινες
δαιμονες τοιαυτα ωικονομησαν αναγραφηναι–ου γαρ πιστευω οτι και γενεσθαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

ωικονομησαν–, ινα τα προφητευ θεντα περι του Ἰησου και τα λεχθεντα υπ' αυτου
ητοι ως πλασματα ομοια εκεινοις διαβαλληται, η ως ουδεν πλειον ετερων εχοντα μη
πανυ θαυμαζηται. Ἔλεγε δη ο εμος Ἰησους περι της εαυτου ψυχης, ου κατα το
ανθρωπινον χρεων χωριζομενης του σωματος αλλα κατα την δοθεισαν αυτωι και
περι τουτου παραδοξον εξουσιαν, το· "Ουδεις αιρει την ψυχην μου απ' εμου, αλλ'
εγω τιθημι αυτην απ' εμαυτου. Ἐξουσιαν εχω θειναι αυτην, και παλιν εξουσιαν εχω
λαβειν αυτην." Ἐπει γαρ "εξουσιαν" ειχε "θειναι αυτην", εθηκε μεν, ηνικα ειπε·
"Πατερ, ινατι με εγκα τελιπες;" και "Κραξας φωνηι μεγαληι αφηκε το πνευμα",
προλαβων τους επι των ανασκολοπιζομενων δημιους, υποτεμνοντας τα σκελη των
σταυρουμενων και δια τουθ' υποτεμνοντας, ινα μη επι πλεον τιμωριαν τισωσιν.
Ἔλαβε δε "την ψυχην", οτε εαυτον ενεφανισε τοις μαθηταις, προειπων επ' αυτων
τοις απιστουσιν αυτωι Ἰουδαιοις· "Λυσατε τον ναον τουτον, καγω εν τρισιν ημεραις
εγερω αυτον." Και "Ἔλεγε γε τουτο περι του ναου του σωματος αυτου", και των
προφητων προκηρυξαντων το τοιουτο δια πλειονων και δια του· "Ἔτι δε και η σαρξ
μου κατασ κηνωσει επ' ελπιδι· οτι ουκ εγκαταλειψεις την ψυχην μου εις τον ᾅδην
ουδε δωσεις τον οσιον σου ιδειν διαφθοραν." 3.33 Ἔδειξε δ' ο Κελσος οτι πλειονας
ανεγνω ιστοριας ελληνικας, παραθεμενος και τα περι του Ἀστυπαλαιεως
Κλεομηδους· ον ιστορησεν εις κιβωτον καταδυντα και ενδοθεν αυτης ειλημμενον μη
ευρησθαι ενδον, αλλ' εκτοθι δαιμονιαι τινι μοιραι διαπτηναι, ηνικα υπερ του αυτον
συλλαβειν διεκοψαν τινες την κιβωτον. Και τουτο δε ει μη πλασμα εστιν, ωσπερ
εοικεν ειναι πλασμα, ου παραβαλλεται τοις περι του Ἰησου· επειπερ εκεινων μεν
ουδεν της ιστορουμενης θειοτητος εν τωι βιωι των ανθρωπων συμβολον ευρισκεται,
του δε Ἰησου αι των ωφελουμενων εκκλησιαι και αι περι αυτου λελεγμεναι
προφητειαι και αι εν ονοματι αυτου γινομεναι θεραπειαι και η κατ' αυτον μετα
σοφιας γνωσις και λογος ευρισκομενος παρα τοις φροντισασιν αναβηναι μεν απο της
ψιλης πιστεως, ερευνησαι δε τον εν ταις θειαις γραφαις νουν κατα τας του Ἰησου
υποθηκας ειποντος· "Ἐρευνατε τας γραφας", και κατα το βουλημα του διδαξαντος
Παυλου δειν "ειδεναι" ημας "εκαστωι" κατα το δεον "αποκρινεσθαι", αλλα και του
ειποντος· "Ἕτοιμοι αει προς απολογιαν παντι τωι αιτουντι υμας λογον περι της εν
υμιν πιστεως." Ει δε βουλεται αυτος συγχωρεισθαι μη ειναι πλασμα, λεγετω, τι
βουλομενη η υπερ ανθρωπον δυναμις πεποιηκεν εκτοθι της κιβωτου δαιμονιαι τινι
μοιραι διαπτηναι. Ει μεν γαρ αξιολογον τι παραστησει και βουλημα θεου αξιον το
δωρησαμενον το τοιουτον τωι Κλεομηδει, κρινουμεν, τι χρη λεγειν προς αυτον· ει δ'
απορησει καν πιθανον τι εις τον τοπον λεγειν, δηλονοτι το οσον επι τωι μη
ευρισκεσθαι λογον, ητοι συμβα λουμεν τοις αυτην μη παραδεξαμενοις και
εγκαλεσομεν τηι ιστοριαι ως ουκ αληθει, η δαιμονιον τι φησομεν παραπλησιον τοις
επιδεικνυμενοις γοησιν απατηι οφθαλμων πεποιηκεναι και <τα> περι τον
Ἀστυπαλαιεα· περι ου οιεται ο Κελσος οτι θεοπροπιον τι εθεσπισεν, ως αρα μοιραι τινι
δαιμονιαι διεπτη απο της κιβωτου. 3.34 Ἐγω μεν ουν ηγουμαι οτι τουτους μονους
ηπιστατο ο Κελσος. Και ινα δοκηι εκων παραλιπειν τα παραπλησια, ειπε το· Και
αλλους εχοι τις αν ειπειν τοιουσδε πλειονας. Ἔστω δ' ουν και δεδοσθω τοιουσδε
γεγονεναι πλειονας, μηδεν ωφεληκοτας το των ανθρωπων γενος, τι τουτων
εικαστον ευρεθειη αν προς το του Ἰησου εργον και τα περι αυτου παραδοξα, περι ων
επι πλειον ειρηκαμεν; Μετα ταυτα παραπλησιον ημας οιεται πεποιηκεναι τον, ως
φησιν η Κελσος, αλοντα και αποθανοντα θρησκευοντας τοις Γεταις σεβουσι τον
Ζαμολξιν και Κιλιξι τον Μοψον και Ἀκαρνασι τον Ἀμφιλοχον και Θηβαιοις τον
Ἀμφιαρεωκαι Λεβαδιοις τον Τροφωνιον. Και εν τουτοις δε ελεγξομεν αυτον ουκ
ευλογως ημας ομοιωσαντα τοις προειρημενοις. Οι μεν γαρ νεως και αγαλματα
κατεσκευασαν τοις κατει λεγμενοις, ημεις δε την δια των τοιουτων τιμην ανελοντες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

απο του θειου–ως αρμοζοντων μαλλον δαιμονιοις ουκ οιδ' οπως ιδρυμενοις εν τινι
τοπωι, ον ητοι προκαταλαμβα νουσιν η δια τινων τελετων αχθεντες και μαγγανειων
ωσπερει οικουσιν–, τεθηπαμεν τον Ἰησουν τον νουν ημων μεταθεντα απο παντος
αισθητου, ως ου μονον φθαρτου αλλα και φθαρησομενου, και αναγοντα επι την
μετα ορθου βιου προς τον επι πασι θεον τιμην μετ' ευχων, ας προσαγομεν αυτωι δια
<του> ως μεταξυ οντος της του αγεννητου και της των γενητων παντων φυσεως, και
φεροντος μεν ημιν τας απο του πατρος ευεργεσιας διακομιζοντος δ' ημων τροπον
αρχιερεως τας ευχας προς τον επι πασι θεον. 3.35 Ἐβουλομην δε προς τον ουκ οιδ'
οπως τοιαυτα λεγοντα τοιαυτα τινα πρεποντως αυτωι αδολεσχησαι· αρ' ουν ουδεν
εισιν ουτοι, ους κατελεξας, και ουδεμια δυναμις εστιν εν Λεβαδιαι κατα τον
Τροφωνιον ουδ' εν Θηβαις περι τον του Ἀμφιαρεω νεων ουδ' εν Ἀκαρνανιαι περι τον
Ἀμφιλοχον ουδ' εν Κιλικιαι περι τον Μοψον; Ἢ εστι τις εν τοις τοιουτοις ειτε δαιμων
ειτε ηρως ειτε και θεος, ενεργων τινα μειζονα η κατα ανθρωπον; Ει μεν γαρ φησι
μηδεν ετερον ειναι μητε δαιμονιον μητε θειον περι τουτους, καν νυν ομολογησατω
την εαυτου γνωμην, επικουρειος ων και μη τα αυτα τοις Ἕλλησι φρονων και μητε
δαιμονας γινωσκων μητε καν ως Ἕλληνες θεους σεβων, και ελεγχεσθω οτι ματην
και τα προειρημενα ως παραδεξαμενος αυτα ειναι αληθη εκομισε και τα εν τοις εξης
επιφερομενα. Ει δε φησει ειτε δαιμονας ειτε ηρωας ειτε και θεους ειναι τους κατει
λεγμενους, ορατω οτι οπερ ου βουλεται κατασκευασει δι' ων ειρηκεν, ως και ο
Ἰησους τοιουτον τι ην· διο και δεδυνηται εαυτον παραστησαι ουκ ολιγοις των
ανθρωπων θεοθεν επιδεδημηκεναι τωι γενει των ανθρωπων. Ἅπαξ δε τουτ' εαν
παραδεξηται, ορα ει μη αναγκασθησεται ισχυρο τερον αυτον φησαι τουτων, οις
αυτον συγκατηριθμησεν· επει εκεινων μεν γε ουδεις κωλυει τας προς τους ετερους
τιμας, ουτος δε εαυτωι θαρρων ως παντων εκεινων δυνατω τερος απαγορευει τας
τουτων αποδοχας ως μοχθηρων δαιμονων και τοπους επι γης προκατειληφοτων,
επει της καθαρωτερας ου δυνανται εφαψασθαι χωρας και θειοτερας, ενθα μη
φθανουσιν αι απο της γης και των εν αυτηι μυριων κακων παχυτητες. 3.36 Ἐπει δε
μετα ταυτα και τα περι των παιδικων Ἀδριανου–λεγω δε τα περι Ἀντινοου του
μειρακιου– και τας εις αυτον των εν Ἀντινοου <πολει> της Αιγυπτου τιμας ουδεν
οιεται αποδειν της ημετερας προς τον Ἰησουν τιμης, φερε και τουτο ως φιλεχθρως
λεγομενον διελεγξωμεν. Τι γαρ κοινον εχει ο γενομενος εν τοις Ἀδριανου παιδικοις
βιος, ουδε τον αρρενα απαθη γυναικειας νοσου φυλαξαντος, προς τον σεμνον ημων
Ἰησουν, ου μηδε οι μυρια κατηγο ρησαντες και ψευδη οσα περι αυτου λεγοντες
δεδυνηνται κατειπειν ως καν το τυχον ακολασιας καν επ' ολιγον γευσα μενου; Ἀλλα
και ειπερ φιλαληθως και αδεκαστως τα περι τον Ἀντινουν εξεταζοι τις, μαγγανειας
αν Αιγυπτιων και τελετας ευροι τας αιτιας του δοκειν τι αυτον ποιειν εν Ἀντινοου
πολει και μετα την τελευτην αυτου· οπερ και επ' αλλων νεων ιστορειται υπο
Αιγυπτιων και των τα τοιαυτα δεινων γεγονεναι, εν τισι τοποις ιδρυοντων δαιμονας
μαντικους η ιατρικους πολλακις δε και βασανιζοντας τους δοκουντας τι
παραβεβηκεναι περι των τυχοντων βρωματων η περι του θιγειν νεκρου σωματος
ανθρωπινου, ινα δη εχοιεν δεδιττεσθαι τον πολυν και απαιδευτον. Τοιουτος δε εστι
και <ο> εν Ἀντινοου πολει της Αιγυπτου νομισθεις ειναι θεος, ου αρετας οι μεν τινες
κυβευτικωτερον ζωντες κατα ψευδονται, ετεροι δε υπο του εκει ιδρυμενου δαιμονος
απατωμενοι και αλλοι απο ασθενους του συνειδοτος ελεγχο μενοι οιονται τινειν
θεηλατον απο του Ἀντινοου ποινην. Τοιαυτα δε εστι και τα δρωμενα αυτων
μυστηρια και αι δοκουσαι μαντειαι, ων πανυ μακραν εστι τα του Ἰησου. Ου γαρ
συνελθοντες γοητες, χαριν τινοντες βασιλει τινι κελευοντι η ηγεμονι προστασσοντι,
πεποιηκεναι εδοξαν αυτον ειναι θεον, αλλ' αυτος ο των ολων δημιουργος ακολου
θως τηι εν τωι λεγειν τεραστιως πειστικηι δυναμει συνεστησεν αυτον ως τιμης αξιον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

ου τοις ευ φρονειν εθελουσι μονον ανθρωποις αλλα και δαιμοσι και αλλαις αορατοις
δυναμεσιν· αιτινες μεχρι του δευρο εμφαινουσιν ητοι φοβουμεναι το ονομα του
Ἰησου ως κρειττονος η σεβασμιως αποδεχομεναι ως κατα νομους αυτων αρχοντος.
Ει γαρ μη θεοθεν ην αυτωι δοθεισα συστασις, ουκ αν και δαιμονες τωι ονοματι αυτου
απαγγελλομενωι μονον εικοντες ανεχωρουν απο των υπ' αυτων πολεμουμενων. 3.37
Αιγυπτιοι μεν ουν διδαχθεντες τον Ἀντινουν σεβειν, εαν παραβαληις <αυτωι>
Ἀπολλωνα η ∆ια, ανεξονται, σεμνυνοντες τον Ἀντινουν δια του εκεινοις αυτον
συναριθ μειν· και εν τουτοις γαρ ο Κελσος σαφως ψευδεται λεγων· Καν παραβαληις
αυτωι τον Ἀπολλωνα η τον ∆ια, ουκ ανε ξονται. Χριστιανοις δε μεμαθηκοσι την
αιωνιον αυτοις ειναι ζωην εν τωι γινωσκειν "τον μονον" επι πασιν "αληθινον θεον
και ον" εκεινος απεστειλεν "Ἰησουν Χριστον", μαθουσι δε και "οτι παντες μεν οι
θεοι των εθνων εισι δαιμονια" λιχνα και περι τας θυσιας και τα αιματα και τας απο
των θυσιων αποφορας καλινδουμενα επι απατηι των μη προσπεφευγοτων τωι επι
πασι θεωι, οι δε του θεου θειοι και αγιοι αγγελοι αλλης εισι φυσεως και προαιρεσεως
παρα τους επι γης παντας δαιμονας, και οτι ουτοι σφοδρα ολιγοις γινωσκονται τοις
περι των τοιουτων συνετως και επι μελως ζητησασιν, εαν παραβαληις Ἀπολλωνα και
∆ια η τινα των μετα κνισσης και αιματος και θυσιων προσκυνουμενων, ουκ
ανεξονται· τινες μεν δια την πολλην απλοτητα μη ειδοτες μεν δουναι λογον περι ων
ποιουσιν ευγνωμονως δε τηρουντες α παρειληφασιν, ετεροι δε μετ' ουκ
ευκαταφρονητων λογων αλλα και βαθυτερων και, ως αν ειποι τις Ἕλλην,
εσωτερικων και εποπτικων, εν οις πολυς εστι λογος περι θεου και των τετιμημενων
απο θεου δια του μονογενους θεου λογου μετοχηι θεοτητος δια τουτο δε και ονοματι.
Πολυς δε ο λογος και ο περι των θειων αγγελων και ο περι των εναντιων μεν τηι
αληθειαι ηπατημενων δε και εξ απατης εαυτους αναγορευοντων θεους η αγγελους
θεου η δαιμονας αγαθους η ηρωας εκ μεταβολης συσταντας αγαθης ανθρωπινης
ψυχης. Οι δε τοιουτοι Χριστιανοι και κατασκευασουσιν οτι, ωσπερ πολλοι εν
φιλοσοφιαι δοκουσιν ειναι εν αληθειαι, ητοι εαυτους κατασοφισαμενοι λογοις
πιθανοις η τοις υφ' ετερων προσαγομενοις και ευρεθεισι συγκαταθεμενοι προ πετως,
ουτως εισι και εν ταις εξω σωματων ψυχαις και αγγελοις και δαιμοσι τινες, υπο των
πιθανοτητων ελκυσθεντες προς το εαυτους αναγορευσαι θεους. Και δια τους
τοιουτους γε λογους κατα το ακριβες τελειως εν ανθρωποις μη δυνα μενους
ευρεθηναι ασφαλες ενομισθη το μηδενι εαυτον εμπιστευσαι ανθρωπον οντα ως θεωι,
πλην μονου του επι πασιν ως διαιτητου, του βαθυτατα ταυτα και θεωρησαντος και
ολιγοις παραδοντος Ἰησου Χριστου. 3.38 Περι μεν ουν του Ἀντινοου η τινος αλλου
τοιουτου, ειτε παρ' Αιγυπτιοις ειτε παρ' Ἕλλησι, πιστις εστιν, ιν' ουτως ονομασω,
ατυχης· περι δε του Ἰησου ητοι δοξασα αν ειναι ευτυχης η και βεβασανισμενως
εξητασμενη, δοκουσα μεν ευτυχης παρα τοις πολλοις βεβασανισμενως δε εξητασ
μενη παρα πανυ ολιγωτατοις. Καν λεγω δε τινα πιστιν ειναι, ως αν οι πολλοι
ονομασαιεν, ευτυχη, και περι ταυτης αναφερω τον λογον επι τον ειδοτα θεον τας
αιτιας των εκαστωι μεμερισμενων επιδημουντι τωι βιωι των ανθρωπων. Και Ἕλληνες
δε φησουσι και εν τοις νομιζομενοις ειναι σοφωτατοις κατα πολλα την ευτυχιαν
ειναι αιτιαν, οιον περι διδασκαλων τοιωνδε και του περιπεσειν τοις κρειττοσιν,
οντων και των τας εναντιας αιρεσεις διδασκοντων, και περι ανατροφης της εν
βελτιοσι. Πολλοις γαρ και τα της ανατροφης εν τοιουτοις γεγενηται, ως μηδε
φαντασιαν επιτραπηναι των κρειττονων λαβειν αλλ' αει και εκ πρωτης ηλικιας ητοι
εν παιδικοις ειναι ακολαστων ανδρων η δεσποτων η εν αλληι τινι κωλυουσηι
αναβλεπειν την ψυχην κακοδαιμονιαι. Τας δε περι τουτων αιτιας παντως μεν εικος
ειναι εν τοις της προνοιας λογοις, πιπτειν δε αυτας εις ανθρωπους ουκ ευχερες.
Ἔδοξε δε μοι ταυτα δια μεσου εν παρεκβασει ειρηκεναι δια το τοσουτον τι ποιει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

πιστις οποια δη προκα τασχουσα. Ἐχρην γαρ δια τας διαφορους ανατροφας ειπειν
διαφορας των εν ανθρωποις πιστεων, ευτυχεστερον η ατυχεστερον πιστευουσι· και
εκ τουτου αναβηναι οτι δοξαι αν και τοις εντρεχεστεροις εις αυτο το δοκειν ειναι
λογικωτεροις και λογικωτερον προστιθεσθαι τα πολλα δογμασιν η ονομαζομενη
ευτυχια και η λεγομενη ατυχια συνεργειν. Ἀλλα γαρ περι τουτων αλις. 3.39 Τα δ'
εξης του Κελσου κατανοητεον, εν οις και ημιν φησι πιστιν ποιειν προκαταλαβουσαν
ημων την ψυχην την περι του Ἰησου τοιανδε συγκαταθεσιν. Ἀληθως μεν γαρ πιστις
ημιν ποιει την τοιαυτην συγκαταθεσιν· ορα δε ει μη αυτοθεν η πιστις αυτη το
επαινετον παριστησιν, οτε πιστευομεν εαυτους τωι επι πασι θεωι, χαριν ομολογουντες
τωι εις τοιαυτην πιστιν οδηγωι και λεγοντες αυτον ουκ αθεει το τηλικουτον
τετολμηκεναι και ηνυκεναι· πιστευομεν δε και ταις προαιρεσεσι των γραψαντων τα
ευαγγελια, καταστο χαζομενοι της ευλαβειας αυτων και του συνειδοτος, εμφαι
νομενων τοις γραμμασιν, ουδεν νοθον και κυβευτικον και πεπλασμενον και
πανουργον εχοντων. Και γαρ παρισταται ημιν οτι ουκ αν ψυχαι, μη μαθουσαι τα
τοιαυτα, οποια διδασκει η παρ' Ἕλλησι πανουργος σοφιστεια, πολλην εχουσα την
πιθανοτητα και την οξυτητα, και η εν τοις δικαστηριοις καλινδουμενη ρητορικη,
ουτως πλασαι οιοι τ' ησαν πραγματα, δυναμενα αφ' αυτων εχειν το προς πιστιν και
τον αναλογον τηι πιστει βιον αγωγον. Οιμαι δε και τον Ἰησουν δια τουτο
βεβουλησθαι διδασκαλοις του δογματος χρησθαι τοιουτοις, ινα μηδεμιαν μεν εχηι
χωραν υπονοια πιθανων σοφισματων, λαμπρως δε τοις συνιεναι δυναμενοις
εμφαινηται οτι το αδολον της προαιρεσεως των γραψαντων, εχουσης πολυ το, ιν'
ουτως ονομασω, αφελες, ηξιωθη θειοτερας δυναμεως, πολλωι μαλλον ανυουσης
ηπερ ανυειν δυνασθαι δοκει περιβολη λογων και λεξεων συνθεσις και μετα
διαιρεσεων και τεχνολογιας ελληνικης ακολουθια. 3.40 Ὅρα δε ει μη τα της πιστεως
ημων ταις κοιναις εννοιαις αρχηθεν συναγορευοντα μετατιθησι τους ευγνωμονως
ακουοντας των λεγομενων. Ει γαρ και η διαστροφη δεδυνηται, πολλης αυτηι
κατηχησεως συναγορευουσης, τοις πολλοις εμφυτευσαι τον περι αγαλματων λογον
ως θεων και τον περι των γενομενων εκ χρυσου και αργυρου και ελεφαντος και
λιθου ως προσκυνησεως αξιων· αλλ' η κοινη εννοια απαιτει εννοειν οτι θεος
ουδαμως εστιν υλη φθαρτη ουδε τιμαται εν αψυχοις υλαις υπο ανθρωπων
μορφουμενος, ως "κατ' εικονα" η τινα συμβολα εκεινου γινομεναις. ∆ιοπερ ευθεως
λεγεται τα περι αγαλματων, "οτι ουκ εισι θεοι", και τα περι των τοιουτων
δημιουργηματων, οτι ουκ εισι συγκριτα προς τον δημιουργον, ολιγα τε περι του επι
πασι θεου δημιουργησαντος και συνεχοντος και κυβερνωντος τα ολα. Και ευθεως
ωσπερει το συγγενες επιγνουσα η λογικη ψυχη απορριπτει μεν α τεως εδοξαζεν ειναι
θεους φιλτρον δ' αναλαμβανει φυσικον το προς τον κτισαντα, και δια το προς
εκεινον φιλτρον υπεραποδεχεται και τον ταυτα πρωτον πασι τοις εθνεσι
παραστησαντα δι' ων κατεσκευασε μαθητων, ους εξεπεμψε μετα θειας δυναμεως και
εξουσιας κηρυξαι τον περι του θεου και της βασιλειας αυτου λογον. 3.41 Ἐπει δ'
εγκαλει ημιν, ουκ οιδ' ηδη οποσακις, περι του Ἰησου οτι εκ θνητου σωματος οντα
θεον νομιζομεν και εν τουτωι οσια δραν δοκουμεν, περισσον μεν το ετι προς τουτο
λεγειν, πλειονα γαρ εν τοις ανωτερω λελεκται· ομως δε ιστωσαν οι εγκαλουντες οτι,
ον μεν νομιζομεν και πεπεισ μεθα αρχηθεν ειναι θεον και υιον θεου, ουτος ο
αυτολογος εστι και η αυτοσοφια και η αυτοαληθεια· το δε θνητον αυτου σωμα και
την ανθρωπινην εν αυτωι ψυχην τηι προς εκεινον ου μονον κοινωνιαι αλλα και
ενωσει και ανακρασει τα μεγιστα φαμεν προσειληφεναι και της εκεινου θειοτητος
κεκοινωνηκοτα εις θεον μεταβεβληκεναι. Ἐαν δε τις προσ κοπτηι και περι του
σωματος αυτου ταυθ' ημων λεγοντων, επιστησατω τοις υπο Ἑλληνων λεγομενοις
περι της τωι ιδιωι λογωι αποιου υλης, ποιοτητας αμφισκομενης, οποιας ο δημιουργος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

βουλεται αυτηι περιτιθεναι, και πολλακις τας μεν προτερας αποτιθεμενης κρειττονας
δε και διαφορους αναλαμβανουσης. Ει γαρ υγιη τα τοιαυτα, τι θαυμαστον την
ποιοτητα του θνητου κατα το του Ἰησου σωμα προνοιαι θεου βουληθεντος
μεταβαλειν εις αιθεριον και θειαν ποιοτητα; 3.42 Ουχ ως διαλεκτικος μεν ουν ειπεν
ο Κελσος, παρα βαλλων τας ανθρωπινας του Ἰησου σαρκας χρυσωι και αργυρωι και
λιθωι, οτι αυται εκεινων φθαρτοτεραι. Προς γαρ τον ακριβη λογον ουτ' αφθαρτον
αφθαρτου αφθαρτοτερον ουτε φθαρτον φθαρτου φθαρτοτερον. Ἀλλ' ει αρα φθαρτο
τερον, ομως δε και προς τουτο φησομεν οτι, ειπερ δυνατον αμειβειν ποιοτητας την
υποκειμενην πασαις ποιοτησιν υλην, πως ου δυνατον και την σαρκα του Ἰησου
αμειψασαν ποιοτητας γεγονεναι τοιαυτην, οποιαν εχρην ειναι την εν αιθερι και τοις
ανωτερω αυτου τοποις πολιτευομενην, ουκετι εχουσαν τα της σαρκικης ασθενειας
ιδια και ατινα μιαρωτερα ωνομασεν ο Κελσος; Ουδε τουτο φιλοσοφως ποιων· το γαρ
κυριως μιαρον απο κακιας τοιουτον εστι· φυσις δε σωματος ου μιαρα· ου γαρ ηι φυσις
σωματος εστι, το γεννητικον της μιαροτητος εχει την κακιαν. Ειτ' επει υπιδομενος
την παρ' ημων απολογιαν λεγει περι της μεταβολης του σωματος αυτου οτι αλλ'
αποθεμενος ταυτας αρα εσται θεος· τι ουν ουχι μαλλον ο Ἀσκληπιος και ∆ιονυσος
και Ἡρακλης; φησομεν· τι τηλικουτον Ἀσκληπιος η ∆ιονυσος η Ἡρακλης
ειργασαντο; Και τινας εξουσιν αποδειξαι βελτιωθεντας τα ηθη και κρειττους
γενομενους απο των λογων και του βιου αυτων, ινα γενωνται θεοι; Πολλας γαρ τας
περι αυτων ιστοριας αναγνοντες, ιδωμεν ει εκαθαρευσαν απο ακολασιας η αδικιας η
αφροσυνης η δειλιας. Και ει μεν μηδεν ευρεθειη τοιουτον εν αυτοις, ισχυρος αν ειη ο
του Κελσου λογος, εξισων τωι Ἰησου τους προειρημενους· ει δε δηλον εστι, καν τινα
φερηται περι αυτων ως χρηστοτερα, οτι μυρια οσα παρα τον ορθον λογον
πεποιηκεναι αναγεγραμμενοι εισι, πως ετι ευλογως μαλλον του Ἰησου φησεις
αυτους αποθεμενους το θνητον σωμα γεγονεναι θεους; 3.43 Μετα ταυτα λεγει περι
ημων οτι καταγελωμεν των προσκυνουντων τον ∆ια, επει ταφος αυτου εν Κρητηι
δεικ νυται, και ουδεν ηττον σεβομεν τον απο του ταφου, ουκ ειδοτες, πως και καθο
Κρητες το τοιουτον ποιουσιν. Ὅρα ουν οτι εν τουτοις απολογειται μεν περι Κρητων
και του ∆ιος και του ταφου αυτου, αινιττομενος τροπικας υπονοιας, καθ' ας
πεπλασθαι λεγεται ο περι του ∆ιος μυθος· ημων δε κατηγορει, ομολογουντων μεν
τεταφθαι τον ημετερον Ἰησουν φασκοντων δε και εγηγερθαι αυτον απο του ταφου,
οπερ Κρητες ουκετι περι του ∆ιος ιστορουσιν. Ἐπει δε δοκει συναγορευειν τωι εν
Κρητηι ταφωι του ∆ιος λεγων· οπως μεν και καθοτι Κρητες τουτο ποιουσιν, ουκ
ειδοτες, φησομεν οτι και ο Κυρηναιος Καλλιμαχος, πλειστα οσα αναγνους ποιηματα
και ιστοριαν σχεδον πασαν αναλεξαμενος ελληνικην, ουδεμιαν οιδε τροπολογιαν εν
τοις περι ∆ιος και του ταφου αυτου. ∆ιο και εγκαλει τοις Κρησιν εν τωι εις τον ∆ια
γραφεντι αυτωι υμνωι λεγων· Κρητες αει ψευσται· και γαρ ταφον, ω ανα, σειο Κρητες
ετεκτηναντο· συ δ' ου θανες, εσσι γαρ αιει. Και ο ειπων "Συ δ' ου θανες, εσσι γαρ
αιει", αρνησαμενος την εν Κρητηι ταφην του ∆ιος, την αρχην του θανατου ιστορει
γεγονεναι περι τον ∆ια. Ἀρχη δε θανατου η επι γης γενεσις· λεγει δε ουτως· Ἐν δε σε
Παρρασιοις Ῥειη τεκεν ευνηθεισα. Ἐχρην δ' αυτον, ως ηρνησατο την εν Κρητηι
γενεσιν του ∆ιος δια τον ταφον αυτου, οραν οτι ηκολουθει τηι εν Ἀρκαδιαι γενεσει
αυτου το και αποθανειν τον γεγεννημενον. Τοιαυτα δε και περι τουτων λεγει ο
Καλλιμαχος· Ζευ, σε μεν Ἰδαιοισιν εν ουρεσι φασι γενεσθαι, Ζευ, σε δ' εν Ἀρκαδιηι·
ποτεροι, πατερ, εψευσαντο; Κρητες αει ψευσται· και τα εξης. Εις ταυτα δ' ημας
ηγαγεν ο Κελσος, αγνωμονων περι του Ἰησου και συγκατατιθεμενος μεν τοις
γεγραμμενοις, οτι απεθανε και εταφη, πλασμα δ' ηγουμενος ειναι οτι και ανεστη απο
των νεκρων, και ταυτα μυριων προφητων και τουτο προειρηκοτων και πολλων
οντων σημειων της μετα θανατον επιφανειας αυτου. 3.44 Ειθ' εξης τουτοις ο Κελσος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

τα υπο ολιγων πανυ παρα την διδασκαλιαν Ἰησου λεγομενα νομιζομενων
Χριστιανων, ου φρονιμωτερων, ως οιεται, αλλ' αμαθεστατων, φερων φησι τοιαυτα
υπ' αυτων προστασσεσθαι· μηδεις προσιτω πεπαιδευμενος, μηδεις σοφος, μηδεις
φρονιμος· κακα γαρ ταυτα νομιζεται παρ' ημιν· αλλ' ει τις αμαθης, ει τις ανοητος, ει
τις απαιδευτος, ει τις νηπιος, θαρρων ηκετω. Τουτους γαρ αξιους ειναι του σφετερου
θεου αυτοθεν ομολο γουντες, δηλοι εισιν οτι μονους τους ηλιθιους και αγεννεις και
αναισθητους και ανδραποδα και γυναια και παιδαρια πειθειν εθελουσι τε και
δυνανται. Και προς ταυτα δε φαμεν οτι, ωσπερ ει τις, του Ἰησου διδασκοντος τα περι
σωφρο συνης και λεγοντος· "Ὃς εαν εμβλεψηι γυναικι προς το επιθυμησαι, ηδη
εμοιχευσεν αυτην εν τηι καρδιαι αυτου", εωρα τινας ολιγους απο των τοσουτων
Χριστιανους ειναι νομιζομενους ακολαστως ζωντας, ευλογωτατα μεν αν αυτοις
ενεκαλει παρα την Ἰησου βιουσι διδασκαλιαν αλογω τατα δ' αν εποιησεν, ει το κατ'
εκεινων εγκλημα τωι λογωι προσηπτεν· ουτως εαν ευρισκηται ουδενος ηττον ο
Χριστια νων λογος επι σοφιαν προκαλουμενος, εγκλητεον μεν εσται τοις
συναγορευουσι τηι σφων αμαθιαι και λεγουσιν ου ταυτα μεν, απερ ο Κελσος
ανεγραψεν–ουδε γαρ ουτως αναισχυν τως, καν ιδιωται τινες ωσι και αμαθεις,
λεγουσιν–, ετερα δε πολλωι ελαττονα και αποτρεπτικα του ασκειν σοφιαν. 3.45 Ὅτι
δε βουλεται ημας ειναι σοφους ο λογος, δεικτεον και απο των παλαιων και
ιουδαικων γραμματων, οις και ημεις χρωμεθα· ουχ ηττον δε και απο των μετα τον
Ἰησουν γραφεντων και εν ταις εκκλησιαις θειων ειναι πεπιστευ μενων.
Ἀναγεγραπται δη εν πεντηκοστωι ψαλμωι ∆αυιδ εν τηι προς θεον ευχηι λεγων· "Τα
αδηλα και τα κρυφια της σοφιας σου εδηλωσας μοι." Και ει τις γε εντυχοι τοις
ψαλμοις, ευροι αν πολλων και σοφων δογματων πληρη την βιβλον. Και Σολομων
δε, επει σοφιαν ᾔτησεν, απεδεχθη· και της σοφιας αυτου τα ιχνη εστιν εν τοις
συγγραμμασι θεωρησαι, μεγαλην εχοντα εν βραχυλογιαι περινοιαν· εν οις αν ευροις
πολλα εγκωμια της σοφιας και προτρεπτικα περι του σοφιαν δειν αναλαβειν. Και
ουτω γε σοφος ην Σολομων, ωστε την βασιλιδα Σαβα, ακουσασαν αυτου "το ονομα"
"και το ονομα κυριου", ελθειν "πειρασαι αυτον εν αινιγ μασιν". Ἥτις "και ελαλησεν
αυτωι παντα, οσα ην εν τηι καρδιαι αυτης. Και απηγγειλεν αυτηι Σολομων παντας τους
λογους αυτης· ουκ ην λογος παρεωραμενος υπο του βασι λεως, ον ουκ απηγγειλεν
αυτηι. Και ειδε βασιλισσα Σαβα πασαν φρονησιν Σολομων" και τα κατ' αυτον· "Και εξ
αυτης εγενετο. Και ειπε προς τον βασιλεα· αληθης ο λογος, ον ηκουσα εν τηι γηι μου
περι σου και περι της φρονησεως σου· και ουκ επιστευσα τοις λαλουσι μοι, εως οτε
παρε γενομην και εωρακασιν οι οφθαλμοι μου· και ιδου ουκ εστι καθως απηγγειλαν
μοι το ημισυ. Προστεθεικας σοφιαν και αγαθα προς αυτα επι πασαν την ακοην, ην
ηκουσα." Γεγραπται δη περι του αυτου οτι "Και εδωκε κυριος φρονησιν τωι Σολομων
και σοφιαν πολλην σφοδρα και χυμα καρδιας ως η αμμος η παρα την θαλασσαν. Και
επληθυνθη σοφια εν Σολομων σφοδρα υπερ την φρονησιν παντων αρχαιων και υπερ
παντας φρονιμους Αιγυπτου. Και εσοφι σατο υπερ παντας ανθρωπους, και εσοφισατο
υπερ Γεθαν τον Ἐζαριτην και τον Ἐμαδ και τον Χαλκαδι και Ἀραδα,υιους Μαδ· και
ην ονομαστος εν πασι τοις εθνεσι κυκλωι. Και ελαλησε Σολομων τρισχιλιας
παραβολας, και ησαν ωιδαι αυτου πεντακισχιλιαι. Και ελαλησεν περι των ξυλων απο
της κεδρου της εν τωι Λιβανωι και εως της υσσωπου της εκπορευομενης δια του
τοιχου. Και ελαλησε περι των ιχθυων και των κτηνων· <και παρεγινοντο> παντες οι
λαοι ακουσαι της σοφιας Σολομωντος· και παρα παντων των βασιλεων της γης, οι
ηκουον της σοφιας αυτου." Ουτω δε βουλεται σοφους ειναι εν τοις πιστευουσιν ο
λογος, ωστε υπερ του γυμνασαι την συνεσιν των ακουοντων τα μεν εν αινιγμασι τα
δε εν τοις καλουμενοις σκοτεινοις λογοις λελαληκεναι τα δε δια παραβολων και
αλλα δια προβληματων. Και φησι γε τις των προφητων, ο Ὠσηε, επι τελει των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

λογων εαυτου· "Τις σοφος και συνησει ταυτα; Ἢ συνετος και επιγνωσεται αυτα;"
∆ανιηλ δε και οι μετ' αυτου αιχμαλωτισθεντες τοσουτον προεκοψαν και εν τοις
μαθημασιν, ατινα ησκουν εν Βαβυλωνι οι περι τον βασιλεα σοφοι, ως παντων αυτων
διαφεροντας αποδειχθηναι τουτους "δεκαπλασιως". Λεγεται δε και εν τωι Ἰεζεκιηλ
προς τον Τυρου αρχοντα, μεγα φρονουντα επι σοφιαι· "Μη συ σοφωτερος ει του
∆ανιηλ; Παν κρυφιον ουχ υπεδειχθη σοι;" 3.46 Ἐαν δε και επι τα μετα τον Ἰησουν
γεγραμμενα ελθηις βιβλια, ευροις αν τους μεν οχλους των πιστευοντων των
παραβολων ακουοντας ως εξω τυγχανοντας και αξιους μονον των εξωτερικων
λογων, τους δε μαθητας κατ' ιδιαν των παραβολων μανθανοντας τας διηγησεις·
"κατ' ιδιαν" γαρ "τοις ιδιοις μαθηταις επελυεν απαντα" ο Ἰησους, προτιμων παρα
τους οχλους τους της σοφιας αυτου επιδι καζομενους. Ἐπαγγελλεται δε τοις εις
αυτον πιστευουσι πεμψαι "σοφους και γραμματεις" λεγων· "Ἰδου εγω αποστελλω εις
υμας σοφους και γραμματεις, και εξ αυτων αποκτενουσι και σταυρωσουσι." Και ο
Παυλος δ' εν τωι καταλογωι των υπο του θεου διδομενων χαρισματων πρωτον εταξε
τον λογον της σοφιας και δευτερον, ως υποβεβηκοτα παρ' εκεινον, τον λογον της
γνωσεως τριτον δε που και κατωτερω την πιστιν. Και επει τον λογον προετιμα των
τεραστιων ενεργειων, δια τουτ' "ενεργηματα δυναμεων" και "χαρισματα ιαματων"
εν τηι κατωτερω τιθησι χωραι παρα τα λογικα χαρισματα. Μαρτυρει δε τηι Μωυσεως
πολυμαθειαι ο εν ταις Πραξεσι των αποστολων Στεφανος, παντως απο των παλαιων
και μη εις πολλους εφθακοτων γραμματων λαβων· φησι γαρ· "Και επαιδευθη
Μωυσης εν πασηι σοφιαι Αιγυπτιων." ∆ια τουτο δε και εν τοις τεραστιοις υπενοειτο,
μη ποτ' ου κατα την επαγγελιαν του θεοθεν ηκειν εποιει αυτα αλλα κατα τα
Αιγυπτιων μαθηματα, σοφος ων εν αυτοις. Τοιαυτα γαρ υπονοων περι αυτου ο
βασιλευς εκαλεσε τους επαοιδους των Αιγυπτιων και τους σοφιστας και τους
φαρμακεις, οιτινες ηλεγχθησαν το ουδεν οντες ως προς την εν Μωυσει σοφιαν υπερ
πασαν Αιγυπτιων σοφιαν. 3.47 Ἀλλ' εικος τα γεγραμμενα εν τηι προς Κορινθιους
προτεραι τωι Παυλωι, ως προς Ἕλληνας και μεγα φυσωντας επι τηι ελληνικηι σοφιαι,
κεκινηκεναι τινας, ως του λογου μη βουλομενου σοφους. Ἀλλ' ακουετω ο τα
τοιαυτα νομιζων οτι, ωσπερ διαβαλλων ανθρωπους φαυλους ο λογος φησιν αυτους
ειναι ου περι των νοητων και αορατων και αιωνιων σοφους, αλλα περι μονων των
αισθητων πραγματευσαμενους και εν τουτοις τα παντα τιθεμενους ειναι σοφους του
κοσμου· ουτως και πολλων οντων δογματων, τα μεν συναγορευοντα υληι και σωμασι
και παντα φασκοντα ειναι σωματα τα προηγουμενως υφεστηκοτα και μηδεν παρα
ταυτα ειναι αλλο, ειτε λεγομενον αορατον ειτ' ονομαζομενον ασωματον, φησιν
ειναι "σοφιαν του κοσμου" καταργουμενην και μωραινομενην και σοφιαν του
αιωνος τουτου· τα δε μετα τιθεντα την ψυχην απο των τηιδε πραγματων επι την
παρα θεωι μακαριοτητα και την καλουμενην αυτου βασιλειαν, και διδασκοντα
καταφρονειν μεν ως προσκαιρων παντων των αισθητων και βλεπομενων σπευδειν
δε επι τα αορατα και σκοπειν τα μη βλεπομενα, ταυτα φησι "σοφιαν" ειναι "θεου".
Φιλαληθης δ' ων ο Παυλος φησι περι τινων εν Ἕλλησι σοφων, εν οις αληθευουσιν,
"οτι γνοντες τον θεον ουχ ως θεον εδοξασαν η ηυχαριστησαν". Και μαρτυρει αυτοις
εγνωκεναι θεον· λεγει δε και τουτ' ουκ αθεει αυτοις γεγονεναι εν οις γραφει το "Ὁ
θεος γαρ αυτοις εφανερωσεν", αινισσομενος οιμαι τους αναβαινοντας απο των
ορατων επι τα νοητα, οτε γραφει οτι "Τα αορατα του θεου απο κτισεως κοσμου τοις
ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης, εις το ειναι
αυτους αναπολογητους, διοτι γνοντες τον θεον ουχ ως θεον εδοξασαν η ηυχαρισ
τησαν". 3.48 Ταχα δε και εκ του "Βλεπετε δε την κλησιν υμων, αδελφοι, οτι ου
πολλοι σοφοι κατα σαρκα, ου πολλοι δυνατοι, ου πολλοι ευγενεις· αλλα τα μωρα του
κοσμου εξελεξατο ο θεος, ινα καταισχυνηι τους σοφους, και τα αγενη και τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

εξουθενημενα εξελεξατο ο θεος και τα μη οντα, ινα τα οντα καταργησηι, ινα μη
καυχησηται πασα σαρξ ενωπιον αυτου" εκινηθησαν τινες προς το οιεσθαι οτι ουδεις
πεπαιδευμενος η σοφος η φρονιμος προσερχεται τωι λογωι. Και προς τον τοιουτον δε
φησομεν οτι ουκ ειρηται οτι ουδεις σοφος "κατα σαρκα", αλλ' "ου πολλοι σοφοι
κατα σαρκα". Και δηλον οτι εν τωι χαρακτηριστικωι των καλουμενων επισκοπων
διαγραφων ο Παυλος, οποιον ειναι χρη τον επισκοπον, εταξε και τον διδασκαλον,
λεγων δειν αυτον ειναι δυνατον "και τους αντιλεγοντας ελεγχειν", ινα τους
ματαιολογους και φρεναπατας επιστομιζηι δια της εν αυτωι σοφιας. Και ωσπερ
μονογαμον μαλλον διγαμου αιρειται εις επισκοπην και "ανεπιληπτον" επιληπτου
και "νηφαλιον" του μη τοιουτου και "σωφρονα" του μη σωφρονος και "κοσμιον"
παρα τον καν επ' ολιγον ακοσμον, ουτως θελει τον προηγουμενως εις επισκοπην
κατασταθησομενον ειναι διδακτικον και δυνατον προς το "τους αντιλεγοντας ελεγ
χειν". Πως ουν ευλογως εγκαλει ο Κελσος ημιν ως φασκουσι· Μηδεις προσιτω
πεπαιδευμενος, μηδεις σοφος, μηδεις φρονιμος; Ἀλλα προσιτω μεν πεπαιδευμενος
και σοφος και φρονιμος ο βουλομενος· ουδεν δ' ηττον προσιτω και ει τις αμαθης και
ανοητος και απαιδευτος και νηπιος. Και γαρ τους τοιουτους προσελθοντας
επαγγελλεται θερα πευειν ο λογος, παντας αξιους κατασκευαζων του θεου. 3.49
Ψευδος δε και το μονους ηλιθιους και αγεννεις και αναισθητους και ανδραποδα και
γυναια και παιδαρια πειθειν εθελειν τους διδασκοντας τον θειον λογον. Και τουτους
μεν γαρ καλει ο λογος, ινα αυτους βελτιωσηι· καλει δε και τους πολλωι τουτων
διαφεροντας· επει "σωτηρ εστιν παντων ανθρωπων" ο Χριστος και "μαλιστα
πιστων", ειτε συνετων ειτε απλουστερων, και "ιλασμος εστι" "προς τον πατερα"
"περι των αμαρτιων ημων, ου μονον δε περι των ημετερων αλλα και περι ολου του
κοσμου". Περισσον ουν το θελειν μετα ταυτ' απολογησασθαι ημας προς τας Κελσου
λεξεις ουτως εχουσας· Τι γαρ εστιν αλλως κακον το πεπαιδευσθαι και λογων των
αριστων επιμεμελησθαι και φρονιμον ειναι τε και δοκειν; Τι δε κωλυει τουτο προς
το γνωναι θεον; Τι δ' ουχι προυργου μαλλον και δι' ου μαλλον τις αν εφικεσθαι
δυναιτο αληθειας; Το μεν ουν αληθως πεπαι δευσθαι ου κακον· οδος γαρ επ' αρετην
εστιν η παιδευσις· το μεντοι γε εν πεπαιδευμενοις αριθμειν τους εσφαλμενα δογματα
εχοντας ουδ' οι Ἑλληνων σοφοι φησουσι. Παλιν τ' αυ τις ουκ αν ομολογησαι οτι
λογων των αριστων επιμεμε λησθαι αγαθον εστιν; Ἀλλα τινας ερουμεν τους
αριστους λογους η τους αληθεις και επ' αρετην παρακαλουντας; Ἀλλα και το
φρονιμον ειναι καλον εστιν, ουκετι δε το δοκειν, οπερ ειπεν ο Κελσος. Και ου κωλυει
γε προς το γνωναι θεον αλλα και συνεργει το πεπαιδευσθαι και λογων αριστων
επιμεμελησθαι και φρονιμον ειναι. Και ημιν μαλλον πρεπει τουτο λεγειν η Κελσωι,
και μαλιστ' εαν επικουρειος ων ελεγχηται. 3.50 Ἴδωμεν δ' αυτου και τα εξης ουτως
εχοντα· Ἀλλ' ορωμεν δη που και τους εν ταις αγοραις τα επιρρητοτατα
επιδεικνυμενους και αγειροντας εις μεν φρονιμων ανδρων συλλογον ουκ αν ποτε
παρελθοντας ουδ' εν τουτοις τα εαυτων καλα τολμησαντας επιδεικνυειν, ενθα δ' αν
ορωσι μειρακια και οικοτριβων οχλον και ανοητων ανθρωπων ομιλον, ενταυθα
ωθουμενους τε και καλλωπιζομενους. Ὅρα δη και εν τουτοις, τινα τροπον ημας
συκοφαντει, εξομοιων τοις εν ταις αγοραις τα επιρρητοτατα επιδεικνυ μενοις και
αγειρουσι. Ποια δη επιρρητοτατα επιδεικνυμεθα; Ἢ τι τουτοις παραπλησιον
πραττομεν, οι και δι' αναγνωσ ματων και δια των εις τα αναγνωσματα διηγησεων
προτρε ποντες μεν επι την εις τον θεον των ολων ευσεβειαν και τας συνθρονους
ταυτης αρετας, αποτρεποντες δ' απο του κατα φρονειν του θειου και παντων των
παρα τον ορθον λογον πραττομενων; Και οι φιλοσοφοι γ' αν ευξαιντο αγειρειν
τοσουτους ακροατας λογων επι το καλον παρακαλουντων· οπερ πεποιηκασι μαλιστα
των Κυνικων τινες, δημοσιαι προς τους παρατυγχανοντας διαλεγομενοι. Ἆρ' ουν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

τουτους, μη συναθροιζοντας μεν τους νομιζομενους πεπαιδευσθαι καλουντας δ' απο
της τριοδου και συναγοντας ακροατας, φησουσι παραπλησιους ειναι τοις εν ταις
αγοραις τα επιρρη τοτατα επιδεικνυμενοις και αγειρουσιν; Ἀλλ' ουτε Κελσος ουτε τις
των ταυτα φρονουντων εγκαλουσι τοις κατα το φαινομενον αυτοις φιλανθρωπον
κινουσι λογους και προς τους ιδιωτικους δημους. 3.51 Ει δ' εκεινοι ουκ εγκλητοι
τουτο πραττοντες, ιδωμεν ει μη Χριστιανοι μαλλον και τουτων βελτιον πληθη επι
καλοκαγαθιαν προκαλουνται. Οι μεν γαρ δημοσιαι διαλεγο μενοι φιλοσοφοι ου
φυλοκρινουσι τους ακουοντας, αλλ' ο βουλομενος εστηκε και ακουει· Χριστιανοι δε
κατα το δυνατον αυτοις προβασανισαντες των ακουειν σφων βουλο μενων τας
ψυχας και κατ' ιδιαν αυτοις προεπαισαντες, επαν δοκωσιν αυταρκως οι ακροαται
πριν εις το κοινον εισελθειν επιδεδωκεναι προς το θελειν καλως βιουν, το τηνικαδε
αυτους εισαγουσιν, ιδιαι μεν ποιησαντες ταγμα των αρτι αρχομενων και
εισαγομενων και ουδεπω το συμβολον του αποκεκαθαρθαι ανειληφοτων, ετερον δε
το των κατα το δυνατον παραστησαντων εαυτων την προαιρεσιν ουκ αλλο τι
βουλεσθαι η τα Χριστιανοις δοκουντα· παρ' οις εισι τινες τεταγμενοι προς το
φιλοπευστειν τους βιους και τας αγωγας των προσιοντων, ινα τους μεν τα επιρρητα
πραττον τας αποκωλυσωσιν ηκειν επι τον κοινον αυτων συλλογον τους δε μη
τοιουτους οληι ψυχηι αποδεχομενοι βελτιους οσημεραι κατασκευαζωσιν. Οια δ' εστιν
αυτοις αγωγη και περι αμαρτανοντων και μαλιστα των ακολασταινοντων, ους
απελαυνουσι του κοινου οι κατα τον Κελσον παραπλησιοι τοις εν ταις αγοραις τα
επιρρητοτατα επιδεικνυμενοις. Και το μεν των Πυθαγορειων σεμνον διδασκαλειον
κενοταφια των αποσταντων της σφων φιλοσοφιας κατεσκευαζε, λογι ζομενον
νεκρους αυτους γεγονεναι· ουτοι δε ως απολωλοτας και τεθνηκοτας τωι θεωι τους υπ'
ασελγειας η τινος ατοπου νενικημενους ως νεκρους πενθουσι, και ως εκ νεκρων
ανασταντας, εαν αξιολογον ενδειξωνται μεταβολην, χρονωι πλειονι των κατ' αρχας
εισαγομενων υστερον ποτε προσιεν ται· εις ουδεμιαν αρχην και προστασιαν της
λεγομενης εκκλησιας του θεου καταλεγοντες τους φθασαντας μετα το
προσεληλυθεναι τωι λογωι επταικεναι. 3.52 Ὅρα δη μετα ταυτα το υπο του Κελσου
λεγομενον· Ὁρωμεν που και τους εν ταις αγοραις <τα> επιρρητοτατα
επιδεικνυμενους και αγειροντας ει μη αντικρυς ψευδως ειρηται και ανομοιως
παραβεβληται. Τουτους δη, οις ημας ο Κελσος ομοιοι, τοις εν ταις αγοραις τα
επιρρητοτατα επιδεικνυμενοις και αγειρουσι, φησιν εις μεν φρονιμων ανδρων
συλλογον ουκ αν ποτε παρελθειν ουδ' εν τουτοις τα εαυτων καλα τολμαν
επιδεικνυειν, ενθα δ' αν ορωσι μειρακια και οικοτριβων οχλον και ανθρωπων
ανοητων ομιλον, ενταυθα ωθουμενους τε και καλλωπιζομενους, και εν τουτωι ουδεν
αλλο ποιων η λοιδορουμενος ημιν παραπλησιως ταις εν ταις τριοδοις γυναιξι,
σκοπον εχουσαις το κακως αλληλας λεγειν. Ἡμεις γαρ οση δυναμις παντα
πραττομεν υπερ του φρονιμων ανδρων γενεσθαι τον συλλογον ημων, και τα εν ημιν
μαλιστα καλα και θεια τοτε τολμωμεν εν τοις προς το κοινον διαλογοις φερειν εις
μεσον, οτ' ευπορουμεν συνετων ακροατων· αποκρυπτομεν δε και παρασιωπωμεν τα
βαθυ τερα, επαν απλουστερους θεωρωμεν τους συνερχομενους και δεομενους λογων
τροπικως ονομαζομενων "γαλα". 3.53 Γεγραπται γαρ παρα τωι Παυλωι ημων
Κορινθιοις επιστελλοντι, Ἕλλησι μεν, ου κεκαθαρμενοις δε πω τα ηθη· "Γαλα υμας
εποτισα, ου βρωμα· ουπω γαρ εδυνασθε. Ἀλλ' ουδε ετι νυν δυνασθε· ετι γαρ σαρκικοι
εστε. Ὅπου γαρ εν υμιν ζηλος και ερις, ουχι σαρκικοι εστε και κατα ανθρωπον
περιπατειτε;" Ὁ δ' αυτος ουτος επισταμενος τα μεν τινα τροφην ειναι τελειοτερας
ψυχης, τα δε των εισαγομενων παραβαλλεσθαι γαλακτι νηπιων, φησι· "Και γεγονατε
χρειαν εχοντες γαλακτος, ου στερεας τροφης. Πας γαρ ο μετεχων γαλακτος απειρος
λογου δικαιοσυνης, νηπιος γαρ εστι· τελειων δε εστιν η στερεα τροφη, των δια την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

εξιν τα αισθητηρια γεγυμνασμενα εχοντων προς διακρισιν καλου τε και κακου." Ἆρ'
ουν οι τουτοις ως καλως ειρημενοις πιστευοντες υπολαβοιεν αν τα καλα του λογου
εις μεν φρονιμων ανδρων συλλογον ουκ αν ποτε λεχθησεσθαι, ενθα δ' αν ορωσι
μειρακια και οικοτριβων οχλον και ανθρωπων ανοητων ομιλον, ενταυθα τα θεια και
σεμνα φερειν εις μεσον και παρα τοις τοιουτοις περι αυτων εγκαλλωπιζεσθαι; Ἀλλα
σαφες τωι εξεταζοντι ολον το βουλημα των ημετερων γραμματων οτι απεχθομενος
ομοιως τοις ιδιωτικοις δημοις ο Κελσος προς το Χριστιανων γενος τα τοιαυτα
ανεξεταστως και ψευδομενος λεγει. 3.54 Ὁμολογουμεν δε παντας εθελειν παιδευσαι
τωι του θεου, καν μη βουληται Κελσος, λογωι, ωστε και μειρακιοις μεταδιδοναι της
αρμοζουσης αυτοις προτροπης και οικοτριψιν υποδεικνυναι, πως ελευθερον
αναλαβοντες φρονημα εξευγε νισθειεν υπο του λογου. Οι δε παρ' ημιν πρεσβευοντες
τον χριστιανισμον ικανως φασιν οφειλεται ειναι "Ἕλλησι και βαρβαροις, σοφοις και
ανοητοις"· ου γαρ αρνουνται το και ανοητων δειν τας ψυχας θεραπευειν, ιν' οση
δυναμις αποτιθεμενοι την αγνοιαν επι το συνετωτερον σπευδωσιν, ακουοντες και
Σολομωντος λεγοντος· "Οι δε αφρονες ενθεσθε καρδιαν" και· "Ὅς εστιν υμων
αφρονεστατος, εκκλινατω προς με, ενδεεσι δε φρενων παρακελευομαι λεγουσα η
σοφια"· "Ἔλθετε, φαγετε τον εμον αρτον και πιετε οινον, ον εκερασα υμιν·
απολειπετε αφροσυνην, ινα ζησητε, και κατορθωσατε εν γνωσει συνεσιν". Ειποιμι δ'
αν και ταυτα δια τα εκκειμενα προς τον Κελσου λογον· αρα οι φιλοσοφουντες ου
προκαλουνται μειρακια επι την ακροασιν; Και τους απο κακιστου βιου νεους ου
παρακα λουσιν επι τα βελτιονα; Τι δε τους οικοτριβας ου βουλονται φιλοσοφειν; Ἢ
και ημεις μελλομεν εγκαλειν φιλοσοφοις οικοτριβας επ' αρετην προτρεψαμενοις,
Πυθαγοραι μεν τον Ζαμολξιν Ζηνωνι δε τον Περσαιον και χθες και πρωην τοις
προτρεψαμενοις Ἐπικτητον επι το φιλοσοφειν; Ἢ υμιν μεν, ω Ἕλληνες, εξεστι
μειρακια και οικοτριβας και ανοητους ανθρωπους επι φιλοσοφιαν καλειν· ημεις δε
τουτο ποιουντες ου φιλανθρωπως αυτο πραττομεν, τηι απο του λογου ιατρικηι πασαν
λογικην φυσιν θεραπευσαι βουλομενοι και οικειωσαι τωι δημιουργησαντι παντα
θεωι; Ἤρκει μεν ουν και ταυτα προς τας Κελσου λοιδοριας μαλλον η κατηγοριας.
3.55 Ἐπει δ' ενηδομενος τωι των καθ' ημων λοιδοριων λογωι προσεθηκε και ετερα,
φερε και ταυτα εκθεμενοι ιδωμεν, ποτερον Χριστιανοι ασχημονουσιν η Κελσος επι
τοις λεγομενοις, ος φησιν· Ὁρωμεν δη και κατα τας ιδιας οικιας εριουργους και
σκυτοτομους και κναφεις και τους απαιδευτοτατους τε και αγροικοτατους εναντιον
μεν των πρεσβυτερων και φρονιμωτερων δεσποτων ουδεν φθεγγεσθαι τολμωντας,
επειδαν δε των παιδων αυτων ιδιαι λαβωνται και γυναιων τινων συν αυτοις
ανοητων, θαυμασι' αττα διεξιοντας, ως ου χρη προσεχειν τωι πατρι και τοις
διδασκαλοις σφισι δε πειθεσθαι· <και> τους μεν γε ληρειν και αποπληκτους ειναι και
μηδεν τωι οντι καλον μητ' ειδεναι μητε δυνασθαι ποιειν, υθλοις κενοις
προκατειλημμενους, σφας δε μονους οπως δει ζην επιστασθαι, και αν αυτοις οι
παιδες πειθωνται, μακαριους αυτους εσεσθαι και τον οικον αποφανειν ευδαι μονα·
και αμα λεγοντες εαν ιδωσι τινα παριοντα των παιδειας διδασκαλων και
φρονιμωτερων η και αυτον τον πατερα, οι μεν ευλαβεστεροι αυτων διετρεσαν, οι δ'
ιταμω τεροι τους παιδας αφηνιαζειν επαιρουσι, τοιαυτα ψιθυρι ζοντες, ως παροντος
μεν του πατρος και των διδασκαλων ουδεν αυτοι εθελησουσιν ουδε δυνησονται τοις
παισιν ερμηνευειν αγαθον, εκτρεπεσθαι γαρ την εκεινων αβελτηριαν και σκαιοτητα,
παντηι διεφθαρμενων και πορρω κακιας ηκοντων και σφας κολαζοντων· ει δε
θελοιεν, χρηναι αυτους αφεμενους του πατρος τε και των διδασκαλων ιεναι συν τοις
γυναιοις και τοις συμπαιζουσι παιδαριοις εις την γυναικωνιτιν η το σκυτειον η το
κναφειον, ινα το τελειον λαβωσι· και ταυτα λεγοντες πειθουσιν. 3.56 Ὅρα δη και εν
τουτοις, τινα τροπον διασυρων τους παρ' ημιν διδασκοντας τον λογον και επι τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

των ολων δημιουργον παντι τροπωι την ψυχην αναβιβαζειν πειρωμενους,
παρισταντας δε και ως χρη μεν των αισθητων και προσκαιρων και βλεπομενων
παντων καταφρονειν παντα δε πραττειν υπερ του τυχειν της του θεου κοινωνιας και
της των νοητων και αορατων θεωριας και μακαριας μετα θεου και των οικειων του
θεου διεξαγωγης, παραβαλλει αυτους τοις κατα τας οικιας εριουργοις και τοις
σκυτοτομοις και τοις κναφευσι και τοις αγροικοτατοις των ανθρωπων, <ως> επι τα
φαυλα προκαλουμενους παιδας κομιδηι νηπιους και γυναια, ιν' αποστωσι μεν πατρος
και διδασκαλων αυτοις δε επωνται. Τινος γαρ πατρος σωφρονουντος η τινων
διδασκαλων σεμνοτερα διδασκοντων αφισταμεν τους παιδας και τα γυναια,
παραστησατω ο Κελσος και αντιπαραβαλετω επι των προσιοντων τωι λογωι ημων
παιδων και γυναιων, ποτερα τινα ων ηκουον βελτιονα των ημετερων, και τινα
τροπον καλων τινων και σεμνων μαθηματων αφισταντες παιδας και γυναια επι τα
χειρονα προκαλουμεθα. Ἀλλ' ουχ εξει παραστησαι το τοιουτο καθ' ημων·
τουναντιον γαρ τα μεν γυναια ακολασιας και διαστροφης της απο των συνοντων
αφισταμεν και πασης θεατρομανιας και ορχηστομανιας και δεισιδαιμονιας, τους δε
παιδας αρτι ηβωντας και σφριγωντας ταις περι τα αφροδισια ορεξεσι σωφρονιζομεν,
παρατιθεντες ου μονον το εν τοις αμαρτανομενοις αισχρον αλλα και εν οις εσται δια
τα τοιαυτα η των φαυλων ψυχη, και οιας τισει δικας και ως κολασθησεται. 3.57
Τινας δε διδασκαλους λεγομεν ληρειν και αποπληκτους ειναι, υπερ ων ο Κελσος
ισταται ως διδασκοντων τα κρειτ τονα; Ει μη αρα καλους οιεται διδασκαλους
γυναιων και μη ληρουντας τους επι δεισιδαιμονιαν και τας ακολαστους θεας
προκαλουμενους, ετι δε και μη αποπληκτους ειναι τους αγοντας και φεροντας τους
νεους επι παντα, οσα ισμεν ατακτως υπ' αυτων πολλαχου γινομενα. Ἡμεις μεν ουν
και τους απο των φιλοσοφων δογματων οση δυναμις προκα λουμεθα επι την καθ'
ημας θεοσεβειαν, το εξαιρετον και το ειλικρινες αυτης παρισταντες. Ἐπει δε δι' ων
ελεγεν ο Κελσος παρεστησε τουτο μεν ημας μη ποιειν μονους δε τους ανοητους
καλειν, ειποιμεν αν προς αυτον· ει μεν ενεκαλεις ημιν ως αφιστασι φιλοσοφιας τους
ηδη προκατειλημμενους εν αυτηι, αληθειαν μεν ουκ αν εφασκες, πιθανοτητα δ' αν
ειχε σου ο λογος· νυνι δε λεγων ημας αφισταν διδασκαλων τους προσιοντας
αγαθων, παραστησον τους διδασκαλους αλλους παρα τους φιλοσοφιας διδασκαλους
η τους κατα τι των χρησιμων πεπονημενους. Ἀλλ' ουδεν εξει τοιουτον δεικνυναι.
Μακαριους δε εσεσθαι επαγγελλομεθα μετα παρρησιας και ου κρυβδην τους ζωντας
κατα τον του θεου λογον και παντα εις εκεινον αφορωντας και ως επι θεου θεατου
παν ο τι ποτ' ουν επιτελουντας. Ἆρ' ουν ταυτα εριουργων και σκυτοτομων και
κναφεων και απαιδευτοτατων αγροικων εστι μαθηματα; Ἀλλα τουτο δεικνυναι ου
δυνησεται. 3.58 Οι δε παρα τωι Κελσωι παραπλησιοι τοις εν ταις οικιαις εριουργοις
ομοιοι δε και τοις σκυτοτομοις και κναφευσι και απαιδευτοτατοις αγροικοις
παροντος μεν πατρος και διδασκαλων ουδεν φησι λεγειν εθελησουσιν ουδε
δυνησονται τοις παισιν ερμηνευειν αγαθον. Και προς τουτο δ' ερουμεν· ποιου φηις, ω
ουτος, πατρος και ποιου διδασκαλου; Ει μεν του αρετην αποδεχομενου και κακιαν
αποστρεφομενου και ασπαζομενου τα κρειττονα, ακουε οτι και μαλα θαρρουντες ως
ευδοκιμουντες παρα τωι τοιουτωι κριτηι ερουμεν τοις παισι τα ημετερα. Ει δ' ενωπιον
πατρος διαβεβοημενου προς αρετην και καλοκαγαθιαν σιωπωμεν και των τα
εναντια τωι υγιει λογωι διδασκοντων, τουτο μηδ' ημιν εγκαλει, ου γαρ ευλογως
εγκαλεις. Και συ γουν τα φιλοσοφιας οργια τοις νεοις και υιοις, πατερων αργον
πραγμα και ανωφελες νομιζοντων φιλοσοφιαν, παραδιδους τοις παισιν ουκ επι των
φαυλων πατερων ερεις· αλλα βουλομενος χωριζεσθαι τους προτραπεντας επι
φιλοσοφιαν υιους των μοχθηρων πατερων επιτηρησεις καιρους, ινα καθι κωνται οι
φιλοσοφιας λογοι των νεων. Και περι των διδασ καλων δε τα αυτα φησομεν. Ει μεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

γαρ αποτρεπομεν διδασκαλων διδασκοντων τα ασεμνα της κωμωιδιας και τους
ακολαστους των ιαμβων και οσα αλλα, α μητε τον λεγοντα επιστρεφει μητε τους
ακουοντας ωφελει, και μη ειδοτων φιλοσοφως ακουειν ποιηματων και επιλεγειν
εκαστοις τα συντεινοντα εις ωφελειαν των νεων, τουτο ποιουντες ουκ αισχυνομεθα
ομολογειν το πραττομενον· ει δε παραστησεις μοι διδασκαλους προς φιλοσοφιαν
προπαιδευοντας και εν φιλοσοφιαι γυμναζοντας, ουκ αποτρεψω μεν απο τουτων
τους νεους πειρασομαι δε προγυμνασαμενους αυτους ως εν εγκυκλιοις μαθημασι και
τοις φιλοσοφουμενοις αναβιβασαι επι το σεμνον και υψηλον της λεληθυιας τους
πολλους Χριστιανων μεγαλοφωνιας, περι των μεγιστων και αναγκαιο τατων
διαλαμβανοντων και αποδεικνυντων και παρισταντων αυτα πεφιλοσοφησθαι παρα
τοις του θεου προφηταις και τοις του Ἰησου αποστολοις. 3.59 Ειτα μετα ταυτα
αισθομενος εαυτου ο Κελσος πικροτερον ημιν λοιδορησαμενου ωσπερει
απολογουμενος τοιαυτα φησιν· Ὅτι δε ουδεν πικροτερον επαιτιωμαι η εφ' οσον η
αληθεια βιαζεται, τεκμαιρεσθω και τοισδε τις. Οι μεν γαρ εις τας αλλας τελετας
καλουντες προκηρυττουσι ταδε· οστις χειρας καθαρος και φωνην συνετος, και αυθις
ετεροι· οστις αγνος απο παντος μυσους, και οτωι η ψυχη ουδεν συνοιδε κακον, και
οτωι ευ και δικαιως βεβιωται. Και ταυτα προκηρυττουσιν οι καθαρσια αμαρτηματων
υπισχνου μενοι. Ἐπακουσωμεν δε τινας ποτε ουτοι καλουσιν· οστις, φασιν,
αμαρτωλος, οστις ασυνετος, οστις νηπιος, και ως απλως ειπειν οστις κακοδαιμων,
τουτον η βασιλεια του θεου δεξεται. Τον αμαρτωλον αρα ου τουτον λεγετε, τον
αδικον και κλεπτην και τοιχωρυχον και φαρμακεα και ιεροσυλον και τυμβωρυχον;
Τινας αν αλλους προκηρυττων ληιστης εκαλεσε; Και προς ταυτα δε φαμεν οτι ου
ταυτον εστι νοσουντας την ψυχην επι θεραπειαν καλειν και υγιαι νοντας επι την
των θειοτερων γνωσιν και επιστημην. Και ημεις δε αμφοτερα ταυτα γινωσκοντες,
κατ' αρχας μεν προκαλουμενοι επι το θεραπευθηναι τους ανθρωπους προτρε πομεν
τους αμαρτωλους ηκειν επι τους διδασκοντας λογους μη αμαρτανειν και τους
ασυνετους επι τους εμποιουντας συνεσιν και τους νηπιους εις το αναβαινειν
φρονηματι επι τον ανδρα και τους απλως κακοδαιμονας επι ευδαιμονιαν η, οπερ
κυριωτερον εστιν ειπειν, επι μακαριοτητα. Ἐπαν δ' οι προκοπτοντες των
προτραπεντων παραστησωσι το κεκαθαρ θαι υπο του λογου και οση δυναμις βελτιον
βεβιωκεναι, το τηνικαδε καλουμεν αυτους επι τας παρ' ημιν τελετας· "Σοφιαν γαρ
λαλουμεν εν τοις τελειοις." 3.60 Και διδασκοντες "οτι εις κακοτεχνον ψυχην ουκ
εισελευσεται σοφια ουδε κατοικησει εν σωματι καταχρεωι αμαρτιας" φαμεν· οστις
χειρας καθαρος και δια τουτ' επαιρων "χειρας οσιους" τωι θεωι και παρα το διηρμενα
και ουρανια επιτελειν δυναται λεγειν· "Ἔπαρσις των χειρων μου θυσια εσπερινη",
ηκετω προς ημας· και οστις φωνην συνετος τωι μελεταν τον νομον κυριου "ημερας
και νυκτος" και τωι "δια την εξιν τα αισθητηρια γεγυμ νασμενα" εσχηκεναι "προς
διακρισιν καλου τε και κακου" μη οκνειτω προσιεναι στερεαις λογικαις τροφαις και
αρμοζουσαις αθληταις ευσεβειας και πασης αρετης. Ἐπει δε και "η χαρις" του θεου
εστι "μετα παντων των εν αφθαρσιαι αγαπωντων" τον διδασκαλον των της
αθανασιας μαθηματων, οστις αγνος ου μονον απο παντος μυσους αλλα και των
ελαττονων ειναι νομιζομενων αμαρτηματων, θαρρων μυεισθω τα μονοις αγιοις και
καθαροις ευλογως παραδιδομενα μυστηρια της κατα Ἰησουν θεοσεβειας. Ὁ μεν ουν
Κελσου μυστης φησιν· οτωι ουδεν η ψυχη συνοιδε κακον, ηκετω· ο δε κατα τον
Ἰησουν μυσταγωγων τωι θεωι τοις κεκαθαρμενοις την ψυχην ερει· οτωι πολλωι χρονωι
η ψυχη ουδεν συνοιδε κακον, και μαλιστα αφ' ου προσεληλυθε τηι του λογου
θεραπειαι, ουτος και των κατ' ιδιαν λελαλημενων υπο του Ἰησου τοις γνησιοις
μαθηταις ακουετω. Ουκουν και εν οις αντιπαρατιθησι τα των μυουντων εν Ἕλλησι
τοις διδασκουσι τα του Ἰησου ουκ οιδε διαφοραν καλουμενων επι μεν θεραπειαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

φαυλων επι δε τα μυστικωτερα των ηδη καθαρωτατων. 3.61 Ουκ επι μυστηρια ουν
και κοινωνιαν σοφιας "εν μυστηριωι" αποκεκρυμμενης, "ην προωρισεν ο θεος προ
των αιωνων εις δοξαν" των δικαιων εαυτου, καλουμεν τον αδικον και κλεπτην και
τοιχωρυχον και φαρμακεα και ιεροσυλον και τυμβωρυχον και οσους αν αλλους
δεινοποιων ο Κελσος ονομασαι, αλλ' επι θεραπειαν. Ἔστι γαρ εν τηι του λογου
θειοτητι αλλα μεν τα θεραπευτικα των "κακως" εχοντων βοηθηματα, περι ων ειπεν
ο λογος το· "Ου χρειαν εχουσιν οι ισχυοντες ιατρου αλλ' οι κακως εχοντες", αλλα δε
τα τοις καθαροις ψυχην και σωμα παραδεικνυντα "αποκαλυψιν μυστηριου, χρονοις
αιωνιοις σεσιγημενου φανερωθεντος δε νυν δια τε γραφων προφητικων" και "της
επιφανειας του κυριου ημων Ἰησου Χριστου", εκαστωι των τελειων επιφαινομενης
και φωτιζουσης εις αψευδη γνωσιν των πραγματων το ηγεμονικον. Ἐπει δε
δεινοποιων τα καθ' ημων εγκληματα επιφερει οις ωνομασεν ανθρωποις
μιαρωτατοις το τινας <αν> αλλους προκηρυττων ληιστης εκαλεσε; Και προς τουτο
φησομεν οτι ληιστης μεν τους τοιουτους καλει, χρωμενος αυτων τηι πονηριαι κατ'
ανθρωπων, ους φονευειν και συλαν βουλεται· Χριστιανος δε καν καληι ους ο ληιστης
καλει, διαφορον κλησιν αυτους καλει, ιν' αυτων καταδησηι "τα τραυματα" τωι λογωι
και επιχεηι τηι φλεγμαινουσηι εν κακοις ψυχηι τα απο του λογου φαρμακα, αναλογον
οινωι και ελαιωι και μαλαγματι και τοις λοιποις απο ιατρικης ψυχης βοηθημασιν. 3.62
Ειτα συκοφαντων τα προτροπης ενεκα ειρημενα και γεγραμμενα της προς τους
κακως βεβιωκοτας και καλουντα αυτους επι μετανοιαν και διορθωσιν της ψυχης
αυτων, φησιν ημας λεγειν τοις αμαρτωλοις πεπεμφθαι τον θεον. Ὅμοιον δε και
τουτο ποιει, ως ει ενεκαλει τισι λεγουσι δια τους κακως διαγοντας εν τηι πολει
πεπεμφθαι υπο φιλανθρω ποτατου βασιλεως τον ιατρον. Ἐπεμφθη ουν θεος λογος
καθο μεν ιατρος τοις αμαρτωλοις, καθο δε διδασκαλος θειων μυστηριων τοις ηδη
καθαροις και μηκετι αμαρτα νουσιν. Ὁ δε Κελσος ταυτα μη δυνηθεις διακριναι–ου
γαρ ηβουληθη φιλομαθησαι–φησι· Τι δε τοις αναμαρτητοις ουκ επεμφθη; Τι κακον
εστι το μη ημαρτηκεναι; Και προς τουτο φαμεν οτι, ει μεν αναμαρτητους λεγει τους
μηκετι αμαρτανοντας, επεμφθη και τουτοις ο σωτηρ ημων Ἰησους, αλλ' ουχ ως
ιατρος· ει δ' αναμαρτητοις τοις μηδεπωποτε ημαρτηκοσιν–ου γαρ διεστειλατο εν τηι
εαυτου λεξει–, ερουμεν οτι αδυνατον ειναι ουτως ανθρωπον αναμαρτητον. Τουτο δε
φαμεν υπεξαιρουμενου του κατα τον Ἰησουν νοουμενου ανθρωπου, "ος αμαρτιαν
ουκ εποιησε". Κακουρ γως δη φησιν ο Κελσος περι ημων ως δη φασκοντων οτι τον
μεν αδικον, εαν αυτον υπο μοχθηριας ταπεινωσηι, δεξεται ο θεος, τον δε δικαιον, εαν
μετ' αρετης απ' αρχης ανω προς αυτον βλεπηι, τουτον ου δεξεται. Ἀδυνατον <γαρ>
φαμεν ειναι ανθρωπον μετ' αρετης απ' αρχης προς τον θεον ανω βλεπειν· κακιαν
γαρ υφιστασθαι αναγκαιον πρωτον εν ανθρωποις, καθο και ο Παυλος λεγει·
"Ἐλθουσης δε της εντολης η αμαρτια ανεζησεν, εγω δε απεθανον"· αλλα και ου
διδασκομεν περι του αδικου οτι αυταρκες αυτωι το δια την μοχθηριαν εαυτον
ταπεινουν προς το δεχθηναι υπο του θεου, αλλ' εαν μεν επι τοις προτεροις εαυτου
κατα γνους πορευηται "ταπεινος" επ' εκεινοις και "κεκοσμη μενος" επι τοις
δευτεροις, τουτον παραδεξεται ο θεος. 3.63 Ειτα μη νοων, πως ειρηται το "Πας ο
υψων εαυτον ταπεινωθησεται", μηδε καν απο του Πλατωνος διδαχθεις οτι ο καλος
και αγαθος πορευεται "ταπεινος και κεκοσμη μενος", μη ειδως δε και, ως φαμεν·
"Ταπεινωθητε ουν υπο την κραταιαν χειρα του θεου, ινα υμας υψωσηι εν καιρωι",
φησιν οτι ανθρωποι μεν ορθως δικης προιστα μενοι τους επι τοις αδικημασιν
ολοφυρομενους αποπαυουσι λογων οικτρογοων, ινα μη προς ελεον μαλλον η προς
αληθειαν δικασθωσιν· ο θεος δ' αρα ου προς αληθειαν αλλα προς κολακειαν δικαζει.
Ποια γαρ κολακεια, και ποιος λογος οικτρογοος κατα τας θειας γινομενος γραφας,
επαν ο αμαρτανων λεγηι εν ταις προς θεον ευχαις· "Την αμαρτιαν μου εγνωρισα, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

την ανομιαν μου ουκ εκαλυψα. Ειπα· εξαγορευσω κατ' εμου την ανομιαν μου τωι
κυριωι" και τα εξης; Ἀλλα δυναται παραστησαι οτι ουκ εστιν επιστρεπ τικον το
τοιουτον των αμαρτανοντων, υπο τον θεον εαυτους ταπεινουντων εν ταις ευχαις;
Και συγκεχυμενος δ' απο της προς το κατηγορειν ορμης εαυτωι εναντια λεγει, οπου
μεν εμφαινων ειδεναι αναμαρτητον ανθρωπον και δικαιον, μετ' αρετης απ' αρχης
προς αυτον ανω βλεποντα, οπου δ' αποδεχομενος το λεγομενον υφ' ημων, οτι "Τις
ανθρωπος τελεως δικαιος, η τις αναμαρτητος;" ως αποδεχομενος γαρ αυτο φησι·
Τουτο μεν επιεικως αληθες, οτι πεφυκε πως το ανθρωπινον φυλον αμαρτανειν· ειτα
ως μη παντων καλουμενων υπο του λογου φησιν· Ἐχρην ουν απλως παντας καλειν,
ει γε παντες αμαρτανουσι. Και εν τοις ανωτερω δε παρεδεικνυμεν τον Ἰησουν
ειρηκεναι· "∆ευτε παντες οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι, καγω αναπαυσω υμας."
Παντες ουν ανθρωποι δια την της αμαρτιας φυσιν "κοπιωντες και πεφορτισμενοι"
καλουνται επι την παρα τωι λογωι του θεου αναπαυσιν· εξαπεστειλε γαρ ο θεος "τον
λογον αυτου και ιασατο αυτους και ερρυσατο αυτους εκ των διαφθορων αυτων".
3.64 Ἐπει δε φησι και το· Τις ουν αυτη ποτε η των αμαρτωλων προτιμησις; και ομοια
τουτοις επιφερει, αποκρινουμεθα οτι καθαπαξ μεν αμαρτωλος ου προτιμαται του μη
αμαρτωλου· εστι δ' οτε αμαρτωλος συναισθομενος της ιδιας αμαρτιας και δια τουτο
προς το μετανοειν πορευο μενος επι τοις ημαρτημενοις ταπεινος προτιμαται του
ελαττον μεν νομιζομενου ειναι αμαρτωλου, ουκ οιομενου δ' αυτον αμαρτωλον αλλ'
επαιρομενου επι τισιν, οις δοκει συνειδεναι εαυτωι κρειττοσι, και πεφυσιωμενου επ'
αυτοις. Και τουτο δηλοι τοις βουλομενοις ευγνωμονως εντυγχανειν τοις
ευαγγελιοις η περι του ειποντος τελωνου παραβολη· "Ἱλασθητι μοι τωι αμαρτωλωι"
και περι του καυχησαμενου μετα τινος μοχθηρου οιηματος Φαρισαιου και φησαντος·
"Ευχαριστω σοι, οτι ουκ ειμι ως οι λοιποι των ανθρωπων, αρπαγες, αδικοι, μοιχοι, η
και ως ουτος ο τελωνης." Ἐπιφερει γαρ ο Ἰησους τωι περι αμφοτερων λογωι το
"Κατεβη ουτος εις τον οικον αυτου δεδικαιωμενος παρ' εκεινον· οτι πας ο υψων
εαυτον ταπεινωθησεται, και πας ο ταπεινων εαυτον υψωθησεται." Ου
βλασφημουμεν ουν τον θεον ουδε καταψευδομεθα, διδασκοντες πανθ' οντινουν
συναισθεσθαι της ανθρωπινης βραχυτητος ως προς την του θεου μεγαλειοτητα και
αει αιτειν απ' εκεινου το ενδεον τηι φυσει ημων, του μονου αναπληρουν τα ελλιπη
ημιν δυναμενου. 3.65 Οιεται δ' οτι τοιαυτα εις προτροπην των αμαρτα νοντων
φαμεν ως μηδενα ανδρα τωι οντι χρηστον και δικαιον προσαγεσθαι δυναμενοι, και
οτι δια τουτο τοις ανοσιωτατοις και εξωλεστατοις τας πυλας ανοιγομεν. Ἡμεις δε, ει
τις κατανοησαι ημων ευγνωμονως το αθροισμα, πλειονας εχομεν παραστησαι τους
ουκ απο χαλεπου πανυ βιου, ηπερ τους απο εξωλεστατων αμαρτηματων
επιστρεψαντας. Και γαρ πεφυκασιν οι τα κρειττονα εαυτοις συνεγνωκοτες,
ευχομενοι αληθη ειναι τα κηρυσσομενα περι της υπο θεου τοις κρειττοσιν αμοιβης,
ετοιμοτερον συγκατατιθεσθαι τοις λεγομενοις παρα τους πανυ μοχθηρως
βεβιωκοτας, απ' αυτου του συνειδοτος κωλυομενους παραδεξασθαι οτι
κολασθησονται υπο του επι πασι δικαστου κολασει, ητις πρεποι αν τωι τα τοσαυτα
ημαρτηκοτι και ου παρα τον ορθον λογον προσαγοιτο υπο του επι πασι δικαστου.
Ἔσθ' οτε δε καν πανυ εξωλεις παραδεξασθαι βουλωνται τον λογον τον περι
κολασεως δια την επι τηι μετανοιαι ελπιδα, κωλυονται απο της προς το αμαρτανειν
συνηθειας, ωσπερει δευσοποιηθεντες απο της κακιας και μηκετι δυναμενοι απ' αυτης
αποστηναι ευχερως επι τον καθεστηκοτα και τον κατα τον ορθον λογον βιον. Τουτο
δε και ο Κελσος εννοησας ουκ οιδ' οπως λεγει εν τοις εξης τοιαυτα· Και μην παντι
που δηλον οτι τους μεν αμαρτανειν πεφυκοτας τε και ειθισ μενους ουδεις αν ουδε
κολαζων παντηι μεταβαλοι, μητι γε ελεων· φυσιν γαρ αμειψαι τελεως παγχαλεπον·
οι δ' αναμαρτητοι βελτιους κοινωνοι βιου. 3.66 Και εν τουτοις δ' ο Κελσος πανυ μοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

εσφαλθαι δοκει, μη διδους τοις αμαρτανειν πεφυκοσι και τουτο πραττειν ειθισμενοις
την παντελη μεταβολην, οστις ουδ' απο κολασεων αυτους οιεται θεραπευεσθαι.
Σαφως γαρ φαινεται οτι παντες μεν ανθρωποι προς το αμαρτανειν πεφυκαμεν, ενιοι
δε ου μονον πεφυκασιν αλλα και ειθισμενοι εισιν αμαρτανειν· αλλ' ου παντες
ανθρωποι απαραδεκτοι εισι της παντελους μεταβολης. Εισι γαρ και κατα πασαν
φιλοσοφιας αιρεσιν και κατα τον θειον λογον οι τοσουτον μεταβεβληκεναι
ιστορουμενοι, ωστε αυτους εκκεισθαι παραδειγμα του αριστου βιου. Και φερουσι
τινες ηρωων μεν τον Ἡρακλεα και τον Ὀδυσσεα, των δ' υστερον τον Σωκρατην, των
δε χθες και πρωην γεγονοτων τον Μουσωνιον. Ου μονον ουν καθ' ημας εψευσατο ο
Κελσος ειπων παντι που δηλον ειναι τους αμαρτανειν πεφυκοτας και ειθισμενους
υπ' ουδενος αν ουδε κολαζομενους παντηι αχθηναι προς την εις το βελτιον
μεταβολην, αλλα και κατα τους γενναιως φιλοσοφησαντας και μη απογνοντας την
της αρετης αναληψιν ειναι δυνατον τοις ανθρωποις. Ἀλλ' ει και μη μετα ακριβειας
οπερ εβουλετο παρεστησεν, ουδεν ηττον ευγνωμονως αυτου ακουοντες και ουτως
αυτον ελεγξομεν ουχ υγιως λεγοντα. Ειπε μεν γαρ· Τους πεφυκοτας αμαρτανειν και
ειθισμενους ουδεις αν ουδε κολαζων παντηι μεταβαλοι· και το εξακουο μενον απο
της λεξεως ως δυνατον ημιν ανετρεψαμεν. 3.67 Εικος δ' αυτον τοιουτον βουλεσθαι
δηλουν, οτι τους προς τα τοιαδε αμαρτηματα και γινομενα υπο των εξωλεσ τατων
ου μονον πεφυκοτας αλλα και ειθισμενους ουδεις αν ουδε κολαζων παντηι
μεταβαλοι. Και τουτο δε ψευδος απο της περι τινων φιλοσοφησαντων ιστοριας
αποδεικνυται. Τις γαρ ανθρωπων ουκ αν εν τοις εξωλεστατοις τασσοι τον οπως ποτε
υπομειναντα ειξαι δεσποτηι, επι τεγους αυτον ισταντι, ινα παντα τον θελοντα αυτον
καταισχυνειν παραδε ξηται; Τοιαυτα δε περι του Φαιδωνος ιστορειται. Τις δε τον
μετα αυλητριδος και κωμαστων των συνασωτευσαμενων εισβαλοντα εις την του
σεμνοτατου Ξενοκρατους διατριβην, ιν' ενυβρισηι ανδρα, ον και οι εταιροι
εθαυμαζον, ου φησει παντων μιαρωτατον ειναι ανθρωπων; Ἀλλ' ομως ισχυσε λογος
και τουτους επιστρεψας ποιησαι επι τοσουτον διαβε βηκεναι εν φιλοσοφιαι, ωστε τον
μεν υπο Πλατωνος κριθηναι αξιον του τον περι της αθανασιας διεξοδευσαι
Σωκρατους λογον και την εν τωι δεσμωτηριωι ευτονιαν αυτου παραστησαι, ου
φροντισαντος του κωνειου αλλ' αδεως και μετα πασης γαληνης της εν τηι ψυχηι
διεξοδευσαντος τοσαυτα και τηλι καυτα, οις μογις παρακολουθειν και οι πανυ
καθεστηκοτες και υπο μηδεμιας ενοχλουμενοι περιστασεως δυνανται· τον δε
Πολεμωνα, εξ ασωτου γενομενον σωφρονεστατον, διαδε ξασθαι την του διαβοητου
επι σεμνοτητι Ξενοκρατους διατριβην. Ουκ αρα αληθευει Κελσος λεγων τους
πεφυκοτας αμαρτανειν και ειθισμενους ουδεις αν ουδε κολαζων παντηι μεταβαλοι.
3.68 Ἀλλα την μεν ταξιν και συνθεσιν και φρασιν των απο φιλοσοφιας λογων
τοιαυτα εις τους προειρημενους πεποιηκεναι, και αλλους κακως βεβιωκοτας, ου
πανυ τι θαυμαστον. Ἐπαν δε ους φησιν ειναι ιδιωτικους λογους ο Κελσος
κατανοησωμεν, ωσπερει επωιδας δυναμεως πεπλη ρωμενους, και τους λογους
θεωρωμεν, αθροως προτρεποντας πληθη επι τον εξ ακολαστων εις τον
ευσταθεστατον βιον και τον εξ αδικων εις τον χρηστοτερον και τον εκ δειλων η
ανανδρων εις τον επι τοσουτον ευτονον, ως και θανατου δια την φανεισαν αυτοις
ευσεβειαν καταφρονειν· πως ουχι δικαιως θαυμασομεν την εν αυτωι δυναμιν; "Ὁ"
γαρ "λογος" των ταυτα την αρχην πρεσβευσαντων και καμοντων, ινα συστησωσιν
εκκλησιας θεου, αλλα και "το κηρυγμα" αυτων εν πειθοι μεν γεγονεν ου τοιαυτηι δε,
οποια εστι πειθω εν τοις σοφιαν Πλατωνος επαγγελλομενοις η τινος των
φιλοσοφησαντων, οντων ανθρωπων και ουδεν αλλο πλην ανθρωπινης φυσεως
εχοντων· η δ' αποδειξις εν τοις Ἰησου αποστολοις θεοθεν δοθεισα πιστικη απο
"πνευματος και δυναμεως". ∆ιοπερ ταχιστα και οξυτατα εδραμεν ο λογος αυτων,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

μαλλον δε ο του θεου, δι' αυτων μεταβαλλων πολλους των αμαρτανειν πεφυκοτων
και ειθισμενων· ους ουδε κολαζων μεν αν τις ανθρωπος μετεβαλεν, ο δε λογος
μετεποιησε μορφωσας και τυπωσας αυτους κατα το αυτου βουλημα. 3.69 Και ο μεν
Κελσος φησι τα ακολουθα εαυτωι επιφερων οτι φυσιν αμειψαι τελεως παγχαλεπον.
Ἡμεις δε, μιαν φυσιν επισταμενοι πασης λογικης ψυχης και μηδεμιαν φασκοντες
πονηραν υπο του κτισαντος τα ολα δεδημιουρ γησθαι, γεγονεναι <δε> πολλους
κακους παρα τας ανατροφας και τας διαστροφας και τας περιηχησεις, ωστε και
φυσιω θηναι εν τισι την κακιαν, πειθομεθα οτι τωι θειωι λογωι αμειψαι κακιαν
φυσιωσασαν εστιν ου μονον ουκ αδυνατον αλλα και ου πανυ χαλεπον, επαν μονον
παραδεξηται τις οτι πιστευειν δει εαυτον τωι επι πασι θεωι και παντα πραττειν κατ'
αναφοραν του αρεσκειν εκεινωι· παρ' ωι ουκ εστιν Ἐν δε ιηι τιμηι ημεν κακος ηδε και
εσθλος· ουδε Κατθαν' ομως ο τ' αεργος ανηρ ο τε πολλα εοργως. Ει δε και τισι πανυ
χαλεπον εστι το μεταβαλλειν, την αιτιαν λεκτεον ειναι περι την συγκαταθεσιν
αυτων, οκνουσαν παραδεξασθαι τον επι πασι θεον ειναι εκαστωι δικαιον κριτην περι
παντων των εν τωι βιωι πεπραγμενων. Μεγα γαρ δυναται και προς τα δοκουντα ειναι
χαλεπωτατα και, ινα καθ' υπερβολην ονομασω, εγγυς που αδυνατα προαιρεσις και
ασκησις. Ἢ βουληθεισα ανθρωπινη φυσις επι καλου βαινειν, τεταμενου δια μεσου
του θεατρου εν μετεωρωι, και μετα του φερειν τοσαυτα και τηλικαυτα βαρη
δεδυνηται τηι ασκησει και τηι προσοχηι το τοιουτο ποιησαι· βουληθεισα δε κατ' αρετην
βιωσαι αδυνατως εχει, καν ηι προτερον φαυλοτατη γεγενημενη; Ἀλλ' ορα μη ποτε ο
τα τοιαυτα λεγων τηι δημιουργωι του λογικου ζυου φυσει εγκαλει μαλλον η τωι
γεγενημενωι, ει προς μεν τα ουτω χαλεπα ουδαμως οντα χρησιμα πεποιηκε δυνατην
την του ανθρωπου φυσιν, αδυνατον δε προς την ιδιαν μακαριοτητα. Ἀλλα γαρ αρκει
και ταυτα προς το φυσιν γαρ αμειψαι τελεως παγχα λεπον. Ἑξης δε φησιν οτι οι
αναμαρτητοι βελτιους κοινωνοι βιου, μη σαφηνισας, τινας φησι τους αναμαρτητους,
ποτερον τους αρχηθεν η τους εκ μεταβολης. Οι μεν ουν αρχηθεν αδυνατοι, οι δ' εκ
μεταβολης σπανιως εισιν ευρισκομενοι, οιτινες εκ του προσεληλυθεναι λογωι
συζοντι τοιουτοι γινονται. Ουχι δε τοιουτοι οντες τωι λογωι προσερχονται· χωρις γαρ
λογου και ταυτα τελειου αμηχανον αναμαρτητον γενεσθαι ανθρωπον. 3.70 Ειτα
ανθυποφερει ωσπερει λεγομενον υφ' ημων το δυνησεται παντα ο θεος, ουδε τουθ'
ορων πως λελεκται, και τινα παντα εν τουτωι παραλαμβανονται, και πως δυναται.
Περι ων ουκ αναγκαιον νυν λεγειν, ουδε γαρ αυτος, καιτοι γε δυναμενος προς αυτο
στηναι πιθανως, εστη· ταχα μηδε παρακολουθων τηι λεχθησομενηι αν κατα τουτου
πιθανοτητι, η παρακολουθων μεν θεωρων δε και την προς το λεγομενον απαντησιν.
∆υναται δε καθ' ημας παντα ο θεος, απερ δυναμενος του θεος ειναι και του αγαθος
ειναι και σοφος ειναι ουκ εξισταται. Ὁ δε Κελσος φησιν ως μη νοησας, πως λεγεται ο
θεος παντα δυνασθαι, οτι ουκ εθελησει ουδεν αδικον, διδους οτι δυναται μεν και το
αδικον, ου θελει δε. Ἡμεις δε φαμεν οτι, ωσπερ ου δυναται το πεφυκος γλυκαινειν
τωι γλυκυ τυγχανειν πικραζειν παρα την αυτου μονην αιτιαν, ουδε το πεφυκος
φωτιζειν τωι ειναι φως σκοτιζειν, ουτως ουδ' ο θεος δυναται αδικειν· εναντιον γαρ
εστιν αυτου τηι θειοτητι και τηι κατ' αυτην πασηι δυναμει η του αδικειν δυναμις. Ει δε
τι των οντων δυναται αδικειν τωι και προς το αδικειν πεφυκεναι, δυναται αδικειν
ουκ εχον εν τηι φυσει το μηδαμως δυνασθαι αδικειν. 3.71 Μετα ταυτα δε αυτωι
λαμβανει το μη διδομενον υπο των λογικωτερον πιστευοντων, ταχα υπο τινων
ανοητων νομιζομενον, ως αρα ομοιως τοις οικτωι δουλευουσι δουλευσας οικτωι των
οικτιζομενων ο θεος τους κακους κουφιζει και μηδεν τοιουτο δρωντας τους αγαθους
απορριπτει, οπερ εστιν αδικωτατον. Καθ' ημας γαρ ετι ουδενα μη προτετραμμενον
επ' αρετην κακον κουφιζει ο θεος και ουδενα ηδη αγαθον απορριπτει, αλλα και
ουδενα οικτιζομενον παρα το οικτιζεσθαι κουφιζει η ελεει, ινα κοινοτερον τωι
100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"ελεει" χρησωμαι, αλλα τους σφοδρα εαυτων επι τοις ημαρτημενοις κατεγνωκοτας,
ως επι τουτωι οιονει πενθειν και θρηνειν εαυτους ως απολωλοτας οσον επι τοις
προπε πραγμενοις και αξιολογον επιδεικνυμενους μεταβολην, προ σιεται της
μετανοιας χαριν ο θεος και τους εκ μεταβολης κακιστου βιου. Ἀμνηστιαν γαρ τοις
τοιουτοις διδωσιν αρετη, επιδημουσα αυτων ταις ψυχαις και εκβεβληκυια την
προκαταλαβουσαν κακιαν. Ει δε και μη αρετη αξιολογος δε προκοπη εγγενοιτο τηι
ψυχηι, ικανη και αυτη κατα την αναλογιαν του πως ειναι προκοπης εκβαλειν και
εξαφανισαι την της κακιας χυσιν, ωστ' αυτην εγγυς που μηκετι τυγχανειν εν τηι
ψυχηι. 3.72 Ειτα ως εκ προσωπου του διδασκοντος τον ημετερον λογον τοιαυτα
φησιν· Οι σοφοι γαρ αποτρεπονται τα υφ' ημων λεγομενα, υπο της σοφιας
πλανωμενοι και παραπο διζομενοι. Φησομεν ουν και προς τουτο οτι, ειπερ η σοφια
επιστημη "θειων" εστι "και ανθρωπινων" πραγματων και των τουτων αιτιων η, ως ο
θειος λογος οριζεται, "Ἀτμις" "της του θεου δυναμεως και απορροια της του
παντοκρατορος δοξης ειλικρινης" και "απαυγασμα" "φωτος αιδιου και εσοπτρον
ακηλιδωτον της του θεου ενεργειας και εικων της αγαθοτητος αυτου", ουκ αν τις ων
σοφος αποτρεποιτο τα υπο χριστιανου επιστημονος του χριστιανισμου λεγομενα
ουδε πλανηθειη αν η παραποδιζοιτο υπ' αυτης. Ἡ γαρ αληθης σοφια ου πλαναι αλλ' η
αμαθια, και μονον των οντων βεβαιον επιστημη, και αληθεια απερ εκ σοφιας
παραγινεται. Ἐαν δε παρα τον της σοφιας ορον τον ο τι ποτ' ουν δογματιζοντα μετα
τινων σοφισματων λεγηις σοφον, φησομεν οτι αληθως ο κατα την υπο σου
λεγομενην σοφιαν ποιος αποτρεπεται τους λογους του θεου, πλανωμενος υπο των
πιθανοτητων και σοφισματων και παραποδιζομενος υπ' αυτων. Και επει κατα τον
ημετερον λογον "ουκ εστι σοφια πονηριας επιστημη", "πονηριας" δε, ιν' ουτως
ονομασω, "επιστημη" εστιν εν τοις ψευδο δοξουσι και υπο σοφισματιων
ηπατημενοις, δια τουτο αμαθιαν ειποιμι μαλλον η σοφιαν εν τοις τοιουτοις. 3.73
Μετα ταυτα παλιν λοιδορειται τωι πρεσβευοντι χριστιανισμον και αποφαινεται μεν
περι αυτου ως καταγε λαστα διεξιοντος, ουκ αποδεικνυσι δε ουδε εναργως παρισ
τησιν α φησιν ειναι καταγελαστα. Και λοιδορουμενος ουδενα φρονιμον φησι
πειθεσθαι τωι λογωι, περισπωμενον υπο του πληθους των προσερχομενων αυτωι.
Ὅμοιον δε ποιει και εν τουτωι τωι φασκοντι δια το πληθος των κατα τους νομους
αγομενων ιδιωτων οτι φρονιμος ουδεις, φερ' ειπειν, Σολωνι η Λυκουργωι πειθεται η
Ζαλευκωι η τινι των λοιπων, και μαλιστα εαν φρονιμον λαμβανηι τον κατ' αρετην
ποιον. Ὡς γαρ επι τουτων κατα το φανεν αυτοις χρησιμον οι νομοθεται πεποιηκασι
το τοιαυτηι αγωγηι αυτους περιβαλειν και νομοις, ουτως νομοθετων εν τωι Ἰησου ο
θεος τοις πανταχου ανθρωποις και τους μη φρονιμους αγει, ως οιον τε εστιν αγεσθαι
τους τοιουτους επι το βελτιον. Ὅπερ, ως και εν τοις ανωτερω ειρηκαμεν,
επισταμενος ο εν Μωυσει θεος λεγει το· "Αυτοι παρεζηλωσαν με επ' ου θεωι,
παρωργισαν με εν τοις ειδωλοις αυτων· καγω παραζηλωσω αυτους επ' ουκ εθνει, επ'
εθνει ασυνετωι παροργιω αυτους." Ειδως δε και ο Παυλος ειπε· "Τα μωρα του κοσμου
εξελεξατο ο θεος, ινα καταισχυνηι τους σοφους", "σοφους" κοινοτερον λεγων
παντας τους δοκουντας προβεβηκεναι μεν εν μαθημασιν αποπεπτωκοτας δε εις την
αθεον πολυθεοτητα· επει "φασκοντες ειναι σοφοι εμωρανθησαν, και ηλλαξαν την
δοξαν του αφθαρτου θεου εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου και πετεινων
και τετραποδων και ερπετων". 3.74 Ἐγκαλει δε τωι διδασκοντι και ως ανοητους
ζητουντι. Προς ον ειποιμεν αν· τινας λεγεις τους ανοητους; Κατα γαρ το ακριβες πας
φαυλος ανοητος εστιν. Ει τοινυν λεγεις ανοητους τους φαυλους, αρα συ προσαγων
ανθρωπους φιλοσοφιαι φαυλους ζητεις προσαγειν η αστειους; αλλ' ουχ οιον τε
αστειους, ηδη γαρ πεφιλοσοφηκασι· φαυλους αρα· ει δε φαυλους, ανοητους. Και
ζητεις πολλους προσαγειν τοιουτους φιλοσοφιαι· και συ αρα τους ανοητους ζητεις.
101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐγω δε, καν τους ουτω λεγομενους ανοητους ζητω, ομοιον ποιω, ως ει και
φιλανθρωπος ιατρος εζητει τους καμνοντας, ιν' αυτοις προσαγαγηι τα βοηθηματα και
ρωσηι αυτους. Ει δ' ανοητους λεγεις τους μη εντρεχεις αλλα τερατωδεσ τερους των
ανθρωπων, αποκρινουμαι σοι οτι και τουτους μεν κατα το δυνατον βελτιουν
πειρωμαι, ου μην εκ τουτων βουλομαι συστησαι το Χριστιανων αθροισμα. Ζητω γαρ
μαλλον τους εντρεχεστερους και οξυτερους ως δυναμενους παρακολουθησαι τηι
σαφηνειαι των αινιγματων και των μετ' επικρυψεως ειρημενων εν νομωι και
προφηταις και ευαγγε λιοις, ων ως ουδεν αξιολογον περιεχοντων καταπεφρονηκας,
ου βασανισας τον εν αυτοις νουν μηδ' εισελθειν πειραθεις εις το βουλημα των
γραψαντων. 3.75 Ἐπει δε και μετα ταυτα παραπλησιον φησι ποιειν τον τα
χριστιανισμου διδασκοντα τωι υπισχνουμενωι μεν υγιη ποιειν τα σωματα,
αποτρεποντι δε του προσεχειν τοις επιστημοσιν ιατροις τωι ελεγχεσθαι <αν> υπ'
αυτων την ιδιωτειαν αυτου, και προς ταυτα ερουμεν· τινας φῂς ιατρους, αφ' ων
αποτρεπομεν τους ιδιωτας; Ου γαρ δη υπολαμβανεις τοις φιλοσοφουσι προσαγειν
ημας την εις τον λογον προτρο πην, ιν' εκεινους νομισηις ειναι ιατρους, αφ' ων
αποτρεπομεν, ους επι τον θειον καλουμεν λογον. Ἤτοι ουν ουκ αποκρινεται μη
εχων λεγειν τους ιατρους, η αναγκη αυτον καταφευγειν επι τους ιδιωτας, οι και
αυτοι περιηχουσιν ανδραποδωδως τα περι πολλων θεων και οσα αλλα λεγοιεν αν
ιδιωται. Ἑκατερως ουν ελεγχθησεται ματην παραλαβων εν τωι λογωι τον
αποτρεποντα των επιστημονων ιατρων. Ἵνα δε και απο της Ἐπικουρου φιλοσοφιας
και των κατ' Ἐπικουρον νομιζομενων επικουρειων ιατρων αποτρεπωμεν τους εν
εκεινοις απατωμενους, πως ουχι ευλογωτατα ποιη σομεν αφισταντες νοσου
χαλεπης, ην ενεποιησαν οι Κελσου ιατροι, της κατα την αναιρεσιν της προνοιας και
εισαγωγην της ηδονης ως αγαθου; Ἀλλ' εστω ιατρων ημας αλλων φιλοσοφων
αφιστανειν τουτους, ους προτρεπομεν επι τον ημετερον λογον, των απο του
Περιπατου, αναιρουντων την προς ημας προνοιαν και την σχεσιν προς ανθρωπους
του θειου· πως ουχι ευσεβεις μεν ημεις κατασκευασομεν και θεραπευσομεν τους
προτετραμμενους, πειθοντες αυτους ανακεισθαι τωι επι πασι θεωι, μεγαλων δε
τραυματων, των απο λογων νομιζομενων φιλοσοφων, απαλλασομεν τους
πειθομενους ημιν; Ἀλλα και αλλους δεδοσθω ημας αποτρε πειν απο ιατρων στωικων
θεον φθαρτον εισαγοντων και την ουσιαν αυτου λεγοντων σωμα τρεπτον δι' ολων
και αλλοιωτον και μεταβλητον, και ποτε παντα φθειροντων και μονον τον θεον
καταλειποντων· πως ουχι και ουτως κακων μεν απαλλαξομεν τους πειθομενους,
προσαξομεν δ' ευσεβει λογωι τωι περι του ανακεισθαι τωι δημιουργωι και θαυμαζειν
τον πατερα της Χριστιανων διδασκαλιας, φιλανθρωποτατα επιστρεπτικον και
ψυχων μαθηματα οικονομησαντα επισπα ρηναι ολωι τωι των ανθρωπων γενει; Ἀλλα
καν τους πεπον θοτας την περι μετενσωματωσεως ανοιαν απο ιατρων, των
καταβιβαζοντων την λογικην φυσιν οτε μεν επι την αλογον πασαν οτε δε και επι
την αφανταστον, θεραπευωμεν· πως ου βελτιονας ταις ψυχαις κατασκευασομεν τους
πειθομενους λογωι, ου διδασκοντι μεν εν κολασεως μοιραι τωι φαυλωι αποδιδοσθαι
αναισθησιαν η αλογιαν, παρισταντι δε ειναι τινα φαρμακα επιστρεπτικα τους απο
θεου τοις φαυλοις προσαγομενους πονους και τας κολασεις; Τουτο γαρ οι φρονιμως
χριστιανιζοντες φρονουντες οικονομουσι τους απλουστερους, ως και οι πατερες
τους κομιδηι νηπιους. Ου γαρ καταφευγομεν ουν επι νηπιους και ηλιθιους αγροικους
λεγοντες αυτοις· φευγετε τους ιατρους, ουδε λεγομεν· ορατε μη ποτε τις υμων
επιστημης επιλαβηται, ουδε φασκομεν οτι κακον εστιν επιστημη, ουδε μεμηναμεν,
ιν' ειπωμεν οτι γνωσις σφαλλει τους ανθρωπους απο της κατα ψυχην υγειας. Ἀλλ'
ουδ' απολλυσθαι απο σοφιας ειποιμεν αν τινα πωποτε, οιτινες ουδε το εμοι
προσεχετε, καν διδασκωμεν, φαμεν, αλλα· τωι θεωι των ολων προσεχετε και
102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδασκαλωι των περι αυτου μαθηματων τωι Ἰησου. Ουδεις δ' ημων ουτως εστιν
αλαζων, ιν' οπερ Κελσος περιεθηκε τωι του διδασκοντος προσωπωι ειποι προς τους
γνωριμους, το εγω υμας σωσω μονος. Ὅρα ουν, ποσα ημων καταψευδεται. Ἀλλ' ουδε
φαμεν οτι οι αληθως ιατροι φθειρουσιν ους επαγγελλονται θεραπευειν. 3.76 Και
δευτερον δε φερει καθ' ημων παραδειγμα φασκων ομοιον ποιειν τον εν ημιν
διδασκαλον, <ως> ει τις μεθυων εις μεθυοντας παριων κακηγορει τους νηφοντας ως
μεθυοντας. Παραστησατω γαρ εκ των γραμματων, φερ' ειπειν, Παυλου οτι εμεθυεν ο
του Ἰησου αποστολος και ουκ ησαν οι λογοι αυτου νηφοντες, η εξ ων εγραψεν
Ἰωαννης οτι ουχι σωφρο νουντος και απηλλαγμενου της απο κακιας μεθης πνει
αυτου τα νοηματα. Ουδεις ουν σωφρονων και διδασκων τον Χριστιανων λογον
μεθυει, αλλ' αφιλοσοφως ημιν λοιδορου μενος ταυτα φησιν ο Κελσος. Τινας δε και
νηφοντας κακηγο ρουμεν οι πρεσβευοντες τα Χριστιανων δογματα, λεγετω ο
Κελσος. Παντες γαρ καθ' ημας μεθυουσιν οι τοις αψυχοις ως θεωι προσλαλουντες.
Και τι λεγω μεθυουσι; Μαλλον γαρ μεμηνασιν, εις τους νεως σπευδοντες και ως
θεοις τοις αγαλμασιν η τοις ζυοις προσκυνουντες. Ουχ ηττον δε τουτων μαινονται
και οι νομιζοντες εις τιμην θεων αληθινων κατεσκευασθαι τα υπο βαναυσων και
φαυλοτατων εσθ' οτε ανδρων κατασκευαζομενα. 3.77 Μετα ταυτ' εξομοιοι τον μεν
διδασκοντα οφθαλμιωντι τους δε μανθανοντας οφθαλμιωσι και φησι τουτον επι
των οφθαλμιωντων αιτιασθαι τους οξυ βλεποντας ως πεπηρω μενους. Τινες ουν,
ειποιμεν αν, οι καθ' ημας ου βλεποντες η οι εκ του τηλικουτου μεγεθους των εν τωι
κοσμωι και του καλλους των δημιουργηματων μη δυναμενοι αναβλεψαι και
θεωρησαι οτι προσκυνειν και θαυμαζειν και σεβειν χρη μονον τον ταυτα
πεποιηκοτα, και ουδεν των παρ' ανθρωποις κατασκευαζομενων και εις θεων τιμην
παραλαμβανομενων καθηκοντως αν τις σεβοι, ειτε χωρις του δημιουργου θεου ειτε
και μετ' εκεινου; Τα γαρ ουδαμως συγκριτα συγκρινειν τωι απειρωι υπεροχηι
υπερεχοντι πασης γενητης φυσεως, τυφλων την διανοιαν εστιν εργον. Ουκ
οφθαλμιωντας ουν τους οξυ βλεποντας λεγομεν ειναι η πεπηρωμενους, αλλα τους
καλινδουμενους αγνοιαι θεου επι τους νεως και τα αγαλματα και τας λεγομενας
ιερομηνιας φασκομεν τετυφλωσ θαι τον νουν· και μαλιστα οτε προς τηι ασεβειαι και
εν ασελγειαι ζωσιν, ο τι ποτ' εστιν αιδεσιμον εργον μηδε ζητουντες αλλα παντ'
αισχυνης αξια πραττοντες. 3.78 Μετα ταυτα τοσαυθ' ημας αιτιασαμενος θελει
εμφηναι οτι και ετερα εχων λεγειν παρασιωπαι αυτα. Ἔχει δ' ουτως αυτου η λεξις·
Ταυτα μεν αιτιωμαι και τα τοιαυτα, ινα μη παντ' απαριθμω, και φημι πλημμελειν
αυτους επηρεα ζοντας εις τον θεον, ινα πονηρους ανθρωπους υπαγωνται κουφαις
ελπισι και παραπεισωσι καταφρονησαι των κρειττο νων, ως, εαν απεχωνται αυτων,
αμεινον αυτοις εσται. Και προς ταυτα δε λεγοιτ' αν απο της περι των προσερχομενων
χριστιανισμωι εναργειας οτι ου πανυ τι πονηροι υπαγονται τωι λογωι οσον οι
απλουστεροι και–ως αν οι πολλοι ονομα σαιεν–ακομψοι. Ουτοι γαρ φοβωι τωι περι
των κολασεων των απαγγελλομενων, κινουντι αυτους και προτρεποντι επι το
απεχεσθαι τουτων, δι' α αι κολασεις, πειρωνται επιδιδοναι εαυτους τηι κατα
χριστιανισμον θεοσεβειαι· επι τοσουτον υπο του λογου κρατουμενοι, ως φοβωι των
κατα τον λογον ονομαζομενων αιωνιων κολασεων πασης της παρ' ανθρωποις κατ'
αυτων επινοουμενης βασανου και μετα μυριων πονων θανατου καταφρονειν· οπερ
ουδεις αν των ευ φρονουντων φησαι πονηρων προαιρεσεων εργον ειναι. Πως δ' απο
προαιρεσεως πονηρας εγκρατεια και σωφροσυνη ασκειται η το μεταδοτικον και
κοινωνικον; Ἀλλ' ουδ' ο προς το θειον φοβος, εφ' ον ως χρησιμον τοις πολλοις
παρακαλει ο λογος τους μηδεπω δυναμενους το δι' αυτο αιρετον βλεπειν και
αιρεισθαι αυτο ως μεγιστον αγαθον και υπερ πασαν επαγ γελιαν, ουδ' ουτος τωι κατα
πονηριαν αιρουμενωι ζην εγγε νεσθαι πεφυκεν. 3.79 Ἐαν δε τις εν τουτοις
103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεισιδαιμονιαν μαλλον η πονηριαν περι τους πολλους των πιστευοντων τωι λογωι
ειναι φανταζηται και εγκαληι ως δεισιδαιμονας ποιουντι τωι λογωι ημων, φησομεν
προς αυτον οτι, ωσπερ ελεγε τις των νομοθετων προς τον ερωτωντα, ει τους
καλλιστους εθετο τοις πολιταις νομους, οτι ου τους καθαπαξ καλλιστους αλλ' ων
εδυναντο τους καλλιστους· ουτω λεγοιτο αν και απο του πατρος του Χριστιανων
λογου οτι ων εδυναντο οι πολλοι εις βελτιωσιν ηθων τους καλλιστους εθεμην
νομους και διδασκαλιαν, πονους ου ψευδεις απειλων και κολασεις τοις
αμαρτανουσιν αλλ' αληθεις μεν και αναγκαιως εις επανορ θωσιν των αντιτεινοντων
προσαγομενους, ου μην και παντως νοουντων το του κολαζοντος βουλημα και το
των πονων εργον· και τουτο γαρ προς το χρησιμον και κατα το αληθες και μετ'
επικρυψεως συμφεροντως λεγεται. Πλην ως επιπαν ου πονηρους υπαγονται οι τα
χριστιανισμου πρεσβευοντες, αλλ' ουδε επηρεαζομεν εις το θειον· λεγομεν γαρ περι
αυτου και αληθη και τοις πολλοις σαφη μεν ειναι δοκουντα ου σαφη δ' οντα
εκεινοις ως τοις ολιγοις, φιλοσοφειν ασκουσι τα κατα τον λογον. 3.80 Ἐπει δε και
κουφαις ελπισι φησιν υπαγεσθαι τους χριστιανιζοντας ο Κελσος, φησομεν προς
αυτον εγκαλουντα τωι περι της μακαριας ζωης λογωι και τωι περι της προς το θειον
κοινωνιας οτι οσον επι σοι, ω ουτος, κουφαις υπαγονται ελπισι και οι τον
Πυθαγορου και Πλατωνος παραδεξαμενοι περι ψυχης λογον, πεφυκυιας αναβαινειν
επι την αψιδα του ουρανου και εν τωι υπερουρανιωι τοπωι θεωρειν τα των
ευδαιμονων θεατων θεαματα. Κατα σε δε, ω Κελσε, και οι παραδεξαμενοι την της
ψυχης επιδιαμονην και βιουντες, ωσθ' ηρωες γενεσθαι και μετα θεων εξειν τας
διατριβας, κουφαις ελπισιν υπαγονται. Ταχα δε και οι πεισθεντες περι του "θυραθεν"
νου ως αθανατου και μονου διεξαγωγην εξοντος, κουφαις αν υπαγεσθαι λεγοιντο
υπο Κελσου ελπισιν. Ἀγωνισασθω ουν μηκετι κρυπτων την εαυτου αιρεσιν αλλ'
ομολογων επικουρειος ειναι προς τα παρ' Ἕλλησι και βαρβαροις ουκ
ευκαταφρονητως λεγομενα περι της αθανασιας της ψυχης η της επιδιαμονης αυτης
η της του νου αθανασιας, και παραδεικνυτω ταυτα μεν ειναι λογους, κουφαις
ελπισιν απατωντας τους συγκατατιθεμενους αυτοις, τους δε της εαυτου φιλοσοφιας
καθαρους ειναι κουφων ελπιδων και ητοι προσαγοντας ελπισιν αγαθαις η, οπερ
μαλλον ακολουθον εστιν αυτωι, ουδεμιαν εμποιουντας ελπιδα δια την της ψυχης
ευθεως παντελη φθοραν. Ει μη αρα Κελσος και οι Ἐπικου ρειοι ου φησουσι κουφην
ειναι ελπιδα την περι του τελους αυτων της ηδονης, ητις κατ' αυτους εστι το
αγαθον, το της σαρκος ευσταθες καταστημα και το περι ταυτης πιστον Ἐπικουρωι
ελπισμα. 3.81 Μη υπολαβηις δε με ουχ αρμοζοντως τωι Χριστιανων λογωι
παρειληφεναι προς τον Κελσον τους περι της αθανασιας η της επιδιαμονης της
ψυχης φιλοσοφησαντας· προς ους κοινα τινα εχοντες ευκαιροτερον παραστησομεν
οτι η μελλουσα μακαρια ζωη μονοις εσται τοις <την> κατα τον Ἰησουν θεοσεβειαν
και εις τον των ολων δημιουργον ευσεβειαν ειλικρινη και καθαραν και αμικτον
προς οτι ποτ' ουν γενητον παραδεξαμενοις. Ποιων δε κρειττονων καταφρονειν παρα
πειθομεν τους ανθρωπους, παραδεικνυτω ο βουλομενος· και αντιπαραθετω το καθ'
ημας παρα θεωι εν Χριστωι, τουτεστι τωι λογωι και τηι σοφιαι και πασηι αρετηι, τελος
μακαριον τοις αμεμπτως και καθαρως βιωσασι και την προς τον των ολων θεον
αγαπην αδιαιρετον και ασχιστον ανειληφοσι συμβησομενον, και δωρεαι θεου
απαντησομενον, τωι καθ' εκαστην φιλοσοφον αιρεσιν εν Ἕλλησιν η βαρβαροις η
μυστηριωδη επαγγελιαν τελει· και δεικνυτω το κατα τινα των αλλων τελος κρειττον
του καθ' ημας και ακολουθον μεν ως αληθες εκεινο το δ' ημετερον ουχ αρμοζον
δωρεαι θεου ουδε τοις ευ βιωσασιν, η ουχ υπο θειου πνευματος, πληρωσαντος τας
των καθαρων προφητων ψυχας, ταυτα λελεχθαι. ∆εικνυτω δ' ο βουλομενος
κρειττονας τους ομολο γουμενους παρα πασιν ανθρωπινους λογους των αποδεικνυ
104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μενων θειων και εκ θεοφοριας απηγγελμενων. Τινων δε και κρειττονων τους
απεχομενους διδασκομεν αμεινον απαλλαξειν; Ει γαρ μη φορτικον ειπειν, αυτοθεν
φαινεται οτι ουδεν ουκ επινοηθηναι ως κρειττον ειναι δυναται του εμπιστευσαι
εαυτον τωι επι πασι θεωι και αναθειναι διδασ καλιαι, παντος μεν αφιστασηι γενητου
προσαγουσηι δε δι' εμψυχου και ζωντος λογου, ος εστι και σοφια ζωσα και υιος θεου,
τωι επι πασι θεωι. Ἀλλα γαρ αυταρκη περιγραφην εν τουτοις και του τριτου τομου
των προς το Κελσου συγγραμμα ημιν υπαγο ρευθεντων ειληφοτος, αυτου που
καταπαυσομεν τον λογον, εν τοις εξης προς τα μετα τουτο γεγραμμενα τωι Κελσωι
αγωνιουμενοι.
4.t ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΟΣ
ΤΕΤΑΡΤΟΣ
4.1 Ἐν τρισι τοις προ τουτων διεξελθοντες βιβλιοις τα προς το Κελσου συγγραμμα
νοηθεντα ημιν, ιερε Ἀμβροσιε, τεταρτον προς τα εξης ευξαμενοι δια Χριστου τωι θεωι
υπαγορευομεν. ∆οθειεν δ' ημιν λογοι, περι ων εν τωι Ἱερεμιαι γεγραπται, ως του
κυριου προς τον προφητην ειποντος· "Ἰδου δεδωκα τους λογους μου εις το στομα
σου πυρ. Ἰδου κατεστακα σε σημερον επι εθνη και βασιλειας, εκριζουν και
κατασκαπτειν και απολυειν και κατασπαν και ανοικο δομειν και καταφυτευειν." Και
γαρ ημεις νυν χρηιζομεν λογων εκριζουντων τα κατα της αληθειας απο πασης ψυχης,
βεβλαμμενης απο του συγγραμματος Κελσου η των παραπλησιων αυτωι νοηματων.
∆εομεθα δε και νοηματων, κατασκαπτοντων πασης ψευδοδοξιας οικοδομας και <τα>
της Κελσου εν τωι συγγραμματι αυτου οικοδομης παραπλησια τηι οικοδομηι των
ειποντων· "∆ευτε οικοδομησωμεν εαυτοις πολιν και πυργον, ου η κεφαλη εσται εως
του ουρανου"· αλλα και χρηιζομεν σοφιας κατασπωσης παντα τα επαιρομενα "κατα
της γνωσεως του θεου" υψωματα και το Κελσου "επαιρομενον" καθ' ημων της
αλαζονειας "υψωμα". Ειτ' επει μη χρη καταληγειν ημας επι το "εκριζουν και
κατασκαπτειν" τα προειρημενα αλλ' εις μεν την χωραν των εκριζωθεντων
"καταφυτευειν" φυτειαν του κατα θεον γεωργιου, εις δε τον τοπον των κατασκα
φεντων οικοδομειν θεου οικοδομην και ναον δοξης θεου, δια τουτο και ημιν
ευκτεον εστι τωι δεδωκοτι κυριωι τα εν τωι Ἱερεμιαι γεγραμμενα, ινα και ημιν δωι
λογους και προς το οικοδομειν τα του Χριστου και "καταφυτευειν" τον πνευματικον
νομον και τους αναλογον αυτωι προφητικους λογους. Και μαλιστα χρεια ημιν προς
τα νυν εξης τοις προειρη μενοις τωι Κελσωι λεγομενα κατασκευασαι οτι καλως τα
περι του Χριστου πεπροφητευται. Ἅμα γαρ προς αμφοτερους ισταμενος ο Κελσος,
Ἰουδαιους μεν αρνουμενους γεγονεναι την Χριστου επιδημιαν ελπιζοντας δ' αυτην
εσεσθαι, Χριστια νους δε ομολογουντας τον Ἰησουν ειναι τον προφητευθεντα
Χριστον, φησιν· 4.2 Ὅτι δε και Χριστιανων τινες και Ἰουδαιοι, οι μεν καταβεβηκεναι
<λεγουσιν,> οι δε καταβησεσθαι εις την γην τινα θεον η θεου υιον των τηιδε
δικαιωτην, τουτ' αισχιστον, και ουδε δειται μακρου λογου ο ελεγχος. Και δοκει γε
ακριβως περι μεν Ἰουδαιων ου τινων αλλα παντων λεγειν οτι οιονται τινα
καταβησεσθαι επι την γην, περι δε Χρισ τιανων οτι τινες αυτων καταβεβηκεναι
λεγουσιν. Ἐμφαινει γαρ τους απο ιουδαικων γραφων κατασκευαζοντας την Χριστου
επιδημιαν ως ηδη γεγενημενην, και εοικεν ειδεναι οτι εισι τινες αιρεσεις
αρνουμεναι Χριστον Ἰησουν ειναι τον πεπροφητευμενον. Ἤδη μεν ουν και εν τοις
προτεροις περι του πεπροφητευσθαι τον Χριστον κατα δυναμιν διειλη φαμεν, διο τα
πολλα των δυναμενων λεγεσθαι εις τον τοπον ουκ επαναλαμβανομεν, ινα μη
παλιλλογωμεν. Ὅρα δη οτι, ειπερ μετα τινος καν δοκουσης ακολουθιας εβουλετο
ανατρε πειν την περι των προφητειων η περι του επιδημησειν η επιδεδημηκεναι τον
105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστον πιστιν, εχρην αυτον αυτας εκθεσθαι τας προφητειας, αις εν τωι διαλεγεσθαι
προς αλληλους χρωμεθα Χριστιανοι και Ἰουδαιοι· ουτως γαρ αν καν εδοξε τους
περισπωμενους υπο της, ως οιεται, πιθανοτητος ανατρεπειν απο της προς τα
προφητικα συγ καταθεσεως και της δια τα προφητικα εις τον Ἰησουν ως οντα
Χριστον πιστεως· νυνι δε ητοι μη δυναμενος απαντησαι προς τας περι Χριστου
προφητειας η μηδε την αρχην ειδως, τινα εστι τα περι αυτου προφητευομενα,
ουδεμιαν μεν λεξιν τιθησι προφητικην, καιτοι γε μυριαι οσαι εισι περι Χριστου,
κατηγορειν δε οιεται των προφητικων, μηδ' ην ειποι αν εκεινος πιθανοτητα αυτων
εκθεμενος. Ουκ οιδε μεντοι γε οτι ου πανυ τι Ἰουδαιοι λεγουσι θεον οντα τον
Χριστον καταβησεσθαι η θεου υιον, ως και εν τοις ανωτερω ειρηκαμεν. 4.3 Και
ειπων αυτον υφ' ημων μεν λεγεσθαι καταβεβηκεναι υπο Ἰουδαιων δε καταβησεσθαι
δικαιωτην, κατηγορειν αυτοθεν οιεται του λεγομενου ως αισχιστου και ουδε μακρου
ελεγχου δεομενου και φησι· Τις <γαρ> ο νους της τοιασδε καθοδου τωι θεωι; ουχ ορων
οτι και καθ' ημας εστι της καθοδου ο νους, προηγουμενως μεν <το> τα λεγομενα εν
τωι ευαγγελιωι "απολωλοτα προβατα οικου Ἰσραηλ" επιστρεψαι, δευτερως δε το δια
την εκεινων απειθειαν αραι απ' αυτων την ονομασθεισαν βασιλειαν του θεου και
δουναι "αλλοις γεωργοις" παρα τους παλαι Ἰουδαιους Χριστιανοις, "τους καρπους"
της του θεου βασιλειας "αποδωσουσι" τωι θεωι "εν τοις" εκαστης πραξεως ουσης
καρπου της βασιλειας "καιροις". Ἡμεις μεν ουν απο πλειονων ολιγα ειπομεν προς
την Κελσου πευσιν ειποντος· Τις γαρ ο νους της τοιασδε καθοδου τωι θεωι; Κελσος δε
τα μητε υπο Ἰουδαιων μητε υφ' ημων λεχθεντα αν εαυτωι αποφαινεται λεγων· Ἢ
ινα μαθηι τα εν ανθρωποις; Ουδεις γαρ ημων φησιν οτι, ινα μαθηι τα εν ανθρωποις,
Χριστος επιδημει τωι βιωι. Ειτα ως ειποντων αν τινων το ινα μαθηι τα εν ανθρωποις,
εαυτωι ανθυποφερει προς τουτο το ου γαρ οιδε παντα; Ειτα ως αποκρινουμενων οτι
οιδε, παλιν επαπορει λεγων οτι αρα οιδε μεν, ουκ επανορθοι δε, ουδ' οιον τε αυτωι
θειαι δυναμει επανορθουν; Και ταυτα δε παντα ευηθως λεγει. Ἀει γαρ ο θεος τωι
εαυτου λογωι, κατα γενεας εις ψυχας οσιας μετα βαινοντι και φιλους θεου και
προφητας κατασκευαζοντι, επανορθοι τους ακουοντας των λεγομενων· και εν τηι
Χριστου δ' επιδημιαι επανορθοι τωι κατα χριστιανισμον λογωι ουχι τους μη
βουλομενους αλλα τους τον κρειττονα βιον και αρεσκοντα τωι θεωι ελομενους. Ουκ
οιδα δε και ποταπην επανορθωσιν βουλομενος ο Κελσος γενεσθαι επηπορησε λεγων·
Ἆρ' ουχ οιον τε αυτωι δυναμει θειαι επανορθουν, εαν μη φυσει τινα επι τουτο πεμψηι;
Ἆρα γαρ ηθελε φαντασιουμενοις τοις ανθρωποις υπο θεου, απειληφοτος μεν αθροως
την κακιαν εμφυοντος δε την αρετην, την επανορθωσιν γενεσθαι; Ἄλλος μεν ουν
ζητησει, ει ακολουθον η ει δυνατον εστι τηι φυσει το τοιουτον· ημεις δε ειποιμεν αν
οτι εστω, και δυνατον αυτο ειναι· που ουν το εφ' ημιν, και που επαινετη συγκατα
θεσις προς το αληθες η αποδεκτη ανανευσις απο του ψευδους; Ἀλλα και ει απαξ
δοθειη και δυνατον τουτο και πρεποντως γινομενον, δια τι ουχι μαλλον ζητησει τις
την αρχην, αναλογον τι φασκων τωι Κελσωι, οτι ουχ οιον τε ην τωι θεωι θειαι δυναμει
μηδ' επανορθωσεως δεομενους ποιησαι τους ανθρωπους αλλ' αυτοθεν σπουδαιους
και τελειους, ουδε την αρχην υποστασης της κακιας; Ταυτα δ' ιδιωτας μεν και
ασυνετους δυναται συναρπασαι ου μην και τον ενορωντα τηι φυσει των πραγματων·
οτι αρετης μεν εαν ανεληις το εκουσιον, ανειλες αυτης και την ουσιαν. Ὅλης δ' εις
ταυτα πραγματειας χρεια· περι ης ουκ ολιγα εν τοις περι προνοιας και Ἕλληνες
ειρηκασιν, οι μη ειποντες αν απερ ο Κελσος εξεθετο λεγων· Οιδε μεν, ουκ επανορθοι
δε, ουδ' οιον τε αυτωι δυναμει θειαι επανορθουν. Και ημεις δε πολλαχου κατα το
δυνατον ημιν ειρηκαμεν περι τουτων, και οι θειοι λογοι τοις ακουειν δυναμενοις
αυτων παρεστησαν. 4.4 Λελεξεται ουν οπερ ημιν και Ἰουδαιοις προσαγει ο Κελσος
και προς αυτον· οτι αρα, ω ουτος, οιδεν ο επι πασι θεος τα εν ανθρωποις η ουκ οιδεν;
106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλλ' ειπερ τιθης ειναι θεον και προνοιαν, ως εμφαινει σου το συγγραμμα, αναγκαιον
αυτον ειδεναι. Ει δ' οιδεν, δια τι ουκ επανορθοι; Ἢ ημιν μεν αναγκαιον
απολογεισθαι, δια τι ειδως ουκ επανορθοι· σοι δε, μη πανυ εμφαινοντι δια του
συγγραμματος τον Ἐπικουρειον αλλα προσποιουμενωι προνοιαν ειδεναι, ουκ επ' ισης
λελεξεται, δια τι ειδως τα εν ανθρωποις παντα ο θεος ουκ επανορθοι ουδε θειαι
δυναμει απαλλασσει παντας της κακιας; Ἀλλ' ουκ αισχυνομεθα λεγειν οτι αει μεν
πεμπει τους επανορθωσομενους· οι γαρ επι τα βελτιστα προκαλουμενοι λογοι, θεου
αυτους δεδωκοτος, εισιν εν ανθρωποις· ηδη δε των διακονουμενων τωι θεωι πολλαι
εισι διαφοραι, και ολιγοι εισιν οι παντηι και καθαρως πρεσβευοντες τα της αληθειας
και την παντελη επανορθωσιν εργαζομενοι, οποιοι ησαν Μωυσης και οι προφηται.
Παρα δε τουτους παντας μεγαλη η δια του Ἰησου επανορθωσις, ου τους εν μιαι γωνιαι
της οικουμενης βουληθεντος μονους θεραπευεσθαι αλλα το οσον επ' αυτωι και τους
πανταχου· "Σωτηρ" γαρ ηλθε "παντων ανθρωπων". 4.5 Μετα ταυθ' ο γενναιοτατος
Κελσος ουκ οιδ' οποθεν λαβων επαπορει προς ημας ως λεγοντας οτι αυτος κατεισι
προς ανθρωπους ο θεος· και οιεται ακολουθειν τουτωι το την εαυτου εδραν αυτον
καταλιπειν. Ου γαρ οιδε δυναμιν θεου και "οτι πνευμα κυριου πεπληρωκε την
οικουμενην, και το συνεχον τα παντα γνωσιν εχει φωνης", ουδε συνιεναι δυναται το
"Ουχι τον ουρανον και την γην εγω πληρω; λεγει κυριος". Ουδε βλεπει οτι κατα τον
Χριστιανων λογον οι παντες "εν αυτωι ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν", ως και
Παυλος εν τηι προς Ἀθηναιους δημηγοριαι εδιδαξε. Καν ο θεος τοινυν των ολων τηι
εαυτου δυναμει συγκαταβαινηι τωι Ἰησου εις τον των ανθρωπων βιον, καν ο "εν αρχηι
προς τον θεον" λογος, "θεος" και αυτος ων, ερχηται προς ημας, ουκ εξεδρος γινεται
ουδε καταλειπει την εαυτου εδραν, ως τινα μεν τοπον κενον αυτου ειναι ετερον δε
πληρη, ου προτερον αυτον εχοντα. Ἐπιδημει δε δυναμις και θειοτης θεου δι' ου
βουλεται και εν ωι ευρισκει χωραν, ουκ αμειβοντος τοπον ουδ' εκλειποντος χωραν
αυτου κενην και αλλην πληρουντος. Ἵνα γαρ και εκλειπειν αυτον φωμεν και αλλον
τινα πληρουν, ου περι τοπου το τοιουτον αποφανουμεθα· αλλα την μεν του φαυλου
και κεχυμενου εν τηι κακιαι ψυχην φησομεν καταλειπεσθαι υπο του θεου, την δε του
βουλομενου ζην κατ' αρετην η και προκοπτοντος η και ηδη ζωντος κατ' αυτην
αποφανουμεθα πληρουσθαι η μετεχειν θειου πνευματος. Ου χρεια ουν εις την του
Χριστου καθοδον η εις την προς ανθρωπους επιστροφην του θεου καταλειπεσθαι
εδραν μειζονα και μεταβαλλεσθαι τα τηιδε, ως ο Κελσος οιεται, λεγων· Ει γαρ εν τι
των τηιδε τουλαχιστον μεταβαλοις, ανατραπεντα οιχησεται σοι τα παντα. Ει δε χρη
λεγειν μεταβαλλειν παρουσιαι δυναμεως θεου και επιδημιαι του λογου εις ανθρω
πους τινα, ουκ οκνησομεν λεγειν μεταβαλλειν εκ φαυλου εις αστειον και εξ
ακολαστου εις σωφρονα και εκ δεισιδαι μονος εις ευσεβη τον παραδεξαμενον την
του λογου του θεου επιδημιαν εις την εαυτου ψυχην. 4.6 Ει δε και προς τα
καταγελαστοτατα του Κελσου θελεις ημας απανταν, ακουε αυτου λεγοντος· Ἀλλα
γαρ αγνοουμενος ο θεος εν ανθρωποις και παρα τουτ' ελαττον εχειν δοκων εθελοι
αν γνωσθηναι και τους πιστευοντας τε και απιστουντας διαπειρασαι, καθαπερ οι
νεοπλουτοι των ανθρωπων επιδεικτιωντες; Πολλην <δη> τινα και πανυ θνητην
φιλοτιμιαν του θεου καταμαρτυρουσι. Φαμεν ουν οτι αγνοουμενος θεος υπο
φαυλων ανθρωπων ου παρα το αυτος ελαττον εχειν δοκειν θελοι αν γνωσθηναι,
αλλα το την γνωσιν αυτου κακοδαιμονιας απαλλασσειν τον γινωσ κοντα. Ἀλλ' ουδε
διαπειρασαι θελων τους πιστευοντας η τους απιστουντας ητοι αυτος αρρητωι και
θειαι δυναμει εν τισιν επιδημει η πεμπει τον Χριστον αυτου, αλλ' υπερ του
πιστευοντας μεν και καταλαμβανοντας αυτου την θεοτητα απαλλασσεσθαι πασης
κακοδαιμονιας, απιστουντας δε μηδ' απολογιας ετι χωραν εχειν, ως παρα το μη
ακηκοεναι και δεδιδαχθαι ου πιστευσαντας. Τις ουν λογος παριστησιν ακολουθειν
107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιν το τον θεον καθ' ημας ειναι ως τους νεοπλου τους των ανθρωπων
επιδεικτιωντας; Ου γαρ επιδεικτιαι ο θεος προς ημας, βουλομενος ημας συνιεναι και
νοειν αυτου την υπεροχην· αλλα την απο του γινωσκεσθαι ημιν αυτον εγγινομενην
ταις ψυχαις ημων μακαριοτητα εμφυεσθαι ημιν θελων, πραγματευεται δια του
Χριστου και της αει επιδημιας του λογου αναλαμβανειν ημας την προς αυτον
οικειωσιν. Ουδεμιαν ουν θνητην φιλοτιμιαν ο Χριστιανων λογος καταμαρτυρει του
θεου. 4.7 Ουκ οιδα δ' οπως φλυαρησας ματην εφ' οις εξεθεμεθα, υστερον ποτε
εκτιθεται οτι ου δι' αυτον δεομενος γνωσθηναι αλλα δια την ημετεραν σωτηριαν
γνωσιν ημιν παρασχειν εαυτου βουλεται· ιν' οι μεν παραδεξαμενοι αυτην χρηστοι
γενομενοι σωθωσιν, οι δε μη παραδεξαμενοι αποδειχθεντες πονηροι κολασθωσιν.
Και εκθεμενος γε το τοιουτον επαπορει λεγων· Νυν αρα μετα τοσουτον αιωνα ο θεος
ανεμνησθη δικαιωσαι τον ανθρωπων βιον, προτερον δε ημελει; Και προς τουτο δε
φησομεν οτι ουκ εστιν οτ' ουκ εβουληθη δικαιωσαι τον ανθρωπων βιον ο θεος, αλλα
και αει επεμεληθη διδους αρετης αφορμας του επανορθουσθαι το λογικον ζωιον.
Κατα γαρ εκαστην γενεαν η σοφια του θεου εις ψυχας, ας ευρισκει οσιας,
μεταβαινουσα φιλους θεου και προφητας κατασκευαζει. Και ευρεθειεν γ' αν εν ταις
ιεραις βιβλοις οι καθ' εκαστην γενεαν οσιοι και δεκτικοι του θειου πνευ ματος, και
ως επεστρεφον τους καθ' αυτους οση δυναμις. 4.8 Ουδεν δε θαυμαστον το γενεαις
τισι προφητας γεγο νεναι, υπερεχοντας εν τηι παραδοχηι της θειοτητος δια τον επι
πλειον ευτονον και ερρωμενον βιον ετερων προφητων, τινων μεν κατ' αυτους
αλλων δε προγενεστερων η μεταγε νεστερων. Ουτω δε ου θαυμαστον και τινα
καιρον γεγονεναι, οτ' εξαιρετον τι χρημα επιδεδημηκε τωι γενει των ανθρωπων και
διαφερον παρα τους προγενεστερους αυτου η και μετα γενεστερους. Ἔχει δε τι ο περι
τουτων λογος μυστικωτερον και βαθυτερον και μη πανυ τι φθανειν δυναμενον επι
την δημωδεστεραν ακοην. Και δει υπερ του ταυτα σαφηνισθηναι και απαντηθηναι
προς τα λεγομενα περι της Χριστου επιδημιας, οτι νυν αρα μετα τοσουτον αιωνα ο
θεος ανεμνησθη δικαιωσαι το ανθρωπων γενος, προτερον δε ημελει; αψασθαι του
περι μεριδων λογου και σαφηνισαι, δια τι "Ὅτε διεμε ριζεν ο υψιστος εθνη, ως
διεσπειρεν υιους Ἀδαμ, εστησεν ορια εθνων κατ' αριθμον αγγελων θεου· και
εγενηθη μερις κυριου λαος αυτου Ἰακωβ, σχοινισμα κληρονομιας αυτου Ἰσραηλ"·
και δεησει την αιτιαν ειπειν της εις εκαστον οριον γενεσεως υπο τον κεκληρωμενον
το οριον, και πως ευλογως "εγενηθη μερις κυριου λαος αυτου Ἰακωβ, σχοινισμα
κληρονομιας αυτου Ἰσραηλ"· και δια τι προτερον μεν ην "μερις κυριου λαος αυτου
Ἰακωβ, σχοινισμα κληρονομιας αυτου Ἰσραηλ", περι δε των υστερον λεγεται προς
τον σωτηρα υπο του πατρος· "Αιτησαι παρ' εμου, και δωσω σοι εθνη την
κληρονομιαν σου και την κατασχεσιν σου τα περατα της γης." Εισι γαρ τινες ειρμοι
και ακολουθιαι αφατοι και ανεκδιηγητοι περι της κατα τας ανθρωπινας ψυχας
διαφορου οικονομιας. 4.9 Ἦλθεν ουν, καν μη βουληται Κελσος, μετα πολλους 4.9
προφητας επανορθουμενους τα του Ἰσραηλ εκεινου επανορ θωτης ολου του κοσμου
ο Χριστος, ου δεομενος κατα την προτεραν οικονομιαν της κατ' ανθρωπων χρησεως
μαστιγων και δεσμων και βασανιστηριων· ηρκει γαρ η διδασκαλια, οτε "εξηλθεν ο
σπειρων του σπειρειν", ινα σπειρηι τον λογον πανταχου. Ει δ' επιστησεται τις χρονος,
περιγραφων τον κοσμον αναγκαιαν περιγραφην τωι αυτον αρχην εσχηκεναι, και
επιστησεται τι τελος τωι κοσμωι και μετα το τελος δικαια περι παντων κρισις· δεησει
μεν τον φιλοσοφουντα τα του λογου κατασκευαζειν μετα παντοδαπων αποδειξεων,
των τε απο των θειων γραμματων και των απο της εν τοις λογοις ακολουθιας,
δεησει δε τον πολυν και απλουστερον και μη δυναμενον παρακολουθειν τοις
ποικιλωτατοις της σοφιας του θεου θεωρημασιν, εμπιστευσαντα εαυτον θεωι και τωι
σωτηρι του γενους ημων, τουτου μαλλον αρκεσθηναι τωι "Αυτος εφα" η αλλου
108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτινοσουν. 4.10 Μετα ταυτα παλιν, ως συνηθες εστιν αυτωι, μηδεν κατασκευασας
μηδ' αποδειξας ο Κελσος, ωσπερει ουχ οσιως ημων ουδ' ευαγως περι του θεου
θρυλουντων, φησιν· Ὅτι μεν ουν ουχ οσιως ουδε ευαγως ταυτα περι του θεου
θρυλουσιν ευδηλον, και οιεται γε επι θαμβει των ιδιωτων ταυθ' ημας ποιειν, ουχι δε
ταληθη περι κολασεων λεγοντας αναγκαιων τοις ημαρτηκοσι· διοπερ εξομοιοι ημας
τοις εν ταις Βακχικαις τελεταις τα φασματα και τα δειματα προεισαγουσι. Περι μεν
ουν των Βακχικων τελετων ειτε τις εστι πιθανος λογος ειτε μηδεις τοιουτος,
λεγετωσαν Ἕλληνες και ακουετω Κελσος και οι συνθιασωται αυτου· ημεις δε περι
των ημετερων απολογουμεθα, λεγοντες οτι το προκει μενον ημιν εστιν επανορθουν
το γενος των ανθρωπων ειτε δια των περι κολασεων απειλων, ας πεπεισμεθα
αναγκαιας ειναι τωι παντι ταχα δε και τοις πεισομενοις αυτας ουκ αχρηστους, ειτε
δια των επι τους καλως βεβιωκοτας επαγγε λιων, περιεχουσων τα περι της μακαριας
εν τηι βασιλειαι του θεου τοις αξιοις υπ' αυτου βασιλευεσθαι διεξαγωγης. 4.11 Μετα
ταυτα βουλομενος ημας παραδειξαι μηδεν παραδοξον μηδε καινον λεγειν περι
κατακλυσμου η εκπυ ρωσεως, αλλα και παρακουσαντας των παρ' Ἕλλησιν η
βαρβαροις περι τουτων λεγομενων ταις ημετεραις πεπιστευ κεναι περι αυτων
γραφαις, φησι ταυτα· Ἐπηλθε δ' αυτοις και ταυτα εκεινων παρακουσασιν, οτι δη
κατα χρονων μακρων κυκλους και αστρων επανοδους τε και συνοδους εκπυρωσεις
και επικλυσεις συμβαινουσι, και οτι μετα τον τελευταιον επι ∆ευκαλιωνος
κατακλυσμον η περιοδος κατα την των ολων αμοιβην εκπυρωσιν απαιτει· ταυτ'
αυτους εποιησεν εσφαλμενηι δοξηι λεγειν οτι ο θεος καταβησεται δικην βασανιστου
πυρ φερων. Και προς ταυτα δε φησομεν οτι ουκ οιδ' οπως ο πολλα αναγνους και
ιστοριας πολλας επιδειξαμενος εγνωκεναι Κελσος ουκ επεστησε τηι Μωυσεως
αρχαιοτητι, ιστορουμενου υπο τινων ελληνικων συγγραφεων κατα τους χρονους
γεγονεναι Ἰναχου του Φορωνεως· και υπο Αιγυπτιων δ' αρχαιοτατος ειναι
ομολογειται αλλα και υπο των τα φοινικικα πραγματευσαμενων· και ο βουλομενος
γε αναγνωτω τα Φλαυΐου Ἰωσηπου περι της Ἰουδαιων αρχαιοτητος δυο βιβλια, ινα
γνωι, τινα τροπον αρχαιοτερος ην Μωυσης των κατα χρονων μακρας περιοδους
κατακλυσ μους και εκπυρωσεις φησαντων γινεσθαι εν τωι κοσμωι· ων παρακηκοεναι
λεγει ο Κελσος Ἰουδαιους και Χριστιανους και μη νοησαντας τα περι εκπυρωσεως
ειρηκεναι οτι ο θεος καταβησεται δικην βασανιστου πυρ φερων. 4.12 Ποτερον μεν
ουν εισι περιοδοι και κατα περιοδους κατακλυσμοι η εκπυρωσεις, η μη εισι, και ει
επισταται και ταυθ' ο λογος, εν πολλοις μεν και εν οις δε Σολομων φησι· "Τι το
γεγονος; Αυτο το γενησομενον· και τι το πεποιη μενον; Αυτο το ποιηθησομενον" και
τα εξης, ου του παροντος εστι καιρου λεγειν. Ἀρκει γαρ μονον επισημειω σασθαι οτι
αρχαιοτατοι ανδρες γενομενοι Μωυσης και τινες των προφητων ου παρ' ετερων
ειληφασι τα περι της του κοσμου εκπυρωσεως αλλ' ει χρη επιστησαντα τοις χρονοις
ειπειν, μαλλον τουτων ετεροι παρακουσαντες και μη ακρι βωσαντες τα υπο τουτων
λεγομενα ανεπλασαν κατα περιοδους ταυτοτητας και απαραλλακτους τοις ιδιως
ποιοις και τοις συμβεβηκοσιν αυτοις. Ἡμεις δε ουτε τον κατακλυσμον ουτε την
εκπυρωσιν κυκλοις και αστερων περιοδοις ανατιθεμεν, αλλα την τουτων αιτιαν
φαμεν ειναι κακιαν επι πλειον χεομενην και καθαιρομενην κατακλυσμωι η
εκπυρωσει. Θεον δε καταβαινοντα εαν λεγωσιν αι προφητικαι φωναι τον φησαντα·
"Ουχι τον ουρανον και την γην εγω πληρω; λεγει κυριος", τροπολογουμεν.
Καταβαινει γαρ ο θεος απο του ιδιου μεγεθους και υψους, οτε τα των ανθρωπων και
μαλιστα των φαυλων οικονομει. Και ωσπερ η συνηθεια συγκαταβαινειν φησι τοις
νηπιοις τους διδασκαλους και τοις αρτι προτραπεισιν επι φιλοσοφιαν νεοις τους
σοφους η τους προκοπτοντας ου τωι σωματικως αυτους καταβαινειν, ουτως ει που
λεγεται εν ταις θειαις γραφαις καταβαινειν ο θεος, αναλογον νοειται τηι ουτωσι
109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρωμενηι τωι ονοματι συνηθειαι, ουτω δε και αναβαινειν. 4.13 Ἐπει δε χλευαζων ο
Κελσος φησιν ημας λεγειν τον θεον δικην βασανιστου πυρ φεροντα καταβαινειν και
αναγκαζει ημας ου κατα καιρον βαθυτερους εξεταζειν λογους, ολιγα ειποντες, οσον
γευσαι τους ακροατας απολογιας καθαιρουσης την καθ' ημων του Κελσου χλευην,
επι τα εξης τραπησομεθα. Φησι δη ο θειος λογος τον θεον ημων ειναι "πυρ κατανα
λισκον", και "ποταμους πυρος ελκειν εμπροσθεν αυτου", αλλα και αυτον
εισπορευεσθαι "ως πυρ χωνευτηριου και ως ποιαν πλυνοντων", ινα χωνευσηι τον
εαυτου λαον. Ἐπαν ουν λεγηται "πυρ" ειναι "καταναλισκον", ζητουμεν, τινα πρεπει
υπο θεου καταναλισκεσθαι, και φαμεν οτι την κακιαν και τα απ' αυτης πραττομενα
και τροπικως λεγομενα "ξυλα" ειναι και "χορτον" και "καλαμην" καταναλισκει ο
θεος ως πυρ. "Ἐποικοδομειν" γουν ο φαυλος λεγεται τωι προυποβεβλημενωι λογικωι
θεμελιωι "ξυλα" και "χορτον" και "καλαμην". Ει μεν ουν εχει δειξαι αλλως
νενοησθαι ταυτα τωι αναγραψαντι, και σωματικως δυναται τις παρασ τησαι
εποικοδομουντα τον φαυλον "ξυλα" η "χορτον" η "καλαμην", δηλον οτι και το πυρ
υλικον και αισθητον νοηθησεται· ει δ' αντικρυς τροπολογειται τα του φαυλου εργα,
λεγομενα ειναι "ξυλα" η "χορτος" η "καλαμη", πως ουκ αυτοθεν προσπιπτει,
ποδαπον πυρ παραλαμβανεται, ινα τα τοιαυτα "ξυλα" αναλωθηι; "Ἑκαστου" γαρ
φησι "το εργον οποιον εστι, το πυρ αυτο δοκιμασει. Ει τινος το εργον μενει, ο
επωικοδομησε, μισθον ληψεται· ει τινος το εργον κατακαησεται, ζημιωθησεται."
Ἔργον δε κατακαιο μενον ποιον αν εν τουτοις λεγοιτο η παν το απο κακιας
πραττομενον; Ουκουν ο θεος ημων "πυρ καταναλισκον" εστιν, ως αποδεδωκαμεν,
και ουτως "εισπορευεται ως πυρ χωνευτηριου", χωνευσων την λογικην φυσιν,
πεπληρωμενην του απο της κακιας μολυβδου και των αλλων ακαθαρτων υλων, την
του χρυσου, ιν' ουτως ονομασω, φυσιν της ψυχης η την αργυρου δολωσαντων. Ουτω
δε και ποταμοι "πυρος" "εμπροσθεν" λεγονται ειναι του θεου, του εξαφανιουντος
την δι' ολης της ψυχης ανακεκραμενην κακιαν. Ἀλλα γαρ αρκει ταυτα προς το ταυτ'
αυτους εποιησεν εσφαλμενηι δοξηι λεγειν οτι ο θεος καταβησεται δικην βασανιστου
πυρ φερων. 4.14 Ἴδωμεν δε και απερ εξης φησιν ο Κελσος μετα μεγαλης επαγγελιας
τουτον τον τροπον· Ἔτι δε, φησιν, ανωθεν πλειοσιν αποδειξεσιν αναλαβωμεν τον
λογον. Λεγω δε ουδεν καινον αλλα παλαι δεδογμενα. Ὁ θεος αγαθος εστι και καλος
και ευδαιμων και εν τωι καλλιστωι και αριστωι· ει δη ες ανθρωπους κατεισι,
μεταβολης αυτωι δει, μεταβολης δε εξ αγαθου εις κακον και εκ καλου εις αισχρον και
εξ ευδαιμονιας εις κακοδαιμονιαν και εκ του αριστου εις το πονηροτατον. Τις αν ουν
ελοιτο τοιαυτην μεταβολην; Και μεν δη τωι θνητωι μεν αλλαττεσθαι και
μεταπλαττεσθαι φυσις, τωι δ' αθανατωι κατα τα αυτα και ωσαυτως εχειν. Ουκ αν ουν
ουδε ταυτην την μεταβολην θεος δεχοιτο. ∆οκει δη μοι προς ταυτα λελεχθαι τα
δεοντα διηγησαμενωι την εν ταις γραφαις λεγομενην καταβασιν θεου προς τα
ανθρωπινα· εις ην ου μεταβολης αυτωι δει, ως Κελσος οιεται ημας λεγειν, ουτε
τροπης της εξ αγαθου εις κακον η εκ καλου εις αισχρον η εξ ευδαιμονιας εις
κακοδαιμονιαν η εκ του αριστου εις το πονηροτατον. Μενων γαρ τηι ουσιαι ατρεπτος
συγκαταβαινει τηι προνοιαι και τηι οικονομιαι τοις ανθρωπινοις πραγμασιν. Ἡμεις μεν
ουν και τα θεια γραμματα παρισταμεν ατρεπτον λεγοντα τον θεον εν τε τωι "Συ δε ο
αυτος ει" και εν τωι "Ουκ ηλλοιωμαι"· οι δε του Ἐπικουρου θεοι, συνθετοι εξ ατομων
τυγχανοντες και το οσον επι τηι συστασει αναλυτοι, πραγματευονται τας
φθοροποιους ατομους αποσειεσθαι. Ἀλλα και ο των Στωικων θεος, ατε σωμα
τυγχανων, οτε μεν ηγεμονικον εχει την ολην ουσιαν, οταν η εκπυρωσις ηι· οτε δε επι
μερους γινεται αυτης, οταν ηι διακοσμησις. Ουδε γαρ δεδυνηνται ουτοι τρανωσαι την
φυσικην του θεου εννοιαν ως παντηι αφθαρτου και απλου και ασυνθετου και
αδιαιρετου. 4.15 Το δε καταβεβηκος εις ανθρωπους "εν μορφηι θεου" υπηρχε και δια
110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλανθρωπιαν "εαυτον εκενωσεν", ινα χωρηθηναι υπ' ανθρωπων δυνηθηι. Ου δη
που δ' εξ αγαθου εις κακον γεγονεν αυτωι μεταβολη, "αμαρτιαν" γαρ "ουκ εποιησεν",
ουδ' εκ καλου εις αισχρον, ου γαρ εγνω "αμαρτιαν", ουδε εξ ευδαιμονιας ηλθεν εις
κακοδαιμονιαν, αλλ' "εαυτον" μεν "εταπεινωσεν" ουδεν δ' ηττον μακαριος ην, και
οτε συμφεροντως τωι γενει ημων εαυτον εταπεινου. Ἀλλ' ουδε μεταβολη τις αυτωι
γεγονεν εκ του αριστου εις το πονηροτατον· που γαρ πονηροτατον το χρηστον και
φιλανθρωπον; Ἢ ωρα λεγειν και τον ιατρον ορωντα δεινα και θιγγανοντα αηδων,
ινα τους καμνοντας ιασηται, εξ αγαθου εις κακον η εκ καλου εις αισχρον η εξ
ευδαιμονιας εις κακοδαιμονιαν ερχεσθαι. Καιτοι γε ο ιατρος ορων τα δεινα και
θιγγανων των αηδων ου παντως εκφευγει το τοις αυτοις δυνασθαι περιπεσειν· ο δε
"τα τραυματα" των ψυχων ημων θεραπευων δια του εν αυτωι λογου θεου αυτος
πασης κακιας απαραδεκτος ην. Ει δε και σωμα θνητον και ψυχην ανθρωπινην
αναλαβων ο αθανατος θεος λογος δοκει τωι Κελσωι αλλαττεσθαι και μεταπλαττεσθαι,
μανθανετω οτι "ο λογος" τηι ουσιαι μενων λογος ουδεν μεν πασχει ων πασχει το
σωμα η η ψυχη, συγκαταβαινων δ' εσθ' οτε τωι μη δυναμενωι αυτου τας μαρμαρυγας
και την λαμπροτητα της θειοτητος βλεπειν οιονει "σαρξ" γινεται, σωματικως
λαλουμενος, εως ο τοιουτον αυτον παραδεξαμενος κατα βραχυ υπο του λογου
μετεωριζομενος δυνηθηι αυτου και την, ιν' ουτως ονομασω, προηγουμενην μορφην
θεασασθαι. 4.16 Εισι γαρ διαφοροι οιονει του λογου μορφαι, καθως εκαστωι των εις
επιστημην αγομενων φαινεται ο λογος, αναλογον τηι εξει του εισαγομενου η επ'
ολιγον προκοπτοντος η επι πλειον η και εγγυς ηδη γινομενου της αρετης η και εν
αρετηι γεγενημενου. Ὅθεν ουχ, ως ο Κελσος και οι παραπλησιοι αυτωι βουλονται,
"μετεμορφωθη" ο θεος ημων και "εις το υψηλον ορος" αναβας αλλην εδειξε την
εαυτου μορφην και πολλωι κρειττονα ης οι κατω μενοντες και μη δυναμενοι αυτωι
εις υψος ακολουθειν εθεωρουν. Ου γαρ ειχον οι κατω οφθαλμους δυναμενους
βλεπειν την του λογου επι το ενδοξον και θειοτερον μεταμορφωσιν· αλλα μογις
αυτον εδυναντο χωρησαι τοιουτον, ωστε λεγεσθαι αν περι αυτου υπο των μη
δυναμενων το κρειττον αυτου βλεπειν το· "Ειδομεν αυτον, και ουκ ειχεν ειδος ουδε
καλλος, αλλα το ειδος αυτου ατιμον, εκλειπον παρα τους υιους των ανθρωπων." Και
ταυτα δε προς την Κελσου υποληψιν, μη νοησαντος τας ως εν ιστοριαις λεγομενας
μεταβολας η μεταμορφωσεις του Ἰησου και το θνητον η αθανατον αυτου, λελεχθω.
4.17 Ἆρα δε ου πολλωι ταυτα, και μαλιστα οτε ον δει τροπον νοειται, σεμνοτερα
φανειται ∆ιονυσου υπο των Τιτανων απατωμενου και εκπιπτοντος απο του ∆ιος
θρονου και σπαρασσομενου υπ' αυτων και μετα ταυτα παλιν συντιθεμενου και
οιονει αναβιωσκοντος και αναβαινοντος εις ουρανον; Ἢ Ἕλλησι μεν εξεστι τα
τοιαυτα εις τον περι ψυχης αναγειν λογον και τροπολογειν, ημιν δ' αποκεκλεισται
θυρα ακολουθου διηγησεως, και πανταχου συναιδουσης και συμφωνουσης εν ταις
απο του θειου πνευματος γραφαις, γενομενου εν καθαραις ψυχαις; Ουδαμως ουν ο
Κελσος ειδε το βουλημα των ημετερων γραμματων· διοπερ την εαυτου εκδοχην και
ουχι την των γραφων διαβαλλει. Ει δε ην εννοησας, τι ακολουθει ψυχηι εν αιωνιωι
εσομενηι ζωηι και τι χρη φρονειν περι της ουσιας αυτης και περι των αρχων αυτης,
ουκ αν ουτως διεσυρε τον αθανατον εις θνητον ερχομενον σωμα, ου κατα την
Πλατωνος μετενσωματωσιν αλλα κατ' αλλην τινα υψηλοτεραν θεωριαν. Ειδε δ' αν
και μιαν εξαιρετον απο πολλης φιλανθρωπιας καταβασιν υπερ του επιστρεψαι τα,
ως η θεια ωνομασε μυστικως γραφη, "απολωλοτα προβατα οικου Ἰσραηλ", και
καταβαντα απο των ορων προς α ο ποιμην εν τισι παραβολαις καταβε βηκεναι
λεγεται, καταλιπων εν τοις ορεσι τα μη εσφαλμενα. 4.18 Προσδιατριβων δ' ο Κελσος
οις ου νενοηκεν αιτιος ημιν γινεται ταυτολογιας, ου βουλομενοις καν τωι δοκειν
αβασανιστον των υπ' αυτου λελεγμενων τι καταλελοιπεναι. Φησιν ουν εξης οτι ητοι
111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως αληθως μεταβαλλει ο θεος, ωσπερ ουτοι φασιν, εις σωμα θνητον, και προειρηται
το αδυνατειν· η αυτος μεν ου μεταβαλλει, ποιει δε τους ορωντας δοκειν και πλαναι
και ψευδεται. Ἀπατη δε και ψευδος αλλως μεν κακα, μονως δ' αν ως εν φαρμακου
μοιραι χρωιτο τις ητοι προς φιλους νοσουντας και μεμηνοτας, ιωμενος, η προς
εχθρους, κινδυνον εκφυγειν προμηθουμενος. Ουτε δε νοσων η μεμηνως ουδεις θεωι
φιλος, ουτε φοβειται τινα ο θεος, ινα πλανησας κινδυνον διαφυγηι. Και προς τουτο
λεγοιτ' αν πηι μεν περι της του θειου λογου φυσεως, οντος θεου, πηι δε περι της
Ἰησου ψυχης· περι μεν ουν της του λογου φυσεως οτι, ωσπερ η των τροφων ποιοτης
προς την του νηπιου φυσιν εις γαλα μεταβαλλει εν τηι τρεφουσηι, η υπο του ιατρου
κατασκευαζεται προς το της υγειας χρειωδες τωι καμνοντι, η τωι ισχυροτερωι ως
δυνατωτερωι ουτωσι ευτρεπιζεται· ουτως την του πεφυκοτος τρεφειν ανθρωπινην
ψυχην λογου δυναμιν ο θεος τοις ανθρωποις εκαστωι κατ' αξιαν μεταβαλλει. Και τινι
μεν, ως ωνομασεν η γραφη, "λογικον αδολον γαλα" γινεται, τινι δε ως ασθενεστερωι
οιονει λαχανον, τινι δε τελειωι "στερεα τροφη" παραδιδοται. Και ου δη που ψευδεται
την εαυτου φυσιν ο λογος, εκαστωι τροφιμος γινομενος, ως χωρει αυτον
παραδεξασθαι, και ου πλαναι ουδε ψευδεται. Ει δ' επι της Ἰησου ψυχης λαμβανει τις
την μεταβολην, αυτης εις σωμα ελθουσης, πευσομεθα, πως λεγει μεταβολην. Ει μεν
γαρ της ουσιας, ου διδοται ου μονον επ' εκεινης αλλ' ουδε περι αλλου λογικης
ψυχης· ει δ' οτι πασχει τι υπο του σωματος ανακεκραμενη αυτωι και απο του τοπου,
εις ον εληλυθε, και τι ατοπον απανται τωι λογωι, απο πολλης φιλανθρωπιας
καταβιβαζοντι σωτηρα τωι γενει των ανθρω πων; Ἐπει μηδεις των προτερον
θεραπευειν επαγγειλαμενων τοσουτον εδυνατο, οσον αυτη επεδειξατο δι' ων
πεποιηκε, και εκουσιως εις τας ανθρωπινας κηρας υπερ του γενους ημων καταβασα.
Ταυτα δ' επισταμενος ο θειος λογος πολλα πολλαχου λεγει των γραφων. Ἀρκει δ' επι
του παροντος μιαν παραθεσθαι Παυλου λεξιν ουτως εχουσαν· "Τουτο φρονεισθω εν
υμιν, ο και εν Χριστωι Ἰησου, ος εν μορφηι θεου υπαρχων ουχ αρπαγμον ηγησατο το
ειναι ισα θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων", "και σχηματι ευρεθεις
ως ανθρωπος εταπεινωσεν εαυτον, γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου, θανατου δε
σταυρου. ∆ιο και ο θεος αυτον υπερυψωσε και εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν
ονομα." 4.19 Ἄλλοι μεν ουν διδοτωσαν τωι Κελσωι οτι ου μεταβαλλει μεν, ποιει δε
τους ορωντας δοκειν αυτον μεταβεβληκεναι· ημεις δε πειθομενοι ου δοκησιν αλλ'
αληθειαν ειναι και εναργειαν κατα την Ἰησου εις ανθρωπους επιδημιαν, ουχ
υποκειμεθα τηι Κελσου κατηγοριαι. Ὅμως δ' απολογησομεθα οτι ου φηις, ω Κελσε, ως
εν φαρμακου μοιραι ποτε διδοται χρησθαι τωι πλαναν και τωι ψευδεσθαι; Τι ουν
ατοπον, ει τοιουτον τι εμελλε συζειν, τοιουτον τι γεγονεναι; Και γαρ τινες των
λογων τα τοιαδι ηθη κατα το ψευδος μαλλον λεγομενοι επιστρεφουσιν, ωσπερ και
των ιατρων ποτε λογοι τοιοιδε προς τους καμνοντας, ηπερ κατα το αληθες. Ἀλλα
ταυτα μεν περι ετερων απολελογησθω ημιν. Και γαρ ουκ ατοπον εστι τον ιωμενον
φιλους νοσουντας ιασασθαι το φιλον των ανθρωπων γενος τοις τοιοισδε, οις ουκ αν
τις χρησαιτο προηγουμενως αλλ' εκ περιστασεως. Και μεμηνος δε το γενος των
ανθρωπων εδει θεραπευθηναι δια μεθοδων, ων εωρα ο λογος χρησιμων τοις
μεμηνοσιν, ινα σωφρονησωσι. Φησι δ' οτι και τα τοιαδε τις ποιει προς εχθρους,
κινδυνον εκφυγειν προμηθουμενος. Ου φοβειται δε τινας ο θεος, ινα πλανησας τους
επιβουλευοντας κινδυνον διαφυγηι. Παντηι δε περισσον και αλογον απολογησασθαι
προς το υπ' ουδενος περι του σωτηρος ημων λεγομενον. Προειρηται δ' εις την περι
ετερων ημιν απολογιαν προς το ουτε δε νοσων η μεμη νως ουδεις φιλος τωι θεωι· ο
γαρ απολογησαμενος φησιν ουχ υπερ των ηδη φιλων νοσουντων η μεμηνοτων την
τοιανδε οικονομιαν γινεσθαι αλλ' υπερ των δια νοσον της ψυχης και εκστασιν του
κατα φυσιν λογισμου ετι εχθρων, ινα γενωνται φιλοι τωι θεωι. Και γαρ σαφως υπερ
112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτωλων λεγεται παντα αναδεδεχθαι ο Ἰησους, ιν' αυτους "απαλ λαξηι" της
αμαρτιας και ποιησηι "δικαιους". 4.20 Ειτ' επει προσωποποιει ιδιαι μεν Ἰουδαιους
αιτιολο γουντας την κατ' αυτους μελλουσαν Χριστου επιδημιαν ιδιαι δε Χριστιανους
λεγοντας περι της ηδη γεγενημενης επιδημιας εις τον βιον των ανθρωπων του υιου
του θεου· φερε και ταυτα, ως οιον τε εστι, δια βραχεων κατανοησωμεν. Ἰουδαιοι δη
παρ' αυτωι λεγουσι πληρωθεντα τον βιον πασης κακιας δεισθαι του καταπεμπομενου
απο θεου, ιν' οι μεν αδικοι κολασθωσι, τα δε παντα καθαρθηι αναλογον τωι πρωτωι
συμβαντι κατακλυσμωι. Ἐπει δε λεγονται και Χριστιανοι τουτοις προστιθεναι ετερα,
δηλον οτι και τουτοις φησι ταυτα λεγεσθαι. Και τι ατοπον επι τηι χυσει της κακιας
επιδημησειν τον αποκαθαρουντα τον κοσμον και εκαστωι κατ' αξιαν χρησομενον; Ου
γαρ κατα τον θεον εστι μη στησαι την της κακιας νομην και ανακαινωσαι τα
πραγματα. Ἴσασι δε και Ἕλληνες κατακλυσμωι η πυρι την γην κατα περιοδους
καθαιρομενην, ως και Πλατων που ουτω λεγει· "Ὅταν δ' οι θεοι την γην υδασι
καθαιροντες κατακλυζωσιν, οι μεν εν τοις ορεσι" και τα εξης. Λεκτεον ουν οτι αρ'
εαν μεν εκεινοι ταυτα φασκωσι, σεμνα εστι και λογου αξια τα απαγγελλομενα, εαν δ'
ημεις ταδε τινα υπο Ἑλληνων επαινουμενα και αυτοι κατασκευαζωμεν, ουκετι καλα
εστι ταυτα δογματα; Καιτοι γε οις μελει της παντων γεγραμ μενων διαρθρωσεως και
ακριβειας πειρασονται δεικνυναι ου μονον την αρχαιοτητα των ταυτα γραψαντων
αλλα και την σεμνοτητα των λελεγμενων και το ακολουθον αυτοις. 4.21 Ουκ οιδα δ'
οπως παραπλησιως τωι κατακλυσμωι καθηραντι την γην, ως ο Ἰουδαιων και
Χριστιανων βουλεται λογος, οιεται και την του πυργου καταρριψιν γεγονεναι. Ἵνα
γαρ μηδεν αινισσηται η κατα τον πυργον ιστορια κειμενη εν τηι Γενεσει αλλ' ως
οιεται Κελσος, σαφης τυγχανηι, ου δ' ουτως φαινεται επι καθαρσιωι της γης τουτο
συμβεβηκεναι· ει μη αρα καθαρσιον της γης οιεται την καλουμενην των γλωσσων
"συγχυσιν"· περι ης ο δυναμενος ευκαιροτερον διηγησεται, επαν το προκειμενον ηι
παραστησαι και τα της κατα τον τοπον ιστοριας, τινα εχοι λογον, και τα της περι
αυτου αναγωγης. Ἐπει δ' οιεται Μωυσεα, τον αναγραψαντα τα περι του πυργου και
της των διαλεκτων συγχυσεως, παραφθειροντα τα περι των Ἀλωεως υιων
ιστορουμενα τοιαυτα περι του πυργου αναγεγραφεναι, λεκτεον οτι τα μεν περι των
Ἀλωεως υιων ουκ οιμαι προ Ὁμηρου τινα ειρηκεναι, τα δε περι του πυργου, πολλωι
πρεσβυτερα Ὁμηρου αλλα και της των ελληνικων γραμ ματων ευρεσεως οντα, τον
Μωυσεα αναγεγραφεναι πειθομαι. Τινες ουν μαλλον τα τινων παραφθειρουσιν; Ἆρα
τα περι του πυργου οι περι Ἀλωεως υιων ιστορουντες, η τα των Ἀλωειδων ο τα περι
του πυργου και της συγχυσεως των διαλεκτων γραψας; Ἀλλα φαινεται τοις
αδεκαστοις ακροα ταις αρχαιοτερος Μωυσης ων Ὁμηρου. Και τα περι Σοδομων δε
και Γομορρων υπο Μωυσεως ιστορουμενα εν τηι Γενεσει, ως δια την αμαρτιαν πυρι
εξαφανισθεντων, παραβαλλει ο Κελσος τηι κατα τον Φαεθοντα ιστοριαι, ενι
σφαλματι, τωι περι του μη τετηρηκεναι τα της Μωυσεως αρχαιοτητος, ακολουθως
παντα ποιησας. Οι γαρ τα περι Φαεθοντος ιστορουντες εοικασι και Ὁμηρου νεωτεροι,
του πολλωι Μωυσεως νεωτερου. Ουκ αρνουμεθα ουν το καθαρσιον πυρ και την του
κοσμου φθοραν επι καθαιρεσει της κακιας και ανακαινωσει του παντος, λεγοντες
παρα των προφητων εκ των ιερων βιβλιων μεμαθηκεναι. Ἐπαν μεντοι, ως εν τοις
ανωτερω ειρηκαμεν, πολλα περι μελλοντων οι προφηται λεγοντες αποδεικνυωνται
περι πολλων παρεληλυ θοτων ηληθευκεναι και δειγμα διδοναι του θειον πνευμα εν
αυτοις γεγονεναι, δηλον οτι και περι των μελλοντων πιστευτεον αυτοις, μαλλον δε
τωι εν αυτοις θειωι πνευματι. 4.22 Και Χριστιανοι δε κατα τον Κελσον προστιθεντες
τινας λογους τοις υπο Ἰουδαιων λεγομενοις φασι δια τας των Ἰουδαιων αμαρτιας
ηδη πεπεμφθαι τον υιον του θεου, και οτι Ἰουδαιοι κολασαντες τον Ἰησουν και
χολην ποτισαντες επι σφας αυτους εκ θεου χολον επεσπασαντο. Ἐλεγχετω δη το
113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγομενον ως ψευδος ο βουλομενος, ει μη αναστατον το παντων Ἰουδαιων εθνος
γεγενηται ουδε μετα γενεαν ολην μιαν του ταυτα πεπονθεναι υπ' αυτων τον Ἰησουν·
τεσσα ρακοντα γαρ ετη και δυο οιμαι αφ' ου εσταυρωσαν τον Ἰησουν γεγονεναι επι
την Ἱεροσολυμων καθαιρεσιν. Και ουδε ποτε γε ιστορηται, εξ ου Ἰουδαιοι εισι,
τοσουτον αυτους χρονον εκβεβλησθαι της σεμνης αγιστειας και λατρειας,
κρατηθεντας υπο δυνατωτερων· αλλ' ει και ποτε εδοξαν δι' αμαρτιας καταλειπεσθαι,
ουδεν ηττον επεσκοπη θησαν και επανελθοντες τα ιδια απειληφασιν, ακωλυτως
ποιουντες τα νενομισμενα. Ἓν ουν των παρισταντων θειον τι και ιερον χρημα
γεγονεναι τον Ἰησουν εστι και το Ἰουδαιοις επ' αυτωι τοσαυτα και τοιαυτα πολλωι
ηδη συμβεβηκεναι χρονωι. Θαρρουντες δ' ερουμεν οτι ουδ' αποκατασταθησονται.
Ἄγος γαρ επραξαν το παντων ανοσιωτατον, τωι σωτηρι του γενους των ανθρωπων
επιβουλευσαντες εν τηι πολει, ενθα τα νενομισμενα συμβολα μεγαλων μυστηριων
εποιουν τωι θεωι. Ἐχρην ουν εκεινην την πολιν, οπου ταυτα πεπονθεν Ἰησους, αρδην
απολωλεναι και το Ἰουδαιων εθνος αναστατον γεγονεναι και επ' αλλους την του
θεου εις μακαριοτητα κλησιν μεταβεβηκεναι, τους Χριστιανους λεγω, εφ' ους
εληλυθεν η περι της ειλικρινους και καθαρας θεοσεβειας διδασκαλια, παραλαβοντας
νομους καινους και αρμοζοντας τηι πανταχου καθεστωσηι πολιτειαι· επει μη οι
προτερον δοθεντες ως ενι εθνει, υπο οικειων και ομοηθων βασιλευο μενωι, οιοι τε
ησαν παντες νυν επιτελεισθαι. 4.23 Μετα ταυτα συνηθως εαυτωι γελων το Ἰουδαιων
και Χριστιανων γενος παντας παραβεβληκε νυκτεριδων ορμαθωι η μυρμηξιν εκ
καλιας προελθουσιν η βατραχοις περι τελμα συνεδρευουσιν η σκωληξιν εν βορβορου
γωνιαι εκκλησιαζουσι και προς αλληλους διαφερομενοις, τινες αυτων ειεν αμαρ
τωλοτεροι, και φασκουσιν οτι παντα ημιν ο θεος προδηλοι και προκαταγγελλει, και
τον παντα κοσμον και την ουρανιον φοραν απολιπων και την τοσαυτην γην
παριδων ημιν μονοις πολιτευεται και προς ημας μονους επικηρυκευεται και πεμπων
ου διαλειπει και ζητων, οπως αει συνωμεν αυτωι. Και εν τωι αναπλασματι γε εαυτου
παραπλησιους ημας ποιει σκωληξι, φασκουσιν οτι ο θεος εστιν, ειτα μετ' εκεινον
ημεις υπ' αυτου γεγονοτες παντηι ομοιοι τωι θεωι, και ημιν παντα υποβεβληται, γη
και υδωρ και αηρ και αστρα, και ημων ενεκα παντα, και ημιν δουλευειν τετακται.
Λεγουσι δ' ετι παρ' αυτωι οι σκωληκες, ημεις δηλαδη, οτι νυν, επειδη τινες <εν> ημιν
πλημμελουσιν, αφιξεται θεος η πεμψει τον υιον, ινα καταφλεξηι τους αδικους, και οι
λοιποι συν αυτωι ζωην αιωνιον εχωμεν. Και επιφερει γε πασιν οτι ταυτα <μαλλον>
ανεκτα, σκωληκων και βατραχων, η Ἰουδαιων και Χριστιανων προς αλληλους
διαφερομενων. 4.24 Προς ταυτα δη πυνθανομεθα των αποδεχομενων τα ουτω καθ'
ημων ειρημενα και φαμεν· αρα παντας ανθρω πους ορμαθον ειναι νυκτεριδων η
μυρμηκας η βατραχους η σκωληκας υπολαμβανετε δια την του θεου υπεροχην; Ἢ
τους μεν αλλους ανθρωπους εις την προκειμενην εικονα μη παραλαμβανετε αλλα
δια το λογικον και τους καθεστωτας νομους τηρειτε αυτους ανθρωπους,
Χριστιανους δε και Ἰουδαιους δια τα μη αρεσκοντα υμιν αυτων δογματα
εξευτελιζοντες τουτοις τοις ζυοις παραβεβληκατε; Και οποτερον γε αν ειπητε προς
την πευσιν ημων, αποκρινουμεθα αποδεικνυναι πειρωμενοι ου δεοντως λελεχθαι
περι των παντων ανθρωπων η περι ημων τα τοιαυτα. Ἔστω γαρ υμας πρωτον λεγειν
οτι παντες ανθρωποι ως προς θεον τοις ευτελεσι τουτοις παραβαλλονται ζυοις, επει
μηδαμως εστιν αυτων η μικροτης συγκριτη τηι υπεροχηι του θεου. Ποια δη μικροτης;
Ἀποκρινασθε μοι, ω ουτοι. Ει μεν γαρ η των σωματων, ακουσατε οτι το υπερεχον και
το ενδεον ως προς αληθειαν δικαζουσαν ουκ εν σωματι κρινεται· ουτω γαρ γρυπες
και ελεφαντες ημων των ανθρωπων εσονται κρειττους, και γαρ μειζους και
ισχυροτεροι και πολυχρο νιωτεροι ουτοι· αλλ' ουδεις αν των ευ φρονουντων λεγοι
κρειττονα ειναι δια τα σωματα ταδε τα αλογα των λογικων –πολυ γαρ εις υπεροχην
114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναγει ο λογος το λογικον παρα παντα τα αλογα–αλλ' ουδε τα σπουδαια και
μακαρια, ειτε, ως υμεις φατε, οι αγαθοι δαιμονες ειτε, ως ημιν εθος ονομαζειν, οι του
θεου αγγελοι η αι οποιαιδηποτουν υπερε χουσαι των ανθρωπων φυσεις· αλλ' επει το
εν αυτοις λογικον τετελειωται και κατα πασαν αρετην πεποιωται. 4.25 Ει δε την του
ανθρωπου μικροτητα ου δια το σωμα εξευτελιζετε αλλα δια την ψυχην, ως ουσαν
υποδεεστεραν των λοιπων λογικων και μαλιστα σπουδαιων και δια τουθ'
υποδεεστεραν, επειπερ η κακια εστιν εν αυτηι, τι μαλλον οι εν Χριστιανοις φαυλοι
και οι εν Ἰουδαιοις κακως βιουντες ορμαθος εισι νυκτεριδων η μυρμηκες η
σκωληκες η βατραχοι, η οι εν τοις λοιποις εθνεσι μοχθηροι; Ὡς κατα τουτο πανθ'
οντιναουν, μαλιστα κεχυμενηι τηι κακιαι χρωμενον, νυκτεριδα και σκωληκα και
βατραχον και μυρμηκα ειναι ως προς τους λοιπους ανθρωπους. Καν ∆ημοσθενης τις
ουν ο ρητωρ ηι μετα της παραπλησιας εκεινωι κακιας και των απο κακιας αυτωι
πεπραγμενων, καν Ἀντιφων αλλος ρητωρ νομιζομενος ειναι, και την προνοιαν
αναιρων εν τοις επιγεγραμμενοις περι αληθειας παραπλησιως τηι Κελσου επιγραφηι·
ουδεν ηττον εισιν ουτοι σκωληκες εν βορβορου γωνιαι του της αμαθιας και αγνοιας
καλινδουμενοι. Καιτοι γε οποιον δη το λογικον ουκ αν ευλογως σκωληκι παραβαλ
λοιτο, αφορμας εχον προς αρετην. Αυται γαρ αι προς αυτην υποτυπωσεις ουκ εωσι
σκωληκι παραβαλλεσθαι τους δυναμει εχοντας την αρετην και τα σπερματα αυτης
παντηι απολεσαι ου δυναμενους. Ουκουν αναφαινεται οτι ουθ' οι ανθρωποι καθολου
σκωληκες αν ειεν ως προς θεον· ο γαρ λογος την αρχην εχων απο του παρα θεωι
λογου ουκ εαι το λογικον ζωιον παντηι αλλοτριον νομισθηναι θεου· ουτε μαλλον οι εν
Χριστιανοις και Ἰουδαιοις φαυλοι και ως προς το αληθες ου Χριστιανοι ουδε
Ἰουδαιοι, των λοιπων φαυλων παραβαλλοιντο εν γωνιαι βορβορου καλινδουμενοις
σκωληξιν. Ει δ' η του λογου φυσις ουδε τουτο παραδεξασθαι επιτρεπει, δηλονοτι ουχ
υβρισομεν την προς αρετην κατεσ κευασμενην ανθρωπινην φυσιν, καν δι' αγνοιαν
εξαμαρτανηι, ουδ' εξομοιωσομεν αυτην τοις τοιοισδε ζυοις. 4.26 Ει δε δια τα μη
αρεσκοντα Κελσωι Χριστιανων και Ἰουδαιων δογματα, <α> μηδε την αρχην
επιστασθαι φαινεται, ουτοι μεν σκωληκες και μυρμηκες οι δε λοιποι ου τοιουτοι,
φερε εξετασωμεν και τα αυτοθεν πασι προφαινομενα δογματα Χριστιανων και
Ἰουδαιων <συν> τοις των λοιπων ανθρωπων, ει μη αναφανειται τοις απαξ
παραδεχομενοις ειναι τινας ανθρωπους σκωληκας και μυρμηκας οτι σκωληκες μεν
και μυρμηκες και βατραχοι οι καταπεπτωκοτες απο της περι θεου υγιους υποληψεως
φαντασιαι δ' ευσεβειας ητοι αλογα ζωια η αγαλματα σεβοντες η και τα
δημιουργηματα, δεον εκ του καλλους αυτων θαυμαζειν τον πεποιηκοτα κακεινον
σεβειν, ανθρωποι δε και ει τι ανθρωπων τιμιωτερον οι δυνηθεντες αναβηναι
ακολουθουντες τωι λογωι απο λιθων και ξυλων αλλα και της νομιζομενης υλης ειναι
τιμιωτατης αργυρου και χρυσου, αναβαντες δε και απο των εν κοσμωι καλων επι τον
τα ολα ποιησαντα και εκεινωι εαυτους πιστευ σαντες και ως μονωι διαρκειν
δυναμενωι επι παντα τα οντα και εφοραν τους παντων λογισμους και ακουειν της
παντων ευχης τας ευχας εκεινωι αναπεμποντες και ως επι θεατου αυτου των
γινομενων παντα πραττοντες και ως επι ακροατου των λεγομενων φυλαττομενοι
λεγειν το μη αρεσκοντως απαγγελλομενον τωι θεωι. Ει μη αρα η τηλικαυτη ευσεβεια,
ουθ' υπο πονων ουθ' υπο κινδυνου θανατου ουθ' υπο λογικων πιθανοτητων
νικωμενη, ουδεν βοηθει τοις ανειληφοσιν αυτην προς το μηκετι αυτους
παραβαλλεσθαι σκωληξιν, ει και παρεβαλλοντο προ της τηλικαυτης ευσεβειας· αρα
γε οι νικωντες την δριμυτατην προς αφροδισια ορεξιν, πολλων ποιησασαν τους
θυμους μαλθακους και κηρινους, και δια τουτο νικωντες, επειπερ επεισθησαν μη
αλλως οικειωθηναι δυνασθαι τωι θεωι, εαν μη και δια σωφροσυνης αναβωσι προς
αυτον, σκωληκων ημιν δοκουσιν ειναι αδελφοι και μυρμηκων συγγενεις και
115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βατραχοις παραπλησιοι; Τι δε, το λαμπρον της δικαιοσυνης, τηρουσης το προς τον
πλησιον και ομογενη κοινωνικον και δικαιον και φιλανθρωπον και χρηστον, ουδεν
ανυει προς το μη ειναι νυκτεριδα τον τοιονδι; Οι δε περι τας ακολασιας
καλινδουμενοι, οποιοι εισιν οι πολλοι των ανθρωπων, και οι ταις χαμαιτυπαις
αδιαφορως προσιον τες διδασκοντες δε και μη παντως παρα το καθηκον τουτο
γινεσθαι ουκ εισιν εν βορβορωι σκωληκες; Και μαλιστα συγκρινομενοι τοις
διδαχθεισι μη αιρειν "τα μελη του Χριστου" και το υπο του λογου οικουμενον σωμα
και ποιειν αυτα "πορνης μελη", μαθουσι δε ηδη και οτι το του λογικου και τωι θεωι
των ολων ανακειμενου "σωμα" "ναος εστι" του προσκυνουμενου υπ' αυτων θεου,
τοιουτον απο της καθαρας περι του δημιουργου εννοιας γινομενον· οι και
φυλαττομενοι δια της παρανομου συνουσιας φθειρειν "τον ναον του θεου" ως εις
θεον ευσεβειαν ασκουσι την σωφροσυνην. 4.27 Και ουπω λεγω τα λοιπα εν
ανθρωποις κακα, ων ου ταχεως ουδ' οι φιλοσοφειν δοκουντες καθαρευουσι–πολλοι
γαρ και οι εν φιλοσοφιαι νοθοι–ουδε φημι πω οτι πολλα μεν εστι τα τοιαυτα παρα
τοις μητε Ἰουδαιοις μητε Χριστιανοις· ητοι δε ουδ' ολως υπαρχει εν Χριστιανοις, ει
κυριως εξεταζοις, τις ο Χριστιανος, η ει και ευρεθειη, αλλ' ουτι γε εν τοις
συνεδρευουσι και επι τας κοινας ευχας ερχομενοις και μη αποκλειομενοις απ'
αυτων· ει μη αρα τις σπανιως λανθανων εν τοις πολλοις ευρισκοιτο τοιουτος. Ου
σκωληκες ουν εκκλησιαζοντες εσμεν οι προς Ἰουδαιους ισταμενοι απο των
πεπιστευμενων αυτοις ειναι γραμματων ιερων και δεικνυντες τον τε
προφητευομενον επιδεδημηκεναι και δια τα μεγιστα αμαρτηματα εκεινους
εγκαταλελειφθαι και ημας, τους παραδεξαμενους τον λογον, ελπιδας εχειν παρα
θεωι τας αριστας εκ τε της εις αυτον πιστεως και του δυναμενου ημας οικειωσαι
αυτωι καθαρους απο πασης πονηριας και κακιας βιου. Ουχ απλως ουν, ει τις Ἰουδαιον
εαυτον η Χριστιανον αναγορευει, ουτος λεγοι αν οτι τον παντα κοσμον και την
ουρανιον φοραν ημιν μαλιστα πεποιηκεν ο θεος. Ἀλλ' ει τις, ως ο Ἰησους εδιδαξε,
καθαρος εστι "τηι καρδιαι" και πραιος και ειρηνοποιος και προθυμως υπομενων τους
δια την ευσεβειαν κινδυνους, ευλογως αν ο τοιουτος θαρροιη τωι θεωι, συνιεις δε και
τον εν ταις προφη τειαις λογον φησαι αν και το· παντα ταυτα ημιν τοις πιστευουσιν
ο θεος προδεδηλωκε και κατηγγειλεν. 4.28 Ἐπει δε πεποιηκεν ους ηγειται σκωληκας
Χριστιανους λεγοντας οτι την ουρανιον φοραν απολιπων ο θεος και την τοσαυτην
γην παριδων ημιν μονοις πολιτευεται και προς ημας επικηρυκευεται και πεμπων ου
διαλειπει και ζητων, οπως αει συνωμεν αυτωι, λεκτεον οτι τα μη λεγομενα προς
ημων περιτιθησιν ημιν, τοις και αναγινωσκουσι και γινωσ κουσιν οτι "Ἀγαπαι παντα
τα οντα ο θεος και ουδεν βδελυσ σεται ων εποιησεν· ουδε γαρ αν μισων τι
κατεσκευασεν." Ἀνεγνωμεν δε και το· "Φειδηι δε παντων, οτι σα εστι παντα,
φιλοψυχε. Το γαρ αφθαρτον <σου> πνευμα εστιν εν πασι· διο και τους
παραπιπτοντας κατ' ολιγον ελεγχεις, και εν οις αμαρτανουσιν υπομιμνησκων
νουθετεις." Πως δε δυναμεθα λεγειν την ουρανιον φοραν και τον παντα κοσμον
απολιποντα τον θεον και την τοσαυτην γην παριδοντα ημιν μονοις εμπολιτευεσθαι;
Οιτινες εν ταις ευχαις ευρομεν δειν τι λεγειν φρονουντας οτι "του ελεους κυριου
πληρης η γη", και "ελεος κυριου επι πασαν σαρκα", και οτι αγαθος ων ο θεος
"ανατελλει" "τον ηλιον αυτου επι πονηρους και αγαθους και βρεχει επι δικαιους και
αδικους", και ημας, ινα γενωμεθα αυτου υιοι, επι τα παραπλησια προ τρεπων και
διδασκων εις παντας ημας ανθρωπους κατα το δυνατον εκτεινειν τας ευποιΐας. Και
γαρ αυτος ειρηται "σωτηρ παντων ανθρωπων, μαλιστα πιστων", και ο Χριστος αυτου
"ιλασμος" ειναι "περι των αμαρτιων ημων, ου περι των ημετερων δε μονων αλλα
και περι ολου του κοσμου". Και ταχα μεν ου ταυτα, οσα ανεγραψεν ο Κελσος, αλλα
δε τινα ιδιωτικα ειποιεν αν Ἰουδαιων τινες, αλλ' ουτι γε και Χριστιανοι, οι
116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδαχθεντες οτι "Συνιστησι την εαυτου αγαπην εις ημας ο θεος, οτι ετι αμαρτωλων
οντων ημων Χριστος υπερ ημων απεθανε." Καιτοι γε "Μογις τις υπερ του δικαιου
αποθανειται· υπερ γαρ του αγαθου ταχα τις και τολμαι αποθανειν." Νυνι δε υπερ των
πανταχου αμαρτωλων, ινα καταλιπωσι την αμαρτιαν και πιστευσωσι τωι θεωι
εαυτους, επιδεδημηκεναι κεκηρυκται ο Ἰησους, πατριωι τινι τοις λογοις τουτοις
συνηθειαι και Χριστος ειναι λεγομενος του θεου. 4.29 Ταχα δε τινων παρηκουσεν ο
Κελσος οτι ο θεος εστιν, ειτα μετ' εκεινον ημεις, ους ωνομασε σκωληκας. Και ομοιον
ποιει τοις οληι αιρεσει φιλοσοφιας εγκαλουσι δια τινα λεγομενα υπο προπετους
μειρακιου, τριων ημερων φοιτησαντος εις φιλοσοφου και επαιρομενου κατα των
λοιπων ως ελαττονων και αφιλοσοφων. Ἴσμεν γαρ οτι πολλα εστιν ανθρωπου
τιμιωτερα, και ανεγνωμεν οτι "Ὁ θεος εστη εν συναγωγηι θεων", θεων δε ου των
προσκυνουμενων υπο των λοιπων–"παντες γαρ οι θεοι των εθνων δαι μονια"–, και
ανεγνωμεν οτι "Ὁ θεος" στας "εν συναγωγηι θεων εν μεσωι θεους διακρινει"· οιδαμεν
δε και οτι "Ειπερ εισι θεοι λεγομενοι, ειτ' εν ουρανωι ειτε επι γης, ωσπερ εισι θεοι
πολλοι και κυριοι πολλοι, αλλ' ημιν εις θεος ο πατηρ, εξ ου τα παντα και ημεις εις
αυτον, και εις κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα και ημεις δι' αυτου"· οιδαμεν
δε και τους αγγελους ουτως ειναι ανθρωπων κρειττονας ωστε τους ανθρωπους
τελειωθεντας ισαγγελους γινεσθαι· "Ἐν γαρ τηι αναστασει των νεκρων ουτε
γαμουσιν ουτ' εγγαμιζονται, αλλ' εισιν ως οι αγγελοι των ουρανων" οι δικαιοι και
γινονται "ισαγγελοι"· οιδαμεν δ' εν τηι διαταξει των ολων ειναι τινας τους καλου
μενους θρονους και αλλους κυριοτητας και αλλους εξουσιας και αλλους αρχας· και
ορωμεν οτι πολυ τουτων ημεις οι ανθρωποι απολειπομενοι ελπιδας εχομεν εκ του
καλως βιουν και παντα πραττειν κατα τον λογον αναβαινειν επι την τουτων
παντων εξομοιωσιν. Και τελευταιον επει "Μηπω εφανερωθη, τι εσομεθα, οιδαμεν
οτι, εαν φανερωθηι, εσομεθα ομοιοι τωι θεωι και οψομεθα αυτον, καθως εστιν". Ει δε
τις το λεγομενον υπο τινων, ειτε των νοουντων ειτε των μη συνιεντων αλλα
παρακουσαντων λογου υγιους, φασκοι, οτι ο θεος εστιν, ειτα μετ' εκεινον ημεις· και
τουτο γ' αν ερμηνευοιμι, το ημεις λεγων αντι του οι λογικοι και ετι μαλλον οι
σπουδαιοι λογικοι· καθ' ημας γαρ η αυτη αρετη εστι των μακαριων παντων, ωστε
και η αυτη αρετη ανθρωπου και θεου. ∆ιοπερ γινεσθαι "τελειοι, ως ο πατηρ ημων ο
ουρανιος τελειος εστι", διδασκομεθα. Ουδεις ουν καλος και αγαθος σκωληξ εστιν
εννηχομενος βορβορωι και ουδεις ευσεβης μυρμηξ και ουδεις δικαιος βατραχος, και
ουδεις τωι λαμπρωι φωτι της αληθειας καταυγαζομενος την ψυχην νυκτεριδι αν
ευλογως παραβαλλοιτο. 4.30 ∆οκει δε μοι παρακηκοεναι ο Κελσος και του "Ποιη
σωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και ομοιωσιν ημετεραν" και παρα τουτο πεποιηκεναι
τους σκωληκας λεγοντας οτι υπο του θεου γεγονοτες παντηι εσμεν αυτωι ομοιοι. Ει
μεντοι εγνωκει διαφοραν του "κατ' εικονα" θεου γεγονεναι τον ανθρωπον προς το
"καθ' ομοιωσιν", και οτι αναγεγραπται ειρηκεναι ο θεος· "Ποιησωμεν ανθρωπον
κατ' εικονα και ομοιωσιν ημετεραν", εποιησε δ' ο θεος τον ανθρωπον "κατ' εικονα"
θεου αλλ' ουχι και "καθ' ομοιωσιν" ηδη· ουκ αν εποιει ημας λεγοντας οτι παντηι
ομοιοι εσμεν τωι θεωι. Ου λεγομεν δ' οτι υποβεβληται ημιν και τα αστρα, επει η των
δικαιων λεγομενη αναστασις και υπο των σοφων νοουμενη παραβαλλεται ηλιωι και
σεληνηι και αστροις υπο του φασκοντος· "Ἄλλη δοξα ηλιου, και αλλη δοξα σεληνης,
και αλλη δοξα αστερων· αστηρ γαρ αστερος διαφερει εν δοξηι. Ουτως και η αναστασις
των νεκρων", και του ∆ανιηλ περι τουτων παλαι προφητευσαντος. Φησι δ' ημας
λεγειν οτι παντα ημιν δουλευειν τετακται, ταχα μεν ουκ ακουσας των εν ημιν
συνετων τοιαυτα λεγοντων ταχα δε και μη επισταμενος, πως λελεκται παντων ειναι
δουλον τον εν ημιν μειζονα. Και εαν μεν Ἕλληνες λεγωσιν· Ειθ' ηλιος μεν νυξ τε
δουλευει βροτοις, επαινεσαντες το λεγομενον και διηγουνται αυτο· επαν δε το
117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοιουτον η μη λεγηται η αλλως λεγηται, συκοφαντει ημας ο Κελσος και επι τουτοις.
Ἐλεγομεν δε παρα τωι Κελσωι ημεις, οι κατ' αυτον σκωληκες, οτι επει τινες εν ημιν
πλημμελουσιν, αφιξεται προς ημας ο θεος η πεμψει τον υιον εαυτου, ινα καταφλεξηι
τους αδικους, οι δε λοιποι βατραχοι συν αυτωι βιον αιωνιον εχωμεν. Και ορα πως ως
βωμολοχος την περι κρισεως θειαν απαγγελιαν και περι κολασεως μεν της "κατα
των αδικων" γερως δε του εις τους δικαιους εις χλευην και γελωτα και διασυρμον
ηνεγκεν ο σεμνος φιλοσοφος. Και επιλεγει πασι τουτοις ανεκτα ειναι μαλλον ταυτα
υπο σκωληκων και βατραχων λεγομενα η υπο Ἰουδαιων και Χριστιανων προς
αλληλους διαφερομενων απαγγελλομενα. Ἀλλ' ου μιμησομεθα γε αυτον ημεις ουδ'
ερουμεν τα παραπλησια περι των την των ολων φυσιν επαγγελλομενων ειδεναι
φιλοσοφων και προς αλληλους διαλεγομενων περι του, τινα τροπον συνεστη τα ολα
και γεγονεν ο ουρανος και γη και τα εν αυτοις παντα, και ως αι ψυχαι ητοι
αγεννητοι ουσαι και μη υπο θεου κτισθεισαι διακοσμουνται υπ' αυτου και αμειβουσι
σωματα, η συσπαρεισαι τοις σωμασιν επιδια μενουσιν η ουκ επιδιαμενουσιν.
Ἐδυνατο γαρ τις και ταυτα αντι του σεμνολογειν και αποδεχεσθαι την προαιρεσιν
των τωι εξεταζειν την αληθειαν εαυτους ανατεθεικοτων χλευαζων και κακολογων
φασκειν οτι σκωληκες εισιν ουτοι εν γωνιαι του εν τωι βιωι των ανθρωπων βορβορου
εαυτους μη μετρουντες και δια τουτο αποφαινομενοι περι των τηλικουτων ως
κατειληφοτες, και οτι λεγουσι διατεινομενοι ως τεθεωρηκοτες περι πραγματων, των
μη δυναμενων χωρις επιπνοιας κρειττονος και θειοτερας δυναμεως θεωρηθηναι.
"Ουδεις γαρ οιδεν ανθρωπων τα του ανθρωπου, ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν
αυτωι· ουτω και τα του θεου ουδεις εγνωκεν, ει μη το πνευμα του θεου." Ἀλλ' ου
μεμηναμεν ουδε την τηλικαυτην ανθρωπων συνεσιν, κοινοτερον δε λεγω συνεσιν,
ασχοληθεισαν ου περι τα των πολλων αλλα περι την εξετασιν της αληθειας,
κινημασι σκωληκων η αλλων τινων τοιουτων παραβαλλομεν· φιλαληθως δε περι
τινων μαρτυρουμεν ελληνων φιλοσοφων οτι επεγνωσαν τον θεον, επει "Ὁ θεος
αυτοις εφανερωσεν", ει και μη "ως θεον εδοξασαν η ηυχαριστησαν αλλ'
εματαιωθησαν εν τοις διαλογισμοις αυτων", και "φασκοντες ειναι σοφοι εμωραν
θησαν και ηλλαξαν την δοξαν του αφθαρτου θεου εν ομοιωματι εικονος φθαρτου
ανθρωπου και πετεινων και τετραποδων και ερπετων". 4.31 Μετα ταυτα βουλομενος
κατασκευαζειν οτι μηδεν των προειρημενων παρ' αυτωι ζυων διαφερουσιν Ἰουδαιοι
και Χριστιανοι φησιν Ἰουδαιους απ' Αιγυπτου δραπετας γεγονεναι, μηδεν πωποτε
αξιολογον πραξαντας, ουτ' εν λογωι ουτ' εν αριθμωι αυτους ποτε γεγενημενους. Περι
μεν ουν του μη δραπετας αυτους γεγονεναι μηδ' Αιγυπτιους αλλ' Ἑβραιους οντας
παρωικηκεναι εν τηι Αιγυπτωι, εν τοις ανωτερω ημιν λελεκται· ει δε το μητ' εν λογωι
μητ' εν αριθμωι αυτους γεγονεναι κατασκευαζεσθαι νομιζει εκ του μη πανυ τι την
περι αυτων ιστοριαν ευρισκεσθαι παρα τοις Ἕλλησι, φησομεν οτι ει τις ενατενισαι
τηι αρχηθεν αυτων πολιτειαι και τηι των νομων διαταξει, ευροι αν οτι γεγονασιν
ανθρωποι σκιαν ουρανιου βιου παραδεικνυντες επι γης· παρ' οις ουδεν αλλο θεος
νενομιστο η ο επι πασι, και ουδεις των εικονας ποιουντων επολιτευετο. Ουτε γαρ
ζωγραφος ουτ' αγαλματοποιος εν τηι πολιτειαι αυτων ην, εκβαλλοντος παντας τους
τοιουτους απ' αυτης του νομου, ινα μηδεμια προφασις ηι της των αγαλματων
κατασκευης, τους ανοητους των ανθρωπων επισπωμενης και καθελκουσης απο του
θεου εις γην τους οφθαλμους της ψυχης. Ἦν ουν παρ' αυτοις νομος και τοιουτος·
"Μη ανομησητε και ποιησητε υμιν εαυτοις γλυπτον ομοιωμα, πασαν εικονα
ομοιωμα αρσενικου η θηλυκου, ομοιωμα παντος κτηνους των οντων επι της γης,
ομοιωμα παντος ορνεου πτερωτου, ο πεταται υπο τον ουρανον, ομοιωμα παντος
ερπετου, ο ερπει επι της γης, ομοιωμα παντος ιχθυος, οσα εστιν εν τοις υδασιν
υποκατω της γης." Και εβουλετο γε ο νομος τηι περι εκαστου αληθειαι ομιλουντας
118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτους μη αναπλασσειν ετερα παρα την αληθειαν, ψευδομενα το αληθως αρσενικον
η το οντως θηλυκον η την κτηνων φυσιν η το ορνεων η το ερπετων γενος η το
ιχθυων. Σεμνον δε και μεγαλοφυες παρ' αυτοις και το "Μη αναβλεψας εις τον
ουρανον και ιδων τον ηλιον και την σεληνην και τους αστερας, παντα τον κοσμον
του ουρανου, πλανηθεις προσκυνησηις αυτοις και λατρευσηις αυτοις." Οια δε πολιτεια
ην ολου εθνους, παρ' ωι ουδε φαινεσθαι θηλυδριαν οιον τ' ην. Θαυμαστον δε και το
τα των νεων υπεκκαυματα, τας εταιρας, αναιρεισθαι απο της πολιτειας αυτων. Ἦν
δε και δικαστηρια των δικαιοτατων και αποδειξιν υγιους βιου πολλωι δεδωκοτων
χρονωι, πιστευο μενων τας κρισεις· οιτινες δια το καθαρον ηθος και το υπερ
ανθρωπον ελεγοντο ειναι θεοι πατριωι τινι Ἰουδαιων εθει. Και ην ιδειν εθνος ολον
φιλοσοφουν, και δια την προς το ακουειν των θειων νομων σχολην τα καλουμενα
σαββατα και αι λοιπαι παρ' αυτοις εορται εγινοντο. Τι δε δει λεγειν περι της ταξεως
των παρ' αυτοις ιερεων και θυσιων, μυρια συμβολα περιεχουσων τοις φιλομαθουσι
σαφηνιζομενα; 4.32 Ἀλλ' επει ουδεν βεβαιον εν ανθρωπινηι φυσει, εχρην κακεινην
την πολιτειαν κατα βραχυ καταφθειρομενην εκδιαι τηθηναι. Ἡ προνοια δε το
σεμνον του λογου αυτων αρμο ζοντως τοις πανταχου κατα τα δεομενα
μεταποιησεως μεταποιησασα, αντ' εκεινων τοις απο των πανταχου ανθρω πων
πιστευουσι παραδεδωκε την σεμνην κατα τον Ἰησουν θεοσεβειαν· οστις ου μονον
συνεσει αλλα και θειαι μοιραι κοσμηθεις και καταβαλων τον περι των επι γης
δαιμονων λογον, λιβανωτωι και αιματι και ταις απο της κνισσης αναθυμιασεσι
χαιροντων και τους ανθρωπους κατασπωντων δικην των μυθευομενων Τιτανων η
Γιγαντων απο της περι θεου εννοιας, αυτος ου φροντισας της επιβουλης αυτων,
επιβουλευοντων μαλιστα τοις βελτιοσιν, εθετο νομους, καθ' ους οι βιουντες
μακαριοι εσονται, μηδαμως τους δαιμονας δια των θυσιων κολακευοντες και παντηι
καταφρονουντες αυτων δια τον βοηθουντα του θεου λογον τοις ανω και προς θεον
βλεπουσι. Και επει ο θεος εβουλετο κρατησαι εν τοις ανθρωποις τον του Ἰησου
λογον, ουδεν δεδυνηνται δαιμονες, καιτοι γε παντα καλων κινησαντες, ινα μη
Χριστιανοι μηκετ' ωσι· τους τε γαρ βασιλευοντας και την συγκλητον βουλην και
τους αρχοντας πανταχου αλλα και τους δημους αυτους, ουκ αισθανομενους της
αλογου και πονηρας των δαιμονων ενεργειας, εξεταραξαν κατα του λογου και των
πιστευοντων εις αυτον· αλλ' ο παντων δυνατωτερος του θεου λογος, και
κωλυομενος ωσπερει τροφην προς το αυξειν το κωλυεσθαι λαμβανων, προβαινων
πλειονας ενεμετο ψυχας· θεος γαρ τουτ' εβουλετο. Ταυτα δ' ημιν ει και εν
παρεκβασει λελεκται, αλλα αναγκαιως οιμαι. Ἐβουλομεθα γαρ απαντησαι προς το
περι Ἰουδαιων υπο του Κελσου λεγομενον, οτι δη απ' Αιγυπτου δραπεται γεγονασι,
και οτι μηδεν πωποτ' αξιολογον οι ανθρωποι οι θεοφιλεις επραξαν. Ἀλλα και προς
το ουτ' εν λογωι ουτ' εν αριθμωι γεγονασι φαμεν οτι ως "γενος εκλεκτον" και
"βασιλειον ιερατευμα" αναχωρουντες και εκκλινοντες την προς τους πολλους
επιμιξιαν, ινα μη διαφθαρειεν τα ηθη, εφρουρουντο υπο της θειας δυναμεως· ουτ'
επιθυμουντες, ως οι πολλοι των ανθρωπων, προσλαβειν εαυτοις αλλας βασιλειας
ουτε καταλειπομενοι, ως δια την ολιγοτητα ευεπιβουλευτους αυτους γενεσθαι και
οσον επι τηι ολιγοτητι αρδην απολεσθαι. Και τουτ' εγινετο, οσον ετι ησαν αξιοι της
απο θεου φρουρας· οτε δ' εχρην αυτους ως ολον εθνος αμαρτανον δια πονων
επιστρεφεσθαι προς τον θεον αυτων, οτε μεν επι πλειον οτε δ' επ' ελαττον εγκατε
λειποντο, εως επι Ῥωμαιων την μεγιστην ποιησαντες αμαρτιαν εν τωι αποκτειναι
τον Ἰησουν τελεον εγκατε λειφθησαν. 4.33 Ἑξης δε τουτοις ο Κελσος επιτρεχων τα
απο της πρωτης βιβλου Μωυσεως, ητις επιγεγραπται Γενεσις, φησιν αναισχυντως
αρα επεχειρησαν γενεαλογειν αυτους απο πρωτης σπορας γοητων και πλανων
ανθρωπων, αμυδρας και αμφιβολους φωνας εν σκοτωι που κρυφιους επιμαρτυρο
119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μενοι και τοις αμαθεσι και ανοητοις παρεξηγουμενοι, και ταυτα μηδε πωποτ' εν
πολλωι τωι προσθεν χρονωι του τοιουδε μηδ' αμφισβητηθεντος. Πανυ δ' ασαφως εν
τουτοις δοκει μοι ειρηκεναι οπερ εβουλετο. Εικος δε και την κατα τον τοπον
ασαφειαν επιτετηδευκεναι αυτον, επειπερ εωρα ισχυρον τον λογον τον
κατασκευαζοντα απο τοιωνδι προγονων ειναι το Ἰουδαιων εθνος· παλιν τ' αυ
εβουληθη μη δοκειν αγνοειν πραγμα περι Ἰουδαιων και του γενους αυτων ουκ
ευκαταφρονητον. Σαφες δη οτι και γενεαλογουνται Ἰουδαιοι απο των τριων
πατερων του Ἀβρααμ και του Ἰσαακ και του Ἰακωβ· ων τοσουτον δυναται τα
ονοματα συναπτομενα τηι του θεου προσηγοριαι, ως ου μονον τους απο του εθνους
χρησθαι εν ταις προς θεον ευχαις και εν τωι κατεπαιδειν δαιμονας τωι ο θεος Ἀβρααμ
και ο θεος Ἰσαακ και ο θεος Ἰακωβ αλλα γαρ σχεδον και παντας τους τα των επωιδων
και μαγειων πραγματευομενους. Ευρισκεται γαρ εν τοις μαγικοις συγγραμμασι
πολλαχου η τοιαυτη του θεου επικλησις και παραληψις του του θεου ονοματος ως
οικειου τοις ανδρασι τουτοις εις τα κατα των δαιμονων. Ταυτ' ουν δοκει μοι, υπο
Ἰουδαιων και Χριστιανων προσαγομενα εις αποδειξιν του ιερους τινας ανδρας
γεγονεναι τον Ἀβρααμ και τον Ἰσαακ και τον Ἰακωβ, τους πατερας του
Ἰουδαιωνεθνους, μη παντηι μεν ηγνοηκεναι ο Κελσος ου μην σαφως εκτεθεισθαι,
επει μη εδυνατο απαντησαι προς τον λογον. 4.34 Πυνθανομεθα γαρ απαντων των
χρωμενων ταις τοιαυταις του θεου κατακλησεσιν· ειπατε ημιν, ω ουτοι, τις ο
Ἀβρααμ και πηλικος ο Ἰσαακ και ποιας δυναμεως γεγονεν ο Ἰακωβ, ως την θεος
προσηγοριαν αρμοζομενην αυτων τωι ονοματι τηλικασδε ποιειν δυναμεις; Και παρα
τινων μεμαθηκατε η δυνασθε μαθειν τα περι των ανδρων τουτων; Τις δε και
επραγματευσατο αναγραψαι την περι αυτους ιστοριαν, ειτε και αυτοθεν
σεμνυνουσαν εν τοις ρητοις τους ανδρας ειτε και δι' υπονοιων αινισσομενην τινα
μεγαλα και θαυμασια τοις θεωρησαι αυτα δυναμενοις; Ειτ' επαν πυθομενων ημων
μηδεις εχηι παραστησαι αφ' οιας δη ποτε ιστοριας, ειτε ελληνικης ειτε και
βαρβαρικης η ουχ ιστοριας αλλα τινος μυστικης αναγραφης τα περι των ανδρων
τουτων· ημεις προσοισομεν την επιγεγραμμενην Γενεσιν, περιεχουσαν τας πραξεις
των ανδρων τουτων και τους του θεου χρησμους προς αυτους, ερουμεν τε οτι μη
ποτε το και υφ' υμων παραλαμβανεσθαι τα ονοματα των τριων τουτων γεναρχων
του εθνους, τηι εναργειαι καταλαμβανοντων ουκ ευκατα φρονητα ανυεσθαι εκ της
κατεπικλησεως αυτων, παριστησι το θειον των ανδρων; Ους ουδαμοθεν η απο των
ιερων παρα Ἰουδαιοις βιβλιων παραλαμβανομεν. Ἀλλα γαρ και ο θεος του Ἰσραηλ
και ο θεος των Ἑβραιων και ο θεος ο καταποντωσας εν τηι ερυθραι θαλασσηι τον
Αιγυπτιων βασιλεα και τους Αιγυπτιους πολλακις ονομαζεται παραλαμβανομενος
κατα δαιμονων η τινων πονηρων δυναμεων. Μανθανομεν δε την περι τα
ονομαζομενα ιστοριαν και την των ονοματων ερμηνειαν απο Ἑβραιων, των τοις
πατριοις γραμμασι και τηι πατριωι διαλεκτωι ταυτα σεμνυνοντων και διηγουμενων·
πως ουν Ἰουδαιοι ατε επιχειρησαντες εαυτους γενεαλογειν απο πρωτης σπορας
τουτων, ους γοητας και πλανητας ανθρωπους υπειληφεν ειναι ο Κελσος,
αναισχυντως επιχειρουσιν εαυτους και την αρχην αυτων επι τουτους αναγειν, ων τα
ονοματα εβραικα τυγχανοντα μαρτυρει Ἑβραιοις, τα ιερα αυτων βιβλια εν Ἑβραιων
εχουσι διαλεκτωι και γραμμασιν, οτι οικειον εστι το εθνος αυτων τοις ανδρασι
τουτοις; Και γαρ μεχρι του δευρο τα ιουδαικα ονοματα, της Ἑβραιων εχομενα
διαλεκτου, ητοι απο των γραμματων αυτων εληφθη η και απαξαπλως απο των
σημαινομενων υπο της Ἑβραιων φωνης. 4.35 Και ορα ο εντυγχανων τηι Κελσου
γραφηι ει μη ταυτ' αινιττεται το και επεχειρησαν γενεαλογησαι αυτους απο πρωτης
σπορας γοητων και πλανων ανθρωπων, αμυδρας και αμφιβολους φωνας εν σκοτωι
που κρυφιους επιμαρτυ ρομενοι. Κρυφια γαρ και ουκ εν φωτι και γνωσει πολλων
120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστι τα ονοματα ταυτα, καθ' ημας μεν ουκ αμφιβολα, καν υπο των αλλοτριων της
ημετερας θεοσεβειας παραλαμβανη ται· κατα δε Κελσον, ου παρισταντα το των
φωνων αμφι βολον, ουκ οιδ' οπως παρερριπται. Καιτοι γε εχρην αυτον, ειπερ
ευγνωμονως ανατρεπειν εβουλετο ην ωιηθη αναισχυν τοτατα παρειληφθαι
γενεαλογιαν Ἰουδαιοις αυχουσι τον Ἀβρααμ και τους απ' αυτου, ολα εκθεσθαι τα
κατα τον τοπον και προτερον συναγορευσαι ηι ενομιζε πιθανοτητι και μετα τουτο
γενναιως ανατρεψαι τηι φαινομενηι αυτωι αληθειαι και τοις υπερ αυτης λογιοις τα
κατα τον τοπον. Ἀλλ' ουτε Κελσος ουτ' αλλος τις δυνησεται τα περι φυσεως
ονοματων εις δυναμεις παραλαμβανομενων διαλαμβανων τον ακριβη περι τουτων
παραστησαι λογον και ελεγξαι, ως ευκαταφρο νητοι γεγονασιν ανθρωποι, ων και αι
ονομασιαι μονον ου παρα τοις οικειοις μονοις αλλα και παρα τοις αλλοτριοις
δυνανται. Ἔδει δ' αυτον παραθεσθαι, πως ημεις μεν τοις αμαθεσι και ανοητοις
παρεξηγουμενοι τα περι των ονοματων τουτων απατωμεν, ως οιεται, τους
ακουοντας, αυτος δε, ο αυχων ειναι μη αμαθης μηδε ανοητος, την αληθη λεγει περι
τουτων ερμηνειαν. Παρερριψε δ' εν τοις κατα τα ονοματα ταυτα, αφ' ων
γενεαλογουνται Ἰουδαιοι, οτι ουδε πωποτ' εν πολλωι τωι προσθεν χρονωι
αμφισβητησις γεγενηται περι των τοιωνδε ονοματων, αλλα νυν Ἰουδαιοι προς
ετερους τινας, ους ουκ ωνομασε, περι τουτων αμφισβητουσι. ∆εικνυτω γαρ ο
βουλομενος, τινες οι επιδικαζομενοι και καν πιθανοτητι χρωμενοι κατα Ἰουδαιων
προς το μη υγιως μεν Ἰουδαιους και Χριστιανους τα περι τουτων απαγγελλειν, καθ'
ων κειται τα ονοματα, ετερους δ' ειναι τους <τα> σοφωτατα και τα αληθεστατα περι
τουτων διειληφοτας. Ἀλλα πεπεισ μεθα οτι ου δυνησονται το τοιουτον ποιησαι
τινες, εναργους οντος του τα ονοματα απο της Ἑβραιων ειληφθαι διαλεκτου, παρα
μονοις Ἰουδαιοις ευρισκομενης. 4.36 Μετα ταυτα ο Κελσος εκτιθεμενος τα απο της
εξω του θειου λογου ιστοριας, τα περι των επιδικασαμενων ανθρωπων της
αρχαιοτητος, οιον Ἀθηναιων και Αιγυπτιων και Ἀρκαδων και Φρυγων, και γηγενεις
τινας παρα σφισιν γεγονεναι λεγοντων και τεκμηρια τουτων παρεχομενων
εκαστων, φησιν ως αρα Ἰουδαιοι εν γωνιαι που της Παλαισ τινης συγκυψαντες,
παντελως απαιδευτοι και ου προακη κοοτες παλαι ταυτα Ἡσιοδωι και αλλοις μυριοις
ανδρασιν ενθεοις υμνημενα, συνεθεσαν απιθανωτατα και αμουσοτατα, ανθρωπον
τινα υπο χειρων θεου πλασσομενον τε και εμφυ σωμενον και γυναιον εκ της
πλευρας και παραγγελματα του θεου και οφιν τουτοις αντιπρασσοντα και
περιγινομενον των θεου προσταγματων τον οφιν, μυθον τινα ως γραυσι
διηγουμενοι και ποιουντες ανοσιωτατα τον θεον, ευθυς απ' αρχης ασθενουντα και
μηδ' εν' ανθρωπον, ον αυτος επλασε, πεισαι δυναμενον. ∆ια τουτων δη ο πολυΐστωρ
και πολυμαθης και Ἰουδαιοις και Χριστιανοις αμαθιαν εγκαλων και απαι δευσιαν
Κελσος σαφως παριστησι, τινα τροπον ακριβως ᾔδει τους εκαστου συγγραφεως
χρονους, ελληνος και βαρβαρου· ος γε οιεται Ἡσιοδον και αλλους μυριους, ους
ονομαζει ανδρας ενθεους, πρεσβυτερους ειναι Μωυσεως και των τουτου γραμματων,
Μωυσεως, του αποδεικνυμενου πολλωι των Ἰλιακων πρεσβυτερου. Ουκ Ἰουδαιοι ουν
συνεθεσαν απιθανωτατα και αμουσοτατα τα περι τον γηγενη ανθρωπον, αλλ' οι
κατα Κελσον ανδρες ενθεοι, Ἡσιοδος και οι αλλοι αυτου μυριοι, τους πολλωι
πρεσβυτερους και σεμνοτατους εν τηι Παλαιστινηι λογους μητε μαθοντες μητ'
ακηκοοτες, τοιαυτας εγραψαν ιστοριας περι των αρχαιων, Ἠοιας και Θεογονιας,
γενεσιν το οσον εφ' εαυτοις περιτιθεντες θεοις, και αλλα μυρια. Ευλογως <ουν>
εκβαλλει της εαυτου πολιτειας Πλατων ως επιτριβοντας τους νεους τον Ὅμηρον και
τους τοιαυτα γραφοντας ποιηματα. Ἀλλα Πλατων μεν δηλος εστι μη φρονησας
ενθεους γεγονεναι ανδρας τους τοιαυτα ποιηματα καταλελοιποτας· ο δε κρινειν
μαλλον Πλατωνος δυναμενος, ο επικουρειος Κελσος, ει γε ουτος εστι και ο κατα
121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστιανων αλλα δυο βιβλια συνταξας, ταχα ημιν φιλονεικων ους μη εφρονει
ενθεους ενθεους ωνομασεν. 4.37 Ἐγκαλει δ' ημιν ως υπο χειρων θεου πλασθεντα
εισαγαγουσιν ανθρωπον, του μεν της Γενεσεως βιβλιου ουτ' επι της ποιησεως του
ανθρωπου ουτ' επι της πλασεως χειρας παραλαβοντος θεου, του δε Ἰωβ και του
∆αυιδ ειποντων το· "Αι χειρες σου εποιησαν με και επλασαν με", περι ων "πολυς" "ο
λογος" εις το παραστησαι τα νενοημενα τοις ταυτα ειρηκοσιν ου μονον περι
διαφορας ποιησεως και πλασεως αλλα και περι χειρων θεου· ας οι μη νοησαντες και
τας τοιαυτας απο των θειων γραφων φωνας οιονται ημας τοιουτον σχημα
περιτιθεναι τωι επι πασι θεωι οποιον εστι το ανθρωπινον, καθ' ους και πτερυγας
ακολουθον νομιζειν ημας ειναι εν τωι σωματι του θεου, επει και ταυτα λεγουσιν αι
κατα το ρητον περι του θεου ημων γραφαι. Ταυτα δε νυν ερμηνευειν ουκ απαιτει η
προκειμενη πραγ ματεια· προηγουμενως γαρ εν τοις εις την Γενεσιν εξηγη τικοις
ταυθ' ημιν κατα το δυνατον εξητασται. Ειθ' ορα κακοηθειαν του Κελσου εν τοις εξης.
Της γαρ γραφης ημων λεγουσης επι της του ανθρωπου πλασεως· "Και ενεφυσησεν
εις το προσωπον αυτου πνοην ζωης, και εγενετο ο ανθρωπος εις ψυχην ζωσαν", ο δε
κακοηθως διασυρειν βουλομενος το "ενεφυσησεν εις το προσωπον αυτου πνοην
ζωης", οπερ ουδε νενοηκε τινα τροπον λελεκται, ανεγραψεν οτι συνεθεσαν
ανθρωπον υπο χειρων θεου πλασσο μενον <και εμφυσωμενον>, ινα το εμφυσωμενον
παραπλησιως τις νομισας λελεχθαι τοις εμφυσωμενοις ασκοις γελασηι το
"ενεφυσησεν εις το προσωπον αυτου πνοην ζωης" τροπικως ειρημενον και δεομενον
διηγησεως, παριστασης μεταδεδω κεναι τον θεον του αφθαρτου πνευματος τωι
ανθρωπωι· καθο λελεκται· "Το δε αφθαρτον σου πνευμα εστιν εν πασιν". 4.38 Ειτ'
επει προκειμενον ην αυτωι κακηγορειν τα γεγραμμενα, διεχλευασε και το "Ἐπεβαλεν
ο θεος εκστασιν επι τον Ἀδαμ, και υπνωσε. Και ελαβε μιαν των πλευρων αυτου και
ανεπληρωσε σαρκα αντ' αυτης· και ωικοδομησε την πλευραν, ην ελαβεν απο του
Ἀδαμ, εις γυναικα" και τα εξης, ουδε την λεξιν εκθεμενος, δυναμενην επιστησαι τον
ακουοντα οτι μετα τροπολογιας ειρηται. Και ουκ ηθελησε γε προσποιησασθαι
αλληγορεισθαι τα τοιαυτα, καιτοι γε εν τοις εξης λεγων οτι οι επιεικεστεροι
Ἰουδαιων τε και Χριστιανων επι τουτοις αισχυνομενοι πειρωνται πως αλληγορειν
αυτα. Ἔστι δ' ειπειν προς αυτον· αρα τα μεν τωι ενθεωι σου Ἡσιοδωι ειρημενα εν
μυθου σχηματι περι της γυναικος αλληγορειται, ως αρα δεδοται αυτη τοις
ανθρωποις υπο του ∆ιος "κακον" "αντι του πυρος"· η δ' απο της πλευρας του μετ'
"εκστασιν" κοιμηθεντος ληφθεισα γυνη και οικοδομηθεισα υπο του θεου χωρις
παντος λογου και τινος επικρυψεως λελεχθαι σοι φαινεται; Ἀλλ' ουκ ευγνωμον
εκεινα μεν μη γελαν ως μυθον αλλα, θαυμαζειν ως εν μυθωι φιλοσοφουμενα, ταυτα
δε μονηι τηι λεξει την διανοιαν εναπερεισαντα μυχθιζειν και μηδενος λογου νομιζειν
εχεσθαι. Ει γαρ ψιλης ενεκεν λεξεως χρη κατηγορειν των εν υπονοιαις λελεγμενων,
ορα ει μη τα Ἡσιοδου μαλλον γελωτα μελλει οφλειν, ανδρος, ως φης, ενθεου
τοιαυτα γραψαντος· Τον δε χολωσαμενος προσεφη νεφεληγερετα Ζευς· Ἰαπετιονιδη,
παντων περι μηδεα ειδως, χαιροις πυρ κλεψας και εμας φρενας ηπεροπευσας, σοι τ'
αυτωι μεγα πημα και ανδρασιν εσσομενοισι. Τοις δ' εγω αντι πυρος δωσω κακον, ωι
κεν απαντες τερπωνται κατα θυμον εον κακον αμφαγαπωντες. Ὣς εφατ'· εκ δ'
ετελεσσε πατηρ ανδρων τε θεων τε Ἥφαιστον δ' εκελευσε περικλυτον οττι ταχιστα
γαιαν υδει φυρειν, εν δ' ανθρωπου θεμεν αυδην και σθενος, αθανατοις δε θεοις εις
ωπα εΐσκειν παρθενικης καλον ειδος επηρατον· αυταρ Ἀθηνην εργα διδασκεμεναι,
πολυδαιδαλον ιστον υφαινειν· και χαριν αμφιχεαι κεφαληι χρυσην Ἀφροδιτην και
ποθον αργαλεον και γυιοκορους μελεδωνας· εν δε θεμεν κυνεον τε νοον και
επικλοπον ηθος <Ἑρμειην ηνωγε, διακτορον αργειφοντην.> Ὣς εφαθ'· οι δ' επιθοντο
∆ιι Κρονιωνι ανακτι. <Αυτικα δ' εκ γαιης πλασσεν κλυτος Ἀμφιγυηεις παρθενωι
122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιδοιηι ικελον Κρονιδεω δια βουλας· ζωσε δε και κοσμησε θεα γλαυκωπις Ἀθηνη·>
αμφι δε οι Χαριτες τε θεαι και ποτνια Πειθω ορμους χρυσειους εθεσαν <χροΐ·> αμφι
δε τηνδε Ὧραι καλλικομοι στεφον ανθεσιν ειαρινοισιν· παντα δε <οι> χροι κοσμον
εφηρμοσε Παλλας Ἀθηνη· εν δ' αρα οι στηθεσσι διακτορος αργειφοντης ψευδεα θ'
αιμυλιους τε λογους και επικλοπον ηθος τευξε ∆ιος βουληισι βαρυκτυπου· εν δ' αρα
φωνην θηκε θεων κηρυξ, ονομηνε δε τηνδε γυναικα Πανδωρην, οτι παντες Ὀλυμπια
δωματ' εχοντες δωρον εδωρησαν, πημ' ανδρασιν αλφηστηισι. Γελοιον δ' αυτοθεν και
το περι του πιθου λεγομενον, οτι Πριν μεν γαρ ζωεσκον επι χθονι φυλ' ανθρωπων
νοσφιν ατερ τε κακων και ατερ χαλεποιο πονοιο νουσων τ' αργαλεων, αι τ' ανδρασι
κηρας εδωκαν. Ἀλλα γυνη χειρεσσι πιθου μεγα πωμ' αφελουσα εσκεδασ'·
ανθρωποισι δ' εμησατο κηδεα λυγρα. Μουνη δ' αυτοθι Ἐλπις εν αρρηκτοισι δομοισιν
ενδον εμιμνε πιθου υπο χειλεσιν, ουδε θυραζε εξεπτη· προσθεν γαρ επεμβαλε πωμα
πιθοιο. Προς δε τον ταυτα σεμνως αλληγορουντα, ειτ' επιτυγ χανοντα εν τηι
αλληγοριαι ειτε και μη, ερουμεν· αρα μονοις Ἕλλησιν εν υπονοιαι εξεστι φιλοσοφειν,
αλλα και Αιγυπτιοις, και οσοι των βαρβαρων σεμνυνονται επι μυστηριοις και
αληθειαι· μονοι δε Ἰουδαιοι εδοξαν σοι και ο τουτων νομοθετης και οι συγγραφεις
παντων ανθρωπων ειναι ανοητοτατοι, και μονον τουτο το εθνος ουδεμιας δυναμεως
θεου μετειληφεναι, το ουτως μεγαλοφυεστατα δεδιδαγμενον αναβαινειν επι την
αγενητον του θεου φυσιν κακεινωι μονωι ενοραν και τας απ' αυτου μονου ελπιδας
προσδοκαν; 4.39 Ἐπει δε και τα περι τον οφιν ως αντιπρασσοντα τοις του θεου προς
τον ανθρωπον παραγγελμασιν ο Κελσος κωμωιδει, μυθον τινα παραπλησιον τοις
παραδιδομενοις ταις γραυσιν υπολαβων ειναι τον λογον, και εκων ουτε τον θεου
"παραδεισον" ωνομασεν ουδ' ως πεφυτευκεναι λεγεται "ο θεος" "εν Ἐδεμ κατ'
ανατολας" και μετα τουτο εξανατεταλκεναι "εκ της γης παν ξυλον ωραιον εις
ορασιν και καλον εις βρωσιν και το ξυλον της ζωης εν μεσωι τωι παραδεισωι και το
γνωστον καλου και πονηρου ξυλον" και τα επι τουτοις ειρημενα, δυναμενα αυτοθεν
κινησαι τον ευμενως εντυγχανοντα, οτι παντα ταυτα ουκ ασεμνως τροπο λογειται·
φερε αντιπαραθωμεν εκ του Συμποσιου Πλατω νος τα ειρημενα περι του Ἔρωτος τωι
Σωκρατει και ως σεμνοτερωι παντων των εν τωι Συμποσιωι ειποντων περι αυτου τωι
Σωκρατει περιτεθεντα. Ουτω δ' εχει η Πλατωνος λεξις· "Ὅτ' εγενετο η Ἀφροδιτη,
ειστιωντο οι θεοι, οι τε αλλοι και ο της Μητιδος υιος Πορος. Ἐπειδη δε εδει πνησαν,
προσαιτησουσα οιον δη ευωχιας ουσης αφικετο η Πενια και ην περι τας θυρας. Ὁ ουν
Πορος μεθυσθεις του νεκταρος–οινος γαρ ουπω ην–εις τον του ∆ιος κηπον εισελθων
βεβαρημενος ευδεν. Ἡ ουν Πενια επιβουλευουσα δια την αυτης αποριαν παιδιον
ποιησασθαι εκ του Πορου, κατακλινεται τε παρ' αυτωι και εκυησε τον Ἔρωτα. ∆ιο δη
και της Ἀφροδιτης ακολουθος θεραπων γεγονεν ο Ἔρως, γεννηθεις εν τοις εκεινης
γενεθλιοις και αμα φυσει εραστης ων περι το καλον, και της Ἀφροδιτης καλης
ουσης. Ἅτε ουν Πορου και Πενιας υιος ων ο Ἔρως εν τοιαυτηι τυχηι καθεστηκε.
Πρωτον μεν πενης αει εστι και πολλου δει απαλος τε και καλος, οιον οι πολλοι
οιονται, αλλα σκληρος και αυχμηρος και ανυποδητος και αοικος, χαμαιπετης αει ων
και αστρωτος, επι θυραις και εν οδοις υπαιθριος κοιμω μενος, την της μητρος φυσιν
εχων αει ενδειαι ξυνοικος. Κατα δ' αυ τον πατερα επιβουλος εστι τοις καλοις και τοις
αγαθοις, ανδρειος ων και ιτης και συντονος, θηρευτης δεινος, αει προσπλεκων
μηχανας και φρονησεως επιθυμητης και ποριμος, φιλοσοφων δια παντος του βιου,
δεινος γοης και φαρμακευς και σοφιστης· και ουτε ως αθανατος πεφυκεν ουτε ως
θνητος, αλλα τοτε μεν της αυτης ημερας θαλλει και ζηι, οταν ευπορησηι, τοτε δ'
αποθνηισκει, παλιν δ' αναβιωσ κεται δια την του πατρος φυσιν. Το δε ποριζομενον
αει υπεκρει, ωστε ουτ' απορει Ἔρως ποτε ουτε πλουτει. Σοφιας δ' αυ και αμαθιας εν
μεσωι εστιν." Ἄρα γαρ οι εντυγχανοντες τουτοις εαν μεν την κακοηθειαν του Κελσου
123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μιμωνται, οπερ Χριστιανων απειη, καταγελα σονται του μυθου και εν χλευηι
θησονται τον τηλικουτον Πλατωνα· εαν δε τα εν μυθου σχηματι λεγομενα
φιλοσοφως εξεταζοντες δυνηθωσιν ευρειν το βουλημα του Πλατωνος,
<θαυμασονται> τινα τροπον δεδυνηται τα μεγαλα εαυτωι φαι νομενα δογματα
κρυψαι μεν δια τους πολλους εν τωι του μυθου σχηματι, ειπειν δ' ως εχρην τοις
ειδοσιν απο μυθων ευρισκειν το περι αληθειας του ταυτα συνταξαντος βουλημα.
Τουτον δε τον παρα Πλατωνι μυθον εξεθεμην δια "τον" παρ' αυτωι "του ∆ιος κηπον",
παραπλησιον τι εχειν δοκουντα τωι παραδεισωι του θεου, και την Πενιαν, τωι εκει
οφει παραβαλλομενην, και τον υπο της Πενιας επιβουλευομενον Πορον τωι
ανθρωπωι επιβουλευομενωι υπο του οφεως. Ου πανυ δε δηλον, ποτερον κατα
συντυχιαν επιπεπτωκε τουτοις ο Πλατων η, ως οιονται τινες, εν τηι εις Αιγυπτον
αποδημιαι συντυχων και τοις τα Ἰουδαιων φιλοσοφουσι και μαθων τινα παρ' αυτων
τα μεν τινα τετηρηκε τα δε παρεποιησε, φυλαξαμενος προσκοψαι τοις Ἕλλησιν εκ
του παντηι τα της Ἰουδαιων τηρησαι σοφιας, διαβεβλημενων παρα τοις πολλοις δια
το ξενιζον των νομων και την ιδιοτροπον κατ' αυτους πολιτειαν. Ουτε δε τον
Πλατωνος μυθον ουτε τα περι τον οφιν και τον παραδεισον του θεου και οσα εν
αυτωι αναγεγραπται γεγο νεναι νυν καιρος ην διηγησασθαι· προηγουμενως γαρ εν
τοις εξηγητικοις της Γενεσεως, ως οιον τ' ην, εις ταυτα επραγματευσαμεθα. 4.40
Ἐπαν δε φασκηι ως αρα ανοσιωτατα τον θεον, ευθυς και απ' αρχης ασθενουντα και
μηδ' ενα ανθρωπον, ον αυτος επλασε, πεισαι δυναμενον, εισηγαγεν ο Μωυσεως
λογος, και προς τουτο φησομεν οτι ομοιον εστι το λεγομενον, ως ει τις ενεκαλει επι
τηι της κακιας συστασει, ην ουδε απο ενος ανθρωπου δεδυνηται κωλυσαι ο θεος,
ωστε καν ενα τινα ανθρωπον ευρεθηναι αρχηθεν αγευστον κακιας γεγενη μενον. Ὡς
γαρ περι τουτου οις μελει απολογεισθαι περι προνοιας απολογουνται ου δι' ολιγων
ουδε δι' ευκαταφρο νητων, ουτω δε και περι του Ἀδαμ και περι της αμαρτιας αυτου
φιλοσοφησουσιν οι εγνωκοτες οτι καθ' ελλαδα φωνην ο Ἀδαμ ανθρωπος εστι, και εν
τοις δοκουσι περι του Ἀδαμ ειναι φυσιολογει Μωυσης τα περι της του ανθρωπου
φυσεως. Και "γαρ εν τωι Ἀδαμ", ως φησιν ο λογος, "παντες αποθνηισκουσι", και
κατεδικασθησαν εν "τωι ομοιωματι της παραβασεως Ἀδαμ", ουχ ουτως περι ενος
τινος ως περι ολου του γενους ταυτα φασκοντος του θειου λογου. Και γαρ εν τηι των
λεγομενων ως περι ενος ακολουθιαι η αρα του Ἀδαμ κοινη παντων εστι· και τα κατα
της γυναικος ουκ εστι καθ' ης ου λεγεται. Και ο εκβαλλομενος δε εκ του παραδεισου
ανθρωπος μετα της γυναικος, τους "δερματινους" ημφιεσμενος "χιτωνας", ους δια
την παραβασιν των ανθρωπων εποιησε τοις αμαρ τησασιν ο θεος, απορρητον τινα
και μυστικον εχει λογον, υπερ την κατα Πλατωνα καθοδον της ψυχης, πτερορρυου
σης και δευρο φερομενης, "εως αν στερεου τινος λαβηται". 4.41 Ἑξης δε τοιαυτα
φησιν· Ειτα κατακλυσμον τινα και κιβωτον αλλοκοτον, απαντα ενδον εχουσαν, και
περιστεραν τινα και κορωνην αγγελους, παραχαραττοντες και ραιδιουρ γουντες τον
∆ευκαλιωνα· ου γαρ οιμαι προσεδοκησαν οτι ταυτ' εις φως προεισιν, αλλ' ατεχνως
παισι νηπιοις εμυθολογησαν. Και εν τουτοις δη ορα την αφιλοσοφον απεχθειαν του
ανδρος προς την αρχαιοτατην Ἰουδαιων γραφην. Ου γαρ εχων την περι
κατακλυσμου ιστοριαν κακολογειν ουδ' επιστησας οις εδυνατο λεγειν κατα της
κιβωτου και των μετρων αυτης, και ως ουχ οιον τ' ην κατα τον των πολλων νουν
εκλαμβανοντα τα περι των "τριακο σιων" του μηκους "της κιβωτου" "πηχεων" "και
πεντηκοντα" του πλατους "και τριακοντα" του υψους φασκειν αυτην κεχωρηκεναι
τα επι γης ζωια, καθαρα μεν ανα τεσσαρα και δεκα ακαθαρτα δε ανα τεσσαρα· απλως
ειπεν αλλοκοτον, παντ' εχουσαν ενδον. Τι γαρ το αλλοκοτον αυτης, εκατον ετεσιν
ιστορουμενης γεγενησθαι και συναγο μενης απο των "τριακοσιων" του μηκους
"πηχεων" και των "πεντηκοντα" του πλατους, εως οι του υψους πηχεις "τριακοντα"
124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταληξουσιν εις ενα πηχυν μηκους και πλατους; Πως δ' ουχι μαλλον θαυμαστον ην
το κατασ κευασμα και μεγιστηι πολει εοικος τωι δυναμει λεγεσθαι τα μετρα, ως εννεα
μεν ειναι μυριαδων το μηκος κατα την βασιν κατα δε το πλατος δισχιλιων
πεντακοσιων; Πως δ' ουκ ην θαυμασαι την επινοιαν του ερηρεισμενην γενεσθαι και
δυναμενην υπομειναι χειμωνα κατακλυσμου ποιητικον; Και γαρ ου πισσηι ουδ' αλληι
τινι τοιαυτηι υληι, ασφαλτωι δε στερρως εκεχριστο. Πως δ' ου θαυμαστον το ζωπυρα
παντος γενους εισαγεσθαι ενδον προνοιαι θεου, ιν' εχηι παντων σπερματα ζυων
παλιν η γη, του θεου δικαιοτατωι ανδρι χρησαμενου, πατρι εσομενωι των μετα τον
κατακλυσμον; 4.42 Ἔρριψε δ' ο Κελσος τα περι της περιστερας, ινα δοξηι
ανεγνωκεναι το βιβλιον την Γενεσιν, ουδεν δυνηθεις ειπειν προς το ελεγξαι
πλασματωδες το κατα την περιστεραν. Ειθ' ως εθος αυτωι εστιν επι το γελοιοτερον
μεταφραζειν τα γεγραμμενα, "τον κορακα" εις κορωνην μετειληφε και οιεται ταυτα
Μωυσεα αναγεγραφεναι, ραιδιουργουντα τα κατα τον παρ' Ἕλλησι ∆ευκαλιωνα· ει
μη αρα ουδε Μωυσεως οιεται ειναι την γραφην αλλα τινων πλειονων· τοιουτον γαρ
δηλοι το παραχαραττοντες και ραιδιουργουντες τον ∆ευκαλιωνα, και τουτο· Ου γαρ
οιμαι προσεδοκησαν οτι ταυτ' εις φως προεισι. Πως δ' οι ολωι εθνει διδοντες
γραμματα ου προσεδοκησαν αυτα εις φως προελθειν, οι και επροφητευσαν πασι τοις
εθνεσι την θεοσεβειαν ταυτην κηρυχθησεσθαι; Ὁ δ' Ἰησους το "Ἀρθησεται αφ'
υμωνη βασιλεια του θεου και δοθησεται εθνει ποιουντι τους καρπους αυτης"
Ἰουδαιοις λεγων τι αλλο ωικονομει η εις φως αυτος θειαι δυναμει προαγαγειν πασαν
την ιουδαικην γραφην, περιεχουσαν μυστηρια της του θεου βασιλειας; Ειτα εαν μεν
τας Ἑλληνων θεογονιας και τας περι θεων δωδεκα ιστοριας αναγινωσκωσι,
σεμνοποιουσιν αυτας ταις αλληγοριαις, εαν δε τα ημετερα διασυρειν βουλωνται,
ατεχνως φασι παισι νηπιοις αυτα μεμυθολογησθαι. 4.43 Ἀτοπωτατην δε λεγει και
εξωρον παιδοποιΐαν, ει και μη ωνομασε, δηλον δ' οτι λεγων την του Ἀβρααμ και της
Σαρρας. Ῥιπτων δε και τας των αδελφων επιβουλας ητοι τον Καιν επιβουλευσαντα
τωι Ἄβελ λεγει η προς τουτωι και τον Ἠσαυ τωι Ἰακωβ· πατρος δε λυπην, ταχα μεν
και την Ἰσαακ επι τηι του Ἰακωβ αποδημιαι ταχα δε και την του Ἰακωβ δια τον Ἰωσηφ
πραθεντα εις Αιγυπτον. Μητερων δ' οιμαι ενεδρας αναγραφοντα αυτον δηλουν την
Ῥεβεκκαν, οικονομησασαν τας του Ἰσαακ ευχας μη επι τον Ἠσαυ αλλ' επι τον
Ἰακωβ φθασαι. Ἄγχιστα δε τουτοιςπασι συμπολιτευομενον ει φαμεν τον θεον, τι
ατοπον πρασ σομεν πειθομενοι μηδε ποτε αφιστανειν την εαυτου θειοτητα των μετα
του καλως και ερρωμενως βιουν αυτωι ανακει μενων; Ἐχλευασε δε την παρα τωι
Λαβαν κτησιν του Ἰακωβ, μη νοησας, επι τι αναφερεται το "Και ην τα ασημα του
Λαβαν, τα δε επισημα του Ἰακωβ", και φησι τον θεον τοις υιοις οναρια και προβατια
και καμηλους δεδω ρησθαι· και ουχ εωρα οτι "Ταυτα παντα τυπικως συνεβαινεν
εκεινοις, εγραφη δε δι' ημας, εις ους τα τελη των αιωνων κατηντησε"· παρ' οις τα
ποικιλα εθνη "επισημα" γινομενα τωι λογωι του θεου πολιτευεται, δοθεντα κτησις τωι
τροπικως καλουμενωι Ἰακωβ. Ἀπο γαρ των εθνων οι εις αυτον πιστευοντες
εδηλουντο δια των αναγεγραμμενων περι Λαβαν και Ἰακωβ. 4.44 Πορρω δε
τυγχανων του βουληματος των γεγραμ μενων φησι τον θεον και φρεατα τοις
δικαιοις δεδωκεναι. Ου γαρ ετηρησεν οτι οι δικαιοι λακκους μεν ου κατασκευα ζουσι
"φρεατα" δε ορυσσουσι, την ενυπαρχουσαν πηγην και αρχην των ποτιμων αγαθων
εξευρειν ζητουντες, ατε και τροπικην λαμβανοντες εντολην την φασκουσαν· "Πινε
υδατα απο σων αγγειων και απο σων φρεατων πηγης. Μη υπερεκχεισθω σοι υδατα
εξω της σης πηγης, εις δε σας πλατειας διαπορευεσθω τα σα υδατα. Ἔστω σοι μονωι
υπαρχοντα, και μηδεις αλλοτριος μετασχετω σοι." Πολλα χου δε ιστοριαις
γενομεναις συγχρησαμενος ο λογος ανεγραψεν αυτας εις παραστασιν μειζονων και
εν υπονοιαι δηλουμενων· οποια εστι και τα περι φρεατα και τα περι τους γαμους και
125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τας διαφορους μιξεις των δικαιων, περι ων ευκαιροτερον εν τοις εις αυτα εκεινα
εξηγητικοις τις σαφηνιζειν πειρασεται. Ὅτι δε και φρεατα εν γηι Φιλιστιαιων
κατεσκευασται υπο των δικαιων, ως εν τηι Γενεσει αναγεγραπται, δηλον εκ των
δεικνυμενων εν τηι Ἀσκαλωνι θαυμαστων φρεατων και ιστοριας αξιων δια το ξενον
και παρηλλαγμενον της κατασ κευης ως προς τα λοιπα φρεατα. Νυμφας τε και
θεραπαινιδας αναγεσθαι επι τροπολογιαν ουχ ημεις διδασκομεν, αλλ' ανωθεν απο
σοφων παρειλη φαμεν· ων εις τις εφασκε διεγειρων τον ακροατην επι τροπολογιας·
"Λεγετε μοι, οι τον νομον αναγινωσκοντες, τον νομον ουκ ακουετε; Γεγραπται γαρ
οτι Ἀβρααμ δυο υιους εσχεν, ενα εκ της παιδισκης και ενα εκ της ελευθερας. Ἀλλ' ο
μεν εκ της παιδισκης κατα σαρκα γεγεννηται, ο δε εκ της ελευθερας δια της
επαγγελιας. Ἅτινα εστιν αλληγο ρουμενα· αυται γαρ εισι δυο διαθηκαι, μια μεν απο
ορους Σινα, εις δουλειαν γεννωσα, ητις εστιν Ἄγαρ"· και μετ' ολιγα· "Ἡ δ' ανω",
φησιν, "Ἱερουσαλημ ελευθερα εστιν, ητις εστι μητηρ ημων". Ὁ δε βουλομενος
λαβειν την προς Γαλατας επιστολην εισεται, τινα τροπον ηλληγορηται τα κατα τους
γαμους και τας μιξεις των θεραπαινιδων, βουλο μενου του λογου και ημας ου τας
σωματικας νομιζομενας πραξεις ζηλουν των ταυτα πεποιηκοτων αλλ' ως καλειν
ειωθασιν οι του Ἰησου αποστολοι, τας πνευματικας. 4.45 ∆εον δ' αυτον το φιλαληθες
των αναγραψαντων τας θειας γραφας αποδεξαμενον, μη κρυψαντων και τα απεμ
φαινοντα, προσαχθηναι και περι των λοιπων και παραδοξο τερων ως ου
πεπλασμενων, ο δε τουναντιον πεποιηκε και τα περι τον Λωτ και τας θυγατερας,
ουτε κατα το ρητον εξετασας ουτε κατα την αναγωγην ερευνησας, των Θυεστειων
ειπε κακων ανομωτερα. Τα μεν ουν της κατα τον τοπον τροπολογιας ουκ αναγκαιον
νυν λεγειν, τινα τε τα Σοδομα, και τις ο προς τον εκειθεν διασωιζομενον των
αγγελων λογος, φασκοντων· "Μη περιβλεψηι εις τα οπισω μηδε στηις εν πασηι τηι
περιχωρωι· εις το ορος συζου, μη ποτε συμπαραληφθηις", και τις ο Λωτ, τις τε η γυνη
αυτου, γενομενη "στηλη αλος" δια το εστραφθαι εις τουπισω, και τινες αι θυγατερες
αυτου, καταμεθυσκουσαι τον πατερα, ινα γενωνται εξ αυτου μητερες· φερε δε τα της
κατα την ιστοριαν απεμφασεως δι' ολιγων παραμυθησωμεθα. Την των αγαθων και
κακων και αδιαφορων εζητησαν και Ἕλληνες φυσιν· και οι επιτυγχανοντες γε
αυτων τα μεν αγαθα και κακα τιθενται εν προαιρεσει μονηι, παντα δε αδιαφορα τωι
ιδιωι λογωι φασιν ειναι τα χωρις προαιρεσεως εξεταζομενα· την δε προαιρεσιν
τουτοις χρωμενην δεοντως μεν επαινετην ειναι, ου δεοντως δε ψεκτην. Ειπον ουν
εν τωι περι αδιαφορων τοπωι οτι τωι ιδιωι λογωι θυγατρασι μιγνυσθαι αδιαφορον
εστιν, ει και μη χρη εν ταις καθεστωσαις πολιτειαις το τοιουτον ποιειν. Και
υποθεσεως χαριν προς παραστασιν του αδιαφορον ειναι το τοιουτον παρειληφασι
τον σοφον μετα της θυγατρος μονης καταλελειμμενον, παντος του των ανθρωπων
γενους διεφθαρμενου, και ζητουσιν ει καθηκοντως ο πατηρ συνελευσεται τηι θυγατρι
υπερ του μη απολεσθαι κατ' αυτην την υποθεσιν το παν των ανθρωπων γενος. Ἆρ'
ουν παρα μεν Ἕλλησιν υγιως ταυτα λεγεται, και ουκ ευκαταφρονητος αυτοις
αιρεσις η των Στωικων συνα γορευει· επαν δε κορια, περι εκπυρωσεως του κοσμου
μεμαθηκοτα ου τετρανωκοτα δε, ιδοντα πυρ διειληφος την πολιν αυτων και την
χωραν, υπολαμβανοντα ζωπυρον του γενους των ανθρωπων καταλελειφθαι εν τωι
πατρι και αυταις, βουληθηι δια την τοιανδι υποληψιν συστησασθαι τον κοσμον,
ελαττονα εσται του κατα την των Στωικων υποθεσιν σοφου, καθηκοντως εν τηι
φθοραι των παντων ανθρωπων μιγνυμενου ταις θυγατρασιν; Ουκ αγνοω δ' οτι
προσκο ψαντες τινες τωι βουληματι των του Λωτ θυγατερων και ανοσιον το εργον
ειναι υπειληφασι και ως εξ ανοσιων μιξεων ειρηκασι γεγονεναι εθνη επαρατα, το
Μωαβιτων και το Ἀμμανιτων. Και αληθως γε ουχ ευρισκεται η θεια γραφη σαφως
παραδεξαμενη ως καλως γεγενημενον το τοιουτον η αιτιασαμενη και μεμψαμενη·
126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλην οπως ποτε εχει το γενομενον, αναγεται μεν επι τροπολογιαν εχει δε τινα και
καθ' αυτο απολογιαν. 4.46 Παραρριπτει δ' ο Κελσος την απεχθειαν, οιμαι του Ἠσαυ
προς τον Ἰακωβ, ανδρος κατα την γραφην ομολογουμενου φαυλου· και μη σαφως
εκτιθεμενος τα περι τον Συμεων και τον Λευΐ, επεξελθοντας τηι υβρει της αδελφης,
βιασθεισης υπο του υιου του βασιλεως Σικιμων, σφας αιτιαται· αδελφους δε
πωλουντας τους υιους λεγει του Ἰακωβ, και αδελφον πιπρασκομενον τον Ἰωσηφ,
και πατερα εξαπατωμενον τον Ἰακωβ, επει μηδεν υπονοησας περι των υιων
επιδεικνυντων "τον ποικιλον χιτωνα" του Ἰωσηφ αλλα πιστευσας αυτοις "επενθει"
ως απολωλοτα τον Ἰωσηφ εν Αιγυπτωι δουλευοντα. Ὅρα δε τινα τροπον απεχθως
και ου φιλαληθως συνηγαγε τα απο της ιστοριας ο Κελσος· ωστε οπου μεν εδοκει
αυτωι κατηγοριαν περιεχειν η ιστορια, εκτιθεται αυτην, οπου δε σωφροσυνης
αξιολογου επιδειξις γεγενηται, του Ἰωσηφ ουκ ενδοντος προς τον ερωτα της
νομιζομενης δεσποινης, πηι μεν παρακαλουσης πηι δ' απειλουσης, ουδ' υπεμνησθη
της ιστοριας. Πολλωι γαρ κρειττονα των κατα τον Βελλεροφοντην ιστορουμενων
ιδοιμεν αν τον Ἰωσηφ, ελομενον κατακλεισθηναι εν φυλακηι ηπερ απολεσθαι τον
σωφρονα· δυναμενος γουν απολογη σασθαι και δικαιολογησασθαι προς την
κατηγορησασαν, μεγαλοψυχως απεσιωπησε, τωι θεωι επιτρεψας τα καθ' εαυτον. 4.47
Μετα ταυτα ο Κελσος οσιας ενεκεν μετα πασης ασαφειας υπομιμνησκεται των
ονειρατων του αρχιοινοχοου και του αρχισιτοποιου και του Φαραω και της λυσεως
αυτων, εξ ης προηχθη απο της φυλακης επι το εμπιστευθηναι υπο του Φαραω τον
δευτερον κατ' Αιγυπτιων θρονον ο Ἰωσηφ. Τι ουν ατοπον ειχεν ο λογος της ιστοριας
και καθ' εαυτον, οτι αυτα εθηκεν εν μερει κατηγοριας ο αληθη λογον επιγραψας τον
ου δογματα εκτιθεμενον αλλα Χριστιανων και Ἰουδαιων κατηγορησαντα; Και τοις
πωλησασι γε αδελφοις λιμωττουσι και σταλεισι κατ' εμποριαν μετα των ονων φησι
χαριζομενον τον πραθεντα πεποιηκεναι α ουδε παρεστησεν ο Κελσος. Και τον
αναγνωρισμον δε τιθησιν, ουκ οιδα τι βουλομενος και τι εμφαινων ατοπον εκ του
αναγνωρισμου· ουδε γαρ, ως εστιν ειπειν, και αυτωι τωι Μωμωι δυνατον ην τουτων
ευλογως κατηγορειν, και χωρις της τροπολογιας εχοντων πολυ το αγωγον. Τιθησι
δε και τον εις δουλον πραθεντα Ἰωσηφ ελευθερουμενον και μετα πομπης επανιοντα
προς τον του πατρος ταφον και νομιζει κατηγοριαν περιεχειν τον λογον ειπων το·
Ὑφ' ου–δηλον δ' οτι του Ἰωσηφ–το λαμπρον και θεσπεσιον Ἰουδαιων γενος, επι
πληθος εν Αιγυπτωι σπαρεν, εξω που παροικειν και ποιμαινειν εν τοις ατιμοις
εκελευσθη. Και προσεθηκεν απο της μισητικης εαυτου προαιρεσεως το εν ατιμοις
αυτους κεκελευσθαι ποιμαινειν, ου παραστησας, πως Γεσεμ ο Αιγυπτιων νομος
ατιμος εστι. Την δ' απ' Αιγυπτου εξοδον του λαου φυγην ωνομασεν, ουδε την αρχην
υπομνησθεις των εν τηι Ἐξοδωι γεγραμμενων περι της εξοδου των Ἑβραιων εκ γης
Αιγυπτου. Ἐξεθεμεθα δε και ταυτα, παραδεικνυντες οτι και τα μηδε κατα το ρητον
του κατηγορεισθαι φανεντα αξια εθηκεν εν μοιραι κατηγοριας και φλυαριας ο
Κελσος, μη παραστησας λογωι ο οιεται μοχθηρον της γραφης ημων. 4.48 Ειτα ως εις
το μισειν μονον και απεχθανεσθαι τωι κατ' Ἰουδαιους και Χριστιανους λογωι εαυτον
επιδεδωκως, φησιν οτι και Ἰουδαιων και Χριστιανων οι επιεικεστεροι ταυτ'
αλληγορουσι· λεγει δε αισχυνομενους επι τουτοις καταφευγειν επι την αλληγοριαν.
Ειποι δ' αν τις προς αυτον οτι, ειπερ αισχυνης αξια τα κατα την πρωτην εκδοχην χρη
λεγειν μυθων και αναπλασματων, ειτε δι' υπονοιας γεγραμ μενων ειτε αλλως
οπωσουν· επι τινων τουτο η επι των ελληνικων χρη λεγειν ιστοριων; Ἐν αις υιοι
θεοι πατερας θεους εκτεμνουσι και πατερες θεοι υιους θεους καταπινουσι, και θεα
μητηρ αντιδιδωσιν υιου τωι πατρι "ανδρων τε θεων τε" λιθον, και πατηρ θυγατρι
μιγνυται, και γυνη καταδει τον ανδρα, συνεργους εις τους δεσμους παραλαμ
βανουσα τον αδελφον του καταδουμενου και την θυγατερα αυτου. Και τι με δει
127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταλεγειν τας περι θεων ατοπους Ἑλληνων ιστοριας, αισχυνης αυτοθεν αξιας και
αλληγορου μενας; Ὅπου γε ο Σολευς Χρυσιππος, ο την Στοαν των φιλοσοφων
πολλοις συγγραμμασι συνετοις κεκοσμηκεναι νομιζομενος, παρερμηνευει γραφην
την εν Σαμωι, εν ηι αρρητοποιουσα η Ἥρα τον ∆ια εγεγραπτο. Λεγει γαρ εν τοις
εαυτου συγγραμμασιν ο σεμνος φιλοσοφος οτι τους σπερματικους λογους του θεου η
υλη παραδεξαμενη εχει εν εαυτηι εις κατακοσμησιν των ολων. Ὕλη γαρ η εν τηι κατα
την Σαμον γραφηι η Ἥρα και ο θεος ο Ζευς. Και δια ταυτα δη ημεις και δια τους
τοιουτους μυθους και αλλους μυριους ουδε μεχρι ονοματος θελομεν ∆ια καλειν τον
επι πασι θεον ουδ' Ἀπολλωνα τον ηλιον ουδ' Ἄρτεμιν την σεληνην· αλλα καθαραν
ευσεβειαν εις τον δημιουργον ασκουντες και τα καλα αυτου δημιουργηματα
ευφημουντες ουδε μεχρι ονοματος χραινομεν τα θεια, αποδεχομενοι του Πλατωνος
τον εν Φιληβωι λογον, μη βουληθεντος την ηδονην παραδε ξασθαι θεον. "Το γαρ
εμον", φησι, "δεος, ω Πρωταρχε, περι τα των θεων ονοματα τοιονδε εστιν". Ἡμεις
ουν αληθως εχομεν "δεος" περι το ονομα του θεου και των καλων αυτου
δημιουργηματων, ως μηδε προφασει τροπο λογιας μυθον τινα παραδεξασθαι επι
βλαβηι των νεων. 4.49 Ει δ' αδεκαστως ανεγνωκει την γραφην ο Κελσος, ουκ αν
ειπεν ουχ οια αλληγοριαν επιδεχεσθαι ειναι τα γραμματα ημων. Ἀπο γαρ των
προφητειων, εν αις τα απο της ιστοριας γεγραπται, ουχ ως απο της ιστοριας εστι
προσαχθηναι και ταις ιστοριαις ως σκοπωι τροπολογιας γεγραμμεναις και σοφωτατα
οικονομηθεισαις, εστοχασμενως του τε πληθους των απλουστερον πιστευοντων και
των ολιγων μετα συνεσεως εξεταζειν τα πραγματα βουλομενων η και δυναμενων.
Και ει μεν οι σημερον νομιζομενοι κατα Κελσον επιεικεις απο Ἰουδαιων και
Χριστιανων ηλληγορουν τα γεγραμμενα, ταχα αν πιθανον τι λεγειν υπενοειτο ο
Κελσος· επει δ' αυτοι οι πατερες των δογματων και συγγραφεις τα τοιαυτα
τροπολογουσι, τι εστιν αλλο υπονοησαι η οτι ουτως εγραφη, ωστε τροπολογεισθαι
αυτα κατα τον προηγουμενον νουν; Ὀλιγα δ' απο πανυ πολλων παραθησομεθα προς
το δειξαι οτι ματην συκοφαντει τους λογους ο Κελσος ως ουχ οιους τε επιδεξασθαι
αλληγοριαν. Φησι δη ο του Ἰησου αποστολος Παυλος· "Ἐν τωι νομωι γεγραπται· ου
φιμωσεις βουν αλοωντα. Μη των βοων μελει τωι θεωι; Ἢ δι' ημας παντως λεγει; ∆ι'
ημας γαρ εγραφη οτι οφειλει επ' ελπιδι ο αροτριων αροτριαν, και ο αλοων επ' ελπιδι
του μετεχειν." Και αλλαχου φησιν ο αυτος· "Γεγραπται γαρ οτι ενεκεν τουτου
καταλειψει ανθρωπος τον πατερα και την μητερα και προσκολληθησεται προς την
γυναικα αυτου, και εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν. Το μυστηριον τουτο μεγα εστιν,
εγω δε λεγω εις Χριστον και εις την εκκλησιαν"· και παλιν εν αλλωι τοπωι· "Οιδαμεν
δ' οτι οι πατερες ημων παντες υπο την νεφελην ησαν, και παντες δια της θαλασσης
διηλθον, και παντες εις τον Μωυσην εβαπτισαντο εν τηι νεφεληι και εν τηι θαλασσηι."
Ειθ' ερμηνευων την περι του μαννα ιστοριαν και την περι του υδατος εκ πετρας
εξεληλυθεναι αναγεγραμμενου παραδοξως τοιαυτα λεγει· "Και παντες το αυτο
βρωμα πνευματικον εφαγον, και παντες το αυτο πνευματικον επιον πομα· επινον
γαρ εκ πνευματικης ακολουθουσης πετρας, η δε πετρα ην ο Χριστος." Παριστας δε ο
Ἀσαφ οτι "προβληματα" και "παραβολαι" εισιν αι κατα την Ἔξοδον ιστοριαι και
τους Ἀριθμους, ως εν τηι βιβλωι των Ψαλμων γεγραπται, μελλων αυτων υπομιμνησ
κεσθαι τουτον προοιμιαζεται τον τροπον· "Προσεχετε λαος μου τωι νομωι μου,
κλινατε το ους υμων εις τα ρηματα του στοματος μου. Ἀνοιξω εν παραβολαις το
στομα μου, φθεγξομαι προβληματα απ' αρχης, οσα ηκουσαμεν και εγνωμεν αυτα, και
οι πατερες ημων διηγησαντο ημιν." 4.50 Ἀλλα και ειπερ ο Μωυσεως νομος μηδεν
ειχεν εγγεγραμμενον δι' υπονοιων δηλουμενον, ουκ αν ο προφητης ευχομενος ελεγε
τωι θεωι· "Ἀποκαλυψον τους οφθαλμους μου, και κατανοησω τα θαυμασια σου εκ του
νομου σου." Νυνι δε ᾔδει οτι εστι τι "καλυμμα" αγνοιας εν τηι καρδιαι των
128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναγινωσκοντων και μη συνιεντων τα τροπολογουμενα επικειμενον· οπερ
"καλυμμα περιαιρειται" του θεου δωρουμενου, επαν επακουσηι τωι παρ' εαυτον
παντα ποιησαντι και δια την εξιν τα αισθητηρια γυμνασαντι προς διακρισιν καλου
και κακου και εν τηι ευχηι συνεχεστατα φησαντι· "Ἀποκαλυψον τους οφθαλμους μου,
και κατανοησω τα θαυμασια σου εκ του νομου σου." Τις δ' αναγινωσκων δρακοντα
εν τωι αιγυπτιωι ποταμωι ζωντα και τους ιχθυας εμφωλευοντας αυτου ταις φολισιν η
"απο των προχωρη ματων" του Φαραω πληρουμενα τα Αιγυπτου ορη, ου προαγεται
αυτοθεν προς το ζητησαι, τις ο τοσουτων δυσωδων "προχωρηματων" αυτου πληρων
τα Αιγυπτιων ορη και τινα τα των Αιγυπτιων ορη και τινες οι εν Αιγυπτωι ποταμοι,
περι ων αυχων λεγει ο προειρημενος Φαραω· "Ἐμοι εισιν οι ποταμοι, και εγω
εποιησα αυτους", και τις ο αναλογον τοις αποδειχθησομενοις απο της ερμηνειας
ποταμοις δρακων και τινες οι εν ταις φολισιν αυτου ιχθυες; Και τι με δει επι πλεον
κατασκευαζειν τα μη δεομενα κατασκευης, εφ' οις λεγεται το "Τις σοφος και συνησει
ταυτα; Ἢ συνετος και επιγνωσεται αυτα;" Ἐπι πλειον δ' εξετεινα τον λογον
βουλομενος παραστησαι μη υγιως ειρησθαι τωι Κελσωι οτι οι επιεικεστεροι Ἰουδαιων
και Χριστιανων πειρωνται πως αλληγορειν αυτα, εστι δ' ουχ οια αλληγοριαν
επιδεχεσθαι τινα αλλ' αντικρυς ευηθεστατα μεμυθολογηται. Πολλωι γαρ μαλλον τα
Ἑλληνων ου μονον ευηθεστατα αλλα και ασεβεστατα μεμυθολογηται. Τα γαρ
ημετερα εστοχασται και του πληθους των απλουστερων, οπερ οι τα ελληνικα
πλασματα ποιησαντες ουκ εφυλαξαντο. ∆ιοπερ ουκ αχαριστως ο Πλατων εκβαλλει
της εαυτου πολιτειας τους τοιουσδι μυθους και τα τοιαδι ποιηματα. 4.51 ∆οκει δε μοι
και ακηκοεναι οτι εστι συγγραμματα περιεχοντα τας του νομου αλληγοριας, απερ ει
ανεγνωκει, ουκ αν ελεγεν· Αι γουν δοκουσαι περι αυτων αλληγοριαι γεγραφθαι
πολυ των μυθων αισχιους εισι και ατοπωτεραι, τα μηδαμη μηδαμως αρμοσθηναι
δυναμενα θαυμαστηι τινι και πανταπασιν αναισθητωι μωριαι συναπτουσαι. Ἔοικε δε
περι των Φιλωνος συγγραμματων ταυτα λεγειν η και των ετι αρχαιοτερων, οποια
εστι τα Ἀριστοβουλου. Στοχαζομαι δε τον Κελσον μη ανεγνωκεναι τα βιβλια, επει
πολλαχου ουτως επιτετευχθαι μοι φαινεται, ωστε αιρεθηναι αν και τους εν Ἕλλησι
φιλοσοφουντας απο των λεγομενων· εν οις ου μονον φρασις εξησκηται αλλα και
νοηματα και δογματα και η χρησις των, ως οιεται, απο των γραφων μυθων ο Κελσος.
Ἐγω δ' οιδα και Νουμηνιον τον πυθαγορειον, ανδρα πολλωι κρειττον διηγησαμενον
Πλατωνα και <περι> των Πυθαγορειων δογματων πρεσβευσαντα, πολλαχου των
συγγραμματων αυτου εκτιθεμενον τα Μωυσεως και των προφητων και ουκ
απιθανως αυτα τροπολογουντα, ωσπερ εν τωι καλουμενωι Ἔποπι και εν τοις περι
αριθμων και εν τοις περι τοπου. Ἐν δε τωι τριτωι περι ταγαθου εκτιθεται και περι του
Ἰησου ιστοριαν τινα, το ονομα αυτου ου λεγων, και τροπολογει αυτην· ποτερον δ'
επιτετευγμενως η αποτετευγμενως, αλλου καιρου εστιν ειπειν. Ἐκτιθεται και την
περι Μωυσεως και Ἰαννου και Ἰαμβρου ιστοριαν. Ἀλλ' ουκ εν εκεινηι σεμνυνομεθα,
αποδεχομεθα δ' αυτον μαλλον Κελσου και αλλων Ἑλληνων βουληθεντα φιλομαθως
και τα ημετερα εξετασαι και κινηθεντα ως περι τροπολο γουμενων και ου μωρων
συγγραμματων. 4.52 Ἑξης δε τουτοις επιλεξαμενος απο παντων συγγραμ ματων,
των περιεχοντων αλληγοριας και διηγησεις μετα ουκ ευκαταφρονητου λεξεως, το
ευτελεστερον και δυναμενον μεν τι προς τους πολλους και απλουστερους πιστεως
χαριν συμβαλεσθαι ου μην οιον τε και τους συνετωτερους κινησαι, φησιν· Οιαν δη
και Παπισκου τινος και Ἰασονος αντιλογιαν εγνων, ου γελωτος αλλα μαλλον ελεους
και μισους αξιαν. Ἔμοιγ' ουν ου ταυτ' ελεγχειν προκειται· εστι γαρ παντι που δηλα,
και μαλιστα ει τις υπομειναι και ανασχοιτο αυτων επακουσαι των συγγραμματων.
Ἀλλ' εκεινο μαλλον εθελω διδαξαι την φυσιν, οτι ο θεος ουδεν θνητον εποιησεν·
αλλα θεου μεν εργα οσα αθανατα, θνητα δ' εκεινων. Και ψυχη μεν θεου εργον,
129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωματος δε αλλη φυσις. Και ταυτηι γε ουδεν διοισει νυκτεριδος η ευλης η βατραχου
η ανθρωπου σωμα· υλη γαρ η αυτη, και το φθαρτον αυτων ομοιον. Ουδεν δ' ηττον
εβουλομην πανθ' οντινουν, ακουσαντα δεινολογουντος Κελσου και φασκοντος το
επιγεγραμμενον συγγραμμα Ἰασονος και Παπισκου αντιλογιαν περι Χριστου ου
γελωτος αλλα μισους αξιον ειναι, λαβειν εις χειρας το συγγραμματιον και υπομειναι
και ανασχεσθαι ακουσαι των εν αυτωι, ιν' αυτοθεν καταγνω του Κελσου, μηδεν
ευρισκων μισους αξιον εν τωι βιβλιωι. Ἐαν δ' αδεκαστως τις εντυγχανηι, ευρησει οτι
ουδ' επι γελωτα κινει το βιβλιον, εν ωι αναγεγραπ ται Χριστιανος Ἰουδαιωι
διαλεγομενος απο των ιουδαικων γραφων και δεικνυς τας περι του Χριστου
προφητειας εφαρμοζειν τωι Ἰησου, καιτοι γε ουκ αγεννως ουδ' απρεπως τωι ιουδαικωι
προσωπωι του ετερου ισταμενου προς τον λογον. 4.53 Ουκ οιδα δ' οπως τα αμικτα και
ου πεφυκοτα αμα συμβαινειν ανθρωπινηι φυσει συναγαγων ειπε το βιβλιον εκεινο
ελεους και μισους αξιον ειναι. Πας γαρ ομολογησει τον ελεουμενον μη μισεισθαι, οτ'
ελεειται, και τον μισουμενον μη ελεεισθαι, οτε μισειται. ∆ια τουτο δε μη προκεισθαι
ελεγχειν φησι ταυτα ο Κελσος, επει οιεται αυτα παντι που δηλα ειναι και προ του
επαγομενου λογικως ελεγχου ως φαυλα και ελεους και μισους αξια. Παρακαλουμεν
δε τον εντυγχανοντα τηι απολογιαι ταυτηι προς την Κελσου κατη γοριαν γεγραμμενηι
ανασχεσθαι και επακουσαι των συγγραμ ματων ημων και οση δυναμις εκ των
γεγραμμενων στοχα σασθαι της προαιρεσεως των γραψαντων και της συνειδησεως
και της διαθεσεως· ευρησει γαρ ανδρας, διαπυρως περι ων υπειληφασι
διατεινομενους, τινας δε εμφαινοντας και το ιστοριαν εωραμενην και
καταληφθεισαν αναγραφειν ως παραδοξον και γραφης αξιαν επι ωφελειαι των
ακουσομενων. Ἢ τολματω τις λεγειν μη πασης ωφελειας ειναι πηγην και αρχην το
πιστευσαι τωι των ολων θεωι και παντα πραττειν κατ' αναφοραν του εκεινωι αρεσκειν
περι ουτινοσουν και μηδεν απαρεστον αυτωι μηδ' ενθυμεισθαι, ως ου μονον λογων
και εργων αλλα και διαλογισμων κριθησομενων. Και τις αν αλλος λογος
επιστρεφεστερον προσαγοι την ανθρωπινην φυσιν τωι ευ ζην ως η πιστις η η
διαληψις περι του παντ' εφοραν τον επι πασι θεον τα υφ' ημων λεγομενα και
πραττομενα αλλα και λογιζομενα; Παραβαλετω γαρ ο βουλομενος αλλην οδον,
επιστρεφουσαν αμα και βελτιουσαν ου μονον ενα που και δευτερον αλλ' οση
δυναμις και πλειστους οσους, ινα τις τηι παραθεσει αμφοτερων των οδων ακριβως
κατανοησηι τον διατιθεντα προς το καλον λογον. 4.54 Ἐπει δ' εν ηι εξεθεμην του
Κελσου λεξει παραφρα ζουσηι απο του Τιμαιου τινα γεγραπται, ως αρα ο μεν θεος
ουδεν θνητον εποιησεν αλλα μονα τα αθανατα, τα δε θνητα αλλων εστιν εργα. Και
ψυχη μεν θεου εργον, σωματος δε αλλη φυσις. Και ουδεν διοισει σωμα ανθρωπου
σωματος νυκτεριδος η ευλης η βατραχου· υλη γαρ η αυτη, και το φθαρτον αυτων
ομοιον· φερε και περι τουτων επ' ολιγον διαλαβωμεν, ελεγχοντες τον ητοι μη
προσποιουμενον την εαυτου επικουρειον γνωμην η, ως αν ειποι αν τις, υστερον
μεταθεμενον επι τα βελτιω η και, ως αν λεγοιτο, τον ομωνυμον τωι Ἐπικουρειωι.
Τοιαυτα γαρ εχρην αυτον αποφαινομενον και εναντια λεγειν ου μονον ημιν
προθεμενον αλλα και ουκ αγεννει φιλοσοφων αιρεσει των απο του Κιτιεως Ζηνωνος
κατασκευασαι οτι τα των ζυων σωματα ουκ εστιν εργα του θεου, και οτι η τοσαυτη
περι αυτα τεχνη ουκ απο του πρωτου εληλυθε νου. Ἔδει δ' αυτον και περι των
τοσουτων και υπο ενυπαρχουσης αφανταστου φυσεως διοικουμενων παντοδαπων
φυτων και προς χρειαν γεγονοτων ουκ ευκα ταφρονητον εν τωι παντι ανθρωπων και
των ανθρωποις διακονουμενων ζυων <η> οπως ποτε αλλως οντων, μη
αποφηνασθαι μονον αλλα και διδαξαι οτι μη τελειος τις νους τας τοσαυτας
ενεποιησε ποιοτητας τηι υληι των φυτων. Ει δ' απαξ θεους εποιει δημιουργους
παντων σωματων, ως μονης ψυχης εργον ουσης θεου, πως ουχι εξης ην τωι μεριζοντι
130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα τοσαυτα δημιουργηματα και πολλοις διδοντι μετα τινος κατασκευασαι ουκ
ευκαταφρονητου λογου θεων διαφορας, τωνδε μεν ανθρωπεια κατασκευαζοντων
σωματα ετερων δε φερ' ειπειν κτηνεια και αλλων θηρεια; Ἐχρην δ' αυτον, ορωντα
θεους δρακοντων και ασπιδων και βασιλισκων δημιουργους και κατα εντομον ειδος
αυτων τινας ειναι δημιουργους και αλλους κατ' ειδος εκαστου φυτου και εκαστης
βοτανης, λεγειν τας αιτιας των μερισμων. Ἴσως γαρ αν επιδους εαυτον τηι ακριβειαι
της των κατα τον τοπον βασανου ητοι ετηρει ενα θεον παντων δημιουργον, προς τι
και ενεκεν τινος εκαστον πεποιηκοτα, η μη τηρων εωρα τι χρη αυτον
απολογησασθαι περι αδιαφορου τηι αυτου φυσει πραγματος του φθαρτου, και οτι
ουδεν ατοπον τον εξ ανομοιων συνεστηκοτα κοσμον υπο ενος γεγονεναι τεχνιτου,
συμφεροντως τωι ολωι τας διαφορας των ειδων κατασκευα ζοντος. Ἢ το εσχατον γε
εδει αυτον περι τηλικουτου δογματος μηδ' αποφαινεσθαι την αρχην, ειπερ
κατασκευαζειν ουκ εμελλεν απερ διδασκειν επηγγελλετο· ει μη αρα ο εγκαλων τοις
ψιλην πιστιν επαγγελλομενοις αυτος ημας πιστευειν εβουλετο οις απεφηνατο,
καιτοι γε ου το αποφη νασθαι αλλα το διδαξαι επαγγειλαμενος. 4.55 Ουπω δε λεγω
οτι, ειπερ υπεμεινε και ηνεσχετο επακουσαι των, ως φησι, συγγραμματων Μωυσεως
και των προφητων, επεστησεν αν, τι δηποτε το μεν "εποιησεν ο θεος" επ' ουρανου
και γης τετακται και του καλουμενου στερεωματος ετι δε και φωστηρων και
αστερων και μετα ταυτα επι κητων μεγαλων και πασης ψυχης "ζυων ερπετων, α
εξηγαγε τα υδατα κατα γενη αυτων", και παντος πετεινου πτερωτου "κατα γενος"
και εξης τουτοις επι των θηριων "της γης κατα γενος" και των κτηνων "κατα γενος"
και παντων των ερπετων "της γης κατα γενος" αυτων και τελευταιον επι του
ανθρωπου, μη ειρημενου δε του "εποιησε" περι ετερων, αρκειται ο λογος περι φωτος
μεν τωι "Ἐγενετο φως" επι δε συναγωγης μιας παντος υδατος του υποκατω παντος
του ουρανου τωι "Ἐγενετο ουτως", ομοιως δε και επι των βλαστησαντων απο γης, οτ'
"εξηνεγκεν η γη βοτανην χορτου σπειρον σπερμα κατα γενος και καθ' ομοιοτητα και
ξυλον καρπιμον ποιουν καρπον, ου το σπερμα αυτου εν αυτωι κατα γενος επι της
γης". Και εζητησεν αν, αι γεγραμμεναι προσταξεις του θεου περι του γενεσθαι
εκαστον του κοσμου μερος τινι η τισιν ειρηνται, και ουκ αν ευχερως κατηγορησεν
ως αδιανοητων και μηδεμιαν συνεσιν απορρητον εχοντων των η υπο Μωυσεως εν
τουτοις γεγραμ μενων η, ως ημεις ειποιμεν αν, υπο του εν Μωυσει θειου πνευματος,
αφ' ου και επροφητευσεν· επει μαλλον ᾔδει τα τ' εοντα τα τ' εσσομενα προ τ' εοντα
των λεγομενων παρα τοις ποιηταις μαντεων ταυτ' εγνωκεναι. 4.56 Ἔτι δε επει
φησιν ο Κελσος οτι ψυχη μεν θεου εργον, σωματος δε αλλη φυσις. Και ταυτηι γε
ουδεν διοισει νυκτεριδος η ευλης η βατραχου η ανθρωπου σωμα· υλη γαρ η αυτη, και
το φθαρτον αυτων ομοιον, λεκτεον και προς τουτον αυτου τον λογον οτι ειπερ, επει
η υλη η αυτη υποκειται νυκτεριδος η ευλης η βατραχου η ανθρωπου σωματι, ουδεν
διοισει αλληλων ταυτα τα σωματα, δηλονοτι ουδεν διοισει τα τουτων σωματα ηλιου
η σεληνης η αστερων η ουρανου η ουτινοσουν αλλου λεγομενου παρ' Ἕλλησιν
αισθητου θεου. Ὕλη γαρ η αυτη πασι τοις σωμασιν υποκειμενη τωι ιδιωι λογωι αποιος
και ασχηματιστος, τας ποιοτητας ουκ οιδα κατα Κελσον, τον μη θελοντα φθαρτον τι
εργον ειναι του θεου, υπο τινος λαμβανουσα. Το γαρ φθαρτον αναγκη παντος
ουτινοσουν εκ της αυτης υποκειμενης υλης γεγενημενου ομοιον ειναι κατα τον
Κελσον τωι εαυτου λογωι. Ει μη αρα ενταυθα ο Κελσος θλιβομενος αποπηδησεται μεν
απο Πλατωνος, του εκ τινος κρατηρος την ψυχην ποιουντος, προσφευξεται δε
Ἀριστοτελει και τοις απο του Περιπατου, αυλον φασκουσιν ειναι τον αιθερα, και
πεμπτης παρα τα τεσσαρα στοιχεια αυτον ειναι φυσεως· προς ον λογον ουκ αγεννως
και οι απο Πλατωνος και οι απο της Στοας εστησαν. Και ημεις δε οι υπο του Κελσου
καταφρονουμενοι στησομεθα, απαιτουμενοι διηγησασθαι και κατασκευασαι το εν τωι
131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφητηι λεγομενον ουτως· "Οι ουρανοι απολουνται, συ δε διαμενεις· και παντες ως
ιματιον παλαιωθησονται, και ωσει περιβολαιον ελιξεις αυτους, και αλλαγησονται.
Συ δε ο αυτος ει." Πλην αρκει προς τον Κελσον και ταυτα αποφηναμενον οτι ψυχη
μεν θεου εργον, σωματος δε αλλη φυσις· ου τωι λογωι ηκολουθησε μηδεν διαφερειν
νυκτεριδος η ευλης η βατραχου σωμα του αιθεριου σωματος. 4.57 Ὅρα ουν ει δει τωι
μετα τοιουτων δογματων κατηγο ρουντι Χριστιανων προσθεσθαι καταλειποντα
λογον, διαφοραν διδοντα δια τας επικειμενας ποιοτητας τοις σωμασι και περι τα
σωματα. Ἴσμεν γαρ και ημεις οτι εστι "και σωματα επουρανια και σωματα επιγεια",
και αλλη μεν "επουρα νιων" σωματων "δοξα" αλλη δε "επιγειων", και ουδε των
"επουρανιων" η αυτη· "αλλη" γαρ "δοξα ηλιου" "και αλλη δοξα αστερων", και εν
αυτοις δε τοις αστροις "αστηρ αστερος διαφερει εν δοξηι". ∆ιο και την αναστασιν
"των νεκρων" αποδεχομενοι μεταβολας φαμεν γινεσθαι ποιοτητων των εν σωμασιν·
επει σπειρομενα τινα αυτων "εν φθοραι εγειρεται εν αφθαρσιαι", και σπειρομενα "εν
ατιμιαι εγειρεται εν δοξηι", και σπειρομενα "εν ασθενειαι εγειρεται εν δυναμει", και
σπειρομενα σωματα ψυχικα εγειρεται πνευματικα. Περι δε του την υποκειμενην
υλην δεκτικην ειναι ποιοτητων, ων ο δημιουργος βουλεται, παντες οι προνοιαν
παραδεξαμενοι κατασκευαζομεν· και βουλομενου μεν θεου ποιοτης τοιαδι νυν εστι
περι τηνδε την υλην εξης δε τοιαδι, φερ' ειπειν, βελτιων και διαφερουσα. Ἐπει δε και
οδοι εισι τεταγμεναι των εν σωμασι μετα βολων, εξ ου κοσμος εστι και ες οσον εστιν,
ουκ οιδα ει καινης διαδεξομενης οδου και αλλοιας μετα την του κοσμου φθοραν, ην
οι ημετεροι λογοι ονομαζουσι συντελειαν, ου θαυμαστον ει επι του παροντος εξ
ανθρωπου νεκρου μετα πλασσομενος οφις, ως οι πολλοι φασι, γινεται απο του
νωτιαιου μυελου και εκ βοος μελισσα και εξ ιππου σφηξ και εξ ονου κανθαρος και
απαξαπλως εκ των πλειστων σκωληκες. Οιεται δε τουτο ο Κελσος κατασκευαστικον
ειναι του μηδεν τουτων εργον ειναι θεου, αλλα τας ποιοτητας, ουκ οιδ' οποθεν ουτω
τεταγμενας εκ τωνδε τασδε γινεσθαι, ουχι θειου τινος λογου εργον ειναι, τας εν τηι
υληι ποιοτητας αμειβοντος. 4.58 Ἔτι δε και τουτο φαμεν τωι Κελσωι ειποντι· ψυχη μεν
θεου εργον, σωματος δε αλλη φυσις και ου μονον ακατασ κευαστως το τηλικουτον
δογμα ριψαντι αλλα και αδιοριστως· ου γαρ εσαφηνισε, ποτερον πασα ψυχη θεου
εργον η μονη η λογικη· φαμεν τοινυν προς αυτον· ει μεν πασα ψυχη θεου εργον,
δηλονοτι και των αλογων και ευτελεστατων, ινα και παντος σωματος αλλη φυσις ηι
παρα την της ψυχης. Ἔοικε μεντοι εν τοις εξης, εν οις και θεοφιλεστερα τα αλογα
ζωια φησιν ημων και του θειου την εννοιαν εχειν καθαρωτεραν, παριστανειν οτι ου
μονον η των ανθρωπων αλλα πολυ μαλλον και η των αλογων ζυων ψυχη εργον
εστι του θεου· τουτο γαρ ακολουθει τωι θεοφιλεστερα λεγεσθαι εκεινα ημων. Ει δε
μονη η λογικη ψυχη θεου εργον εστι, πρωτον μεν ουκ εσαφηνισε το τοιουτον·
δευτερον δε ακολουθει τωι αδιοριστως ειρησθαι περι της ψυχης, ως ου πασης αλλα
μονης της λογικης ουσης θεου εργον, το μηδε παντος σωματος αλλην ειναι φυσιν. Ει
δε μη παντος σωματος αλλη φυσις, αλλ' εκαστου εστι το σωμα ζυου αναλογον τηι
ψυχηι, δηλον οτι ου ψυχη θεου εργον εστι, διαφεροι αν το ταυτης σωμα σωματος, εν
ωι οικει ψυχη ουκ ουσα εργον θεου. Και ουτω ψευδος εσται το μηδεν διοισειν
νυκτεριδος η ευλης η βατραχου σωμα παρα το του ανθρωπου. 4.59 Και γαρ ατοπον
λιθους μεν λιθων και οικοδομηματα οικοδομηματων νομιζεσθαι ειναι καθαρωτερα
η μιαρωτερα παρα το εις τιμην του θειου κατεσκευασθαι η εις ατιμοτατων σωματων
και εναγων υποδοχην, σωματα δε σωματων μη διαφερειν παρα το λογικα ειναι τα
ενοικησαντα η αλογα, και λογικων τα σπουδαιοτερα η τους φαυλοτατους
ανθρωπους. Το τοιουτον γε πεποιηκε τολμησαι τινας αποθεωσαι μεν τα των
διαφεροντων σωματα ως δεξαμενα ψυχην σπουδαιαν, απορριψαι δε η ατιμασαι τα
των φαυλοτατων· ουχ οτι παντως το τοιουτον υγιως γεγενηται, αλλ' οτι απο τινος
132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εννοιας υγιους εσχε την αρχην. Ἢ ομοιως ο σοφος μετα την τελευτην Ἀνυτου και
Σωκρατους φροντισει της ταφης του Σωκρατους σωματος και της Ἀνυτου και το
παραπλησιον αμφοτεροις κατασκευασει ηριον η ταφον; Και ταυτα δε δια το ων
ουδεν εργον θεου, του ων αναφερομενου επι το του ανθρωπου σωμα η των εκ του
σωματος οφεων και επι το βοος η των εκ του σωματος βοος μελισσων και επι το
ιππου η ονου και των εξ ιππου μεν σφηκων εξ ονου δε κανθαρων, δι' α
ηναγκασθημεν επαναλαβειν και το ψυχη μεν θεου εργον, σωματος δε αλλη φυσις.
4.60 Ειθ' εξης φησιν οτι κοινη η παντων των προειρημενων σωματων φυσις και μια
ες αμοιβην παλιντροπον ιουσα και επανιουσα. Και προς τουτο δε δηλον εκ των
προειρημενων οτι ου μονον των προκατειλεγμενων σωματων κοινη εστιν η φυσις
αλλα και των "επουρανιων". Και ειπερ τουθ' ουτως εχει, δηλον οτι κατ' αυτον, ουκ
οιδα δε ει και κατα την αληθειαν, μια ες αμοιβην παλιντροπον ιουσα εστιν η παντων
σωματων φυσις και επανιουσα. Και δηλον μεν οτι κατα τους φθειροντας τον κοσμον
τουθ' ουτως εχει· πειρα σονται δε δεικνυναι και οι μη φθειροντες αυτον μετα του μη
προσιεσθαι "πεμπτον σωμα" οτι και κατ' αυτους μια ες αμοιβην παλιντροπον ιουσα
και επανιουσα εστιν η παντων σωματων φυσις. Ουτω δε και το απολλυμενον εις
μεταβολην διαμενει· το γαρ υποκειμενον η υλη απολλυμενης της ποιοτητος
διαμενει κατα τους αγενητον αυτην εισαγοντας. Ἐαν μεντοι γε δυνηθηι τις
παραδειξαι λογος ουκ αγενητον αυτην αλλα προς τινα χρειαν γεγονεναι, δηλον οτι
ουχ εξει φυσιν περι διαμονης την αυτην τωι αγενητος υποτεθεισθαι. Ἀλλ' ου ταυτα
νυν προκειται απαντωσιν ημιν προς τας Κελσου κατηγοριας φυσιολογειν. 4.61 Φησι
δ' οτι και υλης εκγονον ουδεν αθανατον. Και προς τουτο λελεξεται οτι, ειπερ υλης
ουδεν εκγονον αθανατον, ητοι αθανατος ολος ο κοσμος και ουχ ως υλης εστιν
εκγονον η ουδ' αυτος χρημα εστιν αθανατον. Ει μεν ουν αθανατος ο κοσμος, οπερ
αρεσκει και τοις θεου εργον ειπουσι μονην την ψυχην και απο τινος αυτην κρατηρος
γεγονεναι λεγουσι, δεικνυτω ο Κελσος ουκ εξ υλης αποιου αυτον γεγονεναι, τηρων
το υλης εκγονον ουδεν αθανατον· ει δ' επει υλης εκγονον εστιν ο κοσμος, ουκ εστιν
αθανατον ο κοσμος· θνητον ο κοσμος αρ' ουν και φθειρομενον η μη; Ει μεν γαρ
φθειρομενον, ως θεου εργον εσται φθειρομενον· ειτ' εν τηι φθοραι του κοσμου το
εργον του θεου η ψυχη τι ποιησει, λεγετω ο Κελσος· ει δε διαστρεφων την εννοιαν
του αθανατου φησει τωι φθαρτωι μεν ου φθειρομενωι δε αθανατον αυτον ειναι, ως
δεκτικον μεν θανατου ου μην δε και αποθνηισκοντα, δηλον οτι εσται τι κατ' εκεινον
θνητον αμα και αθανατον τωι αμφοτερων ειναι δεκτικον, και εσται θνητον ουκ
αποθνηισκον, και το ου τηι φυσει αθανατον παρα το μη αποθνηισκειν ιδιως λεγομενον
αθανατον. Κατα ποιον ουν σημαινομενον διαστελλομενος φησει υλης εκγονον
ουδεν αθανατον; Και οραις οτι πιεζομενα αυτα και βασανιζομενα τα εν τοις γραμμασι
νοηματα διελεγχεται ουκ επιδεχομενα το γενναιον και αναντιρρητον. Ειπων δε
ταυτ' επιφερει οτι τουδε μεν περι αποχρη τοσαυτα· και ει τις επι πλειον ακουειν
δυναιτο και ζητειν, εισεται. Ἴδωμεν ουν ημεις οι κατ' αυτον ανοητοι, τι ηκο λουθησε
τωι καν επ' ολιγον ημας αυτου ακουειν δυνηθηναι και ζητειν. 4.62 Ἑξης τουτοις τα
δια πολλων και ουκ ευκαταφρονητων λογων ποικιλως ζητηθεντα περι φυσεως
κακων και διαφορως ερμηνευθεντα δι' ολιγων λεξειδιων οιεται δυνασθαι ημας
μαθειν, φασκων· Κακα δ' εν τοις ουσιν ουτε προσθεν ουτε νυν ουτε αυθις ηττω και
πλειω γενοιτ' αν· μια γαρ η των ολων φυσις και η αυτη, και κακων γενεσις αει η
αυτη. Ἔοικε δε και ταυτ' απο των εν τωι Θεαιτητωι παραπεφρασθαι, εν οις ελεγεν ο
παρα Πλατωνι Σωκρατης· "Ἀλλ' ουτε τα κακα εξ ανθρωπων απολεσθαι δυνατον
ουτε παρα θεοις αυτα ιδρυσθαι" και τα εξης. Και δοκει μοι μηδε Πλατωνος ακριβως
ακηκοεναι ο την αληθειαν εκπεριλαμβανων εν τωι ενι τουτωι συγγραμματι και
επιγραφων αληθη λογον το καθ' ημων εαυτου βιβλιον. Ἡ γαρ εν τωι Τιμαιωι λεξις
133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φασκουσα· "Ὅταν δ' οι θεοι την γην υδατι καθαιρωσι" δεδηλωκεν οτι καθαιρομενη
η γη τοις υδασιν ηττονα εχει τα κακα παρα τον προ του καθαιρεσθαι χρονον. Και
τουτο φαμεν κατα Πλατωνα, το ηττονα ειναι ποτε τα κακα, δια την εν τωι Θεαιτητωι
λεξιν, φασκουσαν μη δυνασθαι "απο λεσθαι εξ ανθρωπων τα κακα". 4.63 Ουκ οιδα δε
τινα τροπον προνοιαν τιθεις οσον επι ταις λεξεσι του βιβλιου τουτου ουτε πλειονα
ουτ' ελαττονα αλλ' οιονει ωρισμενα φησιν ειναι τα κακα, αναιρων δογμα καλλισ τον
περι του αοριστον ειναι την κακιαν και τα κακα και τωι ιδιωι λογωι απειρα. Και εοικε
τωι μητε ηττω μητε πλειονα κακα γεγονεναι η ειναι η εσεσθαι ακολουθειν οτι, ωσπερ
κατα τους αφθαρτον τον κοσμον τηρουντας το ισοστασιον των στοιχειων απο της
προνοιας γινεται, ουκ επιτρεπουσης πλεονεκτειν το εν αυτων, ινα μη ο κοσμος
φθαρηι· ουτως οιονει προνοια τις εφεστηκε τοις κακοις, τοσοισδε τυγχα νουσιν, ινα
μητε πλειονα γενηται μητε ηττονα. Και αλλως δ' ελεγχεται ο του Κελσου περι των
κακων λογος απο των εξετασαντων φιλοσοφων τα περι αγαθων και κακων και
παραστησαντων και απο της ιστοριας οτι πρωτον μεν εξω πολεως και προσωπεια
περικειμεναι αι εταιραι εξεμισθουν εαυτας τοις βουλομενοις, ειθ' υστερον καταφρο
νησασαι απεθεντο τα προσωπεια και υπο των νομων μη επιτρεπομεναι εισιεναι εις
τας πολεις εξω ησαν αυτων, πλειονος δε της διαστροφης γινομενης οσημεραι
ετολμησαν και εις τας πολεις εισελθειν. Ταυτα δε Χρυσιππος φησιν εν τηι περι
αγαθων και κακων εισαγωγηι. Ὅθεν ως των κακων πλειονων και ηττονων
γινομενων εστι λαβειν οτι οι καλουμενοι αμφιβολοι ησαν ποτε προεστηκοτες,
πασχοντες και διατι θεντες και ταις επιθυμιαις των εισιοντων δουλευοντες· υστερον
δε οι αγορανομοι τουτους εξωσαν. Και περι μυριων δ' αν των απο κεχυμενης της
κακιας επεισελθοντων τωι βιωι των ανθρωπων εστιν ειπειν οτι προτερον ουκ ην. Αι
γουν αρχαιοταται ιστοριαι, καιτοι γε μυρια οσα κατηγορουσαι των αμαρτανοντων,
αρρητοποιους ουκ ισασι. 4.64 Πως εκ τουτων και των παραπλησιων ου καταγελασ
τος φαινεται Κελσος, οιομενος τα κακα μητε πλειω μητε ηττω γενεσθαι ποτ' αν; Ει
γαρ και μια των ολων φυσις και η αυτη, ου παντως και η των κακων γενεσις αει η
αυτη. Ὡς γαρ μιας και της αυτης ουσης της τουδε τινος ανθρωπου φυσεως ουκ αει τα
αυτα εστι περι το ηγεμονικον αυτου και τον λογον αυτου και τας πραξεις, οτε μεν
ουτε λογον ανειλη φοτος οτε δε μετα του λογου κακιαν, και ταυτην ητοι επι πλειον
η επ' ελαττον χεομενην, και εστιν οτε προτραπεντος επ' αρετην και προκοπτοντος
επι πλειον η επ' ελαττον και ενιοτε φθανοντος και επ' αυτην την αρετην εν πλειοσι
θεωριαις γινομενην η εν ελαττοσιν· ουτως εστιν ειπειν μαλλον και επι της των
ολων φυσεως οτι, ει και μια εστι και η αυτη τωι γενει, αλλ' ου τα αυτα αει ουδ'
ομογενη συμβαινει εν τοις ολοις· ουτε γαρ ευφοριαι αει ουτ' αφοριαι αλλ' ουδε
επομβριαι ουτε αυχμοι, ουτω δε ουδε ψυχων κρειτ τονων ευφοριαι τεταγμεναι η
αφοριαι, και χειρονων επι πλειον χυσις η επ' ελαττον. Και αναγκαιος γε τοις
ακριβουν παντα κατα το δυνατον βουλομενοις ο περι των κακων λογος, ου
μενοντων αει εν ταυτωι δια την ητοι τηρουσαν τα επι γης προνοιαν η κατακλυσμοις
και εκπυρωσεσι καθαιρουσαν, και ταχα ου τα επι γης μονον αλλα και τα εν ολωι τωι
κοσμωι, δεομενωι καθαρσιου, οταν πολλη η κακια γενηται εν αυτωι. 4.65 Μετα ταυτα
φησιν ο Κελσος· Τις η των κακων γενεσις, ου ραιδιον μεν γνωναι τωι μη
φιλοσοφησαντι, εξαρκει δ' εις πληθος ειρησθαι ως εκ θεου μεν ουκ εστι κακα, υληι δε
προσκειται και τοις θνητοις εμπολιτευεται· ομοια δ' απ' αρχης εις τελος η των
θνητων περιοδος, και κατα τας τεταγμενας ανακυκλησεις αναγκη τα αυτα αει και
γεγονεναι και ειναι και εσεσθαι. Και ο μεν Κελσος φησι την των κακων γενεσιν ου
ραιδιον ειναι γνωναι τωι μη φιλοσοφησαντι, ως του μεν φιλοσοφουντος γνωναι την
γενεσιν αυτων δυνα μενου ραιδιως, του δε μη φιλοσοφουντος ου ραιδιως μεν οιου τε
οντος θεωρειν την γενεσιν των κακων, πλην ει και μετα καματου αλλα γε δυνατου
134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οντος γνωναι. Ἡμεις δε και προς τουτο φαμεν οτι την των κακων γενεσιν ουδε τωι
φιλοσοφησαντι γνωναι ραιδιον, ταχα δε ουδε τουτοις καθαρως αυτην γνωναι
δυνατον, εαν μη θεου επιπνοιαι και τινα τα κακα τρανωθηι και πως υπεστη δηλωθηι
και τινα τροπον αφανισθησεται νοηθηι. Ἐν κακοις γουν ουσης και της περι θεου
αγνοιας, οντος δε μεγιστου κακου και του μη ειδεναι τον τροπον της του θεου
θεραπειας και της εις αυτον ευσεβειας, παντως μεν και κατα Κελσον τινες των
φιλοσοφησαντων ουκ εγνωσαν, οπερ δηλον εστιν εκ των διαφορων εν φιλοσοφιαι
αιρεσεων· καθ' ημας δε ουδεις μη εγνωκως κακον ειναι το νομιζειν ευσεβειαν
συζεσθαι εν τοις καθεστηκοσι κατα τας κοινοτερον νοουμενας πολιτειας νομοις οιος
τε εσται την γενεσιν γνωναι των κακων. Και ουδεις μη διαλαβων τα περι του
καλουμενου διαβολου και των αγγελων αυτου, τις τε προ του διαβολος γεγενησθαι
ουτος ην και πως γεγενηται διαβολος και τις η αιτια του συναποστηναι αυτωι τους
καλουμενους αυτου αγγελους, οιος τε εσται γνωναι την γενεσιν των κακων. ∆ει δε
τον μελλοντα ταυτην ειδεναι και περι δαιμονων ακριβεστερον διειληφεναι οτι τε μη
εισι, καθο δαιμονες εισι, δημιουργηματα του θεου, αλλα μονον καθο λογικοι τινες,
και ποθεν εληλυθασιν επι το τοιουτοι γενεσθαι, ως εν καταστασει δαιμονων αυτων
υποστηναι το ηγεμονικον. Ειπερ ουν αλλος τις τοπος των εν ανθρωποις εξετασεως
δεομενων δυσθηρατος εστι τηι φυσει ημων, εν τουτοις και η των κακων ταχθειη αν
γενεσις. 4.66 Ειτα, ως εχων μεν τινα περι της των κακων γενεσεως ειπειν
απορρητοτερα σιωπων δ' εκεινα και τα πληθεσιν αρμοζοντα λεγων, φησι το
εξαρκειν ειρησθαι εις πληθος περι της των κακων γενεσεως ως εκ θεου μεν ουκ εστι
κακα, υληι δε προσκειται και τοις θνητοις εμπολιτευεται. Ἀληθες μεν ουν οτι ουκ
εστι κακα εκ θεου· και κατα τον Ἱερεμιαν γαρ ημων σαφες οτι "Ἐκ στοματος κυριου
ουκ εξελευσεται τα κακα και το αγαθον"· το δε την υλην τοις θνητοις
εμπολιτευομενην αιτιαν ειναι των κακων καθ' ημας ουκ αληθες. Το γαρ εκαστου
ηγεμονικον αιτιον της υποστασης εν αυτωι κακιας εστιν, ητις εστι το κακον· κακα δε
και αι απ' αυτης πραξεις, και αλλο ουδεν ως προς ακριβη λογον καθ' ημας εστι
κακον. Ἀλλ' οιδα τον λογον δεομενον πολλης εξεργασιας και κατασκευης, χαριτι
θεου, φωτιζοντος το ηγεμονικον, δυναμενων γενεσθαι τωι κριθεντι υπο θεου αξιωι
και της περι τον τοπον τουτον γνωσεως. 4.67 Ουκ οιδα δε πως χρησιμον εδοξε τωι
Κελσωι καθ' ημων γραφοντι παραρριψαι δογμα, πολλης δεομενον καν δοκουσης
αποδειξεως, κατα το δυνατον παριστασης οτι ομοια απ' αρχης εις τελος εστιν η των
θνητων περιοδος, και κατα τας τεταγμενας ανακυκλησεις αναγκη τα αυτα αει και
γεγονεναι και ειναι και εσεσθαι. Ὅπερ εαν ηι αληθες, το εφ' ημιν ανηιρηται. Ει γαρ
κατα τας τεταγμενας ανακυκλησεις αναγκη τα αυτα αει και γεγονεναι και ειναι και
εσεσθαι εν τηι των θνητων περιοδωι, δηλον οτι αναγκη αει Σωκρατη μεν
φιλοσοφησειν και κατηγορηθησεσθαι επι καινοις δαιμο νιοις και τηι των νεων
διαφθοραι, Ἄνυτον δε και Μελητον αει κατηγορησειν αυτου, και την εν Ἀρειωι παγωι
βουλην καταψηφισεσθαι αυτου τον δια του κωνειου θανατον. Ουτω δε αναγκη αει
κατα τας τεταγμενας περιοδους Φαλαριν τυραννησειν και τον Φεραιον Ἀλεξανδρον
τα αυτα ωμοποιη σειν, τους τε εις τον Φαλαριδος ταυρον καταδικασθεντας αει εν
αυτωι μυκησεσθαι· απερ εαν δοθηι, ουκ οιδ' οπως το εφ' ημιν σωθησεται και επαινοι
και ψογοι ευλογως εσονται. Λελεξεται δε προς την τοιαυτην υποθεσιν τωι Κελσωι οτι,
ειπερ ομοια εστιν απ' αρχης εις τελος η των θνητων αει περιοδος, και κατα τας
τεταγμενας ανακυκλησεις αναγκη τα αυτα αει και γεγονεναι και ειναι και εσεσθαι,
αναγκη αει κατα τας τεταγμενας περιοδους Μωυσεα μεν μετα του λαου των
Ἰουδαιων εξελθειν εκ της Αιγυπτου, Ἰησουν δε παλιν επιδημησαι τωι βιωι τα αυτα
ποιησοντα, απερ ουχ απαξ αλλ' απειρακις κατα περιοδους πεποιηκεν· αλλα και
Χριστιανοι οι αυτοι εσονται εν ταις τεταγμεναις ανακυκλη σεσιν, και παλιν Κελσος
135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γραψει το βιβλιον τουτο, απειρακις αυτο προτερον γραψας. 4.68 Ὁ μεν ουν Κελσος
μονην την θνητων περιοδον κατα τας τεταγμενας ανακυκλησεις εξ αναγκης φησιν
αει γεγονεναι και ειναι και εσεσθαι· των δε Στωικων οι πλειους ου μονον την των
θνητων περιοδον τοιαυτην ειναι φασιν αλλα και την των αθανατων και των κατ'
αυτους θεων. Μετα γαρ την του παντος εκπυρωσιν, απειρακις γενομενην και απει
ρακις εσομενην, η αυτη ταξις απ' αρχης μεχρι τελους παντων γεγονε τε και εσται.
Πειρωμενοι μεντοι θεραπευειν πως τας απεμφασεις οι απο της Στοας ουκ οιδ' οπως
απαραλλακτους φασιν εσεσθαι κατα περιοδον τοις απο των προτερων περιοδων
παντας, ινα μη Σωκρατης παλιν γενηται, αλλ' απαραλλακτος τις τωι Σωκρατει,
γαμησων απαραλλακτον τηι Ξανθιππηι και κατηγορηθησομενος υπο απαραλλακτων
Ἀνυτωι και Μελητωι. Ουκ οιδα δε πως ο μεν κοσμος αει ο αυτος εστι και ουκ
απαραλλακτος ετερος ετερωι, τα δ' εν αυτωι ου τα αυτα αλλα απαραλλακτα. Ἀλλα
γαρ ο προηγου μενος και προς τας Κελσου λεξεις και προς τας απο της Στοας λογος
ευκαιροτερον εν αλλοις εξετασθησεται, επει μη κατα τον παροντα καιρον και την
ενεστηκυιαν προθεσιν αρμοζει εν τουτοις πλεονασαι. 4.69 Μετα ταυτα λεγει οτι ουτε
τα ορωμενα ανθρωπωι δεδοται, αλλ' εκαστα <της> του ολου σωτηριας εινεκα γινεται
τε και απολλυται καθ' ην προειπον αμοιβην εξ αλληλων εις αλληλα· περισσον δε το
προσδιατριβειν τηι τουτων ανατροπηι, κατα δυναμιν ημιν προεκτεθεισηι. Ειρηται δε
και εις τουτο· Ουτε δε τα αγαθα ουτε τα κακα εν τοις θνητοις ελαττω η πλειω γενοιτ'
αν. Λελεκται και εις το· Ουτε τωι θεωι καινοτερας δει διορθωσεως. Ἀλλ' ουδ' ως
ανθρωπος τεκτηναμενος τι ενδεως και ατεχνοτερον δημιου ργησας ο θεος προσαγει
διορθωσιν τωι κοσμωι, καθαιρων αυτον κατακλυσμωι η εκπυρωσει, αλλα την χυσιν
της κακιας κωλυων επι πλειον νεμεσθαι, εγω δ' οιμαι οτι και παντηι τεταγμενως
αυτην αφανιζων συμφεροντως τωι παντι. Ει δε μετα τον αφανισμον της κακιας
λογον εχει το παλιν αυτην υφιστασθαι η μη, εν προηγουμενωι λογωι τα τοιαυτα
εξετασθησεται. Θελει ουν δια καινοτερας διορθωσεως αει ο θεος τα σφαλματα
αναλαμβανειν. Ει γαρ και τετακται αυτωι παντα καλλιστα και ασφαλεστατα κατα την
των ολων δημιουργιαν, αλλ' ουδεν ηττον ιατρικης τινος αυτωι εδεησε τοις την
κακιαν νοσουσι και παντι τωι κοσμωι, υπ' αυτης ωσπερει μολυνομενωι. Και ουδεν γε
ημεληται τωι θεωι η αμεληθησεται, ποιουντι καθ' εκαστον καιρον οπερ επρεπεν
αυτον ποιειν εν τρεπτωι και μεταβλητωι κοσμωι. Και ωσπερ γεωργος κατα τας
διαφορους των του ενιαυτου ωρων διαφορα εργα γεωργικα ποιει επι την γην και τα
επ' αυτης φυομενα, ουτως ο θεος οιονει ενιαυτους τινας, ιν' ουτως ονομασω,
οικονομει ολους τους αιωνας, καθ' εκαστον αυτων ποιων οσα απαιτει αυτο το περι
τα ολα ευλογον, υπο μονου θεου ως αληθειας εχει τρανοτατα καταλαμβανομενον
και επιτε λουμενον. 4.70 Ἔθηκε δε τινα λογον ο Κελσος περι των κακων τοιουτον,
οτι καν σοι τι δοκηι κακον, ουπω δηλον ει κακον εστιν· ου γαρ οισθα ο τι η σοι η
αλλωι η τωι ολωι συμφερει. Και εχει μεν τι ο λογος ευλαβες, υπονοει δε και την των
κακων φυσιν ου παντηι ειναι μοχθηραν δια το ενδεχεσθαι τωι ολωι συμφερειν το
νομιζομενον εν τοις καθ' εκαστον ειναι κακον. Πλην ινα μη παρακουσας τις του
λεγομενου επιτριβης ευρηι αφορμην, ως και της κακιας αυτου χρησιμου τυγχα
νουσης τωι παντι η δυναμενης γε ειναι χρησιμου, λελεξεται οτι σωιζομενου του εφ'
ημιν εκαστωι καν συγχρησηται τηι κακιαι των φαυλων εις την διαταξιν του παντος ο
θεος, κατατασσων αυτους εις χρειαν του παντος, ουδεν ηττον ψεκτος τε εστιν ο
τοιοσδε και ως ψεκτος κατατετακται εις χρειαν απευκταιαν μεν εκαστωι χρησιμον δε
τωι παντι. Ὡς ει και επι των πολεων τις ελεγε τον ταδε τινα ημαρτηκοτα και δια τα
αμαρτηματα εις τινα δημοσια εργα χρησιμα τωι παντι καταδικαζομενον ποιειν μεν τι
χρησιμον τηι οληι πολει, αυτον δε γεγονεναι εν απευκταιωι πραγματι και εν ωι ουδεις
των καν μετριον νουν εχοντων εβουλετο γενεσθαι. Και ο αποστολος δε του Ἰησου
136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Παυλος, διδασκων ημας συνοισειν μεν τηι χρειαι τι του παντος και τους φαυλοτατους,
παρ' εαυτους δε εσεσθαι εν τοις απευκτοις, χρησιμωτατους δ' εσεσθαι και τους
σπουδαιοτατους τωι παντι, παρ' εαυτων αιτιαν εν καλλιστηι χωραι ταχθησομενους,
φησιν· "Ἐν μεγαληι δ' οικιαι ουκ εστι μονον σκευη χρυσα και αργυρα αλλα και ξυλινα
και οστρακινα, και α μεν εις τιμην α δε εις ατιμιαν· εαν ουν τις εκκαθαρηι εαυτον,
εσται σκευος εις τιμην, ηγιασμενον και ευχρηστον τωι δεσποτηι, εις παν εργον αγαθον
ητοιμασμενον." Και ταυτα δ' αναγκαιως υπολαμβανω εκτεθεισθαι προς το καν σοι τι
δοκηι κακον, ουπω δηλον ει κακον· ου γαρ οισθα ο τι η σοι η αλλωι συμφερει, ινα μη
αφορμην λαμβανηι τις εκ των κατα τον τοπον προς το αμαρτανειν ως χρησιμος τωι
ολωι δια την αμαρτιαν εσομενος. 4.71 Ἐπει δε μετα ταυτα μη νοησας τας περι θεου ως
ανθρωποπαθους εν ταις γραφαις λεξεις διασυρει ο Κελσος εν αις οργης λεγονται
κατα των ασεβων φωναι και απειλαι κατα των ημαρτηκοτων, λεκτεον οτι, ωσπερ
ημεις τοις κομιδηι νηπιοις διαλεγομενοι ου του εαυτων εν τωι λεγειν στοχαζομεθα
δυνατου, αλλ' αρμοζομενοι προς το ασθενες των υποκειμενων φαμεν ταυτα αλλα
και ποιουμεν α φαινεται ημιν χρησιμα εις την των παιδων ως παιδων επιστροφην
και διορθωσιν· ουτως εοικεν ο του θεου λογος ωικονομηκεναι τα αναγεγραμμενα,
μετρησας τηι δυναμει των ακουοντων και τωι προς αυτους χρησιμωι το εν τηι
απαγγελιαι πρεπον. Και καθολου γε περι του τοιουτου τροπου της απαγγελιας των
περι θεου εν τωι ∆ευτερονομιωι ουτω λελεκται· "Ἐτρο ποφορησε σε κυριος ο θεος
σου, ως ει τις τροποφορησαι ανθρωπος τον υιον αυτου." Οιονει ανθρωπου τροπους
προς το ανθρωποις λυσιτελες φορων ο λογος τοιαυτα λεγει· ου γαρ εδεοντο οι
πολλοι προσωποποιουντος θεου αρμοζοντως εαυτωι τα προς τους τοιουσδε
λεχθησομενα. Ἀλλ' ωι μελει της των θειων γραμματων σαφηνειας ευρησει απ' αυτων
τα λεγομενα πνευματικα τοις ονομαζομενοις πνευματικοις συγκρινων το βουλημα
των τε προς τους ασθενεστερους λεγομενων και των τοις εντρεχεστεροις
απαγγελλομενων, πολλακις εν τηι αυτηι λεξει εκατερων τωι ειδοτι ακουειν αυτης
κειμενων. 4.72 Ὀργην μεν ουν ονομαζομεν θεου, ου παθος δ' αυτου αυτην ειναι
φαμεν αλλα τι παραλαμβανομενον εις την δια σκυθρωποτερων αγωγων παιδευσιν
τοις τα τοσαδε και τοιαδε ημαρτηκοσιν. Ὅτι γαρ παιδευει η καλουμενη οργη του
θεου και ο ονομαζομενος θυμος αυτου, και τουτ' αρεσκει τωι λογωι, δηλον εκ του εν
μεν εκτωι ψαλμωι ειρησθαι· "Κυριε, μη τωι θυμωι σου ελεγξηις με, μηδε τηι οργηι σου
παιδευσηις με" εν δε τωι Ἱερεμιαι· "Παιδευσον ημας, κυριε, πλην εν κρισει και μη εν
θυμωι, ινα μη ολιγους ημας ποιησηις." Ἀναγνους δε τις εν μεν τηι δευτεραι των Βασι
λειων "οργην" θεου, αναπειθουσαν τον ∆αυιδ αριθμησαι τον λαον, εν δε τηι πρωτηι
των Παραλειπομενων τον "δια βολον", και συνεξεταζων αλληλοις τα ρητα οψεται
επι τινος τασσεται η οργη· ης και "τεκνα" παντας ανθρωπους γεγονεναι φησιν ο
Παυλος λεγων· "Ἤμεθα τεκνα φυσει οργης ως και οι λοιποι." Ὅτι δ' ου παθος του
θεου εστιν η οργη, αλλ' εκαστος αυτωι ταυτην δι' ων αμαρτανει κατασκευαζει,
δηλωσει ο Παυλος εν τωι· "Ἢ του πλουτου της χρηστοτητος αυτου και της ανοχης
και της μακροθυμιας καταφρονεις, αγνοων οτι το χρηστον του θεου εις μετανοιαν σε
αγει; Κατα δε την σκληροτητα σου και αμετανοητον καρδιαν θησαυριζεις σεαυτωι
οργην εν ημεραι οργης και αποκαλυψεως δικαιο κρισιας του θεου." Πως ουν δυναται
εκαστος "θησαυριζειν εαυτωι οργην εν ημεραι οργης", "οργης" νοουμενης του
παθους; Πως δε οργης παθος παιδευειν δυναται; Ἀλλα και ουκ αν ο διδασκων λογος
ημας μηδαμως οργιζεσθαι και φασκων εν τριακοστωι εκτωι ψαλμωι· "Παυσαι απο
οργης και εγκαταλιπε θυμον", λεγων δε και εν τωι Παυλωι· "Ἀποθεσθε και υμεις τα
παντα, οργην θυμον κακιαν βλασφημιαν αισχρολογιαν", αυτωι τωι θεωι περιηπτεν το
παθος, ου ημας παντηι απαλλαξαι βουλεται. ∆ηλον δε το τροπολογεισθαι τα περι
οργης θεου εκ του και υπνον αυτου αναγεγραφθαι, αφ' ου ωσπερ διυπνιζων αυτον ο
137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφητης λεγει· "Ἀναστηθι, ινα τι υπνοις, κυριε"; Και παλιν φησι· "Και εξηγερθη ως
ο υπνων κυριος, ως δυνατος κεκραιπαληκως εξ οινου." Ειπερ ουν ο υπνος αλλο τι
σημαινει και ουχ οπερ η προχειρος εκδοχη της λεξεως δηλοι, δια τι ουχι και η οργη
παραπλησιως νοηθησεται; Και αι απειλαι δε απαγγελιαι εισι περι των
απαντησομενων τοις φαυλοις, ως ει απειλας τις εφασκεν ειναι και τους του ιατρου
λογους, λεγοντος τοις καμνουσι· τεμω σε και καυστηρας προσαξω σοι, εαν μη
πεισθηις μου τοις νομοις και ουτωσι μεν διαιτησηι ουτωσι δε σαυτον αγαγηις. Ουκ
ανθρωπινα ουν παθη προσαπτομεν τωι θεωι ουδε δυσσεβεις δοξας εχομεν περι αυτου
ουδε πλανωμενοι τας περι τουτον διηγησεις απ' αυτων των γραμματων
συνεξεταζομενων αλληλοις παρισταμεν· ουδε το προκειμενον τοις εν ημιν συνετως
πρεσβευουσι του λογου αλλο εστιν η ευηθειας μεν απαλλαξαι κατα το δυνατον τους
ακουοντας ποιησαι δ' αυτους φρονιμους. 4.73 Ἀκολουθως δε τωι μη νενοηκεναι τα
περι οργης αναγεγραμμενα θεου φησιν· Ἢ γαρ ου καταγελαστον, ει ανθρωπος μεν
οργισθεις Ἰουδαιοις παντας αυτους ηβηδον απωλεσεν και επυρπολησεν, ουτως
ουδεν ησαν, θεος δ' ο μεγιστος, ως φασιν, οργιζομενος και θυμουμενος και απειλων
πεμπει τον υιον αυτου, και τοιαυτα πασχει; Ειπερ ουν Ἰουδαιοι μετα το διαθειναι τον
Ἰησουν απερετολμησαν κατ' αυτου ηβηδον απωλοντο και επυρποληθησαν, ουκ απ'
αλλης οργης η ης εαυτοις εθησαυρισαν ταυτα πεπονθασι, της του θεου κατ' αυτων
κρισεως θεου καταστη ματι γεγενημενης, ονομαζομενης οργης πατριωι τινι Ἑβραιων
εθει. Και πασχει γε ο υιος του μεγιστου θεου βουληθεις υπερ της των ανθρωπων
σωτηριας, ως εν τοις ανωτερω κατα το δυνατον ημιν λελεκται. Μετα ταυτα φησιν·
Ἀλλ' οπως μη περι μονων Ἰουδαιων –ου γαρ τουτο λεγω–αλλα περι της ολης
φυσεως, οπερ επηγγειλαμην, ο λογος ηι, σαφεστερον εμφανιω τα προειρη μενα. Τις δ'
ουκ αν τουτοις εντυγχανων μετριος και αισθα νομενος της ανθρωπινης ασθενειας
ουκ αν περισταιη το επαχθες του περι ολης της φυσεως επαγγειλαμενου αποδουναι
λογον και αλαζονευσαμενου ομοιως ηι ετολμησεν επιγραψαι επιγραφηι του βιβλιου;
Ἴδωμεν δη τινα εστιν α περι ολης της φυσεως επαγγελλεται λεξειν και τινα
εμφανισειν. 4.74 ∆ια πολλων δ' εξης εγκαλει ημιν ως τωι ανθρωπωι φασκουσι παντα
πεποιηκεναι τον θεον. Και βουλεται εκ της περι των ζυων ιστοριας και της
εμφαινομενης αυτοις αγχινοιας δεικνυναι οτι ουδεν μαλλον ανθρωπων η των
αλογων ζυων ενεκεν γεγονε τα παντα. Και δοκει μοι ομοιον τι ειπειν τοις δια το
προς τους μισουμενους εχθος κατηγορουσιν αυτων εφ' οις οι φιλτατοι αυτων
επαινουνται. Ὥσπερ γαρ επι τουτων τυφλοι το εχθος προς το μη συνοραν οτι και
φιλτατων κατηγορουσιν δι' ων κακως λεγειν νομιζουσι τους εχθρους, τον αυτον
τροπον και ο Κελσος συγχυθεις τον λογισμον ουχ εωρακεν οτι και των απο της
Στοας φιλοσοφων κατηγορει, ου κακως προταττοντων τον ανθρωπον και
απαξαπλως την λογικην φυσιν παντων των αλογων και δια ταυτην λεγοντων
προηγουμενως την προνοιαν παντα πεποιηκεναι. Και λογον μεν εχει τα λογικα, απερ
εστι προηγουμενα, παιδων γεννωμενων· τα δ' αλογα και τα αψυχα χοριου
συγκτιζομενου τωι παιδιωι. Και ηγουμαι γε οτι, ωσπερ εν ταις πολεσιν οι
προνοουμενοι των ωνιων και της αγορας δι' ουδεν αλλο προνοουνται η δια τους
ανθρωπους, παραπολαυουσι δε της δαψιλειας και κυνες και αλλα των αλογων·
ουτως η προνοια των μεν λογικων προηγουμενως προνοει, επηκολουθησε δε το και
τα αλογα απολαυειν των δι' ανθρωπους γινομενων. Και ωσπερ αμαρτανει ο λεγων
τους αγορανομους προνοειν ου μαλλον των ανθρωπων η των κυνων, επει και οι
κυνες παραπολαυουσι της δαψιλειας των ωνιων, ουτω πολλωι μαλλον Κελσος και οι
τα αυτα φρονουντες αυτωι ασεβουσιν εις τον προνοουντα των λογικων θεον,
φασκοντες· τι μαλλον ανθρωποις γινεσθαι ταυτα προς τροφην η τοις φυτοις
δενδροις τε και ποαις και ακανθαις; 4.75 Οιεται γαρ πρωτον μεν μη εργα θεου ειναι
138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βροντας και αστραπας και υετους, ηδη σαφεστερον επικουριζων· δευτερον δε φησιν
οτι, ει και διδυη τις ταυτα εργα ειναι θεου, ου μαλλον ημιν τοις ανθρωποις ταυτα
γινεται προς τροφην η τοις φυτοις δενδροις τε και ποαις και ακανθαις, συντυχικως
διδους και ου κατα προνοιαν ως αληθως επικου ρειος ταυτα συμβαινειν. Ει γαρ ου
μαλλον ημιν η φυτοις και δενδροις και ποαις και ακανθαις ταυτ' εστι χρησιμα,
δηλον οτι ουδ' απο προνοιας ταυτ' ερχεται η απο προνοιας ου μαλλον ημων
προνοουμενης η δενδρων και ποας και ακανθης. Ἑκατερον δ' αυτοθεν ασεβες, και το
τοις τοιουτοις αντιλεγειν ισταμενον προς τον ασεβειαν ημων κατηγορουντα ευηθες·
παντι γαρ δηλον εκ των ειρημενων, τις ο ασεβης. Ειτα φησιν οτι καν ταυτα λεγηις
ανθρωποις φυεσθαι –δηλον δ' οτι τα φυτα και δενδρα και ποας και ακανθας–, τι
μαλλον αυτα ανθρωποις φησεις φυεσθαι η τοις αλογοις ζυοις τοις αγριωτατοις;
Σαφως ουν λεγετω ο Κελσος οτι η τοσαυτη των επι γης φυομενων διαφορα ου
προνοιας εστιν εργον, αλλα συντυχια τις ατομων τας τοσαυτας ποιοτητας πεποιηκε,
και κατα συντυχιαν τοσαυτα ειδη φυτων και δενδρων και ποας παραπλησια εστιν
αλληλοις, και οτι ουδεις λογος τεχνικος υπεστησεν αυτα, ουδ' απο νου εχει την
αρχην, παντα θαυμασμον υπερβεβηκοτος. Ἀλλ' ημεις οι τωι ταυτα κτισαντι μονωι
ανακειμενοι θεωι Χριστιανοι και επι τουτοις χαριν οιδαμεν τωι και τουτων
δημιουργωι, οτι ημιν τηλικαυτην εστιαν ευτρεπισε και δι' ημας τοις δου λευουσιν
ημιν ζυοις· "Ὁ εξανατελλων χορτον τοις κτηνεσι και χλοην τηι δουλειαι των
ανθρωπων, του εξαγαγειν αρτον εκ της γης, και ιν' οινος ευφραινηι καρδιαν
ανθρωπου, και ιλαρυνηται προσωπον εν ελαιωι, και αρτος στηριζηι καρδιαν
ανθρωπου." Ει δε και τοις αγριωτατοις των ζυων τροφας κατεσκευασεν, ουδεν
θαυμαστον· και ταυτα γαρ τα ζωια και αλλοι των φιλοσοφησαντων ειρηκασι
γυμνασιου ενεκα γεγονεναι τωι λογικωι ζυωι. Φησι δε που των καθ' ημας τις σοφων·
"Μη ειπηις· τι τουτο, εις τι τουτο; Παντα γαρ εις χρειαν αυτων εκτισται" και "Μη
ειπηις· τι τουτο, εις τι τουτο; Παντα γαρ εν καιρωι αυτων ζητηθησεται". 4.76 Ἑξης
τουτοις ο Κελσος, θελων μη μαλλον ημιν την προνοιαν πεποιηκεναι τα φυομενα επι
γης η τοις των ζυων αγριωτατοις, φησιν· Ἡμεις μεν γε καμνοντες και προστα
λαιπωρουντες μολις και επιπονως τρεφομεθα· τοις δ' "ασπαρτα και ανηροτα παντα
φυονται", ουχ ορων οτι πανταχου την ανθρωπινην συνεσιν γυμναζεσθαι
βουλομενος ο θεος, ινα μη μενηι αργη και ανεπινοητος των τεχνων, πεποιηκε τον
ανθρωπον επιδεη· ινα δι' αυτο το επιδεες αυτου αναγκασθηι ευρειν τεχνας, τινας μεν
δια την τροφην αλλας δε δια την σκεπην. Και γαρ κρειττον ην τοις μη μελλουσι τα
θεια ζητειν και φιλοσοφειν το απορειν υπερ του τηι συνεσει χρησασθαι προς ευρεσιν
τεχνων, ηπερ εκ του ευπορειν παντηι της συνεσεως αμελειν. Ἡ των κατα τον βιον
γουν χρειων απορια συνεστησε τουτο μεν γεωργικην τουτο δε αμπελουργικην τουτο
δε τας περι τους κηπους τεχνας τουτο δε τεκτονικην και χαλκευτικην, ποιητικας
εργαλειων ταις υπηρετουμεναις τεχναις τα προς τροφην· η δε της σκεπης απορια
τουτο μεν υφαντικην την μετα την ξαντικην και την νηστικην εισηγαγε τουτο δε
οικοδομικην, και ουτως αναβεβηκεν η συνεσις και επι αρχιτεκτονικην. Ἡ δε των
χρειων ενδεια πεποιηκε και τα εν ετεροις τοποις γεννωμενα φερεσθαι δια ναυτικης
και κυβερνητικης προς τους μη εχοντας εκεινα· ωστε και τουτων ενεκεν θαυμασαι
τις αν την προνοιαν, συμφεροντως παρα τα αλογα ζωια ενδεες ποιησασαν το
λογικον. Τα μεν γαρ αλογα ετοιμην εχει την τροφην, ατε ουδ' αφορμην προς τεχνας
εχοντα· και φυσικην δ' εχει την σκεπην, τετριχωται γαρ η επτερωται η πεφολιδωται
η ωστρακωται. Και ταυτα δε προς απολογιαν ημιν λελεχθω της φασκουσης λεξεως
παρα τωι Κελσωι· Ἡμεις μεν καμνοντες και προσταλαιπωρουντες μολις τρεφομεθα·
τοις δ' "ασπαρτα και ανηροτα παντα φυονται". 4.77 Ἑξης δε τουτοις επιλαθομενος
οτι το προκειμενον αυτωι εστιν Ἰουδαιων και Χριστιανων κατηγορειν, εαυτωι
139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθυποφερει ευριπιδειον ιαμβειον, εναντιουμενον αυτου τηι γνωμηι· και ομοσε
χωρησας τωι λελεγμενωι κατηγορει ως κακως ειρημενου. Ἔχει δ' ουτως η του Κελσου
λεξις· Ει δε και το ευριπιδειον ερεις, οτι Ἥλιος μεν νυξ τε δουλευει βροτοις, τι
μαλλον ημιν η τοις μυρμηξι και ταις μυιαις; Και γαρ εκεινοις η μεν "νυξ" γινεται
προς αναπαυσιν η δ' ημερα προς το οραν τε και ενεργειν. Σαφες δη οτι ου μονον
Ἰουδαιων και Χριστιανων τινες ειρηκασιν ημιν δουλευειν ηλιον και τα εν ουρανωι
αλλα και ο κατα τινας σκηνικος φιλοσοφος και φυσιολογιας της Ἀναξαγορου
γενομενος ακροατης· οστις απο ενος λογικου του ανθρωπου συνεκδοχικως πασι τοις
λογικοις <τα> τεταγμενα εν τωι παντι φησι δουλευειν, δηλουμενα παλιν
συνεκδοχικως εκ του· Ἥλιος μεν νυξ τε. Ἢ ταχα και ο τραγικος απο του ποιουντος
την ημεραν ηλιου ωνομασε την ημεραν, διδασκων οτι τα μαλιστα χρηιζοντα ημερας
και νυκτος τα υπο σεληνην εστι, και ουχ ουτως αλλα ως τα επι γης. Ἡμερα ουν και
"νυξ δουλευει βροτοις", γενομεναι δια τα λογικα. Ει δε παραπολαυουσι μυρμηκες
και μυιαι, ενεργουντες μεν ημερας νυκτος δε διαναπαυομενοι, των δι' ανθρωπους
γεγενημενων, ουχι και δια μυρμηκας και μυιας λεκτεον ημεραν γινεσθαι και νυκτα
ουδε δι' ουδεν, αλλα κατα προνοιαν ανθρωπων ενεκεν ταυτα χρη νομιζειν
γεγονεναι. 4.78 Ἑξης δε τουτοις εαυτωι ανθυποφερει τα ως υπερ ανθρωπων
λεγομενα, οτι δι' αυτους τα αλογα ζωια δεδημιουρ γηται, και φησιν οτι, ει τις ημας
λεγοι αρχοντας των αλογων, επει ημεις τα αλογα ζωια θηρωμεν τε και δαινυμεθα,
φησομεν οτι τι δ' ουχι μαλλον ημεις δι' εκεινα γεγοναμεν, επει εκεινα θηραται ημας
και εσθιει; Ἀλλα και ημιν μεν αρκυων και οπλων δει και ανθρωπων πλειονων
βοηθων και κυνων κατα των θηρευομενων· εκεινοις δ' αυτικα και καθ' αυτα η φυσις
οπλα δεδωκεν, ευχερως ημας υπαγουσα εκεινοις. Και ενταυθα δε οραις, τινα τροπον
η συνεσις μεγα βοηθημα ημιν δεδοται και παντος οπλου κρειττον, ου δοκει εχειν τα
θηρια. Ἡμεις γουν οι πολλων τωι σωματι των ζυων ασθενεστεροι τινων δε και εις
υπερβολην βραχυτεροι κρατουμεν δια την συνεσιν των θηριων και τους
τηλικουτους ελεφαντας θηρευομεν, τα μεν πεφυκοτα τιθασσευεσθαι υποτασσοντες
τηι ημετεραι ημεροτητι, κατα δε των μη πεφυκοτων η μη δοκουντων ημιν χρειαν
παρεχειν εκ της τιθασσειας ουτω μετα της ημετερας ισταμεθα ασφαλειας, ωστε, οτε
μεν βουλομεθα, εχομεν τα τηλικαυτα θηρια κατα κεκλεισμενα, οτε δε χρηιζομεν
τροφης της απο των σωματων αυτων, ουτως αυτα αναιρουμεν ως και τα μη αγρια
των ζυων. ∆ουλα ουν παντα του λογικου ζυου και της φυσικης αυτου συνεσεως
κατεσκευασεν ο δημιουργος. Και εις αλλα μεν κυνων χρηιζομεν, φερ' ειπειν, εις
φυλακην ποιμνιων η βουκολιων η αιπολιων η οικιων, εις αλλα δε βοων οιον εις
γεωργιαν, εις αλλα δ' υποζυγιοις χρωμεθα η αχθοφοροις. Ουτως εις γυμνασιον των
της ανδρειας εν ημιν σπερματων δεδοσθαι ημιν λεγεται το λεοντων και αρκτων
παρδαλεων τε και συων και των τοιουτων γενος. 4.79 Ειτα λεγει προς το των
αισθανομενων της εαυτων υπεροχης ανθρωπων γενος, ην υπερεχει των αλογων
ζυων, οτι προς ο υμεις φατε, ως ο θεος ημιν δεδωκεν αιρειν τα θηρια δυνασθαι και
καταχρησασθαι, ερουμεν οτι ως εικος, πριν πολεις ειναι και τεχνας και τοιαυτας
επιμιξιας και οπλα και δικτυα, ανθρωποι μεν υπο θηριων ηρπαζοντο και ησθιοντο,
θηρια δ' υπ' ανθρωπων ηκιστα ηλισκετο. Ὅρα δε προς ταυτα οτι, ει και αιρουσιν
ανθρωποι θηρια και θηρια ανθρωπους αρπαζει, πολλη εστι διαφορα των συνεσει
κρατουντων παρα τα αγριοτητι και ωμοτητι περιγινομενα των ου χρωμενων τηι
συνεσει προς το μηδεν υπο θηριων παθειν. Το δε πριν πολεις ειναι και τεχνας και
τοιαυτας επιμιξιας επιλελησμενου οιμαι ειναι ων ανωτερω προειπεν, ως αγενητου
οντος του κοσμου και αφθαρτου, και μονων των επι γης κατακλυσμους και
εκπυρωσεις πασχοντων, και ου παντων αμα τουτοις περιπιπτοντων. Ὡς ουκ εστιν
ουν τοις αγενητον υφισταμενοις τον κοσμον αρχην αυτου ειπειν, ουτως ουδε
140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρονον, οτ' ουδαμως ησαν πολεις ουδε τεχναι πω ευρηντο. Ἀλλ' εστω και ταυτα
ημιν μεν συναιδοντως αυτωι συγχωρειν αυτωι δε και τοις ανωτερω υπ' αυτου
λελεγμενοις ουκετι· τι ουν τουτο προς το παντως κατ' αρχας τους μεν ανθρωπους
υπο θηριων αρπαζεσθαι και εσθιεσθαι, μηκετι δε τα θηρια υπ' ανθρωπων αλισκεσθαι;
Ειπερ γαρ κατα προνοιαν ο κοσμος γεγενηται, και θεος εφεστηκε τοις ολοις
αναγκαιον ην τα ζωπυρα του γενους των ανθρωπων αρξαμενα υπο τινα γεγονεναι
φρουραν την απο κρειττονων, ωστε κατ' αρχας επιμιξιαν γεγονεναι της θειας
φυσεως προς τους ανθρωπους. Ἅπερ και ο Ἀσκραιος ποιητης εννοων ειπε· Ξυναι γαρ
τοτε δαιτες εσαν, ξυνοι δε θοωκοι αθανατοισι θεοισι καταθνητοις τ' ανθρωποις. 4.80
Και ο θειος δε κατα Μωυσεα λογος εισηγαγε τους πρωτους ακουοντας θειοτερας
φωνης και χρησμων και ορωντας εσθ' οτε αγγελων θεου επιδημιας γεγενημενας
προς αυτους. Και γαρ εικος εν αρχηι του κοσμου επι πλειον βεβοηθησθαι την
ανθρωπων φυσιν· εως προκοπης γενομενης εις συνεσιν και τας λοιπας αρετας και
την ευρεσιν των τεχνων δυνηθωσι και καθ' εαυτους ζην, ου χρηιζοντες αει
επιτροπευοντων και οικονομουντων αυτους μετα παραδοξου επιφανειας των
υπηρετουμενων τωι του θεου βουληματι. Ἀκολουθον δε τουτοις το ψευδος ειναι οτι
κατ' αρχας ανθρωποι μεν υπο θηριων ηρπαζοντο και ησθιοντο, θηρια δ' υπ'
ανθρωπων ηκιστα ηλισκετο. Ἐκ δη τουτων φανερον οτι ψευδος και το υπο του
Κελσου ουτως λεγομενον· Ὥστε ταυτηι γε ο θεος τους ανθρωπους μαλλον τοις
θηριοις υπεβαλεν. Ου γαρ υπεβαλε τους ανθρω πους τοις θηριοις ο θεος, αλλα τηι
συνεσει των ανθρωπων αλωτα δεδωκεν ειναι τα θηρια και ταις απο συνεσεως
υφισταμεναις κατ' εκεινων τεχναις. Ου γαρ αθεει εμηχανη σαντο σφισιν αυτοις οι
ανθρωποι σωτηριαν απο των θηριων και την κατ' εκεινων επικρατειαν. 4.81 Ουχ
ορων δ' ο γενναδας, οσων φιλοσοφων, την προνοιαν εισαγοντων και δια τα λογικα
παντα ποιειν αυτην λεγοντων, συναναιρει το οσον εφ' αυτωι χρησιμα δογματα τηι
Χριστιανων κατα ταυτα προς φιλοσοφιαν συμφωνιαι, ουδ' οση βλαβη κωλυτικη
γινεται ευσεβειας εκ του παραδε ξασθαι οτι ουδεν μυρμηκων η μελισσων διαφερει ο
ανθρωπος παρα τωι θεωι, φησιν οτι, ει δια τουθ' οι ανθρωποι διαφερειν δοκουσι των
αλογων, επει πολεις ᾤκισαν και χρωνται πολιτειαι και αρχαις και ηγεμονιαις, τουτ'
ουδεν προς επος εστι, και γαρ οι μυρμηκες και αι μελισσαι. Μελισσαις γουν εστιν
ηγεμων, εστι δ' ακολουθια τε και θεραπεια και πολεμοι και νικαι και των ηττημενων
αναιρεσεις και πολεις και προπολεις γε και εργων διαδοχη και δικαι κατα των αργων
τε και πονηρων· τους γουν κηφηνας απελαυνουσι τε και κολαζουσιν. Ουδ' εν
τουτοις δε εωρακε, τινι διαφερει τα απο λογου και λογισμου επιτελουμενα των απ'
αλογου φυσεως και κατασκευης ψιλης γινομενων. Ὧν την αιτιαν ουδεις μεν
ενυπαρχων τοις ποιουσι λογος αναδεχεται–ουδε γαρ εχουσιν αυτον–, ο πρεσβυτατος
δε και υιος μεν του θεου παντων δε των υποκειμενων βασιλευς φυσιν αλογον
πεποιηκε, βοηθουσαν ως αλογον τοις ουκ αξιωθεισι λογου. Πολεις ουν παρ'
ανθρωποις μετα πολλων υπεστησαν τεχνων και διαταξεως νομων· πολιτειαι δε και
αρχαι και ηγεμονιαι εν ανθρωποις ητοι αι κυριως εισιν ουτως καλου μεναι
σπουδαιαι τινες εξεις και ενεργειαι, η και αι καταχρησ τικωτερον ουτως
ονομαζομεναι προς την κατα το δυνατον εκεινων μιμησιν· εκειναις γαρ ενορωντες
οι επιτετευγμενως νομοθετησαντες συνεστησαντο τας αριστας πολιτειας και τας
αρχας και τας ηγεμονιας. Ὧν ουδεν εν τοις αλογοις εστιν ευρειν, καν ο Κελσος τα
λογικα ονοματα και επι λογικων τεταγμενα, πολιν και πολιτειας και αρχας και
ηγεμονιας, αναφερηι και επι μυρμηκας και μελισσας, εφ' οις ουδαμως μεν τους
μυρμηκας η τας μελισσας αποδεκτεον –ου γαρ συν λογισμωι ποιουσι–, την θειαν δε
φυσιν θαυμαστεον, μεχρι των αλογων εκτεινασαν το οιονει προς τα λογικα μιμημα,
ταχα προς δυσωπιαν των λογικων, ιν' ενορωντες μυρμηξιν εργατικωτεροι γινωνται
141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ταμιευτι κωτεροι των εαυτοις χρησιμων, κατανοουντες τε μελισσας πειθωνται
μεν ηγεμονιαις διαιρωνται δε τα χρησιμα της πολιτειας εργα προς σωτηριαν των
πολεων. 4.82 Ταχα δε και οι οιονει πολεμοι των μελισσων διδασ καλια εγκειται προς
το δικαιους και τεταγμενους πολεμους, ει ποτε δεοι, γινεσθαι εν ανθρωποις. Και ου
πολεις μεν και προπολεις εν μελισσαις, αλλ' οι σιμβλοι και τα εξαγωνα και τα των
μελισσων εργα και η παρ' εκειναις διαδοχη αυτων δια τους ανθρωπους εις πολλα
του μελιτος χρηιζοντας, θεραπειας τε σωματων πεπονθοτων και τροφην καθαριον.
Ου παραβλητεον δε τα κατα των κηφηνων υπο των μελισσων επιτελουμενα ταις
κατα των αργων εν ταις πολεσι και πονηρων δικαις και ταις κατ' αυτων κολασεσιν.
Ἀλλ' ως προειπον, την μεν φυσιν εν τουτοις θαυμαστεον· τον δ' ανθρωπον,
επιλογισασθαι τα περι παντων δυναμενον και κοσμησαι τα παντων, ατε
συνεργουντα τηι προνοιαι απο δεκτεον, και ου μονης προνοιας θεου εργα επιτελουντα
αλλα και της εαυτου. 4.83 Ειπων δ' ο Κελσος περι των μελισσων, ινα το οσον εφ'
εαυτωι εξευτελισηι ημων ου Χριστιανων μονον αλλα και παντων ανθρωπων τας
πολεις και τας πολιτειας και τας αρχας και τας ηγεμονιας και τους υπερ των
πατριδων πολεμους, εξης επιφερει διεξιων μυρμηκων εγκωμιον· οπως τωι περι
εκεινων εγκωμιωι το των ανθρωπων οικονομικον περι την τροφην καταβαληι <και>
τωι λογωι τωι προς τους μυρμηκας και το των χειμαδιων προνοητικον καταρριψηι ως
ουδεν πλεον της αλογου των μυρμηκων εν οις εκεινος νομιζει προνοιας. Τινα δ' ουκ
αν των απλουστερων ανθρωπων και ουκ επισταμενων ενοραν τηι φυσει παντων
πραγματων αποτρεψαι το οσον εφ' εαυτωι ο Κελσος απο του τοις βαρουμενοις υπο
φορτιων βοηθειν και κοινωνειν εκεινοις των καματων, λεγων περι μυρμηκων ως αν
αλληλοις των φορτιων, επειδαν τινα καμνοντα ιδωσιν, επιλαμβανωνται; Ἐρει γαρ ο
δεομενος της δια λογου παιδευσεως και μηδαμως επαΐων αυτης· επει τοινυν μηδεν
διαφερομεν μυρμηκων, και οτε τοις καμνουσι δια το φερειν βαρυτατα φορτια
βοηθουμεν, τι ματην το τοιουτον ποιουμεν; Και οι μεν μυρμηκες, ατε αλογα ζωια
τυγχανοντες, ουκ αν επαρθειεν προς το μεγα φρονησαι δια το παραβαλλεσθαι
ανθρωποις τα εργα αυτων· οι δ' ανθρωποι δια τον λογον ακουσαι δυνηθεντες, τινα
τροπον ευτελιζεται αυτων το κοινωνικον, βλαβειεν αν το οσον επι τωι Κελσωι και
τοις λογοις αυτου, ουκ ιδοντι οτι χριστιανισμου αποτρεψαι θελων τους
εντυγχανοντας αυτου τηι γραφηι αποτρεπει και των ου Χριστιανων το προς τους
φεροντας τα βαρυτατα των φορτιων συμπαθες. Ἐχρην δ' αυτον, ειπερ ην καν
φιλοσοφος αισθανομενος του κοινωνικου, προς τωι μη συναναιρειν τωι χριστιανισμωι
τα χρησιμα των εν ανθρωποις και συνεργειν, ει οιον τ' ην, τοις κοινοις εν
χριστιανισμωι προς τους αλλους ανθρωπους καλοις. Ει δε και των αποτιθεμενων
καρπων τας εκφυσεις απεκτι θεασιν οι μυρμηκες, ινα μη σπαργωιεν, μενοιεν δε δι'
ετους αυτοις εις τροφην, ου λογισμον ειναι εν μυρμηξι τουτων αιτιον υπονοητεον
αλλα την παμμητορα φυσιν, και τα αλογα κοσμησασαν, ως μηδε τουλαχιστον
καταλιπειν, μηδαμως φερον ιχνος του απο της φυσεως λογου. Ει μη αρα δια τουτων
λεληθοτως βουλεται ο Κελσος–και γαρ εν πολλοις πλατωνιζειν θελει–ομοειδη ειναι
πασαν ψυχην, και μηδεν διαφερειν την του ανθρωπου της των μυρμηκων και των
μελισσων· οπερ καταγοντος εστι την ψυχην απο των αψιδων του ουρανου ουκ επι το
ανθρωπινον σωμα μονον αλλα και επι τα λοιπα. Τουτοις δ' ου πεισονται Χριστιανοι,
προκατειληφοτες το "κατ' εικονα" γεγονεναι θεου την ανθρωπινην ψυχην και
ορωντες οτι αμηχανον εστι την "κατ' εικονα" θεου δεδημιουργημενην φυσιν παντηι
απαλειψαι τους χαρακτηρας αυτης και αλλους αναλαβειν ουκ οιδα κατ' εικονας
τινων γεγενημενους εν τοις αλογοις. 4.84 Ἐπει δε και τοις αποθνηισκουσιν μυρμηξι
φησι τους ζωντας ιδιον τι αποκρινειν χωριον, κακεινο αυτοις ειναι πατρια μνηματα,
λεκτεον οτι οσωι πλειονα λεγει των αλογων ζυων εγκωμια, τοσουτωι πλειον, καν μη
142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεληι, αυξει το του παντα κοσμησαντος λογου εργον και δεικνυσι την εν ανθρω ποις
εντρεχειαν, δυναμενην κοσμειν τωι λογωι και τα πλεο νεκτηματα της φυσεως των
αλογων. Τι δε λεγω των αλογων επει Κελσωι δοκει μηδ' αλογα ειναι τα κατα τας
κοινας παντων εννοιας αλογα καλουμενα; Ουδε τους μυρμηκας γουν οιεται ειναι
αλογους ο περι της ολης φυσεως επαγγει λαμενος λεγειν και την αληθειαν εν τηι
επιγραφηι του βιβλιου αυχησας. Φησι γαρ περι των μυρμηκων ως διαλεγομενων
αλληλοις τοιαυτα. Και μεν δη και απαντωντες αλληλοις διαλεγονται, οθεν ουδε των
οδων αμαρτανουσιν· ουκουν και λογου συμπληρωσις εστι παρ' αυτοις και κοιναι
εννοιαι καθολικων τινων και φωνη και τυγχανοντα και σημαινομενα. Το γαρ
διαλεγεσθαι τινα προς ετερον εν φωνηι γινεται δηλουσηι τι σημαινομενον, πολλακις
δε και περι των καλου μενων τυγχανοντων απαγγελλουσηι· απερ και εν μυρμηξι
λεγειν ειναι πως ου παντων αν ειη καταγελαστοτατον; 4.85 Και ουκ αιδειται γε
επιφερων τουτοις, ινα και τοις μετ' αυτον εσομενοις επιδεικνυηται την των
δογματων εαυτου ασχημοσυνην, λεγων· Φερ' ουν, ει τις απ' ουρανου επι την γην
επιβλεποι, τι αν δοξαι διαφερειν τα υφ' ημων η τα υπο μυρμηκων και μελισσων
δρωμενα; Ὁ απ' ουρανου δη επι γην κατα την υποθεσιν αυτου βλεπων τα δρωμενα
υπο των ανθρωπων και τα υπο των μυρμηκων γινομενα ποτερον ενοραι μεν
ανθρωπων και μυρμηκων σωμασιν, ου κατανοει δε το λογικον ηγεμονικον και
λογισμωι κινουμενον παλιν τε αυ το αλογον ηγεμονικον και υπο ορμης και φαντα
σιας αλογως κινουμενον μετα τινος φυσικης υποκατασκευης; Ἀλλ' ατοπον τον απ'
ουρανου βλεποντα τα επι γης ενοραν μεν θελειν σωμασιν ανθρωπων και μυρμηκων
απο τοσουτου διαστηματος, μη πολυ δε μαλλον βλεπειν ηγεμο νικων φυσεις και
πηγην ορμων λογικην η αλογον. Ει δ' απαξ βλεπει την πασων ορμων πηγην, δηλον
οτι και την διαφοραν ιδοι αν και την υπεροχην του ανθρωπου ου μονον παρα τους
μυρμηκας αλλα και παρα τους ελεφαντας. Ὁ γαρ βλεπων απ' ουρανου εν μεν τοις
αλογοις, καν μεγαλα ηι αυτων τα σωματα, ουκ αλλην οψεται αρχην η την, ιν' ουτως
ονομασω, αλογιαν· εν δε τοις λογικοις λογον τον κοινον ανθρωπων προς τα θεια και
επουρανια ταχα δε και αυτον τον επι πασι θεον, διο και "κατ' εικονα" γεγονεναι
ωνομασται του θεου· "εικων" γαρ του επι πασι θεου ο λογος εστιν αυτου. 4.86 Ἑξης
δε τουτοις ωσπερει επι πλειον καταβιβασαι 4.86 αγωνιζομενος το των ανθρωπων
γενος και εξομοιωσαι τοις αλογοις και μηδεν ο τι καταλιπειν θελων των εν τοις
αλογοις ιστορουμενων εμφαινοντων το μειζον, και τα της γοητειας φησιν ειναι και
εν τισι των αλογων· ως μηδ' επι τουτωι τους ανθρωπους εξαιρετως σεμνυνεσθαι
μηδε θελειν εχειν την προς τα αλογα υπεροχην· και φησι ταυτα· Ει δε τι και επι
γοητειαι φρονουσιν ανθρωποι, ηδη και κατα τουτο σοφωτεροι οφεις και αετοι· πολλα
γουν ισασιν αλεξιφαρμακα και αλεξικακα και δη και λιθων τινων δυναμεις επι
σωτηριαι των νεοσσων, οις αν επιτυχωσιν ανθρωποι, θαυμαστον τι κτημα εχειν
νομιζουσι. Και πρωτον γε ουκ οιδ' οπως την των ζυων περι τα φυσικα
αλεξιφαρμακα ειτε εμπειριαν ειτε φυσικην τινα καταληψιν γοητειαν ωνομασεν· επ'
αλλου γαρ τετριπται το της γοητειας τασσεσθαι ονομα· ει μη αρα λεληθοτως
διαβαλλειν βουλεται ως επικουρειος πασαν την των τοιουτων χρησιν ως εν
επαγγελιαι γοητων κειμενην. Πλην αλλα δεδοσθω αυτωι το τους ανθρωπους φρονειν
επι τηι τουτων γνωσει μεγα, ειτε γοητας οντας ειτε και μη· πως οτι σοφωτεροι κατα
τουτο ανθρωπων εισιν οφεις τωι μαραθωι εις οξυωπιαν και ταχυτητα κινησεως
χρωμενοι, μονον τουτο φυσικον ουκ εξ επιλογισμου καταλαμβανοντες αλλ' εκ
κατασκευης; Ἄνθρωποι δε ουκ απο ψιλης φυσεως επι το τοιουτον ομοιως οφεσιν
ερχονται· αλλα πηι μεν εκ πειρας πηι δ' εκ λογου, εσθ' οτε δ' εξ επιλογισμου και κατ'
επιστημην. Ὡς ει και αετοι προς σωτηριαν των εν τηι καλιαι νεοσσων τον λεγομενον
αετιτην λιθον ευροντες φερουσιν επ' αυτην, ποθεν οτι σοφοι αετοι και των
143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπων σοφωτεροι, των εκ πειρας το τοις αετοις δοθεν φυσικον βοηθημα
ευροντων δια τον λογισμον και μετα νου χρησαμενων;
4.87 Ἔστω δε και αλλα υπο των ζυων γινωσκεσθαι αλεξι φαρμακα, τι ουν τουτο
προς το μη φυσιν αλλα λογον ειναι τον ευρισκοντα ταυτα εν τοις ζυοις; Ει μεν γαρ
λογος ην ο ευρισκων, ουκ αν αποτεταγμενως τοδε τι μονον ευρισκετο εν οφεσιν,
εστω και δευτερον και τριτον, και αλλο τι εν αετωι και ουτως εν τοις λοιποις ζυοις,
αλλα τοσαυτα αν, οσα και εν ανθρωποις· νυνι δε φανερον εκ του αποτεταγ μενως
προς τινα εκαστου φυσιν ζυου νενευκεναι βοηθηματα οτι ου σοφια ουδε λογος εστιν
εν αυτοις αλλα τις φυσικη προς τα τοιαδε σωτηριας ενεκεν των ζυων κατασκευη,
υπο του λογου γεγενημενη. Καιτοι γε ει εβουλομην ομοσε χωρειν τωι Κελσωι κατα
ταυτα, εχρησαμην αν Σολομωντος λεξει απο των Παροιμιων ουτως εχουσηι·
"Τεσσαρα δ' εστιν ελαχιστα επι της γης, ταυτα δε εστι σοφωτερα των σοφων· οι
μυρμηκες, οις μη εστιν ισχυς, οι ετοιμαζονται εν θερει την τροφην· και οι
χοιρογρυλλιοι, εθνος ουκ ισχυρον, οι εποιησαντο εν πετραις τους εαυτων οικους·
αβασιλευτος εστιν η ακρις, και στρατευει απο ενος κελευσματος ευτακτως· και ασκα
λαβωτης χερσιν ερειδομενος και ευαλωτος ων οικει εν οχυρωμασι βασιλεως." Ἀλλ'
ου συγχρωμαι ως σαφεσι τοις ρητοις, ακολουθως δε τηι επιγραφηι–επιγεγραπται γαρ
το βιβλιον Παροιμιαι–ζητω ταυτα ως αινιγματα. Ἔθος γαρ τοις ανδρασι τουτοις τα
ετερον μεν τι αυτοθεν δηλουντα ετερον δε εν υπονοιαι απαγγελλοντα διαιρειν εις
ειδη πολλα, ων εν ειναι τας παροιμιας. ∆ιο και εν τοις ευαγγελιοις ημων γεγραπται ο
σωτηρ ημων ειρηκεναι· "Ταυτ' εν παροιμιαις λελαληκα υμιν· ερχεται ωρα οτε ουκετι
εν παροιμιαις λαλησω υμιν." Ουχ οι αισθητοι τοινυν μυρμηκες σοφωτεροι και "των
σοφων" εισιν αλλ' οι δηλουμενοι ως εν ειδει παροιμιων. Ουτω δε λεκτεον και περι
των λοιπων ζυων· αλλα πανυ απλουστατα νομιζει ειναι και ιδιωτικα ο Κελσος τα
Ἰουδαιων και Χριστιανων βιβλια και οιεται τους αλληγορουντας αυτα βιαζομενους
το βουλημα των γραψαντων τουτο ποιειν. Ἐληλεγχθω ουν και δια τουτων ο Κελσος
ματην ημας διαβαλλων· εληλεγχθω δε αυτου και ο περι οφεων και αετων λογος,
αποφηναμενος ειναι τουτους ανθρωπων σοφωτερους. 4.88 Θελων δ' ετι δια
πλειονων μηδε τας περι του θειου εννοιας εξαιρετους ειναι παρα τα θνητα παντα εν
τωι γενει των ανθρωπων, αλλα και των αλογων ζυων τινα αποφηναι εννοουντα
περι του θεου, περι ου τοσαυται διαφωνιαι γεγονασι και τοις οξυτεροις των
πανταχου ανθρωπων, Ἑλληνων και βαρβαρων, φησιν οτι ει δ' οτι θειας εννοιας
ανθρωπος επειληπται, νομιζεται υπερεχειν των λοιπων ζυων· ιστωσαν οι τουτο
φασκοντες οτι και τουτου πολλα των αλλων ζυων αντιποιηθησεται· και μαλ'
εικοτως· τι γαρ αν φαιη τις θειοτερον του τα μελλοντα προγινωσκειν τε και
προδηλουν; Τουτο τοινυν ανθρωποι παρα των αλλων ζυων και μαλιστα παρ'
ορνιθων μανθανουσιν· και οσοι της εκεινων ενδειξεως επαΐουσιν, ουτοι μαντικοι. Ει
δ' ορνιθες αρα και οσα αλλα ζωια μαντικα εκ θεου προγινωσκοντα δια συμβολων
ημας διδασκει, τοσουτον εοικεν εγγυτερω της θειας ομιλιας εκεινα πεφυκεναι και
ειναι σοφωτερα και θεοφιλεστερα. Φασι δε των ανθρωπων οι συνετοι και ομιλιας
εκεινοις ειναι, δηλονοτι των ημετερων ιερωτερας, και αυτοι που γνωριζειν τα
λεγομενα και εργωι δεικνυειν οτι γνωριζουσιν, οταν προειποντες οτι εφασαν οι
ορνιθες ως απιασι ποι και ποιησουσι τοδε η τοδε δεικνυωσιν απελθοντας εκει και
ποιουντας α δη προειπον. Ἐλεφαντων δε ουδεν ευορκοτερον ουδε προς τα θεια
πιστοτερον ειναι δοκει, παντως δη που διοτι γνωσιν αυτου εχουσιν. Ὅρα δε εν
τουτοις, οσα ζητου μενα παρα τοις φιλοσοφουσιν ου μονον Ἑλληνων αλλα και των
εν βαρβαροις, ειθ' ευροντων ειτε παρα τινων δαιμονων μαθοντων τα περι οιωνων
και των αλλων ζυων, αφ' ων μαντειαι τινες ανθρωποις γινεσθαι λεγονται,
συναρπαζει και ως ομολογουμενα εκτιθεται. Πρωτον μεν γαρ εζητηται, ποτερον εστι
144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τις τεχνη οιωνιστικη και απαξαπλως η δια ζυων μαντικη η ουκ εστι· δευτερον δε
παρα τοις παραδε ξαμενοις ειναι την δι' ορνιθων μαντικην ου συμπεφωνηται η αιτια
του τροπου της μαντειας· επειδηπερ οι μεν απο τινων δαιμονων η θεων μαντικων
φασι γινεσθαι τας κινησεις τοις ζυοις, ορνισι μεν εις διαφορους πτησεις και εις
διαφορους φωνας τοις δε λοιποις εις τας τοιασδι κινησεις η τοιασδι, αλλοι δε
θειοτερας αυτων και προς τουτ' επιτηδειους ειναι τας ψυχας, οπερ εστιν
απιθανωτατον. 4.89 Ἐχρην ουν τον Κελσον, δια των προκειμενων βουλο μενον
θειοτερα και σοφωτερα αποδειξαι τα αλογα ζωια των ανθρωπων, κατασκευασαι δια
πλειονων ως υπαρχουσαν την τοιανδε μαντικην και την απολογιαν μετα τουτ'
εναργεστερως αποδειξαι και αποδεικτικως αποδοκιμασαι μεν τους λογους των
αναιρουντων τας τοιασδι μαντειας αποδεικτικως δ' ανατρεψαι και τους λογους των
ειποντων απο δαιμονων η θεων γινεσθαι τας κινησεις τοις ζυοις προς το
μαντευσασθαι και μετα ταυτα κατασκευασαι περι της των αλογων ζυων ψυχης ως
θειοτερας. Ουτω γαρ αν προς τα πιθανα αυτου, επιδειξαμενου φιλοσοφον περι των
τηλικουτων εξιν, κατα το δυνατον ημιν ενεστημεν· ανατρεποντες μεν το οτι
σοφωτερα τα αλογα ζωια των ανθρωπων, ψευδοποιουντες δε και οτι εννοιας εχει του
θειου ιερωτερας ημων και οτι ομιλιας εχει προς αλληλα ιερας τινας. Νυνι δ' ο
εγκαλων ημιν οτι πιστευο μεν τωι επι πασι θεωι αξιοι ημας πιστευειν οτι αι ψυχαι
των ορνιθων θειοτερας εχουσιν εννοιας και τρανοτερας ανθρωπων. Ὅπερ ει αληθες
εστιν, ορνιθες μαλλον τρανοτερας Κελσου εχουσι περι θεου εννοιας· και ου
θαυμαστον ει Κελσου, του επι τοσουτον τον ανθρωπον εξευτελιζοντος. Ἀλλα γαρ
οσον επι Κελσωι οι ορνιθες μειζονας και θειοτερας εχουσιν εννοιας ου λεγω ημων
Χριστιανων η των ταις αυταις ημιν γραφαις χρωμενων Ἰουδαιων αλλα γαρ και των
παρ' Ἕλλησι θεολογων· ανθρωποι γαρ ησαν. Μαλλον ουν κατα Κελσον κατειληφε
την του θειου φυσιν το των δηθεν μαντικων ορνιθων γενος η Φερεκυδης και
Πυθαγορας και Σωκρατης και Πλατων. Και εχρην γε ημας προς τους ορνιθας φοιταν
διδασκαλους· ιν' ωσπερ κατα την Κελσου υποληψιν διδασκουσιν ημας μαντικως τα
εσομενα, ουτω και του αμφιβαλλειν περι του θειου απαλλαξωσι τους ανθρωπους, ην
κατειληφασι τρανην περι αυτου εννοιαν παραδιδοντες. 4.90 Κελσωι μεν ουν
ακολουθει, τωι διαφερειν ηγουμενωι των ανθρωπων τους ορνιθας, διδασκαλοις
αυτον χρασθαι ορνισι και μηδενι ουτως των φιλοσοφησαντων παρ' Ἕλλησιν· ημιν δ'
ολιγα προς τα προκειμενα απο πολλων λεκτεον, διελεγχουσι την αχαριστον
ψευδοδοξιαν προς τον πεποιηκοτα αυτον· "ανθρωπος" γαρ και Κελσος ων "εν τιμηι
ων ου συνηκε", διο ουδε "παρασυνεβληθη" τοις ορνισι και τοις αλλοις αλογοις
ζυοις, οις νομιζει ειναι μαντικοις, αλλ' εκεινοις παραχωρησας τα πρωτεια υπερ
Αιγυπτιους, τους τα αλογα ζωια ως θεους προσκυνουντας, εαυτον υπεταξε το δ' οσον
επ' αυτωι και παν το των ανθρωπων γενος ως χειρον και ελαττον νοουν περι του
θειου τοις αλογοις ζυοις. Προηγουμενως μεν ουν ζητεισθω, ποτερον υπαρχει η δι'
ορνιθων και των λοιπων ζυων, πεπιστευμενων ειναι μαντικων, μαντικη η μη
υπαρχει. Και γαρ ουκ ευκαταφρονητος εστιν εις εκατερα επιχειρουμενος ο λογος·
οπου μεν δυσωπων μη παραδεξασθαι το τοιουτον, ινα μη το λογικον αντι των
δαιμονιων χρηστηριων ορνισι χρησηται, καταλιπον εκεινα, οπου δε δια
μαρτυρουμενης υπο πολλων εναργειας παριστας οτι πολλοι απο μεγιστων
διεσωθησαν κινδυνων, πεισθεντες τηι δι' ορνιθων μαντικηι. Ἐπι δε του παροντος
δεδοσθω υπαρκτον ειναι την οιωνιστικην, ινα και ουτως δειξω τοις
προκαταληφθεισιν οτι και τουτου διδομενου πολλη εστιν η του ανθρωπου παρα τα
αλογα ζωια και παρ' αυτα τα μαντικα υπεροχη και ουδαμως προς εκεινα συγκριτη.
Λεκτεον ουν οτι, ειπερ τις θεια φυσις ην εν αυτοις των μελλοντων προ γνωστικη και
επι τοσουτον πλουσια, ως εκ περιουσιας και τωι βουλομενωι των ανθρωπων δηλουν
145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα εσομενα, δηλονοτι πολυ προτερον τα περι εαυτων εγινωσκον· γινωσκοντα δε τα
περι εαυτων εφυλαξατο αν αναπτηναι κατα τουδε του τοπου, εφ' ου παγιδας και
δικτυα ανθρωποι εστησαν κατ' αυτων, η τοξοται σκοπωι χρωμενοι τοις ιπταμενοις
βελη επ' αυτα απελυον. Παντως δ' αν και προγινωσκοντες αετοι την κατα των
νεοσσων επιβουλην, ειτε των αναβαινοντων προς αυτους οφεων και διαφθειροντων
αυτους, ειτε και τινων ανθρωπων ειτ' εις παιδιαν ειτε και εις αλλην τινα χρειαν και
θεραπειαν λαμβανοντων αυτους, ουκ αν ενοσσευσαν ενθα εμελλον επιβουλευεσθαι·
και απαξαπλως ουκ αν ποτε των ζυων τι τουτων αλωτον ανθρωποις ην ως
ανθρωπων θειο τερον και σοφωτερον. 4.91 Ἀλλα και ειπερ οιωνοι οιωνοις μαχονται
<και>, ως φησιν ο Κελσος, θειαν φυσιν εχοντες οι μαντικοι ορνεις και τα αλλα αλογα
ζωια και εννοιας του θειου και προγνωσιν περι μελλοντων τα τοιαυτα ετεροις
προεδηλουν· ουτ' αν η καθ' Ὅμηρον στρουθος ενοσσευσεν οπου δρακων εμελλεν
αυτην και τα τεκνα αφανισειν, ουτ' αν ο κατα τον αυτον ποιητην δρακων ουκ
εφυλαξατο υπο του αετου ληφθηναι. Φησι γαρ ο εν ποιησει θαυμαστος Ὅμηρος περι
μεν του προτερου τοιαυτα· Ἔνθ' εφανη μεγα σημα· δρακων επι νωτα δαφοινος,
σμερδαλεος, τον δ' αυτος Ὀλυμπιος ηκε φοωσδε, βωμου υπαΐξας προς ρα
πλατανιστον ορουσεν. Ἔνθα δ' εσαν στρουθοιο νεοσσοι, νηπια τεκνα, οζωι επ'
ακροτατωι πεταλοις υποπεπτηωτες, οκτω, αταρ μητηρ ενατη ην, η τεκε τεκνα. Ἔνθ' ο
γε τους ελεεινα κατησθιε τετριγωτας· μητηρ δ' αμφεποτατο οδυρομενη φιλα τεκνα·
την δ' ελελιξαμενος πτερυγος λαβεν αμφιαχυιαν. Αυταρ επει κατα τεκν' εφαγε
στρουθοιο και αυτην, τον μεν αριζηλον θηκεν θεος, οσπερ εφηνε· λααν γαρ μιν θηκε
Κρονου παις αγκυλομητεω. Ἡμεις δ' εσταοτες θαυμαζομεν οιον ετυχθη. Ὡς ουν
δεινα πελωρα θεων εισηλθ' εκατομβας. Περι δε του δευτερου, οτι Ὄρνις γαρ σφιν
επηλθε περησεμεναι μεμαωσιν, αιετος υψιπετης, επ' αριστερα λαον εεργων,
φοινηεντα δρακοντα φερων ονυχεσσι πελωρον, ζωον, ετ' ασπαιροντα· ο δ' ουπω
ληθετο χαρμης. Κοψε γαρ αυτον εχοντα κατα στηθος παρα δειρην, ιδνωθεις οπισω· ο
δ' απο εθεν ηκε χαμαζε, αλγησας οδυνηισι, μεσωι δ' εγκαββαλ' ομιλωι· αυτος δε
κλαγξας πετετο πνοιηις ανεμοιο. Τρωες δ' ερριγησαν, οπως ιδον αιολον οφιν
κειμενον εν μεσσοισι, ∆ιος τερας αιγιοχοιο. Ἆρ' ουν ο μεν αετος ην μαντικος, ο δε
δρακων, επει και τουτωι χρωνται τωι ζυωι οι οιωνοσκοποι, ουκ ην μαντικος; Τι δε,
επει το αποκληρωτικον ευελεγκτον εστιν, ουχι και το αμφοτερους ειναι μαντικους
ελεγχθειη αν; Ουκ αν γαρ ο δρακων ων μαντικος ουκ εφυλαξατο ταδε τινα απο του
αετου παθειν; Και αλλα δ' αν μυρια τοιαυτα ευροι τις παραδειγματα, παρισταντα οτι
ου τα ζωια μεν εστιν εν εαυτοις εχοντα μαντικην ψυχην· αλλα κατα μεν τον ποιητην
και τους πολλους των ανθρωπων αυτος Ὀλυμπιος ηκε φοωσδε, κατα δε τι σημειον
και Ἀπολλων αγγελωι χρηται ιερακι· "κιρκος" γαρ "Ἀπολλωνος" ειναι λεγεται
"ταχυς αγγελος". 4.92 Κατα δε ημας δαιμονες τινες φαυλοι και, ιν' ουτως ονομασω,
τιτανικοι η γιγαντιοι, ασεβεις προς το αληθως θειον και τους εν ουρανωι αγγελους
γεγενημενοι και πεσοντες εξ ουρανου και περι τα παχυτερα των σωματων και
ακαθαρτα επι γης καλινδουμενοι, εχοντες τι περι των μελλοντων διορατικον, ατε
γυμνοι των γηΐνων σωματων τυγχανοντες, και περι το τοιουτον εργον
καταγινομενοι, βουλομενοι απαγειν του αληθινου θεου το των ανθρωπων γενος,
υποδυ νονται των ζυων τα αρπακτικωτερα και αγριωτερα και αλλα πανουργοτερα
και κινουσιν αυτα προς ο βουλονται, οτε βουλονται, η τας φαντασιας των τοιωνδι
ζυων τρεπουσιν επι πτησεις και κινησεις τοιασδε· ιν' ανθρωποι δια της εν τοις
αλογοις ζυοις αλισκομενοι μαντικης θεον μεν τον περιεχοντα τα ολα μη ζητωσι
μηδε την καθαραν θεοσεβειαν εξετασωσι, πεσωσι δε τωι λογισμωι επι την γην και
τους ορνεις και τους δρακοντας ετι δ' αλωπεκας και λυκους. Και γαρ παρατετηρηται
τοις περι ταυτα δεινοις οτι αι εναργεστεραι προγνωσεις δια των τοιουτων ζυων
146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γινονται, ατε μη δυναμενων των δαιμονων εν τοις ημερωτεροις των ζυων
τοσουτον, οσον δυνανται δια το παραπλησιον της κακιας και ου κακιαν μεν οιονει δε
κακιαν ουσαν εν τοις τοιοισδι των ζυων ενεργησαι ταδε τα ζωια. 4.93 Ὅθεν ειπερ
αλλο τι Μωυσεως τεθαυμακα, και το τοιουτον θαυματος αποφανουμαι αξιον ειναι,
οτι φυσεις κατανοησας ζυων διαφορους και ειτ' απο του θειου μαθων τα περι αυτων
και των εκαστωι ζυωι συγγενων δαιμονων ειτε και αυτος αναβαινων τηι σοφιαι
ευρων, εν τηι περι ζυων διαταξει παντα μεν ακαθαρτα εφησεν ειναι τα νομιζομενα
παρ' Αιγυπτιοις και τοις λοιποις των ανθρωπων ειναι μαντικα, ως επιπαν δε ειναι
καθαρα τα μη τοιαυτα. Και εν ακαθαρτοις παρα Μωυσει εστι λυκος και αλωπηξ και
δρακων αετος τε και ιεραξ και τα ομοια τουτοις. Και ως επιπαν ου μονον εν τωι νομωι
αλλα και εν τοις προφηταις ευροις αν ταυτα τα ζωια εις παραδειγμα των κακιστων
παραλαμβανομενα, ουδε ποτε δε εις χρηστον πραγμα ονομαζομενον λυκον η
αλωπεκα. Ἔοικεν ουν τις ειναι εκαστωι δαιμονων ειδει κοινωνια προς εκαστον ειδος
ζυων. Και ωσπερ εν ανθρωποις ανθρωποι ανθρωπων ισχυροτεροι τινες εισιν ου
παντως δια το ηθος, τον αυτον τροπον δαιμονες δαιμονων ειεν αν εν μεσοις
δυνατωτεροι· και οιδε μεν τοισδε τοις ζυοις χρωμενοι εις απατην των ανθρωπων
κατα το βουλημα του καλουμενου εν τοις λογοις ημων αρχοντος "του αιωνος
τουτου", ετεροι δε δι' αλλου ειδους προδη λουντες. Και ορα εφ' οσον εισιν οι
δαιμονες μιαροι, ως και γαλας υπο τινων παραλαμβανεσθαι προς το δηλουν τα
μελλοντα. Και συ δε παρα σαυτωι κρινον οποτερον εστι βελτιον παραδεξασθαι, οτι ο
επι πασι θεος και ο τουτου υιος κινουσι τους ορνιθας και τα λοιπα ζωια εις μαντικην,
η οι κινουντες τα τοιαδι των ζυων και ουκ ανθρωπους παροντων ανθρωπων
δαιμονες εισι φαυλοι και, ως ωνομασε τα ιερα ημων γραμματα, "ακαθαρτοι". 4.94
Ειπερ δε θεια εστιν η των ορνιθων ψυχη δια το δι' αυτων προλεγεσθαι τα μελλοντα,
πως ουχι μαλλον, οπου κληδονες απο ανθρωπων λαμβανονται, θειαν ειναι φησομεν
την ψυχην εκεινων, δι' ων αι κληδονες ακουονται; Θεια ουν τις ην κατα τους
τοιουσδε η παρα τωι Ὁμηρωι "αλετρις", περι των μνηστηρων ειπουσα· Ὕστατα και
πυματα νυν ενθαδε δειπνησειαν. Κακεινη μεν θεια ην· ο δε τηλικουτος Ὀδυσσευς, ο
της ομηρικης Ἀθηνας φιλος, ουκ ην θειος αλλα συνεις των απο της θειας αλετριδος
ειρημενων κληδονων εχαιρεν, ως ο ποιητης φησι· Χαιρεν δε κλεηδονι διος
Ὀδυσσευς. Ἤδη δε ορα, ειπερ οι ορνιθες θειαν εχουσι ψυχην και αισθανονται του
θεου η, ως ο Κελσος ονομαζει, των θεων· δηλονοτι και ημεις πταρνυμενοι οι
ανθρωποι απο τινος εν ημιν ουσης θειοτητος και μαντικης περι την ψυχην ημων
πταρνυμεθα. Και γαρ τουτο μαρτυρειται υπο πολλων· διο και ο ποιητης λεγει το· Ὁ
δ' επεπταρεν ευχομενοιο, διο και η Πηνελοπη φησιν· Ουχ ορααις, ο μοι υιος επεπταρε
πασιν επεσσι; 4.95 Το δ' αληθως θειον εις την περι των μελλοντων γνωσιν ουτε τοις
αλογοις χρηται ζυοις ουτε τοις τυχουσι των ανθρωπων αλλα ψυχαις ανθρωπων
ιερωταταις και καθαρωταταις, αστινας θεοφορει και προφητας ποιει. ∆ιοπερ ει τι
αλλο θαυμασιως ειρηται εν τωι Μωυσεως νομωι, και τα τοιαυτα εν τοις τοιουτοις
κατατακτεον· "Ουκ οιωνιεισθε ουδ' ορνιθοσκοπησετε", και αλλαχου· "Τα γαρ εθνη,
ους κυριος ο θεος σου εξολοθρευσει απο προσωπου σου, ουτοι κληδονων και
μαντειων ακουσονται· σοι δε ουχ ουτως εδωκε κυριος ο θεος σου" ειθ' εξης φησι·
"Προφητην αναστησει σοι κυριος ο θεος σου εκ των αδελφων σου." Βουληθεις δε
ποτε ο θεος δι' οιωνοσκοπου αποτρεψαι απο της οιωνιστικης πεποιηκε πνευμα εν τωι
οιωνοσκοπωι ειπειν· "Ου γαρ εστιν οιωνισμος εν Ἰακωβ, ουδε μαντεια εν Ἰσραηλ·
κατα καιρον ρηθησεται τωι Ἰακωβ και τωι Ἰσραηλ, τι επιτελεσει ο θεος." Ταυτα δη
γινωσκοντες ημεις και τα τουτοις παραπλησια τηρειν βουλομεθα μυστικως
ειρημενην εντολην την· "Πασηι φυλακηι τηρει σην καρ διαν"· ινα μη επιβηι τι των
δαιμονιων τωι ηγεμονικωι ημων, η πνευμα τι των εναντιων προς α βουλεται τρεψηι
147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το φανταστικον ημων. Ευχομεθα δε λαμψαι "εν ταις καρδιαις ημων" τον "φωτισμον
της γνωσεως της δοξης του θεου", επιδημουντος ημων τωι φανταστικωι πνευματος
θεου και φανταζοντος ημας τα του θεου· επει "Ὅσοι πνευματι θεου αγονται, ουτοι
υιοι εισι θεου". 4.96 Χρη δ' ειδεναι οτι το τα μελλοντα προγινωσκειν ου παντως
θειον εστι· καθ' αυτο γαρ μεσον εστι και πιπτον εις φαυλους και αστειους. Και ιατροι
γουν απο ιατρικης προγινωσκουσι τινα, καν φαυλοι το ηθος τυγχανωσιν· ουτω δε
και κυβερνηται, καν μοχθηροι τυγχανωσιν οντες, προγινωσκουσιν επισημασιας και
ανεμων σφοδροτητας και τροπας περι το περιεχον εκ τινος πειρας και τηρησεως· και
ου δη που παρα τουτο θειους τις αυτους ειναι φησει, αν τυχωσι μοχθηροι ειναι το
ηθος· ψευδος ουν το παρα τωι Κελσωι λεγομενον, το· Τι αν φαιη τις θειοτερον του τα
μελλοντα προγινωσκειν τε και προδηλουν; Ψευδος δε και το πολλα των ζυων
αντιποιεισθαι θειας εννοιας· ουδεν γαρ των αλογων εννοιαν εχει του θεου. Ψευδος
δε και το εγγυτερω της θειας ομιλιας ειναι τα αλογα ζωια· οπου γε και των
ανθρωπων οι ετι φαυλοι, καν επ' ακρον προκοπτωσι, πορρω εισι της θειας ομιλιας.
Μονοι δη αρα οι κατα αληθειαν σοφοι και αψευδως ευσεβεις εγγυτερω της θειας
ομιλιας εισιν· οποιοι εισιν οι καθ' ημας προφηται και Μωυσης, ωι μεμαρτυρηκε δια
την πολλην καθαροτητα ο λογος ειπων· "Ἐγγιει Μωυσης μονος προς τον θεον, οι δε
λοιποι ουκ εγγιουσι." 4.97 Πως δ' ασεβως υπο του ασεβειαν ημιν εγκαλουντος
ειρηται το ου μονον σοφωτερα ειναι τα αλογα των ζυων της των ανθρωπων
φυσεως αλλα και θεοφιλεστερα; Και τις ουκ αν αποτραπειη προσεχων ανθρωπωι,
λεγοντι δρακοντα και αλωπεκα και λυκον και αετον και ιερακα της των ανθρωπων
φυσεως ειναι θεοφιλεστερα; Ἀκολουθει δ' αυτωι το λεγειν οτι, ειπερ θεοφιλεστερα
ταδε τα ζωια των ανθρωπων, δηλον οτι και Σωκρατους και Πλατωνος και Πυθαγορου
και Φερεκυδου και ων προ βραχεος υμνησε θεολογων θεοφιλεστερα εστι ταυτα τα
ζωια. Και επευξαιτο γ' αν τις αυτωι λεγων· ειπερ θεοφιλεστερα εστι ταδε τα ζωια των
ανθρωπων, γενοιο μετ' εκεινων θεοφιλης και εξομοιωθειης τοις κατα σε ανθρωπων
θεοφιλεστεροις. Και μη υπολαμβανετω γε αραν ειναι το τοιουτον· τις γαρ ουκ αν
ευξαιτο οις πειθεται ειναι θεοφιλεστεροις γενεσθαι παντηι παραπλησιος, ινα και
αυτος ως εκεινοι γενηται θεοφιλης; Θελων δε τας ομιλιας των αλογων ζυων ειναι
των ημετερων ιερωτερας ο Κελσος ου τοις τυχουσιν ανατιθησι την ιστοριαν ταυτην
αλλα τοις συνετοις. Συνετοι δε κατα αληθειαν εισιν οι σπουδαιοι, ουδεις γαρ φαυλος
συνετος. Λεγει τοινυν τον τροπον τουτον, οτι φασι δε των ανθρωπων οι συνετοι και
ομιλιας εκεινοις ειναι, δηλονοτι των ημετερων ιερωτερας, και αυτοι που γνωριζειν
τα λεγομενα και εργωι δεικνυειν οτι ουκ αγνοουσιν, οταν προειποντες οτι εφασαν οι
ορνιθες ως απιασι ποι και ποιησουσι τοδε η τοδε δεικνυωσιν απελθοντας εκει και
ποιουντας α ηδη προειπον. Κατα μεν ουν το αληθες ουδεις συνετος τοιαυτα
ιστορησε, και ουδεις σοφος ιερωτερας ειπεν ειναι τας των αλογων ζυων ομιλιας της
των ανθρωπων. Ει δ' υπερ του εξετασαι τα Κελσου τακολουθον σκοπουμεν, δηλον
οτι κατ' αυτον ιερωτεραι των σεμνων Φερεκυδου και Πυθαγορου και Σωκρατους και
Πλατωνος και των φιλοσοφων ομιλιων εισιν αι των αλογων ζυων· οπερ εστι και
αυτοθεν ου μονον απεμφαινον αλλα και ατοπωτατον. Ἵνα δε και πιστευσωμεν
τινας, εκ της ασημου φωνης των ορνιθων μαθοντας οτι απιασι ποι οι ορνιθες και
ποιησουσι τοδε η τοδε, προδηλουν, και τουτ' ερουμεν απο των δαιμονων
συμβολικως ανθρωποις δεδηλωσθαι κατα σκοπον τον περι του απατηθηναι υπο των
δαιμονων τον ανθρωπον και κατασπασθηναι αυτου τον νουν απ' ουρανου και θεου
επι γην και τα ετι κατωτερω. 4.98 Ουκ οιδα δ' οπως ο Κελσος και ορκου ελεφαντων
ηκουσε, και οτι εισιν ουτοι πιστοτεροι προς το θειον ημων και γνωσιν εχουσι του
θεου. Ἐγω γαρ πολλα μεν και θαυμαστα οιδα περι της φυσεως του ζυου και της
ημεροτητος ιστορουμενα, ου μην και περι ορκων ελεφαντος συνοιδα ειρησθαι παρα
148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τινι· ει μη αρα το ημερον και την ωσπερει προς ανθρωπους αυτων συνθηκην απαξ
γενομενων υπ' αυτοις ευορκιαν τηρουμενην ωνομασεν, οπερ και αυτο ψευδος εστιν.
Ει γαρ και σπανιως, αλλ' ουν γε ιστορηται οτι μετα την δοκουσαν ημεροτητα
εξηγριωθησαν ελεφαντες κατα των ανθρωπων και φονους εποιησαν και δια τουτο
κατεδικασθησαν αναιρεθηναι ως ουκετι χρησιμοι. Ἐπει δε παραλαμβανει μετα ταυτα
εις το κατασκευασαι, ως οιεται, ευσεβεστερους ειναι τους πελαργους των ανθρωπων
τα περι του ζυου ιστορουμενα, αντιπελαργουντος και τροφας φεροντος τοις
γεγεννηκοσι· λεκτεον οτι και τουτ' ουκ απο θεωρηματος του περι του καθηκοντος
ποιουσιν οι πελαργοι ουδ' απο λογισμου αλλ' απο φυσεως, βουληθεισης της
κατασκευαζουσης αυτους φυσεως παραδειγμα εν αλογοις ζυοις δυσωπησαι
δυναμενον ανθρωπους εκθεσθαι περι του χαριτας αποτιννυειν τοις γεγεννηκοσιν. Ει
δε ᾔδει Κελσος, οσωι διαφερει λογωι ταυτα ποιειν του αλογως και φυσικως αυτα
ενεργειν, ουκ αν ευσεβεστερους ειπε τους πελαργους των ανθρωπων. Ἔτι δε ως υπερ
ευσεβειας των αλογων ζυων ισταμενος ο Κελσος παραλαμβανει το αραβιον ζωιον,
τον φοινικα, δια πολλων ετων επιδημουν Αιγυπτωι και φερον αποθανοντα τον
πατερα και ταφεντα εν σφαιραι σμυρνης και επιτιθεν οπου το του ηλιου τεμενος. Και
τουτο δε ιστορηται μεν δυναται δε, εανπερ ηι αληθες, και αυτο φυσικον τυγχανειν,
επιδαψιλευ σαμενης της θειας προνοιας και εν ταις διαφοραις των ζυων παραστησαι
τοις ανθρωποις το ποικιλον της των εν τωι κοσμωι κατασκευης φθανον και επι τα
ορνεα· και ζωιον τι "μονογενες" υπεστησεν, ινα και τουτο ποιησηι θαυμασθηναι ου το
ζωιον αλλα τον πεποιηκοτα αυτο. 4.99 Ἐπει ουν τουτοις πασιν επιφερει ο Κελσος το·
Ουκουν ανθρωπωι πεποιηται τα παντα, ωσπερ ουδε λεοντι ουδε αετωι ουδε δελφινι,
αλλ' οπως οδε ο κοσμος ως αν θεου εργον ολοκληρον και τελειον εξ απαντων
γενηται· τουτου χαριν μεμετρηται τα παντα, ουκ αλληλων, αλλ' ει μη παρεργον,
αλλα του ολου. Και μελει τωι θεωι του ολου, και τουτ' ου ποτ' απολειπει προνοια,
ουδε κακιον γινεται, ουδε δια χρονου προς εαυτον ο θεος επιστρεφει, ουδ'
ανθρωπων ενεκα οργιζεται, ωσπερ ουδε πιθηκων ουδε μυων· ουδε τουτοις απειλει,
ων εκαστον εν τωι μερει την αυτου μοιραν ειληφε· φερε καν δια βραχεων προς ταυτ'
απαντησωμεν. Οιμαι δη αποδεδειχεναι εκ των προειρημενων, πως ανθρωπωι και
παντι λογικωι τα παντα πεποιηται· προηγουμενως γαρ δια το λογικον ζωιον τα παντα
δεδημιουργηται. Κελσος μεν ουν λεγετω οτι ουτως ουκ ανθρωπωι ως ουδε λεοντι
ουδ' οις ονομαζει· ημεις δ' ερουμεν· ου λεοντι ο δημιουργος ουδ' αετωι ουδε δελφινι
ταυτα πεποιηκεν, αλλα παντα δια το λογικον ζωιον, και οπως οδε ο κοσμος ως αν
θεου εργον ολοκληρον και τελειον εξ απαντων γενηται. Τουτωι γαρ συγκαταθετεον
ως καλως ειρημενωι. Μελει δε τωι θεωι ουχ, ως Κελσος οιεται, μονου του ολου αλλα
παρα το ολον εξαιρετως παντος λογικου. Και ουδε ποτε απολειψει προνοια το ολον·
οικονομει γαρ, καν κακιον γινηται δια το λογικον αμαρτανον μερος τι του ολου,
καθαρσιον αυτου ποιειν και δια χρονου επιστρεφειν το ολον προς εαυτον. Ἀλλ' ουδε
πιθηκων μεν ενεκα οργιζεται ουδε μυων· ανθρωποις δε επαγει, ατε παραβασι τας
φυσικας αφορμας, δικην και κολασιν, και τουτοις δια προφητων απειλει και δια του
επιδημησαντος ολωι τωι γενει των ανθρωπων σωτηρος· ινα δια της απειλης
επιστραφωσι μεν οι ακουσαντες, οι δε αμελησαντες των επιστρεπτικων λογων δικας
κατ' αξιαν τισωσιν, ας πρεπον θεον επιτιθεναι κατα το εαυτου συμφε ροντως τωι
παντι βουλημα τοις τοιαυτης και ουτως επιπονου δεομενοις θεραπειας και
διορθωσεως. Ἀλλα γαρ και του τεταρτου τομου αυταρκη περιγραφην ειληφοτος,
αυτου που καταπαυσομεν τον λογον. Θεος δε δυη δια του υιου αυτου, ος εστι θεος
λογος και σοφια και αληθεια και δικαιοσυνη και παν ο τι ποτε θεολογουσαι περι
αυτου φασιν αι ιεραι γραφαι, αρξασθαι ημας και του πεμπτου τομου επ' ωφελειαι των
εντευξομενων και διανυσαι κακεινον μετα της του λογου αυτου εις την ημετεραν
149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ψυχην επιδημιας καλως. 5.t ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ
ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ 5.1 Ου την απηγορευμενην πολυλογιαν
μεταδιωκοντες, αφ' ης ουκ εστι φυγειν την "αμαρτιαν", ηδη πεμπτου αρχομεθα
βιβλιου προς το Κελσου συγγραμμα, ιερε Ἀμβρο σιε, αλλ' οση δυναμις πειρωμενοι
μηδεν των υπ' αυτου λεχθεντων παρελθειν αβασανιστον, και μαλιστα εν οις δοξαι
αν τισι συνετως ημων η Ἰουδαιων κατηγορηκεναι. Και ει μεν οιον τ' ην μετα του
λογου εισελθοντας εις την παντος ουτινοσουν συνειδησιν των εντυγχανοντων τωι
εκεινου συγγραμματι εκαστον εξελκυσαι βελος, τιτρωσκον τον ου παντηι
πεφραγμενον τηι πανοπλιαι του θεου, και επιθειναι λογικον φαρμακον, θεραπευον το
απο Κελσου τραυμα, ποιουν μη υγιαινειν "τηι πιστει" τους προσεχοντας αυτου τοις
λογοις, τουτ' αν πεποιηκειμεν. Ἐπει δε τουτο μεν θεου εργον εστιν, αορατως
επιδημειν κατα το εαυτου πνευμα μετα του πνευματος Χριστου οις κρινει δειν
επιδημειν, ημιν δε, δια λογων και συγγραμματων πειρωμενοις ανθρω πους
πιστοποιειν, προκειται παντα πραττειν υπερ του χρηματισαι εργατας
ανεπαισχυντους, ορθοτομουντας "τον λογον της αληθειας", εν δε των παντων ειναι
ημιν φαινεται και τα πιθανα του Κελσου κατα το δυνατον ημιν λυσαι, πιστως
ποιουσι το προστεταγμενον υπο σου· φερ' εκθεμενοι τα εξης τοις Κελσου λογοις,
προς ους φθασαντες απηντησαμεν –κρινει δε ο εντυγχανων, ει και ανετρεψαμεν–, τα
προς αυτα επαγαγωμεν. Θεος δε δυη μη ψιλωι και γυμνωι θειοτητος τωι ημετερωι νωι
και λογωι <προς> το προκειμενον γενεσθαι· "ιν' η πιστις" των, ους ευχομεθα
ωφεληθηναι, "μη ηι εν σοφιαι ανθρωπων", "νουν" δε "Χριστου" λαβοντες απο του
μονου διδοντος αυτον πατρος αυτου και προς την μετοχην του λογου του θεου
βοηθηθεντες "παν υψωμα επαιρομενον κατα της γνωσεως του θεου" καθελοιμεν και
το οιημα Κελσου, καθ' ημων και κατα του Ἰησου ημων επαιρομενου ετι δε κατα
Μωυσεως και των προφητων· ινα του διδοντος "ρημα τοις ευαγγελιζομενοις
δυναμει πολληι" και ημιν τουτ' επιχορηγουντος και την πολλην δυναμιν
δωρουμενου, εγγενηται πιστις τοις εντευξομενοις εν λογωι και δυναμει του θεου. 5.2
Προκειται ουν νυν την ουτως εχουσαν αυτου ανατρεψαι 5.2 λεξιν· Θεος μεν, ω
Ἰουδαιοι και Χριστιανοι, και θεου παις ουδεις ουτε κατηλθεν ουτ' <αν> κατελθοι. Ει
δε τινας αγγελους φατε, τινας τουτους λεγετε, θεους η αλλο τι γενος; Ἄλλο τι ως
εικος, τους δαιμονας. Προς ταυτα δε παλιλλογουντι τωι Κελσωι–ανωτερω γαρ ηδη
πολλακις ταυτ' αυτωι λελεκται– ουκ αναγκαιον επι πλειον διαλεχθηναι· αρκεσει γαρ
τα εις τουθ' ημιν λελεγμενα. Ὀλιγα δ' απο πλειονων, α δοκουμεν ειναι συναιδοντα
μεν τοις προειρημενοις ου τον αυτον δε παντηι εκεινοις εχοντα νουν, εκθησομεθα· εν
οις παραστη σομεν οτι καθολικως αποφηναμενος θεον ουδενα προς ανθρωπους
κατεληλυθεναι η θεου παιδα αναιρει και τα υπο των πολλων περι θεου επιφανειας
δοξαζομενα και υπ' αυτου εν τοις ανωτερω προειρημενα. Ει γαρ καθολου
λελεγμενον το θεος και θεου παις ουδεις κατηλθεν ουδε κατελθοι <αν> αληθως τωι
Κελσωι ειρηται, δηλονοτι ανηιρηται το ειναι θεους επι γης, κατελθοντας εξ ουρανου,
ινα ητοι μαντευσωνται τοις ανθρωποις η δια χρησμων θεραπευσωσι, και ουτε ο
Πυθιος ουτ' Ἀσκληπιος ουτ' αλλος τις των νενομισμενων τα τοιαυτα ποιειν θεος αν
ειη καταβας εξ ουρανου, η θεος μεν ειη αν αει δε λαχων οικειν την γην και ωσπερει
φυγας του τοπου των θεων, η τις των μη εξουσιαν εχοντων κοινωνειν τοις εκει
θειοις ειη αν, η ου θεοι ειεν ο Ἀπολλων και ο Ἀσκληπιος και οσοι επι γης τι ποιειν
πεπιστευμενοι εισιν αλλα τινες δαιμονες, των εν ανθρωποις σοφων και επι την
αψιδα του ουρανου δια την αρετην αναβαινοντων πολλωι χειρους. 5.3 Ὅρα δη οτι
βουλομενος τα ημετερα ανελειν ο μη ομολογησας δι' ολου του συγγραμματος
επικουρειος ειναι προς τον Ἐπικουρον αυτομολων ελεγχεται. Ὥρα δη σοι τωι
εντυγχανοντι τοις Κελσου λογοις και συγκατατιθεμενωι τοις προκειμενοις ητοι
150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναιρειν το θεον επιδημειν, προνοουμενον ανθρωπων των καθ' ενα, η τιθεντι το
τοιουτον ψευδοποιειν τον Κελσου λογον. Ει μεν ουν παντηι προνοιαν αναιρεις,
ψευδοποιησεις αυτου τους λογους, εν οις τιθησι θεους και προνοιαν, ινα ταυτα
φησηις ειναι αληθη· ει δε τιθης ουδεν ηττον προνοιαν, ως ου συγκατατιθεμενος
Κελσωι λεγοντι μητε θεον μητε θεου παιδα κατεληλυθεναι η κατερχεσθαι προς
ανθρωπους, δια τι ουχι επιμελως εξετασεις εκ των περι Ἰησου ημιν λελεγμενων και
των περι αυτου προφητευο μενων, τινα μαλλον χρη νομιζειν θεον και θεου παιδα
κατεληλυθεναι προς ανθρωπους, τον τοσαυτα οικονομησαντα και ποιησαντα
Ἰησουν η τους προφασει χρησμων και μαντειων μη επανορθουντας μεν τα ηθη των
θεραπευομενων και προσετι δ' αποσταντας της ειλικρινους και καθαρας προς τον
των ολων ποιητην σεβασμιου τιμης και σχιζοντας την των προσεχοντων αυτοις
ψυχην προφασει τιμης πλειονων θεων απο του ενος και μονου εναργους και
αληθινου θεου; 5.4 Ἐπει δε μετα ταυτα, ως αποκριναμενων αν Ἰουδαιων η
Χριστιανων περι των προς ανθρωπους καταβαινοντων οτι ειεν αγγελοι, φησιν· Ει δε
τινας αγγελους φατε, και προσε περωται λεγων· τινας τουτους λεγετε; θεους η αλλο
τι γενος; Ειτα παλιν οιονει αποκριναμενους αγει οτι αλλο τι ως εικος, τους δαιμονας·
φερε και ταυτα κατανοησωμεν. Ὁμολογουμενως μεν γαρ και αγγελους φαμεν,
"λειτουρ γικα" οντας "πνευματα" και "εις διακονιας αποστελλο μενα δια τους
μελλοντας κληρονομειν σωτηριαν", αναβαινειν μεν προσαγοντας τας των
ανθρωπων εντευξεις εν τοις καθα ρωτατοις του κοσμου χωριοις επουρανιοις η και
τοις τουτων καθαρωτεροις υπερουρανιοις, καταβαινειν δ' αυ εκειθεν φεροντας
εκαστωι κατ' αξιαν των απο θεου τι αυτοις διακονειν τοις ευεργετουμενοις
προστασσομενων. Τουτους δη αγγελους απο του εργου αυτων μεμαθηκοτες καλειν,
ευρισκομεν αυτους δια το θειους ειναι και "θεους" εν ταις ιεραις ποτε
ονομαζομενους γραφαις, αλλ' ουχ ωστε προστασσεσθαι ημιν τους διακονουντας και
φεροντας ημιν τα του θεου σεβειν και προσκυνειν αντι του θεου. Πασαν μεν γαρ
δεησιν και προσευχην και εντευξιν και ευχαριστιαν αναπεμπτεον τωι επι πασι θεωι
δια του επι παντων αγγελων αρχιερεως, εμψυχου λογου και θεου. ∆εησομεθα δε και
αυτου του λογου και εντευξομεθα αυτωι και ευχαριστησομεν και προσευξομεθα δε,
εαν δυνωμεθα κατακουειν της περι προσευχης κυριολεξιας και καταχρησεως.
5.5 Ἀγγελους γαρ καλεσαι μη αναλαβοντας την υπερ ανθρωπους περι αυτων
επιστημην ουκ ευλογον. Ἵνα δε και καθ' υποθεσιν η περι αυτων επιστημη θαυμασιος
τις ουσα και απορρητος καταληφθηι, αυτη η επιστημη, παραστησασα την φυσιν
αυτων και εφ' οις εισιν εκαστοι τεταγμενοι, ουκ εασει αλλωι θαρρειν ευχεσθαι η τωι
προς παντα διαρκει επι πασι θεωι δια του σωτηρος ημων υιου θεου· ος εστι "λογος"
και σοφια και αληθεια και οσα αλλα λεγουσι περι αυτου αι των προφητων του θεου
και των αποστολων του Ἰησου γραφαι. Ἀρκει δε προς το ιλεως ημιν τους αγιους
αγγελους ειναι του θεου και παντα πραττειν αυτους υπερ ημων η προς τον θεον
διαθεσις ημων, οση δυναμις ανθρωπινηι φυσει, μιμουμενη την εκεινων προαιρεσιν,
μιμουμενων αυτων τον θεον· και η προς τον υιον αυτου λογον κατα το εφικτον ημιν
διαληψις, ουκ εναντιουμενη τηι τρανοτεραι περι αυτου διαληψει των αγιων αγγελων
αλλ' επ' εκεινην οσημεραι τηι τρανοτητι και διαρθρωσει σπευδουσα. Ὡς μη αναγνους
δε τας ιερας ημων γραφας ο Κελσος εαυτωι αποκρινεται ως αφ' ημων οτι αλλο τι
γενος παρα θεου φαμεν τους καταβαι νοντας επ' ευεργεσιαι των ανθρωπων αγγελους
και φησιν ως το εικος λεχθηναι αν αυτους υφ' ημων δαιμονας· ουχ ορων οτι το των
δαιμονων ονομα ουδε μεσον εστιν ως το των ανθρωπων, εν οις τινες μεν αστειοι
τινες δε φαυλοι εισιν, ουτ' αστειον, οποιον εστι το των θεων, τασσομενον ουκ επι
φαυλων δαιμονιων η επι αγαλματων η επι ζυων, αλλ' υπο των τα θεου εγνωκοτων
επι των αληθως θειοτερων και μακαριων. Ἀει δ' επι των φαυλων εξω του
151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παχυτερου σωματος δυναμεων τασσεται το των δαιμονων ονομα, πλανωντων και
περισπωντων τους ανθρωπους και καθελ κοντων απο του θεου και των
υπερουρανιων επι τα τηιδε πραγματα. 5.6 Μετα ταυτα δε τοιαυτην εκτιθεται περι
Ἰουδαιων λεξιν· Πρωτον ουν των Ἰουδαιων θαυμαζειν αξιον, ει τον μεν ουρανον
και τους εν τωιδε αγγελους σεβουσι, τα σεμνοτατα δε αυτου μερη και δυνατωτατα,
ηλιον και σεληνην και τους αλλους αστερας απλανεις τε και πλανητας, ταυτα
παραπεμ πουσιν· ως ενδεχομενον το μεν ολον ειναι θεον, τα δε μερη αυτου μη θεια,
η τους μεν εν σκοτωι που εκ γοητειας ουκ ορθης τυφλωττουσιν η δι' αμυδρων
φασματων ονειρωττουσιν εγχριμπτειν λεγομενους ευ μαλα θρησκευειν, τους δ'
εναργως ουτως και λαμπρως απασι προφητευοντας, δι' ων υετους τε και θαλπη και
νεφη και βροντας, ας προσκυνουσι, και αστραπας και καρπους και γονας απασας
ταμιευεσθαι, δι' ων αυτοις ανακαλυπτεσθαι τον θεον, τους φανερωτατους των ανω
κηρυκας, τους ως αληθως ουρανιους αγγελους, τουτους ηγεισθαι το μηδεν. Ἐν
τουτοις δε δοκει μοι συγκε χυσθαι ο Κελσος και απο παρακουσματων α μη ᾔδει γεγρα
φεναι· σαφες γαρ τοις τα Ἰουδαιων εξεταζουσι και τα Χριστιανων εκεινοις
συναπτουσιν οτι τωι μεν νομωι ακολου θουντες Ἰουδαιοι, λεγοντι εκ προσωπου θεου·
"Ουκ εσονται σοι <θεοι> ετεροι πλην εμου. Ου ποιησεις σεαυτωι ειδωλον ουδε παντος
ομοιωμα, οσα εν τωι ουρανωι ανω και οσα εν τηι γηι κατω και οσα εν τοις υδασιν
υποκατω της γης· ου προσκυνησεις αυτοις ουδε μη λατρευσηις αυτοις", ουδεν αλλο
σεβουσιν η τον επι πασι θεον, ος εποιησε τον ουρανον και τα λοιπα παντα. ∆ηλον δ'
οτι οι κατα τον νομον βιουντες σεβοντες τον ποιησαντα τον ουρανον ου συσσεβουσι
τωι θεωι τον ουρανον. Ἀλλα και τους εν τωι ουρανωι αγγελους ουδεις των
δουλευοντων τωι Μωυσεως νομωι προσκυνει· ομοιως δε τωι μη προσκυνειν ηλιον και
σεληνην και τους αστερας, "τον κοσμον του ουρανου", απεχονται του προσκυνειν
ουρανον και τους εν αυτωι αγγελους, πειθομενοι τωι λεγοντι νομωι· "Και μη
αναβλεψας εις τον ουρανον και ιδων τον ηλιον και την σεληνην και τους αστερας,
παντα τον κοσμον του ουρανου, πλανηθεις προσκυνησηις αυτοις και λατρευσηις
αυτοις, α απενειμε κυριος ο θεος σου αυτα πασι τοις εθνεσιν". 5.7 Ἀλλα και εαυτωι
λαβων, ως αρα θεον νομιζουσι τον ουρανον Ἰουδαιοι, τουτωι ως ατοπον επιφερει,
εγκαλων τοις προσκυνουσι μεν τον ουρανον ουχι δε και τον ηλιον και την σεληνην
και τους αστερας, οτι τουτο ποιουσιν Ἰουδαιοι ως ενδεχομενον το μεν ολον ειναι
<θεον>, τα μερη δ' αυτου μη θεια· και ολον μεν εοικε λεγειν τον ουρανον μερη δ'
αυτου ηλιον και σεληνην και αστερας. Ου λεγουσι μεν ουν σαφως ουτε Ἰουδαιοι
ουτε Χριστιανοι τον ουρανον θεον. Ἀλλα δεδοσθω κατ' αυτον λεγεσθαι υπο
Ἰουδαιων θεον ειναι τον ουρανον, εστω δε και μερη του ουρανου ηλιος και σεληνη
και αστερες–οπερ ου παντως εστιν αληθες, ουδε γαρ τα επι γης ζωια και φυτα μερη
γης–· ποθεν δη και καθ' Ἕλληνας αληθες οτι, εαν ολον τι θεος ηι, ηδη και τα μερη
αυτου εστι θεια; Σαφως δη τον ολον κοσμον λεγουσιν ειναι θεον, Στωικοι μεν τον
πρωτον οι δ' απο Πλατωνος τον δευτερον τινες δ' αυτων τον τριτον. Ἆρ' ουν κατα
τους τοιουτους, επει το ολον ο κοσμος θεος εστιν, ηδη και τα μερη αυτου θεια· ως
ειναι θεια ου μονον ανθρωπους αλλα και παντα τα αλογα ζωια, μερη οντα του
κοσμου, προς δε τουτοις και τα φυτα; Ει δε μερη του κοσμου και τα ορη και οι
ποταμοι και αι θαλασσαι, αρ' επει ολος ο κοσμος θεος εστιν, ηδη και οι ποταμοι και
αι θαλασσαι θεοι εισιν; Ἀλλ' ουδε τουτο φησουσιν Ἕλληνες· τους δ' επιστατουντας
ει αρα δαιμονας –η θεους, ως εκεινοι ονομαζουσι–ποταμοις και θαλασσαις, τουτους
αν λεγοιεν θεους· και το καθολικον Κελσου γινεται και καθ' Ἕλληνας, τους την
προνοιαν εισαγοντας, ψευδος, οτι εαν τι ολον ηι θεος, παντως τα μερη τουτου εστι
θεια. Ἀκολουθει δε τωι Κελσου λογωι, εαν θεος ηι ο κοσμος, παντα τα εν αυτωι ειναι
θεια, μερη οντα του κοσμου. Και κατα τουτο θεια εσται ζωια μυιαι και σκνιφες και
152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκωληκες και παν το των οφεων ειδος αλλα και το των ορνεων και το των ιχθυων·
απερ ουδ' οι λεγοντες θεον ειναι τον κοσμον φησουσιν. Οι <δε> κατα τον του
Μωυσεως νομον βιουντες Ἰουδαιοι, καν μηδεν ειδωσιν εκδεχεσθαι κεκρυμμενως
ειρημενον του νομου βουλημα και απορρητον τι εμφαινον, ουτε τον ουρανον
φησουσιν ειναι θεον ουτε τους αγγελους. 5.8 Ἐπει δε φασκομεν αυτον συγκεχυσθαι
εκ τινων παρα κουσματων, φερε και ταυτα ημεις κατα το δυνατον ημιν τρανωσωμεν
και παραστησωμεν οτι, Κελσου νομιζοντος ιουδαικον ειναι το προσκυνειν ουρανωι
και τοις εν αυτωι αγγελοις, ουκ ιουδαικον μεν το τοιουτον, παραβατικον δε
ιουδαισμου εστιν, ωσπερ και το προσκυνειν ηλιωι και σεληνηι και αστροις αλλα και
τοις αγαλμασιν. Ευρησεις γουν μαλιστα εν τωι Ἱερεμιαι τον του θεου λογον, δια του
προφητου μεμφομενον τωι Ἰουδαιων λαωι ως προσκυνουντι τα τοιαυτα και θυοντι
"τηι βασιλισσηι του ουρανου" και "πασηι τηι στρατιαι του ουρανου". ∆ηλουσι δε και οι
Χριστιανων λογοι, κατηγορουντες των εν Ἰουδαιοις αμαρτανομενων, οτι θεου
εγκαταλιποντος τον λαον εκεινον επι τισιν αμαρτημασι και ταυτ' αυτοις
ημαρτανετο. Ἐν μεν γαρ ταις Πραξεσι γεγραπται των αποστολων περι Ἰουδαιων οτι
"Ἔστρεψε δε ο θεος και παρεδωκεν αυτους λατρευειν τηι στρατιαι του ουρανου,
καθως γεγραπται εν βιβλωι των προφητων· μη σφαγια και θυσιας προσηνεγκατε μοι
εν τηι ερημωι τεσσαρακοντα ετη, οικος Ἰσραηλ, και ανελαβετε την σκηνην Μολοχ και
το αστρον του θεου Ῥομφα, τους τυπους, ους εποιησατε προσκυνειν αυτοις;" Παρα δε
τωι Παυλωι, ακριβως τα Ἰουδαιων παιδευθεντι και υστερον εκ παραδοξου επιφανειας
Ἰησου χριστιανισαντι, τοιαυτ' εν τηι προς Κολασσαεις λελεκται· "Μηδεις υμας
καταβραβευετω θελων εν ταπεινοφροσυνηι και θρησκειαι των αγγελων, α εωρακεν
εμβατευων, εικηι φυσιουμενος υπο του νοος της σαρκος αυτου, και ου κρατων την
κεφαλην, εξ ου παν το σωμα δια των αφων και συνδεσμων επιχορηγουμενον και
συμβιβαζομενον αυξει την αυξησιν του θεου." Ταυτα δε μητ' αναγνους μητε μαθων
ο Κελσος ουκ οιδ' οπως πεποιηκεν ως ου παρανομουντας Ἰουδαιους προσκυνειν τωι
ουρανωι και τοις εν αυτωι αγγελοις. 5.9 Ἔτι δ' υποσυγκεχυμενος και μη επιμελως
ιδων τα κατα τον τοπον ωιηθη απο των εν μαγγανειαις και γοητειαις επωιδων
προτραπεντας Ἰουδαιους εκ τινων κατα τας επωιδας φασματων επιφαινομενων τοις
επαιδουσι προσκυνειν τους εν ουρανωι αγγελους, ου συνιδων οτι και τουτο παρα τον
νομον τοις γε ταυτα ποιουσιν εγινετο λεγοντα· "Ουκ επακο λουθησετε
εγγαστριμυθοις, και τοις επαοιδοις ου προσκολλη θησεσθε εκμιανθηναι εν αυτοις·
εγω κυριος ο θεος υμων." Ἐχρην ουν η μηδ' ολως ταυτ' εις Ἰουδαιους αναφερειν τον
τηρουντα Ἰουδαιους ως φυλασσοντας τον νομον και λεγοντα αυτους ειναι τους
κατα τον νομον βιουντας, η αναφεροντα παραστησαι οτι τα τοιαυτα οι
παρανομουντες Ἰουδαιοι εποιουν. Ἀλλα παλιν ωσπερ παρανομουσιν οι τους εν
σκοτωι που κρυφιους εκ γοητειας θρησκευοντες, τυφλωττοντες και δι' αμυδρων
φασματων ονειρωττοντες, προσκυνουντες τους εγχριμπτειν λεγομενους και τοις
τοιουτοις· ουτως και οι ηλιωι και σεληνηι και αστροις θυοντες ευ μαλα παρανομουσι.
Και ουκ ην κατα τον αυτον λεγειν Ἰουδαιους και φυλαττομενους προσκυνειν ηλιον
και σεληνην και αστρα, και το τοιουτον μη φυλαττομενους επι ουρανου και
αγγελων. 5.10 Ει δε χρη απολογησασθαι ημας, επ' ισης μη προσκυ νουντας αγγελους
και ηλιον και σεληνην και αστρα, περι του μηδε τους λεγομενους υφ' Ἑλληνων
εμφανεις θεους και αισθητους προσκυνειν, φησομεν οτι και ο Μωυσεως νομος
επισταται τουτους απονεμηθεντας μεν υπο του θεου "πασι τοις εθνεσιν υποκατω του
ουρανου" ουκετι δε και τοις εις εξαιρετον μεριδα ληφθεισι τωι θεωι παρα παντα τα
επι γης εθνη. Γεγραπται γουν εν ∆ευτερονομιωι· "Και μη ποτε αναβλεψας εις τον
ουρανον και ιδων τον ηλιον και την σεληνην και τους αστερας, παντα τον κοσμον
του ουρανου, πλανηθεις προσκυνησηις αυτοις και λατρευσηις αυτοις, α απενειμε
153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κυριος ο θεος σου πασι τοις εθνεσι τοις υποκατω παντος του ουρανου. Ἡμας δ' ελαβε
κυριος ο θεος και εξηγαγεν ημας εκ της καμινου της σιδηρας, εξ Αιγυπτου, ειναι
λαον αυτωι εγκληρον ως εν τηι ημεραι ταυτηι." "Γενος" τοινυν "εκλεκτον" και
"βασιλειον ιερατευμα" και "εθνος αγιον" και "λαος εις περιποιησιν" κληθεντες υπο
θεου ειναι ο Ἑβραιων λαος, περι ου τωι Ἀβρααμ προειρητο απο της προς αυτον του
κυριου φωνης· "Ἀναβλεψον εις τον ουρανον και αριθμησον τους αστερας, ει δυνησηι
εξαριθμησαι αυτους. Και ειπεν αυτωι· Ουτως εσται το σπερμα σου", ουκ εμελλε την
ελπιδα εχων ουτω γενεσθαι ως οι εν ουρανωι αστερες προσκυνειν εκεινους, οις εκ
του συνιεναι και τηρειν τον νομον του θεου εξομοιουσθαι εμελλον. Και γαρ
λελεκται προς αυτους· "Κυριος ο θεος υμων επληθυνεν υμας, και ιδου εστε σημερον
ωσει τα αστρα του ουρανου τωι πληθει." Και εν τωι ∆ανιηλ δε προφητευεται τοιαυτα
περι των κατα την αναστασιν· "Και εν τωι καιρωι εκεινωι σωθησεται ο λαος σου πας ο
γεγραμμενος εν τηι βιβλωι· και πολλοι των καθευδοντων εν γης χωματι
εξεγερθησονται, ουτοι εις ζωην αιωνιον, και ουτοι εις ονειδισμον και αισχυνην
αιωνιον· και οι συνιεντες εκλαμψουσιν ως η λαμπροτης του στερεωματος, και απο
των δικαιων των πολλων ως οι αστερες εις τους αιωνας και ετι." Ὅθεν και ο Παυλος
λαβων εν τοις περι αναστασεως φησι· "Και σωματα επουρανια και σωματα επιγεια·
αλλ' ετερα μεν η των επουρανιων δοξα, ετερα δε η των επιγειων. Ἄλλη δοξα ηλιου,
και αλλη δοξα σεληνης, και αλλη δοξα αστερων· αστηρ γαρ αστερος διαφερει εν
δοξηι. Ουτω και η αναστασις των νεκρων." Ου τοινυν ην ευλογον τους διδαχθεντας
μεγαλοφυως υπεραναβαινειν παντα τα δημιουργηματα και ελπιζειν τα αριστα περι
αυτων παρα τωι θεωι επι τωι καλλιστωι βιωι και ακουσαντας το "Ὑμεις εστε το φως του
κοσμου" και το "Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων, οπως ιδωσι τα
καλα υμων εργα και δοξασωσι τον πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις", ασκουντας
εχειν την λαμπραν και αμαραντον σοφιαν, η και ανειληφοτας αυτην ουσαν "απαυ
γασμα" "φωτος αιδιου", καταπλαγηναι το αισθητον ηλιου και σεληνης και αστρων
φως επι τοσουτον, ωστε δια το αισθητον φως εκεινων νομισαι εαυτους κατω που
ειναι, εχοντας τηλικουτον νοητον γνωσεως φως και "φως αληθι νον" και "φως του
κοσμου" και "φως των ανθρωπων", κακεινοις προσκυνησαι· ους ει αρα
προσκυνεισθαι εχρην, ου δια το θαυμαζομενον υπο των πολλων αισθητον φως
εχρην προσκυνεισθαι αλλα δια το νοητον και αληθινον, ειπερ και οι εν ουρανωι
αστερες ζωια εισι λογικα και σπουδαια και εφωτισθησαν τωι φωτι της γνωσεως υπο
της σοφιας, ητις εστιν "απαυγασμα" "φωτος αιδιου." Και γαρ το μεν αισθητον φως
αυτων εργον εστι του των ολων δημιουρ γου· το δε νοητον ταχα και αυτων και εκ
του εν αυτοις αυτεξουσιου εληλυθος. 5.11 Ου χρη δε ουδ' αυτο προσκυνεισθαι υπο
του βλεποντος και συνιεντος το αληθινον φως, ου μετοχηι και ταυτ' ει αρα
πεφωτισται, ουδ' υπο του βλεποντος τον πατερα του αληθινου φωτος θεον, περι ου
καλως λελεκται το· "Ὁ θεος φως εστι, και σκοτια εν αυτωι ουκ εστιν ουδεμια." Και
ωσπερ οι δια το φως αισθητον και ουρανιον ειναι προσκυνουντες ηλιον και σεληνην
και αστρα ουκ αν προσκυνησαιεν σπινθηρα πυρος η λυχνον επι γης, ορωντες την
ασυγκριτον υπεροχην των νομιζομενων αξιων προσκυνεισθαι παρα το των σπινθη
ρων και των λυχνων φως· ουτως οι νοησαντες, πως "Ὁ θεος φως εστι",
καταλαβοντες δε, πως ο υιος του θεου "φως αληθινον" εστιν, "ο φωτιζει παντα
ανθρωπον, ερχομενον εις τον κοσμον", συνιεντες δε και, πως ουτος φησι το· "Ἐγω
ειμι το φως του κοσμου", ουκ αν ευλογως προσκυνησαιεν τον οιονει βραχυν
σπινθηρα ως προς φως τον θεον αληθινου φωτος εν ηλιωι και σεληνηι και αστροις.
Και ουκ ατιμαζοντες γε τα τηλικαυτα του θεου δημιουρ γηματα ουδ' Ἀναξαγορειως
"μυδρον διαπυρον" λεγοντες ειναι τον ηλιον και σεληνην και αστερας τοιαυτα
φαμεν περι ηλιου και σεληνης και αστερων, αλλ' αισθανομενοι τε της αφατωι
154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπεροχηι υπερεχουσης θειοτητος του θεου ετι δε και του μονογενους αυτου
υπερεχοντος τα λοιπα. Πειθομενοι δε και αυτον ηλιον και σεληνην και αστερας
ευχεσθαι τωι επι πασι θεωι δια του μονογενους αυτου, κρινομεν μη δειν ευχεσθαι τοις
ευχομενοις· επει και αυτοι αναπεμπειν ημας βουλονται μαλλον επι τον θεον, ωι
ευχονται, η καταγειν προς εαυτους η μεριζειν ημων την ευκτικην δυναμιν απο του
θεου και προς εαυτους. Χρησομαι δε και τουτωι περι αυτων κατα τον τοπον
παραδειγματι· ο σωτηρ ημων και κυριος ακουσας ποτε· "∆ιδασκαλε αγαθε",
αναπεμπων τον λεγοντα τουτο επι τον εαυτου πατερα φησι· "Τι με λεγεις αγαθον;
Ουδεις αγαθος ει μη εις ο θεος ο πατηρ." Ειπερ δε τουτ' ευλογως ως "εικων" της
αγαθοτητος του θεου τυγχανων ειρηκεν ο υιος "της αγαπης" του πατρος, πως ουχι
ευλογωτερον αν τοις προσκυνουσιν ειπεν ηλιος· τι με προσκυνεις; "Κυριον γαρ τον
θεον σου προσκυνησεις και αυτωι μονωι λατρευσεις"· ωι καγω και παντες οι συν εμοι
προσκυνουμεν και λατρευομεν. Καν μη τηλικουτος δε τις ηι, ουδεν ηττον και ο
τοιουτος ευχεσθω τωι λογωι του θεου, δυναμενωι αυτον ιασασθαι, και πολλωι πλεον
τωι πατρι αυτου, ος και τοις προτερον δικαιοις "Ἐξαπεστειλε τον λογον αυτου και
ιασατο αυτους και ερρυσατο αυτους εκ των διαφθορων αυτων". 5.12 Θεος ουν κατα
την χρηστοτητα αυτου ου τοπικως αλλα προνοητικως συγκαταβαινει τοις
ανθρωποις, και ο του θεου παις ου τοτε μονον αλλα και αει μετα των ιδιων μαθητων
εστι, πληρων το "Ἰδου εγω μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας εως της συντελειας του
αιωνος." Και ειπερ "κλημα καρπον ου δυναται φερειν", "εαν μη εμμεινηι τηι
αμπελωι", δηλον οτι και οι του λογου μαθηται, τα νοητα της αληθινης αμπελου του
λογου "κληματα", ου δυνανται φερειν τους καρπους της αρετης, εαν μη μενωσιν εν
τηι αληθινηι αμπελωι, τωι Χριστωι του θεου και μεθ' ημων των τοπικως κατω επι γης
τυγχανοντι, ος μετα των πανταχου προσπεφυκοτων αυτωι ων, ηδη δε και μετα των
ουκ ειδοτων αυτον πανταχου εστι. Και τουτο γε ο το ευαγγελιον γραψας Ἰωαννης εκ
προσωπου του βαπτιστου Ἰωαννου δηλοι, λεγοντος· "Μεσος υμων στηκει, ον υμεις
ουκ οιδατε, οπισω μου ερχομενος." Ἄτοπον δ' εστιν, του πληρωσαντος τον ουρανον
και την γην και ειποντος· "Ουχι τον ουρανον και την γην εγω πληρω; λεγει κυριος"
οντος μεθ' ημων και πλησιον ημων τυγχανοντος–πιστευω γαρ αυτωι λεγοντι· "Θεος
εγγιζων εγω ειμι, και ου θεος πορρωθεν, λεγει κυριος"–, ζητειν ευχεσθαι τωι μη
φθανοντι επι τα συμπαντα ηλιωι η σεληνηι η τινι των αστερων. Ἔστω δε, ινα αυταις
ταις λεξεσι Κελσου χρησωμαι, προφητευοντας ειναι υετους και θαλπη και νεφη και
βροντας ηλιον και σεληνην και αστερας· αρ' ουν, ει προφητευουσιν ουτοι τα
τηλικαυτα, ουχι μαλλον τωι θεωι, ωι υπουργουντες προφητευουσι, προσκυνητεον
κακεινον σεπτεον ηπερ τοις προφηταις αυτου; Προφητευετωσαν ουν και αστραπας
και καρπους και γονας απασας, και παντα ταμιευεσθωσαν τα τοιαυτα· αλλ' ου δια
τουτο προσκυνησομεν τους προσκυ νουντας ως ουδε Μωυσεα και τους μετ' αυτον εκ
θεου προφητευσαντας τα κρειττονα υετων τε και θαλπους και νεφων και βροντων
και αστραπων και καρπων και πασων γονων αισθητων. Ἀλλα καν εχωσιν ηλιος και
σεληνη και αστερες προφητευειν προφητειας κρειττονας υετων, ουδ' ουτως αυτους
αλλα τον πατερα των εν αυτοις προφητειων και τον διακονον αυτων λογον του
θεου προσκυνησομεν. Ἀλλ' εστω και κηρυκας αυτου ειναι και αληθως ουρανιους
αγγελους, πως ουν ουχι και ουτως τον κηρυσσομενον υπ' αυτων θεον και τον
αγγελλομενον μαλλον προσκυνητεον η τους κηρυκας και τους αγγελους αυτου; 5.13
Ἑαυτωι δε λαμβανει Κελσος οτι ηλιον και σεληνην και αστερας ηγουμεθα ειναι το
μηδεν. Περι ων ομολογουμεν οτι και αυτοι "την αποκαλυψιν των υιων του θεου"
απεκδε χονται, "τηι" των υλικων σωματων "ματαιοτητι" επι του παροντος
υποτεταγμενοι, "δια τον επ' ελπιδι υποταξαντα". Ει δ' ανεγνωκει ο Κελσος και αλλα
μεν μυρια, οσα περι ηλιου και σεληνης και αστρων φαμεν, και το "Αινειτε αυτον
155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντα τα αστρα και το φως" και το "Αινειτε αυτον οι ουρανοι των ουρανων", ουκ αν
περι ημων απεφηνατο οτι λεγομεν τα τηλικαυτα, αινουντα μεγαλως τον θεον, ειναι
το μηδεν. Ουκ οιδε δ' ο Κελσος ουδε το "Ἡ γαρ αποκαραδοκια της κτισεως την
αποκαλυψιν των υιων του θεου απεκδεχεται. Τηι γαρ ματαιοτητι η κτισις υπεταγη,
ουχ εκουσα, αλλα δια τον υποταξαντα, επ' ελπιδι, οτι και αυτη η κτισις
ελευθερωθησεται απο της δουλειας της φθορας εις την ελευθεριαν της δοξης των
τεκνων του θεου". Και εν τουτοις δη τελος εχετω η περι του μη σεβειν ημας ηλιον
και σεληνην και αστερας απολογια. Ἐκθωμεθα δε και την εξης λεξιν, ινα μετα τουτο
προς αυτην θεου διδοντος ειπωμεν τα απο του της αληθειας φωτος δοθησομενα
ημιν. 5.14 Λεγει ουν ταυτα· Ἠλιθιον δ' αυτων και το νομιζειν, επειδαν ο θεος ωσπερ
μαγειρος επενεγκηι το πυρ, το μεν αλλο παν εξοπτησεσθαι γενος, αυτους δε μονους
διαμενειν, ου μονον τους ζωντας αλλα και τους παλαι ποτε αποθανοντας αυταις
σαρξιν εκειναις απο της γης αναδυντας, ατεχνως σκωληκων η ελπις. Ποια γαρ
ανθρωπου ψυχη ποθησειεν <αν> ετι σωμα σεσηπος; Ὁποτε μηδ' υμων τουτο το
δογμα και των Χριστιανων ενιοις κοινον εστι, και το σφοδρα μιαρον αυτου και
αποπτυστον αμα και αδυνατον αποφαινειν· ποιον γαρ σωμα παντηι διαφθαρεν οιον
τε επανελθειν εις την εξ αρχης φυσιν και αυτην εκεινην, εξ ης ελυθη, την πρωτην
συστασιν; Ουδεν εχοντες αποκρινασθαι καταφευ γουσιν εις ατοπωτατην
αναχωρησιν, οτι παν δυνατον τωι θεωι. Ἀλλ' ουτι γε τα αισχρα ο θεος δυναται ουδε τα
παρα φυσιν βουλεται· ουδ' αν συ τι επιθυμησηις κατα την σαυτου μοχθηριαν
βδελυρον, ο θεος τουτο δυνησεται, και χρη πιστευειν ευθυς οτι εσται. Ου γαρ της
πλημμελους ορεξεως ουδε της πεπλανημενης ακοσμιας αλλα της ορθης και δικαιας
φυσεως ο θεος εστιν αρχηγετης. Και ψυχης μεν αιωνιον βιοτην δυναιτ' αν
παρασχειν· "Νεκυες δε", φησιν Ἡρακλειτος, "κοπριων εκβλητοτεροι". Σαρκα δη,
μεστην ων ουδε ειπειν καλον, αιωνιον αποφηναι παραλογως ουτε βουλησεται ο
θεος ουτε δυνησεται. Αυτος γαρ εστιν ο παντων των οντων λογος· ουδεν ουν οιος τε
παραλογον ουδε παρ' εαυτον εργασασθαι. 5.15 Ὅρα δη εντευθεν απ' αρχης πως την
και παρ' Ἑλληνων τισιν ουκ ευκαταφρονητως φιλοσοφησασιν εισαγομενην του
κοσμου εκπυρωσιν μετα χλευης διαβαλλων θελει ημας ωσπερει μαγειρον ποιουντας
τον θεον εισαγειν τα περι της εκπυρωσεως· ου συνιδων οτι, ωσπερ Ἑλληνων τισιν
εδοξε –ταχα παρα του αρχαιοτατου εθνους Ἑβραιων λαβουσι–, το πυρ καθαρσιον
επαγεται τωι κοσμωι, εικος δ' οτι και εκαστωι των δεομενων της δια του πυρος δικης
αμα και ιατρειας· καιοντος μεν και ου κατακαιοντος τους μη εχοντας υλην δεομενην
αναλουσθαι υπ' εκεινου του πυρος, καιοντος δε και κατακαιοντος τους εν τηι δια των
πραξεων και λογων και νοηματων τροπικως λεγομενηι οικοδομηι "ξυλα, χορτον η
καλαμην" οικοδομησαντας. Φασι δ' οι θειοι λογοι τον κυριον "ως πυρ χωνευτηριου
και ως ποιαν πλυνοντων" εκαστωι των δεομενων επιδημησειν δια το αναμεμιχθαι
οιονει φαυλην χυτην υλην την απο της κακιας, δεομενων δε λεγω πυρος, οιονει
χωνευοντος τους αναμεμιγ μενους "χαλκωι" "και κασσιτερωι και μολιβδωι". Και
ταυτα τον βουλομενον εστιν απο του προφητου Ἰεζεκιηλ μαθειν. Ὅτι δε ουχ ως
μαγειρον φαμεν το πυρ επιφερειν τον θεον αλλ' ως θεον ευεργετην των χρηιζοντων
πονου και πυρος, μαρτυρησει και ο προφητης Ἡσαΐας εν ωι γεγραπται λελεχθαι προς
τι εθνος αμαρτωλον· "Ὅτι εχεις ανθρακας πυρος, καθισαι επ' αυτοις· ουτοι εσονται
σοι βοηθεια". Οικονομουμενος δ' ο λογος αρμοζοντα πληθεσιν εντευξομενοις τηι
γραφηι επικεκρυμμενως μετα σοφιας λεγει τα σκυθρωπα εις φοβον των μη
δυναμενων αλλως επιστρεψειν απο της χυσεως των αμαρτηματων· πλην και ουτως
ο τηρων ευρησει εμφαινομενον το απο των σκυθρωπων και επιπονων επαγομενον
τοις αλγουσι τελος. Ἀρκει δ' επι του παροντος παραθεσθαι απο του Ἡσαΐου το·
"Ἕνεκεν του εμου ονοματος δειξω σοι τον θυμον μου, και τα ενδοξα μου επαξω επι
156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σε, ινα μη εξολοθρευσω σε." Ἠναγκασθημεν δε τα μη αρμοζοντα τοις απλουστερον
πιστευουσι και δεομενοις της απλουστερας εν λογοις οικονομιας αινιξασθαι, ινα μη
δοκωμεν ανεξελεγκτον εαν την του Κελσου κατη γοριαν, λεγοντος· Ἐπειδαν ο θεος
ωσπερ μαγειρος επενεγκηι το πυρ. 5.16 Ἐκ δε των ειρημενων τοις συνετωτερον
ακουουσι δηλον, πως απαντητεον και προς το· Το μεν αλλο παν εξοπτησεσθαι γενος,
αυτους δε μονους διαμενειν. Ου θαυμασ τον δ' ει τοιαυτα νενοηκε "τα" εν ημιν υπο
του λογου "μωρα του κοσμου" ονομαζομενα και "αγενη" και "εξουδενωμενα" και
"μη οντα", ατινα "δια της μωριας του κηρυγματος ευδοκησεν ο θεος σωσαι τους
πιστευοντας αυτωι, επει μη εν τηι σοφιαι του θεου εγνω ο κοσμος δια της σοφιας τον
θεον", ου δυναμενα διαρθρωσαι τα κατα τους τοπους ουδε βουληθεντα σχολασαι τηι
ερευνηι της γραφης, καιτοι γε του Ἰησου λεγοντος· "Ἐρευνατε τας γραφας", και
τοιαυτα υπειληφε περι του επαγομενου πυρος υπο του θεου και περι των
συμβησομενων τοις αμαρτησασι. Και ταχα ωσπερ τοις παισιν αρμοζει τινα λεγεσθαι
καταλληλα τηι νηπιοτητι αυτων προς το ως παιδας κομιδηι νηπιους επιστρεφειν
αυτους επι το βελτιον, ουτως οις ωνομασεν ο λογος μωροις του κοσμου και αγενεσι
και εξουδενωμενοις η προχειρος αρμοζει περι των κολασεων εκδοχη, ου χωρουσιν
αλλην η την δια φοβου και φαντασιας των κολασεων επιστρο φην και των πολλων
κακων αποχην. Ὁ λογος ουν μονους μεν αγευστους του πυρος και των κολασεων
φησι διαμενειν τους τα δογματα και τα ηθη και το ηγεμονικον ακρως
κεκαθαρμενους· τους δε μη τοιουτους, κατα την αξιαν χρηιζοντας της δια πυρος
κολασεων οικονομιας, εν τουτοις επι τινι τελει φησιν εσεσθαι, ο τωι θεωι αρμοζει
επαγειν τοις "κατ' εικονα" αυτου πεποιημενοις και παρα το βουλημα της "κατ'
εικονα" φυσεως βεβιωκοσι. Και ταυτα δε προς το· Το μεν αλλο παν εξοπτησεσθαι
γενος, αυτους δε μονους διαμενειν. 5.17 Ειτα τουτοις εξης παρακουσας ητοι των
ιερων 5.17 γραμματων η των μη νενοηκοτων τα ιερα γραμματα φησιν υφ' ημων
λεγεσθαι μονους διαμενειν κατα τον καιρον του επαχθησομενου τωι κοσμωι δια
πυρος καθαρσιου ου μονον τους ζωντας τοτε αλλα και τους παλαι ποτε
αποθανοντας· ουχ υπολαβων μετα τινος απορρητου σοφιας λελεχθαι παρα τωι
αποστολωι του Ἰησου το· "Ου παντες κοιμηθησομεθα, παντες δε αλλαγησομεθα εν
ατομωι, εν ριπηι οφθαλμου, εν τηι εσχατηι σαλπιγγι· σαλπισει γαρ, και οι νεκροι εγερ
θησονται αφθαρτοι, και ημεις αλλαγησομεθα." Ἐχρην δ' αυτον επιστησαι, τι νοησας
ο λεγων ταυτα ως ουδαμως νεκρος χωρισας εαυτον απ' εκεινων και τους
παραπλησιους εαυτωι ελεγε μετα το "Και οι νεκροι εγερθησονται αφθαρ τοι"· "και
ημεις αλλαγησομεθα". Εις δε βεβαιωσιν του τοιαυτα τινα νενοηκοτα τον αποστολον
γεγραφεναι, α παρεθεμην εκ της προς Κορινθιους προτερας, παραθησομαι και τα εκ
της προς Θεσσαλονικεις προτερας, εν ηι φησιν ο Παυλος ως ζων και εγρηγορως και
ετερος ων των κοιμη θεντων τοιαυτα· "Τουτο γαρ υμιν λεγομεν εν λογωι κυριου, οτι
ημεις οι ζωντες οι περιλειπομενοι εις την παρου σιαν του κυριου ου μη φθασωμεν
τους κοιμηθεντας, οτι αυτος ο κυριος εν κελευσματι, εν φωνηι αρχαγγελου και εν
σαλπιγγι θεου καταβησεται απ' ουρανου." Ειτα παλιν εξης τουτοις αλλους
επισταμενος τους εν Χριστωι νεκρους παρ' εαυτον και τους παραπλησιους αυτωι
επιφερει λεγων· "Οι νεκροι εν Χριστωι αναστησονται πρωτον, επειτα ημεις οι ζωντες
οι περιλειπομενοι αμα συν αυτοις αρπαγησομεθα εν νεφελαις εις απαντησιν του
κυριου εις αερα." 5.18 Ἐπει δ' επι πλεον κεκωμυδηκε την κεκηρυγμενην μεν της
σαρκος αναστασιν εν ταις εκκλησιαις υπο δε των συνετωτερων τρανοτερον
νενοημενην, και ου χρη αυθις εκτιθεσθαι την λεξιν αυτου απαξ προειρημενην· φερε
και περι του προβληματος τουτου, ως εν τηι προς αλλοτριον της πιστεως απολογιαι
γραφομενηι δια τους ετι νηπιους και κλυδωνιζομενους και περιφερομενους "παντι
ανεμωι διδασ καλιας εν τηι κυβειαι των ανθρωπων, προς την μεθοδιαν της πλανης",
157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ολιγα εστοχασμενως των εντευξομενων κατα το δυνατον ημιν εκθωμεθα και
παραστησωμεν. Ουτε μεν ουν ημεις ουτε τα θεια γραμματα αυταις φησι σαρξι,
μηδεμιαν μεταβολην ανειληφυιαις την επι το βελτιον, ζησεσθαι τους παλαι
αποθανοντας, απο της γης αναδυντας· ο δε Κελσος ημας συκοφαντει ταυτα λεγων.
Ἀκουομεν γαρ και πολλων γραφων περι αναστασεως αξιως θεου λεγουσων, αρκει δ'
επι του παροντος την Παυλου παραθεσθαι απο της προς Κορινθιους προτερας λεξιν,
φασκοντος· "Ἀλλ' ερει τις· Πως εγειρονται οι νεκροι; Ποιωι δε σωματι ερχονται;
Ἄφρον, συ ο σπειρεις ου ζωοποιειται, εαν μη αποθανηι· και ο σπειρεις, ου το σωμα το
γενησομενον σπειρεις αλλα γυμνον κοκκον, ει τυχοι, σιτου η τινος των λοιπων· ο δε
θεος διδωσιν αυτωι σωμα, καθως ηθελησε, και εκαστωι των σπερματων ιδιον σωμα."
Ὅρα γαρ τινα τροπον εν τουτοις "ου το γενησομενον σωμα" φησι σπειρεσθαι, αλλ'
απο του σπειρομενου και γυμνου βαλλομενου επι την γην λεγει διδοντος του θεου
"εκαστωι των σπερματων ιδιον σωμα" οιονει αναστασιν γινεσθαι, απο του
καταβεβλημενου σπερ ματος εγειρομενου σταχυος εν τοις τοιοισδε, <δενδρου δε εν
τοις τοιοισδε> οιονει εν ναπυι, η ετι μειζονος δενδρου εν ελαιας πυρηνι η τινι των
ακροδρυων. 5.19 "Ὁ θεος" ουν "διδωσιν" "εκαστωι" "σωμα, καθως εθελησεν", ωσπερ
επι των σπειρομενων ουτω και επι των οιονει σπειρομενων εν τωι αποθνηισκειν και
καιρωι επιτηδειωι αναλαμβανοντων εκ των σπειρομενων το περιτι θεμενον εκαστωι
κατα την αξιαν "σωμα" υπο του θεου. Ἀκουομεν δε και του δια πλειονων
διδασκοντος λογου την διαφοραν του οιονει σπειρομενου προς το ωσπερει
εγειρομενον απ' αυτου και λεγοντος· "Σπειρεται εν φθοραι, εγειρεται εν αφθαρσιαι·
σπειρεται εν ατιμιαι, εγειρεται εν δοξηι· σπειρεται εν ασθενειαι, εγειρεται εν δυναμει·
σπειρεται σωμα ψυχικον, εγειρεται σωμα πνευματικον." Ὁ δε δυναμενος ετι
καταλαμβανετω, τι νενοηται τωι λεγοντι· "Οιος ο χοικος, τοιουτοι και οι χοικοι· και
οιος ο επουρα νιος, τοιουτοι και οι επουρανιοι. Και καθως εφορεσαμεν την εικονα
του χοικου, ουτω φορεσωμεν και την εικονα του επουρανιου." Καιτοι δε βουλομενος
κρυπτειν ο αποστολος τα κατα τον τοπον απορρητα και μη αρμοζοντα τοις απλουσ
τεροις και τηι πανδημωι ακοηι των δια του πιστευειν αγομενων επι το βελτιον, ομως
ηναγκασθη υστερον υπερ του μη παρακουσαι ημας των λογων αυτου ειπειν μετα το
"φορε σωμεν την εικονα του επουρανιου" το "τουτο δε φημι, αδελφοι, οτι σαρξ και
αιμα βασιλειαν θεου κληρονομησαι ου δυναται, ουδ' η φθορα την αφθαρσιαν
κληρονομει". Ειτ' επισταμενος απορρητον τι και μυστικον κατα τον τοπον, ως
επρεπε δια γραμματων καταλιποντι τοις μετ' αυτον τα νενοημενα ειρημενα επιφερει
και λεγει· "Ἰδου μυστηριον υμιν λεγω", οτι περ εθος εστιν επιφερεσθαι τοις
βαθυτεροις και μυστικωτεροις και καθηκοντως απο των πολλων κρυπ τομενοις·
ωσπερ και εν τωι Τωβητ γεγραπται· "Μυστηριον βασιλεως καλον εστι κρυπτειν",
προς δε το ενδοξον και αρμοζον τοις πολλοις μετα του οικονομικως αληθους "τα
εργα του θεου ανακαλυπτειν ενδοξως" "καλον". Ου σκωληκων ουν η ελπις ημων
ουδε ποθει ημων η ψυχη το σεσηπος σωμα, αλλα, καν δεηται σωματος δια τας
τοπικας μεταβασεις, νοει η μεμελετηκυια την "σοφιαν" κατα το "στομα δικαιου
μελετησει σοφιαν" διαφοραν επιγειου οικιας, εν ηι εστι το σκηνος, καταλυομενης και
σκηνους, εν ωι "οι οντες" δικαιοι στεναζουσι "βαρουμενοι", μη θελοντες το σκηνος
απεκδυσασθαι αλλα τωι σκηνει "επενδυσασθαι", ιν' εκ του "επενδυσασθαι"
"καταποθηι το θνητον υπο της ζωης". "∆ει γαρ" τωι πασαν φυσιν σωματος ειναι
φθαρτην "το φθαρτον τουτο" σκηνος "ενδυσασθαι αφθαρσιαν", και το ετερον αυτου,
τυγχανον "θνητον" και δεκτικον του επακολουθουντος τωι αμαρτανειν θανατου,
"ενδυσασθαι αθανασιαν"· ιν' οτε "το φθαρτον" "ενδυσεται την αφθαρσιαν και το
θνητον την αθανασιαν, τοτε γενησεται" το παλαι υπο των προφητων προειρημενον,
αναιρεσις της νικης του θανατου, καθο νικησας ημας εαυτωι υπεταξε, και του απ'
158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου κεντρου, ωι κεντων την ου παντηι πεφραγμενην ψυχην εμποιει αυτηι τα απο
της αμαρτιας τραυματα. 5.20 Ἀλλ' επει τα μεν ημετερα περι αναστασεως, ως
ενεχωρει, απο του μερους επι του παροντος λελεκται– συντετακται γαρ ημιν περι
αναστασεως εν αλλοις, επι πλειον εξετασασι τα κατα τον τοπον–, τα δε του Κελσου
νυν χρη κατα το ευλογον διαλαβειν, μητε νοησαντος το παρ' ημιν γεγραμμενον μητε
κριναι δυναμενου οτι ου δει το βουλημα των σοφων εκεινων ανδρων νομιζειν
πρεσβευεσθαι υπο των πλειον πιστεως μηδεν επαγγελλομενων της προς τον
Χριστιανων λογον· φερε παραστησωμεν οτι ανδρασιν ουκ ευκαταφρονητοις της
λογικης ενεκεν θεωριας και των διαλεκτικων σκεμματων σφοδρα απεμφαινοντα
λελεκται. Και ει χρη μυχθιζειν ως ταπεινους και γραωδεις λογους, εκεινους μαλλον
χρη η τους ημετερους. Φασι δη οι απο της Στοας κατα περιοδον εκπυρωσιν του
παντος γινεσθαι και εξης αυτηι διακοσμησιν, παντ' απαραλ λακτα εχουσαν ως προς
την προτεραν διακοσμησιν. Ὅσοι δ' αυτων ηιδεσθησαν το δογμα, ολιγην ειρηκασι
παραλλαγην και σφοδρα βραχειαν γινεσθαι κατα περιοδον τοις επι της προ αυτης
περιοδου. Ουτοι δη οι ανδρες φασι τηι εξης περιοδωι ταυτα εσεσθαι, και Σωκρατην
μεν παλιν Σωφρο νισκου υιον και Ἀθηναιον εσεσθαι, και την Φαιναρετην
γημαμενην Σωφρονισκωι παλιν αυτον γεννησειν. Καν μη ονομαζωσιν ουν το της
αναστασεως ονομα, το πραγμα γε δηλουσιν, οτι Σωκρατης απο σπερματων
αρξαμενος αναστη σεται των Σωφρονισκου και εν τηι υστεραι Φαιναρετης
διαπλασθησεται και ανατραφεις Ἀθηνηισι φιλοσοφησει, οιονει και της προτερον
φιλοσοφιας ανισταμενης και ομοιως απαραλλακτου τηι προτεραι εσομενης. Και
Ἄνυτος δε και Μελητος αναστησονται παλιν Σωκρατους κατηγοροι, και η εξ Ἀρειου
παγου βουλη καταδικασεται τον Σωκρατην. Το δε τουτων γελοιοτερον, τα
απαραλλακτα ιματια τοις ως προς την προτεραν περιοδον Σωκρατης ενδυσεται, εν
απαραλλακτωι πενιαι και απαραλλακτωι πολει ταις Ἀθηναις τηι προς την προτεραν
περιοδον εσομενος. Και Φαλαρις μεν τυραννησει παλιν, ο δε χαλκεος αυτου ταυρος
των απαραλλακτων τηι προτεραι ανθρωπων περιοδωι κατακριθεντων μυκησεται απο
της των ενδον φωνης. Ἀλεξανδρος τε ο Φεραιος παλιν τυραννησει, την
απαραλλακτον εχων ωμοτητα τηι προτεραι και τους απαραλλακτους καταδικαζων ως
και τους προτερους. Και τι με δει καταλεγειν το περι των τοιουτων δογμα τοις απο
της Στοας πεφιλοσοφημενον και μη γελωμενον υπο Κελσου αλλα ταχα και
σεμνυνομενον, επει δοκει αυτωι ο Ζηνων του Ἰησου ειναι σοφωτερος; 5.21 Και οι απο
του Πυθαγορου δε και Πλατωνος ει και δοκουσιν αφθαρτον τηρειν τον κοσμον, αλλα
τοις παραπλη σιοις γε περιπιπτουσι. Των γαρ αστερων κατα τινας περιοδους
τεταγμενας τους αυτους σχηματισμους και σχεσεις προς αλληλους λαμβανοντων,
παντα τα επι γης ομοιως εχειν φασι τοις οτε το αυτο σχημα της σχεσεως των
αστερων περιειχεν ο κοσμος. Ἀναγκη τοινυν κατα τουτον τον λογον των αστερων εκ
μακρας περιοδου ελθοντων επι την αυτην σχεσιν προς αλληλους, οποιαν ειχον επι
Σωκρατους, παλιν Σωκρατη γενεσθαι εκ των αυτων και τα αυτα παθειν,
κατηγορουμενον υπο Ἀνυτου και Μελητου και καταδικα ζομενον υπο της εξ Ἀρειου
παγου βουλης. Και Αιγυπτιων δε οι λογιοι τοιαυτα παραδιδοντες σεμνοι εισι και ου
γελωνται υπο Κελσου και των παραπλησιων, ημεις δε κατα την αναλογιαν της
σχεσεως των εφ' ημιν εκαστου οικονομεισθαι υπο του θεου λεγοντες το παν και αει
αγεσθαι κατα το ενδεχομενον επι το βελτιον και την του εφ' ημιν φυσιν
γινωσκοντες ενδεχομενου α ενδεχεται–ου γαρ δυναται χωρησαι το παντηι ατρεπτον
του θεου–ου δοκουμεν αξια λεγειν βασανου και εξετασεως; 5.22 Μη υπονοειτω δε
τις ημας ταυτα λεγοντας απ' εκεινων ειναι των λεγομενων μεν Χριστιανων
αθετουντων δε το περι αναστασεως κατα τας γραφας δογμα. Ἐκεινοι μεν γαρ τον
οιονει απο κοκκου "σιτου η τινος των λοιπων" ανισταμενον σταχυν η δενδρον
159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδαμως παραστησαι εχουσιν, οσον επι τωι αρεσκοντι εαυτων· ημεις δε πειθομενοι
οτι το σπειρο μενον "ου ζωοποιειται, εαν μη αποθανηι", και οτι "ου το γενησομενον
σωμα" σπειρεται–ο γαρ "θεος αυτωι διδωσι σωμα, καθως ηθελησε", μετα το σπαρηναι
"εν φθοραι" εγειρων αυτο "εν αφθαρσιαι" και μετα το σπαρηναι "εν ατιμιαι" εγειρων
αυτο "εν δοξηι" και μετα το σπαρηναι "εν ασθενειαι" εγειρων αυτο "εν δυναμει" και
μετα το σπαρηναι "σωμα ψυχικον" εγειρων αυτο "πνευματικον"–, τηρουμεν και το
βουλημα της εκκλησιας του Χριστου και το μεγεθος της επαγγελιας του θεου,
παρισταντες αυτου και το δυνατον ουκ αποφασει αλλα και λογωι· ειδοτες οτι καν
"ουρανος και γη" παρελθηι και τα εν αυτοις, αλλ' οι περι εκαστου "λογοι" οντες ως
εν ολωι μερη η ως εν γενει ειδη του "εν αρχηι" λογου "προς τον θεον" θεου λογου
ουδαμως παρελευσονται. Θελομεν γαρ ακουειν του ειποντος· "Ὁ ουρανος και η γη
παρελευσεται, οι δε λογοι μου ου μη παρελθωσιν." 5.23 Ἡμεις μεν ουν ου φαμεν το
διαφθαρεν σωμα επανερ χεσθαι εις την εξ αρχης φυσιν, ως ουδε τον διαφθαρεντα
"κοκκον" του "σιτου" επανερχεσθαι εις τον "κοκκον" του "σιτου". Λεγομεν γαρ,
ωσπερ επι του κοκκου του "σιτου" εγειρεται σταχυς, ουτως λογος τις εγκειται τωι
σωματι, αφ' ου μη φθειρομενου "εγειρεται" το σωμα "εν αφθαρσιαι". Οι μεντοι απο
της Στοας το παντηι διαφ θαρεν σωμα φασιν επανερχεσθαι εις την εξ αρχης φυσιν δια
τα δεδογμενα αυτοις περι των κατα περιοδον απαραλλακτων, και αυτην εκεινην, εξ
ης ελυθη, την πρωτην συστασιν παλιν φασι συστησεσθαι, διαλεκτικαις–ως οιονται–
αναγκαις ταυτα παρισταντες. Και ουκ εις ατοπωτατην γε αναχωρησιν αναχωρουμεν
λεγοντες οτι παν δυνατον τωι θεωι· οιδαμεν γαρ ακουειν του παν ουκ επι των
ανυπαρκτων ουδ' επι των αδιανοητων. Φαμεν δε και οτι ου δυναται αισχρα ο θεος,
επει εσται ο θεος δυναμενος μη ειναι θεος· ει γαρ αισχρον τι δραι θεος, ουκ εστι θεος.
Ἐπει δε τιθησιν οτι και τα παρα φυσιν ο θεος ου βουλεται, διαστελλομεθα το
λεγομενον· οτι ει μεν παρα φυσιν την κακιαν τις λεγει, και ημεις λεγομεν οτι ου
βουλεται τα παρα φυσιν ο θεος, ουτε τα απο κακιας ουτε τα αλογως γινομενα· ει δε
τα κατα λογον θεου και βουλησιν αυτου γινομενα, αναγκαιον ευθεως ειναι μη παρα
φυσιν· ου <γαρ> παρα φυσιν τα πραττομενα υπο του θεου, καν παραδοξα ηι η
δοκουντα τισι παραδοξα. Ει δε χρη βεβιασμενως ονομασαι, ερουμεν οτι ως προς την
κοινοτερον νοουμενην φυσιν εστι τινα υπερ την φυσιν, α ποιησαι αν ποτε θεος, υπερ
την ανθρωπινην φυσιν αναβιβαζων τον ανθρωπον και ποιων αυτον μεταβαλλειν
επι φυσιν κρειττονα και θειοτεραν και τηρων τοιουτον, οσον και ο τηρουμενος δι'
ων πραττει παριστησιν οτι βουλεται. 5.24 Ἅπαξ δ' ειποντες οτι ουδεν μη πρεπον
εαυτωι ο θεος βουλεται, αναιρετικον τυγχανον του ειναι αυτον θεον, φησομεν οτι,
εαν τι κατα την μοχθηριαν εαυτου ανθρωπος βδελυρον βουληται, τουτο ου
δυνησεται ο θεος. Ουτω δε ουκ εσμεν φιλονεικοι προς τα υπο Κελσου λεγομενα,
αλλα φιλαληθως αυτα εξεταζοντες συμφησομεν οτι ουκ εστι της πλημμελους
ορεξεως ουδε της πεπλανημενης ακοσμιας αλλα της ορθης και δικαιας φυσεως ο
θεος <αρχηγετης>, ατε αρχηγετης τυγχανων παντος καλου· και αλλο οτι ψυχης
αιωνιον βιοτην δυναται παρασχειν ομολογουμεν, και ου μονον δυναται αλλα και
παρεχει. Ουδεν δε μαλιστα δια τα προειρημενα λυπει ημας ουδε το υπο Ἡρακλειτου
λεγομενον, οπερ Κελσος παρειληφεν, οτι "νεκυες εισι κοπριων εκβλη τοτεροι"·
καιτοι γε ειποι τις αν και περι τουτου οτι τα μεν κοπρια εκβλητα εστιν, οι δ' εξ
ανθρωπου νεκυες δια την ενοικησασαν ψυχην, και μαλιστα εαν ηι αστειοτερα, ουκ
εκβλητοι. Κατα γαρ τους αστειοτερους των νομων μετα της ενδεχομενης ως προς τα
τοιαυτα τιμης ταφης αξιουνται· ινα μη υβριζωμεν τηι δυναμει την ενοικησασαν
ψυχην, απορριπτουντες μετα το εξελθειν εκεινην το σωμα ως και τα των κτηνων
σωματα. Μη βουλεσθω ουν ο θεος παραλογως αιωνιον αποφηναι μητε τον του
"σιτου" "κοκκον" αλλ' ει αρα τον εξ αυτου σταχυν, μηδε το σπειρομενον "εν φθοραι"
160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλα το απ' αυτου εγειρομενον "εν αφθαρσιαι". Ἀλλα και ο των παντων λογος εστι
κατα μεν Κελσον αυτος ο θεος, κατα δε ημας ο υιος αυτου· περι ου φιλοσοφουντες
λεγομεν το· "Ἐν αρχηι ην ο λογος, και ο λογος ην προς τον θεον, και θεος ην ο
λογος." Ἀλλα και καθ' ημας ουδεν οιος τε παραλογον ουδε παρ' εαυτον εργασασθαι
εστιν ο θεος. 5.25 Ἴδωμεν δε και την εξης του Κελσου λεξιν, ουτως εχουσαν·
Ἰουδαιοι μεν ουν εθνος ιδιον γενομενοι και κατα το επιχωριον νομους θεμενοι και
τουτους εν σφισιν ετι νυν περιστελλοντες και θρησκειαν οποιαν δη, πατριον δ' ουν,
φυλασσοντες ομοια τοις αλλοις ανθρωποις δρωσιν, οτι εκαστοι τα πατρια, οποια
ποτ' αν τυχηι καθεστηκοτα, περιεπουσι. ∆οκει δ' ουτως και συμφερειν, ου μονον
καθοτι επι νουν ηλθεν αλλοις αλλως νομισαι και δει φυλαττειν τα ες κοινον
κεκυρωμενα, αλλα και οτι ως εικος τα μερη της γης εξ αρχης αλλα αλλοις εποπταις
νενεμημενα και κατα τινας επικρατειας διειλημμενα ταυτηι και διοικειται. Και δη τα
παρ' εκαστοις ορθως αν πραττοιτο ταυτηι δρωμενα, οπηι εκεινοις φιλον· παραλυειν
δε ουχ οσιον ειναι τα εξ αρχης κατα τοπους νενομισμενα. Ἐν τουτοις δη ο Κελσος
εμφαινει οτι οι παλαι Αιγυπτιοι Ἰουδαιοι υστερον εθνος εγινοντο ιδιον, και νομους
θεμενοι τουτους περιστελλουσι. Και ινα μη επαναλαβωμεν τας εκκειμενας του
Κελσου λεξεις, φησι και συμφερειν τουτοις τα πατρια θρησκευειν ομοιως τοις αλλοις
εθνεσι τα ιδια περιεπουσι. Και βαθυτεραν τινα εκτιθεται περι του συμφερειν
Ἰουδαιοις περιεπειν τα πατρια αιτιαν, αινισσομενος οτι τους εκαστων νομους οι
λαχοντες εποπται ειναι της γης των νομοθετουμενων συνεργουντες τοις νομοθεταις
εθεντο. Ἔοικεν ουν δηλουν οτι και την Ἰουδαιων χωραν και το επ' αυτης εθνος
εποπτευει τις η τινες, υφ' ου η υφ' ων οι Ἰουδαιων νομοι συνεργουντος η
συνεργουντων Μωυσει ετεθησαν. 5.26 Και χρη, φησι, τους νομους τηρειν, ου μονον
καθοτι επι νουν ηλθεν αλλοις αλλως νομισαι και οτι δει φυλασσειν τα ες κοινον
κεκυρωμενα, αλλα και οτι ως εικος τα μερη της γης εξ αρχης αλλα αλλοις εποπταις
νενεμημενα και κατα τινας επικρατειας διειλημμενα ταυτηι και διοικειται. Ειθ'
ωσπερει επιλαθομενος ο Κελσος ων ειπε κατα Ἰουδαιων, νυν εν τωι καθολικωι περι
παντων των τα πατρια τηρουντων επαινωι και τουτους περιλαμβανει λεγων· Και δη
τα παρ' εκαστοις ορθως αν πραττοιτο ταυτηι δρωμενα, οπηι εκεινοις φιλον. Και ορα ει
μη αντικρυς το οσον εφ' εαυτωι τον Ἰουδαιον εν τοις ιδιοις νομοις βουλεται βιουντα
μη αφιστασθαι αυτων, ως ουχ οσιον πραττοντα, εαν αποστηι· λεγει γαρ οτι παραλυειν
ουχ οσιον ειναι τα εξ αρχης κατα τοπους νενομισμενα. Ἐβουλομην δε προς ταυτα
αυτου η των συμφρονουντων αυτωι πυθεσθαι, τις αρα ειη ο τα μερη της γης εξ αρχης
αλλα αλλοις εποπταις διανειμας και δηλονοτι την Ἰουδαιων χωραν και τους
Ἰουδαιους τωι λαχοντι η τοις λαχουσιν αυτην. Ἆρα γαρ, ως ονομασαι αν ο Κελσος, ο
Ζευς τινι η τισι διενειμε το Ἰουδαιων εθνος και την χωραν αυτων και εβουλετο τον
λαχοντα την Ἰουδαιαν τοιουτους θεσθαι εν Ἰουδαιοις νομους; Ἢ παρα το βουλημα
αυτου το τοιουτον γεγενηται; Ὡς δ' αν αποκρινηται, οραις οτι ο λογος στενοχω
ρηθησεται. Ει δε μη απο τινος ενος διανενεμηται τα μερη της γης τοις εποπταις
αυτων, αρα αποκληρωτικως και χωρις επιστατου εκαστος ως ετυχε διενειματο την
γην· αλλα και τουτ' ατοπον και μετριως της του επι πασι θεου προνοιας αναιρετικον
εστι. 5.27 Πως δε και κατα τινας επικρατειας διειλημμενα τα μερη της γης διοικειται
υπο των εποπτευοντων αυτα, ο βουλομενος διηγησασθω· απαγγειλατω δε ημιν και
πως ορθως πραττεται τα παρ' εκαστοις δρωμενα, οπηι τοις εποπταις εστι φιλον, και ει
ορθως εχουσι φερ' ειπειν οι Σκυθων περι αναιρεσεως πατερων νομοι η οι Περσων,
μη κωλυοντες γαμεισθαι τοις οικειοις παισι τας μητερας μηδε υπο των πατερων τας
εαυτων θυγατερας. Και τι με δει επιλεγομενον απο των πραγματευσαμενων περι των
εν τοις διαφοροις εθνεσι νομων προσαπορειν, πως παρ' εκαστοις ορθως πραττονται,
καθως τοις εποπταις φιλον, οι νομοι; Λεγετω δ' ημιν ο Κελσος, πως ουχ οσιον
161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραλυειν νομους πατριους περι του γαμειν μητερας και θυγατερας, η περι του
μακαριον ειναι αγχονηι τον βιον εξελθειν, η παντως καθαιρεσθαι τους εαυτους
παραδιδοντας τωι πυρι και τηι δια πυρος απαλλαγηι τηι απο του βιου· και πως ουχ
οσιον παραλυειν νομους τους φερ' ειπειν παρα Ταυροις περι του ιερεια τους ξενους
προσαγεσθαι τηι Ἀρτεμιδι, η παρα Λιβυων τισι περι του καταθυειν τα τεκνα τωι
Κρονωι. Πλην ακολουθει τωι Κελσωι το μη οσιον ειναι Ἰουδαιοις παραλυειν νομους
πατριους τους περι του μη δειν αλλον τινα σεβειν θεον παρα τον των ολων
δημιουργον. Και εσται κατ' αυτον ου φυσει το οσιον αλλα τινι θεσει και νομισει
θειον· οσιον γαρ παρα τοισδε μεν σεβειν κροκοδειλον και εσθιειν των παρ' αλλοις τι
προσκυνουμενων, και οσιον ετεροις το σεβειν τον μοσχον, και παρ' αλλοις τον
τραγον νομιζειν θεον. Ουτως δ' εσται ο αυτος οσια μεν ποιων ως προς τουσδε τους
νομους, ανοσια δε ως προς ετερους· οπερ εστι παντων ατοπωτατον. 5.28 Ἀλλ' εικος
οτι φησουσι προς ταυτα οσιον ειναι τον τα πατρια φυλαττοντα και μηδαμως
ανοσιον, επειδη τα ετερων ου τηρει· παλιν τε αυ τον νομισθεντα ανοσιον ειναι παρα
τοισδε τισι μη ειναι ανοσιον, οταν κατα τα πατρια τα μεν ιδια σεβηι τα δε παρα τοις
εναντιους εχουσι νομους προσπο λεμηι και καταθοιναται. Ταυτα δε ορα ει μη πολλην
εμφαινει την περι του δικαιου και οσιου και ευσεβειας ταραχην, ου διαρθρουμενης
ουδε φυσιν τινα ιδιαν εχουσης και ευσεβεις ειναι χαρακτηριζουσης τους τα κατ'
αυτην πραττοντας. Ειπερ ουν η ευσεβεια και η οσιοτης και η δικαιοσυνη των προς τι
εστιν, ως το αυτο ειναι οσιον και ανοσιον παρα τας διαφορους σχεσεις και τους
νομους, ορα ει μη και η σωφροσυνη των προς τι ακολουθως εσται και η ανδρεια και
η φρονησις και η επιστημη και αι λοιπαι αρεται· ων ουδεν αν ειη ατοπωτερον.
Ἁπλουστερον μεν ουν και κοινοτερον ισταμενοις προς τας Κελσου εκκειμενας λεξεις
αυταρκη τα ειρημενα· επει δε νομιζομεν και των εξεταστικωτερων τινας
εντευξεσθαι τηιδε τηι γραφηι, φερε ολιγα των βαθυτερων παρακινδυνευοντες
εκθωμεθα, εχοντα τινα μυστικην και απορρητον θεωριαν, περι του εξ αρχης αλλα
αλλοις εποπταις νενεμησθαι χωρια των επι γης· και των κατειλεγμενων ατοπων
φερε οση δυναμις καθαρον παραστησωμεν τον λογον. 5.29 ∆οκει δη μοι
παρακηκοεναι τινων ο Κελσος περι της διανεμησεως των επι γης μυστικωτερων
λογων, ων εφαπτεται μεν πως και η ελληνικη ιστορια, εισαγαγουσα τινας των
νομιζομενων θεων περι της Ἀττικης προς αλληλους ημιλλησ θαι, ποιουσα δε παρα
τοις ποιηταις τινας των λεγομενων θεων ομολογειν τινας τοπους οικειοτερους
αυτοις. Και η βαρβαρικη δε ιστορια και μαλιστα η Αιγυπτιων τοιαυτα τινα εμφαινει
περι του μερισμου των της Αιγυπτου καλου μενων νομων, λεγουσα οτι η λαχουσα
την Σαιν Ἀθηνα η αυτη εχει και την Ἀττικην. Αιγυπτιων δε οι λογιοι μυρια οσα
τοιαυτα φησουσιν, ουκ οιδα δ' ει και Ἰουδαιους συμπαρα λαμβανοντες και την
χωραν αυτων τηι προς τινα διανεμησει. Ἀλλα περι μεν των εξω του θειου λογου
λεγομενων εις ταυτα αλις επι του παροντος. Φαμεν δ' οτι ο καθ' ημας προφητης του
θεου και γνησιος θεραπων αυτου Μωυσης εν τηι του ∆ευτερονομιου ωιδηι εκτιθεται
περι του μερισμου των επι γης τοιαυτα λεγων· "Ὅτε διεμεριζεν ο υψιστος εθνη, ως
διεσπειρεν υιους Ἀδαμ, εστησεν ορια εθνων κατα αριθμον αγγελων θεου, και
εγενηθη μερις κυριου λαος αυτου Ἰακωβ, σχοινισμα κληρο νομιας αυτου Ἰσραηλ."
Τα δε περι της διανεμησεως των εθνων ο αυτος Μωυσης εν τωι επιγεγραμμενωι
βιβλιωι Γενεσις εν ιστοριας τροπωι φησιν ουτως· "Και ην πασα η γη χειλος εν, και
φωνη μια πασι. Και εγενετο εν τωι κινησαι αυτους απ' ανατολων ευρον πεδιον εν γηι
Σεννααρ, και κατυκησαν εκει"· και μετ' ολιγα· "Κατεβη, φησι, κυριος ιδειν την πολιν
και τον πυργον, ον ωικοδομησαν οι υιοι των ανθρωπων. Και ειπε κυριος· Ἰδου γενος
εν και χειλος εν παντων· και τουτο ηρξαντο ποιησαι, και νυν ουκ εκλειψει απ'
αυτων παντα, οσα αν επιθωνται ποιειν· δευτε και καταβαντες συγχεωμεν εκει την
162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γλωσσαν αυτων, ινα μη ακουσωσιν εκαστος την φωνην του πλησιον αυτου. Και
διεσπειρεν αυτους κυριος εκειθεν επι προσωπον πασης της γης, και επαυσαντο
οικοδομουντες την πολιν και τον πυργον. ∆ια τουτο εκληθη το ονομα αυτης
Συγχυσις, οτι εκει συνεχεε κυριος ο θεος τα χειλη πασης της γης, κακειθεν
διεσπειρεν αυτους κυριος ο θεος επι προσωπον πασης της γης." Και εν τηι
επιγεγραμμενηι δε Σολομωντος Σοφιαι περι της σοφιας και των κατα την συγχυσιν
των διαλεκτων, εν ηι γεγενηται ο μερισμος των επι της γης, τοιαυτα περι της σοφιας
ειρηται· "Αυτη και εν ομονοιαι πονηριας εθνων συγχυθεντων εγνω τον δικαιον, και
εφυλαξεν αυτον αμεμπτον τωι θεωι και επι τεκνου σπλαγχνοις ισχυρον εφυλαξε."
Πολυς δ' ο λογος και μυστικος ο περι τουτων, ωι αρμοζει το· "Μυστηριον βασιλεως
κρυπτειν καλον"· ινα μη εις τας τυχουσας ακοας ο περι ψυχων ουκ εκ
μετενσωματωσεως εις σωμα ενδουμενων λογος ριπτηται, μηδε τα αγια διδωται "τοις
κυσι", μηδ' οι μαργαριται παραβαλλωνται χοιροις. Ἀσεβες γαρ το τοιουτο, προδοσιαν
περιεχον των απορρητων της του θεου σοφιας λογιων, περι ης καλως γεγραπται·
"Εις κακοτεχνον ψυχην ουκ εισελευσεται σοφια ουδε κατοικησει εν σωματι
καταχρεωι αμαρτιας." Ἀρκει δε τα κεκρυμμενως ως εν ιστοριας τροπωι ειρημενα κατα
τον της ιστοριας παραστησαι τροπον, ιν' οι δυναμενοι εαυτοις επεξεργασωνται τα
κατα τον τοπον. 5.30 Νοεισθωσαν τοινυν παντες οι επι γης μιαι τινι διαλεκτωι θειαι
χρωμενοι, και οσον γε συμφωνουσι προς αλληλους τηρεισθωσαν εν τηι θειαι
διαλεκτωι· και εστωσαν ακινητοι "των ανατολων", ες οσον εισι τα του φωτος και του
απο "φωτος αιδιου" απαυγασματος φρονουντες. Και ουτοι, επαν κινησωσιν "απο
των ανατολων" εαυτους αλλοτρια "ανατολων" φρονουντες, ευρισκετωσαν "πεδιον
εν γηι Σεννααρ", οπερ ερμηνευεται οδοντων εκτιναγμος κατα συμβολον του
απολλυναι αυτους τα δι' ων τρεφονται, και κατοικειτωσαν εκει. Ειτα τα της υλης
συναγαγειν θελοντες και κολλαν τα μη πεφυκοτα κολλασθαι ουρανωι, ινα δια των
υλικων επιβουλευσωσι τοις αΰλοις, λεγετωσαν· "∆ευτε πλινθευσωμεν πλινθους και
οπτησωμεν αυτας πυρι." Ὡς ουν κρατυνοντες και πηγνυντες τα πηλινα και υλικα
και την πλινθον λιθον ποιειν θελοντες και τον πηλον ασφαλτον και δια τουτων
οικοδομειν "πολιν και πυργον, ου" οσον επι τηι υποληψει αυτων "εσται η κεφαλη
εως του ουρανου" κατα τα υπεραιρομενα υψωματα κατα της γνωσεως του θεου,
παραδιδοσθωσαν εκαστος κατα την αναλογιαν της "απο ανατολων" κινησεως, επι
πλειον η επ' ελαττον αυτοις γεγενημενης, και κατα την αναλογιαν της κατασκευης
των πλινθων εις λιθους και του πηλου εις ασφαλτον και της εκ τουτων οικοδομης
αγγελοις, επι πλειον η επ' ελαττον χαλεπωτεροις και τοιοισδε η τοιοισδε, εως τισωσι
δικας εφ' οις τετολμηκασι· και υπο των αγγελων αγεσθωσαν εκαστος των
εμποιησαντων την οικειαν εαυτοις διαλεκτον επι τα μερη της γης κατα την εαυτων
αξιαν, οιδε μεν επι την φερ' ειπειν καυσωδη χωραν αλλοι δ' επι την δια το
κατεψυχθαι κολαζουσαν τους ενοικουντας, και οι μεν επι την δυσγεωργητοτεραν
αλλοι δε επι την ελαττον τοιαυτην, και οι μεν επι την πεπληρωμενην θηριων οι δε
επι την ελαττον εχουσαν αυτα. 5.31 Ειτα ει τις δυναται ως εν ιστοριας σχηματι,
εχουσης μεν τι και καθ' αυτην αληθες εμφαινουσης δε τι και απορρη τον, ιδετω και
τους την εξ αρχης διαλεκτον τετηρηκοτας, τωι μη κεκινηκεναι "απ' ανατολων"
μενοντας εν τηι ανατοληι και τηι ανατολικηι διαλεκτωι· και νοειτω τουτους μονους
γεγονεναι μεριδα κυριου και λαον αυτου τον καλουμενον "Ἰακωβ", γεγονεναι δε και
"σχοινισμα κληρονομιας αυτου Ἰσραηλ"· και ουτοι μονοι επιστατεισθωσαν υπο
αρχοντος, ουκ επι κολασει παρειληφοτος τους υπ' αυτωι ωσπερ οι αλλοι. Βλεπετω δ'
ο δυναμενος ως εν ανθρωποις εν τηι τουτων πολιτειαι των τεταγμενων κατα την
διαφερουσαν μεριδα τωι κυριωι γινομενας αμαρτιας, προτερον μεν ανεκτας και
τοιαυτας, ως μη παντηι αξιους ειναι αυτους του εγκατα λειπεσθαι, υστερον δε
163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλειονας μεν αλλ' ετι ανεκτας· και τουτ' επι πλειονα χρονον νοων γινομενον και αει
θεραπειαν προσαγομενην και εκ διαλειμματων τουτους επιστρεφοντας, ορατω
αυτους καταλειπομενους κατα την αναλογιαν των αμαρτανομενων τοις λαχουσι τας
αλλας χωρας, προτερον μεν επι το ελαττον αυτους κολασθεντας και τισαντας δικην,
ωσπερει παιδευθεντας, επανελθειν εις τα οικεια· υστερον δε βλεπετω αυτους
παραδιδομενους χαλεπωτεροις αρχουσιν, ως αν ονομασαιεν αι γραφαι, Ἀσσυριοις
ειτα Βαβυλωνιοις. Ειτα προσαγομενων θεραπειων ορατω τουτους ουδεν ηττον
αυξοντας τα αμαρτανομενα και δια τουτ' επισπειρομενους υπο των διαρπαζοντων
αυτους αρχοντων των λοιπων εθνων ταις αλλαις μερισιν. Ὁ δ' αρχων αυτων
επιτηδες παρορατω διαρπαζομενους αυτους υπο των εν τοις λοιποις εθνεσιν
αρχοντων· ινα και αυτος ευλογως, ωσπερει εαυτον εκδικων, λαβων εξουσιαν
αποσπασαι των λοιπων εθνων ους αν δυνηται, το τοιουτο ποιησηι και νομους τε
αυτοις θηται και βιον υποδειξηι καθ' ον βιωτεον· ινα αυτους αναγαγηι επι τελος, εφ'
οπερ ανηγε τους μη αμαρτανοντας απο του προτερου εθνους. 5.32 Και δια τουτου
μανθανετωσαν οι δυναμενοι τα τηλι καυτα βλεπειν οτι πολλωι δυνατωτερος ο
λαχων τους προτερον μη ημαρτηκοτας των λοιπων εστιν· επει δεδυνηται απο της
παντων μεριδος επιλεκτους λαβων αποστησαι μεν αυτους των επι κολασει
παρειληφοτων, προσαγαγειν δε νομοις και βιωι συμβαλλομενωι εις αμνηστιαν των
προημαρτημενων αυτοις. Ἀλλ' ως προειπομεν, ταυτα ημιν επικεκρυμμενως
λελεχθω, παριστασιν ων παρηκουσαν οι φησαντες τα μερη της γης εξ αρχης αλλα
αλλοις εποπταις νενεμημενα, κατα τινας επικρατειας διειλημμενα, ταυτηι
διοικεισθαι· αφ' ων και ο Κελσος λαβων τας εκκειμενας ειπε λεξεις. Ἐπει δ' οι
κινησαντες "απ' ανατολων" δι' α ημαρτον παρεδοθησαν "εις αδοκιμον νουν" και
"εις παθη ατιμιας" και "εν ταις επιθυμιαις των καρδιων αυτων εις ακαθαρ σιαν", ινα
κορεσθεντες της αμαρτιας μισησωσιν αυτην, ουχ υποκεισομεθα τωι Κελσου
αρεσκοντι φασκοντος δια τους νενεμημενους εποπτας τοις μερεσι της γης τα παρ'
εκαστοις ορθως πραττεσθαι, αλλα και βουλομεθα ουχ οπηι ηι εκεινοις φιλον ποιειν τα
παρ' εκεινων. Ὁρωμεν γαρ οτι οσιον μεν τα εξ αρχης κατα τοπους νενομισμενα
λυειν εστι νομοις κρειττοσι και θειοτεροις, οις ως δυνατωτατος εθετο Ἰησους,
εξελομενος "ημας απο του αιωνος του ενεστωτος πονηρου" και "των αρχοντων του
αιωνος τουτου των καταργου μενων"· ανοσιον δε το μη επιρριψαι αυτον τωι παντων
αρχοντων φανεντι και αποδειχθεντι καθαρωτερωι και δυνα τωτερωι, προς ον ειπεν ο
θεος, ως οι προφηται προ πολλων προειπον γενεων· "Αιτησαι παρ' εμου, και δωσω
σοι εθνη την κληρονομιαν σου και την κατασχεσιν σου τα περατα της γης." Και γαρ
"αυτος" γεγονε "προσδοκια" ημων, των απο "εθνων" πιστευσαντων εις αυτον και
τον επι πασι θεον πατερα αυτου. 5.33 Ταυτα δε, ου μονον προς τα εκκειμενα περι των
εποπτων ημιν λελεκται, αλλα και μετριως προλαμβανουσι τα υπο του Κελσου προς
ημας λεγομενα, εν οις φησιν· Ἴτω δε ο δευτερος· ερησομαι δε αυτους, ποθεν ηκουσιν
η τινα εχουσιν αρχηγετην πατριων νομων. Ουδενα φησουσιν, οι γε εκειθεν μεν
ωρμηνται και αυτοι και τον διδασκαλον τε και χοροστατην ουκ αλλοθεν ποθεν
φερουσιν· ομως δ' αφεστηκασιν Ἰουδαιων. Ἥκομεν ουν ημεις εκαστος "εν ταις
εσχαταις ημεραις", οτε ο Ἰησους ημων επιδεδημηκεν, εις "το εμφανες ορος κυριου",
τον "υπερανω" παντος λογου λογον, και εις τον οικον "του θεου", ος "εστιν
εκκλησια θεου ζωντος, στυλος και εδραιωμα της αληθειας". Και ορωμεν τινα τροπον
ουτος οικοδομειται "επι ακρων των ορεων", παντων των προφητικων λογων,
οιτινες αυτου θεμελιος εισιν. Ὑψουται δ' ουτος "ο οικος" "υπε ρανω των βουνων",
των δοκουντων τι εξαιρετον παρα ανθρωποις εν σοφιαι και αληθειαι επαγγελλεσθαι.
Και ερχομεθα "παντα τα εθνη" επ' αυτον, και πορευομεθα τα πολλα εθνη, και
λεγομεν αλληλοις, προτρεποντες επι την "εν εσχαταις ημεραις" αναλαμψασαν δια
164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰησου Χριστου θεοσεβειαν· "∆ευτε και αναβωμεν εις το ορος του κυριου και εις τον
οικον του θεου Ἰακωβ, και αναγγελει ημιν την οδον αυτου, και πορευσομεθα εν
αυτηι". Ἐξηλθε γαρ απο των εν "Σιων" "νομος" και μετεστη εφ' ημας πνευματικος.
Ἀλλα και "ο λογος κυριου" εξηλθεν απ' εκεινης της "Ἱερουσαλημ", ινα πανταχου
νεμηθηι και κρινηι "ανα μεσον των εθνων", εκλεγομενος μεν ους οραι ευπειθεις
ελεγχηι δε "λαον πολυν" τον απειθη. Και φαμεν γε προς τους ερομενους ημας, ποθεν
ηκομεν η τινα εχομεν αρχηγετην, οτι ηλθομεν κατα τας Ἰησου υποθηκας συγκοψαι
"τας" πολεμικας ημων λογικας "μαχαιρας" και υβριστικας "εις αροτρα", και "τας"
κατα το προτερον ημων μαχιμον "ζιβυνας εις δρεπανα" μετασκευαζειν. Ουκετι γαρ
λαμβανομεν "επ' εθνος μαχαι ραν" ουδε μανθανομεν "ετι πολεμειν", γενομενοι δια
τον Ἰησουν υιοι της ειρηνης, ος εστιν ημων αρχηγος, αντι των πατριων, εν οις
"ξενοι των διαθηκων" ετυγχανομεν, λαμβανοντες νομον, εφ' ωι χαριτας
ομολογουντες τωι ημας ρυσαμενωι απο της πλανης λεγομεν· "Ὡς ψευδη εκτησαντο οι
πατερες ημων ειδωλα, και ουκ εστιν εν αυτοις υετιζων." Ὁ χοροστατης ουν ημων
και διδασκαλος απο Ἰουδαιων εξελθων ολην νεμεται τωι λογωι της διδασκαλιας
εαυτου την οικουμενην. Και ταυτα μεν προλαβοντες πολλοις επιφε ρομενην του
Κελσου λεξιν οση δυναμις ανετρεψαμεν, συναπ τοντες τοις εκκειμενοις αυτου
ρητοις. 5.34 Ἵνα δε μη παρελθωμεν τα εν τοις μεταξυ λελεγμενα τωι Κελσωι, φερ'
εκθωμεθα και ταυτα. Χρησαιτο δ' αν τις και Ἡροδοτωι προς τοδε μαρτυρι, λεγοντι
ωδε· "Οι γαρ δη εκ Μαρεης τε πολιος και Ἄπιος οικεοντες Αιγυπτου τα προσουρα
Λιβυηι, αυτοι τε δοκεοντες ειναι Λιβυες και ουκ Αιγυπτιοι και αχθομενοι τηι περι τα
ιερα θρησκειηι, βουλομενοι θηλεων βοων μη ειργεσθαι, επεμψαν ες Ἄμμωνα
φαμενοι ουδεν σφισι τε και Αιγυπτιοισι κοινον ειναι· οικεειν γαρ εξω του ∆ελτα και
ουχ ομολογεειν αυτοισι, βουλεσθαι τε παντων σφισιν εξειναι γευεσθαι. Ὁ δε θεος
ουκ εα σφεας ποιεειν ταυτα, φας Αιγυπτον ειναι ταυτην, ην ο Νειλος επιων αρδει,
και Αιγυπτιους ειναι τουτους, οι ενερθεν Ἐλεφαντινης πολιος οικεοντες απο του
ποταμου τουτου πινουσιν." Ἡροδοτωι μεν ταδε ιστορηται. Ὁ δ' Ἄμμωνουδεν τι
κακιων διαπρεσβευσαι τα δαιμονια η οι Ἰουδαιων αγγελοι· ωστε ουδεν αδικον
εκαστους τα σφετερα νομιμα θρησκευειν. Ἀμελει πλειστον αυτων ευρησομεν κατα
εθνη το διαφερον, και ομως εκαστοι αυτοι μαλιστα ευ νομιζειν δοκουσιν· Αιθιοπων
μεν οι Μεροην οικουντες "∆ια και ∆ιονυσον μονους" σεβοντες, Ἀραβιοι δε την
Ουρανιαν και ∆ιονυσον τουτους μονους, Αιγυπτιοι δε παντες μεν Ὄσιριν τε και Ἶσιν,
Σαῗται δε Ἀθηναν, Ναυκρατιται δε, ου παλαι αρξαμενοι, ωνομασαν Σαραπιν, και οι
λοιποι κατα νομους ως εκαστοι. Και οι μεν οΐων απεχονται, σεβοντες ως ιερους, οι δε
αιγων, οι δε κροκοδειλων, οι δε βοων θηλειων, συων δε απεχονται βδελυττομενοι.
Σκυθαις γε μην και ανθρωπους δαινυσθαι καλον· Ἰνδων δε εισιν οι και τους πατερας
εσθιοντες οσια δραν νομιζουσι. Και που φησιν ο αυτος Ἡροδοτος· χρησομαι δε αυθις
αυταις εκεινου λεξεσι πιστεως εινεκα· ιστορει δε ωδε· "Ει γαρ τις προσθειη πασιν
ανθρωποισιν εκλεξασθαι κελευων νομους τους καλλισ τους εκ <των> παντων
νομων, διασκεψαμενοι αν ελοιατο <εκαστοι τους εωυτων· ουτω νομιζουσι> πολυ τι
καλλιστους <τους> εωυτων νομους εκαστοι ειναι. Ουκων εικος εστιν αλλον γε η
μαινομενον ανδρα <γελωτα> τα τοιαυτα τιθεσθαι. Ὡς δ' ουτως νενομικασι τα περι
τους νομους οι παντες ανθρωποι, πολλοισι και αλλοισι τεκμηριοισι παρεστι σταθ
μωσασθαι, εν δε δη και <τωιδε>. ∆αρειος επι της εωυτου αρχης καλεσας Ἑλληνων
τους παρεοντας ειρετο επι κοσωι αν χρηματι βουλοιατο τους πατερας αποθνηισκοντας
κατασι τεεσθαι· οι δε εφασαν επ' ουδενι ερδειν αν ταυτα. ∆αρειος δε μετα ταυτα
καλεσας Ἰνδων τους καλεομενους Καλλατιας, οι τους γονεας κατεσθιουσιν, ειρετο,
παρεοντων των Ἑλληνων και δι' ερμηνεος μανθανοντων τα λεγομενα, επι τινι
χρηματι δεξαιατ' αν τελευτωντας τους πατερας κατακαιειν πυρι· οι δε αμβωσαντες
165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγα ευφημεειν μιν εκελευον. Ουτω μεν νυν ταδε νενομισται, και ορθως μοι δοκεει
Πινδαρος ποιησαι, νομον παντων βασιλεα φησας ειναι." 5.35 ∆ια τουτων δε οδευειν
δοκει τωι Κελσωι ο λογος επι το δειν παντας ανθρωπους κατα τα πατρια ζην, ουκ αν
μεμφθεντας επι τουτωι· Χριστιανους δε τα πατρια κατα λιποντας και ουχ εν τι
τυγχανοντας εθνος ως Ἰουδαιοι εγκλητως προστιθεσθαι τηι του Ἰησου διδασκαλιαι.
Λεγετω ουν ημιν, ποτερον καθηκοντως οι φιλοσοφουντες και διδασ κομενοι μη
δεισιδαιμονειν καταλειψουσι τα πατρια, ως και φαγειν των απηγορευμενων εν ταις
πατρισιν αυτων, η παρα το καθηκον τουτο πραξουσιν; Ει μεν γαρ δια φιλοσοφιαν και
τα κατα δεισιδαιμονιας μαθηματα ου φυλαττοντες τα πατρια και φαγοιεν αν των
απηγορευμενων αυτοις εκ πατερων, δια τι ουχι και Χριστιανοι, λογου αιρουντος μη
τευταζειν περι τα αγαλματα και τα ιδρυματα η και περι τα δημιουργηματα του θεου
αλλ' υπεραναβαινειν και την ψυχην παριστανειν τωι δημιουργωι, το αναλογον
ποιουντες τοις φιλοσοφουσιν ανεγκλητως τουτο πραττοιεν; Ει δ' υπερ του φυλαξαι
την προκειμενην εαυτωι υποθεσιν ο Κελσος ερει η οι ευδοκουντες τοις αυτου οτι και
φιλοσοφησας τις τηρησει τα πατρια· ωρα φιλοσοφους γελοιοτατους φερ' ειπειν εν
Αιγυπτιοις γενεσθαι φυλαττομενους εμφαγειν κρομυου, ινα τα πατρια τηρωσιν, η
μοριων τινων του σωματος οιον κεφαλης και ωμου, ινα μη παραβαινωσι τα υπο
πατερων αυτοις παραδοθεντα. Και ουπω λεγω περι των τας του σωματος φλυαριας
εν φυσαις φριττοντων των Αιγυπτιων οτι, εαν απο των τοιουτων τις φιλοσοφησηι
και τηρησηι τα πατρια, γελοιος αν ειη φιλοσοφος αφιλοσοφα πραττων. Ουτως ουν
και ο υπο του λογου προσαχθεις επι το σεβειν τον των ολων θεον και δια τα πατρια
κατω που μενων παρα τοις αγαλμασι και τοις ανθρωπινοις ιδρυμασι και μη βουλο
μενος αναβηναι τηι προαιρεσει προς τον δημιουργον παρα πλησιος αν γενοιτο τοις
μαθουσι μεν τα φιλοσοφιας φοβου μενοις δε τα μη φοβερα και νομιζουσιν ασεβειαν
ειναι το τοιωνδε εμφαγειν. 5.36 Οιος δε και ο του Ἡροδοτου εστιν Ἄμμων, ου τας
λεξεις ο Κελσος παρειληφεν, ως εις αποδειξιν περι του δειν εκαστον τα πατρια
τηρειν; Ὁ γαρ Ἄμμων αυτων τοις των απο Μαρεης πολεως και Ἄπιος οικουσι τα
προσουρα τηι Λιβυηι ουκ εαι αδιαφορειν προς την χρησιν των θηλεων βοων· οπερ
πραγμα ου μονον τηι φυσει εαυτου αδιαφορον εστιν, αλλα και ου κωλυει καλον και
αγαθον ειναι τινα. Και ει μεν ο Ἄμμων αυτων απηγορευε την χρησιν των θηλειων
βοων δια το εις γεωργιαν του ζυου χρησιμον και προς τουτωι δια το δια των θηλεων
μαλιστα αυξειν το γενος αυτων, ταχα αν ειχε πιθανοτητα ο λογος· νυνι δε απαξ
βουλεται αυτους <ως> εμπινοντας του Νειλου δειν τηρειν τους Αιγυπτιων περι
θηλειων βοων νομους. Και επι τουτωι γε τωθαζων ο Κελσος τους παρα Ἰουδαιοις
αγγελους πρεσ βευοντας τα του θεου ου κακιονα εφησεν ειναι τον Ἄμμωνα προς το
διαπρεσβευσαι τα δαιμονια η οι Ἰουδαιων αγγελοι· ων ουκ εξητασε τους λογους και
τας επιφανειας, τι βουλονται. Ἑωρακει γαρ αν οτι ου "των βοων μελει τωι θεωι",
ενθα και δοκει περι βοων η αλογων ζυων νομοθετειν, αλλα τα δι' ανθρωπους
γραφεντα εν προσχηματι τωι περι αλογων ζυων φυσιολογιαν τινα περιεχει. Κελσος
μεν ουν ουδεν αδικον φησι ποιειν εκαστον, τα σφετερα νομιμα θρησκευειν
εθελοντα· και ακολουθει κατ' αυτον μηδεν αδικον ποιειν Σκυθας, επει κατα τα
πατρια δαινυνται ανθρωπους. Και Ἰνδων δε οι τους πατερας εσθιοντες οσια δραν
νομιζουσι, και κατα τον Κελσον, η ουκ αδικα γε. Ἐκτιθεται γουν Ἡροδοτου λεξιν
συναγορευουσαν το εκαστον τοις πατριοις νομοις καθηκοντως χρησθαι, και εοικεν
αποδεχομενωι τους επι ∆αρειου Καλλατιας καλου μενους Ἰνδους τους γονεις
κατεσθιοντας, επει προς τον ∆αρειον πυνθανομενον, επι ποσωι χρηματι αποθεσθαι
τουτον τον νομον βουλονται, αναβοησαντες μεγα ευφημειν αυτον εκελευον. 5.37
∆υο τοινυν νομων προκειμενων γενικως, και του μεν οντος της φυσεως νομου, ον
θεος αν νομοθετησαι, ετερου δε του εν ταις πολεσι γραπτου, καλον οπου μεν μη
166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εναντιουται ο γραπτος νομος τωι του θεου μη λυπειν τους πολιτας προφασει ξενων
νομων· ενθα δε τα εναντια τωι γραπτωι νομωι προστασσει ο της φυσεως τουτεστι του
θεου, ορα ει μη ο λογος αιρει μακραν μεν χαιρειν ειπειν τοις γεγραμμενοις και τωι
βουληματι των νομοθετων, επιδιδοναι δε εαυτον τωι θεωι νομοθετηι και κατα τον
τουτου λογον αιρεισθαι βιουν, καν μετα κινδυνων και μυριων πονων και θανατων
και αδοξιας τουτο δεηι ποιειν. Και γαρ ατοπον, των αρεσκοντων τωι θεωι ετερων
οντων παρα τα αρεσκοντα τισι των εν ταις πολεσι νομων, και αμηχανου
τυγχανοντος αρεσκειν θεωι και τοις πρεσβευουσι τους τοιουσδε νομους, καταφρονειν
μεν πραξεων, δι' ων αρεσει τις τωι των ολων δημιουργωι, αιρεισθαι δε εκεινας, εξ ων
απαρεστος μεν τις εσται τωι θεωι, αρεστος δε τοις ου νομοις νομοις και τοις τουτων
φιλοις. Ειπερ δε ευλογον επι των αλλων τον της φυσεως προτιμαν νομον, οντα
νομον του θεου, παρα τον γεγραμμενον και υπο των ανθρωπων εναντιως τωι νομωι
του θεου νενομοθε τημενον, πως ουχι τουτο μαλλον εν τοις περι θεου νομοις
ποιητεον; Και ουτε ως Αιθιοπες, οι τα περι την Μεροην οικουντες, ∆ια και ∆ιονυσον,
ως εκεινοις αρεσκει, μονους προσκυνησομεν, αλλ' ουδ' ολως αιθιοπικους θεους
αιθιο πικως τιμησομεν· ουθ' ως οι Ἀραβιοι την Ουρανιαν και τον ∆ιονυσον μονους
ηγησομεθα θεους, αλλ' ουδ' ολως θεους, εν οις το θηλυ και το αρρεν δεδοξασται–ως
θηλειαν γαρ Ἀραβιοι την Ουρανιαν προσκυνουσι και ως αρρενα τον ∆ιονυσον–· αλλ'
ουδ' ως παντες Αιγυπτιοι θεους νομισομεν Ὄσιριν και Ἶσιν, ουδε τουτοις
συγκαταταξομεν κατα τα τοις Σαΐταις <δοκουντα> την Ἀθηναν. Ει δε και Ναυκρα
τιταις αλλα μεν εδοξε σεβειν τοις πρεσβυτεροις, τον Σαραπιν δε τοις χθες και πρωην
αρξαμενοις, τον ου πωποτε γενομενον θεον, προσκυνειν· ου παρα τουτο και ημεις
νεον τον ου προτερον οντα θεον ουδε γνωσθεντα τοις ανθρωποις φησομεν ειναι. Ὁ
δε του θεου υιος, ο "πρωτοτοκος πασης κτι σεως", ει και νεωστι ενηνθρωπηκεναι
εδοξεν, αλλ' ουτι γε δια τουτο νεος εστι. Πρεσβυτατον γαρ αυτον παντων των
δημιουργηματων ισασιν οι θειοι λογοι, και αυτωι τον θεον περι της του ανθρωπου
δημιουργιας ειρηκεναι· "Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα και ομοιωσιν ημετεραν."
5.38 Βουλομαι δε παραστησαι, τινα τροπον ουκ ευλογως ο Κελσος φησιν εκαστον τα
οικεια και πατρια σεβειν. Φησι γαρ ουτος τους οικουντας την Μεροην Αιθιοπας δυο
μονους ειδεναι θεους, ∆ια και ∆ιονυσον, και αυτους μονους σεβειν, τους δ' Ἀραβιους
και αυτους δυο μονους, ∆ιονυσον μεν ως και Αιθιοπες, Ουρανιαν δε ιδιαν. <Και>
κατα την ιστοριαν αυτου ουτ' Αιθιοπες Ουρανιαν σεβουσιν ουτε Ἀραβιοι ∆ια. Ἆρ' ουν
εαν τις Αιθιοπων, εκ τινος περιστασεως γενομενος παρα τοις Ἀραβιοις, ασεβης ειναι
νομισθηι ως την Ουρανιαν ου σεβων και παρα τουτο την επι θανατωι κινδυνευηι,
καθηξει τωι Αιθιοπι αποθανειν η παρα τα πατρια ποιειν και προσκυνειν την
Ουρανιαν; Ει μεν γαρ παρα τα πατρια ποιειν αυτον καθηξει, ουχ οσιον ποιησει οσον
επι τοις του Κελσου λογοις· ει δε την επι θανατωι απαχθειη, παραστησατω το
ευλογον του αιρεισθαι θανατον, ουκ οιδα ει του Αιθιοπων λογου φιλοσοφειν
διδασκοντος περι ψυχης αθανασιας και τιμης της επι ευσεβειαι, ει <κατα> τους
πατριους νομους σεβοιεν νομιζομενους θεους. Το δ' ομοιον εστιν ειπειν και περι
Ἀραβιων, εκ τινος περιστασεως επιδημησαντων Αιθιοψι τοις περι Μεροην. Και ουτοι
γαρ μονους διδαχθεντες σεβειν Ουρανιαν και ∆ιονυσον ου προσκυνησουσι τον ∆ια
μετα των Αιθιοπων· και ασεβειν νομισθεντες ει την επι θανατωι απαγοιντο, τι αν
ευλογως ποιησαιεν, λεγετω ο Κελσος. Τους δε περι Ὄσιριν και Ἶσιν μυθους περισσον
εστιν ημιν νυν καταλεγειν και ουκ ευκαιρον. Καν τροπολογωνται δε οι μυθοι, το
αψυχον ημας υδωρ σεβειν διδαξουσι και την υποκειμενην ανθρωποις και πασι ζυοις
γην. Ουτω γαρ οιμαι μεταλαμβανουσι τον μεν Ὄσιριν εις υδωρ την δε Ἶσιν εις γην.
Περι δε Σαραπιδος πολλη και διαφωνος ιστορια, χθες και πρωην εις μεσον ελθοντος
κατα τινας μαγγανειας του βουληθεντος Πτολεμαιου οιονει επιφανη δειξαι τοις εν
167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλεξανδρειαι θεον. Ἀνεγνωμεν δε παρα Νουμηνιωι τωι Πυθαγορειωι περι της
κατασκευης αυτου, ως αρα παντων των υπο φυσεως διοικουμενων μετεχει ουσιας
ζυων και φυτων· ινα δοξηι μετα των ατελεστων τελετων και των καλουσων
δαιμονας μαγγανειων ουχ υπο αγαλματοποιων μονων κατασκευαζεσθαι θεος αλλα
και υπο μαγων και φαρμακων και των επωιδαις αυτων κηλουμενων δαιμονων. 5.39
Χρη ουν ζητειν το αρμοζοντως τωι λογικωι και ημερωι ζυωι και λελογισμενως παντα
πραττοντι βρωτον και ου βρωτον, και μη κατα αποκληρωσιν σεβειν οις η αιγας η τας
θηλειας βους. Και τουτων μεν απεχεσθαι μετριον, πολυ γαρ χρησιμον απο τουτων
των ζυων ανθρωποις γινεται· το δε και κροκοδειλων φειδεσθαι, και <νομιζειν> ειναι
ιερους αυτους ουκ οιδα τινος μυθολογουμενου θεου, πως ουκ εστι παντων
ηλιθιωτατον; Σφοδρα γαρ εμβροντητων εστι το φειδεσθαι ζυων ου φειδομενων και
περιεπειν ζωια ανθρωπους καταθοι νωμενα. Ἀλλα Κελσωι αρεσκουσι μεν οι κατα τινα
πατρια κροκοδειλους σεβοντες και περιεποντες, και ουδεις λογος κατ' εκεινων αυτωι
γεγραπται· ψεκτοι δ' ειναι φαινονται Χριστιανοι, την κακιαν βδελυσσεσθαι
διδασκομενοι και τα απο κακιας εργα εκτρεπεσθαι, την δ' αρετην σεβειν και τιμαν ως
υπο του θεου γεγενημενην και ουσαν υιον θεου. Ου γαρ παρα το θηλυκον ονομα και
τηι ουσιαι θηλειαν νομιστεον ειναι την σοφιαν και την δικαιοσυνην, απερ καθ' ημας
εστιν ο υιος του θεου, ως ο γνησιος αυτου μαθητης παρεστησε λεγων περι αυτου·
"Ὃς εγενηθη σοφια ημιν απο θεου δικαιοσυνη τε και αγιασμος και απολυτρωσις."
Καν δευτερον ουν λεγωμεν θεον, ιστωσαν οτι τον δευτερον θεον ουκ αλλο τι
λεγομεν η την περιεκτικην πασων αρετων αρετην και τον περιεκτικον παντος
ουτινοσουν λογου των κατα φυσιν και προηγουμενως γεγενημενων και εις
χρησιμον του παντος λογον· οντινα τηι Ἰησου μαλιστα παρα πασαν ψυχην ψυχηι
ωικειωσθαι και ηνωσθαι φαμεν, μονου τελειως χωρησαι δεδυνημενου την ακραν
μετοχην του αυτολογου και της αυτοσοφιας και της αυτοδικαιοσυνης. 5.40 Ἐπει δε
τοιαυτα ειπων ο Κελσος περι των διαφορων νομων επιφερει οτι ορθως μοι δοκει
Πινδαρος ποιησαι, νομον παντων βασιλεα φησας ειναι, φερε και περι τουτου
διαλεχθωμεν. Τινα φηις, ω ουτος, νομον παντων ειναι βασιλεα; Ει μεν τους κατα
πολιν, ψευδος το τοιουτον· ου γαρ υπο του αυτου νομου παντες βασιλευονται· και
χρην, ει αρα, λελεχθαι· νομοι παντων βασιλεις, εκαστου γαρ εθνους των παντων
νομος τις βασιλευς. Ει δε κυριως ακουεις του νομου, ο φυσει βασιλευς των παντων
ουτος εστιν· ει και τινες δικην ληιστων, αποσταντων του νομου, τουτον μεν
αρνουνται ληιστρικως δε και αδικητικως διαζωσιν. Ἡμεις ουν οι Χριστιανοι τον τηι
φυσει παντων βασιλεα επιγνοντες νομον, τον αυτον οντα τωι νομωι του θεου, κατ'
αυτον βιουν πειρωμεθα, μακραν χαιρειν φρασαντες τοις ου νομοις νομοις. 5.41
Ἴδωμεν δε και τα εξης τωι Κελσωι λεγομενα, εν οις σφοδρα μεν ελαχιστα εστι τα περι
Χριστιανων πλειστα δε οσα περι Ἰουδαιων. Φησιν ουν· Ει μεν δη κατα ταυτα
περιστελλοιεν Ἰουδαιοι τον ιδιον νομον, ου μεμπτα αυτων, εκεινων δε μαλλον, των
καταλιποντων τα σφετερα και τα Ἰουδαιων προσποιουμενων. Ει δ' ως τι σοφωτερον
ειδοτες σεμνυνονται τε και την αλλων κοινωνιαν <ως> ουκ εξ ισου καθαρων
αποστρεφονται, ηδη ακηκοασιν οτι ουδε το περι ουρανου δογμα ιδιον λεγουσιν αλλ'
ινα παντα εασω, και Περσαις, ως που δηλοι και Ἡροδοτος, παλαι δεδογμενον.
"Νομιζουσι γαρ", φησι, "∆ιι μεν επι τα υψηλοτατα των ορεων αναβαινοντες θυσιας
ερδειν, τον κυκλον παντα του ουρανου ∆ια καλεοντες". Ουδεν ουν οιμαι διαφερειν
∆ια Ὕψιστον καλειν η Ζηνα η Ἀδωναιον η Σαβαωθ η Ἀμουν,ως Αιγυπτιοι, η
Παπαιον, ως Σκυθαι. Ου μην ουδε κατα ταυτα αγιωτεροι των αλλων αν ειεν, οτι
περιτεμνονται· τουτο γαρ Αιγυπτιοι και Κολχοι προτεροι· ουδ' οτι συων απεχονται·
και γαρ τουτ' Αιγυπτιοι, και προσετι αιγων τε και οιων και βοων τε και ιχθυων, και
κυαμων γε Πυθαγορας τε και οι μαθηται και εμψυχων απαντων. Ου μην ουδ'
168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευδοκιμειν παρα τωι θεωι και στεργεσθαι διαφορως τι των αλλων τουτους εικος, και
πεμπεσθαι μονοις αυτοις εκειθεν αγγελους, οιον δη τινα μακαρων χωραν λαχουσιν·
ορωμεν γαρ αυτους τε και την χωραν τινων ηξιωνται. Ουτος μεν ουν ο χορος απιτω
δικην αλαζονειας υποσχων, ουκ ειδως τον μεγαν θεον αλλ' υπο της Μωυσεως
γοητειας υπαχθεις τε και ψευσθεις κακεινης ουκ επ' αγαθωι τελει γεγονως μαθητης.
5.42 ∆ηλον δ' οτι εν τουτοις εγκαλει Ἰουδαιοις ως ψευδως υπολαμβανουσιν εαυτους
ειναι εκλεκτην μεριδα παρα παντα τα εθνη του επι πασι θεου. Και αλαζονειας γουν
αυτων κατηγορει ως αυχουντων μεν τον μεγαν θεον, ουκ ειδοτων δ' αυτον αλλ'
υπαχθεντων τηι Μωυσεως γοητειαι και ψευσ θεντων υπ' αυτου, ουκ επ' αγαθωι τελει
μαθητευθεντων αυτωι. Ἀπο μερους μεν ουν ημιν εν τοις προ τουτων λελεκται τα της
σεμνης και εξαιρετου Ἰουδαιων πολιτειας, ηνικα αυτοις συνειστηκει το συμβολον
της του θεου πολεως και του ναου αυτου και της παρ' αυτωι και τωι θυσιαστηριωι
ιερατικης λατρειας· ει δε τις επερεισας την διανοιαν τωι του νομοθετου βουληματι
και τηι κατ' αυτον πολιτειαι εξεταζων τα κατ' αυτους συγκρινοι τηι νυν αγωγηι των
λοιπων εθνων, ουδενας μαλλον αν θαυμασαι ως εν ανθρωποις παντα μεν τα μη
χρησιμα τωι γενει των ανθρωπων περιηιρη μενους μονα δε τα ευχρηστα
παραδεξαμενους. ∆ιο ουδ' αγωνες ησαν γυμνικοι η θυμελικοι η ιππικοι παρ' αυτοις,
ουδε γυναικες πιπρασκουσαι την ωραν παντι τωι βουλομενωι σπειρειν κενως και
ενυβριζειν τηι φυσει των ανθρωπινων σπερματων. Ὁποιον δ' ην παρ' αυτοις το εξ ετι
απαλων ονυχων διδασκεσθαι υπεραναβαινειν μεν πασαν την αισθητην φυσιν και
μηδαμου αυτης νομιζειν ιδρυσθαι τον θεον, ανω δε και υπερ τα σωματα ζητειν
αυτον; Πηλικον δε το σχεδον αμα γενεσει και συμπληρωσει του λογου διδασκεσθαι
αυτους την της ψυχης αθανασιαν και τα υπο γην δικαιωτηρια και τας τιμας των
καλως βεβιωκοτων; Ἅπερ ετι μυθικωτερον μεν παισι και τα παιδων φρονουσιν
αυτοις εκηρυσσετο, ηδη δε ζητουσι τον λογον και βουλομενοις εν αυτωι προκοπτειν
οι τεως μυθοι, ιν' ουτως ονομασω, μετεμορφουντο εις την εναποκεκρυμμενην
αυτοις αληθειαν. Ἐγω δε νομιζω αξιως του χρηματιζειν αυτους μεριδα θεου πασης
μεν μαντειας ως ματην κηλουσης τους ανθρωπους καταπεφρονηκεναι, και απο
δαιμονων μοχθηρων μαλλον η απο τινος κρειττονος φυσεως ερχομενης, ζητειν δε
την των μελλοντων γνωσιν εν ψυχαις, δι' ακραν καθαροτητα παραδεξαμεναις
πνευμα του επι πασι θεου. 5.43 Το δε μη εξειναι δουλευειν τον απο των αυτων ορμω
μενον δογματων πλειον ετων εξ πως εστι λελογισμενον και ουτε τον δεσποτην ουτε
τον δουλον αδικουν, τι χρη λεγειν; Ου κατα τα αυτα ουν τοις λοιποις εθνεσι
περιστελλοιεν αν Ἰουδαιοι τον ιδιον νομον. Μεμπτον γαρ εστιν αυτοις και
αναισθησιας εγκλημα επαγον της περι της των νομων υπεροχης, ει νομιζοιεν αυτους
ομοιως τοις αλλοις γεγραφθαι τοις κατα τα εθνη. Καν μη βουληται δε Κελσος,
σοφωτερον τι εισιν ειδοτες Ἰουδαιοι ου μονον των πολλων αλλα και των
φιλοσοφειν δοκουντων, οτι οι μεν φιλοσοφουντες μετα τους σεμνους εν φιλοσοφιαι
λογους καταπιπτουσιν επι τα ειδωλα και τους δαιμονας, Ἰουδαιων δε και ο εσχατος
μονωι ενοραι τωι επι πασι θεωι· και καλως γε οσον επι τουτωι σεμνυνονται και την των
αλλων ως εναγων και ασεβων εκτρεπονται κοινωνιαν. Και ειθε αυτοις μη ημαρτητο
παρανομησασι και προτερον μεν "τους προφητας" αποκτεινασιν υστερον δε και τωι
Ἰησου επιβουλευσασιν· ιν' εχωμεν παραδειγμα πολεως ουρανιας, ην εζητησε μεν
διαγραψαι και Πλατων ουκ οιδα δε ει τοσουτον δεδυνηται, οσον Μωυσης ισχυσε και
οι μετ' αυτον, "γενος τι εκλεκτον" και "εθνος αγιον" και θεωι ανακειμενον
εντρεφοντες λογοις καθαροις απο πασης δεισιδαιμονιας. 5.44 Ἐπει δε βουλεται
Κελσος κοινοποιειν τα σεμνα Ἰουδαιων εθνων τινων νομοις, φερε και ταυτα
θεωρησωμεν. Νομιζει τοινυν το περι ουρανου δογμα μηδεν διαφερειν του περι του
θεου και φησι παραπλησιως τοις Ἰουδαιοις τους Περσας τωι ∆ιι θυσιας επιτελειν, επι
169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα υψηλοτατα των ορεων <αναβαινοντας>· ουχ ορων οτι Ἰουδαιοι ως ενα θεον
ηπισταντο, ουτως ενα τον της προσευχης αγιον οικον και εν το των
ολοκαρπωματων θυσιαστηριον και εν το των θυμιαματων θυμιατηριον και ενα τον
του θεου αρχιερεα. Ουδεν ουν κοινον προς Περσας ην Ἰουδαιοις, επι τα υψηλοτατα
των ορεων, πλειονων οντων, αναβαινοντας και θυσιας επιτελουντας, ουδεν
παραπλησιον εχουσας ταις κατα τον Μωυσεως νομον· καθ' ον "υποδειγματι και
σκιαι" ελα τρευον "των επουρανιων" οι Ἰουδαιων ιερεις, εν απορρητωι διηγουμενοι
το του νομου περι των θυσιων βουλημα και ων συμβολα ησαν αυται. Περσαι τοινυν
παντα τον του ουρανου κυκλον ∆ια καλειτωσαν, ημεις δε ουτε ∆ια ουτε τον θεον
φαμεν ειναι τον ουρανον, οι γε επισταμεθα και τινα των ηττονων του θεου
υπεραναβεβηκεναι τους ουρανους και πασαν αισθητην φυσιν. Και ουτω γε συνιεμεν
του· "Αινειτε τον θεον οι ουρανοι των ουρανων, και το υδωρ το υπερανω των
ουρανων· αινεσατωσαν το ονομα κυριου." 5.45 Ἀλλ' επει Κελσος οιεται μηδεν
διαφερειν ∆ια Ὕψιστον καλειν η Ζηνα η Ἀδωναιον η Σαβαωθ η, ως Αιγυπτιοι,
Ἀμουν η, ως Σκυθαι, Παπαιον, φερε και περι τουτων ολιγα διαλεχθωμεν,
υπομιμνησκοντες αμα τον εντυγχανοντα και των ανωτερω εις το τοιουτον
προβλημα ειρημενων, οτ' εκαλεσεν ημας η Κελσου λεξις επι τα τοιαυτα. Και νυν ουν
φαμεν οτι η των ονοματων φυσις ου θεμενων εισι νομοι, ως Ἀριστοτελης οιεται.
Ουδε γαρ απο ανθρωπων την αρχην εχουσιν αι εν ανθρωποις διαλεκτοι, ως δηλον
τοις εφιστανειν δυναμενοις φυσει επωιδων, οικειουμενων κατα τας διαφορους
διαλεκτους και τους διαφορους φθογγους των ονοματων τοις πατρασι των
διαλεκτων· περι ων εν τοις ανωτερω επ' ολιγον διειληφαμεν, λεγοντες οτι και
μεταλαμ βανομενα εις αλλην διαλεκτον τα πεφυκοτα δυνασθαι εν τηι δεινα
διαλεκτωι ουκετι ανυει τι, ως ηνυσεν εν ταις οικειαις φωναις. Ἤδη δε και επ'
ανθρωπων το τοιουτον ευρισκεται· τον γαρ απο γενεσεως ελλαδι διαλεκτωι
καλουμενον τον δεινα ουκ αν μεταλαβοντες εις διαλεκτον Αιγυπτιων η Ῥωμαιων η
τινος αλλου ποιησαιμεν παθειν η δρασαι, απερ παθοι η δρασαι αν καλουμενος τηι
πρωτηι θεσει του ονοματος αυτου. Ἀλλ' ουδε τον εξ αρχης Ῥωμαιων κληθεντα φωνηι
ει μεταλαβοιμεν επι την ελλαδα διαλεκτον, ποιησαιμεν αν, οπερ ποιειν
επαγγελλεται η επωιδη, τηρουσα το κατονο μασθεν αυτωι πρωτον ονομα. Ει δε ταυτα
περι ανθρωπινων ονοματων λεγομενα εστιν αληθη, τι χρη νομιζειν επι των δι'
ηνδηποτε αιτιαν αναφε ρομενων επι το θειον ονοματων; Μεταλαμβανεται γαρ τι
φερ' ειπειν εις ελλαδα φωνην απο του Ἀβρααμ ονοματος και σημαινεται τι απο της
Ἰσαακ προσηγοριας και δηλουται τι απο της Ἰακωβ φωνης. Και εαν μεν ο καλων η ο
ορκων ονομαζηι θεον Ἀβρααμ και θεον Ἰσαακ και θεον Ἰακωβ,τοδε τι ποιησαι αν
ητοι δια την τουτων των ονοματων φυσιν η και δυναμιν αυτων, και δαιμονων
νικωμενων και υποταττομενων τωι λεγοντι ταυτα· εαν δε λεγηι· ο θεος πατρος
εκλεκτου της ηχους και ο θεος του γελωτος και ο θεος του πτερνιστου, ουτως ουδεν
ποιει το ονομαζομενον ως ουδ' αλλο τι των μηδεμιαν δυναμιν εχοντων. Ουτω δε
καν μεν μεταλαβωμεν το Ἰσραηλ ονομα εις ελλαδα η αλλην διαλεκτον, ουδεν
ποιησομεν· εαν δε τηρησωμεν αυτο, προσαπτοντες οις οι περι ταυτα δεινοι
συμπλεκειν αυτο ωιηθησαν, τοτε γενοιτ' αν τι κατα την επαγγελιαν των τοιωνδι
επικλησεων εκ της τοιασδι φωνης. Το δ' ομοιον ερουμεν και περι της Σαβαωθ
φωνης, πολλαχου των επωιδων παραλαμβανομενης, οτι μεταλαμβανοντες μεν το
ονομα εις το "κυριος των δυναμεων" η "κυριος στρατιων" η "παντοκρατωρ"–
διαφορως γαρ αυτο εξεδεξαντο οι ερμηνευοντες αυτο–, ουδεν ποιησομεν· τηρουντες
δ' αυτο εν τοις ιδιοις φθογγοις, ποιησομεν τι, ως φασιν οι περι ταυτα δεινοι. Το δ'
ομοιον ερουμεν και περι του Ἀδωναΐ. Ειπερ ουν ουτε το Σαβαωθ ουτε το Ἀδωναΐ,
μεταλαμβανομενα εις α δοκει σημαινειν εν ελλαδι φωνηι, ανυει τι, ποσωι πλεον
170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδεν αν ποιησαι ουδε δυνηθειη παρα τοις μηδεν διαφερειν οιομενοις ∆ια Ὕψιστον
καλειν η Ζηνα η Ἀδωναιον η Σαβαωθ; 5.46 Ταυτα δη και τα τουτοις αναλογον
απορρητα επιστα μενοι Μωυσης και οι προφηται απαγορευουσιν "ονομα θεων
ετερων" ονομαζειν εν στοματι, μελετησαντι τωι επι πασι μονωι ευχεσθαι θεωι, και
αναμνημονευειν εν καρδιαι, διδασκο μενηι καθαρευειν απο πασης ματαιοτητος
νοηματων και λεξεων. Και δια τα τοιαυτα πασαν αικιαν υπομενειν μαλλον
αιρουμεθα η τον ∆ια ομολογησαι θεον. Ου γαρ τον αυτον ειναι υπολαμβανομεν ∆ια
και Σαβαωθ, αλλ' ουδ' ολως θειον τι τον ∆ια, δαιμονα δε τινα χαιρειν ουτως
ονομαζομενον, ου φιλον ανθρωποις ουδε τωι αληθινωι θεωι. Καν Αιγυπτιοι δε τον
Ἀμουν ημιν προτεινωσιν κολασιν απειλουντες, τεθνη ξομεθα μαλλον η τον Ἀμουν
αναγορευσομεν θεον, παραλαμ βανομενον ως εικος εν τισιν Αιγυπτιαις καλουσαις
τον δαιμονα τουτον επωιδαις. Λεγετωσαν δε και Σκυθαι τον Παπαιον θεον ειναι τον
επι πασιν· αλλ' ημεις ου πεισομεθα, τιθεντες μεν τον επι πασι θεον, ως δε φιλον τωι
λαχοντι την Σκυθων ερημιαν και το εθνος αυτων και την διαλεκτον ουκ
ονομαζοντες τον θεον ως κυριωι ονοματι τωι Παπαιον. Σκυθιστι γαρ το προσηγορικον
τον θεον και αιγυπτιστι και πασηι διαλεκτωι, ηι εκαστος εντεθραπται, ονομαζων ουχ
αμαρτησεται. 5.47 Το δ' αιτιον της Ἰουδαιων περιτομης ου ταυτον εστι τωι αιτιωι της
Αιγυπτιων περιτομης η Κολχων· διο ουχ η αυτη νομισθειη αν περιτομη. Και ωσπερ ο
θυων ου τωι αυτωι θυει, ει και ομοιως θυειν δοκει, και ο ευχομενος ου τωι αυτωι
ευχεται, ει και τα αυτα εν ταις ευχαις αξιοι· ουτως ουδ' ει τις περιτεμνεται,
αδιαφορει παντως της προς ετερον περιτομης. Ἡ γαρ προθεσις και ο νομος και το
βουλημα του περιτεμνοντος αλλοιον ποιει το πραγμα. Ἵνα δ' ετι μαλλον νοηθηι το
κατα τον τοπον, λεκτεον οτι το της δικαιο συνης ονομα ταυτον μεν εστι παρα πασιν
Ἕλλησιν· ηδη δε αποδεικνυται αλλη μεν η κατ' Ἐπικουρον δικαιοσυνη, αλλη δε η
κατα τους απο της Στοας, αρνουμενους το τριμερες της ψυχης, αλλη δε κατα τους
απο Πλατωνος, ιδιοπραγιαν των μερων της ψυχης φασκοντας ειναι την
δικαιοσυνην. Ουτω δε και αλλη μεν η Ἐπικουρου ανδρεια, υπομενοντος πονους δια
φυγην πονων πλειονων, αλλη δ' η του απο της Στοας, δι' αυτην αιρουμενου πασαν
αρετην, αλλη δ' η <του> απο Πλατωνος, του θυμικου μερους της ψυχης φασκοντος
αυτην ειναι αρετην και αποτασσοντος αυτηι τοπον τον περι τον θωρακα. Ουτως δ' ειη
αν κατα τα διαφορα των περιτεμ νομενων δογματα διαφορος η περιτομη, περι ης εν
τοιουτωι συγγραμματι ουκ αναγκαιον νυν λεγειν· οτωι γαρ φιλον ιδειν τα κινησαντα
ημας εις τον τοπον, αναγνωτω περι αυτου εν τοις εις την προς Ῥωμαιους επιστολην
Παυλου πραγματευθεισιν ημιν. 5.48 Καν σεμνυνωνται τοινυν Ἰουδαιοι τηι περιτομηι,
χωρισουσιν αυτην ου μονον της Κολχων και Αιγυπτιων περιτομης αλλα και της
Ἰσμαηλιτων Ἀραβων, καιτοι γε απο του προπατορος αυτων Ἀβρααμ του Ἰσμαηλ
γεγενημενου και συν εκεινωι περιτεμνομενου. Λεγουσι δε Ἰουδαιοι την μεν
οκταημερον περιτομην ειναι την προηγουμενην, την δε μη τοιαυτην εκ
περιστασεως· και ταχα δια τινα πολεμιον τωι Ἰουδαιων εθνει αγγελον αυτη ετελειτο,
δυναμενον μεν σινεσθαι τους μη περιτεμνομενους αυτων, ατονουντα δε εν τοις
περιτεμνομενοις. Ὅπερ φησει τις δηλουσθαι εκ των εν τηι Ἐξοδωι γεγραμμενων, εν
οις ο αγγελος προ μεν της περιτομης του Ἐλιαζαρ ενεργειν εδυνατο κατα Μωυσεως,
περιτμηθεντος δ' αυτου ουδεν ισχυσε. Και τοιαυτα γε μαθουσα η "Σεπφωρα λαβουσα
ψηφον περιετεμε" το παιδιον εαυτης, κατα μεν τα κοινα των αντιγραφων λεγειν
αναγεγραμμενη το· "εστη το αιμα της περιτομης του παιδιου μου", κατα δε το
εβραικον αυτο· "Νυμφιος αιματων συ μοι." Ἤδει γαρ τον περι του τοιουδι αγγελου
λογον, δυναμενου προ του αιματος και παυομενου δια το της περιτομης αιμα· εφ' ωι
και ελεχθη αυτωι το· "Νυμφιος αιματων συ μοι." Ἀλλα ταυτα μεν περιεργοτερα πως
ειναι δοκουντα και ου κατα την των πολλων ακοην παρακεκινδυνευμενως επι
171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσουτον λελεχθω, οις ετι εν ως Χριστιανωι πρεπον προσθεις επι τα εξης
μεταβησομαι. Ἐδυνατο γαρ ουτος οιμαι ο αγγελος κατα των μη περιτεμνομενων απο
του λαου και απαξαπλως παντων των σεβοντων μονον τον δημιουργον, και επι
τοσουτον γε εδυνατο, οσον ουκ ανειληφει σωμα ο Ἰησους. Ὅτε δ' ανειληφε, και
περιετεμνετο το εκεινου σωμα, καθηιρεθη πασα η κατα των εν τηι θεοσεβειαι ταυτηι
<μη> περιτεμνομενων δυναμις αυτου· αφατωι γαρ θειοτητι καθειλεν εκεινον ο
Ἰησους. ∆ιο τοις μαθηταις αυτου απειρηται περιτεμνεσθαι και λεγεται αυτοις· "Ὅτι
εαν περιτεμνησθε, Χριστος ουδεν υμας ωφελησει." 5.49 Ἀλλ' ουδε επι τωι συων
απεχεσθαι ως μεγαλωι τινι Ἰουδαιοι σεμνυνονται, επι δε τωι την καθαρων και
ακαθαρτων ζυων φυσιν μεμαθηκεναι και την τουτου αιτιαν εγνωκεναι και τον συν
εν ακαθαρτοις τεταχθαι. Και ταυτα δε συμβολα τινων ην μεχρι της Ἰησου επιδημιας,
μεθ' ην τωι μαθητηι αυτου λελεκται, μηδεπω νοουντι τον περι τουτων λογον και
φασκοντι· "Ουδεν κοινον η ακαθαρτον εισηλθεν εις το στομα μου", το· "α ο θεος
εκαθαρισε συ μη κοινου." Ουτ' ουν προς Ἰουδαιους ουτε προς ημας εστι το ου μονον
συων αλλα προσετι αιγων και οιων και βοων και ιχθυων απεχεσθαι τους Αιγυπτιων
ιερεις. Ἀλλ' επει "ου τα εισερχομενα εις το στομα κοινοι τον ανθρωπον", και "βρωμα
ημας ου παραστησει τωι θεωι", ου μεγα φρονουμεν μη εσθιοντες ουδ' απο
γαστριμαργιας ηκομεν επι το εσθιειν. ∆ιοπερ το οσον εφ' ημιν οι απο Πυθαγορου
εμψυχων απεχομενοι χαιροντων. Ὅρα δε και την διαφοραν του αιτιου της των
εμψυχων αποχης των απο του Πυθαγορου και των εν ημιν ασκητων. Ἐκεινοι μεν
γαρ δια τον περι ψυχης μετενσωματουμενης μυθον εμψυχων απεχονται· και τις
φιλον υιον αειρας σφαξει επευχομενος μεγα νηπιος; Ἡμεις δε καν το τοιουτο
πραττωμεν, ποιουμεν αυτο, επει υπωπιαζομεν "το σωμα" και δουλαγωγουμεν και
βουλομεθα νεκρουν "τα μελη τα επι της γης, πορνειαν, ακαθαρσιαν, ασελγειαν,
παθος, επιθυμιαν κακην"· και παντα γε πραττομεν, ινα "τας πραξεις του σωματος"
θανατωσωμεν. 5.50 Ἔτι δε περι Ἰουδαιων αποφαινομενος ο Κελσος φησιν· Ουδ'
ευδοκιμειν παρα τωι θεωι και στεργεσθαι διαφορως τι των αλλων τουτους εικος, και
πεμπεσθαι μονοις αυτοις εκειθεν αγγελους, οιον δη τινα μακαρων χωραν λαχουσιν·
ορωμεν γαρ αυτους και την χωραν τινων ηξιωνται. Ἐλεγξομεν ουν και τουτο,
λεγοντες οτι το ευδοκιμηκεναι το εθνος τουτο παρα θεωι δηλουται και εκ του τον επι
πασι θεον και υπο των αλλοτριων της ημετερας πιστεως Ἑβραιων καλεισθαι θεον.
Και ως ευδοκιμουντες γε οσον ουκ εγκατελει ποντο, καιτοι γε ολιγοι τυγχανοντες
τον αριθμον, διετελουν φρουρουμενοι υπο θειας δυναμεως, ως μηδ' επι Ἀλεξανδρου
του Μακεδονος παθειν τι αυτους υπ' αυτου, καιτοι γε μη βουληθεντας δια τινας
συνθηκας και ορκους αναλαμβανειν οπλα κατα του ∆αρειου. Τοτε φασι και τον
Ἰουδαιων αρχιερεα ενδυντα την ιερατικην στολην προσκεκυνησθαι υπο του
Ἀλεξανδρου, φασκοντος ωφθαι αυτωι τουτωι τωι σχηματι περιβεβλημενον τινα,
επαγγελλομενον αυτωι "κατα τους υπνους" υποταξειν την Ἀσιαν ολην. Ἡμεις ουν οι
Χριστιανοι φαμεν το μεν ευδοκιμειν παρα τωι θεωι και στεργεσθαι διαφορως τι των
αλλων πανυ εκεινοις συμβεβη κεναι, ταυτην δε την οικονομιαν μεταβεβηκεναι και
την χαριν εφ' ημας, μεταστησαντος την εν Ἰουδαιοις δυναμιν επι τους απο των
εθνων πιστευσαντας αυτωι Ἰησου. ∆ιο πολλα βουληθεντες Ῥωμαιοι κατα
Χριστιανων επι τωι κωλυσαι αυτους ετι ειναι ου δεδυνηνται· ην γαρ υπερμαχουσα
αυτων θεια χειρ και βουλομενη τον του θεου λογον απο μιας της κατα την Ἰουδαιαν
γην γωνιας επισπειραι ολωι τωι γενει των ανθρωπων. 5.51 Ἀλλ' επει κατα το δυνατον
ημιν λελεκται προς τον Κελσον κατηγορουντα Ἰουδαιων και του λογου αυτων τα
εκκειμενα, φερε τα εξης εκθεμενοι παραστησωμεν οτι ουτε αλαζονευομεθα
επαγγελλομενοι ειδεναι τον μεγαν θεον ουτε γοητειαι, ως Κελσος οιεται, υπηχθημεν
Μωυσεως η και αυτου του σωτηρος ημων Ἰησου, αλλ' επ' αγαθωι τελει και του εν
172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μωυσει θεου ακουομεν και τον μαρτυρουμενον υπ' αυτου θεον Ἰησουν ως υιον θεου
παρεδεξαμεθα, τα αριστα ελπιζοντες, επαν κατα τον λογον αυτου βιωσωμεν.
Ἑκοντες δ' υπερβησομεθα ειπειν εις α προλαβοντες εξεθεμεθα, διδασκοντες ποθεν
ηκομεν και τινα αρχηγον εχομεν, και τις ο απο τουτου νομος. Καν βουληται γε ημας
μηδεν διαφερειν των τον τραγον η τον κριον η τον κροκοδειλον η τον βουν η τον
ιππον ποταμιον η τον κυνοκεφαλον η αιλουρον σεβοντων Αιγυπτιων ο Κελσος,
αυτος αν ειδειη και ει τις αυτωι περι τουτου ομοδοξει. Ἡμεις δε οση δυναμις δια
πολλων εν τοις προ τουτων περι της εις τον Ἰησουν ημων τιμης απελογησαμεθα,
δεικνυντες οτι κρειττον ευρομεν· και μονοι ημεις το καθαρως και αμιγες προς το
ψευδος αληθες εν τηι Ἰησου Χριστου διδασκαλιαι αποφαι νομενοι ειναι ουχ αυτους
αλλα τον διδασκαλον συνισταμεν, υπο του επι πασι θεου δια πλειονων
μαρτυρηθεντα και των προφητικων εν Ἰουδαιοις λογων και αυτης της εναργειας·
δεικνυται γαρ ουκ αθεει τα τηλικαυτα δεδυνημενος. 5.52 Ἣν δε βουλομεθα εξετασαι
νυν του Κελσου λεξιν ουτως εχει· Και δη παραλειπομεν οσα περι του διδασκαλου
διελεγχονται, και δοκειτω τις ως αληθως αγγελος. Ἧκε δε ποτερον ουτος πρωτος
και μονος, η και αλλοι προτερον; Ει μεν φαιεν οτι μονος, ελεγχοιντο αν εναντια
σφισι ψευδο μενοι. Ἐλθειν γαρ και αλλους λεγουσι πολλακις, και ομου γε εξηκοντα
η εβδομηκοντα· ους δη γενεσθαι κακους και κολαζεσθαι δεσμοις υποβληθεντας εν
γηι, οθεν και τας θερμας πηγας ειναι τα εκεινων δακρυα. Και μην και προς τον αυτου
τουδε ταφον ελθειν αγγελον, οι μεν ενα, οι δε δυο, τους αποκρινομενους ταις
γυναιξιν οτι ανεστη. Ὁ γαρ του θεου παις, ως εοικεν, ουκ εδυνατο ανοιξαι τον
ταφον, αλλ' εδεηθη αλλου αποκινησοντος την πετραν. Ἔτι μην και υπερ της Μαριας
κυουσης προς τον τεκτονα ηκεν αγγελος, και υπερ του το βρεφος εξαρπασαντας
φυγειν αλλος αγγελος. Και τι δει παντα ακριβολογεισθαι και τους Μωυσει τε και
αλλοις αυτων πεμφθηναι λεγομενους απαριθμειν; Ει τοινυν επεμφθησαν και αλλοι,
δηλον οτι και οδε παρα του αυτου θεου. Πλειον δε τι αγγελλειν δοκειτω, φερε,
ωσπερ πλημμε λουντων τι Ἰουδαιων η παραχαραττοντων την ευσεβειαν η ουχ οσια
δρωντων· ταυτα γαρ αινιττονται. 5.53 Ἤρκει μεν ουν τα προειρημενα εν τοις ιδιαι
περι του σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου εξετασθεισι προς τας Κελσου λεξεις· ινα δε
μη δοκωμεν τοπον τινα αυτου της γραφης υπερβαινειν εκοντες ως μη δεδυνημενοι
λεγειν προς αυτον, φερε, ει και ταυτολογειν μελλομεν, επι τουτο ημας του Κελσου
προκαλουμενου, οση δυναμις επιτεμωμεθα τον λογον, εαν αρα τι υποπεσηι περι των
αυτων η εναργεστερον η καινοτερον. Φησι δη παραλιπειν οσα περι του διδασκαλου
Χριστιανοι διελεγχονται, ου παραλιπων τι ων εδυνατο λεγειν· οπερ εστι φανερον εκ
των ανωτερω αυτωι λελεγμε νων· αλλως δε ρητορικηι εγχειρησει κατακολουθων το
τοιουτο ποιει. Ἀλλα και οτι ου διελεγχομεθα περι του τηλικουτου σωτηρος ημων,
καν δοκηι ο εγκαλων διελεγχειν, δηλον εσται τοις φιλαληθως και εξεταστικως ολοις
τοις περι αυτου προφητευομενοις και αναγεγραμμενοις εντυγχανουσιν. Ἑξης δε,
επει νομιζεται συγχωρητικως λεγειν περι του σωτηρος οτι δοκειτω τις ως αληθως
αγγελος ουτος ειναι, φαμεν οτι τουτ' ουχ ως συγχωρουμενον απο Κελσου λαμβα
νομεν, τωι δ' εργωι αυτου ενορωντες ολωι τωι γενει των ανθρωπων επιδεδημηκοτος
κατα τον εαυτου λογον και την διδασκαλιαν, ως εκαστος εχωρει των προσιεμενων
αυτον. Ὅπερ εργον ην του, ως ωνομασεν η περι αυτου προφητεια, ουχ απαξαπλως
αγγελου αλλα του της "μεγαλης βουλης" αγγελου· ηγγελλε γαρ ανθρωποις την
μεγαλην του θεου και πατρος των ολων περι αυτων βουλην, εικοντων μεν τωι βιουν
εν καθαραι θεοσεβειαι ως αναβαινοντων δια των μεγαλων πραξεων προς τον θεον,
μη προσιεμενων δε ως εαυτους μακρυνοντων απο του θεου και επι την απωλειαν
δια της περι θεου απιστιας οδευοντων. Ειθ' εξης φησιν· Ει και αγγελος ουτος προς
ανθρωπους ηλθεν, αρα πρωτος ηκε και μονος, η και αλλοι προτερον; Και προς
173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκατερον δε δια πλειονων οιεται απανταν, ουδενος δη των ως αληθως Χριστιανων
λεγοντος μονον τον Χριστον επιδεδημηκεναι τωι <γενει των ανθρωπων·> και αλλους
ωφθαι φησιν ανθρωποις ο Κελσος, ει μεν δη φαιεν οτι μονος. 5.54 Ειτ' απανται
εαυτωι, ως βουλεται· Ουτω δ' ου μονος ιστορηται επιδεδημηκεναι τωι γενει των
ανθρωπων, ως και τους προφασει της διδασκαλιας του ονοματος Ἰησου απο σταντας
του δημιουργου ως ελαττονος και προσεληλυθοτας ως κρειττονι τινι θεωι και πατρι
του επιδημησαντος φασκειν οτι και προ τουτου επεδημησαν τινες απο του
δημιουργου τωι γενει των ανθρωπων. Ἐπει δε φιλαληθως τα κατα τον τοπον
εξεταζομεν, φησομεν οτι ο Μαρκιωνος γνωριμος Ἀπελλης, αιρεσεως τινος
γενομενος πατηρ και μυθον ηγουμενος ειναι τα Ἰουδαιων γραμματα, φησιν οτι
μονος ουτος επιδεδημηκε τωι γενει των ανθρωπων. Ουδε προς εκεινον ουν, λεγοντα
μονον επιδεδημηκεναι τον Ἰησουν απο του θεου τοις ανθρωποις, ευλογως αν ο
Κελσος φεροι τα περι του και αλλους εληλυθεναι, απιστουντα, ως προειπομεν, ταις
παραδοξοτερα απαγγελλουσαις Ἰουδαιων γραφαις· πολλωι δε πλεον ου προσησεται
απερ εοικε παρακουσας απο των εν τωι Ἐνωχ γεγραμμενων τεθεικεναι ο Κελσος.
Ουδεις τοινυν ελεγχει ημας ψευδομενους και τα εναντια τιθεντας, οτι τε μονος
ηλθεν ο σωτηρ ημων και οτι, επει αλλοι πολλοι πολλακις εληλυθασι. Πανυ δε
συγκεχυμενως εν τηι περι των εληλυθοτων προς ανθρωπους αγγελων εξετασει
τιθησι τα ατρανωτως ελθοντα εις αυτον απο των εν τωι Ἐνωχ γεγραμ μενων· ατινα
ουδ' αυτα φαινεται αναγνους ουδε γνωρισας οτι εν ταις εκκλησιαις ου πανυ φερεται
ως θεια τα επιγε γραμμενα του Ἐνωχ βιβλια· οθεν νομισθειη αν ερριφεναι το ομου
εξηκοντα η εβδομηκοντα καταβεβηκεναι, κακους γενομενους. 5.55 Ἀλλ' ινα και
ευγνωμονεστερον αυτωι δωμεν α μη εωρακεν απο των εν τηι Γενεσει γεγραμμενων,
οτι "ιδοντες οι υιοι του θεου τας θυγατερας των ανθρωπων οτι καλαι εισιν, ελαβον
εαυτοις γυναικας απο πασων ων εξελεξαντο"· ουδεν ηττον και περι τουτων τοις
δυναμενοις ακουειν προφητικου βουληματος πεισομεν οτι και των προ ημων τις
ταυτα ανηγαγεν εις τον περι ψυχων λογον, εν επιθυμιαι γενομενων του εν σωματι
ανθρωπων βιου, απερ τροπολογων εφασκε λελεχθαι "θυγατερας ανθρωπων". Πλην
οπως ποτ' αν εχηι και τα περι τους επιθυμησαντας θυγατερων ανθρωπων υιους θεου,
ουδεν αυτωι συμβαλλεται ο λογος προς το μη μονον τον Ἰησουν ως αγγελον
επιδεδημηκεναι τοις ανθρωποις, σωτηρα και ευεργετην εναργως παντων των
μεταβαλλοντων απο της χυσεως της κακιας γεγενημενον. Ειτα φυρων και συγχεων
α οπως ποτε ηκουσε και τα οπου ποτ' ουν γεγραμμενα, ειτε δεδογμενα θεια ειναι
παρα Χριστιανοις ειτε και μη, φησι τους ομου καταβεβηκοτας εξηκοντα η
εβδομηκοντα κολαζεσθαι δεσμοις υποβληθεντας εν γηι. Και φερει ως απο του Ἐνωχ,
ουκ ονομαζων αυτον, το· οθεν και τας θερμας πηγας ειναι τα εκεινων δακρυα,
πραγμα ουτε λεγομενον ουτ' ακουομενον εν ταις εκκλησιαις του θεου. Ουδε γαρ
ανοητος ουτως τις ην, ινα σωματοποιησηι δακρυα παραπλησια τοις των ανθρωπων
εν τοις καταβεβηκοσιν εξ ουρανου αγγελοις. Και ει χρη γε παιζειν προς τα καθ' ημων
σπουδαζομενα τωι Κελσωι, λεκτεον οτι ουκ αν τις ειπε τας θερμας πηγας, ων αι
πλεισται γλυκειαι εισι, δακρυα ειναι των αγγελων, επει η φυσις των δακρυων εστιν
αλμυρα· ει μη αρα οι κατα τον Κελσον αγγελοι γλυκεα δακρυουσιν. 5.56 Ειτα εξης τα
αμικτα και ανομοια μιγνυς και εξομοιων αλληλοις επιφερει τωι περι των, ως φησι,
καταβεβηκοτων εξηκοντα η εβδομηκοντα αγγελων λογωι, πηγας θερμων κατα αυτον
δακρυσαντων, οτι και προς αυτου του Ἰησου τον ταφον ιστορηνται εληλυθεναι υπο
τινων μεν αγγελοι δυο υπο τινων δε εις· ουκ οιμαι τηρησας Ματθαιον μεν και
Μαρκον ενα ιστορηκεναι, Λουκαν δε και Ἰωαννην δυο, απερ ουκ ην εναντια. Οι μεν
γαρ αναγραψαντες ενα τον αποκυ λισαντα "τον λιθον" απο του μνημειου τουτον
φασιν ειναι, οι δε τους δυο τους επισταντας "εν εσθητι αστραπτουσηι" ταις
174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενομεναις επι το μνημειον γυναιξιν η τους θεωρηθεντας ενδον "εν λευκοις
καθεζομενους". Ἕκαστον δε τουτων νυν παραδεικνυναι δυνατον και γεγενημενον
και δηλωτικον τινος ειναι τροπολογιας, της περι των προφαινομενων τοις την
αναστασιν του λογου θεωρειν παρεσκευασμενοις, ου της παρουσης εστι πραγματειας
αλλα μαλλον των του ευαγγελιου εξηγητικων. 5.57 Παραδοξα δε πραγματα τοις
ανθρωποις επιφαινεσθαι ποτε και των Ἑλληνων ιστορησαν ου μονον οι υπονοηθεν
τες αν ως μυθοποιουντες αλλα και οι ανα πολυ επεδειξαμενοι γνησιως φιλοσοφειν
και φιλαληθως εκτιθεσθαι τα εις αυτους φθασαντα. Τοιαυτα δ' ανεγνωμεν παρα τωι
Σολει Χρυσιππωι, τινα δε παρα Πυθαγοραι, ηδη δε και παρα τισι των νεωτερων και
χθες και πρωην γεγενημενων, ωσπερ παρα τωι Χαιρωνει Πλουταρχωι εν τοις περι
ψυχης και τωι Πυθαγορειωι Νουμη νιωι εν τωι δευτερωι περι αφθαρσιας ψυχης. Ἢ
Ἕλληνες μεν εαν τοιαυτα διηγωνται και μαλιστα οι εν αυτοις φιλοσο φουντες, ου
χλευη ουδε γελως τα λεγομενα ουδε πλασματα και μυθοι εισιν, εαν δ' οι τωι θεωι των
ολων ανακειμενοι και υπερ του μηδε μεχρι φωνης ψευδος ειπειν περι του θεου
πασαν αικιαν μεχρι θανατου αναδεχομενοι ως ιδοντες απαγγελλωσιν αγγελων
επιφανειας, ουκ αξιοι του πιστευεσθαι κρινονται ουδε οι λογοι αυτων εν αληθεσι
καταταττονται; Ἀλλ' ουκ ευλογον ουτω κρινειν τα περι αληθευοντων η
ψευδομενων. Οι γαρ το ανεξαπατητον ασκουντες μετα πολλης και ακριβους ερευνης
και εξετασεως των κατα τους τοπους βραδιον και ασφαλως αποφαινονται περι του
τους τοιουσδι μεν αληθευειν τους τοιουσδι δε ψευδεσθαι εν οις ιστορουσι
παραδοξοις, ουτε παντων το του πιστευεσθαι αξιον επιδεικνυμενων ουτε παντων
εναργως αποδεικνυμενων πλασματα και μυθους τοις ανθρωποις παραδεδωκεναι.
Ἔτι δε περι της του Ἰησου εκ νεκρων αναστασεως και ταυτα λεκτεον, οτι τοτε μεν
ενα η δευτερον ωφθαι αγγελον, αγγελ λοντα αυτον εγηγερθαι και προνοεισθαι των
επι ωφελειαι εαυτων περι του τοιουτου πιστευοντων, ου θαυμαστον· αει δε τους
τοιουτους τωι εγηγερθαι τον Ἰησουν πιστευοντας, καρπον του πιστευειν ουκ
ευκαταφρονητον επιδεικνυμενους τον ερρωμενον βιον και την απο της χυσεως των
κακων μεταβολην, ου χωρις εφαπτομενων των βοηθουντων αυτων τηι προς θεον
επιστροφηι αγγελων γινεσθαι, ουκ αλογον ειναι μοι φαινεται. 5.58 Κατηγορει δ' ο
Κελσος και του φασκοντος λογου αγγελον αποκεκυλικεναι του ταφου, ενθα ην το
Ἰησου σωμα, "τον λιθον" ωσπερ μειρακιον, εν διατριβηι λαβον τοπικως κατηγορησαι
τινος, και φησιν ως σοφον τι κατα του λογου ευρων οτι ο του θεου παις, ως εοικεν,
ουκ εδυνατο ανοιξαι τον ταφον, αλλ' εδεηθη αλλου αποκινησοντος την πετραν. Και
ινα γε μηδεν περιεργασωμαι περι των κατα τον τοπον μηδε τροπολογιαν επι του
παροντος εκτιθεμενος δοξω ακαιρως εις ταυτα φιλοσοφειν, περι αυτης ερω της
ιστοριας οτι σεμνοτερον αυτοθεν φαινεται το τον ελαττονα και υπηρετην
αποκεκυλικεναι "τον λιθον" η τον επι ωφελειαι ανθρωπων ανισταμενον τουτο
πεποιηκεναι. Ου λεγω δ' οτι οι μεν τωι λογωι επιβουλευοντες και αποκτειναι αυτον
βουληθεντες και δειξαι πασι νεκρον και το μηδεν τυγχανοντα βουλονται αυτου
μηδαμως ανοιχθηναι τον ταφον, ινα μηδεις τον λογον μετα την επιβουλην αυτων
ζωντα θεασηται· ο δε υπερ σωτηριας ανθρωπων επιδημων συνεργος του αγγελου
αγγελος θεου ισχυροτερος ων των επιβουλευοντων αποκυλιει τον βαρυν λιθον· ινα
πεισθωσιν οι νομιζοντες τεθνηκεναι τον λογον οτι "ουκ εστι" "μετα των νεκρων"
αλλα ζηι και "προαγει" τους βουλομενους αυτωι ακολουθειν, ινα επιδειξηται τα εξης
οις επεδειξατο προτερον, τοις μη χωρουσι πω αυτων μειζονα κατα τον προτερον της
εισαγωγης αυτων χρονον. Ειτ' ουκ οιδ' οπως μετα ταυτα παραρριπτει, ουκ οιδα εις τι
τηι προθεσει αυτου χρησιμον ειναι δοκουν, το περι της Μαριας κυουσης εληλυθεναι
προς τον Ἰωσηφ αγγελον και παλιν υπερ του το βρεφος γεννηθεν και
επιβουλευομενον εξαρπασαντας φυγειν εις Αιγυπτον. Περι τουτων δε και εν τοις
175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανωτερω προς τα υπ' αυτου ειρημενα διελεχθημεν. Τι δε βουλεται Κελσωι <το> και
Μωυσει και τοις αλλοις ιστορεισθαι κατα τας γραφας αγγελους πεμπεσθαι; Ουδεν
γαρ μοι φαινεται συμβαλλεσθαι αυτωι προς ο βουλεται, και μαλιστα επει ουδεις μεν
εκεινων περι του γενους των ανθρω πων ηγωνισατο, ιν' αυτο επιστρεψηι οση
δυναμις απο των αμαρτηματων. Και αλλοι ουν πεπεμφθωσαν απο του θεου, και
ουτος τι πλεον απαγγελλετω, και πλημμελουντων Ἰουδαιων και μεταχαραττοντων
την ευσεβειαν και ουχ οσια δρωντων την βασιλειαν του θεου μεταδεδωκετω "αλλοις
γεωργοις", τοις πανταχου εν ταις εκκλησιαις εαυτων επιμελουμενοις και παντα
πραττουσιν υπερ του <και αλλους κατα> τας απο της διδασκαλιας του Ἰησου
αφορμας προσα γαγειν δια βιου καθαρου και λογου ακολουθου τωι βιωι προς τον των
ολων θεον. 5.59 Ειθ' εξης φησιν ο Κελσος· Ουκουν ο αυτος θεος Ἰουδαιοις τε και
τοισδε, δηλον δ' οτι τοις Χριστιανοις· και ωσπερει το ουκ αν διδομενον συναγων
τουτο φησι· Σαφως γε των απο μεγαλης εκκλησιας τουτο ομολογουντων και τα της
παρα Ἰουδαιοις φερομενης κοσμογονιας προσιε μενων ως αληθη περι γε των εξ
ημερων και της εβδομης, εν ηι, ως μεν η γραφη λεγει, "κατεπαυσεν" "απο των εργων
εαυτου" ο θεος αναχωρων εις την εαυτου περιωπην, ως δ' ο Κελσος μη τηρησας τα
γεγραμμενα μηδε συνιεις αυτα φησιν, αναπαυσαμενος, οπερ ου γεγραπται. Περι δε
της κοσμοποιΐας και του μετ' αυτην απολειπομενου σαββατισμου τωι λαωι του θεου
"πολυς" αν ειη και μυστικος και βαθυς και "δυσερμηνευτος λογος". Ειτα δοκει μοι το
βιβλιον συμπληρωσαι θελων και μεγα δοκειν ειναι ποιων εικηι προστιθεναι τινα,
οποια εστι και τα κατα τον πρωτον ανθρωπον, ως αρα λεγομεν τον αυτον ειναι ως
και Ἰουδαιοι και την απ' εκεινου διαδοχην ομοιως αυτοις γενεαλογουμεν. Ἀλλα και
εις αλληλους μεν επι βουλην αδελφων ουκ ισμεν, τον δε Καιν επιβεβουλευκεναι τωι
Ἄβελ και τον Ἠσαυ τωι Ἰακωβ· ου γαρ Ἄβελ τωι Καιεπεβουλευσεν ουδε ο Ἰακωβ τωι
Ἠσαυ· οπερ ει εγεγονει, ακολουθως αν ειπεν ο Κελσος τας εις αλληλους των
αδελφων επιβουλας τας αυτας ημας Ἰουδαιοις ιστορειν. Ἔστω δε και την εις
Αιγυπτον ημας αποδημιαν την αυτην λεγειν εκεινοις και την εκειθεν επανοδον και
ου φυγην, ως ο Κελσος νομιζει· τι ουν ταυτα συμβαλλεται προς την καθ' ημων η
κατα Ἰουδαιων κατηγοριαν; Ἔνθα μεν ουν ᾤετο χλευασειν ημας εν τωι περι των
Ἑβραιων λογωι, φυγην ωνομαζεν· οπου δ' ην το πραγματικον εξετασαι περι των
αναγεγραμμενων μαστιγων επεληλυθεναι τηι Αιγυπτωι απο του θεου, τουθ' εκων
εσιωπησεν. 5.60 Ει δ' ακριβως χρη ημας λεγειν τα προς τον Κελσον, οιομενον τα
αυτα ημας Ἰουδαιοις περι των εκκειμενων δοξαζειν, φησομεν οτι τα μεν βιβλια θειωι
γεγραφθαι πνευματι ομολογουμεν αμφοτεροι, περι δε της εκδοχης των εν τοις
βιβλιοις ουκετι τα ομοια φαμεν, οι γε ουδε βιουμεν ως Ἰουδαιοι τωι φρονειν ου την
κατα το ρητον εκδοχην των νομων ειναι την περιεχουσαν το βουλημα της
νομοθεσιας. Και λεγομεν δ' οτι, "ηνικα αν αναγινωσκηται Μωυσης, καλυμμα επι την
καρδιαν κειται" τωι τοις την δια Ἰησου Χριστου μη ασπασαμενοις οδον επικεκρυφθαι
το βουλημα του Μωυσεως νομου. Ἴσμεν δ' οτι, "εαν επιστρεψηι τις προς τον
κυριον"–"ο δε κυριος το πνευμα εστι"–, περιαιρεθεις "το καλυμμα"
"ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την" εν τοις κεκρυμμενοις νοημασι κατα τα γραμματα
"δοξαν του κυριου" ωσπερει κατοπτριζεται και μεταλαμ βανει της καλουμενης θειας
δοξης εις την εαυτου δοξαν –τροπικως μεν λεγομενου προσωπου γυμνοτερον δ' ως
αν ονομασαι τις του νου–, εν ωι εστι το "κατα τον εσω ανθρωπον" προσωπον,
πληρουμενον φωτος και δοξης απο της περι των κατα τους νομους αληθειας. 5.61
Ἑξης δε τουτοις φησι· Μη με οιηθηι τις αγνοειν, ως οι μεν αυτων συνθησονται τον
αυτον ειναι σφισιν ονπερ Ἰουδαιοις θεον, οι δ' αλλον, ωι τουτον εναντιον, παρ'
εκεινου τε ελθειν τον υιον. Ειπερ δε το ειναι αιρεσεις πλειονας εν Χριστιανοις
κατηγοριαν οιεται χριστιανισμου ειναι, δια τι ουχι και φιλοσοφιας κατηγορια κατα
176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το αναλογον νομισθειη αν η εν ταις αιρεσεσι των φιλοσοφουντων διαφωνια ου περι
μικρων και των τυχοντων αλλα περι των αναγκαιοτατων; Ὥρα δε και ιατρικην
κατηγορεισθαι δια τας εν αυτηι αιρεσεις. Ἔστωσαν ουν εν ημιν οι μη τον αυτον
λεγοντες τωι Ἰουδαιων θεωι θεον· αλλ' ου τι γε παρα τουτο κατηγορητεοι οι απο των
αυτων γραμματων αποδεικνυντες οτι εις και ο αυτος θεος Ἰουδαιων εστι και εθνων·
ως και τον Παυλον λεγειν σαφως, απο Ἰουδαιων προσελθοντα χριστιανισμωι· "Χαριν
εχω τωι θεωι μου, ωι λατρευω απο προγονων εν καθαραι συνειδησει." Ἔστω δε τι και
τριτον γενος των ονομαζοντων ψυχικους τινας και πνευματικους ετερους· οιμαι δ'
αυτον λεγειν τους απο Ουαλεντινου. Και τι τουτο προς ημας τους απο της εκκλησιας,
κατηγορουντας των εισαγοντων φυσεις εκ κατασκευης σωιζομενας η εκ κατασκευης
απολλυμενας; Ἔστωσαν δε τινες και επαγγελλομενοι ειναι Γνωστικοι, αναλογον
τοις εαυτους αναγορευουσι φιλοσοφους Ἐπικου ρειοις. Ἀλλ' ουτε οι την προνοιαν
αναιρουντες φιλοσοφοι ειεν αν αληθως, ουτε οι τα αλλοκοτα αναπλασματα και μη
αρεσκοντα τοις της απο του Ἰησου διαδοχης επεισαγαγοντες ειεν αν Χριστιανοι.
Ἔστωσαν δε τινες και τον Ἰησουν αποδεχομενοι ως παρα τουτο Χριστιανοι ειναι
αυχουντες, ετι δε και κατα τον Ἰουδαιων νομον ως τα Ἰουδαιων πληθη βιουν
εθελοντες· ουτοι δ' εισιν οι διττοι Ἐβιωναιοι, ητοι εκ παρθενου ομολογουντες
ομοιως ημιν τον Ἰησουν η ουχ ουτω γεγεννησθαι αλλα ως τους λοιπους ανθρωπους·
τι τουτο φερει εγκλημα τοις απο της εκκλησιας, ους απο του πληθους ωνομασεν ο
Κελσος; Ειπε δε τινας ειναι και Σιβυλλιστας, ταχα παρακουσας τινων εγκαλουντων
τοις οιομενοις προφητιν γεγονεναι την Σιβυλλαν και Σιβυλλιστας τους τοιουτους
καλεσαντων. 5.62 Ειτα σωρον καταχεων ημων ονοματων φησιν ειδεναι τινας και
Σιμωνιανους, οι την Ἑλενην ητοι διδασκαλον Ἕλενον σεβοντες Ἑλενιανοι
λεγονται. Ἀλλα λανθανει τον Κελσον οτι ουδαμως τον Ἰησουν ομολογουσιν υιον
θεου Σιμωνιανοι, αλλα δυναμιν θεου λεγουσι τον Σιμωνα, τερατευομενοι περι αυτου
τινα, οιηθεντος οτι, εαν τα παρα πλησια προσποιησηται οις εδοξε προσπεποιησθαι
τον Ἰησουν, δυνησεται και αυτος παρ' ανθρωποις τοσουτον οσον Ἰησους τοις
πολλοις. Ἀλλ' ουτε Κελσος ουτε Σιμων εδυνηθησαν νοησαι, πως Ἰησους ως καλος
"γεωργος" λογου θεου δεδυνηται την πολλην Ἑλλαδα και την πολλην βαρβαρον
επισπειραι και πληρωσαι λογων, μετατιθεντων την ψυχην απο παντος κακου και
αναγοντων προς τον των ολων δημιουργον. Κελσος μεν ουν οιδε και
Μαρκελλιανους απο Μαρκελλινας και Ἁρποκρατιανους απο Σαλωμης και αλλους
απο Μαριαμμης και αλλους απο Μαρθας· ημεις δε οι δια την κατα το δυνατον ημιν
φιλομαθειαν ου μονα τα εν τωι λογωι και τας διαφορας των εν αυτωι εξετασαντες,
αλλ' οση δυναμις και τα των φιλοσοφησαντων φιλαληθως ερευνησαντες ουδε ποτε
τουτοις ωμιλησαμεν. Ἐμνησθη δ' ο Κελσος και Μαρκιωνιστων, προισταμενων
Μαρκιωνα. 5.63 Ειθ' ινα δοκηι και αλλους ειδεναι παρ' ους ωνομασε, φησιν εαυτωι
συνηθως οτι αλλοι αλλον διδασκαλον τε και δαιμονα, κακως πλαζομενοι και
καλινδουμενοι <ευραντο προ στατην> κατα σκοτον πολυν των Ἀντινου του κατ'
Αιγυπτον θιασωτων ανομωτερον τε και μιαρωτερον. Και δοκει μοι επαφωμενος των
πραγματων αληθες τι ειρηκεναι, οτι τινες αλλοι αλλον δαιμονα κακως πλαζομενοι
και καλινδουμενοι ευραντο προστατην κατα πολυν τον της αγνοιας σκοτον. Περι δε
των κατα τον Ἀντινουν, παραβαλλομενον ημων τωι Ἰησου, εν τοις προ τουτων
ειποντες ου παλιλλογησομεν. Και βλασφημουσι δε, φησιν, εις αλληλους ουτοι
πανδεινα ρητα και αρρητα· και ουκ αν ειξαιεν ουδε καθ' οτιουν εις ομονοιαν, παντηι
αλληλους αποστυγουντες. Και προς ταυτα δ' ημιν ειρηται οτι και εν φιλοσοφιαι εστιν
ευρειν αιρεσεις αιρεσεσι πολεμουσας και εν ιατρικηι. Οι μεντοι τωι λογωι του Ἰησου
ακολουθουντες και μεμελετηκοτες αυτου τους λογους φρονειν και λεγειν και ποιειν
"λοιδο ρουμενοι ευλογουμεν, διωκομενοι ανεχομεθα, δυσφημουμενοι
177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρακαλουμεν"· και ουκ αν ρητα και αρρητα λεγοιμεν τους αλλα δοξαζοντας παρ' α
υπειληφαμεν· αλλ' ει μεν δυναμεθα, παντα αν πραττοιμεν υπερ του αυτους
μεταστησαι επι το βελτιον δια του προσανεχειν μονωι τωι δημιουργωι και παντα
πραττειν ως κριθησομενους. Ει δε μη πειθοιντο οι ετεροδοξοι, τηρουμεν τον
προσταξαντα αυτοις λογον τοιαυτα· "Αιρετικον ανθρωπον μετα μιαν και δευτεραν
νουθεσιαν παραιτου, ειδως οτι εξεστραπται ο τοιουτος και αμαρτανει ων
αυτοκατακριτος." Ἔτι δε οι το "μακαριοι οι ειρηνο ποιοι" νοησαντες και το
"μακαριοι οι πραιεις" ουκ αν αποστυγησαιεν τους παραχαραττοντας τα
χριστιανισμου ουδε Κιρκας και κυκηθρα αιμυλα λεγοιεν τους πεπλανημε νους. 5.64
Παρακηκοεναι δε μοι φαινεται της τε αποστολικης λεξεως φασκουσης· "Ἐν υστεροις
καιροις αποστησονται τινες της πιστεως, προσεχοντες πνευμασι πλανοις και
διδασκαλιαις δαιμονιων, εν υποκρισει ψευδολογων, κεκαυστη ριασμενων την
οικειαν συνειδησιν, κωλυοντων γαμειν, απεχεσθαι βρωματων, α ο θεος εκτισεν εις
μεταληψιν μετ' ευχαριστιας τοις πιστοις", παρακηκοεναι δε και των ταυταις του
αποστολου ταις λεξεσι χρησαμενων κατα των παραχαραξαντων τα χριστιανισμου·
διοπερ ειπεν ο Κελσος ακοης καυστηρια τινας ονομαζεσθαι παρα Χριστιανοις. Αυτος
δε φησι τινας καλεισθαι αινιγματα, οπερ ημεις ουχ ιστορησαμεν. Ἀληθως δε το του
σκανδαλου ονομα πολυ εν τοις γραμμασι τουτοις εστιν, οπερ ειωθαμεν λεγειν περι
των διαστρεφοντων απο της υγιους διδασκαλιας τους απλουστε ρους και
ευεξαπατητους.
Σειρηνας
δε
τινας
εξορχουμενας
και
σοφιστριας,
κατασφραγιζομενας τα ωτα και αποσυοκε φαλουσας τους πειθομενους, ημεις ουκ
ισμεν ονομαζομενους, οιμαι δ' οτι ουδ' αλλος τις των εν τωι λογωι ουδ' εν ταις
αιρεσεσιν. Ἀλλ' ουτος ο παντ' ειδεναι επαγγελλομενος και τοιαυτα φησι· Παντων δε,
φησιν, ακουσει των επι τοσουτον διεστη κοτων και σφας αυτους ταις ερισιν αισχιστα
διελεγχοντων λεγοντων το· "Ἐμοι κοσμος εσταυρωται, καγω κοσμωι." Τουτο γαρ
μονον απο του Παυλου εοικεν εμνημονευκεναι ο Κελσος· δια τι γαρ ου φαμεν και
αλλα μυρια των γεγραμ μενων ως το· "Ἐν σαρκι γαρ ζωντες ου κατα σαρκα
στρατευομεθα, τα γαρ οπλα της στρατειας ημων ου σαρκικα αλλα δυνατα τωι θεωι
προς καθαιρεσιν οχυρωματων, λογισμους καθαιρουντες και παν υψωμα
επαιρομενον κατα της γνωσεως του θεου"; 5.65 Ἐπει δε φησιν οτι παντων ακουσει
των επι τοσουτον διεστηκοτων λεγοντων το· "Ἐμοι κοσμος εσταυρωται, καγω
κοσμωι", και τουτο ψευδος διελεγξομεν. Εισι γαρ τινες αιρεσεις τας Παυλου
επιστολας του αποστολου μη προσιεμεναι, ωσπερ Ἐβιωναιοι αμφοτεροι και οι
καλουμενοι Ἐγκρατηται. Ουκ αν ουν οι μη χρωμενοι τωι αποστολωι ως μακαριωι τινι
και σοφωι λεγοιεν το· "Ἐμοι κοσμος εσταυ ρωται, καγω κοσμωι"· διο και εν τουτωι ο
Κελσος ψευδεται. Και επιδιατριβει γε κατηγορων της εν ταις αιρεσεσι διαφο ρας· ου
πανυ δε μοι δοκει διαρθρουν α λεγει ουδ' επι μελως αυτα τεθεωρηκεναι ουδε
κατανενοηκεναι, πως πλειον Ἰουδαιων επιστασθαι λεγουσιν εαυτους οι εν τοις
λογοις διαβεβηκοτες Χριστιανοι, και ποτερον τοις μεν βιβλιοις συγκατατιθεμενοι
τον δε νουν αντεξηγουμενοι, η ουδε συγκατατιθεμενοι τοις εκεινων γραμμασιν·
εκατερα γαρ ευροιμεν αν εν ταις αιρεσεσι. Μετα ταυτα φησι· Φερ' ουν, ει και
μηδεμιαν αρχην του δογματος εχουσιν, αυτον εξετασωμεν τον λογον· προτερον δε
οσα παρακηκοοτες υπ' αγνοιας διαφθειρουσιν, ουκ εμμελως εν αρχαις ευθυς
απαυθαδιαζομενοι περι ων ουκ ισασι, λεκτεον· εστιν δε ταδε. Και ευθεως λεξεσι τισι,
τοις πιστευουσι τωι Χριστιανων λογωι συνεχως ονομαζομεναις, αντιπαρατιθησιν απο
των φιλοσοφων, βουλομενος τα καλα των νομιζομενων Κελσωι παρα Χριστιανοις
λεγεσθαι και βελτιον και τρανοτερον ειρησθαι παρα τοις φιλοσοφουσιν, ινα
περισπασηι επι φιλοσοφιαν τους αλισκομενους υπο των αυτοθεν εμφαινοντων
δογματων το καλον και το ευσεβες. Και τον πεμπτον δη τομον αυτοθι
178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταπαυσαντες αρξωμεθα του εκτου απο των εξης. 6.t ΠΡΟΣ ΤΟΝ
ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΟΣ ΕΚΤΟΣ 6.1 Ἕκτον
τουτον ενισταμενοι λογον προς τας Κελσου κατα Χριστιανων κατηγοριας χρηιζομεν
εν αυτωι, ιερε Ἀμβροσιε, αγωνισασθαι ου προς τα απο φιλοσοφιας υπ' αυτου
εκτιθεμενα, ως οιηθειη αν τις. Παρεθετο γαρ πλειονα μαλιστα Πλατωνος ο Κελσος,
κοινοποιων τα δυναμενα ελειν τινα και συνετον εκ των ιερων γραμματων, φασκων
βελτιον αυτα παρ' Ἕλλησιν ειρησθαι και χωρις ανατασεως και επαγγε λιας της ως
απο θεου η υιου θεου. Φαμεν ουν οτι, ειπερ το προκειμενον εστι τοις πρεσβευουσι τα
της αληθειας πλειους οση δυναμις ωφελειν και προσαγειν, ως οιον τε εστιν, αυτηι
δια φιλανθρωπιαν πανθ' οντιν' ουν ου μονον εντρεχη αλλα και ανοητον, παλιν δ'
αυ ουχι Ἕλληνας μεν ουχι δε και βαρβαρους, πολυ δε το ευημερον εαν και τους
αγροικοτατους και ιδιωτας οιος τε τις γενηται επιστρεφειν· δηλον εστιν οτι και
χαρακτηρος εν τωι λεγειν φροντιστεον αυτωι κοινω φελους και δυναμενου πασαν
επαγαγεσθαι ακοην. Ὅσοι δε, πολλα χαιρειν φρασαντες ως ανδραποδοις τοις
ιδιωταις και μη οιοις τε κατακουειν της εν φρασει λογων και ταξει απαγγελλομενων
ακολουθιας, μονων εφροντισαν των ανατρα φεντων εν λογοις και μαθημασιν, ουτοι
το κοινωνικον εις κομιδηι στενον και βραχυ συνηγαγον. 6.2 Ταυτα δε μοι λελεκται
απολογουμενωι περι της κατηγο ρουμενης υπο Κελσου και ετερων εν λεξεσιν
ευτελειας των γραφων, αμαυρουσθαι δοκουσης υπο της εν συνθεσει λεξεως
λαμπροτητος· επει οι καθ' ημας προφηται Ἰησους τε και οι αποστολοι αυτου ενειδον
τροπωι απαγγελιας, ου τα αληθη μονον περιεχουσης αλλα και δυναμενης
επαγαγεσθαι τους πολλους, εως προτραπεντες και εισαχθεντες εκαστος κατα
δυναμιν αναβωσιν επι τα εν ταις δοκουσαις ειναι ευτελεσι λεξεσιν απορρητως
ειρημενα. Και ει χρη γε τολ μησαντα ειπειν, ολιγους μεν ωνησεν, ει γε ωνησεν, η
περι καλλης και επιτετηδευμενη Πλατωνος και των παραπλησιως φρασαντων λεξις·
πλειονας δε η των ευτελεστερον αμα και πραγματικως και εστοχασμενως των
πολλων διδαξαντων και γραψαντων. Ἔστι γουν ιδειν τον μεν Πλατωνα εν χερσι
των δοκουντων ειναι φιλολογων μονον, τον δε Ἐπικτητον και υπο των τυχοντων
και ροπην προς το ωφελεισθαι εχοντων θαυμαζομενον, αισθομενων της απο των
λογων αυτου βελτιωσεως. Και ταυτα γε ουκ εγκαλουντες Πλατωνι φαμεν–ο γαρ
πολυς των ανθρωπων κοσμος χρησιμως και τουτον ηνεγκεν– αλλα και δεικνυντες
το βουλημα των ειποντων το· "Και ο λογος μου και το κηρυγμα μου ουκ εν πειθοις
σοφιας λογοις αλλ' εν αποδειξει πνευματος και δυναμεως, ιν' η πιστις ημων μη ηι εν
σοφιαι ανθρωπων αλλ' εν δυναμει θεου." Φησι δ' ο θειος λογος ουκ αυταρκες ειναι το
λεγομενον, καν καθ' αυτο αληθες και πιστικωτατον ηι, προς το καθι κεσθαι
ανθρωπινης ψυχης, εαν μη και δυναμις τις θεοθεν δοθηι τωι λεγοντι και χαρις
επανθησηι τοις λεγομενοις, και αυτη ουκ αθεει εγγινομενη τοις ανυσιμως λεγουσι.
Φησι γουν ο προφητης εν εξηκοστωι και εβδομωι ψαλμωι οτι "Κυριος δωσει ρημα τοις
ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι". Ἵν' ουν επι τινων δοθηι τα αυτα δογματα ειναι
Ἕλλησι και τοις απο του λογου ημων, αλλ' ουτι γε και τα αυτα δυναται προς το
υπαγαγεσθαι και διαθειναι ψυχας κατα ταυτα. ∆ιοπερ οι ιδιωται ως προς
φιλοσοφιαν ελληνικην μαθηται του Ἰησου εκπεριηλθον πολλα εθνη της
οικουμενης, διατιθεντες, ως ο λογος εβουλετο, κατ' αξιαν εκαστον των ακουοντων·
<οι> και αναλογον τηι ροπηι του αυτεξουσιου αυτων προς αποδοχην του καλου
πολλωι βελτιους εγενοντο. 6.3 Παλαιοι τοινυν ανδρες και σοφοι δηλουσθωσαν τοις
επιστασθαι δυναμενοις, και δη και Πλατων ο του Ἀριστωνος τα περι του πρωτου
αγαθου διασημαινετω εν τινι των επιστολων και φασκετω μηδαμως ειναι "ρητον"
το πρωτον αγαθον, "αλλ' εκ πολλης συνουσιας" εγγινομενον και "εξαιφνης οιον
απο πυρος πηδησαντος εξαφθεν φως εν τηι ψυχηι"· ων και ημεις ακουσαντες
179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συγκατατιθεμεθα ως καλως λεγομενοις, "ο θεος γαρ αυτοις" ταυτα και οσα καλως
λελεκται "εφανερωσε". ∆ια τουτο δε και τους τα αληθη περι θεου υπολαβοντας και
μη την αξιαν της περι αυτου αληθειας θεοσεβειαν ασκησαντας φαμεν υποκεισθαι
ταις των αμαρτανοντων κολασεσιν. Αυταις γαρ λεξεσι φησι περι των τοιουτων ο
Παυλος οτι "Ἀποκαλυπτεται οργη θεου απ' ουρανου επι πασαν ασεβειαν και αδικιαν
ανθρωπων των την αληθειαν εν αδικιαι κατεχοντων, διοτι το γνωστον του θεου
φανερον εστιν εν αυτοις· ο θεος γαρ αυτοις εφανερωσε. Τα γαρ αορατα αυτου απο
κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και
θειοτης, εις το ειναι αυτους αναπολογητους, διοτι γνοντες τον θεον ουχ ως θεον
εδοξασαν η ηυχαριστησαν, αλλ' εμα ταιωθησαν εν τοις διαλογισμοις αυτων, και
εσκοτισθη η ασυνετος αυτων καρδια. Φασκοντες ειναι σοφοι εμωρανθησαν, και
ηλλαξαν την δοξαν του αφθαρτου θεου εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου
και πετεινων και τετραποδων και ερπετων". Και "αληθειαν" γουν κατεχουσιν, ως
και ο ημετερος μαρτυρει λογος, οι φρονουντες οτι "ρητον ουδαμως εστι" το πρωτον
αγαθον και λεγοντες ως "εκ πολλης συνουσιας γινομενης περι το πραγμα αυτο και
του συζην εξαιφνης οιον απο πυρος πηδησαντος εξαφθεν φως εν τηι ψυχηι
γενομενον αυτο εαυτο ηδη τρεφει". 6.4 Ἀλλ' οι τοιαυτα περι του πρωτου αγαθου
γραψαντες καταβαινουσιν "εις Πειραιεα", προσευξομενοι ως θεωι τηι Ἀρτεμιδι και
οψομενοι την υπο ιδιωτων επιτελουμενην πανηγυριν· και τηλικαυτα γε
φιλοσοφησαντες περι της ψυχης και την διαγωγην της καλως βεβιωκυΐας
διεξελθοντες, καταλιποντες το μεγεθος ων "αυτοις" "ο θεος" "εφανε ρωσεν" ευτελη
φρονουσι και μικρα, "αλεκτρυονα" "τωι Ἀσκληπιωι" αποδιδοντες· και "τα" "αορατα"
του θεου και τας ιδεας φαντασθεντες "απο της κτισεως του κοσμου" και των
αισθητων, αφ' ων αναβαινουσιν επι τα νοουμενα, την τε αΐδιον αυτου δυναμιν και
θειοτητα ουκ αγεννως ιδοντες ουδεν ηττον "εματαιωθησαν εν τοις διαλογισμοις
αυτων", και ως "ασυνετος αυτων η καρδια" εν σκοτωι και αγνοιαι καλινδειται τηι περι
του θεραπευειν το θειον. Και εστιν ιδειν τους επι σοφιαι μεγα φρονουντας και
θεολογιαι "ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου" προσκυνουντας, εις τιμην φασιν
εκεινου, εσθ' οτε δε και καταβαινοντας μετ' Αιγυπτιων επι τα πετεινα η τετραποδα η
ερπετα. Ἵνα δε και δοκωσι τινες ταυτα υπεραναβεβηκεναι, αλλ' ευρεθησονται
αλλαξαντες "την αληθειαν του θεου εν τωι ψευδει" και σεβοντες και λατρευοντες
"τηι κτισει παρα τον κτισαντα". ∆ιοπερ των εν Ἕλλησι σοφων και πολυμαθων τοις
εργοις περι το θειον πλανωμενων "εξελεξατο ο θεος" "τα μωρα του κοσμου", "ινα
καταισχυνηι τους σοφους", "και τα αγενη" "και τα ασθενη" "και τα εξουθενημενα"
και "τα μη οντα, ινα τα οντα καταργησηι"· και αληθως, ινα "μη καυχησηται πασα
σαρξ ενωπιον του θεου". Πρωτον δε ημων σοφοι, Μωυσης ο αρχαιοτατος και οι εξης
αυτωι προφηται, "ουδαμως" "ρητον" επισταμενοι το πρωτον αγαθον εγραψαν μεν,
ως θεου εαυτον εμφανιζοντος τοις αξιοις και επιτηδειοις, οτι "ωφθη" ο θεος φερ'
ειπειν τωι Ἀβρααμ η τωι Ἰσαακ η τωι Ἰακωβ. Τις δε ων ωφθηκαι ποταπος και τινα
τροπον και τινι των εν ημιν, καταλε λοιπασιν εξεταζειν τοις δυναμενοις εαυτους
εμπαρεχειν παραπλησιους εκεινοις, οις ωφθη ο θεος· οφθεις αυτων ου τοις του
σωματος οφθαλμοις αλλα τηι καθαραι καρδιαι. Και γαρ κατα τον Ἰησουν ημων
"μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον θεον οψονται". 6.5 Το δ' "εξαιφνης
οιον απο πυρος πηδησαντος" εξαπ τεσθαι "φως εν τηι ψυχηι" προτερος οιδεν ο λογος,
ειπων εν τωι προφητηι· "Φωτισατε εαυτοις φως γνωσεως." Και Ἰωαννης δε υστερον
εκεινου γενομενος λεγει οτι "ο γεγονεν" εν τωι λογωι "ζωη" ην, "και η ζωη ην το
φως των ανθρω πων", οπερ "φως αληθινον" "φωτιζει παντα ανθρωπον, ερχομενον
εις τον" αληθινον και νοητον "κοσμον", και ποιει αυτον "φως του κοσμου".
"Ἔλαμψε" γαρ τουτο το φως "εν ταις καρδιαις ημων προς φωτισμον του ευαγγελιου
180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της δοξης του θεου εν προσωπωι Χριστου". ∆ιο φησιν αρχαιοτατος προφητης προ
πολλων γενεων της Κυρου βασιλειας προφητευσας–υπερ τας τεσσαρεσκαιδεκα γαρ
γενεας πρεσβυτερος αυτου ην–το· "Κυριος φωτισμος μου και σωτηρ μου, τινα
φοβηθησομαι"; και· "Λυχνος τοις ποσι μου ο νομος σου, και φως ταις τριβοις μου",
και· "Ἐσημειωθη εφ' ημας το φως του προσωπου σου, κυριε", και· "Ἐν τωι φωτι σου
οψομεθα φως." Και επι το φως τουτο προτρεπων ημας ο εν τωι Ἡσαΐαι λογος φησι·
"Φωτιζου, φωτιζου Ἱερουσαλημ· ηκει γαρ σου το φως, και η δοξα κυριου επι σε
ανετειλεν." Ὁ δ' αυτος ουτος προφητευων περι της του Ἰησου επιδημιας,
αφισταντος της απο των ειδωλων και αγαλματων και δαιμονων θεραπειας, φησιν
οτι "Καθημενοις εν χωραι και σκιαι θανατου φως ανετειλεν αυτοις", και παλιν· "Λαος
ο καθημενος εν σκοτει φως ειδε μεγα". Ὅρα ουν την διαφοραν του καλως
λελεγμενου υπο του Πλατωνος περι του πρωτου αγαθου και των ειρημενων εν τοις
προφηταις περι του φωτος των μακαριων· και ορα οτι η μεν εν Πλατωνι περι τουτου
αληθεια ουδεν ως προς ειλικρινη ευσεβειαν ωνησε τους εντυγχανοντας αλλ' ουδ'
αυτον τον τοιαυτα περι του πρωτου αγαθου φιλοσοφησαντα, η δε των θειων
γραμματων ευτελης λεξις ενθουσιαν πεποιηκε τους γνησιως εντυγχανοντας αυτηι·
παρ' οις τρεφεται τουτο το φως τωι εν τινι παραβοληι ειρημενωι ελαιωι, τηρουντι των
δαιδων το φως εν ταις φρονιμοις πεντε παρθενοις.
6.6 Ἐπει δε και αλλην λεξιν ουτως εχουσαν εκτιθεται απο της Πλατωνος επιστολης ο
Κελσος· "Ει δε μοι εφαινετο γραπτεα τε ικανως ειναι προς τους πολλους και ρητα, τι
καλλιον επεπρακτο αν ημιν εν τωι βιωι η τοις τε ανθρωποις μεγα οφελος γραψαι και
την φυσιν εις φως τοις πασι προαγα γειν;" φερε και περι τουτου βραχεα
διαλεχθωμεν, ποτερον μεν ειχε τι Πλατων σεμνοτερον ων εγραψε και θειοτερον ων
κατελιπεν η μη, καταλιποντες εκαστωι εξεταζειν κατα το δυνατον, δεικνυντες <δ'>
οτι και οι καθ' ημας προφηται εφρονουν τινα μειζονα γραμματων, απερ ουκ
εγραψαν. Ὁ μεν γαρ Ἰεζεκιηλ κεφαλιδα λαμβανει "βιβλιου", γεγραμμενην
"εμπροσθεν" και οπισθεν, εν ηι "θρηνος" ην "και μελος και ουαι", και προσταξαντος
αυτωι του λογου κατεσθιει την βιβλον, ιν' αυτην μη γραψηι και προδωι αναξιοις· και ο
Ἰωαννης δε το παραπλησιον αναγεγραπται εωρακεναι και πεποιηκεναι· αλλα και ο
Παυλος "ηκουσεν αρρητα ρηματα, α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι". Ὁ δε παντων
τουτων κρεισσων Ἰησους οτι μεν "ελαλει" τον του θεου λογον "τοις μαθηταις" "κατ'
ιδιαν" και μαλιστα εν ταις αναχωρησεσιν ειρηται, τινα δ' ην α ελεγεν, ουκ
αναγεγραπται. Ου γαρ "εφαινετο" αυτοις "γραπτεα ικανως ειναι" ταυτα "προς τους
πολλους" ουδε "ρητα". Και, ει μη φορτικον ειπειν περι των τηλικουτων ανδρων το
αληθες, φημι οτι μαλλον Πλατωνος ουτοι εωρων αφ' ων ελαμβανον χαριτι θεου
νοηματων, τινα μεν τα "γραπτεα" και πως "γραπτεα" τινα δε ουδαμως "γραπτεα" εις
"τους πολλους", και τινα μεν "ρητα" τινα δε ου τοιαυτα. Παλιν τε αυ ο Ἰωαννης,
διδασκων ημας γραπτεων και ου γραπτεων διαφοραν, επτα βροντων φησιν
ακηκοεναι περι τινων διδασκουσων αυτον και απαγορευουσων γραφηι παραδουναι
τους λογους αυτων. 6.7 Πολλα δ' αν και παρα τωι Μωυσει ευρεθειη και τοις
προφηταις, ου μονον Πλατωνος αλλα και Ὁμηρου και της των παρ' Ἕλλησι
γραμματων ευρεσεως πρεσβυτεροις, αξια της εις αυτους χαριτος του θεου και
μεγαλονοιας πεπληρω μενα· οιτινες ουχ, ως οιεται Κελσος, παρακουσαντες του
Πλατωνος τοιαυτ' ειρηκασι. Πως γαρ οιον τ' ην του μηδεπω γενομενου αυτους
ακηκοεναι; Ἵνα δε και επι τους Ἰησου αποστολους τις, νεωτερους γενομενους
Πλατωνος, αναγαγηι τον Κελσου λογον, ορα ει μη αυτοθεν απιθανον εστι το λεγειν
Παυλον τον σκηνοποιον και Πετρον τον αλιεα και Ἰωαννην τον καταλιποντα τα
δικτυα του πατρος, παρακουσαντας των Πλατωνι εν ταις επιστολαις ειρημενων,
181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοιαυτα περι του θεου παραδεδωκεναι. Πολλακις δε ηδη ο Κελσος θρυλησας ως
αξιουμενον ευθεως πιστευειν, ως καινον τι παρα τα προτερον ειρημενα παλιν αυτο
φησιν· αρκει δ' ημιν τα εις ταυτα λελεγμενα. Ἐπει δε και αλλην λεξιν εκτιθεται
Πλατωνος δι' ων φησιν, "ερωτησεσι και αποκρισεσι χρωμενων" ελλαμπειν
φρονησιν τοις κατ' αυτον φιλοσοφουσι, φερε παραδειξωμεν απο των ιερων
γραμματων οτι προτρεπει και ο θειος λογος ημας επι διαλεκτικην, οπου μεν
Σολομωντος λεγοντος· "Παιδεια δε ανεξελεγκτος πλαναται", οπου δε του το
συγγραμμα την Σοφιαν ημιν καταλιποντος Ἰησου υιου Σιραχ φασκον τος· "Γνωσις
ασυνετου αδιεξεταστοι λογοι." Ευμενεις ουν ελεγχοι παρ' ημιν εισι μαλλον, τοις
μαθουσιν οτι δει τον προισταμενον του λογου δυνατον ειναι "τους αντιλε γοντας
ελεγχειν". Ει δε ραιθυμουσι τινες, ουκ ασκουντες προσεχειν ταις θειαις αναγνωσεσι
και ερευναν "τας γραφας" και κατα την εντολην του Ἰησου ζητειν την διανοιαν των
γραφων και αιτειν περι αυτων απο του θεου και κρουειν αυτων τα κεκλεισμενα, ου
παρα τουτο ο λογος κενος εστι σοφιας. 6.8 Ειτα φησι μετα αλλας λεξεις πλατωνικας,
δηλουσας οτι "ολιγοις" εστι γνωστον το αγαθον, επει οι πολλοι μετα
"καταφρονησεως ουκ ορθης" "υψηλης και χαυνης ελπιδος" πληρωθεντες "ως σεμνα
αττα" μεμαθηκοτες λεγουσι τινα ως αληθη, οτι ταυτα προειρηκως ο Πλατων ομως
ου τερα τευεται ουδ' αποφραττει του προσερεσθαι βουλομενου τι ποτε εστιν ο
επαγγελλεται, την γλωτταν, ουδ' αυτοθεν κελευει φθασαντας πιστευειν οτι τοιοσδε
εστιν ο θεος και υιον εχει τοιονδε, και ουτος κατελθων εμοι διελεξατο. Και προς
ταυτα φημι οτι περι μεν Πλατωνος Ἀριστανδρος οιμαι ανεγραψεν ως ουκ Ἀριστωνος
υιου αλλα φασματος, εν Ἀπολλωνος ειδει προσελθοντος τηι Ἀμφικτιονηι· και αλλοι
δε πλειονες των Πλατωνικων εν τωι Πλατωνος βιωι τοιαυτ' ειρηκασι· περι δε
Πυθαγορου, πλειστα οσα τερα τευσαμενου και δειξαντος μεν εν πανηγυρει Ἑλληνων
ελεφαντινον τον μηρον ανεγνωρικεναι δε φησαντος την ασπιδα, ηι εχρητο, οτ'
Ευφορβος ην, και εν μιαι λεγομενου ημεραι εν δυο πεφηνεναι πολεσι, τι χρη και
λεγειν; Ὁ δε βουλομενος κατηγορειν ως τερατειας ιστορουμενης περι Πλατωνος και
Σωκρατους εκθησεται και τον συνισταμενον Σωκρατει καθ' υπνον κυκνον και τον
διδασκαλον ειποντα επι τηι συστασει του νεανισκου· "Ουτος αρα ο κυκνος ην." Ἀλλα
και ον τριτον ειδεν οφθαλμον εαυτον εχοντα ο Πλατων εις τερατειαν αναληψεται.
Ου λειψει δε τους κακοηθεις και κακηγορειν βουλομενους τα τοις κρειττοσι παρα
τους πολλους επιφανεντα, διαβολη και κακηγορια· οιτινες και το Σωκρατους
δαιμονιον ως πλασμα χλευασουσιν. Ου τερατευομεθα ουν τα περι του Ἰησου
διηγουμενοι, ουδ' οι γνησιοι αυτου μαθηται τοιουτους ανεγραψαν λογους περι
αυτου. Ὁ δε παντ' επαγγελλομενος ειδεναι Κελσος και πολλα των Πλατωνος
παρατιθεμενος εκων οιμαι σιωπαι τον περι υιου θεου λογον, τον παρα Πλατωνι
λελεγμενον εν τηι προς Ἑρμειαν και Κορισκον επιστοληι. Ουτω δε εχει η του
Πλατωνος λεξις· "Και τον των παντων θεον ηγεμονα των τε οντων και των
μελλοντων, του τε ηγεμονικου και αιτιου πατερα και κυριον επομνυντας· ον, αν
οντως φιλοσοφωμεν, εισομεθα παντες <σαφως> εις δυναμιν ανθρωπων ευδαι
μονων." 6.9 Και αλλην δε του Πλατωνος λεξιν εκτιθεται ο Κελσος ουτως εχουσαν·
"Ἔτι δε μακροτερα περι αυτων εν νωι μοι γεγονεν ειπειν· ταχα γαρ αν ων περι λεγω
σαφεστερον αν ειη τι λεχθεντων αυτων· εστι γαρ τις λογος αληθης, εναντιος τωι
τολμησαντι γραφειν των τοιουτων <και> οτιουν, πολλακις μεν υπ' εμου και
προτερον λεχθεις, εοικε δ' ουν ειναι και νυν λεκτεος. Ἔστι των οντων εκαστωι, δι'
ων την επιστημην αναγκη παραγινεσθαι, τρια, τεταρτον δε αυτη, πεμπτον δε αυτο
τιθεναι δει, ο δη γνωστον τε και αληθως εστιν ον· εν μεν ονομα, δευτερον δε λογος,
το δε τριτον ειδωλον, το τεταρτον δε επιστημη." Και κατα ταυτα δε ειποιμεν αν οτι
"φωνη μεν βοωντος εν τηι ερημωι" εισηκται ο Ἰωαννης προ του Ἰησου αναλογον τωι
182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρα Πλατωνι ονοματι, δευτερος δε μετα τον Ἰωαννην δεικνυμενος υπ' αυτου ο
Ἰησους, ωι εφαρμοζει το "ο λογος σαρξ εγενετο", αναλογον ον τωι παρα Πλατωνι
λογωι. Πλατων μεν ουν το τριτον φησιν ειδωλον. Ἡμεις δε το ονομα του ειδωλου επ'
αλλου ταττοντες τρανοτερον φησομεν εν τηι ψυχηι γινομενον μετα τον λογον των
τραυματων τυπον, τουτον ειναι τον εν εκαστωι Χριστον απο Χριστου λογου. Ει δε και
αναλογον εστι τωι τεταρτωι οντι επιστημη η "εν τοις" καθ' ημας "τελειοις" σοφια ο
Χριστος, επιστησει ο δυναμενος. 6.10 Ειτα φησιν οτι οραις οπως Πλατων, καιτοι διαβε
βαιωσαμενος οτι "ρητον" ουκ εστιν, ομως, ινα μη εις ανεξελεγκτον αναχωρειν δοξηι,
λογισμον υπεχει ταυτης της αποριας· ειη γαρ αν τυχον "ρητον" και το μηδεν. Ἀλλ'
επει τουτο φερει εις κατασκευην του δειν μη απλως πιστευειν αλλα λογισμον
υπεχειν των πιστευομενων, χρη σομεθα και ημεις του Παυλου λεξει εγκαλουσηι τωι
εικηι πιστευοντι, εν ηι φησιν· "Ἐκτος ει μη εικηι επιστευσατε." Το οσον δ' επ' αυτωι
αναγκαζει ημας ταυτολογειν ταυτολογων ο Κελσος, λεγων μετα τας ειρημενας
ωσπερ αλαζονων αλαζονειας οτι ο Πλατων ουκ αλαζονευεται και ψευδεται φασκων
αυτος καινον τι ευρισκειν η απ' ουρανου παρων αγγελλειν, αλλ' οποθεν εστι ταυθ'
ομολογει. Ειποι αν τις ουν και προς ταυτα, βουλομενος απανταν τωι Κελσωι, οτι και
Πλατων αλαζονευεται εν τηι του ∆ιος κατα τον Τιμαιον δημηγοριαι λεγων· "Θεοι
θεων, ων εγω δημιουργος και πατηρ", και τα εξης. Ἀλλ' ει απολογησεται τις περι
τουτων δια τον νουν του δημηγορουντος παρα τωι Πλατωνι ∆ιος, δια τι ο εξεταζων
τον νουν των λογων του υιου του θεου η των εν τοις προφηταις του δημιουργου
ουχι και πλειον τι ερει παρα την εν τωι Τιμαιωι του ∆ιος δημηγοριαν; Το γαρ
χαρακτηριζον την θεοτητα η περι μελλοντων εστιν απαγγελια, ου κατ' ανθρωπινην
φυσιν λεγομενων και ταις εκβασεσι κρινομενων οτι θειον πνευμα ην το ταυτα απαγ
γελλον. Ου προς παντα ουν τον προσιοντα φαμεν οτι πρωτον πιστευσον ον
εισηγουμαι σοι τουτον ειναι υιον θεου, αλλ' εκαστωι κατα το πρεπον αυτου τωι ηθει
και τηι καταστασει προσαγομεν τον λογον, μαθοντες "ειδεναι, πως δει ημας ενι
εκαστωι αποκρινασθαι". Και εισιν οις πλειον μη δυναμενοις του προτραπηναι εις το
πιστευειν τουτο κηρυτ τομεν, αλλοις δε οση δυναμις αποδεικτικως δι' ερωτησεων
και αποκρισεων προσερχομεθα. Ἀλλ' ουδε λεγομεν το μετα χλευης υπο του Κελσου
ειρημενον, οτι πιστευσον ον ειση γουμαι σοι τουτον ειναι υιον θεου, καν ηι
δεδεμενος ατιμο τατα η κεκολασμενος αισχιστα, καν χθες και πρωην εν τοις παντων
οφθαλμοις επονειδιστοτατα κεκαλινδημενος, ουδε φαμεν· Ταυτηι και μαλλον
πιστευσον. Εις εκαστον γαρ πει ρωμεθα λεγειν και πλειονα ων εν τοις ανωτερω
εξεθεμεθα. 6.11 Μετα ταυτα φησιν ο Κελσος οτι, εαν οιδε μεν– λεγων Χριστιανους–
εισηγωνται τονδε, αλλοι δε αλλον, κοινον δε παντων ηι και προχειρον· πιστευσον, ει
σωθηναι θελεις, η απιθι· τι ποιησουσιν οι αληθως συζεσθαι θελοντες; Ἦ κυβους
αναρριψαντες μαντευσονται, ποι τραπωνται και τισι προσθωνται; Και προς τουτο δε
απο της εναργειας ορμωμενοι ταυτα φησομεν· ει μεν πλειους ησαν ομοιως τωι Ἰησου
ιστορουμενοι τωι βιωι των ανθρωπων επιδεδημηκεναι ως υιοι θεου, και εκαστος
αυτων περισπασας τινας εις αυτον, ωστ' αμφηριστον ειναι δια την ομοιοτητα της
επαγγελιας περι του υιον ειναι θεου τον υπο των πιστευοντων αυτωι
μαρτυρουμενον, χωραν αν ειχε το εαν οιδε μεν ειση γωνται τονδε, αλλοι δε αλλον,
και κοινον δε παντων ηι και προχειρον· πιστευσον, ει σωθηναι θελεις, η απιθι και τα
εξης· νυνι δε εις πασαν την οικουμενην Ἰησους κεκηρυκται επιδημησας τωι γενει
των ανθρωπων μονος υιος θεου. Οι γαρ ομοιως Κελσωι υπολαβοντες τετερατευσθαι
και δια τουτο βουληθεντες ομοιως τερατευσασθαι, ως και αυτοι παραπλη σιως
κρατησοντες των ανθρωπων, το ουδεν ειναι εξηλεγχθη σαν, Σιμων τε ο Σαμαρευς
μαγος και ∆οσιθεος ο απο της αυτης χωρας εκεινωι τυγχανων, επει ο μεν εφασκεν
αυτον ειναι δυναμιν θεου την καλουμενην μεγαλην, ο δε και αυτος υιος του θεου.
183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ουδαμου γαρ της οικουμενης Σιμω νιανοι· καιτοι γε υπερ του πλειονας υπαγαγεσθαι
ο Σιμων τον περι του θανατου κινδυνον, ον Χριστιανοι αιρεισθαι εδιδαχθησαν,
περιειλε των μαθητων, εναδιαφορειν αυτους διδαξας προς την ειδωλολατρειαν.
Ἀλλ' ουδε την αρχην Σιμωνιανοι επεβουλευθησαν· ᾔδει γαρ ο επιβουλευων δαιμων
πονηρος τηι του Ἰησου διδασκαλιαι ουδεν των ιδιων παραλυθησομενον βουλημα εκ
των Σιμωνος μαθηματων. Οι δε ∆οσιθεηνοι ουδε προτερον ηκμασαν· νυν δη
παντελως επιλελοιπασιν, ωστε τον ολον αυτων ιστορεισθαι αριθμον ουκ ειναι εν
τοις τριακοντα. Και "Ἰουδας" δε "ο Γαλι λαιος", ως ο Λουκας εν ταις Πραξεσι των
αποστολων εγραψεν, εβουληθη εαυτον τινα ειπειν μεγαν, και προ εκεινου "Θευδας"·
αλλ' επει ουκ ην θεου αυτων η διδαχη, ανηιρεθησαν, "και παντες οσοι επειθοντο"
αυτοις παραχρημα διεσκεδασθησαν. Ου κυβους ουν αναρριπτουντες μαντευομεθα,
ποι τραπωμεθα και τινι προσθωμεθα, ως δυναμενων πλειονων περισπασαι ημας τηι
επαγγελιαι του θεοθεν επιδεδημηκεναι τωι γενει των ανθρωπων. Ἀλλα γαρ και περι
τουτων αλις. 6.12 ∆ιο μεταβαινομεν επ' αλλην Κελσου κατηγοριαν, ουδε τας λεξεις
ημων ειδοτος αλλ' εκ παρακουσματιων φησαντος οτι φαμεν την εν ανθρωποις
σοφιαν μωριαν ειναι παρα θεωι, του Παυλου λεγοντος· "Ἡ σοφια του κοσμου μωρια
παρα θεωι εστι." Και φησιν ο Κελσος οτι η τουτου αιτια και παλαι ειρηται. Οιεται δε
αιτιαν ειναι το βουλεσθαι, ημας δια της λεξεως ταυτης τους απαιδευτους και
ηλιθιους προσαγεσθαι μονους. Ἀλλ' ως και αυτος εσημειωσατο, ταυτο ειπεν
ανωτερω, και ημεις προς τον λογον κατα το δυνατον ημιν απηντησαμεν. Ὅμως
μεντοι εβουληθη και τουτο δειξαι πεπλασμενον ημιν και ληφθεν απο των παρ'
Ἕλλησι σοφων, αλλην μεν ειναι φησαντων την ανθρωπινην σοφιαν αλλην δε την
θειαν. Και εκτιθεται γε Ἡρακλειτου λεξεις, μιαν μεν, εν ηι φησιν· "Ἦθος γαρ
ανθρωπειον μεν ουκ εχει γνωμας, θειον δε εχει", ετεραν δε· "Ἀνηρ νηπιος ηκουσε
προς δαιμονος οκως περ παις προς ανδ ρος." Ἐκτιθεται δε και απο της Πλατωνος
γεγραμμενης Σωκρατους απολογιας ταυτα· "Ἐγω γαρ, ω ανδρες Ἀθηναιοι, δι' ουδεν
αλλο η δια σοφιαν τουτο το ονομα εσχηκα. Ποιαν δε σοφιαν ταυτην; Ἥπερ εστιν
ισως ανθρωπινη σοφια· τωι οντι γαρ κινδυνευω ταυτην ειναι σοφος." α μεν ουν
εκτιθεται ο Κελσος ταυτα εστιν. Ἐγω δε απο της προς Ἑρμειαν και Ἔραστον και
Κορισκον Πλατωνος επιστολης και ταυτα παραθησομαι· "Ἐραστωι δε και Κορισκωι
προς τηι των ειδων σοφιαι τηι καληι ταυτηι φημι εγω καιπερ γερων ων προσδειν σοφιας
της περι τους πονηρους και αδικους φυλακτικης και τινος αμυντικης δυναμεως.
Ἄπειροι γαρ εισι δια το μεθ' ημων μετριων οντων και ου κακων συχνον
διατετριφεναι του βιου· διο δη τουτων προσδειν ειπον, ινα μη αναγκαζωνται της
αληθινης μεν αμελειν σοφιας, της δ' ανθρωπινης τε και αναγκαιας επιμελεισθαι
μειζονως η δει." 6.13 Ουκουν κατα ταυτα η μεν τις θεια σοφια εστιν, η δ' ανθρωπινη.
Και η μεν ανθρωπινη εστιν η καθ' ημας λεγομενη "σοφια του κοσμου", ητις εστι
"μωρια παρα τωι θεωι"· η δε θεια και ετερα παρα την ανθρωπινην, ειπερ εστι θεια,
χαριτι θεου δωρουμενου αυτην τοις εαυτους επιτηδειους προς παραδοχην αυτης
κατασκευασασι παρα γινεται, και μαλιστα τοις εκ του εγνωκεναι την διαφοραν
εκατερας σοφιας προς την ετεραν εν ταις προς θεον ευχαις λεγουσι· "Καν γαρ τις
τελειος εν υιοις ανθρωπων, της απο σου σοφιας απουσης εις ουδεν λογισθησεται."
Και γυμνα σιον μεν φαμεν ειναι της ψυχης την ανθρωπινην σοφιαν, τελος δε την
θειαν· ητις και "στερεα" λεγεται της ψυχης ειναι "τροφη" παρα τωι φησαντι·
"Τελειων δε εστιν η στερεα τροφη, των δια την εξιν τα αισθητηρια γεγυμνασμενα
εχοντων προς διακρισιν καλου τε και κακου." Και αρχαια μεν αληθως εστιν ηδε η
δοξα, ουχ, ως οιεται δε Κελσος, της περι αυτων αρχαιοτητος εις Ἡρακλειτον και
Πλατωνα αναφερομενης. Ἀνωτερω γαρ τουτων οι προφηται διεστειλαν το περι
εκατερας σοφιας· αρκει δ' επι του παροντος ειπειν απο των λογων του ∆αυιδ το περι
184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του κατα την θειαν σοφιαν σοφου λεγομενον, οστις "ουκ οψεται καταφθοραν",
φησιν, "οταν ιδηι σοφους αποθνηισκοντας". Ἡ θεια τοινυν σοφια, ετερα ουσα της
πιστεως, πρωτον εστι των καλουμενων "χαρισματων" του θεου, και μετ' εκεινην
δευτερον τοις ακριβουν τα τοιαυτα επισταμενοις η καλουμενη γνωσις, και τριτον,
επει συζεσθαι χρη και τους απλουστερους προσιοντας κατα δυναμιν τηι θεοσεβειαι, η
πιστις. ∆ιο λεγεται παρα τωι Παυλωι· "Ὧ μεν γαρ δια του πνευματος διδοται λογος
σοφιας, αλλωι δε λογος γνωσεως κατα το αυτο πνευμα, ετερωι δε πιστις εν τωι αυτωι
πνευματι." ∆ιοπερ ου τους τυχοντας ευροις αν μετειληφοτας της θειας σοφιας αλλα
τους υπερεχοντας και διαφεροντας παντων των χρι στιανισμωι προσεχοντων, ουδε
τοις απαιδευτοτατοις η ανδρα ποδοις η αμαθεστατοις διεξεισι τις τα περι της θειας
σοφιας. 6.14 Καιτοι γε αλλους μεν φησιν απαιδευτοτατους ειναι και ανδραποδα και
αμαθεστατους ο Κελσος, τους μη επιστα μενους αυτου τα πραγματα μηδε
παιδευθεντας τα Ἑλληνων μαθηματα· ημεις δε απαιδευτοτατους φαμεν τους μη
αισχυνομενους εν τωι τοις αψυχοις προσλαλειν και περι μεν υγειας το ασθενες
επικαλουμενους περι δε ζωης το νεκρον αξιουντας περι δ' επικουριας το
απορωτατον ικετευοντας. Καν τινες δε μη ταυτα φωσιν ειναι τους θεους αλλα
μιμηματα των αληθινων κακεινων συμβολα, ουδεν ηττον και ουτοι, εν βαναυσων
χερσι τα μιμηματα της θειοτητος φανταζομενοι ειναι, απαιδευτοι εισι και ανδραποδα
και αμαθεις· ως τους εσχατους των εν ημιν απηλλαχθαι ταυτης της απαιδευσιας και
της αμαθιας, και φρονιμωτατοις δε την θειαν ελπιδα νοεισθαι και καταλαμβανεσθαι
φαμεν. Λεγομεν δε και ουχ οιον τ' ειναι μη εγγυμνασαμενον τηι ανθρωπινηι σοφιαι
χωρειν την θειοτεραν, και μωριαν πασαν την ανθρωπινην σοφιαν ως προς την θειαν
ομολογουμεν. Ειτα δεον αυτον αγωνιζεσθαι περι του λογου, ο δε γοητας ημας καλει
και φησιν οτι φευγομεν τους χαριεστερους προ τροπαδην ως ουχ ετοιμους
απατασθαι, παλευομεν δε τους αγροικοτερους. Ου γαρ ειδεν ανωθεν και εξ αρχης και
τοις εξωθεν μαθημασι πεπαιδευμενους τους παρ' ημιν σοφους, Μωυσεα μεν "πασηι
Αιγυπτιων σοφιαι", ∆ανιηλ δε και Ἀνανιαν και Ἀζαριαν και Μισαηλ πασι τοις
Ἀσσυριωνγραμμασιν, ωστ' αυτους ευρεθηναι παντων των εκει σοφων
δεκαπλασιους. Και νυν δε αι εκκλησιαι εχουσι μεν αναλογον τοις πληθεσιν ολιγους
σοφους προσελθοντας και απο της καλουμενης παρ' ημιν "κατα σαρκα" σοφιας,
εχουσι δε και τους διαβεβηκοτας απ' εκεινης επι την θειαν σοφιαν. 6.15 Ειτα μετα
ταυτα ο Κελσος ως περιηχηθεις τα περι ταπεινοφροσυνης και μη επιμελως αυτην
νοησας βουλεται μεν την παρ' ημιν κακολογειν, οιεται δ' αυτην παρακουσμα ειναι
των Πλατωνος λογων, ος φησι που εν τοις Νομοις· "Ὁ μεν δη θεος, ωσπερ και ο
παλαιος λογος, αρχην τε και τελευτην και μεσα των οντων απαντων εχων ευθειαι
περαινει κατα φυσιν περιπορευομενος· τωι δ' αει ξυνεπεται δικη των
απολελειμμενων του θειου νομου τιμωρος, ης ο μεν ευδαιμονη σειν μελλων
εχομενος ξυνεπεται ταπεινος και κεκοσμημε νος"· ουχ ορων οτι παρα τοις πολυ
Πλατωνος αρχαιοτεροις λελεκται εν ευχηι το· "Κυριε, ουχ υψωθη μου η καρδια, ουδε
εμετεωρισθησαν οι οφθαλμοι μου, ουδε επορευθην εν μεγαλοις ουδε εν θαυμασιοις
υπερ εμε, ει μη εταπεινο φρονουν." Ἅμα δε δηλουται δια τουτων οτι ου παντως ο
ταπεινοφρονων ασχημονως και απαισιως ταπεινουται, χαμαι πετης επι των
γονατων και πρηνης ερριμμενος, εσθητα δυ στηνων αμφισκομενος και κονιν
επαμωμενος. Ὁ γαρ κατα τον προφητην ταπεινοφρονων, πορευομενος "εν μεγαλοις
και θαυμασιοις" τοις υπερ αυτον, τοις αληθως "μεγαλοις" δογμασι και τοις
"θαυμασιοις" νοημασι, ταπεινοι εαυτον "υπο την κραταιαν χειρα του θεου". Ει δε
τινες δια την ιδιωτειαν μη τρανωσαντες το περι της ταπεινοφροσυνης δογμα
τοιαυτα ποιουσιν, ου τον λογον αιτιατεον, αλλα τηι ιδιωτειαι των προθεμενων μεν τα
κρειττονα δια δε τον ιδιωτισμον αποτυγχανοντων συγγνωστεον. Μαλλον γαρ του
185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα Πλατωνα ταπεινου και κεκοσμημενου "ταπεινος και κεκοσμημενος" εστιν ο
κεκοσμημενος μεν δια το πορευεσθαι "εν μεγαλοις" και "θαυμασιοις" υπερ αυτον·
ταπεινος δε, επει και εν τουτοις ων ταπεινουται εκων, ουχ υπο τον τυχοντα αλλ'
"υπο την κραταιαν χειρα του θεου", δια του διδασκαλου των τοιουτων μαθηματων
Ἰησου· "ος" "ουχ αρπαγμον ηγησατο ειναι ισα θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην
δουλου λαβων", "και σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος εταπεινωσεν εαυτον,
γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου, θανατου δε σταυρου". Και ουτω μεγα δογμα το
περι ταπεινοφροσυνης εστιν, ως μη τον τυχοντα διδασκαλον εχειν περι αυτου, αλλ'
αυτον λεγειν τον τηλικουτον ημων σωτηρα· "Μαθετε απ' εμου, οτι πραιος ειμι και
ταπεινος τηι καρδιαι, και ευρησετε αναπαυσιν ταις ψυχαις υμων." 6.16 Μετα ταυτα
την κατα των πλουσιων αποφασιν του Ἰησου, ειποντος· "Ευκοπωτερον καμηλον
εισελθειν δια τρηματος ραφιδος η πλουσιον εις την βασιλειαν του θεου", φησιν
αντικρυς απο Πλατωνος ειρησθαι, του Ἰησου παραφθει ραντος το πλατωνικον, εν
οις ειπεν ο Πλατων οτι "αγαθον οντα διαφορως και πλουσιον ειναι διαφεροντως
ειναι αδυ νατον." Τις δ' ουκ αν και μετριως εφιστανειν τοις πραγμασι δυναμενος τον
Κελσον γελασαι, ου των πιστευοντων τωι Ἰησου μονων αλλα και των λοιπων
ανθρωπων, ακουων οτι Ἰησους ο παρα Ἰουδαιοις γεγενημενος και ανατεθραμμενος
και Ἰωσηφ "του τεκτονος" νομισθεις ειναι υιος και μηδε γραμματα μεμαθηκως ου
μονον τα Ἑλληνων αλλ' ουδε τα Ἑβραιων, οπερ και αι φιλαληθεις μαρτυρουσι
γραφαι των περι αυτον, ανεγνω Πλατωνα και αρεσθεις τηι περι των πλουσιων
αποφαινομενηι αυτου λεξει, ως "αδυνατον εστιν αγαθον ειναι διαφεροντως και
πλουσιον", παρεφθειρεν αυτην και πεποιηκε το "ευκοπωτερον καμηλον δια
τρηματος ραφιδος εισελθειν η πλουσιον εις την βασιλειαν του θεου"; Ει δε μη μετα
του μισειν και απεχθανεσθαι εντυχων τοις ευαγγελιοις φιλαληθης ην ο Κελσος,
επεστησεν αν, τι δη ποτε παρεληφθη καμηλος, το των ζυων οσον επι τηι κατα σκευηι
σκολιον, παραβαλλομενον τωι πλουσιωι, και τι αυτωι εβουλετο η στενη "της ραφιδος"
τρυμαλια, στενην φασκοντι ειναι και τεθλιμμενην <την οδον> την απαγουσαν "εις
την ζωην", και το κατα τον νομον δε "ακαθαρτον" το ζωιον αναγεγραφθαι τουτο,
εχον μεν τι αποδεκτον το μαρυκασθαι, εχον δε και ψεκτον το μη διχηλειν· εξητασεν
αν και οσακις εν ταις θειαις παρεληφθη καμηλος γραφαις και επι τινων, ινα
θεωρησηι το περι των πλουσιων του λογου βουλημα· ουκ ειασεν αν αβασανιστον και
το μακαριζεσθαι μεν τους πτωχους υπο του Ἰησου ταλανιζεσθαι δε τους πλουσιους
ποτερον επι των αισθητων αυτωι ταυτα .... πτωχων και πλουσιων, η οιδε τινα
πτωχειαν παντως μακα ριζομενην ο λογος και πλουτον παντως ψεκτον· ουκ αν γαρ
ουδ' ο τυχων ακριτως τους πτωχους επηινεσεν, ων οι πολλοι και φαυλοτατοι εισι τα
ηθη. Ἀλλα ταυτα μεν ταυτηι. 6.17 Ἐπει δ' εξης εξευτελισαι βουλομενος τα περι
βασιλειας θεου γεγραμμενα παρ' ημιν τουτων μεν ουδεν παρεθετο ως ουδε της παρ'
αυτωι αξιον αναγραφης, ταχα επει μηδε ᾔδει αυτα, Πλατωνος δε λεξεις εκτιθεται απο
τε των επιστολων και του Φαιδρου, ως τουτων μεν ενθεως ειρη μενων, ουδεν δε
τοιουτον εχοντων των ημετερων γραμματων· φερε ολιγα παραβαλωμεν
παραθεσεως ενεκεν της προς τα Πλατωνι ουκ απιθανως μεν ειρημενα, ου μην και
διαθεντα τον φιλοσοφον αξιως καν αυτωι αναστραφηναι εν τηι προς τον ποιητην των
ολων ευσεβειαι· ην εχρην μη νοθευειν μηδε μιαινειν τηι, ως ημεις ονομαζομεν,
ειδωλολατρειαι, ως δε και οι πολλοι λεγοιεν αν χρωμενοι τωι ονοματι, και τηι δεισι
δαιμονιαι. Τροπωι δη εβραικωι τινι λεγεται περι του θεου εν επτακαι δεκατωι ψαλμωι
οτι "Ἔθετο σκοτος αποκρυφην ο θεος"· ινα δηλωθηι οτι αφανη και αγνωστα εστι τα
κατ' αξιαν νοηθεντα αν περι του θεου, αποκρυψαντος εαυτον οιονει εν σκοτωι τοις
μη φερουσι τας της γνωσεως αυτου μαρμαρυγας μηδε δυναμενοις αυτον οραν πηι μεν
δια τον μιασμον του νου, σωματι "ταπεινωσεως" ανθρωπων ενδεδεμενου, πηι δε δια
186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την βραχυτεραν δυναμιν αυτου της κατανοησεως του θεου. Ἵνα δε δηλωθηι το
σπανιως εις ανθρωπους φθανον και εν πανυ ολιγοις ευρισκομενον της γνωσεως του
θεου, Μωυσης αναγεγραπται εισεληλυθεναι "εις τον γνοφον, οπου ην ο θεος"· και
περι Μωυσεως παλιν· "Ἐγγιει Μωυσης μονος προς τον θεον, οι δε λοιποι ουκ
εγγιουσι." Παλιν τε αυ ινα το βαθος παραστησηι ο προφητης των περι θεου
δογματων, αληπτον τυγχανον τοις μη εχουσι "πνευμα" το παντ' ερευνων, ερευνων
δε "και τα βαθη του θεου", ειπε το· "Ἄβυσσος ως ιματιον το περιβολαιον αυτου."
Ἀλλα και ο σωτηρ ημων και κυριος λογος του θεου το μεγεθος παριστας της
γνωσεως του πατρος, οτι κατ' αξιαν προηγουμενως αυτωι μονωι λαμβανεται και
γινωσκεται, δευτερως δε τοις ελλαμπομενοις το ηγεμονικον υπ' αυτου του λογου
και θεου, φησιν· "Ουδεις εγνω τον υιον ει μη ο πατηρ, ουδε τον πατερα ει μη ο υιος
και ωι αν ο υιος αποκα λυψηι." Ουτε γαρ τον αγενητον και πασης γενητης φυσεως
πρωτοτοκον κατ' αξιαν ειδεναι τις δυναται ως ο γεννησας αυτον πατηρ, ουτε τον
πατερα ως ο εμψυχος λογος και σοφια αυτου και αληθεια· ου μετοχηι περιαιρουντος
απο του πατρος το λεγομενον "σκοτος", ο "εθετο αποκρυφην αυτου", και το
λεγομενον "περιβολαιον" αυτου, την αβυσσον, και αποκαλυπτοντος ουτω τον
πατερα οστις ποτ' αν χωρηι γινωσκειν αυτον γινωσκει. 6.18 Ταυτα δ' ηγησαμην
βραχεα απο πλειστων οσων των περι θεου τοις ιεροις ανδρασι νενοημενων
παραθεσθαι, δεικνυς οτι των θαυμασθεντων υπο Κελσου πλατωνικων λογων εχει τι
σεμνοτερον τοις εχουσιν οφθαλμους, βλεπειν τα σεμνα των γραφων δυναμενους, τα
ιερα των προφητων γραμματα. Ἔχει δ' η Πλατωνος λεξις, ην ο Κελσος εξεθετο,
τουτον τον τροπον· "Περι τον παντων βασιλεα παντ' εστι, και εκεινου ενεκα παντα,
και εκεινο αιτιον απαντων καλων. ∆ευτερον δε περι τα δευτερα, και τριτον περι τα
τριτα. Ἡ ουν ανθρωπινη ψυχη περι αυτα ορεγεται μαθειν, ποια αττα εστι, βλεπουσα
εις τα αυτης συγγενη, ων ουδεν ικανως εχει. Του δη βασιλεως περι και ων ειπον,
ουδεν εστι τοιουτον." Ἐδυναμην δε παραθεσθαι τα περι των παρ' Ἑβραιοις
καλουμενων "σεραφιμ", αναγεγραμμενων εν τωι Ἡσαΐαι, καλυπτοντων "το
προσωπον" και "τους ποδας" του θεου, και τα περι των ονομαζομενων "χερου βιμ",
α διεγραψεν ο Ἰεζεκιηλ, και των ωσανει σχηματων αυτων, και τινα τροπον οχεισθαι
λεγεται επι των χερουβιμ ο θεος· αλλ' επει πανυ κεκρυμμενως ειρηται δια τους
αναξιους και ασεμνους, μη δυναμενους παρακολουθησαι μεγαλονοιαι και σεμνοτητι
θεολογιας, ουχ ηγησαμην πρεπον ειναι εν τωι συγγραμματι τουτωι περι αυτων
διαλεχθηναι. 6.19 Ἑξης δε τουτοις φησιν ο Κελσος παρακουσαντας τινας
Χριστιανους πλατωνικων λεξεων αυχειν τον υπερουρανιον θεον, υπεραναβαινοντας
τον Ἰουδαιων ουρανον. Ἐν τουτοις δε ου διασαφει, ποτερον και τον Ἰουδαιων θεον
υπεραναβαι νουσιν η μονον ον ομνυουσιν ουρανον. Περι μεν ουν των ετερον
επαγγελλομενων θεον παρα τον και υπο Ἰουδαιων προσκυνουμενον ου προκειται
νυν ημιν λεγειν, περι δε εαυτων απολογεισθαι και δεικνυναι οτι ου δυνανται οι παρ'
ημιν Ἰουδαιων προφηται απο Πλατωνος τι ειληφεναι· πρεσβυτεροι γαρ ησαν αυτου.
Ουτ' ουν την φασκουσαν λεξιν· "Περι τον παντων βασιλεα παντ' εστι, και εκεινου
ενεκα παντα" απο Πλατωνος ειληφαμεν, αλλα τουτων κρειττονως ειρημενα απο
των προφητων μεμαθηκαμεν, σαφηνισαντος του Ἰησου και των μαθητων αυτου το
βουλημα του εν τοις προφηταις πνευματος–οπερ ουκ αλλο ην του πνευματος του
Χριστου–, ουτε τα περι του υπερουρανιου τοπου πρωτος ο φιλοσοφος παριστησιν,
αλλα ∆αυιδ την βαθυτητα του πληθους των εν τοις υπεραναβεβηκοσι τα αισθητα
υπαρχοντων περι θεου θεωρηματων παλαι παρεστησεν ειπων εν τηι βιβλωι των
ψαλμων· "Αινειτε τον θεον οι ουρανοι των ουρανων, και το υδωρ το υπερανω των
ουρανων· αινεσατωσαν το ονομα κυριου." Ἐγω δε ουκ απογινωσκω τας απο του
Φαιδρου λεξεις απο τινων Ἑβραιων μεμαθηκοτα τον Πλατωνα, ως δε τινες
187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανεγραψαν, ετι και τοις προφητικοις εντυχοντα λογοις εκτεθεισθαι, εν οις ελεγεν·
"Τον υπερουρανιον τοπον ουτε τις υμνησε των τηιδε ποιητης ουτε υμνησει κατ'
αξιαν" και τα εξης, εν οις εστι και το "Ἡ γαρ αχρωματος τε και ασχηματιστος και
αναφης ουσια οντως ουσα ψυχης κυβερνητηι νωι μονωι θεατη, περι ον το της αληθους
επιστημης γενος τουτον εχει τον τοπον." Και απ' εκεινων γε των λογων παιδευθεις ο
Παυλος ημων και ποθων τα υπερκοσμια και υπερουρανια και δι' εκεινα παντα
πραττων, ιν' αυτων τυχηι, φησιν εν τηι δευτεραι προς Κορινθιους επιστοληι· "Το γαρ
παραυτικα ελαφρον της θλιψεως ημων καθ' υπερβολην εις υπερβολην αιωνιον
βαρος δοξης κατεργαζεται ημιν, μη σκοπουντων ημων τα βλεπομενα αλλα τα μη
βλεπομενα· τα γαρ βλεπομενα προσκαιρα, τα δε μη βλεπο μενα αιωνια." 6.20
Ἄντικρυς γαρ τοις ακουειν δυναμενοις παριστησι τα μεν αισθητα λεγων αυτα
"βλεπομενα", τα δε νοητα και νωι μονωι καταληπτα ονομαζων "μη βλεπομενα".
Ουτος δε και "προσκαιρα" μεν οιδε τα αισθητα και "βλεπομενα", "αιωνια" δε τα
νοητα και "μη βλεπομενα"· και βουλο μενος προς τηι εκεινων θεαι γενεσθαι υπο του
προς εκεινα ποθου βοηθουμενος πασαν θλιψιν το ουδεν και ελαφραν τινα ενομιζεν
ειναι· και παρ' αυτον τον "της θλιψεως" και των πονων καιρον μηδαμως μεν
βαρουμενος υπ' αυτων, επελαφρι ζων δε δια την περι εκεινα θεαν πασαν περιστασιν·
επει και εχομεν ημεις "αρχιερεα μεγαν" τωι μεγεθει της δυναμεως και του νου αυτου
"διεληλυθοτα τους ουρανους, Ἰησουν τον υιον του θεου", επαγγειλαμενον τοις
γνησιως μαθουσι τα θεια και αξιως αυτων βιωσασι προαξειν αυτους επι τα
υπερκοσμια· φησι γαρ· "Ἵν' οπου εγω υπαγω και υμεις ητε." ∆ια τουτο ημεις μετα
τους ενταυθα πονους και τους αγωνας ελπιζομεν προς ακροις γενεσθαι τοις
ουρανοις, και πηγας "υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον" αναλα βοντες κατα την
Ἰησου διδασκαλιαν ποταμους τε χωρησαντες των θεωρηματων συν τοις λεγομενοις
υδασιν "υπερανω των ουρανων", αινουσι "το ονομα κυριου", εσεσθαι. Και οσον γε
αινουμεν αυτον, ου περιαχθησομεθα απο της του ουρανου περιφορας, αει δε προς τηι
θεαι εσομεθα των αορατων του θεου, ουκετι "απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι"
νοουμενων ημιν, αλλ' ως ωνομασεν ο γνησιος του Ἰησου μαθητης λεγων· "Τοτε δε
προσωπον προς προσωπον" και το· "Ἐαν ελθηι το τελειον, το εκ μερους
καταργηθησεται". 6.21 Ἑπτα δε ουρανους η ολως περιωρισμενον αριθμον αυτων αι
φερομεναι εν ταις εκκλησιαις του θεου ουκ απαγ γελλουσι γραφαι, αλλ' ουρανους,
ειτε τας σφαιρας των παρ' Ἕλλησι λεγομενων πλανητων ειτε και αλλο τι απορ
ρητοτερον εοικασι διδασκειν οι λογοι. Και το οδον δε ειναι ταις ψυχαις ες γην και
απο γης Κελσος μεν κατα Πλατωνα φησι γινεσθαι δια των πλανητων· Μωυσης δε, ο
αρχαιοτατος ημων προφητης, εν οψει του πατριαρχου ημων Ἰακωβ φησιν εωρασθαι
θειον ενυπνιον, κλιμακα "εις ουρανον" φθανουσαν και αγγελους "του θεου"
αναβαινοντας και καταβαινοντας επ' αυτης, τον δε κυριον επεστηριγμενον επι τοις
ακροις αυτης, ειτε ταυτα ειτε τινα μειζονα τουτων αινιττομενος εν τωι περι της
κλιμακος λογωι· περι ης και τωι Φιλωνι συντετακται βιβλιον, αξιον φρονιμου και
συνετης παρα τοις φιλαληθεσιν εξετασεως. 6.22 Ἑξης δε τουτοις βουλομενος ο
Κελσος πολυμαθειαν 6.22 εαυτου επιδειξασθαι εν τωι καθ' ημων λογωι εκτιθεται τινα
και περσικα μυστηρια εν οις φησιν· Αινιττεται ταυτα και ο Περσων λογος, και η του
Μιθρου τελετη, <η> παρ' αυτοις εστιν. Ἔστι γαρ τι εν αυτηι συμβολον των δυο των εν
ουρανωι περιοδων, της τε απλανους και της εις τους πλανητας αυ νενεμημενης, και
της δι' αυτων της ψυχης διεξοδου. Τοιονδε το συμβολον· κλιμαξ επταπυλος, επι δ'
αυτηι πυλη ογδοη. Ἡ πρωτη των πυλων μολιβδου, η δευτερα κασσιτερου, η τριτη
χαλκου, η τεταρτη σιδηρου, η πεμπτη κεραστου νομισματος, η εκτη αργυρου, χρυσου
δε η εβδομη. Την πρωτην τιθενται Κρονου, τωι μολιβδωι τεκμηριουμενοι την
βραδυτητα του αστερος, την δευτεραν Ἀφροδιτης, παραβαλλοντες αυτηι το φαιδρον
188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τε και μαλακον του κασσιτερου, την τριτην του ∆ιος, την χαλκοβατη και στερραν,
την τεταρτην Ἑρμου, τλημονα γαρ εργων απαντων και χρηματιστην και
πολυκμητον ειναι τον τε σιδηρον και τον Ἑρμην, την πεμπτην Ἄρεος, την εκ του
κραματος ανωμαλον τε και ποικιλην, εκτην Σεληνης την αργυραν, εβδομην Ἡλιου
την χρυσην, μιμουμενοι τας χροας αυτων. Ἑξης εξεταζει την αιτιαν της ουτω
κατειλεγμενης ταξεως των αστερων, δηλουμενης δια συμβολων εν τοις ονομασι της
ποικιλης υλης, και μουσικους λογους προσαπτει ηι εκτιθεται Περσων θεολογιαι·
προσφιλοτιμειται δε του τοις και δευτεραν εκθεσθαι διηγησιν, παλιν εχομενην
μουσικων θεωρηματων. Ἔδοξε δε μοι το εκθεσθαι την λεξιν εν τουτοις του Κελσου
ατοπον ειναι και ομοιον ωι αυτος πεποιηκεν, εις την περι Χριστιανων και Ἰουδαιων
κατηγοριαν ακαιρως παραλαβων ου μονον τα Πλατωνος, ως εκεινοις αρκεισθαι,
αλλα και τα, ως φησι, Περσων του Μιθρου μυστηρια και την διηγησιν αυτων. Ὅπως
ποτε γαρ εχετω ταυτα, ειτε ψευδως ειτ' αληθως, τοις τα του Μιθρου πρεσβευουσι και
Περσαις· τι δη ουν μαλλον ταυτ' εξεθετο η τι των λοιπων μυστηριων μετα της
διηγησεως αυτων; Ου γαρ δοκει παρ' Ἕλλησιν ειναι εξαιρετα τα του Μιθρου παρα τα
Ἐλευσινια η τα παραδιδομενα τοις εν Αιγινηι μυουμενοις τα της Ἑκατης. Τι δε
μαλλον ειπερ βαρβαρικα εβουλετο μυστηρια εκτιθεσθαι μετα της διηγησεως αυτων,
ου μαλλον τα Αιγυπτιων, εν οις πολλοι σεμνυνονται, η τα Καππαδοκων περι της εν
Κομανοις Ἀρτεμιδος η τα Θραικων η και τα Ῥωμαιων αυτων, τελουντων τους
ευγενεστατους των απο της συγκλητου βουλης; Ἀλλ' ει ακαιρον αυτωι εδοξεν
εκεινων τι παραβαλειν ως μηδαμως συμβαλλομενον εις την Ἰουδαιων η Χριστιανων
κατηγοριαν, πως ουχι το αυτο ακαιρον και επι της εκθεσεως των Μιθραικων αυτωι
εφαινετο; 6.23 Ει δε τις βουλοιτο μη αφ' ης παρεθετο αιρεσεως ασημοτατης αλλα απο
βιβλιων πηι μεν ιουδαικων και εν ταις συναγωγαις αυτων αναγινωσκομενων, απερ
Χριστιανοι προσιενται, πηι δε Χριστιανων μονων λαβειν αφορμας της μυστικωτερας
περι εισοδου ψυχων εις τα θεια θεωριας, αναγνωτω τα επι τελει της του Ἰεζεκιηλ
προφητειας εωραμενα τωι προφητηι, εν οις διαφοροι πυλαι καταγεγραμ μεναι εισιν,
αινισσομεναι τινα περι της διαφορου εισοδου των θειοτερων ψυχων επι τα
κρειττονα· αναγνωτω δε και εκ της Ἰωαννου Ἀποκαλυψεως τα περι της πολεως του
θεου Ἱερουσαλημ επουρανιου και των θεμελιων και των πυλων αυτης. Ει δε δυναται
δια συμβολων και την οδον δεδηλω μενην των οδευσοντων επι τα θεια μαθειν,
αναγνωτω τους επιγεγραμμενους Ἀριθμους Μωυσεως και ζητησατω τον δυναμενον
αυτον μυσταγωγησαι επι τα περι των παρεμβολων των υιων Ἰσραηλ
αναγεγραμμενα, ποιαι μεν κατα τα ανατολικα τεταγμεναι εισι μερη ως πρωται, ποιαι
δε επι τα κατα λιβα <η> κατα νοτον, και τινες αι κατα θαλασσαν, και τινες αι
τελευταιαι κατα βορραν. Ὄψεται γαρ θεωρηματα ουκ ευκαταφρονητα εν τοις τοποις
ουδ' ως Κελσος οιεται, μωρων τινων ακροατων και ανδραποδων δεομενα· διαλη
ψεται γαρ τινες εν αυτοις, και <τινα> τα περι της φυσεως των κατειλεγμενων εν
αυτοις αριθμων και εφαρμοσθεντων εκαστηι φυληι, περι ων νυν ημιν εκθεσθαι
εδοξεν ουκ ευκαιρον ειναι. Ἴστω δε Κελσος και οι εντυγχανοντες αυτου τωι βιβλιωι
οτι ουδαμου των γνησιων και θειων πεπιστευμενων γραφων επτα ειρηνται ουρανοι·
ουτ' απο Περσων η Καβειρων λαβοντες ημων οι προφηται λεγουσι τινα ουδ' οι του
Ἰησου αποστολοι ουδ' αυτος ο υιος του θεου. 6.24 Ἑξης δε τωι απο των μιθραικων
ληφθεντι λογωι επαγγελλεται ο Κελσος τελετην τινα Χριστιανων τελετηι <τηι>
προειρημενηι Περσων τον βουλομενον συνεξετασαι, ταυτα αλληλοις παραβαλοντα
και γυμνωσαντα και τα Χριστιανων, ουτω θεασεσθαι την διαφοραν αυτων. Και οπου
μεν ᾔδει ονοματα ειπειν αιρεσεων, ουκ ωκνησεν εκθεσθαι ας εδοκει ειδεναι· οπου δε
μαλλον εχρην, ειπερ ηπιστατο, τουτο ποιησαι και διδαξαι, ποια αιρεσις χρηται τωι
διατυπωθεντι διαγραμματι, τουτ' ου πεποιηκε. ∆οκει δε μοι και εκ τουτων εκ
189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρακουσματων ασημο τατης αιρεσεως Ὀφιανων οιμαι εκτεθεισθαι τα του διαγραμ
ματος απο μερους. Τουτωι δ' ημεις κατα το φιλομαθες ημων περιτετευχαμεν, εν ωι
ευρομεν πλασματα ανθρωπων, ως ο Παυλος ωνομασεν, ενδυνοντων "εις τας οικιας
και" αιχμαλωτιζοντων "γυναικαρια σεσωρευμενα αμαρτιαις, αγο μενα επιθυμιαις
ποικιλαις, παντοτε μανθανοντα και μηδεποτε εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν
δυναμενα". Ουτω δε πασαν απιθανοτητα ειχε το διαγραμμα, ως μηδε τα ευεξαπατητα
"γυναικαρια" μηδε τους αγροικοτατους και υφ' ουτινοσουν πιθανου ετοιμως
εχοντας αγεσθαι συγκατατεθεισθαι τωι διαγραμματι. Ουδενι γουν, καιτοι γε πολλους
εκπεριελθοντες τοπους της γης και τους πανταχου επαγγελλομενους τι ειδεναι
ζητησαντες, περιτετευχαμεν πρεσβευοντι τα του διαγραμματος. 6.25 Ἐν ωι ην
διαγραφη κυκλων, απολελυμενων μεν απ' αλληλων δεκα συνδουμενων δε υφ' ενος
κυκλου, ος ελεγετο ειναι η των ολων ψυχη και ωνομαζετο Λευιαθαν, οντινα αι
Ἰουδαιων γραφαι ο τι ποτ' ουν αινισσομεναι ελεγον πεπλασθαι υπο του θεου
παιγνιον. Ἐν γαρ ψαλμοις ευρομεν· "Παντα εν σοφιαι εποιησας· επληρωθη η γη της
κτισεως σου. Αυτη η θαλασσα η μεγαλη και ευρυχωρος· εκει πλοια διαπορευονται,
ζωια μικρα μετα μεγαλων, δρακων ουτος, ον επλασας εμπαιζειν αυτωι." Ἀντι δε του
"δρακων" Λευιαθαν ην εν τωι εβραικωι. Το τοινυν ασεβες διαγραμμα τον σαφως
ουτως κατηγορηθεντα εν τωι προφητηι Λευιαθαν ελεγεν ειναι την δια των ολων
πεφοιτηκυιαν ψυχην. Ευρομεν δ' εν αυτωι και τον Βεημων ονομαζομενον ωσπερει
τεταγμενον τινα μετα τον κατωτατω κυκλον. Τουτον δε τον Λευιαθαν ο το μιαρον
εκεινο διαγραμμα αναπλασας επι του κυκλου και του κεντρου αυτου κατεγραψε, δις
εκθεμενος αυτου το ονομα. Ἔτι δε ο Κελσος μελαινηι γραμμηι παχειαι φησι διειλημ
μενον ειναι το διαγραμμα, και ταυτην εφασκεν ειρησθαι αυτωι την Γεενναν, ουσαν
και Ταρταρον. Την δε Γεενναν ημεις εν τωι ευαγγελιωι γεγραμμενην ως κολαστηριον
ευροντες, εζητησαμεν, ει που των παλαιων γραμματων ωνομασθη, και μαλιστα
επειπερ και Ἰουδαιοι χρωνται τωι ονοματι. Ευρομεν δε οπου μεν Φαραγγα "υιου
Ἐννομ" ονομαζομενην εν τηι γραφηι, εν δε τωι εβραικωι αντι του Φαραγξ
μεμαθηκαμεν οτι κατα του αυτου υποκειμενου ελεγετο η Φαραγξ Ἐννομ και η
Γεεννα. Ἐπιτηρουντες δε τα αναγνωσματα ευρισκομεν και εν τωι κληρωι της φυλης
Βενιαμιν την Γεενναν η Φαραγγα Ἐννομ κατειλεγμενην, ου ην και Ἱερουσαλημ. Και
εξεταζοντες την ακολουθιαν του ειναι επουρανιον Ἱερουσαλημ απο του κληρου
Βενιαμιν μετα της Φαραγγος Ἐννομ ευρισκομεν τι εις τον περι κολασεων τοπον,
μεταλαμβανομενων εις την μετα βασανου καθαρσιν των τοιωνδι ψυχων κατα το
"Ἰδου κυριος εισπορευεται ως πυρ χωνευτηριου και ως ποια πλυνοντων· και
καθιειται χωνευων και καθαριζων ως το χρυσιον και ως το αργυριον" 6.26 και κατα
το περι την Ἱερουσαλημ γινεσθαι κολασεις χωνευομενων, των αναλαβοντων εις την
εαυτων της ψυχης υποστασιν τα απο κακιας, τροπικως που ονομαζομενης μολιβδου·
διο η ανομια παρα τωι Ζαχαριαι επι "ταλαντον μολιβδου" εκαθεζετο. Ὅσα δ' εις τον
τοπον λεχθειη αν, ουτε πασιν ουτε του παροντος καιρου εστι διηγησασθαι· αλλ' ουδ'
ακινδυνον την των τοιουτων σαφηνειαν πιστευσαι γραφηι, ατε των πολλων ου
χρηιζοντων πλειονος διδασκαλιας παρα την περι της κατα των αμαρτανοντων
κολασεως. Εις γαρ τα υπερε κεινα αυτης ου χρησιμον αναβαινειν δια τους μογις
φοβωι της αιωνιου κολασεως καν συστελλοντας επι ποσον της κακιας και των απ'
αυτης αμαρτανομενων χυσιν. Ουτ' ουν <οι κατασκευασαντες> το διαγραμμα ουτε
Κελσος οιδε τον περι Γεεννης λογον· επει ουτ' αν εκεινοι ζωγραφιας και
διαγραμματα εσεμνοποιουν ως δι' αυτων παρισταντες το αληθες, ουτ' αν ο Κελσος
εν τωι κατα Χριστιανων συγγραμματι τα μηδαμως υπο Χριστιανων λεγομενα αλλα
τινων ταχα ουδ' ετι οντων αλλα παντηι εκλελοιποτων <η> και εις ολιγους και
ευαριθμητους κατασταντων, ενετιθει ταις κατα Χριστιανων κατηγοριαις. Και ωσπερ
190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου καθηκει τοις τα Πλατωνος φιλοσοφουσιν απολογεισθαι περι Ἐπικουρου και των
ασεβων αυτου δογματων, ουτως ουδ' ημιν περι των εν τωι διαγραμματι και των κατ'
αυτου λεγομενων υπο Κελσου. ∆ιοπερ ως περισσα και ματην εκκειμενα εωμεν τα
υπο Κελσου εις ταυτα λελεγμενα· μαλλον γαρ Κελσου ημεις αυτων παρα τοις
κεκρατημενοις υπο τοιουτων λογων κατηγορησομεν. 6.27 Ἑξης δε τοις περι του
διαγραμματος μηδε παρακουσας των περι της καλουμενης παρα τοις
εκκλησιαστικοις σφραγιδος εαυτωι τινα εκτιθεται αλλοκοτα και αμοιβαιας φωνας,
ως του μεν την σφραγιδα περιτιθεντος καλουμενου πατρος, του δε σφραγιζομενου
λεγομενου νεου και υιου και αποκρινομενου· κεχρισμαι χρισματι λευκωι εκ ξυλου
ζωης, οπερ ουδ' εν τοις απο των αιρεσεων ηκουσαμεν γινεσθαι. Ειτα και αριθμον
οριζει λεγομενον υπο των παραδιδοντων την σφραγιδα αγγελων επτα, εκατερωθεν
τηι ψυχηι του απαλλαττομενου σωματος εφισταμενων, των μεν του φωτος ετερων δε
των ονομαζομενων αρχοντικων, και λεγει τον αρχοντα των ονομαζομενων
αρχοντικων λεγεσθαι θεον κατηραμενον. Ειτ' επιλαβομενος της λεξεως ευλογως
κατηγορει των τουτο τολμωντων λεγειν· τουτου δ' ενεκα και ημεις συναγα
νακτουμεν τοις μεμφομενοις τους τοιουτους, ει δη τινες εισι λεγοντες θεον
κατηραμενον τον Ἰουδαιων, τον υοντα και βροντωντα και τουδε του κοσμου
δημιουργον και Μωυσεως και της κατ' αυτον κοσμοποιΐας θεον. Ἀλλ' εοικε βεβου
λησθαι τι δια τουτων ο Κελσος ουκ ευγνωμον αλλ' απο του καθ' ημων αφιλοσοφου
μισους πανυ αγνωμονεστατον. Ἐβουληθη γαρ τους απειρους των ημετερων
εντυχοντας αυτου τηι γραφηι πολεμωσαι προς ημας, ως θεον κατηραμενον λεγοντας
τον τουδε του κοσμου καλον δημιουργον. Και δοκει μοι παραπλησιον Ἰουδαιοις
πεποιηκεναι, τοις κατα την αρχην της του χριστιανισμου διδασκαλιας
κατασκεδασασι δυσφημιαν του λογου, ως αρα καταθυσαντες παιδιον μετα
λαμβανουσιν αυτου των σαρκων, και παλιν οτι οι απο του λογου τα του σκοτου
πραττειν βουλομενοι σβεννυουσι μεν το φως, εκαστος δε τηι παρατυχουσηι μιγνυται·
ητις δυσφημια παραλογως παλαι μεν πλειστων οσων εκρατει πειθουσα τους
αλλοτριους του λογου οτι τοιουτοι εισι Χριστιανοι, και νυν δε ετι απαται τινας
αποτρεπομενους δια τα τοιαυτα καν εις κοινωνιαν απλουστεραν λογων ηκειν προς
Χριστιανους. 6.28 Τοιουτον τι δη μοι φαινεται ο Κελσος οικονομων εκτεθεισθαι, ως
αρα Χριστιανοι λεγουσι κατηραμενον θεον τον δημιουργον, ιν' ο πιστευων αυτωι
ταυτα καθ' ημων λεγοντι ει δυνατον και επι το αιρειν ορμησαι Χριστιανους ως
παντων ασεβεστατους. Φυρων δε τα πραγματα και την αιτιαν εκτιθεται του
κατηραμενον λεγεσθαι τον της κατα Μωυσεα κοσμοποιΐας θεον φασκων οτι
τοιουτος εστιν και αρας αξιος κατα τους ταυτα περι αυτου δοξαζοντας, επειπερ τωι
οφει, γνωσιν καλου και κακου τοις πρωτοις ανθρωποις εισηγου μενωι, κατηρασατο.
Ειδεναι δ' αυτον εχρην οτι οι τα του οφεως ελομενοι ως καλως τοις πρωτοις
ανθρωποις συμβουλευσαντος και Τιτανας και Γιγαντας τους μυθικους υπερβαλοντες
και Ὀφιανοι δια τουτο καλουμενοι τοσουτον αποδεουσι του ειναι Χριστιανοι, ωστ'
ουκ ελαττον Κελσου κατηγορειν αυτους του Ἰησου και μη προτερον προσιεσθαι τινα
επι το συνεδριον εαυτων, εαν μη αρας θηται κατα του Ἰησου. Ὅρα γουν πως
αλογωτατον πεποιηκεν ο Κελσος εν τοις κατα Χριστιανων λογοις παραλαβων ως
Χριστιανους τους μηδ' ακουειν θελοντας το ονομα του Ἰησου, καν οτι σοφος τις η
μετριος τα ηθη ανθρωπος τις ην. Τι ουν ειη αν ηλιθιω τερον η μανικωτερον ου
μονον των απο του οφεως ως αρχηγου των καλων χρηματισαι βουληθεντων αλλα
και Κελσου, νομισαντος κατα Χριστιανων ειναι κατηγοριας τας κατα των Ὀφιανων;
Παλαι μεν ουν ο την ευτελειαν αγαπησας φιλοσοφος Ἑλληνων και παραδειγμα
εκθεις ευδαιμονος βιου, ως ου κωλυομενος ευδαιμονειν απο της παντελους
ακτημοσυνης, Κυνικον εαυτον ανηγορευσεν· ουτοι δε οι ανοσιοι απο του
191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολεμιωτατου ανθρωποις οφεως και φρικτοτατου ως ουκ ανθρωποι, ων εχθρος
εστιν οφις, αλλ' ως οφεις σεμνυνονται επι τωι Ὀφιανοι καλεισθαι, Ευφρατην τινα
εισηγητην των ανοσιων αυχουντες λογων. 6.29 Ειθ' εξης ως Χριστιανοις
λοιδορουμενος και κατηγορων των κατηραμενον ειποντων τον Μωυσεως και του
κατ' αυτον νομου θεον και οιομενος Χριστιανους ειναι τους ταυτα λεγοντας φησι· Τι
αν ηλιθιωτερον η μανικωτερον ταυτης της αναισθητου σοφιας γενοιτο; Τι γαρ
εσφαλη ο Ἰουδαιων νομοθετης; Και πως την εκεινου κοσμογενειαν σαυτωι δια τινος,
ως φηις, τυπωδους αλληγοριας λαμβανεις η τον Ἰουδαιων νομον, επαινεις δε ακων,
ω δυσσεβεστατε, τον του κοσμου δημιουργον, τον παντα υποσχομενον αυτοις, τον το
γενος αυτων αυξησειν μεχρι περατων γης επαγ γειλαμενον και αναστησειν εκ
νεκρων αυτηι σαρκι και αιματι και τοις προφηταις εμπνεοντα, και παλιν τουτον
λοιδορεις; Ἀλλ' οταν μεν υπο τουτων βιαζηι, τον αυτον θεον σεβειν ομολογεις· οταν
δε τα εναντια ο σος διδασκαλος Ἰησους και ο Ἰουδαιων Μωυσης νομοθετηι, θεον
αλλον αντι τουτου και του πατρος ζητεις. Και εν τουτοις δη ο γενναιοτατος
φιλοσοφος Κελσος σαφως Χριστιανους συκοφαντει, λεγων τους αυτους, ηνικα μεν
αν Ἰουδαιοι αυτους βιαζωνται, τον αυτον αυτοις θεον ομολογειν· οταν δε τα εναντια
Ἰησους Μωυσει νομοθετηι, αλλον αντι τουτου ζητειν. Ειτε γαρ Ἰουδαιοις
διαλεγομενοι ειτε καθ' εαυτους οντες ενα και τον αυτον ισμεν, ον και παλαι εσεβον
Ἰουδαιοι και νυν σεβειν επαγγελλονται θεον, ουδαμως εις αυτον ασεβουντες. Ἀλλ'
ουδ' αναστησειν εκ νεκρων αυτηι σαρκι και αιματι φαμεν τον θεον, ως εν τοις
ανωτερω λελεκται· ου γαρ το σπειρομενον "εν φθοραι" και "εν ατιμιαι" και "εν
ασθενειαι" "σωμα ψυχικον" φαμεν ανιστασθαι, οποιον εσπαρη. Ἀλλα γαρ περι
τουτων εν τοις ανωτερω μετριως ημιν λελεκται. 6.30 Ειθ' εξης επαναλαμβανει τα
περι των επτα αρχον των δαιμονων, μηδαμως μεν υπο Χριστιανων ονομαζομενων
οιμαι δ' υπο Ὀφιανων παραλαμβανομενων. Και ευρομεν γε εν ωι και ημεις δι'
εκεινους εκτησαμεθα διαγραμματι την ταξιν ομοιως εκκειμενην οις ο Κελσος
εξεθετο. Ὁ μεν ουν Κελσος ελεγε τον πρωτον ιδεαι λεοντος μεμορφωμενον, ουκ
εκθεμενος, τινα αυτον ονομαζουσιν οι αληθως δυσσεβε στατοι· ημεις δε ευρομεν οτι
τον εν ταις ιεραις γραφαις ευφημουμενον αγγελον του δημιουργου, τουτον το
μιαρον εκεινο διαγραμμα ελεγεν ειναι Μιχαηλ τον λεοντοειδη. Παλιν τ' αυ ο μεν
Κελσος εφασκε τον εξης και δευτερον ειναι ταυρον· ο δ' ειχομεν διαγραμμα τον
Σουριηλ ελεγεν ειναι τον ταυροειδη. Ειτα ο μεν Κελσος τριτον αμφιβιον τινα και
φρικωδες επισυριζοντα· το δε διαγραμμα τριτον Ῥαφαηλ ελεγεν ειναι δρακοντοειδη.
Παλιν τε αυ ο μεν Κελσος τον τεταρτον αετου εφασκεν εχειν μορφην· το δε
διαγραμμα Γαβριηλ ελεγεν ειναι τον αετοειδη. Ειθ' ο μεν Κελσος τον πεμπτον
εφασκεν ειναι αρκου προσωπον εχοντα· το δε διαγραμμα τον Θαυθαβαωθ εφασκεν
ειναι τον αρκοειδη. Ειθ' ο μεν Κελσος τον εκτον κυνος προσωπον ελεγεν ιστορεισθαι
εχειν παρ' εκεινοις· το δε διαγραμμα εφασκεν ειναι αυτον Ἐραθαωθ. Ειθ' ο μεν
Κελσος τον εβδομον εφασκεν ονου εχειν προσωπον, και ονομαζεσθαι αυτον Θαφα
βαωθ η Ὀνοηλ· ημεις δ' εν τωι διαγραμματι ευρομεν οτι ουτος καλειται Ὀνοηλ η
Θαρθαραωθ, ονοειδης τις τυγχανων. Ἔδοξε δε και ημιν ακριβως εκθεσθαι τα
τοιαυτα, ινα μη δοκωμεν αγνοειν α Κελσος επηγγελλετο ειδεναι· αλλα και
παραστησωμεν ακριβεστερον εκεινου αυτα εγνωκοτες οι Χριστιανοι, ως ου
Χριστιανων λογους αλλα παντηι αλλοτριων σωτηριας και ουδαμως επιγραφομενων
Ἰησουν η σωτηρα η θεον η διδασκαλον η υιον θεου. 6.31 Ει δε τις βουλεται και τα
πλασματα των γοητων εκεινων μαθειν, δι' ων εβουληθησαν μεν υπαγειν ανθρωπους
εαυτων τηι διδασκαλιαι ως απορρητα τινα εχοντες ου πανυ δ' εδυνηθησαν, ακουετω ο
διδασκονται λεγειν μετα το διελθειν ον ονομαζουσι "φραγμον κακιας", πυλας
αρχοντων αιωνι δεδεμενας· "Βασιλεα μονοτροπον, δεσμον αβλεψιας, ληθην
192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απερισκεπτον ασπαζομαι, πρωτην δυναμιν, πνευματι προνοιας και σοφιαι
τηρουμενην· ενθεν ειλικρινης πεμπομαι, φωτος ηδη μερος υιου και πατρος· η χαρις
συνεστω μοι, ναι πατερ, συνεστω." Και φασι της ογδοαδος τας αρχας εντευθεν ειναι.
Ειθ' εξης διδασκονται λεγειν διερχομενοι ον φασιν Ἰαλδαβαωθ· "Συ δε μετα
πεποιθησεως πρωτε και εβδομε γεγονως κρατειν Ἰαλδαβαωθ, αρχων λογος υπαρχων
νοος ειλικρινους, εργον τελειον υιωι και πατρι, χαρακτηρι τυπου ζωης συμβολον
επιφερων, ην εκλεισας αιωνι σωι πυλην κοσμωι ανοιξας, παροδευω την σην
ελευθερος παλιν εξουσιαν· η χαρις συνεστω μοι, ναι πατερ, συνεστω." Φασι δε τωι
λεοντοειδει αρχοντι συμπαθειν αστρον τον Φαινοντα. Ειτα οιονται τον διελθοντα
τον Ἰαλδαβαωθ και φθασαντα επι τον Ἰα δειν λεγειν· "Συ δε κρυπτομενων
μυστηριων υιου και πατρος αρχων νυκτοφαης δευτερε Ἰαω και πρωτε δεσποτα
θανατου, μερος αθωου, φερων ηδη τον ιδιον υπηκοον νουν συμβολον, παροδευειν
σην ετοιμος αρχην· κατισχυσας τον απο σου γενομενον λογωι ζωντι· η χαρις
συνεστω, πατερ, συνεστω." Ειθ' εξης τον Σαβαωθ, προς ον οιονται λεξειν· "Πεμπτης
εξουσιας αρχων, δυναστα Σαβαωθ, προηγορε νομου της σης κτισεως χαριτι
λυομενης, πενταδι δυνατωτεραι, παρες με, συμβολον ορων σης τεχνης ανεπιληπτον,
εικονι τυπου τετηρημενον, πενταδι λυθεν σωμα· η χαρις συνεστω μοι, πατερ,
συνεστω." Ἑξης δε αυτωι τον Ἀσταφαιον, ωι πιστευουσι τοιαυτα ερειν· "Τριτης αρχων
πυλης Ἀσταφαιε, επισκοπε πρωτης υδατος αρχης, ενα βλεπων μυστην παρες με
παρθενου πνευματι κεκαθαρμενον, ορων ουσιαν κοσμου· η χαρις συνεστω μοι,
πατερ, συνεστω." Μετα δ' αυτον τον Αιλωαιον, ωι τοιαυτα λεγειν οιονται· "∆ευτερας
αρχων πυλης Αιλωαιε, παρες με της σης μητρος φεροντα σοι συμβολον, χαριν
κρυπτομενην δυναμεσιν εξουσιων· η χαρις συνεστω μοι, πατερ, συνεστω."
Τελευταιον δε τον Ὡραιον ονομαζουσι και προς αυτον λεγειν οιονται· "Ὑπερβας
φραγμον πυρος αφοβως, πρωτης λαχων αρχην πυλης Ὡραιε, παρες με, σης ορων
δυναμεως συμβολον καταλυθεν τυπωι ζωης ξυλου, εικονι καθ' ομοιωσιν ληφθεν
αθωου· η χαρις συνεστω μοι, πατερ, συνεστω." 6.32 Ἐπι ταυτα δε ημας η Κελσου
νομιζομενη μεν πολυμα θεια, μαλλον δ' ουσα περιεργια και φλυαρια, προεκαλεσατο
βουλομενους παραστησαι τωι εντυχοντι τηι εκεινου γραφηι και τοις ημιν προς αυτην
γεγραμμενοις οτι ουκ εστιν απορια ημιν των Κελσου μαθηματων, εφ' οις
καταψευδεται Χριστιανων, ουτε φρονουντων ουτ' ειδοτων τα τοιαυτα, ει και ημεις
εβουληθημεν και ταυτα γνωναι και εκθεσθαι· ινα μη τηι επαγγελιαι του ειδεναι τι
πλειον ημων οι γοητες εξαπατωσι τους υπο της των ονοματων φαντασιας συναρπα
ζομενους. Ἐδυναμην δε και αλλα πλειονα παραθεμενος παραστησαι οτι ισμεν μεν τα
των απατεωνων, αρνουμεθα δε αυτα ως αλλοτρια και ασεβη και ου συνυπαρχοντα
τοις μεχρι θανατου υφ' ημων ομολογουμενοις αληθως Χριστιανων λογοις. Χρη
μεντοι ειδεναι οτι οι ταυτα συνταξαμενοι, ουτε τα μαγειας νοησαντες ουτε τα των
θειων γραφων διακριναντες, παντ' εφυραν· απο μεν μαγειας τον Ἰαλδαβαωθ
<λαβοντες> και τον Ἀσταφαιον και τον Ὡραιον, απο δε των εβραικων γραφων τον
Ἰαω η Ἰα παρ' Ἑβραιοις ονομαζομενον και τον Σαβαωθ και τον Ἀδωναιον και τον
Ἐλωαιον. Τα δε αποτων γραφων ληφθεντα ονοματα επωνυμα εστι του αυτου και
ενος θεου· οπερ μη συνεντες οι εχθροι θεωι, ως και αυτοι ομολογουσιν, ωιηθησαν
αλλον μεν ειναι τον Ἰαω ετερον δε τον Σαβαωθ και τριτον παρα τουτον τον
Ἀδωναιον, ον λεγουσιν αι γραφαι Ἀδωναΐ, και αλλον τον Ἐλωαιον, ον οι προφηται
ονομαζουσιν εβραιστι Ἐλωαΐ. 6.33 Ειθ' εξης αλλους μυθους ο Κελσος εκτιθεται, ως
τινων εις τας αρχοντικας μορφας επανερχομενων, ωστε τινας μεν γινεσθαι λεοντας
αλλους δε ταυρους και αλλους δρακοντας η αετους η αρκους η κυνας. Ευρομεν δε εν
ωι ειχομεν διαγραμματι και ο ωνομασε Κελσος τετραγωνον σχημα και το επι των του
παραδεισου πυλων λεγομενον υπο των αθλιων εκεινων. Ἐζωγραφειτο δε ως
193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαμετρος κυκλου τινος πυροειδους η φλογινη ρομφαια ως δορυφο ρουμενη τωι τε
της γνωσεως ξυλωι και της ζωης. Ὁ μεν ουν Κελσος ουκ ηθελησε τας δημηγοριας η
ουκ εδυνηθη εκθεσθαι, ας καθ' εκαστην πυλην κατα τους των ασεβων μυθους
ερουσιν οι διιοντες αυτας· ημεις δε και τουτο πεποιηκαμεν, ινα το της ατελεστου
τελετης περας δειξωμεν τωι Κελσωι και τοις εντυγχανουσι τηι γραφηι εγνωκεναι ως
αλλοτριον της Χριστιανων περι το θειον ευσεβειας. 6.34 Μετα δε το εκθεσθαι τα
προειρημενα και τα αναλογον αυτοις, ατινα ημεις προσεθηκαμεν, τοιαυτα φησιν ο
Κελσος· Οι δ' ετι προστιθεασιν αλλα επ' αλλοις, προφητων λογους και κυκλους επι
κυκλοις και απορροιας εκκλησιας επιγειου και περιτομης και Προυνικου τινος
ρεουσαν δυναμιν παρθενου και ψυχην ζωσαν και σφαζομενον ουρανον, ινα ζησηι,
και γην σφαζομενην μαχαιραι και πολλους σφαζομενους, ινα ζησωσι, και παυομενον
εν κοσμωι θανατον, οταν αποθανηι η του κοσμου αμαρτια, και καθοδον αυθις στενην
και αυτομα τως ανοιγομενας πυλας· πανταχου δε εκει το της ζωης ξυλον και
αναστασιν σαρκος απο ξυλου, διοτι οιμαι ο διδασκαλος αυτων σταυρωι ενηλωθη και
ην τεκτων την τεχνην. Ὡς ει ετυχεν εκεινος απο κρημνου ερριμμενος η εις
βαραθρον εωσμενος η αγχονηι πεπνιγμενος η σκυτοτομος η λιθοξοος η σιδηρευς, ην
αν υπερ τους ουρανους κρημνος ζωης η βαραθρον αναστασεως η σχοινιον
αθανασιας η λιθος μακαριος η σιδηρος αγαπης η σκυτος αγιον. Ἢ τις γραυς, επι τωι
βαυκαλησαι παιδιον <μεθυουσα> μυθον επαιδουσα, τοιαυτα ψιθυριζειν ουκ αν
ηισχυνθη; Ἐν τουτοις δε δοκει μοι φυρειν τα παρακουσματα ο Κελσος. Εικος γαρ οτι,
ει τι ηκουσεν οιασδηποτουν αιρεσεως λεξειδιον, μη τρανωσας αυτο καν κατα το
βουλημα εκεινης αλλα τα ρηματια συμφορησας, επεδεικνυτο εν τοις μηδεν
επισταμενοις μητε των ημετερων μητε των εν ταις αιρεσεσιν ως αρα παντα τα
Χριστιανων γινωσκοι. Τουτο δε δηλον ποιει και η προκειμενη λεξις. 6.35 Το μεν γαρ
χρησθαι προφητων λογοις ημων εστι, των παρισταντων Ἰησουν ειναι τον
προκεκηρυγμενον υπ' αυτων Χριστον και αποδεικνυντων εκ των προφητικων τα εν
τοις ευαγγελιοις περι του Ἰησου πληρωθεντα. Το δε κυκλους επι κυκλοις λεγειν
ταχα μεν και της προειρημενης εστιν αιρεσεως, κυκλωι περιλαμβανουσης ενι, ην
φασιν ειναι την των ολων ψυχην και Λευιαθαν, τους επτα των αρχοντικων
κυκλους, ταχα δε και απο του Ἐκκλησιαστου εστι παρα κουσμα λεγοντος· "Κυκλοι
κυκλων πορευεται το πνευμα, και επι κυκλους αυτου επιστρεφει το πνευμα." Το δ'
απορροιας εκκλησιας επιγειου και περιτομης ταχα εληφθη απο του υπο τινων
λεγεσθαι εκκλησιας τινος επου ρανιου και κρειττονος αιωνος απορροιαν ειναι την
επι γης εκκλησιαν, και περιτομης τινος εν καθαρσιωι τινι εκει γεγενημενης
συμβολον ειναι την εν τωι νομωι γεγραμμενην. Προυνικον δε τινα σοφιαν οι απο
Ουαλεντινου ονομαζουσι κατα την πεπλανημενην εαυτων σοφιαν, ης συμβολον
ειναι βουλονται και δωδεκα ετεσιν αιμορροουσαν· ην παρακουσας ο αμα παντα
φυρων τα Ἑλληνων και βαρβαρων και των εν ταις αιρεσεσιν ειπε το· Προυνικου
τινος δυναμιν ρεουσαν παρθενου. Ψυχη δε ζωσα ταχα μεν εν απορρητοις λελεκται
παρα τισι των απο Ουαλεντινου εις τον υπ' αυτων ονομαζομενον "ψυχικον
δημιουργον", ταχα δε και προς αντιδιαστολην ψυχης νεκρας η ζωσα ψυχη ουκ
αγεννως παρα τισι λελεκται η του σωιζομενου. Σφαζομενον δ' ουκ οιδα ουρανον
λελεγμενον η γην σφαζομενην μαχαιραι και πολλους σφαζομενους, ινα ζησωσι, και
ουκ απεικος εστιν αφ' εαυτου ταυτα κεκομικεναι τον Κελσον. 6.36 Παυομενον δε εν
κοσμωι θανατον, οταν αποθανηι η του κοσμου αμαρτια, λεγοιμεν αν ημεις το παρα τωι
αποστολωι μυστικον διηγουμενοι ουτως εχον· οταν δε "παντας τους εχθρους"
υποταξηι "υπο τους ποδας αυτου", τοτε "εσχατος εχθρος καταργειται ο θανατος"·
λελεκται δε και· "Ὅταν το φθαρτον τουτο ενδυσηται αφθαρσιαν", "τοτε γενησεται ο
λογος ο γεγραμμενος· κατεποθη ο θανατος εις νικος". Καθοδον δε αυθις στενην ταχα
194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οι την μετενσω ματωσιν εισαγοντες φησουσιν. Αυτοματως δε ανοιγομενας πυλας
λελεχθαι ουκ απιθανον εστιν υπο τινων αινισσομενων και διηγουμενων το
"Ἀνοιξατε μοι πυλας δικαιοσυνης, ιν' εισελ θων εν αυταις εξομολογησωμαι τωι
κυριωι· αυτη η πυλη του κυριου, δικαιοι εισελευσονται εν αυτηι". Και παλιν εν ενατωι
ψαλμωι λεγεται· "Ὁ υψων με εκ των πυλων του θανατου, οπως αν εξαγγειλω πασας
τας αινεσεις σου εν ταις πυλαις της θυγατρος Σιων." Πυλας δε "θανατου" τας επι την
απωλειαν φερουσας αμαρτιας φησιν ειναι ο λογος, ωσπερ και "πυλας Σιων" εκ του
εναντιου τας καλας πραξεις· ουτω δε και "πυλας δικαιοσυνης", οπερ ισον εστι τωι
"τας πυλας της αρετης"· αυται δε εξ ετοιμου ανοιγονται τωι μεταδιωκοντι τας κατ'
αρετην πραξεις. Περι δε του της ζωης ξυλου ευκαιροτερον τις διηγησεται ερμηνευων
τα περι τον εν τηι Γενεσει αναγεγραμμενον παραδεισον του θεου φυτευομενον υπ'
αυτου. Πολλακις μεν ουν εχλευασεν ο Κελσος ην ουκ ενοησεν αναστασιν· νυν δ' ουκ
αρκεσθεις τοις ειρημενοις φησι λεγεσθαι αναστασιν σαρκος απο ξυλου, παρακουσας
οιμαι του συμβολικως ειρημενου, οτι δια ξυλου θανατος και δια ξυλου ζωη, θανατος
μεν κατα τον Ἀδαμ ζωη δε κατα τον Χριστον. Ειτα παιζων τα περι του ξυλου απο δυο
τοπων αυτο χλευαζει λεγων δια τουτο αυτο παραλαμβανεσθαι, ητοι επει σταυρωι
ενηλωθη ο διδασκαλος ημων η επει τεκτων ην την τεχνην, ουχ ορων οτι το ξυλον
της ζωης εν τοις Μωυσεως αναγεγραπται γραμμασιν, αλλα και ου βλεπων οτι
ουδαμου των εν ταις εκκλησιαις φερομενων ευαγγελιων "τεκτων" αυτος ο Ἰησους
αναγεγραπται. 6.37 Οιεται δε και τροπολογουντας ημας περι του σταυρου
αναπεπλακεναι το ξυλον της ζωης και ακολουθως εαυτου τωι περι τουτου σφαλματι
φησιν οτι, ειπερ ετυχεν εκεινος κατα κρημνου ερριμμενος η εις βαραθρον εωσμενος
η αγχονηι πεπνιγμενος, ην αν υπερ τους ουρανους αναπεπλασμενος κρημνος ζωης η
βαραθρον αναστασεως η σχοινιον αθανασιας. Παλιν τε αυ φησιν οτι, ειπερ δια το
τεκτονα αυτον γεγονεναι αναπεπλασται το ξυλον της ζωης, ηκολουθησεν αν, ει μεν
σκυτοτομος ην, λεγεσθαι τινα περι σκυτους αγιου, ει δε λιθοξοος, περι λιθου
μακαριου, ει δε σιδηρευς, περι σιδηρου αγαπης. Τις ουν ουχ οραι αυτοθεν το ευτελες
αυτου της κατηγοριας, διαλοιδορουμενου ανθρωπους, ους επηγγειλατο επιστρεφειν
ως απατωμενους; Ἑξης δε τουτοις λεγει αρμοζοντα μεν τοις αναπλασασι τους τε
λεοντοειδεις και ονοκεφαλους και δρακοντοειδεις αρχοντας, και ει τις εκεινοις
παραπλησιως εμυθολογησεν, ου μην και τοις απο της εκκλησιας. Ἀληθως γαρ και
γραυς επι τωι βαυκαλησαι παιδιον μεθυουσα μυθον επαιδειν τοιουτον και ψιθυριζειν
τωι παιδιωι επηισχυνθη, οποιον οι τους ονοκε φαλους αναπλασαντες και τας καθ'
εκαστην πυλην ωσπερει δημηγοριας. Τα δε των απο της εκκλησιας ο Κελσος ουκ
επισταται, απερ πανυ ολιγοι ησκηκασι συνιεναι, οι παντα τον βιον εαυτων
αναθεντες κατα την Ἰησου εντολην τωι ερευναν "τας γραφας" και μαλλον των
φιλοσοφησαντων Ἑλληνων περι τινος νομιζομενης επιστημης αναληψιν
κεκμηκοτες περι την εξετασιν του βουληματος των ιερων γραμματων. 6.38 Ουκ
αρκεσθεις δ' ο γενναδας τοις απο του διαγραμ ματος εβουληθη υπερ του αυξησαι τας
καθ' ημων κατηγοριας, των μηδεν εχοντων κοινον προς εκεινο, δια μεσου αλλ' αττα
ειπειν, επαναλαβων τα εκεινων ωσπερει ημετερων. Φησι γαρ· Θαυμα δ' αυτων ουχ
ηκιστα εκεινο· εξηγουνται γαρ τινα μεταξυ των υπερουρανιων ανωτερω κυκλων
επιγεγραμ μενα, αλλα τε και δυο αττα, μειζον τε και μικροτερον υιου και πατρος.
Ευρομεν δ' ημεις εν τουτωι τωι διαγραμματι τον μειζονα κυκλον και τον μικροτερον,
ων επι της διαμετρου επεγεγραπτο "πατηρ και υιος", και μεταξυ του μειζονος, εν ωι ο
μικροτερος ην, και αλλου συγκειμενου εκ δυο κυκλων, του μεν εξωτερου ξανθου
του δε ενδοτερω κυανου, το επιγεγραμμενον διαφραγμα πελεκοειδει σχηματι, και
ανω τερω μεν αυτου κυκλον βραχυν εχομενον του μειζονος των προτερων,
εγγεγραμμενον εχοντα "αγαπην", κατωτερω δε εχομενον του κυκλου γεγραμμενον
195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχοντα "ζωην"· τωι δε δευτερωι κυκλωι ενεγεγραπτο, περιπεπλεγμενωι και εμπεριει
ληφοτι αλλους δυο κυκλους και αλλο σχημα ρομβοειδες, "σοφιας προνοια", και
ενδον μεν της κοινης αυτων τομης "σοφιας φυσις", ανωτερω δε της κοινης αυτων
τομης κυκλος ην, εν ωι επεγεγραπτο "γνωσις", κατωτερω δε αλλος, εν ωι
επεγεγραπτο "συνεσις". Και ταυτα δε παρειληφαμεν εις τον κατα Κελσου λογον, ινα
παραστησωμεν τοις εντυγχανουσι τρανοτερον εκεινου εγνωκεναι και ουκ εκ
παρακουσματων τα και υφ' ημων κατηγορουμενα. Ει δε και υπισχνουνται οι επι τοις
τοιου τοις σεμνυνομενοι μαγικην τινα γοητειαν, και τουτ' εστιν αυτοις το της
σοφιας κεφαλαιον, ημεις μεν ου διαβεβαιου μεθα, ουδε γαρ ιστορησαμεν το
τοιουτον· Κελσος δ' αν ειδειη, ο πολλακις ηδη αλους ψευδομαρτυριων και αλογων
κατηγοριων, ποτερον και εν τουτοις ψευδεται, η τι παρα τινων ξενων και
αλλοτριων της πιστεως τοιουτον καταλαβων εξεθετο εν τωι εαυτου συγγραμματι.
6.39 Ειτα προς τους χρωμενους, ως φησι, μαγειαι τινι και γοητειαι και καλουντας
ονοματα βαρβαρικα δαιμονων τινων τοιαυτα, οτι ομοιον ουτοι πραττουσι τοις επι
τοις αυτοις υποκειμενοις τερατευομενοις προς τους μη ειδοτας αλλα μεν αυτων
ειναι τα ονοματα παρ' Ἕλλησιν αλλα δε παρα Σκυθαις. Ειτ' εκτιθεται απο Ἡροδοτου
λαβων ως τον μεν Ἀπολλωνα Γογγοσυρον καλουσι Σκυθαι, τον δε Ποσειδωνα
Θαγιμασαδα, την δ' Ἀφροδιτην Ἀργιμπασαν, Ἑστιαν δε Ταβιτι. Ἐξετασει δε ο
δυναμενος, μη πηι και περι τουτων συν Ἡροδοτωι ο Κελσος ψευδεται, ατε μη
επισταμενων Σκυθων τα αυτα Ἕλλησιν υποκειμενα περι των νομιζομενων θεων.
Ποια γαρ πιθανοτης τον Ἀπολλωνα Γογγοσυρον παρα Σκυθαις καλεισθαι; Ου γαρ
ηγουμαι οτι μεταλαμβανομενος εις ελλαδα φωνην ο Γογγοσυρος την ετυμολογιαν
παριστησι του Ἀπολλωνος, η ο Ἀπολλων εις την Σκυθων διαλεκτον τον Γογγοσυρον
σημαινει. Ουτω δε ουδε περι των λοιπων ταυτον τις ερει· απ' αλλων γαρ ορμωμενοι
Ἕλληνες πραγμα των και ετυμολογιων ουτως ωνομασαν τους παρ' εαυτοις
νομιζομενους θεους, απ' αλλων δε Σκυθαι, ουτω δε και απ' αλλων μεν Περσαι απ'
αλλων δε Ἰνδοι η Αιθιοπες η Λιβυες, η οπως φιλον εκαστοις ονομαζειν, μη μεινασιν
επι της πρωτης και καθαρας εννοιας του των ολων δημιουργου. Αυταρκως δ' ημιν
ειρηται και εν τοις προ τουτων, βουλο μενοις παραστησαι μη ταυτον ειναι Σαβαωθ η
∆ια, οτε και περι των διαλεκτων τι απο των θειων παρετιθεμεθα γραμμα των.
Ἑκοντες ουν υπερβαινομεν ταυτα, εν οις επι ταυτολογιαν ημας ο Κελσος καλει. Ειτα
παλιν φυρων τα απο της μαγικης γοητειας και προσαπτων ταχα μεν ουδενι τωι μη
ειναι τους μαγγανευοντας προφασει της κατα τον χαρακτηρα τουτον θεοσεβειας,
ταχα δε τισι και προς τους ευεξαπατητους χρωμενοις τοιουτοις, ινα δοκοιεν θειαι
δυναμει τι ποιειν, εκτιθεται τινα λεγων· Τι με δει καταριθμειν οσοι καθαρμους
εδιδαξαν η λυτηριους ωιδας η αποπομπιμους φωνας η κτυπους η δαιμονιους
σχηματισμους, εσθητων η αριθμων η λιθων η φυτων η ριζων και ολως παντοδαπων
χρηματων παντοια αλεξιφαρ μακα; Περι ων ουκ απαιτει ημας απολογησασθαι το
ευλογον, ατε ουδε κατα ποσον ενεχομενους τοιαυταις υπονοιαις. 6.40 Μετα ταυτα
παραπλησιον τι ποιειν μοι δοκει τοις δια πολλην την προς Χριστιανους απεχθειαν
διαβεβαιουμενοις προς τους μηδαμως ειδοτας τα Χριστιανων, οτι αρα τηι πειραι
κατειληφασι Χριστιανους εσθιοντας σαρκας παιδιων και μιξεσι ταις προς τας παρ'
αυτοις γυναικας ανεδην χρωμενους. Ὡς γαρ ταυτα λεγομενα ηδη και υπο των
πολλων και παντηι αλλοτριων της καθ' ημας θεοσεβειας καταγινωσκεται ως
κατεψευσμενα Χριστιανων, ουτως ευρε θειη αν και τα τοιαυτα τωι Κελσωι
κατεψευσμενως ειρημενα, εν οις εφησεν εωρακεναι παρα τισι πρεσβυτεροις της
ημετερας δοξης τυγχανουσι βιβλια, βαρβαρα δαιμονων ονοματα εχοντα και
τερατειας· και εφασκε τουτους–τους δηθεν πρεσβυτερους της ημετερας δοξης–ουδεν
μεν χρηστον υπισχνεισθαι παντα δ' επ' ανθρωπων βλαβαις. Και ειθε παντα τα υπο
196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κελσου κατα Χριστιανων λεγομενα τοιαυτα ην, ιν' υπο των πλειστων ελεγχηται,
πειραι καταλα βοντων τα τοιαυτα ειναι ψευδη εκ του και συμβεβιωκεναι Χριστιανων
τοις πλειστοις και μηδεν τοιουτο περι αυτων μηδ' ακηκοεναι. 6.41 Μετα ταυτα
ωσπερει επιλαθομενος οτι κατα Χρισ τιανων αυτωι προκειται γραφειν φησι
∆ιονυσιον τινα μου σικον Αιγυπτιον συγγενομενον αυτωι ειρηκεναι περι των κατα
την μαγειαν οτι προς απαιδευτους μεν αυτη δυναται και προς διαφθαρεντας τα ηθη,
προς δε τους φιλοσοφησαντας ουδεν οια τε εστιν ενεργειν, ατε της υγιεινης διαιτης
προ νοησαμενους. Ει μεν ουν προεκειτο περι μαγειας νυν ημιν διαλαβειν, καν
προσεθηκαμεν οις ανωτερω περι αυτης ειρηκαμεν εις τουτο ολιγα· επει δε τα
επικαιροτερα χρη λεγειν προς το Κελσου συγγραμμα, περι μαγειας φαμεν οτι ο
βουλομενος εξετασαι, ποτερον ποτε και φιλοσοφοι αλωτοι εισιν αυτηι η μη,
αναγνωτω τα γεγραμμενα Μοιραγενει των Ἀπολλωνιου του Τυανεως μαγου και
φιλοσοφου απομνημο νευματων· εν οις ο μη Χριστιανος αλλα φιλοσοφος εφησεν
αλωναι υπο της εν Ἀπολλωνιωι μαγειας ουκ αγεννεις τινας φιλοσοφους ως προς
γοητα αυτον εισελθοντας· εν οις οιμαι και περι Ευφρατου <του> πανυ διηγησατο και
τινος Ἐπικου ρειου. ∆ιαβεβαιουμεθα δε ημεις και τηι πειραι παραλαβοντες οτι οι κατα
χριστιανισμον δια του Ἰησου τον επι πασι θεραπευοντες θεον και βιουντες κατα το
ευαγγελιον αυτου ταις προσταχθεισαις τε ευχαις συνεχεστερον και δεοντως νυκτος
και ημερας χρωμενοι ουτε μαγειαι ουτε δαιμονιοις εισιν αλωτοι. Ἀληθως γαρ
"Παρεμβαλει αγγελος κυριου κυκλωι των φοβουμενων αυτον και ρυσεται αυτους"
απο παντος κακου· και "οι αγγελοι" των εν τηι εκκλησιαι μικρων και τεταγμενοι εις
το προΐστασθαι αυτων "δια παντος" λεγονται βλεπειν "το προσωπον του εν
ουρανοις πατρος", ο τι ποτ' εστι το προσωπον και ο τι ποτ' εστι το βλεπειν. 6.42 Ἑξης
δε τουτοις απο αλλης αρχης ο Κελσος τοιαυτα φησι καθ' ημων· Σφαλλονται δε
ασεβεστατα αττα και περι τηνδε την μεγιστην αγνοιαν, ομοιως απο θειων
αινιγματων πεπλανημενην, ποιουντες τωι θεωι εναντιον τινα, διαβολον τε και
γλωττηι εβραιαι Σαταναν ονομαζοντες τον αυτον. Ἄλλως μεν ουν παντελως θνητα
ταυτα και ουδ' οσια λεγειν, οτι δη ο μεγιστος θεος, βουλομενος τι ανθρωπους
ωφελησαι, τον αντιπρασσοντα εχει και αδυνατει. Ὁ του θεου παις αρα ητταται υπο
του διαβολου, και κολαζομενος υπ' αυτου διδασκει και ημας των υπο τουτωι
κολασεων καταφρονειν, προαγορευων ως αρα ο Σατανας και αυτος ομοιως φανεις
επιδειξεται μεγαλα εργα και θαυμαστα, σφετεριζομενος την του θεου δοξαν· οις ου
χρηναι βουκοληθεντας αποτρεπεσθαι προς εκεινον, αλλα μονωι πιστευειν εαυτωι.
Ταυτα μεν γε εστιν αντικρυς ανθρωπου γοητος, εργολαβουντος και προφυ
λαττομενου τους αντιδοξουντας τε και ανταγειροντας. Ειθ' εξης τουτοις
<εκτιθεσθαι> βουλομενος τα αινιγματα, ων οιεται παρακηκοοτας ημας τα περι του
Σατανα εισαγειν, φησι θειον τινα πολεμον αινιττεσθαι τους παλαιους, Ἡρα κλειτον
μεν λεγοντα ωδε· "Ειδεναι δε χρη τον πολεμον εοντα ξυνον και δικην εριν, και
γινομενα παντα κατ' εριν και χρεων"· Φερεκυδην δε πολλωι αρχαιοτερον γενομενον
Ἡρακλειτου μυθοποιΐαν, στρατειαν στρατειαι παραταττο μενην, και της μεν ηγεμονα
Κρονον διδοναι της ετερας δε Ὀφιονεα, προκλησεις τε και αμιλλας αυτων ιστορειν,
συνθηκας τε αυτοις γινεσθαι, ιν' οποτεροι αυτων εις τον Ὠγηνον εμπεσωσι, τουτους
μεν ειναι νενικημενους, τους δ' εξωσαντας και νικησαντας τουτους εχειν τον
ουρανον. Τουτου δε του βουληματος φησιν εχεσθαι και τα περι τους Τιτανας και
Γιγαντας μυστηρια, θεομαχειν απαγγελλομενους, και τα παρ' Αιγυπτιοις περι
Τυφωνος και Ὥρου και Ὀσιριδος. Ειτ' εκθεμενος τα τοιαυτα και μη
παραμυθησαμενος, τινα τροπον εκεινα μεν λογου εχεται κρειττονος ταυτα δε εστιν
εκεινων παρακουσματα, διαλοιδορειται ημιν λεγων μη ειναι εκεινα ομοια τοις περι
διαβολου δαιμονος η–οπερ φασιν αληθεστερον–ανθρωπου γοητος αντιδοξουντος.
197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ουτω δ' ακουει και Ὁμηρου, ως τα παραπλησια τωι Ἡρακλειτωι και Φερεκυδηι και
τοις τα περι Τιτανας και Γιγαντας μυστηρια εισαγουσιν αινισσομενου εν τουτοις
<τοις> του Ἡφαιστου προς την Ἥραν λογοις, φασκοντος· Ἤδη γαρ <με> και αλλοτ'
αλεξεμεναι μεμαωτα ριψε ποδος τεταγων απο βηλου θεσπεσιοιο, και τοις του ∆ιος
προς την Ἥραν ουτως· Ἦ ου μεμνησ' οτε τ' εκρεμω υψοθεν, εκ δε ποδοιιν ακμονας
ηκα δυω, περι χερσι δε δεσμον ιηλα χρυσεον αρρηκτον; Συ δ' εν αιθερι και νεφεληισιν
εκρεμω· ηλαστεον δε θεοι κατα μακρον Ὄλυμπον, λυσαι δ' ουκ εδυναντο
παρασταδον· ον δε λαβοιμι, ριπτασκον τεταγων απο βηλου, οφρ' αν ικοιτο γην
ολιγηπελεων· και διηγουμενος γε τα ομηρικα επη φησι λογους ειναι του θεου προς
την υλην τους λογους του ∆ιος προς την Ἥραν, τους δε προς την υλην λογους
αινιττεσθαι ως αρα εξ αρχης αυτην πλημμελως εχουσαν διαλαβων αναλογιαις τισι
συνε δησε και εκοσμησεν ο θεος, και οτι τους περι αυτην δαιμονας, οσοι υβρισται,
τουτους απορριπτει κολαζων αυτους τηι δευρο οδωι. Ταυτα δε τα Ὁμηρου επη ουτω
νοησαντα τον Φερεκυδην φησιν ειρηκεναι το· "Κεινης δε της μοιρας ενερθεν εστιν η
ταρταριη μοιρα· φυλασσουσι δ' αυτην θυγατερες Βορεου Ἅρπυιαι τε και Θυελλα,
ενθα Ζευς εκβαλλει θεων οταν τις εξυβρισηι." Των τοιουτων δε φησιν εχεσθαι
νοηματων και τον περικαλλη της Ἀθηνας πεπλον εν τηι πομπηι των Παναθηναιων
υπο παντων θεωρουμενον. ∆ηλουται γαρ, φησιν, απ' αυτου οτι αμητωρ τις και
αχραντος δαιμων επικρατει θρασυνομενων των γηγενων. Ἀποδεξαμενος δε τα
Ἑλληνων πλασματα επιλεγει κατηγορων των ημετερων τοιαυτα, οτι <το> θεου υιον
υπο διαβολου κολαζεσθαι και ημας διδασκει, ως αν υπο του αυτου κολαζομενοι
καρτεροιμεν. Και ταυτα γ' απαντηι καταγελαστα· εχρην γαρ οιμαι κολασαι τον
διαβολον αλλ' ου τοις υπ' αυτου διαβεβλημενοις ανθρωποις απειλειν. 6.43 Ὅρα ουν
ει μη ο εγκαλων ημιν <ως> σφαλλομενοις ασεβεστατα και αποπεπλανημενοις θειων
αινιγματων αυτος σαφως σφαλλεται, μη κατανοησας οτι τα πολλωι ου μονον
Ἡρακλειτου και Φερεκυδου αρχαιοτερα αλλα και Ὁμηρου Μωυσεως γραμματα
εισηγαγε τον περι του πονηρου τουτου και εκπεσοντος των ουρανιων λογον. Ὁ γαρ
"οφις", παρ' ον ο παρα τωι Φερεκυδηι γεγονεν Ὀφιονευς, αιτιος γενομενος του
εκβληθηναι του θειου παραδεισου τον ανθρωπον, τοιαυτα τινα αινισσεται,
επαγγελιαι θεοτητος και μειζονων απατησας το θηλυτερον γενος· ωι
συνηκολουθηκεναι λεγεται και ο ανηρ. Και ο εν τηι Μωυσεως δε Ἐξοδωι ολεθρευτης
τις αλλος ειη η ο του ολεθρου τοις πειθομενοις αυτωι και μη ανθισταμενοις αυτου τηι
κακιαι και μη ανταγωνιζομενοις αιτιος; Ἔτι δε ο εν τωι Λευιτικωι αποπομπαιος, ον η
εβραικη γραφη ωνομασεν Ἀζαζηλ, ουδεις ετερος ην· <ον> αποπεμπεσθαι και
αποτροπιαζεσθαι εδει τον κληρον εχοντα εν ερημωι· παντες γαρ οι της του χειρονος
δια την κακιαν μεριδος εναντιοι οντες τοις απο του κληρου του θεου ερημοι εισι
θεου. Ἀλλα και οι εν τοις Κριταις υιοι Βελιαρ τινος αλλου η τουτου λεγονται ειναι
υιοι δια την πονηριαν; Σαφως δε παρα ταυτα παντα εν τωι αρχαιοτερωι και Μωυσεως
αυτου Ἰωβ "ο διαβολος" αναγεγραπται παριστασθαι τωι θεωι και αιτειν την κατα του
Ἰωβ εξουσιαν, ιν' αυτον περιβαληι περιστασεσι βαρυταταις, πρωτηι μεν τηι κατα
παντων των υπαρχοντων αυτωι και των τεκνων αυτου απωλειαι, δευτεραι δε κατα το
περιβαλειν αυτον αγριωι ελεφαντι, τωι ουτω καλουμενωι νοσηματι, παν το σωμα του
Ἰωβ. Ἐω γαρ τα απο των ευαγγελιων περι του πειραζοντος τον σωτηρα διαβολου,
ινα μη δοξω απο νεωτερων γραφων φερειν τα περι του ζητουμενου προς τον
Κελσον. Και εν τοις τελευταιοις δε του Ἰωβ, εν οις ο κυριος δια λαιλαπος και
νεφελων ειπε τωι Ἰωβ τα αναγεγραμμενα εν τηι ομωνυμωι βιβλωι αυτου, ουκ ολιγα
εστι περι δρακοντος ειρημενα λαβειν. Ουπω λεγω και τα απο του Ἰεζεκιηλ ως περι
"Φαραω" η "Ναβουχοδονοσορ" η αρχοντος "Τυρου", η τα απο του Ἡσαΐου, εν οις
θρηνειται ο βασιλευς Βαβυλωνος· αφ' ων ουκ ολιγα τις αν μανθανοι περι της κακιας,
198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιαν εσχεν αρχην και γενεσιν, και οτι απο τινων πτερορρυησαντων και
κατακολουθησαντων τωι πρωτωι πτερορρυησαντι υπεστη η κακια. 6.44 Ου γαρ οιον τ'
ην ομοιως ειναι τωι ουσιωδως αγαθωι αγαθον το κατα συμβεβηκος και εξ
επιγενηματος αγαθον· οπερ τωι μεν, ιν' ουτως ονομασω, τον ζωντα αρτον αναλαμ
βανοντι εις την τηρησιν εαυτου ουκ αν ποτε αποσυμβαιηι. Ει δε τινι αποσυμβαινει,
παρα την αιτιαν εκεινου αποσυμ βαινει, ραιθυμησαντος περι το μεταλαμβανειν του
ζωντος αρτου και του αληθινου ποτου· αφ' ων τρεφομενον και αρδομενον
επισκευαζεται το πτερον και κατα τον σοφωτατον Σολομωντα, ειποντα περι του κατ'
αληθειαν πλουσιου οτι "Κατεσκευασεν γαρ αυτωι πτερυγας ωσπερ αετος, και
επιστρεφει εις τον οικον του προεστηκοτος εαυτου". Ἐχρην γαρ τον επισταμενον
συγχρησθαι θεον εις δεον και τοις απο κακιας υποστασιν καταταξαι που του παντος
τους ουτωσι κακους και γυμνασιον το υπερ αρετης ποιησαι εκκεισθαι τοις
βουλομενοις "νομιμως" αθλειν υπερ του αυτην αναλαβειν· ιν' ως χρυσος εν πυρι τηι
τωνδε κακιαι βασανισθεντες και παντα πραξαντες, ινα μηδεν κιβδηλον προωνται επι
την λογικην εαυτων φυσιν, αξιοι φανεντες της εις τα θεια αναβασεως ανιμηθωσιν
υπο του λογου επι την ανωτατω παντων μακαριοτητα και, ιν' ουτως ονομασω,
ακρωρειαν των αγαθων. Ὁ δ' Ἑβραιων διαλεκτωι Σαταν και ελληνικωτερον υπο
τινων ονομασθεις Σατανας μεταλαμβανομενος εις ελλαδα φωνην εστιν
αντικειμενος. Πας δε ο την κακιαν ελομενος και τον κατ' αυτην βιον ως τα εναντια
πραττων τηι αρετηι σατανας εστι, τουτεστιν αντικειμενος τωι υιωι του θεου, οντι
δικαιοσυνηι και αληθειαι και σοφιαι. Κυριωτερον δε αντικει μενος εστιν ο πρωτος
παντων ειρηνευοντων και μακαριως διαγοντων πτερορρυησας και εκπεσων της
μακαριοτητος· ος κατα τον Ἰεζεκιηλ περιεπατησεν "αμωμος" εν πασαις ταις οδοις
αυτου, εως ευρεθηι ανομια εν αυτωι, και ων "αποσφραγισμα ομοιωσεως και στεφανος
καλλους" εν τωι παραδεισωι του θεου οιονει κορεσθεις των αγαθων εν απωλειαι
εγενετο κατα τον ειποντα μυστικως προς αυτον λογον· "Ἀπωλεια εγενου και ουχ
υπαρξεις εις τον αιωνα." Ταυτα μεν ουν ολιγα αποτετολμημενως και παρακεκιν
δυνευμενως τηιδε τηι γραφηι πιστευσαντες εξεθεμεθα ταχα ουδεν· ει δε τις σχολασας
τηι βασανωι των ιερων γραμματων πανταχοθεν σωματοποιησαι τον περι της κακιας
λογον, και ως υπεστη πρωτον και τινα τροπον καταλυεται, ιδοι αν οτι ουδ' οναρ
εφαντασθη το Μωυσεως και των προφητων περι του Σατανα βουλημα ουτε Κελσος
ουτε τις των υπο τουτου του πονηρου δαιμονος καθελκομενων και κατασπωμενων
απο θεου και της περι αυτου ορθης εννοιας και απο του λογου αυτου την ψυχην. 6.45
Ἐπει δε και τα περι του καλουμενου Ἀντιχριστου παραρριπτει ο Κελσος, ουτε τα εν
τωι ∆ανιηλ ουτε τα παρα τωι Παυλωι αναγνους περι αυτου ειρημενα ουτε τα εν τοις
ευαγγελιοις υπο του σωτηρος προφητευθεντα περι της παρουσιας αυτου, ολιγα και
περι τουτου λεκτεον, οτι "ωσπερ ουχ ομοια προσωπα προσωποις, ουτως ουδε αι
καρδιαι ομοιαι ταις καρδιαις των ανθρωπων". ∆ηλον οτι ειεν αν εν "ταις καρδιαις
των ανθρωπων" διαφοραι και των προς το καλον νενευκοτων, ουκ επ' ισης και
παραπλησιως αλληλοις παντων τυπωθεντων και μορφωθεντων προς αυτο, και των
δι' αμελειαν του καλου επι τα εναντια ᾀττοντων· και εν τουτοις γαρ εν οις μεν εστι
σφοδρα κεχυμενη η κακια εν οις δ' επ' ελαττον· τι ουν ατοπον δυο, ιν' ουτως
ονομασω, ακροτητας, την μεν του καλου την δε του εναντιου, εν ανθρωποις
γινεσθαι, ωστε την μεν του καλου ακροτητα ειναι εν τωι κατα τον Ἰησουν νοουμενωι
ανθρωπωι, αφ' ου η τοσαυτη ερρευσε τωι γενει των ανθρωπων επιστροφη και
θεραπεια και βελτιωσις, την δε του εναντιου εν τωι κατα τον ονομαζομενον
Ἀντιχριστον; Παντα δε τηι εαυτου προγνωσει εκπεριλαβων ο θεος και ιδων τα περι
αμφοτερων τουτων εβουληθη περι τουτων γνωρισαι δια των προφητων τοις
ανθρωποις, ινα οι συνιεντες των λογων αυτων οικειωθωσι μεν τωι κρειττονι,
199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυλαξωνται δε απο του εναντιου. Ἐχρην δε τον μεν ετερον των ακρων και
βελτιστον υιον αναγορευεσθαι του θεου δια την υπεροχην, τον δε τουτωι κατα
διαμετρον εναντιον υιον του πονηρου δαιμονος και Σατανα και διαβολου. Ειτ' επει
τοτε μαλιστα το φαυλον εν τηι χυσει της κακιας και τηι ακροτητι αυτης ειναι
χαρακτηριζεται, οτε υποκρινεται το κρειττον, δια τουτο περι τον χειρονα γινεται εκ
συνεργιας της του πατρος αυτου διαβολου σημεια και τερατα και δυναμεις ψευδους.
Ὑπερ γαρ τας εις τους γοητας γινομενας απο δαιμονων συνεργιας προς τα
φαυλοτατα των ανθρωπους απατωντων γινεται συνεργια απ' αυτου του διαβολου
επι απατηι του γενους των ανθρωπων. 6.46 Λεγει δε ο Παυλος περι τουτου του
καλουμενου Ἀντιχριστου διδασκων και παριστας μετα τινος επικρυψεως, τινα
τροπον επιδημησει και ποτε τωι γενει των ανθρωπων και δια τι· και ορα ει μη
σεμνοτατα περι τουτων ο Παυλος εκτιθεται και ουκ αξιως χλευης τινος καν
ελαχιστης· λεγει δε ουτως· "Ἐρωτωμεν δε υμας, αδελφοι, υπερ της παρουσιας του
κυριου ημων Ἰησου Χριστου και ημων επισυναγωγης επ' αυτον, εις το μη
σαλευθηναι υμας απο του νοος μηδε θροεισθαι, μητε δια πνευματος μητε δια λογου
μητε δια επιστολης ως δι' ημων, ως οτι ενεστηκεν η ημερα του κυριου. Μη τις υμας
εξαπατησηι κατα μηδενα τροπον, οτι, εαν μη ελθηι η αποστασια πρωτον και
αποκαλυφθηι ο ανθρωπος της αμαρτιας, ο υιος της απωλειας, ο αντικειμενος και
υπεραιρομενος επι παντα λεγομενον θεον η σεβασμα, ωστε αυτον εις τον ναον του
θεου καθισαι, αποδεικνυντα εαυτον οτι εστι θεος. Ου μνημονευετε οτι ετι ων προς
υμας ταυτ' ελεγον υμιν; Και νυν το κατεχον οιδατε, εις το αποκαλυφθηναι αυτον εν
τωι αυτου καιρωι· το γαρ μυστηριον ηδη ενεργειται της ανομιας, μονον ο κατεχων
αρτι, εως εκ μεσου γενηται· και τοτε αποκαλυφθησεται ο ανομος, ον ο κυριος Ἰησους
αναλοι τωι πνευματι του στοματος αυτου και καταργησει τηι επιφανειαι της
παρουσιας αυτου, ου εστιν η παρουσια κατ' ενεργειαν του Σατανα εν πασηι δυναμει
και σημειοις και τερασι ψευδους και εν πασηι απατηι αδικιας τοις απολλυμενοις, ανθ'
ων την αγαπην της αληθειας ουκ εδεξαντο εις το σωθηναι αυτους. Και δια τουτο
πεμπει αυτοις ο θεος ενεργειαν πλανης εις το πιστευσαι αυτους τωι ψευδει, ινα
κριθωσιν απαντες οι μη πιστευσαντες τηι αληθειαι αλλ' ευδοκησαντες εν τηι αδικιαι."
Ἕκαστον δε τουτων σαφηνισαι ου τηι παρουσηι αρμοζει πραγματειαι. Ἡ περι αυτου δε
προφητεια εν τωι ∆ανιηλ λελεκται, δυναμενη τον φρονιμως και ευγνωμονως αναγι
νωσκοντα επιστρεψαι επι το θαυμασαι τους λογους ως αληθως ενθεους και
προφητικους, εν οις λελεκται τα περι των μελλουσων βασιλειων, αρξαμενα απο των
χρονων ∆ανιηλ μεχρι της φθορας του κοσμου. Ἐνεσται δε τωι βουλομενωι εντυχειν
αυτηι· πλην τα περι του Ἀντιχριστου ορα ει μη τοιαυτα εστι· "Και επ' εσχατωι της
βασιλειας αυτων, πληρουμενων των αμαρτιων αυτων, αναστησεται βασιλευς
αναιδης προσωπωι και συνιων προβληματα· και κραταια η ισχυς αυτου, και
θαυμαστα διαφθερει και κατευ θυνει και ποιησει και διαφθερει ισχυρους και λαον
αγιον. Και ο ζυγος του κλοιου αυτου κατευθυνει· δολος εν τηι χειρι αυτου, και εν
καρδιαι αυτου μεγαλυνθησεται, και δολωι διαφθερει πολλους, και επι απωλειας
πολλων στησεται, και ως ωα χειρι συντριψει." Ὅπερ δε παρα τωι Παυλωι λελεκται εν
ηι εξεθεμην αυτου λεξει, φασκουσηι· "Ὥστε αυτον εις τον ναον του θεου καθισαι,
αποδεικνυντα εαυτον οτι εστι θεος", τουτο και εν τωι ∆ανιηλ τουτον ειρηται τον
τροπον· "Και επι το ιερον βδελυγμα των ερημωσεων, και εως συντελειας καιρου
συντελεια δοθησεται επι την ερημωσιν." Τοσαυτα δη απο πλειονων εδοξεν ευλογον
ειναι μοι παραθεσθαι εις το καν επ' ολιγον συνιεναι τον ακροατην περι του
βουληματος των θειων λογων, διδασκοντων τα περι του διαβολου και του
Ἀντιχριστου· οις εις ταυτα αρκεσθεντες ιδωμεν και αλλην του Κελσου λεξιν και προς
αυτην κατα το δυνατον αγωνισωμεθα. 6.47 Ἔλεγε δη μετα τα εκκειμενα τοιαυτα·
200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὁποθεν δε και αυτο τουτο επηλθεν αυτοις θεου υιον καλειν, σημαινω. Ἄνδρες
παλαιοι τονδε τον κοσμον ως εκ θεου γενομενον παιδα τε αυτου και ημιθεον
προσειπον. Πανυ γουν ομοιος ουτος τε κακεινος παις θεου. Ὠηθη δη υιον θεου ημας
λεγειν, παραποιησαντας τα περι του κοσμου ως εκ θεου γενομενου και υιου οντος
αυτου και θεου· ου γαρ εδυνηθη επιστησας τοις χρονοις Μωυσεως και των
προφητων ιδειν οτι καθολου το ειναι τινα υιον θεου προ Ἑλληνων και ων φησιν ο
Κελσος παλαιων ανδρων οι παρ' Ἰουδαιοις προφηται επροφητευσαν. Ἀλλ' ουδ'
εβουληθη το παρα Πλατωνι εν ταις επιστολαις λελεγμενον, ου εν τοις ανωτερω
εμνησθημεν, περι του διακοσμησαντος τοδε το παν ως οντος υιου θεου παραθεσθαι·
ινα μη και αυτος υπο του Πλατωνος, ον πολλακις εσεμνυνεν, αναγκασθηι
παραδεξασθαι οτι ο μεν δημιουργος τουδε του παντος υιος εστι του θεου, ο δε
πρωτος και επι πασι θεος πατηρ εστιν αυτου. Ει δε τωι τηλικουτωι υιωι του θεου
ηνωσθαι φασκοντες τηι ακραι μετοχηι εκεινου την του Ἰησου ψυχην ουκετι χωριζομεν
απ' εκεινου αυτην, ουδεν θαυμαστον. Οιδασι γαρ οι ιεροι των θειων γραμματων
λογοι και αλλα, δυο τηι εαυτων φυσει τυγχανοντα, εις εν αλληλοις ειναι
λελογισμενα και οντα. Οιον περι μεν ανδρος και γυναικος λελεκται· "Ουκετι εισι δυο
αλλα σαρξ μια", περι δε του τελειου και κολλωμενου τωι αληθινωι κυριωι, λογωι και
σοφιαι και αληθειαι, οτι "Ὁ κολλωμενος τωι κυριωι εν πνευμα εστιν". Ει δ' "ο κολλω
μενος τωι κυριωι εν πνευμα εστι", τις μαλλον της Ἰησου ψυχης η καν παραπλησιως
κεκολληται τωι κυριωι, τωι αυτολογωι και αυτοσοφιαι και αυτοαληθειαι και αυτοδικαιο
συνηι; Ὅπερ ει ουτως εχει, ουκ εισι δυο η ψυχη του Ἰησου προς τον "πασης κτισεως"
πρωτοτοκον θεον λογον. 6.48 Ειτα εαν μεν την αυτην αρετην λεγοντες ανθρωπου
και θεου οι απο της Στοας φιλοσοφοι μη ευδαιμονεστερον λεγωσιν ειναι τον επι
πασι θεον του εν ανθρωποις κατ' αυτους σοφου, αλλ' ισην ειναι την αμφοτερων
ευδαιμονιαν, Κελσος ου καταγελαι ουδε χλευαζει το δογμα· εαν δ' ο θειος λογος
φασκηι κολλασθαι υπο της αρετης και ενουσθαι τωι αυτολογωι τον τελειον, ως κατα
τουτο αναβεβηκοτας μη χωριζειν ημας την Ἰησου ψυχην του πρωτοτοκου "πασης
κτισεως", γελαι το λεγεσθαι υιον θεου Ἰησουν, ουχ ορων, τινα εστι τα περι αυτου εν
απορρητωι μυστικως εν ταις θειαις γραφαις λεγομενα. Ἵνα δε προσαγαγωμεν τηι
παραδοχηι του λεγομενου τον βουλομενον ακολουθιαις δογματων επεσθαι και
ωφελεισθαι, λεγομεν οτι σωμα Χριστου φασιν ειναι οι θειοι λογοι υπο του υιου του
θεου ψυχουμενον την πασαν του θεου εκκλησιαν, μελη δε τουτου του σωματος ειναι
ως ολου τουσδε τινας τους πιστευοντας· επειπερ ωσπερ ψυχη ζωιοποιει και κινει το
σωμα ου πεφυκος αφ' εαυτου κινεισθαι ζωτικως, ουτως ο λογος κινων επι τα δεοντα
και ενεργων το ολον σωμα την εκκλησιαν κινει και εκαστον μελος των απο της
εκκλησιας, ουδεν χωρις λογου πραττοντα. Ειπερ ουν τουτο ουκ ευκα ταφρονητον ως
οιμαι εχει ακολουθιαν, τι χαλεπον τηι ακραι και ανυπερβλητωι κοινωνιαι προς τον
αυτολογον την Ἰησου ψυχην και απαξαπλως τον Ἰησουν μη κεχωρισθαι του
μονογενους και πρωτοτοκου "πασης κτισεως" μηδ' ετερον ετι τυγχανειν αυτου;
Ἀλλα ταυτα μεν ταυτηι. 6.49 Ἴδωμεν δε και τα εξης, εν οις μιαι λεξει αποφηναμενος
και μηδε κατα το πιθανον τι λεγων κατηγορει της κατα Μωυσεα κοσμοποιΐας ειπων·
Ἔτι γε μην και η κοσμογενεια μαλα ευηθικη. Ει μεν ουν τον φαινομενον αυτωι
τροπον του ευηθικην ειναι αυτην και τινας πιθανοτητας προηνεγκατο, καν
ηγωνισαμεθα προς αυτας· ουκ ευλογον δε μοι φαινεται προς την αποφασιν αυτου
κατασκευασαι, τινα τροπον ουκ εστιν ευηθικη. Ει δε τις βουλεται τα κινησαντα ημας
και μετα της φανεισης αποδειξεως κατασκευασθεντα περι της κατα Μωυσεα
κοσμοποιΐας θεωρησαι, λαβετω τα πραγματευθεντα ημιν εις την Γενεσιν απο της
αρχης του βιβλιου μεχρι του "Αυτη η βιβλος γενεσεως ανθρωπων", εν οις
πεπειραμεθα απ' αυτων των θειων γραμματων κατασκευασαι, τις ο "εν αρχηι"
201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενομενος ουρανος και γη και το της γης αορατον και ακατασκευαστον, και τις η
αβυσσος και το επ' αυτης σκοτος, τι τε το υδωρ και το επιφερομενον αυτωι "πνευμα
του θεου", και τι το γενητον "φως", τι τε "το στερεωμα" παρα τον "εν αρχηι"
γενομενον ουρανον, και ουτω τα εξης. Ἀπεφηνατο δε μαλα ευηθικην ειναι και την
περι ανθρωπων γενεσεως γραφην, μητε τιθεις τας λεξεις μητ' αγωνιζομενος προς
αυτας· ου γαρ ειχεν οιμαι λογους ανατρεψαι δυναμε νους το "κατ' εικονα θεου"
πεποιησθαι τον ανθρωπον. Ἀλλ' ουδε συνιει τον υπο θεου φυτευθεντα "παραδεισον"
και την προηγουμενην εν αυτωι του ανθρωπου ζωην και την εκ περιστασεως
γενομενην, εκβληθεντος δια την αμαρτιαν και κατοικισθεντος εναντιον "του
παραδεισου της τρυφης". Ὁ δε λεγων μαλα ευηθικως ταυτ' ειρησθαι πρωτον επιστη
σατω και εκαστωι μεν και τωι δε· "Ἔταξε τα χερουβιμ και την φλογινην ρομφαιαν
την στρεφομενην, φυλασσειν την οδον του ξυλου της ζωης." Ει δ' αρα μηδεν νοησας
Μωυσης ανεγραψε ταυτα αλλα παραπλησιον τι ποιων οις παιζοντες οι της αρχαιας
κωμωιδιας ποιηται ανεγραψαντο· Προιτος εγημε Βελλεροφοντην, ο δε Πηγασος ην εξ
Ἀρκαδιας· αλλ' εκεινοι μεν γελωτοποιειν θελοντες τοιαυτα συνεταττον, ου πιθανον
δε τον ολωι εθνει γραφας καταλιποντα περι ων εβουλετο πεισαι τους
νομοθετουμενους οτι ειεν εκ θεου, απροσλογα γεγραφεναι και χωρις τινος νου
ειρηκεναι το· "Ἔταξε τα χερουβιμ και την φλογινην ρομφαιαν την στρεφομενην,
φυλασσειν την οδον του ξυλου της ζωης" η αλλο τι των περι της ανθρωπων
γενεσεως ειρημενων και υπο των παρ' Ἑβραιοις σοφων πεφιλοσοφημενων. 6.50
Ἑξης δε τουτοις συμφορησας εν ψιλαις αποφασεσι τας διαφορας των περι κοσμου
και ανθρωπων γενεσεως τισι των αρχαιων ειρημενων φησι τους τα ημετερα
συγγραμματα λιποντας Μωυσεα και τους προφητας, ουκ ειδοτας ητις ποτε εστιν η
του κοσμου και των ανθρωπων φυσις, συνθειναι ληρον βαθυν. Ει μεν ουν ειρηκει
τον δοκουντα αυτωι τροπον περι του ληρον ειναι βαθυν τα θεια γραμματα, καν
επειρα θημεν ανασκευασαι τας φανεισας εκεινωι πιθανοτητας περι του ληρον αυτα
ειναι βαθυν· νυνι δε το ομοιον εκεινωι πραττοντες και παιζοντες και ημεις
αποφανουμεθα οτι τις ποτε εστιν η φυσις του νου και του εν τοις προφηταις λογου
ουδαμως ο Κελσος ειδως ληρον συνεθηκε βαθυν, αλαζονικως αυτον επιγραψας
αληθη λογον. Ἐπει δε ως σαφη και ακριβως αυτωι νενοημενα προφερει εις
κατηγοριαν τα περι των της κοσμοποιΐας ημερων, ων τινες μεν πριν φως και
ουρανον γενεσθαι ηλιον τε και σεληνην και αστερας παρεληλυθασι, τινες δε μετα
την τουτων γενεσιν, τουτο μονον επισημειωσομεθα προς αυτον, οτι αρ' ελαθε
Μωυσεα το προειρηκεναι εν εξ ημεραις συντετε λεσθαι τον κοσμον
δημιουργουμενον, και εαυτου επιλαθομενος τουτοις επιφερει το "Αυτη η βιβλος
γενεσεως ανθρωπων, ηι ημεραι εποιησεν ο θεος τον ουρανον και την γην"; Ἀλλ'
ουδεμια πιθανοτης εστι μηδεν νενοηκοτα Μωυσεα ειρηκεναι μετα τα περι των εξ
ημερων το· "Ἧ ημεραι εποιησεν ο θεος τον ουρανον και την γην." Ἐαν δε τις νομιζηι
δυνασθαι ταυτ' αναφερεσθαι επι το "Ἐν αρχηι εποιησεν ο θεος τον ουρανον και την
γην", επιστησατω οτι προ του "Γενηθητω φως, και εγενετο φως" και του "Ἐκαλεσεν
ο θεος το φως ημεραν" λελεκται το· "Ἐν αρχηι εποιησεν ο θεος τον ουρανον και την
γην." 6.51 Νυν δε διηγησασθαι τον περι νοητων και αισθητων 6.51 λογον, και τινα
τροπον διανενεμηνται αι φυσεις των ημερων εις αμφοτερα τα ειδη, ου προκειται
ουδε τα κατα τους τοπους εξετασαι· ολων γαρ ημιν συνταξεων χρεια εις την
διηγησιν της κατα Μωυσεα κοσμοποιΐας· οπερ κατα το δυνατον ημιν προ πλειονος
χρονου της ενεστηκυιας προς τον Κελσον συνταξεως πεποιηκαμεν, απο της προ
πλειονων ετων εξεως, ης εχωρουμεν τοτε, διαλαβοντες περι των κατα Μωυσεα εξ
της κοσμοποιΐας ημερων. Ειδεναι μεντοι γε χρη οτι τοις δικαιοις δια του Ἡσαΐου ο
λογος επαγγελλεται εν καταστασει εσεσθαι ημερας, εν ηι μη ηλιος αλλ' αυτος ο
202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"κυριος φως" εσται αυτοις "αιωνιον, και ο θεος δοξα" αυτων. Παρακουσας δ' οιμαι
μοχθηρας αιρεσεως τινος και κακως διηγησαμενης το "γενηθητω φως" ως ευκτικως
υπο του δημιουργου ειρημενον ειπεν· Ου γαρ δη καθαπερ οι τους λυχνους εκ
γειτονων εναυομενοι φως ο δημιουργος ανωθεν εχρησατο. Και αλλης δ' ασεβους
αιρεσεως παρα κουσας ειπε και το· Ει μεν εναντιος τις ην τωι μεγαλωι θεωι θεος
κατηραμενος ο ταυτα ποιων παρα γνωμην την εκει νου, τι αυτωι το φως εκιχρα;
Προς α τοσουτον αποδεομεν απολογεισθαι, ωστε τρανοτερον ημας εθελειν της
εκεινων δοξης ως εσφαλμενων κατηγορειν και ιστασθαι ου προς α μη οιδαμεν
αυτων ως ο Κελσος αλλα προς α ακριβως γινωσκομεν, πηι μεν απ' αυτων
ακουσαντες, πηι δε τοις συγγραμμασιν αυτων επιμελως εντυχοντες. 6.52 Μετα δε
ταυτα Κελσος φησιν· Ἐγω δε περι μεν γενε σεως κοσμου και φθορας, η ως αγενητος
και αφθαρτος, η ως γενητος μεν αφθαρτος δε, η ως το εμπαλιν, ουδεν περι τουδε
νυνι λεγω. ∆ιοπερ ουδ' ημεις περι τωνδε νυνι λεγομεν· ου γαρ η προκειμενη
συνταξις τουτ' απαιτει. Ἀλλ' ουδε πνευμα του επι πασι θεου φαμεν ως εν αλλοτριοις
τοις τηιδε γεγονεναι κατα το "Πνευμα θεου επεφερετο επανω του υδατος", ουδε
κακως μηχανωμενα τινα ως υπο ετερου του δημιουργου παρα τον μεγαν θεον κατα
του πνευματος αυτου φαμεν, ανεχομενου του ανωτερω θεου, δεδεησθαι
καθαιρεσεως. ∆ιοπερ μακραν χαιρετωσαν οι ταυτα λεγοντες και ο μη πραγματικως
αυτων κατηγορων Κελσος· εχρην γαρ αυτον η μη μνημονευσαι των τοιουτων η κατα
το δοκουν αυτωι φιλανθρωπον εκθεσθαι αυτα επιμελως και αγωνισασθαι προς τα
ασεβως υπ' αυτων λεγομενα. Ουδ' οτι δεδωκως ο μεγας θεος τωι δημιουργωι το
πνευμα απαιτει αυτο ακηκοα μεν πωποτε. Ειθ' εξης <τοιουτοις> ασεβεσι λογοις
μωρως εγκαλων φησι· Τις θεος διδωσι τι ως απαιτησων; ∆εομενου γαρ το απαιτειν,
δειται δε ουδενος ο θεος. Και τουτοις προστι θησιν ως σοφον δη τι κατα τινων
λεγων· ∆ια τι, οπηνικα εκιχρα, κακωι κιχρων ηγνοει; Λεγει δε και το· Τι περιοραι
πονηρον δημιουργον αντιπραττοντα εαυτωι; 6.53 Ειτ' οιμαι φυρων αιρεσεις αιρεσεσι
και μη επισημειου μενος οτι ταδε μεν αλλης αιρεσεως εστι ταδε δε αλλης, τα προς
Μαρκιωνα υφ' ημων απορουμενα προφερει, ταχα και τουτων παρακουσας απο τινων
ευτελως και ιδιωτικως εγκαλουντων λογωι, ου μην πανυ συνετως. Ἐκτιθεμενος ουν
τα κατα Μαρκιωνος λεγομενα και μη επισημειωσαμενος οτι προς αυτον λεγει φησι·
Τι δε λαθρα πεμπει και διαφθειρει τα τουτου δημιουργηματα; Τι δε εισβιαζεται
κρυφα και παραπειθει και πλαναι; Τι δε τους υπο τουτου κατεγνωσ μενους η
κατηραμενους, ως φατε, ψυχαγωγει και δικην ανδραποδιστου τινος υπεξαγει; Τι δε
αποδιδρασκειν απο του κυριου διδασκει; Τι δε φευγειν τον πατερα; Τι δ' αυτος
εισποιειται, μη συγχωρουντος του πατρος; Τι δ' επαγγελ λεται των αλλοτριων ειναι
πατηρ; Και επιφερει γε αυτοις οιονει θαυμαστικως το· Σεμνος γε ο θεος των παρ'
αλλωι καταδικων αμαρτωλων και ακληρων και, ως αυτοι λεγουσι, σκυβαλων
επιθυμων ειναι πατηρ και ον γε εξεπεμψεν αυτους υπεξαξοντα, τουτον αλοντα
εκδικησαι μη δυναμενος. Ἑξης δε τουτοις ωσπερει προς ημας τους ομολογουντας
ουκ αλλοτριου τινος ειναι και ξενου θεου τονδε τον κοσμον, τοιαυτα φησιν· Ει δε
<αυτου> ταυτ' εστιν εργα, πως μεν κακα ο θεος εποιει; Πως δε πειθειν και νουθετειν
αδυνατει; Πως δ' επ' αυτοις αχαριστοις και πονηροις γενομενοις μεταμελει και την
εαυτου τεχνην μεμφεται και μισει και απειλει και φθειρει τα ιδια εκγονα; Ἢ ποι
ποτε υπεξαγει του κοσμου τουδε ον εποιησεν αυτος; ∆οκει δη μοι και εν τουτοις μη
σαφηνιζων, τινα εστι τα κακα, καιτοι γε και εν Ἕλλησι πολλων αιρεσεων
γενομενων περι αγαθων και κακων, συναρπαζειν ως ακολουθον ημιν, τοις
φασκουσιν εργα του επι πασι θεου ειναι και τονδε τον κοσμον, το καθ' ημας κακων
ειναι ποιητην τον θεον. Ἐχετω μεν ουν οπως ποτε εχει τα περι των κακων, ποτερον
ο θεος αυτα πεποιηκεν η μη, αλλ' εκ παρακολουθη σεως γεγενηται της προς τα
203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προηγουμενα· θαυμαζω δε ει μη οπερ ημιν, τοις φασκουσιν εργα ειναι του επι πασι
θεου και τονδε τον κοσμον, οιεται ακολουθειν περι του τον θεον τα κακα
πεποιηκεναι, ακολουθει οσον εφ' οις λεγει και αυτος. Ειποι γαρ αν τις προς τον
Κελσον· ει αυτου ταυτ' εστιν εργα, πως μεν κακα ο θεος εποιει; Πως δε πειθειν και
νουθετειν αδυνατει; Κακια δε η μεγιστη εν λογοις εστιν, οτε εγκαλει τις τοις
ετεροδοξοις περι τινων δογματων ως ουχ υγιων, πολλωι προτερον αυτος εχων τα
εγκληματα εν τοις ιδιοις δογμασιν. 6.54 Ἴδωμεν ουν ημεις δια βραχεων τα περι
αγαθων και κακων, των κατα τας θειας γραφας, και τινα ημιν λεκτεον προς το· Πως
μεν κακα <ο> θεος εποιει; Πως δε πειθειν και νουθετειν αδυνατει; Κυριως δη κατα
τας θειας γραφας αγαθα εισιν αι αρεται και αι κατα ταυτας πραξεις, ωσπερ κυριως
κακα τα εναντια τουτοις. Ἀρκεσθησομεθα δε επι του παροντος λεξεσι ταις απο του
τριακοστου τριτου ψαλμου, τουτο παριστασαις ουτως· "Οι δε εκζητουντες τον
κυριον ουκ ελαττωθησονται παντος αγαθου. ∆ευτε τεκνα, ακουσατε μου, φοβον
κυριου διδαξω υμας. Τις εστιν ανθρωπος ο θελων ζωην, αγαπων ημερας ιδειν
αγαθας; Παυσον την γλωσσαν σου απο κακου, και χειλη σου του μη λαλησαι δολον.
Ἔκκλινον απο κακου και ποιησον αγαθον." Το γαρ "Ἔκκλινον απο κακου και
ποιησον αγαθον" ουτε περι των σωματικων λεγεται αγαθων η κακων, ουτως
ονομαζομενων παρα τισιν, ουτε περι των εκτος, αλλα περι των κατα ψυχην αγαθων
η κακων· επειπερ ο εκκλινας μεν απο των ουτως κακων ποιησας δε τα τοιαδε αγαθα
ως θελων την αληθινην ζωην γενοιτ' αν εν αυτηι, <και ο> "αγαπων ημερας ιδειν
αγαθας", ων ο λογος της "δικαιοσυνης" εστιν "ηλιος", φθασαι αν επ' εκεινας,
εξαιρουμενου αυτον του θεου "απο του ενεστωτος αιωνος πονηρου" και απο των
πονηρων ημερων, περι ων ειπεν ο Παυλος το· "Ἐξαγο ραζομενοι τον καιρον, οτι αι
ημεραι πονηραι εισιν." 6.55 Ευρεθειη δ' αν καταχρηστικωτερον και τα σωματικα και
τα εκτος, τα μεν συμβαλλομενα εις τον κατα φυσιν βιον νομιζομενα αγαθα τα δ'
εναντιουμενα τουτωι κακα. Ουτω γαρ ο Ἰωβ λεγει προς την γυναικα το· "Ει γαρ τα
αγαθα εδεξαμεθα εκ χειρος κυριου, τα κακα ουχ υποισο μεν;" Ἐπει ουν ευρισκεται εν
ταις θειαις γραφαις οπου μεν εκ προσωπου θεου το "Ἐγω ο ποιων ειρηνην και
κτιζων κακα", οπου δε παλιν περι αυτου "Ὅτι κατεβη κακα παρα κυριου επι πυλας
Ἱερουσαλημ, ψοφος αρματων και ιππευοντων", απερ εταραξε πολλους των
εντυγχανοντων τηι γραφηι, μη δυναμενους καθοραν τα κατ' αυτην περι αγαθων και
κακων σημαινομενα· εικος εντευθεν ητοι τον Κελσον επαπορουντα ειρηκεναι· Πως
μεν κακα ο θεος εποιει; Ἢ ακουσαντα τινος ιδιωτικωτερον πρεσβευοντος περι των
κατα τον τοπον την εκκειμενην λεξιν τεθεικεναι. Ἡμεις δε φαμεν οτι κακα μεν, την
κακιαν και τας απ' αυτης πραξεις, ο θεος ουκ εποιησε. Πως γαρ οιον τ' ην το περι
κρισεως κηρυγμα παρρησιαν εχειν, διδασκον κολαζεσθαι μεν επι ταις κατα κακιαν
πραξεσι κατ' αναλογιαν των ημαρτη μενων τους φαυλους, μακαριους δ' ειναι και
τευξεσθαι των απο θεου γερων τους κατ' αρετην βιωσαντας η τας κατ' αρετην
πραξεις ποιησαντας, ει τα οντως κακα πεποιηκει ο θεος; Ευ οιδα οτι ρητα τινα
παραληψονται της γραφης οι και ταυτα βουλομενοι τολμαν φασκειν απο θεου
γεγονεναι, μη δυναμενοι εν υφος αποδειξαι της γραφης, αιτιωμενης μεν τους
αμαρτανοντας αποδεχομενης δε τους ευ πραττοντας και ουδεν ηττον κακεινα
λεγουσης, ατινα περισπαν δοκει <ουκ> ολιγα οντα τους αμαθως τα θεια γραμματα
αναγινωσ κοντας. Ἐκτιθεσθαι δε νυν τας περισπωσας λεξεις, πολλας τυγχανουσας,
και τας ερμηνειας αυτων πολλης κατασκευης δεομενας ουχ ηγησαμην ειναι αρμοζον
τηι προκειμενηι συνταξει. Κακα τοινυν, ει μεν τα κυριως ουτως ονομαζομενα
εξακουοι τις, ο θεος ου πεποιηκεν, αλλα τοις προηγουμενοις αυτου εργοις ολιγα ως
προς την των ολων διαταξιν τυγχα νοντα επηκολουθησεν, ωσπερ επακολουθει τοις
προηγου μενοις του τεκτονος εργοις τα ελικοειδη ξεσματα και πρισματα και τοις
204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικοδομοις <το> ποιειν δοκειν τα παρα κειμενα ταις οικοδομαις ωσπερει κοπρια
αποπιπτοντα των λιθων και της κονιας. 6.56 Ει δε τα καταχρηστικως ουτως
ονομαζομενα λεγομενα σωματικα κακα και εκτος τις φησι, δεδοσθω εσθ' οτε τουτων
τινα πεποιηκεναι τον θεον, ινα δια τουτων επιστρεψηι τινας. Και τι ατοπον ο λογος
εχειν δυναται; Ὥσπερ γαρ, ει καταχρηστικως ακουοντων ημων κακα τους
προσαγομενους πονους τοις παιδευομενοις υπο πατερων και διδασκαλων και
παιδαγωγων, η υπο ιατρων τοις θεραπειας ενεκεν τεμνομενοις η καυτηριαζομενοις,
λεγομεν τον πατερα κακοποιειν τοις υιοις η τους παιδαγωγους η τους διδασκαλους η
τους ιατρους, ουδεν αν κατηγοροιντο οι τυπτοντες η οι τεμνοντες· ουτως, ει ο θεος
λεγεται τα τοιαδι επαγειν επιστροφης και θεραπειας ενεκεν των δεομενων τοιουτων
πονων, ουδεν αν ατοπον ο λογος εχοι· ουτ' αν καταβαινηι "κακα παρα κυριου επι
πυλας Ἱερουσαλημ", την υποστασιν εχοντα εν τοις απο των πολεμιων πονοις,
προσαγομενοις αυτοις εις επιστροφην, ουτ' αν επισκεπτηται "εν ραβδωι τας ανομιας"
των εγκαταλιποντων "τον νομον" του θεου "και εν μαστιξι τας αμαρτιας αυτων",
ουτ' αν λεγηι το· "Ἔχεις ανθρακας πυρος, καθισαι επ' αυτους, ουτοι εσονται σοι
βοηθεια." Τουτον δε τον τροπον και το "ο ποιων ειρηνην και κτιζων κακα"
διηγουμεθα· κτιζει γαρ τα σωματικα η τα εκτος κακα, καθαιρων και παιδευων τους
μη βουληθεντας παιδευθηναι λογωι και διδασκαλιαι υγιει. Και ταυτα μεν εις το· πως
μεν ο θεος κακα εποιει; 6.57 Εις δε το πως πειθειν και νουθετειν αδυνατει;
προειρηται μεν οτι πασιν αν, ειπερ εγκλημα εστι το τοιουτον, προσαγοιτο η του
Κελσου λεξις τοις αποδεχομενοις προνοιαν· απολογησαιτο δ' αν τις οτι νουθετειν
μεν ουκ αδυνατει ο θεος, νουθετει γαρ δια πασης γραφης και δια των χαριτι
διδασκοντων θεου τους ακουοντας· ει μη αρα ιδιον τι σημαινομενον εξακουοιτο εις
το νουθετειν το και επιτυγχανειν εν τωι νουθετουμενωι και ακουεσθαι τον του
διδασκοντος λογον, οπερ εστι παρα την εννοιαν του τετριμμενου εν τηι συνηθειαι
σημαινομενου. Εις δε το πως πειθειν αδυνατει; και αυτο προσαχθεν αν πασι τοις
προνοιαν παραδεχομενοις, ταυτα λεκτεον. Ἐπειδη το πειθεσθαι ωσπερει των
καλουμενων αντιπεπονθοτων εστιν, αναλογον τωι κειρεσθαι ανθρωπον, ενεργουντα
το παρεχειν εαυτον τωι κειροντι· δια τουτο ου μονης δειται της του πειθοντος
ενεργειας αλλα και της, ιν' ουτως ονομασω, υποπτωσεως προς τον πειθοντα η
παραδοχης των λεγομενων υπο του πειθοντος. ∆ια τουτο ου παρα το μη δυνασθαι
τον θεον πειθειν λεκτεον τους μη πειθομενους μη πειθεσθαι, αλλα παρα το εκεινους
μη δεχεσθαι τους πειστικους λογους του θεου. Τουτο δε και επ' ανθρωπων λεγων
τις, ονομαζομενων πειθους δημιουργων, ουκ αν αμαρτοι· δυνατον γαρ και τον
ακρως κατειληφοτα τα της ρητορικης θεωρηματα και δεοντως αυτοις χρωμενον
παντα μεν ποιειν προς το πειθειν, μη τυγχανοντα δε της προαιρεσεως του
οφειλοντος πειθεσθαι δοκειν μη πειθειν. Ὅτι δε, καν το πειστικους λεγεσθαι λογους
απο θεου ερχηται, το γε πειθεσθαι ουκ εστιν απο θεου, σαφως ο Παυλος διδασκει
λεγων· "Ἡ πεισμονη ουκ εκ του καλουντος υμας." Τοιουτον εστι και το "Ἐαν θελητε
και εισακουσητε μου, τα αγαθα της γης φαγεσθε· εαν δε μη θελητε μηδε εισακουσητε
μου, μαχαιρα υμας κατεδεται". Ἵνα γαρ τις θεληι απερ λεγει ο νουθετων και
εισακουσας αυτων αξιος γενηται των του θεου επαγγελιων, της προαιρεσεως του
ακουοντος δει και της προς τα λεγομενα επινευσεως. ∆ιοπερ εν ∆ευτερονομιωι
εμφαντικως ειρησθαι μοι δοκει το· "Και νυν Ἰσραηλ, τι κυριος ο θεος σου αιτει παρα
σου αλλ' η φοβεισθαι κυριον τον θεον σου <και> πορευεσθαι εν πασαις ταις οδοις
αυτου και αγαπαν αυτον και" "φυλασσειν τας εντολας αυτου"; 6.58 Ειθ' εξης εστιν
απαντησαι προς το πως δ' επ' αυτοις αχαριστοις και πονηροις γενομενοις μεταμελει
και την εαυτου τεχνην μεμφεται και μισει και απειλει και φθειρει τα ιδια εκγονα;
Συκοφαντει δ' εν τουτοις και καταψευδεται των εν τηι Γενεσει γεγραμμενων τον
205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τροπον τουτον· "Ἰδων δε κυριος ο θεος οτι επληθυνθησαν αι κακιαι των επι της γης,
και πας τις διανοειται εν τηι καρδιαι επιμελως επι τα πονηρα πασας τας ημερας,
ενεθυμηθη ο θεος οτι εποιησε τον ανθρωπον επι της γης· και διενοηθη εν τηι καρδιαι
αυτου και ειπεν ο θεος· απαλειψω τον ανθρωπον, ον εποιησα, απο προσωπου της
γης, απο ανθρωπου εως κτηνους και απο ερπετων εως των πετεινων του ουρανου·
οτι εθυμωθην, οτι εποιησα αυτους", τα μη γεγραμμενα εκτιθεμενος ως δηλουμενα
απο των γεγραμμενων. Μεταμελεια γαρ εν τουτοις ουκ ωνομασθη θεου ουδ' οτι την
εαυτου τεχνην μεμφεται και μισει. Ει δε δοκει ο θεος απειλειν τα του κατακλυσμου
και φθειρειν εν αυτωι τα ιδια εκγονα, λεκτεον οτι, αθανατου της ψυχης των
ανθρωπων τυγχανουσης, η μεν νομιζομενη απειλη επιστρεφειν βουλεται τους
ακουοντας, η δ' εν τωι κατακλυσμωι διαφθορα των ανθρωπων καθαρσιον εστι της
γης, ως και Ἑλληνων οι μη ευκαταφρονητως φιλοσοφησαντες ειρηκασιν εν τωι·
"Ὅταν δ' οι θεοι την γην καθαιρωσι." Περι δε των ωσπερει ανθρωποπαθων λεξεων
αναφερομενων επι τον θεον ουκ ολιγα ημιν και εν τοις ανωτερω λελεκται. 6.59
Ὑπιδομενος δ' εξης ο Κελσος ταχα δε και αυτος συνιδων, ο τι δυναται λεχθηναι υπο
των απολογουμενων περι των εν τωι κατακλυσμωι διαφθαρεντων, φησιν· Ει δε μη
διαφθειρει τα ιδια εκγονα, ποι ποτε αυτα υπεξαγει του κοσμου τουδε, ον εποιησεν
αυτος; Και προς τουτο δε λεγομεν οτι του μεν παντος κοσμου, συνεστωτος εξ
ουρανου και γης, ου παντως υπεξαγει τους τον κατακλυσμον πεπονθο τας,
απαλλαττει δ' αυτους της εν σαρκι ζωης και απολυσας των σωματων απολυει αμα
και του επι γης τυγχανειν, ην πολλαχου των γραφων εθος ονομαζεσθαι κοσμον.
Μαλιστα δ' εν τωι κατα Ἰωαννην ευαγγελιωι πολλακις εστιν ευρειν κοσμον τον
περιγειον ονομαζομενον τοπον, ωσπερ και εν τωι "Ἦν το φως το αληθινον, ο φωτιζει
παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον", και "Ἐν τωι κοσμωι θλιψιν εχετε· αλλα
θαρσειτε, εγω νενικηκα τον κοσμον". Ει μεν ουν ακουει τις του υπεξαγει του κοσμου
τουδε του περιγειου τοπου, ουδεν ατοπον απανται τωι λογωι· ει δε κοσμον το εξ
ουρανου και γης συστημα ονομαζει τις, ου παντως οι τον κατακλυσμον παθοντες
υπεξαγονται απο του ουτως ονομα ζομενου κοσμου. Καιτοι γε ειποι αν τις, νοησας το
"Μη σκοπουντων ημων τα βλεπομενα αλλα τα μη βλεπομενα" και το "Τα γαρ
αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται", οτι προς
τοις αορατοις και απαξαπλως ονομαζομενοις μη βλεπομενοις τυγχανων υπεξηλθε
τον κοσμον, του λογου αυτον υπεξαγοντος εντευθεν και επι τον υπερουρανιον επι
τηι θεαι των καλων μετατιθεντος τοπον. 6.60 Μετα δε την εξετασθεισαν λεξιν
ωσπερει σκοπον εχων το οπως ποτε πολλων λογων πληρωσαι το βιβλιον, αλλαις
λεξεσι τα παραπλησια φησι τοις ολιγωι ανωτερω εξετασθεισιν, εν οις ελεγε· Μακρωι
δ' ευηθεστερον το και ημερας τινας επιδιανειμαι τηι κοσμογονιαι, πριν ειναι ημερας·
ουρανου γαρ ουπω γεγονοτος ουδε γης πω ερηρεισμενης ουδ' ηλιου πω τηιδε
φερομενου, πως ημεραι ησαν; Τι γαρ διαφερει ταυτα του Ἔτι δ' ανωθεν λαβοντες
επισκεψωμεθα, πως ουκ αν ατοπος ειη θεος ο πρωτος και ο μεγιστος κελευων·
γενεσθω τοδε και ετερον τοδε η τοδε, και μιαι μεν ημεραι τοσονδε τεκταινομενος τηι
δευτεραι δ' αυθις τοσωιδε πλεον και τριτηι και τεταρτηι και πεμπτηι και εκτηι; ∆υναμει
δ' ειπομεν και εις το κελευων· γενεσθω τοδε και ετερον τοδε η τοδε, οτε
παρετιθεμεθα το "Αυτος ειπε και εγενηθησαν, αυτος ενετειλατο και εκτισθησαν",
λεγοντες τον μεν προσεχως δημιουργον ειναι τον υιον του θεου λογον και ωσπερει
αυτουργον του κοσμου, τον δε πατερα του λογου τωι προστεταχεναι τωι υιωι εαυτου
λογωι ποιησαι τον κοσμον ειναι πρωτως δημιουργον. Περι δε του μιαι μεν ημεραι
γεγονεναι "το φως" δευτεραι δε "το στερεωμα", τριτηι δε συνηχθαι τα "υποκατω του
ουρανου" <υδατα> εις τας συναγωγας αυτων, και ουτω βεβλαστηκεναι την γην τα
υπο μονης φυσεως διοικουμενα, και τεταρτηι <γεγονεναι> τους "φωστηρας" και
206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"αστερας" και πεμπτηι τα νηκτα και εκτηι τα χερσαια και "τον ανθρω πον", κατα το
δυνατον ημιν εν τοις πραγματευθεισιν εις την Γενεσιν ειρηκαμεν· και εν τοις
ανωτερω δε εγκαλουντες τοις κατα την προχειροτεραν εκδοχην φησασι χρονους εξ
ημερων διεληλυθεναι εις την κοσμοποιΐαν παρετιθεμεθα το "Αυτη η βιβλος
γενεσεως ουρανου και γης, οτε εγενετο· ηι ημεραι εποιησεν ο θεος τον ουρανον και
την γην". 6.61 Ειτα παλιν μη κατακουσας του "Και συνετελεσεν ο θεος εν τηι ημεραι
τηι εκτηι τα εργα αυτου, α εποιησε· και κατεπαυσεν εν τηι ημεραι τηι εβδομηι απο
παντων των εργων αυτου, ων εποιησε. Και ευλογησεν ο θεος την ημεραν την
εβδομην και ηγιασεν αυτην, οτι εν αυτηι κατεπαυσεν απο παντων των εργων αυτου,
ων ηρξατο ο θεος ποιησαι" και οιηθεις ταυτον ειναι το "κατεπαυσε τηι ημεραι τηι
εβδομηι" και το "ανεπαυσατο τηι ημεραι τηι εβδομηι" φησι· Μετα τουτο μην ωσπερ τις
ατεχνως πονηρος χειροτεχνης εκκαμων και προς αναπαυσιν αργιας δεηθεις. Ουδε
γαρ οιδε, τις η μετα την οσον ο κοσμος συνεστηκεν ενεργουμενην κοσμο ποιΐαν του
σαββατου και της καταπαυσεως του θεου ημερα, εν ηι εορτασουσιν αμα τωι θεωι οι
παντα τα εργα εαυτων ταις εξ ημεραις πεποιηκοτες και δια το μηδεν παραλελοιπεναι
των επιβαλλοντων αναβαινοντες επι την θεωριαν και την εν αυτηι των δικαιων και
μακαριων πανηγυριν. Ειτα ως ητοι των γραφων ουτω λεγουσων η και ημων αυτων
ουτως διηγουμενων περι θεου, οτι καμων ανεπαυσατο, φησιν οτι ου θεμις τον
πρωτον θεον καμνειν ουτε χειρουργειν ουτε κελευειν. Ὁ μεν ουν Κελσος φησιν οτι
ου θεμις τον πρωτον θεον καμνειν· ημεις δε ειποιμεν αν οτι ουδ' ο θεος λογος
καμνει ουδ' οσοι της κρειττονος ηδη και θειοτερας ταξεως εχονται· το γαρ καμνειν
εστι των εν σωματι. Ζητησεις δε, ποτερον η των εν οιωιποτουν σωματι η των εν τωι
γηΐνωι και ολιγον τουτου βελτιονι. Ἀλλ' ουδε θεμις τον πρωτον θεον χειρουργειν·
εαν δε κυριως ακουηις του χειρουργειν, ουδε τον δευτερον ουδ' αλλο τι των
θειοτερων. Ἀλλ' εστω καταχρηστικως λεγεσθαι το χειρουργειν η τροπικως, ινα
διηγησωμεθα και το "Ποιησιν δε χειρων αυτου αναγγελλει το στερεωμα" και "Αι
χειρες αυτου εστησαν τον ουρανον" και ει τι τουτοις ειρηται παραπλη σιως,
τροπολογουντων ημων χειρας και μελη του θεου· τι ουν ατοπον ουτω χειρουργειν
θεον; Ὡς ουκ ατοπον δε ουτω χειρουργειν θεον, ουτως ουδε το κελευειν αυτον, ινα
καλα και επαινετα ηι τα υπο του κελευομενου επιτελουμενα τωι θεον ειναι τον
κεκελευκοτα περι αυτων. 6.62 Παλιν τε αυ ο Κελσος ταχα μεν παρακουσας του "Το
γαρ στομα κυριου ελαλησε ταυτα" ταχα δε και των ιδιωτων προπετευσαμενων περι
της των τοιουτων διηγη σεως, μη νοησας τε, επι τινων τασσεται τα ονομασι σωμα
τικων μελων επι των δυναμεων του θεου λεγομενα, φησιν· Ουδε στομα αυτωι εστιν
ουδε φωνη. Ἀληθως γαρ ουκ εσται τωι θεωι φωνη, ειπερ εστιν η φωνη αηρ
πεπληγμενος η πληγη αερος η ειδος αερος η ο τι δηποτε οριζονται ειναι την φωνην
οι περι ταυτα δεινοι· αλλ' η λεγομενη φωνη θεου ως θεου φωνη ορασθαι λεγεται
υπο του λαου εν τωι "Πας ο λαος εωρα την φωνην" του θεου, του ορασθαι
λαμβανομενου, ινα κατα την συνηθειαν ονομασω της γραφης, πνευματικως. Ἀλλ'
ουδ' αλλο φησιν ειναι τωι θεωι ων ημεις ισμεν· τινων δ' ημεις ισμεν, ου σαφηνιζει. Ει
μεν γαρ μελων, συμφαμεν αυτωι προσυπακουοντες ων ισμεν σωμα τικως και
κοινοτερον ονομαζομενων· ει δε καθολου ακουοιμεν του ων ημεις ισμεν, πολλων
ημεις ισμεν εξακουομενου· εστι γαρ αυτωι αρετη και μακαριοτης και θειοτης. Ει δε
τις ακουοι υψηλοτερον του ων ημεις ισμεν, επει παντα α ισμεν ελαττονα εστι του
θεου· ουδεν ατοπον και ημας παραδεξασθαι οτι ουδεν εστι τωι θεωι ων ημεις ισμεν.
Κρειττονα γαρ εστι παντων ων οιδεν ου μονη η του ανθρωπου φυσις αλλα και των
υπεραναβεβηκοτων αυτην τα προσοντα τωι θεωι. Ει δ' ανεγνωκει τας των προφητων
λεξεις, του μεν ∆αυιδ λεγοντος· "Συ δε ο αυτος ει", του δε Μαλαχιου οιμαι· "Και ουκ
ηλλοιωμαι", εωρα αν οτι ουδεις ημων φησιν ειναι μεταβολην εν τωι θεωι ουτ' εργωι
207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτ' επινοιαι. Μενων γαρ "ο αυτος" διοικει τα μεταβλητα, ως πεφυκε, και λογος
αυτος αιρει διοικεισθαι αυτα. 6.63 Ειτα φησιν ο Κελσος, μη ενιδων τηι διαφοραι του
"κατ' εικονα θεου" και "της εικονος αυτου", οτι "εικων" μεν "του θεου" ο
"πρωτοτοκος πασης κτισεως" εστιν ο αυτολογος και η αυτοαληθεια ετι δε και η
αυτοσοφια, "εικων" ουσα "της αγαθοτητος αυτου", "κατ' εικονα" δε του "θεου" ο
ανθρωπος πεποιηται, ετι δε και οτι πας ανηρ, ου "Χριστος εστι κεφαλη", "εικων και
δοξα θεου" υπαρχει· αλλ' ουδ' επιστησας, εν τινι των του ανθρωπου το "κατ' εικονα"
του "θεου" χαρακτηριζεται, και οτι εν τηι η μη εσχηκυιαι η μηκετι εχουσηι ψυχηι "τον
παλαιον ανθρωπον συν ταις πραξεσιν αυτου", εκ του μη εχειν ταυτα χρηματιζουσηι
"κατ' εικονα" του κτισαντος, φησι το· Ουδ' ανθρωπον εποιησεν εικονα αυτου· ου γαρ
τοιοσδε ο θεος ουτ' αλλωι ειδει ουδενι ομοιος. Οιον δ' εστι του συνθε του ανθρωπου
τωι χειρονι μερει, λεγω δε τωι σωματι, νομιζειν ενυπαρχειν το "κατ' εικονα" του
"θεου", ως δ' ο Κελσος εξειληφεν, αυτο ειναι το "κατ' εικονα" αυτου; Ει γαρ το "κατ'
εικονα" του "θεου" εν τωι σωματι εστι μονωι, εστερηται το κρειττον, η ψυχη, του
"κατ' εικονα" και εστιν εν τωι φθαρτωι σωματι, οπερ ουδεις ημων λεγει. Ει δ' εστιν εν
τωι συναμφοτερωι το "κατ' εικονα" του "θεου", αναγκη συνθετον ειναι τον θεον και
οιονει συνεστωτα και αυτον εκ ψυχης και σωματος, ινα το μεν "κατ' εικονα" το
κρειττον ηι εν τηι ψυχηι, το δ' ελαττον και κατα το σωμα εν τωι σωματι, οπερ ουδεις
ημων φησι. Λειπεται δη το "κατ' εικονα" του "θεου" εν τωι καθ' ημας λεγομενωι εσω
ανθρωπωι και ανακαινουμενωι και πεφυκοτι γινεσθαι "κατ' εικονα του κτισαντος"
νοεισθαι, οτε γινεται τις "τελειος", "ως ο πατηρ ο ουρανιος τελειος εστι", και ακουει
οτι "Ἅγιοι εσεσθε, οτι εγω αγιος κυριος ο θεος υμων", και μανθανων το "Μιμηται
του θεου γινεσθε" αναλαμβανει εις την εαυτου εναρετον ψυχην τους χαρακτηρας
του θεου· οτε και "ναος" εστι του εν τωι "κατ' εικονα" ανειληφοτος του θεου τα του
θεου "το σωμα", του τοιαυτην εχοντος ψυχην και εν τηι ψυχηι δια το "κατ' εικονα"
τον θεον. 6.64 Παλιν δε αυ εαυτωι συνειρει πλειονα λεγων ως υφ' ημων διδομενα,
απερ ουδεις των εν Χριστιανοις νουν εχοντων διδωσιν. Ου γαρ φησι τις ημων οτι
μετεχει σχηματος ο θεος η χρωματος, αλλ' ουδε κινησεως μετεχει ο δια το εστηκεναι
και βεβαιαν ειναι την φυσιν αυτου προκαλουμενος και τον δικαιον επι τα
παραπλησια και λεγων· "Συ δε αυτου στηθι μετ' εμου." Ει δε τινες λεξεις οιονει
κινησιν τινα παριστασιν αυτου, ως και η λεγουσα· "Ἤκουσαν κυριου του θεου
περιπατουντος εν τωι παραδεισωι το δειλινον", ουτως ακουστεον των τοιουτων ως
κινουμενου νοουμενου του θεου τοις ημαρτηκοσιν, η ουτως ακουστεον των
τοιουτων ως και υπνου θεου τροπικως λεγομενου η οργης η τινος των
παραπλησιων. Ἀλλ' ουδ' ουσιας μετεχει ο θεος· μετεχεται γαρ μαλλον η μετεχει, και
μετεχεται υπο των εχοντων "πνευμα θεου". Και ο σωτηρ ημων ου μετεχει μεν
δικαιοσυνης, "δικαιο συνη" δε ων μετεχεται υπο των δικαιων. Πολυς δ' ο περι της
ουσιας λογος και δυσθεωρητος και μαλιστα, εαν η κυριως ουσια η εστωσα και
ασωματος ηι· ιν' ευρεθηι, ποτερον επεκεινα ουσιας εστι πρεσβειαι και δυναμει ο θεος
μεταδιδους ουσιας οις μεταδιδωσι κατα τον εαυτου λογον και αυτωι λογωι, η και
αυτος εστιν ουσια, πλην τηι φυσει αορατος λεγεται εν τωι περι του σωτηρος λογωι
φασκοντι· "Ὅς εστιν εικων του θεου του αορατου", σημαινεται δε εκ της "αορατου"
φωνης ο ασωματος. Ζητητεον δε και, ει ουσιαν μεν ουσιων λεκτεον και ιδεαν ιδεων
και αρχην τον μονογενη και πρωτοτοκον "πασης κτισεως" επεκεινα δε παντων
τουτων τον πατερα αυτου και θεον. 6.65 Ὁ μεν ουν Κελσος περι θεου φησιν οτι εξ
αυτου τα παντα, απολυσας ουκ οιδ' οπως τα παντα αυτου· ο δ' ημε τερος Παυλος "Ἐξ
αυτου" λεγει "και δι' αυτου και εις αυτον τα παντα", παριστας την αρχην της των
παντων υποστασεως εν τωι "εξ αυτου" και την συνοχην εν τωι "δι' αυτου" και το
τελος εν τωι "εις αυτον". Ἀληθως δε εξ ουδενος ο θεος. Ἐπει δε φησιν οτι ουδε λογωι
208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εφικτος, διαστελλομαι το σημαινομενον και φημι· ει μεν λογωι τωι εν ημιν, ειτε
ενδιαθετωι ειτε και προφορικωι, και ημεις φησομεν οτι ουκ εστιν εφικτος τωι λογωι ο
θεος· ει δε νοησαντες το "Ἐν αρχηι ην ο λογος, και ο λογος ην προς τον θεον, και
θεος ην ο λογος" αποφαινομεθα οτι τουτωι τωι λογωι εφικτος εστιν ο θεος, ου μονωι
αυτωι καταλαμβα νομενος αλλα και ωι αν αυτος αποκαλυψηι τον πατερα,
ψευδοποιησομεν την Κελσου λεξιν φασκοντος· ουδε λογωι εφικτος εστιν ο θεος. Και
το ουκ ονομαστος δε διαστολης δειται. Ει μεν γαρ, οτι ουδεν των εν λεξεσι και
σημαινομενοις δυναται παραστησαι τας ιδιοτητας του θεου, αληθες εστι το
λεγομενον, ει γε και πολλαι ποιοτητες ουκ εισιν ονομασται. Τις γαρ δυναται ονομασι
διαφοραν δουναι ποιοτητος γλυκυτητος φοινικος και γλυκυτητος ισχαδος; Τις δε
ονοματι δυναται διαστειλασθαι και παραστησαι την εκαστου ιδιαν ποιοτητα; Ουδεν
ουν θαυμαστον, ει ουκ εστιν ουτως ονομαστος ο θεος. Ει δε το ονομαστον λαμβανεις
καθο οιον τε εστιν ονομασι παραστησαι τι των περι αυτου εις το χειραγωγησαι τον
ακροατην και ποιησαι νοησαι περι θεου κατα το εφικτον τηι ανθρωπινηι φυσει τινα
των περι αυτου, ουδεν ατοπον λεγειν αυτον ονομαστον. Ουτω δε διαστελουμεθα και
το ουδεν γαρ πεπονθεν ονοματι καταληπτον. Ἀληθες δε και το εξω παντος παθους
ειναι τον θεον. Και ταυτα μεν ταυτηι. 6.66 Ἴδωμεν δε και την εξης αυτου λεξιν, δι' ης
οιονει προσωποποιειται τινα, μετα το ακουσαι τουτων τοιαυτα λεγοντα· Πως ουν
γνω τον θεον; Και πως την εκεισε οδον μαθω; Και πως αυτον μοι δεικνυεις; Ὡς νυν
γε σκοτον μου των οφθαλμων προβαλλεις, και ουδεν εναργες βλεπω. Ειτα προς τον
ουτως επαπορησαντα οιονει αποκρι νεται, και την αιτιαν του σκοτον των οφθαλμων
κατακεχυσθαι του ειποντος τα προειρημενα αποδιδοναι νομιζει φασκων· Ους αν τις
εις λαμπρον φως εκ σκοτους προαγαγηι, τουτους μη δυναμενους αντεχειν ταις
μαρμαρυγαις κολαζεσθαι την οψιν και βλαπτεσθαι και νομιζειν πηρουσθαι. Και προς
ταυτα δε φησομεν καθησθαι μεν εν σκοτωι και ιδρυσθαι εν αυτωι παντας τους εις τας
των ζωγραφων και πλαστων και ανδριαντοποιων ενορωντας κακοτεχνιας, μη
βουλομενους δ' αναβλεψαι και αναβηναι τωι νωι απο ορατων παντων και αισθητων
επι τον ολων δημιουργον, ος εστι φως· εν φωτι δε τυγχανειν παντα τον ταις του
λογου αυγαις ακολουθησαντα, δειξαντος αφ' οσης αγνοιας και ασεβειας και της περι
το θειον αμαθιας ταυτα αντι του θεου προσεκυνειτο, και χειραγωγησαντος τον του
βουλομενου συζεσθαι νουν προς τον αγενητον και επι πασι θεον. "Λαος" γαρ "ο
καθημενος εν σκοτιαι", ο των εθνων, "φως ειδε μεγα, και τοις καθη μενοις εν χωραι
και σκιαι θανατου φως ανετειλεν", ο θεος Ἰησους. Ουδεις ουν Χριστιανος
αποκρινεται τωι Κελσωι η τινι των κατηγορουντων του θειου λογου φασκων· Πως
γνω τον θεον; Ἕκαστος γαρ αυτων, ως εγχωρει, εγνω τον θεον. Και ουδεις φησι·
Πως την εκεισε οδον μαθω; ατε ακουσας του ειποντος· "Ἐγω ειμι η οδος και η
αληθεια και η ζωη" και γευσαμενος εν τωι οδευειν της απο του οδευειν ωφελειας.
Και ουδεις αν Χριστιανων λεγοι Κελσωι· Πως μοι δεικνυεις τον θεον; 6.67 Τουτο δ' εν
τοις προκειμενοις ο Κελσος ειπεν αληθες, οτι ακουσας τις αυτου των λογων
αποκρινεται, ιδων δ' οτι λογοι σκοτους εισιν οι λογοι αυτου, οτι σκοτος μου των
οφθαλμων προβαλλεις. Κελσος μεν ουν και οι παραπλησιοι αυτωι προβαλλειν
σκοτον των οφθαλμων ημων θελουσιν, ημεις δε τωι φωτι του λογου εξαφανιζομεν
το σκοτος των ασεβων δογματων. Ειποι δ' αν ο Χριστιανος προς Κελσον ουδεν
εναργες και πληκτικον λεγοντα το· Ουδεν εναργες βλεπω εν τοις σοις λογοις. Ουκ εκ
σκοτου τοινυν εις λαμπρον φως προαγει ημας ο Κελσος, αλλα βουλεται εκ φωτος
μεταστησαι εις σκοτον, τιθεις "το σκοτος" ειναι "φως και το φως σκοτος" και
υποκειμενος τωι καλως ειρημενωι υπο Ἡσαΐου τον τροπον τουτον· "Ουαι οι τιθεντες
το σκοτος φως και το φως σκοτος." Ἀλλ' ημεις, ανοιξαντος του λογου τους
οφθαλμους της ψυχης ημων, ορωντες διαφοραν φωτος και σκοτους εν φωτι μεν
209

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντι τροπωι ιστασθαι προαιρουμεθα, τωι δε σκοτωι ουδαμως προσειναι βουλομεθα.
Ἔμψυχον δε τυγχανον το αληθινον φως επισταται, τινι μεν δεικτεον εσται τας
μαρμαρυγας τινι δε φως, ου παρισταντος αυτου την λαμπροτητα εαυτου δια την ετι
ενυπαρχουσαν ασθενειαν τοις οφθαλμοις εκεινου. Ει δ' ολως χρη λεγειν κολαζεσθαι
και βλαπτεσθαι οψιν, τινος αν αλλου φησωμεν τους οφθαλμους ταυτα πασχειν η του
υπο της περι θεου αγνοιας συνεχομενου και του υπο των παθων εμποδιζομενου
βλεπειν αληθειαν; Χριστιανοι μεν ουν ουδαμως νομιζουσι πηρουσθαι υπο των
Κελσου η τινος αλλοτριου θεοσεβειας λογων· οι δ' αισθανομενοι εαυτων
πηρουμενων υπο του κατακολουθειν οχλοις πλανω μενων και εθνεσιν εορταζοντων
δαιμονιοις προσιτωσαν τωι χαριζομενωι οφθαλμους λογωι, ιν' ομοιως τοις παρα τηι
οδωι ερριμμενοις πτωχοις και τυφλοις, υπο του Ἰησου θεραπευ θεισι δια το ειρηκεναι
αυτωι· "Υιε ∆αυΐδ, ελεησον με", ελεηθεντες απολαβωσι τους οφθαλμους καινους και
καλους, οποιους λογος θεου δημιουργησαι αν. 6.68 ∆ιοπερ εαν ερηται ημας Κελσος,
Πως οιομεθα γνω ρισειν τον θεον, και πως προς αυτον σωθησεσθαι· αποκρι νουμεθα
οτι ικανος εστιν ο του θεου λογος, γενομενος τοις ζητουσιν αυτον η τοις
επιφαινομενον αυτον παραδεχομενοις, γνωρισαι και αποκαλυψαι τον πατερα, προ
της παρουσιας αυτου ουχ ορωμενον. Τις δ' αλλος σωσαι και προσαγαγειν τωι επι πασι
θεωι δυναται την του ανθρωπου ψυχην η ο θεος λογος; Ὅστις "εν αρχηι προς τον
θεον" ων δια τους κολληθεντας τηι σαρκι και γενομενους οπερ "σαρξ" "εγενετο"
"σαρξ", ινα χωρηθηι υπο των μη δυναμενων αυτον βλεπειν καθο "λογος" ην και
"προς θεον" ην "και θεος ην". Και σωματικως γε λαλουμενος και ως "σαρξ"
απαγγελλομενος εφ' εαυτον καλει τους οντας σαρκα, ιν' αυτους ποιησηι πρωτον
μορφωθηναι κατα λογον τον γενομενον σαρκα, και μετα τουτο αυτους αναβιβασηι
επι το ιδειν αυτον, οπερ ην πριν γενηται "σαρξ"· ωστε αυτους ωφεληθεντας και
αναβαντας απο της κατα σαρκα εισαγωγης ειπειν το· "Ει και Χριστον ποτε κατα
σαρκα εγνωκαμεν, αλλα νυν ουκετι γινωσκομεν." "Σαρξ" ουν "εγενετο", και
γενομενος "σαρξ" "εσκηνωσεν εν ημιν" ουκ εξω γινομενος ημων, σκηνωσας δε και
γενομενος εν ημιν ουκ εμεινεν επι της πρωτης μορφης, αλλ' αναβιβασας ημας επι το
λογικον "υψηλον ορος" εδειξεν ημιν την ενδοξον μορφην εαυτου και την
λαμπροτητα των ενδυματων αυτου και ουχ εαυτου γε μονου αλλα και του
πνευματικου γε νομου, ος εστιν "εν δοξηι" οφθεις μετα Ἰησου "Μωυσης". Ἔδειξε δ'
ημιν και πασαν προφητειαν, ουδε μετα το ενανθρωπησαι αποθνηισκουσαν αλλ'
αναλαμβανομενην εις ουρανον, ης συμβολον Ἠλιας ην. Ὁ δε ταυτα θεωρησας ειποι
αν το· "Ἐθεασαμεθα την δοξαν αυτου, δοξαν ως μονογενους παρα πατρος, πληρης
χαριτος και αληθειας." Κελσος μεν ουν ιδιωτικωτερον ανεπλασεν α οιεται ημας
λεξειν προς το πυσμα αυτου· Πως οιομεθα γνωρισειν τον θεον, και πως σωθησεσθαι
προς αυτον; Ἡμεις δε ειποιμεν αν τα προεκ κειμενα. 6.69 Πλην φησιν ο Κελσος ημας
αποκρινεσθαι, εικοτι στοχασμωι ομολογων αναγραφειν ημων την αποκρισιν ουτως
εχουσαν· Ἐπειδη μεγας εστι και δυσθεωρητος ο θεος, πνευμα ιδιον εμβαλων εις
σωμα ημιν ομοιον δευρο κατε πεμψεν, ως αν δυνηθειημεν ακουσαι παρ' αυτου και
μαθειν. Ου μονος δε μεγας καθ' ημας εστιν ο των ολων θεος και πατηρ· μετεδωκε
γαρ εαυτου και της μεγαλειοτητος τωι μονογενει και πρωτοτοκωι "πασης κτισεως" ιν'
"εικων" αυτος τυγχανων "του αορατου θεου" και εν τωι μεγεθει συζηι την εικονα του
πατρος. Ου γαρ οιον τ' ην ειναι συμμε τρον, ιν' ουτως ονομασω, και καλην εικονα
"του αορατου θεου", μη και του μεγεθους παριστασαν την εικονα. Ἀλλα και ο θεος
καθ' ημας τωι μεν μη ειναι σωμα αορατος εστιν· τοις δε θεωρητικοις καρδιαι
θεωρητος, τουτεστι νωι, καρδιαι δε ου τηι τυχουσηι αλλα τηι καθαραι. Ου γαρ θεμις
μεμολυσμενην καρδιαν ενοραν θεωι, αλλα δει καθαρον ειναι το του καθαρου κατ'
αξιαν θεωρητικον. Ἔστω δη και δυσθεωρητος ο θεος· αλλ' ου μονος δυσθεωρητος
210

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστι τινι, αλλα και ο μονογενης αυτου. ∆υσθεωρητος γαρ ο θεος λογος, δυσθεωρητος
δε ουτωσι και σοφια εστιν, εν ηι τα παντα πεποιηκεν ο θεος. Τις γαρ δυναται καθ'
εκαστον των παντων την σοφιαν, εν ηι ο θεος και εκαστον των παντων πεποιηκε,
<θεωρησαι>; Ου δια το δυσθεωρητος ουν ο θεος ειναι ως ευθεωρητον τον υιον
επεμψεν. Ἅπερ μη νοησας ο Κελσος ειπεν ως εκ προσωπου ημων· δια το
δυσθεωρητος ειναι πνευμα ιδιον εμβαλων εις σωμα ημιν ομοιον δευρο κατεπεμψεν,
ως αν δυνηθειημεν ακουσαι τε παρ' αυτου και μαθειν. Ἀλλ' ως αποδεδωκαμεν, και ο
υιος δυσθεωρητος, ατε ων λογος θεος, δι' ου τα παντα εγενετο, "και εσκηνωσεν εν
ημιν". 6.70 Ει δε συνιει Κελσος α λεγομεν περι πνευματος θεου, και οτι "Ὅσοι
πνευματι θεου αγονται, ουτοι υιοι θεου εισιν", ουκ αν εαυτωι ως αφ' ημων
απεφηνατο οτι πνευμα ιδιον εμβαλων εις σωμα ο θεος δευρο κατεπεμψεν. Ἀει γαρ ο
θεος μεταδιδωσι τοις δυναμενοις μετεχειν αυτου του ιδιου πνευματος, ου κατ'
αποτομην και διαιρεσιν εγγινομενου τοις αξιοις. Ουδε γαρ σωμα το καθ' ημας
πνευμα, ως ουδε σωμα το πυρ, οπερ ειναι λεγεται θεος εν τωι· "Ὁ θεος ημων πυρ
καταναλισκον." Παντα γαρ ταυτα τροπικως λεγεται εις παραστασιν την απο των
συνηθων και σωματικων ονοματων της νοητης φυσεως. Και ωσπερ, εαν λεγηται τα
αμαρτηματα ξυλα ειναι και χορτος και καλαμη, ουκ ερουμεν ειναι τα αμαρτηματα
σωματα, και εαν λεγηται τα ανδραγαθηματα χρυσος ειναι και αργυρος και λιθος
τιμιος, ου φησομεν ειναι τα ανδρα γαθηματα σωματα· ουτω καν λεγηται ο θεος ειναι
"πυρ κα ταναλισκον" τα "ξυλα" και τον "χορτον" και την "καλα μην" και πασαν
ουσιαν αμαρτιας, ου σωμα αυτον νοησομεν. Ὡς δ' εαν λεγηται "πυρ", ου σωμα
νοουμεν αυτον, ουτως εαν λεγηται "πνευμα" ο θεος, ου σωμα αυτον λεγομεν ειναι.
Προς γαρ αντιδιαστολην των αισθητων εθος τηι γραφηι τα νοητα ονομαζειν
πνευματα και πνευματικα· οιον εαν λεγηι ο Παυλος· "Ἀλλ' η ικανοτης ημων εκ του
θεου, ος και ικανωσεν ημας διακονους καινης διαθηκης, ου γραμ ματος αλλα
πνευματος· το γαρ γραμμα αποκτεννει, το δε πνευμα ζωοποιει", "γραμμα" μεν την
αισθητην ωνομασεν εκδοχην των θειων γραμματων "πνευμα" δε την νοητην. Ουτω
τοινυν και εν τωι "πνευμα ο θεος"· επει και Σαμαρεις και Ἰουδαιοι σωματικως και
τυπικως εποιουν τα προσταττομενα υπο του νομου, ειπεν ο σωτηρ προς την
Σαμαρειτιν· "Ὅτι ερχεται ωρα, οτε ουτε εν Ἱεροσολυμοιςουτε εν τωι ορει τουτωι
προσκυνησουσι τωι πατρι· πνευμα ο θεος, και τους προσκυνουντας αυτον εν
πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν." ∆ι' ων εδιδαξεν οτι ουκ εν σαρκι "δει
προσκυνειν" και σαρκιναις θυσιαις τον θεον αλλ' "εν πνευματι". Και γαρ αυτος
αναλογον <τωι> "εν πνευματι" και νοητως λατρευειν τινα αυτωι "πνευμα" νοηθειη
αν. Ἀλλα και ουκ εν τυποις "προσκυνειν δει" τωι πατρι αλλ' "εν αληθειαι", ητις "δια
Ἰησου Χριστου εγενετο" μετα το δοθηναι τον νομον "δια Μωυσεως". "Ἡνικα" γαρ
"εαν επιστρεψωμεν προς κυριον"–"ο δε κυριος το πνευμα εστι"–, "περιαιρειται το"
τηι καρδιαι "καλυμμα" επικειμενον, "ηνικα αν αναγινωσκηται Μωυσης". 6.71 Ὡς μη
νοησας δη τα περι του πνευματος του θεου ο Κελσος–"ψυχικος γαρ ανθρωπος ου
δεχεται τα του πνευμα τος του θεου· μωρια γαρ αυτωι εστι, και ου δυναται γνωναι,
οτι πνευματικως ανακρινεται"–εαυτωι συναπτει, οιομενος ημας λεγοντας "πνευμα"
ειναι τον θεον μηδεν εν τουτωι διαφερειν των παρ' Ἕλλησι Στωικων, φασκοντων οτι
ο θεος πνευμα εστι δια παντων διεληλυθος και παντ' εν εαυτωι περιεχον. ∆ιηκει μεν
γαρ η επισκοπη και η προνοια του θεου δια παντων αλλ' ουχ ως το των Στωικων
πνευμα· και παντα μεν περιεχει τα προνοουμενα η προνοια και περιειληφεν αυτα,
ουχ ως σωμα δε περιεχον περιεχει, οτε και σωμα εστι το περιεχομενον, αλλ' ως
δυναμις θεια και περιειληφυια τα περιεχομενα. Κατα μεν ουν τους απο της Στοας,
σωματικας λεγοντας ειναι τας αρχας και δια τουτο παντα φθειροντας κινδυνευοντας
δε και αυτον φθειραι τον επι πασι θεον, ει μη πανυ απεμφαινον τουτ' αυτοις εδοκει
211

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τυγχανειν, και ο λογος του θεου ο μεχρι ανθρωπων και των ελαχιστων καταβαινων
ουδεν αλλο εστιν η πνευμα σωματικον· κατα δε ημας και την λογικην ψυχην
πειρωμενους αποδεικνυναι κρειττονα πασης σωματικης φυσεως και ουσιαν αορατον
και ασωματον ουκ αν σωμα ειη ο θεος λογος, δι' ου τα παντ' εγενετο, ο φθανων, ινα
παντα δια λογου γινηται, ουχ εως ανθρωπων μονων αλλα και των ελαχιστων ειναι
νομιζομενων και υπο φυσεως διοικουμενων. Παντα μεν ουν οι απο της Στοας
εκπυρουτωσαν, ημεις δε ασωματον ουσιαν ουκ ισμεν εκπυρουμενην ουδ' εις πυρ
αναλυομενην την ανθρωπου ψυχην η την αγγελων η θρονων η κυριοτητων η
αρχων η εξουσιων υποστασιν. 6.72 ∆ιοπερ ματην λελεκται τωι Κελσωι, ως μη ειδοτι
τα του πνευματος του θεου, οτι επειπερ πνευμα εστιν απο του θεου ο υιος εν
ανθρωπινωι γεγονως σωματι, ουδ' αν αυτος ειη αθανατος ο του θεου υιος. Ειτα παλιν
εαυτωι φυρει τον λογον, ως τινων αφ' ημων ουχ ομολογησοντων πνευμα ειναι τον
θεον αλλα τον υιον αυτου, και οιεται απανταν λεγων οτι ουδεμια τοιαυτη φυσις εστι
πνευματος, ωστ' αει διαμενειν· ωσει και, λεγοντων ημων οτι ο θεος "πυρ" εστι "κατα
ναλισκον", ελεγεν οτι ουδεμια τοιαυτη φυσις εστι πυρος, ωστ' αει διαμενειν· ουχ
ορων πως λεγομεν ειναι "πυρ" τον θεον ημων, και τινων αναλωτικον, οτι
αμαρτηματων και της κακιας. Πρεπει γαρ θεωι αγαθωι μετα το εκαστον φανηναι
αγωνισαμενον, οποιος γεγονεν αγωνιστης, αναλωσαι τωι πυρι των κολασεων την
κακιαν. Ειτα παλιν εαυτωι το μη λεγομενον υφ' ημων λαμβανει, οτι αναγκαιον εστι
το αναπεπνευκεναι τον θεον. Και τουτωι ακολουθον το μη δυνασθαι αναστηναι μετα
του σωματος τον Ἰησουν· ουκ αν γαρ απειληφει ο δεδωκε πνευμα ο θεος
καταμεμολυσμενον τηι του σωματος φυσει. Ευηθες ουν απαν ταν ημας προς τους
λογους ως ημετερους τους μη ημετερους. 6.73 Ειθ' εξης ταυτολογων μετα το πολλα
εν τοις ανωτερω ειπειν και χλευασαι την εκ παρθενου γεννησιν του θεου, προς ην
κατα το δυνατον ημιν απηντησαμεν, φησιν· Ει δ' εβουλετο πνευμα εξ εαυτου
καταπεμψαι, τι εδειτο εις γυναικος γαστερα εμπνειν; Ἐδυνατο γαρ ηδη πλασσειν
ανθρωπους ειδως και τουτωι περιπλασαι σωμα και μη το ιδιον πνευμα εις τοσουτον
μιασμα εμβαλειν· ουτως μεν τ' αν ουδ' ηπισ τειτο, ει ανωθεν ευθυς εσπαρτο. Και
ταυτ' ειπεν, επει μη ειδε την παρθενικην και καθαραν γεννησιν και απο μηδεμιας
φθορας του μελλοντος υπηρετησασθαι τηι ανθρωπων σωτηριαι σωματος. Οιεται δε ο
τον στωικον λογον εκτιθεμενος και μη προσποιουμενος τα περι αδιαφορων
μεμαθηκεναι εις μιασμα εμβεβλησθαι την θειαν φυσιν και μεμιασθαι ειτε γενομενην
εν γυναικος σωματι, εως περιπλασθηι αυτηι το σωμα, ειτε σωμα ανειληφυιαν·
παραπλησιον τι ποιων τοις οιομενοις τας αυγας του ηλιου μιαινεσθαι εν τοις
βορβοροις και τοις δυσωδεσι σωμασι και μη μενειν κακει καθαρας. Και ει κατα την
Κελσου δε υποθεσιν χωρις γεννησεως περιεπλασσετο το σωμα τωι Ἰησου, <ουκ>
ευθυς αν οι βλεποντες το σωμα επιστευον οτι ουκ απο γεννησεως ην· ουδε γαρ το
βλεπομενον απαγγελλει και την φυσιν, οθεν γεγενηται. Οιον ει καθ' υποθεσιν μελι
ην τι μη απο μελισσων, ουκ αν τουτο τις απηγγελλεν απο της γευσεως η της οψεως,
οτι μη απο μελισσων εστιν· ως ουδε το απο μελισσων δεικνυσι τηι αισθησει την
αρχην, αλλ' η πειρα δεικνυσιν οτι τουτ' απο μελισσων εστιν. Ουτω δε και η πειρα
διδασκει οτι απο αμπελου ο οινος· ου γαρ αναφερει η γευσις το απο αμπελου. Τον
αυτον τροπον τοινυν το αισθητον σωμα ουκ απαγγελλει τον τροπον της υποστασεως
αυτου. Προσαχθησηι δε τωι λεγομενωι απο των εν ουρανοις, ων της υποστασεως και
της λαμπροτητος αισθομεθα βλεποντες αυτα· αλλ' ου δη που η αισθησις ημιν
υποβαλλει, ποτερον γενητα η αγενητα εστιν. Αιρεσεις γουν και περι τουτων
συνεστησαν· αλλα και οι λεγοντες αυτα γενητα ουχ ομονοουσι περι του πως εστι
γενητα· ουδε γαρ υποβαλλει η αισθησις αυτων, καν βιασαμενος ο λογος ευρηι οτι
γενητα εστι, περι του τινα τροπον γεγενηται. 6.74 Ειθ' εξης επαναλαμβανει πολλακις
212

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηδη ειπων τα περι της γνωμης Μαρκιωνος, και πηι μεν αληθως τα Μαρκιωνος
εκτιθεται πηι δε κακεινων παρηκουσεν· προς ην ουκ αναγκαιον ημας απανταν η και
ελεγχειν. Ειτα παλιν εαυτωι επιφερει τα υπερ Μαρκιωνος και τα κατ' αυτου λεγων,
τινα μεν εκφευγουσι των εγκληματων τισι δε περιπιπτουσι· και οτε βουλεται
συναγορευειν τωι φασκοντι λογωι πεπροφητευσθαι αυτον, ινα κατηγορησηι
Μαρκιωνος και των απ' αυτου, σαφως φησιν οτι ποθεν αποδειχθησεται θεου παις ο
τοιαυτα κολασθεις, ει μη περι τουτου προειρηται; Ειτα παλιν παιζει και, ως εθος
αυτωι, χλευαζει δυο εισαγων υιους θεων, του δημιουργου ενα και του κατα
Μαρκιωνα θεου ετερον, και αναζωγραφει αυτων μονομαχιας, λεγων αυτας ειναι ως
των ορτυγων, και των πατερων θεομαχιας· η δια γηρας αχρηστους αυτους οντας και
ληρουντας μηδεν μεν αλληλους διατιθεναι, εαν δε τους παιδας μαχεσθαι. Ὅπερ ουν
ειπεν εν τοις ανωτερω, τουτο φησομεν προς αυτον· ποια γραυς καταβαυκαλωσα
παιδιον ουκ αιδεσθησεται τοιαυτα λεγειν, οποια ουτος εν τωι επιγρα φομενωι αληθει
λογωι; ∆εον γαρ αυτον πραγματικως στηναι προς τους λογους, ο δε εασας τα
πραγματα παιζει και βωμολοχει οιομενος μιμους γραφειν η τινα σκωμματα, ουχ
ορων οτι η τοιαυτη αγωγη των λογων παρα την προθεσιν την αυτου εστι,
βουλομενου καταλιποντας ημας χριστιανισμον προσεχειν αυτου τοις δογμασιν·
ατινα ει μεν εσεμνολογει, ταχα πιθανωτερα ην· επει δε χλευαζει και παιζει και
βωμολοχει, φησομεν οτι αποριαι σεμνων λογων–ου γαρ ειχεν αυτους ουδε ηπιστατο–
εις τοσαυτην ενεπεσε φλυαριαν. 6.75 Ἑξης τουτοις λεγει οτι επειδη θειον πνευμα ην
εν σωματι, παντως τι παραλλαττειν αυτο των λοιπων εχρην η κατα μεγεθος η
καλλος η αλκην η φωνην η καταπληξιν η πειθω. Ἀμηχανον γαρ οτωι θειον τι πλεον
των αλλων προσην μηδεν αλλου διαφερειν· τουτο δε ουδεν αλλου διεφερεν, αλλ' ως
φασι, μικρον και δυσειδες και αγεννες ην. Φαινεται δη και εν τουτοις οτι, εαν μεν
κατηγορειν θεληι του Ἰησου, ως πιστευων ταις παρεχειν δοκουσαις αυτωι γραφαις
αφορμας κατηγοριας λεγει τα απ' αυτων· οπου δε κατα τας αυτας γραφας δοξαι αν
τις τα εναντια λεγεσθαι τοις εις κατηγοριαν παραλαμβανομενοις, ταυτα ουδε
προσποιειται ειδεναι. Ὁμολογουμενως τοινυν γεγραπται τα περι του δυσειδες
γεγονεναι το του Ἰησου σωμα, ου μην ως εκτεθειται και αγεννες, ουδε σαφως
δηλουται οτι μικρον ην. Ἔχει δε η λεξις ουτως παρα τωι Ἡσαΐαι αναγεγραμμενη,
προφητευοντι αυτον επιδημησοντα τοις πολλοις ουκ εν ωραιωι ειδει ουδε τινι
υπερεχοντι καλλει· "Κυριε, τις επιστευσε τηι ακοηι ημων; Και ο βραχιων κυριου τινι
απεκαλυφθη; Ἀνηγγει λαμεν εναντιον αυτου ως παιδιον, ως ριζα εν γηι διψωσηι· ουκ
εστιν ειδος αυτωι <ουδε δοξα· και ειδομεν αυτον, και ουκ ειχεν ειδος> ουδε καλλος·
αλλα το ειδος αυτου ατιμον, εκλειπον παρα τους υιους των ανθρωπων." Ἆρ' ουν
τουτων μεν ο Κελσος ηκουεν, επει ᾤετο αυτωι χρησιμα ειναι εις το κατηγορεισθαι
τον Ἰησουν, ουκετι δε προσεσχε τοις λεγομενοις εν τεσσαρακοστωι τεταρτωι ψαλμωι,
τινα τροπον λεγεται· "Περιζωσαι την ρομφαιαν σου επι τον μηρον σου, δυνατε, τηι
ωραιοτητι σου και τωι καλλει σου· και εντεινον και κατευοδου και βασιλευε"; 6.76
Ἔστω δε μη ανεγνωκεναι αυτον την προφητειαν η ανεγνωκοτα περιεσπασθαι υπο
των παρερμηνευοντων αυτην ως ου περι Ἰησου Χριστου προφητευομενην· τι φησει
και περι του ευαγγελιου, εν ωι αναβας "εις υψηλον ορος" "μετεμορφωθη εμπροσθεν"
των μαθητων και ωφθη εν δοξηι, οτε και "Μωυσης και Ἠλιας" "οφθεντες εν δοξηι
ελεγον την εξοδον αυτου, ην εμελλε πληρουν εν Ἱερου σαλημ"; Ἢ εαν μεν
προφητης λεγηι· "Ειδομεν αυτον, και ουκ ειχεν ειδος ουδε καλλος" και το εξης, και ο
Κελσος παραδεχεται την προφητειαν ταυτην επι τον Ἰησουν αναφε ρεσθαι,
τυφλωττων περι την παραδοχην του λεγομενου και ουχ ορων οτι μεγαλη κατασκευη
εστι του τον αμορφον ειναι δοκουντα Ἰησουν υιον ειναι θεου το προ πολλων ετων
της γενεσεως αυτου πεπροφητευσθαι και περι του ειδους αυτου· εαν δε αλλος
213

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφητης ωραιοτητα και καλλος ειναι λεγηι περι αυτον, ουκετι βουλεται την
προφητειαν εις Ἰησουν Χριστον αναφερεσθαι; Και ει μεν σαφως ην απο των
ευαγγελιων λαβειν οτι "Ουκ ειχεν ειδος ουδε καλλος, αλλα το ειδος αυτου ατιμον
ην, εκλειπον παρα τους υιους των ανθρωπων", ειπεν αν τις ου κατα το προφητικον
ειρηκεναι ταυτα τον Κελσον αλλα κατα το ευαγγελικον· νυνι δε ουτε των
ευαγγελιων αλλ' ουδε των αποστολων εμφαινοντων οτι "ουκ ειχεν ειδος ουδε
καλλος", σαφες οτι το απο της προφητειας αναγκαζεται παραδεχεσθαι ως
αληθευομενον περι Χριστου· οπερ ουκετι επιτρεπει τας περι Ἰησου κατηγοριας
προβαινειν. 6.77 Παλιν τε αυ ο λεγων· Ἐπειδη θειον πνευμα ην εν σωματι, παντως τι
παραλλαττειν αυτο των λοιπων εχρην η κατα μεγεθος η φωνην η αλκην η
καταπληξιν η πειθω πως ουχ εωρα το παραλλαττον του σωματος αυτου προς το τοις
ορωσι δυνατον και δια τουτο χρησιμον τοιουτο φαινομενον, οποιον εδει εκαστωι
βλεπεσθαι; Και ου θαυμαστον την φυσει τρεπτην και αλλοιωτην και εις παντα α
βουλεται ο δημιουργος υλην μεταβλητην και πασης ποιοτητος, ην ο τεχνιτης
βουλεται, δεκτικην, οτε μεν εχειν ποιοτητα, καθ' ην λεγεται το· "Ουκ ειχεν ειδος
ουδε καλλος", οτε δε ουτως ενδοξον και καταπληκτικην και θαυμαστην, ως "επι
προσωπον" πεσειν τους θεατας του τηλικουτου καλλους συνανελθοντας τωι Ἰησου
τρεις αποστολους. Ἀλλ' ερει ταυτ' ειναι πλασματα και μυθων ουδεν διαφε ροντα, ως
και τα λοιπα των περι Ἰησου παραδοξων. Προς τοδε <μεν ουν> δια πλειονων εν τοις
προ τουτων απελογη σαμεθα· εχει δε τι και μυστικωτερον ο λογος, απαγγελλων τας
του Ἰησου διαφορους μορφας αναφερεσθαι επι την του θειου λογου φυσιν, ουχ
ομοιως φαινομενου τοις τε πολλοις και τοις ακολουθειν αυτωι "εις υψηλον", ο
αποδεδωκαμεν, "ορος" δυναμενοις. Τοις μεν γαρ ετι κατω τυγχανουσι και μηδεπω
επι το αναβαινειν παρεσκευασμενοις ο λογος "ουκ εχει ειδος ουδε καλλος"· το γαρ
"ειδος αυτου" τοις τοιουτοις εστιν "ατιμον και εκλειπον παρα τους" υπο ανθρωπων
γεγενημενους λογους, τροπικως εν τουτοις καλουμενους "υιους ανθρωπων".
Ειποιμεν γαρ αν πολλωι ωραιοτερους φαινεσθαι τους των φιλοσοφουντων λογους,
οντας "υιους ανθρωπων", παρα τον τοις πολλοις κηρυσσο μενον θεου λογον, ος
εμφαινει και μωριαν "κηρυγματος"· και δια την εμφαινομενην μωριαν "του
κηρυγματος" λεγουσιν οι τουτο μονον θεωρουντες· "Ειδομεν αυτον, και ουκ ειχεν
ειδος ουδε καλλος." Τοις μεντοι εκ του ακολουθειν αυτωι δυναμιν ανειληφοσι προς
το επεσθαι και αναβαινοντι αυτωι "εις το υψηλον ορος" θειοτεραν μορφην εχει· ην
βλεπουσιν, ει τις εστι "Πετρος", χωρησας την της εκκλησιας εν αυτωι οικοδομην απο
του λογου και τοσαυτην εξιν αναλαβων, ως μηδεμιαν πυλην ᾅδου κατισχυσειν
αυτου, υψωθεντος δια τον λογον "εκ των πυλων του θανατου, οπως αν" εξαγγειληι
"πασας τας αινεσεις" του θεου "εν ταις πυλαις της θυγατρος Σιων"· και ει τινες εισιν
εκ λογων την γενεσιν λαβοντες μεγαλοφωνων, οιτινες ουδεν αποδεουσι νοητης
"βροντης". Ἀλλα ποθεν Κελσωι και τοις εχθροις του θειου λογου και μη φιλαληθως
τα χριστιανισμου εξετασασιν ειδεναι το βουλημα των διαφορων του Ἰησου μορφων;
Ἐγω δε λεγω και ηλικιων, και ει τι των προ του παθειν αυτωι πεπραγμενων και των
μετα το αναστηναι απο των νεκρων. 6.78 Ἑξης δε τοιαυτα τινα λεγει ο Κελσος· Ἔτι
μην ειπερ εβουλετο ο θεος ωσπερ ο παρα τωι κωμωιδωι Ζευς εκ του μακρου υπνου
διυπνισας ρυσασθαι το των ανθρωπων γενος εκ κακων, τι δη ποτε εις μιαν γωνιαν
επεμψε τουτο, ο φατε, πνευμα; ∆εον πολλα ομοιως διαφυσησαι σωματα και κατα
πασαν αποστειλαι την οικουμενην. Ἀλλ' ο μεν κωμωιδος εν τωι θεατρωι γελωτοποιων
συνεγραψεν οτι Ζευς εξυπνισθεις Ἀθηναιοις και Λακεδαιμονιοις τον Ἑρμην επεμψε·
συ δε ουκ οιει καταγελαστοτερον πεποιηκεναι Ἰουδαιοις πεμπο μενον του θεου τον
υιον; Ὅρα δη και εν τουτοις το ασεμνον του Κελσου, αφιλοσοφως κωμωιδιας
ποιητην γελωτοποιον παραλαβοντος και τωι παρ' αυτωι διυπνισθεντι πεμποντι
214

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἑρμην παραβαλλοντος τον του παντος δημιουργον θεον ημων. Ειπομεν δη εν τοις
προ τουτων οτι ουχ ωσπερ απο μακρου υπνου διαναστας ο θεος επεμψε τον Ἰησουν
τωι γενει των ανθρωπων, την μεν κατα την ενσωματωσιν οικονομιαν νυν δι'
ευλογους αιτιας επιπληρωσαντα αει δε το γενος των ανθρωπων ευεργετησαντα.
Ουδεν γαρ των εν ανθρωποις καλων γεγενηται, μη του θειου λογου επιδημη σαντος
ταις ψυχαις των καν ολιγον καιρον δεδυνημενων δεξασθαι τας τοιασδε του θειου
λογου ενεργειας. Ἀλλα και η δοκουσα εις μιαν γωνιαν επιδημια του Ἰησου ευλογως
γεγενηται, επειπερ εχρην τοις ενα θεον μεμαθηκοσι και τους προφητας αυτου
αναγινωσκουσι και κηρυσσομενον Χριστον μανθανουσιν επιδημησαι τον
προφητευομενον και επιδημησαι εν καιρωι, οτ' εμελλεν εκχεισθαι απο μιας γωνιας ο
λογος επι πασαν την οικουμενην. 6.79 ∆ιο και χρεια ουκ ην πολλα γενεσθαι
πανταχου σωματα και πολλα αναλογον τωι Ἰησου πνευματα, ιν' η πασα των
ανθρωπων οικουμενη φωτισθηι τωι λογωι του θεου. Ἤρκει γαρ ο εις λογος, ως
"δικαιοσυνης ηλιος" ανατειλας, απο της Ἰουδαιας εκπεμψαι τας επι την ψυχην των
βουλο μενων αυτον παραδεξασθαι φθανουσας αυγας. Ει δε και πολλα τις ποθει
σωματα πεπληρωμενα θειου πνευματος ιδειν, αναλογον εκεινωι τωι ενι Χριστωι
διακονουμενα τηι πανταχου των ανθρωπων σωτηριαι, κατανοειτω τους πανταχου
υγιως και μετα βιου ορθου διδασκοντας τον Ἰησου λογον, χριστους και αυτους υπο
των θειων γραφων καλουμενους εν τωι "Μη απτεσθε των χριστων μου, και εν τοις
προφηταις μου μη πονηρευεσθε". Και γαρ ωσπερ ηκουσαμεν "οτι Ἀντιχριστος
ερχεται", και ουδεν ηττον μεμαθηκαμεν οτι "αντιχριστοι πολλοι" εισιν εν τωι κοσμωι·
τον αυτον τροπον οτι Χριστος επιδε δημηκε γνοντες θεωρουμεν οτι δι' αυτον πολλοι
χριστοι γεγονασιν εν τωι κοσμωι, οιτινες αναλογον εκεινωι ηγαπησαν "δικαιοσυνην
και" εμισησαν "αδικιαν· και δια τουτο εχρισε" και αυτους "ο θεος, ο θεος" του
Χριστου, "ελαιωι αγαλλιασεως". Ἀλλ' εκεινος μεν ουν υπερ "τους μετο χους" αυτου
αγαπησας "δικαιοσυνην και" μισησας "ανομιαν" και την απαρχην ειληφε του
χρισματος και, ει χρη ουτως ονομασαι, ολον το χρισμα του της "αγαλλιασεως"
ελαιου· οι δε μετοχοι αυτου, εκαστος ως κεχωρηκε, μετεσχον και του χρισματος
αυτου. ∆ιοπερ, επει Χριστος "κεφαλη" εστι "της εκκλησιας", ως ειναι εν σωμα
Χριστον και την εκκλησιαν, το "μυρον επι κεφαλης" καταβεβηκεν "επι τον
πωγωνα", τα συμβολα του τελειου ανδρος "Ἀαρων", και εφθασε "καταβαινον" τουτο
το "μυρον" "επι την ωαν του ενδυματος αυτου". Και ταυτα δε μοι λελεκται προς τον
ασεμνον του Κελσου λογον ειποντος· ∆εον πολλα ομοιως διαφυσησαι σωματα και
κατα πασαν αποστειλαι την οικουμενην. Ὁ μεν ουν κωμωιδος γελωτοποιων τον ∆ια
κοιμωμενον πεποιηκε τε και διυπνιζομενον και πεμποντα προς τους Ἕλληνας τον
Ἑρμην· ο δε λογος, αυπνον επισταμενος φυσιν την του θεου, διδασκετω ημας οτι
κατα καιρους οικονομει τα του κοσμου πραγματα ο θεος, ως απαιτει το ευλογον. Ου
θαυμαστον δε ει δια το μεγαλας ειναι και δυσδιηγητους τας κρισεις του θεου αι
"απαιδευτοι" πλανωνται "ψυχαι", και Κελσος συν αυταις. Ουδεν ουν καταγελαστον
εστιν εν τωι Ἰουδαιοις, παρ' οις γεγονασιν οι προφηται, πεπεμφθαι τον υιον του
θεου· ιν' εκειθεν αρξαμενος σωματικως δυναμει και πνευματι ανατειληι τηι μηκετι
βουλομενηι ερημωι θεου τυγχανειν οικουμενηι ψυχων. 6.80 Ἑξης δε τουτοις
ενθεωτατα εξ αρχης εδοξε Κελσωι λεγειν εθνη Χαλδαιους, αφ' ων η απατηλος
γενεθλιαλογια νενεμηται τους ανθρωπους. Ἀλλα και Μαγους τοις ενθεω τατοις
καταταττει εθνεσιν ο Κελσος, αφ' ων η παρωνυμος του εθνους αυτων μαγεια και
τοις λοιποις εθνεσιν επι διαφθοραι και ολεθρωι των χρωμενων αυτηι επιδεδημηκε.
Και Αιγυπτιοι μεν εν μεν τοις ανωτερω και παρα τωι Κελσωι επλανωντο, ως σεμνους
μεν εχοντες περιβολους των νομιζομενων ιερων ενδον δε ουδεν αλλ' η πιθηκους η
κροκο δειλους η αιγας η ασπιδας η τι των ζυων· νυν δε εδοξε Κελσωι ενθεωτατον
215

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπειν και το Αιγυπτιων εθνος, και ενθεωτατον εξ αρχης, ταχα επει Ἰουδαιοις εξ
αρχης προσ πεπολεμηκασι. Και Περσαι δε οι τας μητερας γαμουντες και θυγατρασι
μιγνυμενοι ενθεον εθνος ειναι τωι Κελσωι δοκουσιν, αλλα και Ἰνδοι, ων τινας εν τοις
προειρημενοις ελεγε και ανθρωπειων γεγευσθαι σαρκων. Μηδεν δε τουτων
Ἰουδαιους μαλιστα τους παλαι πραττοντας ου μονον ουκ ειπεν ενθεωτατους αλλα
και αυτικα απολουμενους. Τουτο μεν ηδη και ως μαντικος λεγει περι αυτων, ουχ
ορων πασαν την περι Ἰουδαιους και την σεμνην παλαι πολιτειαν αυτων του θεου
οικονομιαν, και ως "τωι" εκεινων "παραπτωματι η σωτηρια" γεγενηται "τοις εθνεσι"
και "το παραπτωμα αυτων πλουτος κοσμου και το ηττημα αυτων πλουτος εθνων"·
εως "το πληρωμα των εθνων εισελθηι", ινα μετα τουτο "πας", ον ου νοει Κελσος,
"Ἰσραηλ" σωθηι. 6.81 Ουκ οιδα δ' οπως φησι περι του θεου οτι ο παντα ειδως τουτο
ουκ ηπιστατο, οτι κακοις ανθρωποις και αμαρτησομενοις και κολασουσιν αυτου τον
υιον πεμπει. Ἀλλ' εοικε νυν μεν εκων επιλελησθαι του φασκοντος λογου παντα, α
πεισεται Ἰησους ο Χριστος, προεωρακεναι θειωι πνευματι, και πεπροφητευκεναι τους
του θεου προφητας· οις ουχ επεται το μη εγνωκεναι τον θεον οτι κακοις και
αμαρτησομενοις ανθρωποις πεμπει τον υιον και κολασουσιν αυτον. Ευθεως δε λεγει
το παλαι ταυτα προειρησθαι εν απολογιαι υφ' ημων λεγεσθαι. Ἀλλ' επει αυταρκη
περιγραφην ειληφεν ο εκτος ημων τομος, αυτου που καταπαυσαντες τον λογον
αρξομεθα θεου διδοντος εβδομου· εν ωι απανταν νομιζει προς το υφ' ημων λεγεσθαι
τους προφητας παντα τα περι του Ἰησου προειρη κεναι. Ἅπερ επει πλειονα εστι και
πλειονος λογου δειται του προς αυτα, ουτε διακοψαι εβουληθημεν υπο του μεγεθους
αναγκαζομενοι του βιβλιου ουτε υπερ του μη διακοψαι τον λογον μεγιστον ποιησαι
και υπερ το συμμετρον τον εκτον τομον. 7.t ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ ΚΕΛΣΟΥ
ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΟΣ ΕΒ∆ΟΜΟΣ 7.1 Ἐν εξ τοις προ τουτων, ιερε
αδελφε Ἀμβροσιε, αγωνισαμενοι κατα το δυνατον ημιν βιβλιοις προς τας Κελσου
κατα Χριστιανων κατηγοριας και μηδεν οση δυναμις αβασανιστον και ανεξεταστον
εασαντες μηδε παρελθοντες, προς ο <ουχ> ως οιον τε ημιν απηντησαμεν, θεον
επικαλε σαμενοι δι' αυτου Ἰησου Χριστου, του κατηγορουμενου υπο Κελσου, ιν'
ημων ελλαμψηι εν τηι καρδιαι αληθεια τυγχανων τα ανατρεπτικα του ψευδους,
αρχομεθα και εβδομου συγγραμματος, το προφητικον εκεινο εν τηι προς θεον
λεγοντες ευχηι το· "Ἐν τηι αληθειαι σου εξολοθρευσον αυτους", δηλον δ' οτι τους
εναντιους "τηι αληθειαι" λογους· ουτοι γαρ αληθειαι θεου εξολοθρευονται, ιν' εξολο
θρευθεντων αυτων οι παντος περισπασμου απολυθεντες ειπωσι το εξης εκεινωι το·
"Ἑκουσιως θυσω σοι", λογικην και ακαπνον θυσιαν προσφεροντες τωι θεωι των
ολων. 7.2 Προκειται δε νυν τωι Κελσωι κατηγορησαι του φασκοντος λογου υπο των
παρα Ἰουδαιοις προφητων προφητευεσθαι τα περι τον Χριστον Ἰησουν. Και πρωτον
γε κατ' αρχας εξεταζομεν ων οιεται <το> τους μεν αλλον εισηγουμενους θεον παρα
τον Ἰουδαιων θεον μηδαμως δυνασθαι απανταν προς τας επαπορησεις αυτου, ημας
δε, τους τον αυτον τηρησαντας θεον, καταφευγειν επι την δια των προφητευο
μενων περι Χριστου απολογιαν. Και φησι προς ταυτα· Ἴδωμεν οπηι εφευρησουσι
παραιτησιν· οι μεν αλλον ειση γουμενοι θεον ουδεμιαν, οι δε τον αυτον αυθις το
αυτο ερουσιν, εκεινο δη το σοφον, οτι εχρην ουτως γενεσθαι· τεκμηριον δε, παλαι
γαρ ταυτα προειρητο. Φησομεν δε προς ταυτα οτι ουτως εστιν ασθενη τα ειρημενα
περι του Ἰησου και Χριστιανων εν τοις ολιγωι προ τουτων, ως και τους αλλον
εισηγουμενους θεον και τουτο πραττοντας ασεβως ευχερεστατα υπαντησαι προς τα
υπο Κελσου λεγομενα. Και ει μη ατοπον ην αφορμας διδοναι τοις ασθενεστεροις
προς παραδοχην χειρονων δογματων, και ημεις αν τουτο πεποιη κειμεν, ιν'
ελεγξωμεν ψευδος το περι του τους αλλον ειση γουμενους θεον μηδεμιαν εχειν
απολογιαν προς τα υπο Κελσου λελεγμενα· νυνι δε ημεις φερε περι των προφητων
216

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς τοις ανωτερω ειρημενοις απολογησωμεθα. 7.3 Φησιν ουν· Τα μεν υπο της
Πυθιας η ∆ωδωνιδων η Κλαριου η εν Βραγχιδαις η εν Ἄμμωνος υπο μυριων τε
αλλων θεοπροπων προειρημενα, υφ' ων επιεικως πασα γη κατωικισθη, ταυτα μεν
<εν> ουδενι λογωι τιθενται· τα δε υπο των εν Ἰουδαιαι τωι εκεινων τροπωι λεχθεντα η
μη λεχθεντα, και ωσπερ ειωθασιν ετι νυν οι περι Φοινικην τε και Παλαιστινην,
ταυτα γε θαυμαστα και απαραλλακτα ηγουνται. Λεγωμεν ουν περι των
κατειλεγμενων χρηστηριων οτι δυνατον μεν ημιν συναγουσιν απο Ἀριστοτελους και
των τα του Περιπατου φιλοσοφησαντων ουκ ολιγα ειπειν εις ανατροπην του περι
της Πυθιας και των λοιπων χρηστηριων λογου· δυνατον δε και τα λελεγμενα τωι
Ἐπικουρωι και τοις ασπαζομενοις αυτου τον λογον περι των αυτων παραθεμενον
δειξαι οτι και Ἑλληνων τινες ανατρεπουσι τας νομιζομενας και τεθαυμασμενας εν
πασηι Ἑλλαδι θεοπροπιας. Ἀλλα γαρ δεδοσθω μη ειναι πλασματα μηδε προσποιησεις
ανθρωπων περι θεοφοριας τα περι την Πυθιαν και τα λοιπα χρηστηρια· ιδωμεν ουν
ει μη και ουτως δυναται τοις φιλαληθως εξεταζουσι τα πραγματα αποδεικνυσθαι οτι
και τωι παραδεχομενωι ειναι ταυτα τα μαντεια ουκ αναγκαιον προσεσθαι οτι θεοι
τινες εισι παρ' αυτοις, αλλ' εκ του εναντιου δαιμονες τινες φαυλοι και πνευματα
εχθρα τωι γενει των ανθρωπων και κωλυοντα την της ψυχης ανοδον και δι' αρετης
πορειαν και της αληθινης ευσεβειας αποκα ταστασιν προς τον θεον. Ἱστορηται
τοινυν περι της Πυθιας, οπερ δοκει των αλλων μαντειων λαμπροτερον τυγχανειν,
οτι περικαθεζομενη το της Κασταλιας στομιον η του Ἀπολλωνος προφητις δεχεται
πνευμα δια των γυναικειων κολπων· ου πληρωθεισα αποφθεγγεται τα νομιζομενα
ειναι σεμνα και θεια μαντευματα. Ὅρα δη δια τουτων ει μη το του πνευματος
εκεινου ακαθαρτον και βεβηλον εμφαινεται, μη δια μανων και αφανων πορων και
πολλωι γυναικειων κολπων καθαρωτερων επεισιον τηι ψυχηι της θεσπιζουσης αλλα
δια τουτων, α ουδε θεμις ην τωι σωφρονι και ανθρωπωι βλεπειν, ουπω λεγω οτι και
απτεσθαι· και τουτο ποιειν ουχ απαξ που ουδε δις–ισως γαρ εδοξεν ανεκτοτερον το
τοιουτο τυγχανειν–, αλλα τοσαυτακις, οσακις προφητευειν εκεινη απο του
Ἀπολλωνος πεπιστευται. Ἀλλα και το εις εκστασιν και μανικην αγειν καταστασιν
την δηθεν προφητευουσαν, ως μηδαμως αυτην εαυτηι παρα κολουθειν, ου θειου
πνευματος εργον εστιν· εχρην γαρ τον κατοχον τωι θειωι πνευματι πολλωι προτερον
παντος ουτινοσ ουν του απο των χρησμων διδασκομενου το συμβαλλομενον εις τον
μεσον και κατα φυσιν βιον η προς το λυσιτελες η προς το συμφερον ωφεληθηναι και
διορατικωτερον παρ' εκεινο μαλιστα καιρου τυγχανειν, οτε συνεστιν αυτωι το θειον.
7.4 Ὅθεν ημεις αποδεικνυμεν συναγοντες απο των ιερων γραμματων οτι οι εν
Ἰουδαιοις προφηται, ελλαμπομενοι υπο του θειου πνευματος τοσουτον, οσον ην και
αυτοις τοις προφητευουσι χρησιμον, προαπελαυον της του κρειττονος εις αυτους
επιδημιας· και δια της προς την ψυχην αυτων, ιν' ουτως ονομασω, αφης του
καλουμενου αγιου πνευματος διορατικωτεροι τε τον νουν εγινοντο και την ψυχην
λαμπρο τεροι αλλα και το σωμα, ουδαμως ετι αντιπραττον τωι κατ' αρετην βιωι, ατε
κατα το παρ' ημιν καλουμενον "φρο νημα της σαρκος" νεκρουμενον. "Πνευματι"
γαρ θειοτερωι "τας του σωματος πραξεις" και απο του φρονηματος "της σαρκος"
αρχομενας εχθρας, τυγχανοντος προς θεον, θανα τουσθαι πεπεισμεθα. Ει δ' εξισταται
και ουκ εν εαυτηι εστιν η Πυθια, οτε μαντευεται, ποδαπον νομιστεον πνευμα, το
σκοτον καταχεαν του νου και των λογισμων, η τοιουτον οποιον εστι και το των
δαιμονων γενος, ους ουκ ολιγοι Χριστιανων απελαυνουσι των πασχοντων συν
ουδενι περιεργωι και μαγικωι η φαρμα κευτικωι πραγματι αλλα μονηι ευχηι και
ορκωσεσιν απλουστε ραις και οσα αν δυναιτο προσαγειν απλουστερος ανθρωπος; Ὡς
επιπαν γαρ ιδιωται το τοιουτον πραττουσι, παριστασης της εν τωι λογωι Χριστου
χαριτος το των δαιμονιων ευτελες και ασθενες, ου παντως δεομενον προς το
217

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηττηθηναι και ειξαν υπεξελθειν απο ψυχης ανθρωπου και σωματος σοφου τινος και
δυνατου εν ταις λογικαις περι της πιστεως απο δειξεσιν. 7.5 Ἀλλα και ειπερ
πεπιστευται ου παρα Χριστιανοις και Ἰουδαιοις μονοις αλλα και παρ' αλλοις πολλοις
Ἑλληνων και βαρβαρων οτι ζηι και υπαρχει μετα τον απο του σωματος χωρισμον η
ανθρωπινη ψυχη, και τωι λογωι παρισταται οτι η μεν καθαρα και μη βαρουμενη υπο
των της κακιας μολιβ διδων μετεωρος φερεται επι τους τοπους των καθαρωτερων
και αιθεριων σωματων, καταλιπουσα τα τηιδε παχεα σωματα και τα εν αυτοις
μιασματα, η δε φαυλη και υπο των αμαρτα δων καθελκομενη επι την γην και μηδ'
αναπνευσαι δυναμενη τηιδε φερεται και καλινδειται, η μεν τις επι "τα μνηματα",
ενθα και ωφθη σκιοειδων ψυχων "φαντασματα", η δε τις απαξαπλως περι την γην·
ποδαπα χρη νομιζειν ειναι πνευματα τα ολους, ιν' ουτως ονομασω, αιωνας
προσδεθεντα ωσπερ ειτε μαγγανειαις τισιν ειτε και δια την σφετεραν κακιαν
οικοδομαις και τοποις; Ὁ λογος δη αιρει φαυλ' αττα νομιζειν ειναι τα τοιαυτα, τηι
προγνωστικηι δυναμει μεσηι τυγχανουσηι εις απατην ανθρωπων χρωμενα και προς το
περισπασαι αυτους απο του θεου και της καθαρας εις αυτον ευσεβειας. ∆ηλοι δε το
τοιουτους αυτους τυγχανειν και το ταις απο των θυσιων αναθυμιασεσι και ταις απο
των αιματων και ολοκαυτωματων αποφοραις τρεφομενα αυτων τα σωματα,
φιληδονουντων τοις τοιουτοις, επ' αυτο τυγχανειν του ωσπερει φιλοζωειν,
αναλογον φαυλοις ανθρωποις, ουκ ασπαζομενοις μεν το καθαρωτερον εξω
σωματων ζην, περιεπουσι δε δια τας σωματικας ηδονας την εν τωι γεωδει σωματι
ζωην. Ειπερ δε θεος ην, ως Ἕλληνες οιονται, ο εν ∆ελφοις Ἀπολλων, τινα μαλλον
εχρην αυτον εκλεξασθαι προφητην η τον σοφον η μη ευρισκομενου του τοιουτου
καν τον προκοπ τοντα; Πως δ' αν ουκ ανδρα μαλλον προφητευειν εβουλετο ηπερ
γυναικα; Ει δε και το θηλυ ηθελεν, ως ταχα μη δυναμενος η μη τερπομενος αλλωι
τινι η τοις κολποις των γυναικων, πως ουχι παρθενον μαλλον εχρην αυτον επιλε
ξασθαι ηπερ γυναικα την το βουλημα αυτου θεσπιζουσαν; 7.6 Νυνι δε ο
θαυμαζομενος παρ' Ἕλλησι Πυθιος ουδενα μεν σοφον αλλ' ουδ' ολως ανδρα αξιον
εκρινε της, ως Ἕλληνες υπολαμβανουσι, θειας κατακωχης. Ἀλλ' ουδ' εν τωι θηλει
γενει παρθενον τινα η σοφην και απο φιλοσοφιας ωφελημενην αλλα τινα γυναικα
ιδιωτιν· ταχα γαρ οι εν ανθρωποις κρειττονες βελτιους ησαν της εις την κατακωχην
ενεργειας αυτου. Ἔδει δε και, ειπερ θεος ην, τηι προγνωσει αυτον χρησασθαι δελεατι,
ιν' ουτως ονομασω, προς την επιστροφην και θεραπειαν και ηθικην κατορθωσιν των
ανθρωπων· νυνι δε ουδεν η ιστορια τοιουτον παραδιδωσι περι αυτου. Ει γαρ και
ανδρων απαντων Σωκρατην ειπε σοφωτατον ειναι, ημβλυνε τον επαινον αυτου το
προς τουτου λεγομενον περι Ευριπιδου και Σοφοκλεους εν τωι· Σοφος Σοφοκλης,
σοφωτερος δ' Ευριπιδης. Τραγωιδιοποιων ουν σοφων υπ' αυτου λελεγμενων
κρειττων ειναι νομισθεις ο Σωκρατης, των επι της σκηνης και της ορχηστρας του
τυχοντος αθλου ενεκεν αγωνιζομενων και οπου μεν λυπας και οικτους τοις θεαταις
εμποιουντων οπου δε ασεμνους γελωτας–τοιουτον γαρ τι βουλεται τα σατυρικα
δραματα–, ου πανυ τι το δια φιλοσοφιαν και αληθειαν εμφαινει σεμνον και δια
σεμνοτητα επαινετον. Και ταχα ου τοσουτον δια φιλοσοφιαν ανδρων ειπεν αυτον
απαντων σοφωτατον οσον δια τας θυσιας και ας προσηνεγκε κνισσας αυτωι τε και
τοις λοιποις δαιμοσι. Και δια ταυτα εοικασι μαλλον ποιειν οι δαιμονες τα αξιουμενα
υπο των αυτοις προσαγοντων η δια τα εργα της αρετης. ∆ιοπερ διαγραφων τα
γινομενα ο των ποιητων αριστος Ὅμηρος και διδασκων, τινα μαλιστα εστι τα
πειθοντα τους δαιμονας ποιειν α βουλονται οι θυοντες, εισηγαγε τον Χρυσην, ενεκεν
ολιγων στεφανων και μηριων ταυρων και αιγων τυγχανοντα ων ᾔτησε καθ'
Ἑλληνων δια την θυγατερα, ινα λοιμωξαντες αποδωσειαν αυτωι την Χρυσηΐδα.
Μεμνημαι δε παρα τινι των Πυθαγορειων, αναγραψαντι περι των εν υπονοιαι παρα
218

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι ποιητηι λελεγμε νων, αναγνους οτι τα του Χρυσου προς τον Ἀπολλωνα επη και ο
εξ Ἀπολλωνος επιπεμφθεις τοις Ἕλλησι λοιμος διδασκει οτι ηπιστατο Ὅμηρος
πονηρους τινας δαιμονας, χαιροντας ταις κνισσαις και ταις θυσιαις, μισθους
αποδιδοναι τοις θυσασι την ετερων φθοραν, ει τοιουτο οι θυοντες ευχοιντο. Και ο
"∆ωδωνης" δε "μεδεων δυσχειμερου", παρ' ωι εισιν οι προφηται "ανιπτοποδες
χαμαιευναι", αποδοκιμασας το των ανδρων εις προφητειαν γενος ταις ∆ωδωνισι
χρηται, ως και ο Κελσος παρεστησεν. Ἔστω δε τις τουτοις παρα πλησιος Κλαριος και
ετερος εν Βραγχιδαις και αλλος εν Ἄμμωνος η οποι ποτε γης μαντευομενοι, ποθεν
ουν δειχθη σεται ει και θεοι μεν εισιν ου δαιμονια δε τινα;
7.7 Των δ' εν Ἰουδαιοις προφητων οι μεν προ της προφη τειας και της θειας
κατακωχης ησαν σοφοι, οι δ' απ' αυτης της προφητειας φωτισθεντες τον νουν
τοιουτοι γεγονασιν, αιρεθεντες υπο της προνοιας εις το πιστευθηναι το θειον πνευμα
και τους απο τουτου λογους δια το του βιου δυσμι μητον και σφοδρα ευτονον και
ελευθεριον και παντηι προς θανατον και κινδυνους ακαταπληκτον. Τοιουτους γαρ
και ο λογος αιρει δειν ειναι τους του επι πασι θεου προφητας, οιτινες παιγνιον
απεφηναν την Ἀντισθενους και Κρατητος και ∆ιογενους ευτονιαν. ∆ι' αληθειαν
γουν και το ελευθεριως ελεγχειν τους αμαρτανοντας "ελιθασθησαν, επρισθησαν,
επειρασθησαν, εν φονωι μαχαιρας απεθανον· περιηλθον γαρ εν μηλωταις, εν αιγειοις
δερμασιν, υστερουμενοι, <θλιβο μενοι>, κακουχουμενοι, εν ερημιαις πλανωμενοι και
ορεσι και σπηλαιοις και ταις οπαις της γης, ων ουκ ην αξιος ο επι γης κοσμος"· αει
ενορωντες τωι θεωι και τοις αορατοις του θεου και μη βλεπομενοις αισθητως και δια
τουτο ουσιν αιωνιοις. Ὁ δε βιος εκαστου των προφητων αναγεγραπται· αρκει δε επι
του παροντος παραθεσθαι τον Μωυσεως βιον–και γαρ αυτου φερονται προφητειαι,
αναγεγραμμεναι εν τωι νομωι–και τον Ἱερεμιου, φερομενον εν τηι ομωνυμωι αυτου
προφητειαι, και τον Ἡσαΐου, ος επορευθη υπερτεινων πασαν ασκησιν "γυμνος και
ανυποδετος" ετεσι τρισιν. Ἴδε δε και παιδαριων, του ∆ανιηλ και των συν αυτωι, τον
ερρωμενον βιον, αναγνους την υδροποσιαν αυτων και οτι η τροφη ην αυτοις
οσπριον, εμψυχων απεχομενοις. Ει δε δυνασαι, και τα προ τουτων θεασαι, Νωε
προφητευσαντος και Ἰσαακ τωι υιωι επευξαμενου προφητικως και του Ἰακωβ
λεγοντος εκαστωι των δωδεκα· "∆ευτε, ινα αναγγειλω υμιν, τι εσται επ' εσχατων των
ημερων." Ουτοι δη και αλλοι μυριοι προφητευσαντες τωι θεωι και τα περι Ἰησου του
Χριστου προειπον. ∆ιοπερ εν ουδενι μεν τιθεμεθα λογωι τα υπο της Πυθιας η
∆ωδωνιδων η Κλαριου η εν Βραγχιδαις η εν Ἄμμωνος η υπο μυριων αλλων
λεγομενων θεοπροπων προειρημενα· τα δ' υπο των εν Ἰουδαιαι προφητευσαντων
τεθηπαμεν, ορωντες οτι αξιος ην αυτων ο ερρωμενος και ευτονος και σεμνος βιος
πνευματος θεου, τροπωι προφητευον τος καινωι και ουδεν εχοντι παραπλησιον ταις
απο δαιμονων μαντειαις. 7.8 Ουκ οιδα δ' οπως ο Κελσος ειπων· Τα δ' υπο των εν
Ἰουδαιαι τωι εκεινων τροπωι λεχθεντα προσεθηκεν· η μη λεχθεντα, ως απιστος
φασκων δυνασθαι και μη λελεχθαι αυτα αλλ' αναγεγραφθαι ταχα τα μη λεχθεντα.
Ου γαρ ειδε τους χρονους, ουδ' οτι προ πολλων ετων μυρια προειποντες ελεγον και
περι της Χριστου επιδημιας. Παλιν τε αυ τους αρχαιους προφητας διαβαλειν εθελων
φησιν αυτους πεπρο φητευκεναι τον τροπον τουτον, ον ειωθασι, φησιν, ετι νυν οι
περι Φοινικην τε και Παλαιστινην· μη δηλωσας ποτερον αλλοτριους λεγει τινας του
Ἰουδαιων λογου και Χριστιανων η κατα τον χαρακτηρα των προφητων ιουδαικως
προφη τευοντας. Ὅπως δ' αν εχηι α λεγει, ελεγχεται εψευσμενα. Ουτε γαρ <τινες>
των της πιστεως αλλοτριων παραπλησιον τι τοις προφηταις πεποιηκασιν, ουτε
νεωτεροι και μετα την Ἰησου επιδημιαν ιστορηνται εν Ἰουδαιοις τινες
προφητευσαντες. Το γαρ αγιον πνευμα ωμολογηται εκεινους καταλε λοιπεναι,
219

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ασεβησαντας εις τον θεον και τον προφητευθεντα υπο των παρ' αυτοις προφητων.
Σημεια δε του αγιου πνευματος κατ' αρχας μεν <επι> της Ἰησου διδασκαλιας μετα τε
την αναληψιν αυτου πλειονα εδεικνυτο, υστερον δε ελαττονα· πλην και νυν ετι ιχνη
εστιν αυτου παρ' ολιγοις, τας ψυχας τωι λογωι και ταις κατ' αυτον πραξεσι κεκαθαρ
μενοις. "Ἅγιον γαρ πνευμα παιδειας φευξεται δολον, και απαναστησεται απο
λογισμων ασυνετων." 7.9 Ἐπει δε και τον τροπον των εν Φοινικηι και Παλαισ τινηι
μαντειων επαγγελλεται φρασειν ο Κελσος ως ακουσας και πανυ καταμαθων, φερε
και ταυτα κατανοησωμεν. Πρω τον δη λεγει πλειονα ειναι ειδη προφητειων, μη
εκτιθεμενος αυτα· ουδε γαρ ειχεν, αλλα ψευδως επανετεινετο. Ὃ δε φησιν ειναι
τελεωτατον παρα τοις τηιδε ανδρασιν ιδωμεν. Πολλοι, φησι, και ανωνυμοι ραιστα εκ
της προστυχουσης αιτιας και εν ιεροις και εξω ιερων, οι δε και αγειροντες και
επιφοιτωντες πολεσιν η στρατοπεδοις, κινουνται δηθεν ως θεσπιζοντες. Προχειρον
δ' εκαστωι και συνηθες ειπειν· Ἐγω ο θεος ειμι η θεου παις η πνευμα θειον. Ἥκω δε·
ηδη γαρ ο κοσμος απολλυται, και υμεις, ω ανθρωποι, δια τας αδικιας οιχεσθε. Ἐγω
δε σωσαι θελω· και οψεσθε με αυθις μετ' ουρανιου δυναμεως επανιοντα. Μακαριος ο
νυν με θρησκευσας, τοις δ' αλλοις απασι πυρ αιωνιον επιβαλω και πολεσι και
χωραις. Και ανθρωποι, οι μη τας εαυτων ποινας ισασι, μεταγνωσονται ματην και
στεναξουσι· τους δε μοι πεισθεντας αιωνιους φυλαξω. Ειτα τουτοις εξης φησι· Ταυτ'
επανατειναμενοι προστιθεασιν εφεξης αγνωστα και παροιστρα και παντηι αδηλα, ων
το μεν γνωμα ουδεις αν εχων νουν ευρειν δυναιτο· ασαφη γαρ και το μηδεν, ανοητωι
δε η γοητι παντι περι παντος αφορμην ενδιδωσιν, οπηι βουλεται, το λεχθεν
σφετεριζεσθαι. 7.10 Ἐχρην δε αυτον, ειπερ ευγνωμονει προς την κατηγο ριαν,
εκθεσθαι αυταις λεξεσι τας προφητειας, ειτ' εν αις θεος παντοκρατωρ επηγγελλετο
ειναι ο λεγων, ειτ' εν αις ο υιος του θεου, ειτε και εν αις το πνευμα το αγιον λεγον
ειναι επιστευετο· ουτω γαρ καν ηγωνιασεν ανασκευασαι τα ειρημενα και δειξαι οτι
ουκ ενθεοι ησαν οι λογοι, περιε χοντες επιστροφην απο των αμαρτηματων και
ελεγχον των τοτε οντων και προγνωσιν περι των μελλοντων. ∆ιο και οι κατ' αυτους
απογραψαμενοι τας προφητειας αυτων εφυλαξαν, ινα και οι μεταγενεστεροι
αναγινωσκοντες θαυμαζωσιν ως λογους θεου και ωφελουμενοι ου μονον απο των
επιπληκτικων και επιστρεπτικων αλλα και απο των προγνωστικων ταις εκβασεσι
πειθομενοι περι του θειον ειναι πνευμα το προει ρηκος την κατα τον λογον
ευσεβειαν ασκουντες διατελωσι, πειθομενοι τωι νομωι και τοις προφηταις. Οι μεν ουν
προφηται οσα ην αυτοθεν νοηθηναι τοις ακουουσι χρησιμα και συμβαλλομενα τηι
των ηθων επανορ θωσει χωρις πασης επικρυψεως κατα το βουλημα του θεου
ειρηκασιν, οσα δε μυστικωτερα ην και εποπτικωτερα και εχομενα θεωριας της υπερ
την πανδημον ακοην, ταυτα "δι' αινιγματων" και αλληγοριων και των καλουμενων
σκοτεινων λογων και των ονομαζομενων παραβολων η παροιμιων απεφηναντο· ιν'
οι μη φυγοπονουντες αλλα παντα πονον υπερ αρετης και αληθειας αναδεχομενοι
εξετα σαντες ευρωσι και ευροντες, ως λογος αιρει, οικονομησωσιν. Ὁ δε γενναδας
Κελσος ωσπερει θυμωθεις επι τωι μη νενοη κεναι τους των προφητων τοιουτους
λογους ελοιδορησεν αυτους, ειπων οτι ταυτα επανατειναμενοι προστιθεασιν εφεξης
αγνωστα και παροιστρα και παντηι αδηλα, ων το μεν γνωμα ουδεις αν νουν εχων
ευρειν δυναιτο· ασαφη γαρ και το μηδεν, ανοητωι δε η γοητι παντι περι παντος
αφορμην ενδιδωσιν, οπηι βουλεται, το λεχθεν σφετεριζεσθαι. Και πανουργως μοι
εδοξε ταυτ' ειρηκεναι, κωλυειν το οσον εφ' εαυτωι βουλομενος τους εντυγχανοντας
ταις προφητειαις βασανιζειν και εξεταζειν αυτων τον νουν· και πεπονθε τι πραγμα
παραπλησιον τοις ειπουσι περι τινος προφητου, εισελθοντος προς τινα και τα
μελλοντα προειποντος αυτωι· "Τι εισηλθεν ο επιληπτος ουτος προς σε;" 7.11 Εικος
μεν ουν ειναι λογους πολλωι της ημετερας εξεως σοφωτερους, τους δυναμενους
220

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποδεικνυναι ψευδομενον εν τουτοις τον Κελσον και ενθεους τας προφητειας· πλην
και ημεις κατα το δυνατον ημιν πεποιηκαμεν, τα, ως φησι Κελσος, παροιστρα και
παντηι αδηλα προς λεξιν διηγησαμενοι εν τοις πραγματευθεισιν ημιν εις τον Ἡσαΐαν
και εις τον Ἰεζεκιηλ και εις τινας των δωδεκα. Θεου δε διδοντος την εν τωι λογωι
αυτου προκοπην καθ' ους βουλεται χρονους προστεθησεται τοις ηδη εις ταυτα
υπαγορευθεισιν ητοι τα λειποντα η οσα γ' αν φθασωμεν σαφηνισαι. Και αλλοι δε οι
βουλομενοι εξεταζειν την γραφην νουν εχοντες το γνωμα αυτης ευρειν αν
δυναιντο, ουσης αληθως πολλαχου ασαφους μεν, ου μην, ως φησι Κελσος, το μηδεν.
Ἀλλ' ουδε δυναται τις ανοητος η γοης εξομαλισαι η οπηι ποτε το λεχθεν σφετε
ρισασθαι· μονος δε και πας ο κατ' αληθειαν εν Χριστωι σοφος τον ειρμον παντα
αποδυη αν των μετ' επικρυψεως ειρημενων εν τοις προφηταις, "πνευματικα
πνευματικοις" συγκρινων και κατασκευαζων απο της συνηθειας των γραφων
εκαστον των ευρισκομενων. Ου πιστευτεον δε τωι Κελσωι λεγοντι τοιουτων
ανθρωπων γεγονεναι αυτηκοον. Ουδε γαρ κατα τους Κελσου χρονους γεγονασι τινες
προφηται τοις αρχαιοις παραπλησιοι, επει καν παραπλησιως τοις παλαι γραφεισιν
ανεγραφησαν και εξης προφητειαι υπο των αποδεξαμενων και θαυμασαντων αυτας.
∆οκει δε μοι παντηι δηλον ειναι το του Κελσου ψευδος, οτι οι δηθεν προφηται, ων
αυτηκοος εγενετο, ελεγ χθεντες υπο Κελσου ωμολογησαν αυτωι ου τινος εδεοντο,
και οτι επλασσοντο λεγοντες αλλοπροσαλλα. Ἔδει δ' αυτον και ονοματα θειναι ων
εφασκεν αυτηκοος γεγονεναι· ινα εκ των ονοματων, ειπερ ειχεν ειπειν, φανηι τοις
κρινειν δυναμενοις, ποτερον αληθη η ψευδη ελεγεν. 7.12 Οιεται δε και τους απο των
προφητων απολογου μενους περι των κατα τον Χριστον μηδεν μεν δυνασθαι προς
επος λεγειν, επαν φαινηται τι πονηρον η αισχρον η ακαθαρτον λεγομενον περι του
θειου η μιαρον. ∆ιο και ως μηδεμιας ουσης απολογιας συνειρει εαυτωι μυρια περι
των μη διδομενων. Ειδεναι δε χρη οτι και οι βουλομενοι κατα τας θειας ζην γραφας
και επισταμενοι οτι "Γνωσις ασυνετου αδιεξεταστοι λογοι" και αναγνοντες το
"Ἕτοιμοι αει προς απολογιαν παντι τωι αιτουντι ημας λογον περι της εν ημιν
ελπιδος" ουκ επι μονον το προειρησθαι ταδε τινα καταφευγουσιν, αλλα γαρ και τας
δοκουσας απεμφασεις λυειν πειρωνται και δεικνυναι ουδεν ειναι πονηρον εν τοις
λογοις ουδ' αισχρον ουδ' ακαθαρτον ουδε μιαρον αλλα τοιουτον γινεσθαι τοις ως
χρη εκδεχεσθαι μη συνιεισι την θειαν γραφην. Ἐχρην δ' αυτον απο των προφητων
το φαινομενον εν αυτοις πονηρον η το δοκουν αυτωι αισχρον η το νομιζομενον
αυτωι ακαθαρτον η ο υπελαμβανεν ειναι μιαρον παραθεσθαι, ειπερ τοιαυτα εβλεπεν
εν τοις προφηταις ειρημενα· πληκτι κωτερος γαρ αν ο λογος αυτου ην και προς ο
εβουλετο ανυτικωτερος· νυνι δε ου παρεθετο, αλλ' επανατειναμενος απειλει τοιαυτα
φαινεσθαι εν ταις γραφαις, καταψευδομενος αυτων. Προς ουν κενους ψοφους
ονοματων ουδεις λογος αιρει απολογησασθαι υπερ του δειξαι οτι ουδεν πονηρον η
αισχρον η ακαθαρτον η μιαρον εστιν εν τοις των προφητων λογοις. 7.13 Ἀλλ' ουδε
ποιει η πασχει αισχιστα ο θεος ουδε τωι κακωι διακονειται, ως οιεται Κελσος· ουδε
γαρ προειρηται τι των τοιουτων. Καν λεγηι αυτος προειρησθαι τον θεον τωι κακωι
διακονεισθαι η ποιειν η πασχειν αισχιστα, εμελλε παραθεσθαι τας απο των
προφητων εις τουτο λεξεις και μη ματην μολυνειν εθελειν τους ακουοντας αυτου. α
μεν ουν πεισεται Χριστος προειπον οι προφηται, και την αιτιαν τιθεντες του, δι' ο
πεισεται· και ο θεος ηπιστατο απερ ο Χριστος αυτου πεισεται. Ποθεν δ' οτι και
μιαρωτατα και ακαθαρτοτατα ταυτ' ην, ως φησιν ο Κελσος; Ἀλλα δοξει διδασκειν,
πως μιαρωτατα και ακαθαρτοτατ' αττα ην α και υπεμεινεν, επει φησι· Τι γαρ αλλο ην
θεωι το προβατων σαρκας εσθιειν και χολην η οξος πινειν πλην σκατοφαγειν; Θεος
δε καθ' ημας προβατων σαρκας ουκ ησθιεν. Ἵνα γαρ και δοξηι οτι ησθιεν, ως σωμα
φορων ο Ἰησους ησθιεν. Ἀλλα και περι της χολης και του οξους, προφητευθεντων εν
221

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι "Ἔδωκαν εις το βρωμα μου χολην, και εις την διψαν μου εποτισαν με οξος", εν
τοις ανωτερω προειρηκοτες αναγκαζομεθα υπο του Κελσου παλιλλογειν. Ἀει γαρ οι
τωι της αληθειας επιβουλευοντες λογωι χολην την απο της εαυτων κακιας και οξος
το απο της ιδιας επι τα φαυλα τροπης προσαγουσι τωι Χριστωι του θεου, ος "γευσα
μενος ου θελει πιειν". 7.14 Ειτα μετα ταυτα, βουλομενος ανατρεπειν την πιστιν των
δια το πεπροφητευσθαι παραδεξαμενων τα του Ἰησου, φησι· Φερε εαν προειπωσιν οι
προφηται τον μεγαν θεον, ινα μηδεν αλλο φορτικωτερον ειπω, δουλευειν η
νοσησειν η αποθανειν, τεθνηξεσθαι δεησει τον θεον η δουλευειν η νοσησειν, επειδη
προειρητο, ινα πιστευθηι αποθανων οτι θεος ην; Ἀλλ' ουκ αν προειποιεν τουτο οι
προφηται· κακον γαρ εστι και ανοσιον. Ουκουν ουτ' ει προειπον ουτ' ει μη προειπον,
σκεπτεον, αλλ' ει το εργον αξιον εστι θεου και καλον. Τωι δ' αισχρωι και κακωι, καν
παντες ανθρωποι μαινομενοι προλεγειν δοκωσιν, απιστητεον. Πως ουν τα περι
τουτον ως περι θεον πραχθεντα εστιν οσια; Φαινεται δη δια τουτων ισχυρον μεν τι
προς πειθω των ακουοντων υπονενοηκεναι το περι του πεπροφητευσθαι τον Ἰησουν
κεφαλαιον, αλλωι δε πιθανωι πειρασθαι ανατρεπειν τον λογον φασκων· Ουκουν ουτ'
ει προειπον ουτ' ει μη προειπον, σκεπτεον. Ἐχρην δ' ειπερ μη παραλογιστικως αλλ'
αποδεικτικως εβουλετο ενστηναι τωι λεγομενωι ειπειν· ουκουν αποδεικτεον οτι ου
προειπον η ου, καθως προειπον, τα περι Χριστου πεπληρωται εν τωι Ἰησου λεχθεντα,
και επιφερειν την δοκουσαν αυτωι αποδειξιν. Ουτως γαρ εφαινετο αν, τινα μεν αι
προφητειαι λεγουσιν υφ' ημων αναφερομενα επι τον Ἰησουν, πως δε ουτος
ψευδοποιει την εκδοχην ημων· και ευρεθη αν, ποτερον γενναιως ανατρεπει τα υφ'
ημων φερομενα απο των προφητων εις τον περι του Ἰησου λογον, η αλισκεται
αναισχυντως βιαζεσθαι θελων την της αληθειας εναργειαν ως ουκ αληθειαν. 7.15
Ἐπει δ' αδυνατα τινα και απρεπη θεωι καθ' υποθεσιν τιθεις φησιν· Ει ταυτα
προφητευοιτο περι του επι πασι θεου, αρ' επει προλεγεται, πιστευεσθαι δει τα
τοιαυτα περι θεου; Και νομιζει κατασκευαζεσθαι οτι, καν αληθως ωσι προειρηκοτες
οι προφηται περι υιου θεου τοιαυτα, αδυνατον ην αυτον παθειν <ουτως> η δρασαι
χρηναι πιστευειν τοις προειρημενοις· λεκτεον οτι η υποθεσις αυτου ατοπος ουσα
ποιησαι αν συνημμενα εις τα αλληλοις αντικειμενα ληγοντα, οπερ ουτω δεικνυται.
Ει οι αληθως προφηται του επι πασι θεου δουλευειν η νοσειν η και τεθνηξεσθαι
φησαιεν τον θεον, συμβησεται ταυτα περι τον θεον, αψευδειν γαρ αναγκη τους του
μεγαλου θεου προφητας· αλλα και ει οι αληθως προφηται του επι πασι θεου τα αυτα
ταυτα φασιν, επει τα τηι φυσει αδυνατα ουκ εστιν αληθη, ουκ αν συμβαιη περι τον
θεον α λεγουσιν οι προφηται. Ὅταν δε δυο συνημμενα ληγηι εις τα αλληλοις
αντικειμενα τωι καλουμενωι "δια δυο τροπικων" θεωρηματι, αναιρειται το εν
αμφοτεροις τοις συνημμενοις ηγουμενον, οπερ εν τουτοις εστι το προλεγειν τους
προφητας τον μεγαν θεον δουλευειν η νοσησειν η τεθνηξεσθαι. Συναγεται ουν το
ουκ αρα προειπον οι προφηται τον μεγαν θεον δουλευ σειν η νοσησειν η
τεθνηξεσθαι, και υπαγεται γε ο λογος τροπωι τοιουτωι· ει το πρωτον, και το δευτερον·
ει το πρωτον, ου το δευτερον· ουκ αρα το πρωτον. Φερουσι δε και επι υλης τον
τροπον τουτον οι απο της Στοας, λεγοντες το· ει επιστασαι οτι τεθνηκας, <τεθνηκας·
ει επιστασαι οτι τεθνηκας,> ου τεθνηκας· ακολουθει το ουκ αρα επιστασαι οτι
τεθνηκας. Τον τροπον δε τουτον κατασ κευαζουσι τα συνημμενα· ει επιστασαι οτι
τεθνηκας, εστιν ο επιστασαι, εστιν αρα το τεθνηκας. Και παλιν· ει επιστασαι οτι
τεθνηκας, και εστιν το επιστασαι οτι τεθνηκας. Ἐπει δε ο τεθνηκως <ουδεν>
επισταται, δηλον οτι, ει επιστασαι οτι τεθνηκας, ου τεθνηκας. Και ακολουθει, ως
προειπον, αμφοτεροις τοις συνημμενοις το ουκ αρα επιστασαι οτι τεθνηκας.
Τοιουτον τι εστι και περι την Κελσου υποθεσιν, λεγοντος ην προεξεθεμεθα λεξιν.
7.16 Ἀλλ' ουδ' απερ εν υποθεσει παρειληφαμεν παραπλησια εστι ταις περι Ἰησου
222

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφητειαις. Ου γαρ προειπον αι προφητειαι θεον σταυρωθησεσθαι, αιτινες φασι
περι του αναδεξαμενου τον θανατον· "Και ειδομεν αυτον, και ουκ ειχεν ειδος ουδε
καλλος, αλλα το ειδος αυτου ατιμον, εκλειπον παρα τους υιους των ανθρωπων·
ανθρωπος εν πληγηι ων και πονωι και ειδως φερειν μαλακιαν." Ὅρα ουν <ως> σαφως
ανθρωπον ειρηκασι τον πεπονθοτα ανθρω πινα. Και αυτος ακριβως ειδως Ἰησους οτι
το αποθνηισκον ανθρωπος ην, φησι προς τους επιβουλευοντας αυτωι· "Νυν δε ζητειτε
με αποκτειναι, ανθρωπον, ος την αληθειαν υμιν λελαληκα, ην ηκουσα απο του
θεου." Ει δε τι θειον εν τωι κατ' αυτον νοουμενωι ανθρωπωι ετυγχανεν, οπερ ην ο
μονο γενης του θεου και ο "πρωτοτοκος πασης κτισεως", ο λεγων· "Ἐγω ειμι η
αληθεια" και "Ἐγω ειμι η ζωη" και "Ἐγω ειμι η θυρα" και "Ἐγω ειμι η οδος" και
"Ἐγω ειμι ο αρτος ο ζων ο εκ του ουρανου καταβας"· αλλος δη που ο περι τουτου και
της ουσιας αυτου λογος εστι παρα τον περι του νοουμενου κατα τον Ἰησουν
ανθρωπου. ∆ιοπερ ουδ' οι πανυ απλουστατοι και λογοις ουκ εντεθραμ μενοι
εξεταστικοις Χριστιανοι ειποιεν αν τεθνηκεναι την αληθειαν η την ζωην η την οδον
η τον εξ ουρανου καταβαντα ζωντα αρτον η την αναστασιν· φησι γαρ εαυτον
αναστασιν ειναι ο εν τωι φαινομενω ανθρωπωι κατα τον Ἰησουν διδαξας το "Ἐγω
ειμι η αναστασις". Ἀλλα και ουδεις <ουτως> εμβροντητος ημων εστιν, ιν' ειπηι·
τεθνηκεν "η ζωη" η· τεθνηκεν "η αναστασις". Ἦν δ' αν το της υποθεσεως του
Κελσου χωραν εχον, ει εφασκομεν προειρηκεναι τους προφητας τεθνηξεσθαι τον
θεον λογον η την αληθειαν η την ζωην η την αναστασιν η τι των αλλων, α φησιν
ειναι ο υιος του θεου. 7.17 Ἀληθευει ουν εν μονωι κατα τον τοπον ο Κελσος τωι· Ἀλλ'
ουκ αν προειποιεν τουτο οι προφηται· κακον γαρ εστι και ανοσιον. Τι δε τουτο η οτι
ο μεγας θεος δουλευσει η τεθνηξεται; Ἄξιον δε θεου το προφητευθεν εστιν υπο των
προφητων, οτι της θειας φυσεως "απαυγασμα" και "χαρακτηρ" τις ενανθρωπουσηι
ψυχηι ιεραι τηι του Ἰησου συνεπιδημησει τωι βιωι, ινα σπειρηι λογον, οικειουντα τωι
των ολων θεωι τον παραδεξαμενον αυτον εις την εαυτου ψυχην και γεωργησαντα
και επι τελος αγαγοντα παντα, ος την δυναμιν εν εαυτωι εχει του εν ανθρωπου
σωματι και ψυχηι εσομενου θεου λογου. Ουτως δ' εσται, ως μη αποκεκλεισθαι τας
αυγας αυτου εν εκεινωι μονωι μηδε νομιζεσθαι οτι ουδαμου αλλαχου εστι το των
αυγων τουτων παρεκτικον φως, θεος λογος ων. Τα περι τον Ἰησουν τοινυν καθο μεν
νενοηται θεοτητι <τηι> εν αυτωι πραχθεντα, εστιν οσια και ου μαχομενα τηι περι του
θειου εννοιαι· καθο δε ανθρωπος ην, παντος μαλλον ανθρωπου κεκοσμημενος τηι
ακραι μετοχηι του αυτολογου και της αυτοσοφιας υπεμεινεν ως σοφος και τελειος
απερ εχρην υπομειναι τον υπερ παντος του γενους των ανθρωπων η και των
λογικων παντα πραττοντα. Και ουδεν ατοπον και αποτεθνηκεναι τον ανθρωπον, και
τον θανατον αυτου ου μονον παραδειγμα εκκεισθαι του υπερ ευσεβειας αποθνηισκειν
αλλα γαρ και ειργασθαι αρχην και προκοπην της καταλυσεως του πονηρου και
διαβολου, πασαν την γην νενεμημενου. Σημεια δε της καθαιρεσεως εισιν αυτου οι
δια την επιδημιαν Ἰησου πανταχοθεν φυγοντες μεν τους κατεχοντας αυτους
δαιμονας, δια δε του ηλευθερωσθαι απο της υπ' εκεινους δουλειας ανατιθεντες
εαυτους τωι θεωι και τηι κατα το δυνατον αυτοις καθαρωτεραι οσημεραι εις αυτον
ευσεβειαι. 7.18 Ἑξης δε τουτοις τοιαυτα φησιν ο Κελσος· Ἐκεινο δ' ουκ
ενθυμηθησονται παλιν; Ει προειπον οι του Ἰουδαιων θεου προφηται τουτον εκεινου
παιδα εσομενον, πως εκεινος μεν δια Μωυσεως νομοθετει πλουτειν και δυναστευειν
και καταπιμπλαναι την γην και καταφονευειν τους πολεμιους ηβηδον και παγγενει
κτεινειν, οπερ και αυτος εν οφθαλμοις των Ἰουδαιων, ως φησι Μωυσης, ποιει, και
προς ταυτα, αν μη πειθωνται, διαρρηδην αυτους τα των πολεμιων δρασειν απειλει, ο
δ' υιος αρα αυτου, ο "Ναζωραιος" ανθρωπος, αντινομοθετει μηδε παριτητον ειναι
προς τον πατερα τωι πλουτουντι η φιλαρχιωντι η σοφιας η δοξης αντιποιουμενωι,
223

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δειν δε σιτων μεν και ταμειου μη μαλλον τι φροντιζειν η "τους κορακας", εσθητος δε
ηττον η "τα κρινα", τωι δ' απαξ τυπτησαντι παρεχειν και αυθις τυπτειν; Ποτερον
Μωυσης η Ἰησους ψευδεται; Ἢ ο πατηρ τουτονπεμπων επελαθετο, τινα Μωυσει
διεταξατο; Ἢ καταγνους των ιδιων νομων μετεγνω και τον αγγελον επι τοις
εναντιοις αποστελλει; Πεπονθε δη δια τουτων Κελσος πραγμα ο παντ' επιστασθαι
επαγγελλομενος ιδιωτικωτατον, περι του νου των γραφων οιηθεις πλεον των κατα
το γραμμα λεξεων μηδενα λογον ειναι βαθυτερον εν τωι νομωι και τοις προφηταις·
ουχ ορων οτι ουκ αν ουτω προφανως απιθανως τον σωματικον επηγγελ λετο
πλουτον τοις ορθως βιωσασιν ο λογος, δεικνυμενων δικαιοτατων εν ακραι πενιαι
βεβιωκεναι. Οι γουν προφηται και δια το καθαρως βεβιωκεναι το θειον πνευμα
χωρησαντες "περιηλθον εν μηλωταις, εν αιγειοις δερμασιν, υστερου μενοι,
θλιβομενοι, κακουχουμενοι, εν ερημιαις πλανωμενοι και ορεσι και σπηλαιοις και
ταις οπαις της γης"· "πολλαι" γαρ "αι θλιψεις των δικαιων" κατα τον υμνωιδον.
Ειπερ δε ανεγνω τον Μωυσεως νομον ο Κελσος, εικος οτι το "δανιεις εθνεσι πολλοις,
συ δε ου δανιηι", λεγομενον προς τον τηρουντα τον νομον, ωιηθη τοιουτον ειναι,
ωστ' εν επαγγελιαι λεγεσθαι τωι δικαιωι τοσουτον πλουτησειν τον τυφλον πλουτον,
ωστε δια το πληθος των χρηματων ου μονον Ἰουδαιοις δανειζειν τον δικαιον αλλ'
ουδ' αλλωι ενι εθνει η δευτερωι η τριτωι αλλα πολλοις. Ποσα ουν αν ο δικαιος
εκεκτητο χρηματα, μισθον της δικαιοσυνης αυτα κατα τον νομον λαβων, ινα δανιοι
"πολλοις εθνεσιν"; Ἀκολουθον δ' εστι τηι τοιαυτηι εκδοχηι και το υπολαμβανειν οτι
ουδε ποτε ο δικαιος δανειζεται, επει γεγραπται· "Συ δε ου δανιηι." Ἆρ' ουν εμεινε το
εθνος τοσουτοις χρονοις εν τηι κατα Μωυσεα θεοσεβειαι, προφανως βλεπον
ψευδομενον οσον επι τωι Κελσωι τον νομοθετην; Ουδε γαρ ιστορηται τις τοσουτον
πλουτησας, ως δεδανεικεναι "εθνεσι πολλοις". Ἀλλ' ου πιθανον ουτως αυτους
διδασκομενους ακουειν του νομου, ως Κελσος ᾤετο, και προφανως βλεποντας
ψευδεις τας κατα τον νομον επαγγελιας αγωνιζεσθαι περι του νομου. Ἐαν δε τας
αναγεγραμμενας τις αμαρτιας του λαου φερηι παραδειγμα του καταπεφρονηκεναι
αυτους του νομου, ταχα δια το κατεγνωκεναι αυτου ως ψευδομενου, λεκτεον προς
αυτον οτι αναγνωστεον και τους χρονους, εν οις ολος ο λαος αναγεγραπται μετα το
πεποιηκεναι το πονηρον ενωπιον κυριου επι το βελτιον και την κατα τον νομον
θεοσεβειαν μεταβεβληκεναι. 7.19 Ἀλλα και ειπερ δυναστευειν αυτοις ο νομος
επηγγελ λετο λεγων· "Ἄρξεις συ εθνων πολλων, σου δε ουκ αρξουσι", και μηδεν
δηλουται δια τουτων βαθυτερον, δηλον οτι πολλωι πλεον κατεγινωσκεν ο λαος των
κατα τον νομον επαγγελιων. Παραφραζει δε τινας λεξεις ο Κελσος, εμφαινουσας
πληρωθησεσθαι πασαν την γην δια του εβραικου σπερματος· οπερ ως προς την
ιστοριαν μηνιοντος, ιν' ουτως ονομασω, του θεου γεγενηται μετα την Ἰησου
επιδημιαν ηπερ ευλογιας αποδιδοντος. Ἀλλα και περι του εν επαγγελιαι ειρησθαι
Ἰουδαιοις καταφονευειν τους πολεμιους λεκτεον <οτι>, ει τις αναλεγοιτο και
προσεχοι επιμελως ταις λεξεσιν, ευροι αν αδυνατον ειναι την ως προς το ρητον
εκδοχην. Ἀρκει δ' επι του παροντος απο των ψαλμων παραθεσθαι, τινα τροπον ο
δικαιος εισαγεται λεγων προς ετεροις και το· "Εις τας πρωΐας απεκτεινον παντας
τους αμαρτωλους της γης, του εξολοθρευσαι εκ πολεως κυριου παντας τους
εργαζομενους την ανομιαν." Προσχες δη τωι ρητωι και τηι διαθεσει του λεγοντος, ει
εδυνατο ανδραγαθηματα προδιηγη σαμενος, απερ εκκειται τωι βουλομενωι
αναγινωσκειν, επιφερειν το ως προς την λεξιν δυνατον, οτι ουκ αλλωι καιρωι της
ημερας η τωι εωθινωι ανηιρει "παντας τους αμαρτωλους της γης", ως μηδενα
καταλιπειν αυτων ζωντα· και ει εξωλοθρευεν απο της Ἱερουσαλημ πανθ' οντινουν
ανθρωπον εργαζομενον "την ανομιαν". Πολλα δ' αν ευροις και εν τωι νομωι τοιαυτα
ως το "ου κατελιπομεν αυτων ζωγριαν". 7.20 Φερει δ' ο Κελσος και το προειρησθαι
224

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοις μη πειθομενοις τωι νομωι τα αυτα πεισεσθαι, απερ εδρων τους πολεμιους. Και
πριν αν τι παρατιθεις τουτοις ο Κελσος χρησηται οις νομιζει εναντιωμασι προς τον
νομον απο της Χριστου διδασκαλιας, λεκτεον περι των προειρημενων. Φαμεν τοινυν
οτι ο νομος διττος εστιν, ο μεν τις προς ρητον ο δε προς διανοιαν, ως και των προ
ημων τινες εδιδαξαν. Και ο μεν προς το ρητον ου τοσουτον υφ' ημων οσον υπο του
εν τινι των προφητων λεγοντος θεου ειρηται ειναι "δικαιωματα ου καλα" και
"προσταγματα ου καλα"· ο δε προς διανοιαν κατα τον αυτον προφητην εκ προσωπου
του θεου λεγεται ειναι "δικαιωματα καλα" και "προσ ταγματα καλα"· ου γαρ
προφανως εναντια λεγει ο προφητης εν ταυτωι. Ὧ ακολουθως και ο Παυλος το μεν
"γραμμα" ειπεν αποκτεννειν, οπερ ισον εστι τωι <προς> το ρητον· "το δε πνευμα"
ζωιοποιειν, οπερ ισοδυναμει τωι προς διανοιαν. Ἔστι γουν παρα τωι Παυλωι αναλογον
τι ευρειν τοις νομισθεισιν αν εναντιωμασι κατα τον προφητην. Ὡς γαρ οπου μεν
Ἰεζεκιηλ λεγει· "Ἔδωκα αυτοιςδικαιωματα ου καλα και προσταγματα ου καλα, εν
οις ου ζησονται εν αυτοις", οπου δε· "Ἔδωκα αυτοις δικαιωματα καλα και
προσταγματα καλα, εν οις ζησονται εν αυτοις", ητοι ισοδυναμουν γε τουτοις· ουτω
και ο Παυλος, οπου μεν το του νομικου γραμματος διαβαλειν θελει, φησιν· "Ει δε η
διακονια του θανατου <εν> γραμμασιν εντετυπω μενη λιθοις εγενηθη εν δοξηι, ωστε
μη δυνασθαι ατενισαι τους υιους Ἰσραηλ εις το προσωπον Μωυσεως δια την δοξαν
του προσωπου αυτου την καταργουμενην, πως ουχι μαλλον η διακονια του
πνευματος εσται εν δοξηι;" Ὅπου δε θαυμαζει τον νομον και αποδεχεται,
πνευματικον αυτον ονομαζει λεγων· "Οιδαμεν δε οτι ο νομος πνευματικος εστιν",
αποδεχεται δε εν τωι· "Ὥστε ο μεν νομος αγιος, και η εντολη αγια και δικαια και
αγαθη." 7.21 Ἐαν ουν η λεξις του νομου πλουτον επαγγελλεται τοις δικαιοις, Κελσος
μεν κατα το αποκτεννον "γραμμα" νομιζετω τον τυφλον πλουτον λεγεσθαι εν
επαγγελιαι· ημεις δε τον οξυ βλεποντα, καθο πλουτει τις "εν παντι λογωι και πασηι
γνωσει", και καθο παραγγελλομεν "τοις πλουσιοις εν τωι νυν αιωνι μη υψηλα
φρονειν μηδ' ηλπικεναι επι πλουτου αδηλοτητι αλλ' επι θεωι, τωι παρεχοντι παντα
πλουσιως εις απολαυσιν, αγαθοεργειν, πλουτειν εν εργοις αγαθοις, ευμεταδοτους
ειναι, κοινωνικους". Και γαρ "ο" εν αληθινοις αγαθοις "πλουτος" "λυτρον εστιν
ανδρος ψυχης" κατα τον Σολομωντα, η δ' εναντια τουτωι πτωχεια ολεθριον, δι' ην "ο
πτωχος ουχ υφισταται απειλην". Ἀναλογον δε τοις αποδεδομενοις περι του πλουτου
λεκτεον και περι της δυναστειας, καθ' ην "εις" δικαιος διωξεσθαι λεγεται "χιλιους,
και δυο" μετακινειν "μυριαδας". Ειπερ δε ταυτα νενοηται εν τοις κατα τον πλουτον,
ορα ει μη ακολουθον εστιν επαγγελιαι θεου τον πλουτουντα "εν παντι λογωι και
πασηι γνωσει" και πασηι σοφιαι και εν παντι εργωι αγαθωι δανειζειν απο του κατα τον
λογον και την σοφιαν και την γνωσιν πλουτου "εθνεσι πολλοις", ως εδανεισε
Παυλος "κυκλωι" "απο Ἱερουσαλημ" εως "του Ἰλλυρικου" πληρων "το ευαγγελιον
του Χριστου" πασιν εθνεσιν, οις επιδεδημηκε. Και επει κατα αποκαλυψιν αυτωι
εγνωριζετο τα θεια, φωτιζομενωι την ψυχην υπο της του λογου θειοτητος, δια τουτο
αυτος ουκ εδανειζετο ουδε χρειαν ειχεν ανθρωπου διακονουμενου αυτωι τον λογον.
Ουτω δε γεγραμμενου και του· "Ἄρξεις συ εθνων πολλων, σου δε ουκ αρξουσι", κατα
την απο του λογου δυναστειαν υποτασ σων τηι Χριστου Ἰησου διδασκαλιαι τους απο
των εθνων ηρχεν αυτων, ουδε ποτε εν χωραι υποτεταγμενος ανθρωποις ως κρειττοσι
γινομενοις· ουτω δε και κατεπιμπλα την γην. 7.22 Ει δε και περι του καταφονευειν
δει διηγησασθαι αμα και το δυνατον του δικαιου περι παντα, λεκτεον οτι φασκων·
"Εις τας πρωΐας απεκτεινον παντας τους αμαρτωλους της γης, του εξολοθρευσαι εκ
πολεως κυριου παντας τους εργαζομενους την ανομιαν" γην μεν τροπικως ελεγε
την σαρκα, ης "το φρονημα" "εχθρα εστιν εις θεον", πολιν δε "κυριου" την εαυτου
ψυχην, εν ηι ην "ναος θεου", χωρησας δοξαν και υποληψιν ορθην περι θεου και
225

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θαυμα ζομενην υπο παντων των ορωντων αυτην. Ἅμα ουν ταις του ηλιου "της
δικαιοσυνης" αυγαις επιλαμπουσαις αυτου τηι ψυχηι ωσπερει δυναμουμενος υπ'
αυτων και κραταιουμενος ανηιρει παν "το φρονημα της σαρκος", λεγομενον "αμαρ
τωλους γης", και εξωλοθρευεν απο της εν τηι ψυχηι εαυτου "πολεως κυριου παντας
τους εργαζομενους την ανομιαν" λογισμους και τα εχθρα τηι αληθειαι ενθυμηματα.
Ουτως δε και αναιρουσιν οι δικαιοι πασαν την των πολεμιων και απο κακιας
ερχομενων "ζωγριαν", ως μηδε νηπιον και αρτι υποφυομενον κακον καταλειπεσθαι.
Ἡμεις ουτως ακουομεν και του εν εκατοστωι και τριακοστωι και εκτωι ψαλμωι ρητου,
ουτως εχοντος· "Θυγατηρ Βαβυλωνος η ταλαιπωρος, μακαριος, ος ανταποδωσει σοι
το ανταποδομα σου, ο ανταπεδωκας ημιν· μακαριος, ος κρατησει και εδαφιει τα
νηπια σου προς την πετραν." "Νηπια" γαρ "Βαβυλωνος", ερμηνευομενης συγχυσεως,
οι αρτι υποφυο μενοι και ανατελλοντες εν τηι ψυχηι εισιν συγχυτικοι λογισμοι οι απο
κακιας· ων ο κρατων, ως και τωι στερεωι και ευτονωι του λογου προσρηξαι αυτων τας
κεφαλας, εδαφιζει "τα νηπια" της "Βαβυλωνος" "προς την πετραν", γινομενος δια
τουτο "μακαριος". Ἡβηδον ουν τα της κακιας και παγγενει κτεινειν κελευετω ο
θεος, ουδεν εναντιον διδασκων οις Ἰησους κατηγγειλε, και εν οφθαλμοις των "εν
κρυπτωι" Ἰουδαιων ποιειτω ο θεος την των πολεμιων και παντων των απο κακιας
αναιρεσιν. Και τοιουτον γε εστω το τους μη πειθομενους νομωι και λογωι θεου,
ομοιωθεντας τοις πολεμιοις και ποιωθεντας απο της κακιας, πασχειν ταυτα, απερ
αξιον πασχειν τους αποσταντας λογων θεου. 7.23 Σαφη μεν ουν και εκ τουτων, πως
Ἰησους ο "Ναζω ραιος" ανθρωπος ουκ αντινομοθετει τοις περι πλουτου και των
εξισταμενων ειρημενοις περι του δυσκολον ειναι πλουσιον εισερχεσθαι εις την του
θεου βασιλειαν ειτε πλουσιον τις λαμβανει απλουστερον τον υπο πλουτου
περισπωμενον και ως υπο ακανθης αυτου εμποδιζομενον φερειν τους του λογου
καρπους ειτε και τον εν τοις ψευδεσι δογμασι πλουτουντα, περι ου εν Παροιμιαις
γεγραπται· "Κρεισσων πτωχος δικαιος η πλουσιος ψευστης." Εικος δε απο του "Ὁ
θελων εν υμιν ειναι πρωτος εστω παντων διακονος" και "Οι αρχοντες των εθνων
κατακυ ριευουσιν αυτων" και "Οι εξουσιαζοντες εν αυτοις ευεργεται καλουνται"
ειληφεναι τον Κελσον οτι Ἰησους φιλαρχιαν εκωλυεν, ηντινα ουκ εναντιαν ειναι
νομιστεον του "Ἄρξεις συ εθνων πολλων, σου δε ουκ αρξουσι", μαλιστα δια τα
αποδεδομενα εις την λεξιν. Ἑξης δε τουτοις παραρριπτει περι της σοφιας ο Κελσος,
οιομενος τον Ἰησουν διδασκειν μη παριτητον ειναι προς τον πατερα τωι σοφωι.
Ειπωμεν δε προς αυτον· ποιωι σοφωι; Ει μεν γαρ τουτωι, ος πεποιωται κατα την
λεγομενην σοφιαν "του κοσμου τουτου", ουσαν μωριαν "παρα τωι θεωι", και ημεις
φησομεν μη παριτητον ειναι προς τον πατερα τωι ουτως σοφωι· ει δε σοφιαν τις
νοησαι τον Χριστον, επει Χριστος εστι θεου δυναμις και θεου σοφια, ου μονον
παριτητον προς τον πατερα τωι ουτως σοφωι λεγομεν ειναι, αλλα και πολλωι των μη
τοιουτων διαφερειν τον κεκοσμημενον χαρισματι φαμεν λογωι "σοφιας"
καλουμενωι, δια του πνευματος διδομενωι. 7.24 Παλιν τε αυ το δοξης αντιποιεισθαι
της παρ' ανθρωποις ου κατα την Ἰησου μονου διδασκαλιαν κωλυεσθαι φαμεν αλλα
και κατα την παλαιαν γραφην. Ἐπαρωμενος γουν εαυτωι τις των προφητων, ει
ενοχος ειη τοις αμαρτημασι, φησιν αντι μεγιστου κακου συμβηναι αν αυτωι και την
βιωτικην δοξαν. Λεγει δε ουτως· "Κυριε, ο θεος μου, ει εποιησα τουτο, ει εστιν αδικια
εν χερσι μου, ει ανταπεδωκα τοις ανταποδιδουσι μοι κακα, αποπεσοιμι αρα απο των
εχθρων μου κενος· καταδιωξαι αρα ο εχθρος την ψυχην μου και καταλαβοι, και
καταπατησαι εις γην την ζωην μου, και την δοξαν μου εις χουν κατασκηνωσαι."
Ἀλλ' ουδε το "Μη μεριμνατε τι φαγητε η τι πιητε. Κατανοησατε τα πετεινα του
ουρανου η κατανοησατε τους κορακας, οτι ου σπειρουσιν ουδε θεριζουσι, και ο
πατηρ ημων ο ουρανιος τρεφει αυτα. Ποσωι μαλλον υμεις διαφερετε των πετεινων;"
226

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και "Περι ενδυματος τι μεριμνατε; Καταμαθετε τα κρινα του αγρου" και τα εξης
εναντια εστι ταις εν τωι νομωι ευλογιαις, διδασκουσαις τον δικαιον εσθιοντα
πληρουσθαι, και τωι υπο του Σολομωντος τουτον ειρημενωι τον τροπον· "∆ικαιος
εσθιων εμπιπλησι ψυχην, ψυχαι δε ασεβων ενδεεις." Χρη γαρ οραν την της ψυχης
τροφην δηλουμενην εν τηι κατα τον νομον ευλογιαι· ης ουχ ο συνθετος πληρουται
ανθρωπος αλλ' η ψυχη μονη. Ἀπο δε του ευαγγελιου λαμβανειν δει ταχα μεν τι και
βαθυτερον ταχα δε τι και απλουστερον, οτι χρη μη ξενιζεσθαι ταις περι των τροφων
και ενδυματων την ψυχην φροντισιν, αλλ' ευτε λειαν ασκουντα πεπεισθαι απο του
θεου προνοεισθαι, ει μονων τις των αναγκαιων φροντιζοι. 7.25 Ὁ μεν ουν Κελσος,
μη αντιπαραθεις τα δοκουντα εναντια απο του νομου τοις απο του ευαγγελιου, φησι
και το· Τωι δ' απαξ τυπτησαντι παρεχειν και αυθις τυπτειν. Ἡμεις δ' ερουμεν ειδεναι
μεν και το "Ὀφθαλμον αντι οφθαλμου και οδοντα αντι οδοντος" ειρημενον τοις
παλαι ανεγνωκεναι δε και το "Ἐγω δε λεγω υμιν"· "τωι τυπτοντι σε εις την σιαγονα
παρεχειν και την αλλην." Ἀλλ' επει περιηχηθεις οιμαι ο Κελσος απο των
διαιρουντων την κατα το ευαγγελιον θεοτητα εκ της νομικης θεοτητος τα τοιαυτα
τιθησι, λεκτεον προς τον λογον αυτου οτι οιδε και τα παλαια γραμματα <το> "Τωι
τυπτοντι σε εις την δεξιαν σιαγονα παρεχε και την αλλην". Ἐν γουν τοις Ἱερεμιου
Θρηνοις γεγραπται· "Ἀγαθον ανδρι, οταν αρηι ζυγον εν νεοτητι αυτου, καθησεται
κατα μονας και σιωπη σεται, οτι ηρεν εφ' εαυτωι. ∆ωσει τωι παιοντι αυτον διαγονα,
και χορτασθησεται ονειδισμων." Ουκ αντιδιατασσεται ουν το ευαγγελιον τωι του
νομου θεωι ουδε περι της κατα το ρητον κατα κορρης πληγης· ουδ' οποτερος
ψευδεται, ουτε Μωυσης ουτε Ἰησους, ουδ' ο πατηρ τον Ἰησουν πεμπωνεπελαθετο,
τινα Μωυσει διεταξατο· αλλ' ουδε καταγνους των ιδιων νομων μετεγνω και τον
αγγελον επι τοις εναντιοις αποστελλει. 7.26 Ει δε χρη καν ολιγα περι της διαφορου
πολιτειας ειπειν, ηντινα Ἰουδαιοι κατα Μωυσεα προτερον επολιτευοντο, και ην
Χριστιανοι νυν κατα την Ἰησου διδασκαλιαν βουλονται κατορθουν, φησομεν οτι
ουτε τηι κλησει των εθνων ηρμοζε κατα τον Μωυσεως ως προς το γραμμα
πολιτευεσθαι νομον, υπο Ῥωμαιοις τεταγμενων, ουτε τοις παλαι Ἰουδαιοις οιον τ'
ην το συστημα της πολιτειας εχειν ακαθαιρετον, ει καθ' υποθεσιν τηι κατα το
ευαγγελιον πολιτειαι επειθοντο. Ἀναι ρεσει μεν γαρ πολεμιων η των παρα τον νομον
πεποιηκοτων και αξιων κριθεντων της δια πυρος η λιθων αναιρεσεως ουχ οιον τ' ην
Χριστιανους χρησθαι κατα τον Μωυσεως νομον, ει γε ουδ' οι Ἰουδαιοι θελοντες κατ'
εκεινων δυνανται ταυτα, ως ο νομος προσεταξεν, επιτελειν. Παλιν τε αυ εαν ανεληις
απο των τοτε Ἰουδαιων, συστημα ιδιον πολιτειας και χωρας εχοντων, το επεξιεναι
τοις πολεμιοις και στρα τευεσθαι υπερ των πατριων και αναιρειν η οπως ποτε
κολαζειν τους μοιχευσαντας η φονευσαντας η τι των τοιουτοις παραπλησιων
πεποιηκοτας, ουδεν λειπεται η το αρδην αυτους αθροους αθροως απολεσθαι,
επιτιθεμενων των πολεμιων τωι εθνει, ως υπο του ιδιου νομου εκνενευρισμενων και
κωλυομενων αμυνεσθαι τους πολεμιους. Και μη βουλο μενη γε η παλαι μεν τον
νομον δεδωκυια προνοια νυν δε το Ἰησου Χριστου ευαγγελιον κρατειν ετι τα
Ἰουδαιων καθειλεν αυτων την πολιν και τον ναον και την παρα τωι ναωι δια θυσιων
και της αναγεγραμμενης λατρειας θεραπειαν του θεου. Ὥσπερ δ' εκεινα μη
βουλομενη επιτελεισθαι ετι καθειλε, τον τροπον τον αυτον τα Χριστιανων ηυξησε
και οσημεραι εις πληθος ηδη δε και παρρησιαν επιδεδωκε, καιτοι γε μυριων οσων
κωλυματων γενομενων προς το μη επισπαρηναι την Ἰησου διδασκαλιαν τηι
οικουμενηι. Ἀλλ' επει θεος ην ο βουλομενος και τους απο των εθνων ωφεληθηναι
δια της Ἰησου του Χριστου διδασκαλιας, πασα μεν ανθρωπινη βουλη κατα
Χριστιανων καθηιρεθη, οσωι <δ'> αυτους εταπει νουν βασιλεις και εθνων ηγουμενοι
και δημοι πανταχου, τοσουτωι πλειους εγινοντο "και κατισχυον σφοδρα σφοδρα".
227

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7.27 Ἑξης δε τουτοις ο Κελσος δια πλειονων τα μη λεγο μενα υφ' ημων τιθεις ως
λεγομενα υφ' ημων περι του θεου, ως σωματος τηι φυσει τυγχανοντος και
ανθρωποειδους σωματος, ανατρεπειν εθελει τα μη τεθειμενα υφ' ημων, απερ
περισσον παραθεσθαι η την ανατροπην αυτων. Ει μεν γαρ α λεγει ημας φασκειν περι
θεου ελεγομεν, και προς αυτα ιστατο, αναγκαιον ην ημιν το τιθεναι τας λεξεις αυτου
και κατασ κευαζειν μεν τα ημετερα λυειν δε τα εκεινου· ει δ' εαυτωι συνειρει α ητοι
απ' ουδενος ηκουσεν η, ινα και δοθηι οτι ηκουσεν, απο τινων απλων και ακεραιων
και μη ειδοτων το του λογου βουλημα, ου χρη ημας τευταζειν περι τα μη αναγκαια.
Σαφως γαρ ασωματον φασιν οι λογοι τον θεον· διο και "θεον ουδεις εωρακε
πωποτε", και "εικων" λεγεται ειναι "του αορατου θεου ο πρωτοτοκος πασης
κτισεως", ως ει ελεγεν ασωματου. Μετριως δ' εν τοις προ τουτων και περι θεου
διειληφαμεν εξεταζοντες, πως νοουμεν το "Πνευμα ο θεος, και τους προσκυνουντας
αυτον εν πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν". 7.28 Μετα <δε> τα περι θεου, εν οις
ημας συκοφαντει, πυνθανεται ημων· Ποι απειναι μελλομεν; Και τινα ελπιδα εχομεν;
Και ως αποκριναμενων, τιθησι δηθεν ημετερας φωνας ουτως εχουσας· Εις αλλην
γην, ταυτης κρειττονα. Και προς τουτο φησιν· Ἱστορηται θειοις ανδρασι παλαιοις
ευδαιμων βιος ψυχαις ευδαιμοσιν· ωνομασαν δε οι μεν μακαρων νησους, οι δε
"Ἠλυσιον πεδιον" απο της λυσεως των ενθεν κακων, ωσπερ και Ὅμηρος· Ἀλλα σ' ες
Ἠλυσιον πεδιον και πειρατα γαιης αθανατοι πεμψουσι, τηι περ ρηιστη βιοτη. Πλατων
δε αθανατον την ψυχην ηγουμενος εκεινην την χωραν, ενθα στελλεται, αντικρυς
"γην" ωνομασεν ουτως· "Παμμεγα τι ειναι" φησας "αυτο, και ημας οικειν τους μεχρι
Ἡρακλειων στηλων απο Φασιδος εν σμικρωι τινι μοριωι, ωσπερ περι τελμα μυρμηκας
η βατραχους περι την θαλασσαν οικουντας, και αλλους αλλοθι πολλους εν
<πολλοις> τοιουτοις τοποις οικειν. Ειναι γαρ πανταχηι περι την γην πολλα κοιλα και
παντοδαπα και τας ιδεας και τα μεγεθη, εις α συνερρυηκεναι το τε υδωρ και την
ομιχλην και τον αερα· αυτην δε την γην καθαραν εν καθαρωι κεισθαι τωι ουρανωι."
Ὑπολαμβανει τοινυν ο Κελσος τα περι της αλλης γης κρειττονος και πολλωι ταυτης
διαφερουσης ειληφεναι ημας απο τινων νομιζομενων αυτωι θειων παλαιων ανδρων
και μαλιστα Πλατωνος, του εν τωι Φαιδωνι περι γης καθαρας εν καθαρωι κειμενης
ουρανωι φιλοσοφησαντος· ουχ ορων οτι Μωυσης, ο πολλωι και των ελληνικων
γραμματων αρχαιοτερος, εισηγαγε τον θεον επαγγελλομενον την αγιαν γην και
"αγαθην και πολλην, ρεουσαν γαλα και μελι" τοις κατα τον νομον εαυτου βιωσασιν,
ουδ' ως οιονται τινες την "αγαθην", την κατω νομιζομενην Ἰουδαιαν, κειμενην και
αυτην εν τηι αρχηθεν κατηραμενηι εν τοις εργοις της παραβασεως του Ἀδαμ γηι. Το
γαρ "επικαταρατος η γη εν τοις εργοις σου· εν λυπαις φαγηι αυτην πασας τας ημερας
της ζωης σου" περι ολης ειρηται της γης, ην "εν λυπαις", τουτεστι πονοις, εσθιει πας
ανθρωπος "εν τωι Ἀδαμ" αποθανων, και εσθιει "πασας τας ημερας της" εαυτου
"ζωης". Και ως "επικαταρατος" πασα η γη "ακανθας και τριβολους ανατελει" "πασας
τας ημερας της ζωης" του "εν τωι Ἀδαμ" εκβληθεντος απο του παραδεισου, και "εν
ιδρωτι του προσωπου" εαυτου εσθιει πας ανθρωπος τον εαυτου αρτον, "εως
επιστρεψει εις την γην, εξ ης εληφθη". Πολυν μεν ουν εχει λογον ολα τα κατα τον
τοπον τουτον, δυναμενον εις την σαφηνειαν των λεξεων κατασκευασθηναι· ολιγοις
δ' επι του παροντος ηρκεσθημεν, βουλομενοι απολυσαι περισπασμου, του ως περι
της Ἰουδαιας γης υπολαμβανοντος ειρησθαι τα περι αγαθης γης, ην ο θεος
υπισχνειται τοις δικαιοις. 7.29 Ειπερ ουν "η" πασα "γη" αυτη "επικαταρατος εν τοις
εργοις" εστι του Ἀδαμ και των εν αυτωι αποθα νοντων, δηλον οτι και παντα τα μορια
αυτης μετεχει της αρας, εν οις εστι και η Ἰουδαια γη· ωστε μη δυνασθαι εφαρμοζειν
αυτηι το "Εις γην αγαθην και πολλην, εις γην ρεουσαν γαλα και μελι", καν
συμβολικως σκια ειναι αποδεικ νυηται η Ἰουδαια και η Ἱερουσαλημ της καθαρας εν
228

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθαρωι κειμενης ουρανωι γης αγαθης και πολλης, εν ηι εστιν η επουρανιος
Ἱερουσαλημ· περι ης διαλαβων ο αποστολος, ως συνεγερθεις "Χριστωι" και "τα ανω"
ζητων και νουν ευρων ουδεμιας εχομενον ιουδαικης μυθολογιας φησιν· "Ἀλλα
προσεληλυθατε Σιων ορει και πολει θεου ζωντος Ἱερουσαλημ επουρανιωι και
μυριασιν αγγελων πανηγυρει." Ἵνα δε τις πεισθηι μη παρα το βουλημα του θειου
πνευματος ημας λεγειν περι της παρα Μωυσει γης αγαθης και πολλης, επιστησατω
πασι μεν τοις προφηταις, διδασκουσι την εις Ἱερουσαλημ επανοδον των
πεπλανημενων και αποπεπτω κοτων απ' αυτης και απαξαπλως αποκαθισταμενων
εις τον καλουμενον τοπον και πολιν του θεου παρα τωι ειποντι οτι "Ἐν ειρηνηι αγιαι ο
τοπος αυτου", λεγοντι δε και το· "Μεγας ο κυριος και αινετος σφοδρα εν πολει του
θεου ημων, ορει αγιωι αυτου, ευριζονι αγαλλιαματι πασης της γης." Ἀρκει δ' επι του
παροντος παραθεσθαι τα απο του τριακοστου και εκτου ψαλμου, ουτως εχοντα περι
της των δικαιων γης· "Οι δ' υπομενοντες τον κυριον αυτοι κληρο νομησουσι γην"
και μετ' ολιγα· "Οι δε πραεις κληρονο μησουσι γην και κατατρυφησουσιν επι πληθει
ειρηνης" και μετ' ολιγα· "Οι ευλογουντες αυτον κληρονομησουσι γην" και παλιν·
"Οι δικαιοι κληρονομησουσι γην και κατασ κηνωσουσιν εις αιωνα αιωνος επ'
αυτης." Ὅρα δ' ει μη το καθαραν ειναι εν καθαρωι τωι ουρανωι την γην δηλουται τοις
ακουειν δυναμενοις των ουτως ειρημενων εν τωι αυτωι ψαλμωι· "Ὑπομεινον τον
κυριον και φυλαξον την οδον αυτου, και υψωσει σε του κατακληρονομησαι γην."
7.30 ∆οκει δε μοι και τα περι των τηιδε τιμιων ειναι νομιζομενων λιθων, απορροην
τινα λεγομενων εχειν απο των εν τηι κρειττονι γηι λιθων, ειληφθαι τωι Πλατωνι απο
των εν τωι Ἡσαΐαι αναγεγραμμενων περι της πολεως του θεου, περι ης γεγραπται·
"Θησω τας επαλξεις σου ιασπιν και τους λιθους σου λιθους κρυσταλλου και τον
περιβολον σου λιθους εκλεκτους" και παλιν· "Θησω τα θεμελια σου σαπφειρον." Τον
μεν ουν παρα Πλατωνι αλληγορουντες μυθον οι σεμνοτερον τα του φιλοσοφου
εξειληφοτες διη γουνται, τας δε προφητειας, αφ' ων στοχαζομεθα και τον Πλατωνα
ειληφεναι, οι συγγενως τοις προφηταις και ενθεως βιωσαντες και παντα τον χρονον
αναθεντες τηι εξετασει των ιερων γραμματων τοις επιτηδειοις δια βιου καθαροτητα
και την περι τα θεια φιλομαθειαν παραστησουσιν. Ἡμιν δε προκειμενον ην δειξαι
οτι ημεις μεν ουκ απο Ἑλληνων η Πλατωνος τα περι της αγιας γης ειληφαμεν·
εκεινοι δε, νεωτεροι γενομενοι ου μονον του αρχαιοτατου Μωυσεως αλλα και των
πλειστων προφητων, ητοι παρακη κοασι τινων αινισσομενων περι των τοιουτων, η
και ταις ιεραις εντυχοντες γραφαις παραποιησαντες αυτα τοιαυτα τινα περι της
κρειττονος ειρηκασι γης. Σαφως δ' ο Ἀγγαιος παριστησιν αλλο μεν ειναι "την
ξηραν" αλλο δε "την γην", ξηραν καλων ταυτην, εφ' ηι εσμεν. Λεγει δε ουτως· "Ἔτι
απαξ εγω σεισω τον ουρανον και την γην και την ξηραν και την θαλασσαν." 7.31
Ὥσπερ δε αυτος την διηγησιν ανατιθεται του παρα Πλατωνι μυθου, κειμενου <εν>
τωι Φαιδωνι, λεγων ταδε· Τι δε δια τουτων εμφανιζει, ου παντι γνωναι ραιδιον· ει μη
οστις επαΐειν δυναιτο, τι ποτ' εστιν εκεινο ο φησιν· "υπ' ασθενειας και βραδυτητος
ουχ οιους τε ειναι διεξελθειν επ' εσχατον τον αερα"· "και ει η φυσις ικανη ειη
ανασχεσθαι θεωρουσα, γνωναι αν οτι εκεινος εστιν ο αληθως ουρανος και το
αληθινον φως"· τον αυτον τροπον και ημεις τα περι της αγιας και αγαθης γης και
της εν αυτηι πολεως του θεου ου κατα την ενεστωσαν νομιζοντες ειναι πραγματειαν
σαφηνισαι υπερτιθεμεθα εις τα εξηγητικα των προφητων, απο μερους κατα το
δυνατον ημιν διηγησαμενοι περι πολεως θεου εν τοις πραγματευθεισιν ημιν εις τον
τεσσαρακοστον και πεμπτον ψαλμον και τον τεσσαρακοστον και εβδομον ψαλμον.
Οιδε δε ο αρχαιοτατος Μωυσεως και των προφητων λογος τα αληθινα παντα
ομωνυμα τοις τηιδε καθολικωτεροις, οιον "αληθινον φως" και "ουρανον" ετερον
παρα "το στερεωμα" και τον "της δικαιοσυνης" ηλιον αλλον παρα τον αισθητον. Και
229

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απαξαπλως δε φησιν προς αντιδιαστολην των αισθητων, ων ουδεν εστιν αληθινον,
το· "Θεος, αληθινα τα εργα αυτου", επ' αληθινων μεν τασσων τα εργα του θεου επι
ηττονων δε τα λεγομενα "εργα των χειρων" αυτου. Μεμφομενος γουν τισι δια του
Ἡσαΐου φησι· "Τα εργα κυριου ουκ εμβλεπουσι και τα εργα των χειρων αυτου ου
κατανοουσι." Και ταυτα μεν επι τοσουτον. 7.32 Ἐπει δε τον περι της αναστασεως
λογον–πολυν οντα και δυσερμηνευτον και δεομενον σοφου ειπερ τι αλλο των
δογματων και επι πλειον διαβεβηκοτος, ινα το αξιον του θεου παραστησηι και το
μεγαλοφυες του δογματος, διδασκοντος λογον εχειν σπερματος το καλουμενον κατα
τας γραφας σκηνος της ψυχης, εν ωι "οι" δικαιοι "οντες" στεναζουσι "βαρουμενοι",
μη θελοντες αυτο "εκδυσασθαι αλλ' επενδυσασθαι"–μη νοησας ο Κελσος τωι απο
ιδιωτων και μηδενι λογωι παραστησαι δυναμενων ακηκοεναι περι αυτου χλευαζει το
λεγομενον, χρησιμον προς τοις ανωτερω ειρημενοις ημιν περι τουτου τουτο μονον
υποση μειωσασθαι προς τον λογον, οτι ουχ, ως οιεται Κελσος, της μετενσωματωσεως
παρακουσαντες τα περι αναστασεως φαμεν αλλ' ειδοτες οτι η τηι εαυτης φυσει
ασωματος και αορατος ψυχη εν παντι σωματικωι τοπωι τυγχανουσα δεεται σωματος
οικειου τηι φυσει τωι τοπωι εκεινωι· οπερ οπου μεν φορει απεκδυσαμενη <το>
προτερον αναγκαιον μεν περισσον δε ως προς τα δευτερα, οπου δε επενδυσαμενη ωι
προτερον ειχε, δεομενη κρειττονος ενδυματος εις τους καθαρωτερους και αιθεριους
και ουρανιους τοπους. Και απεξεδυσατο μεν επι την τηιδε γενεσιν ερχομενη το
χρησιμον προς την εν τηι υστεραι της κυουσης <διαπλασιν>, εως ην εν αυτηι, χοριον·
ενεδυσατο δε υπ' εκεινο ο ην αναγκαιον τωι επι γης μελλοντι διαζην. Ειτα παλιν
οντος τινος "σκηνους" επιγειου οικιας, αναγκαιας που τωι σκηνει, και καταλυεσθαι
μεν φασιν οι λογοι την επιγειον οικιαν "του σκηνους" το δε σκηνος επενδυσασθαι
"οικιαν αχειροποιητον αιωνιον εν τοις ουρανοις". Λεγουσι δε οι του θεου ανθρωποι
"το" μεν "φθαρτον ενδυσασθαι αυτο αφθαρσιαν", την διαφερουσαν του αφθαρτου,
"το" δε "θνητον ενδυσασθαι αθανασιαν", ετερον τυγχανουσαν του αθανατου. Ὃν
γαρ λογον εχει σοφια προς το σοφον και δικαιοσυνη προς το δικαιον και ειρηνη προς
το ειρηνικον, τουτον τον λογον αφθαρσια μεν προς αφθαρτον αθανασια δε προς
αθανατον. Ὅρα ουν εφ' οια προτρεπει ο λογος, "ενδυσασθαι" λεγων την
"αφθαρσιαν" και την "αθανασιαν", ατινα ως ενδυματα τωι ενδυσαμενωι και
περιεχομενωι των τοιουτων ενδυματων ουκ εαι φθαρηναι η αποθανειν τον
περικειμενον αυτα. Και ταυτα δ' ημιν αποτετολμησθω δια τον μη νοησαντα ο τι ποτε
λεγομεν την αναστασιν και δια τουτο γελωντα και χλευαζοντα ον ουκ οιδε λογον.
7.33 Οιομενος δ' ημας δια το γνωναι και ιδειν τον θεον πρεσβευειν τα περι της
αναστασεως συνειρει εαυτωι α βουλεται και τοιαυτα φησιν· Ὅταν δη παντοθεν
εξειργων ται και διελεγχωνται, παλιν ωσπερ ουδεν ακηκοοτες επανιασιν επι το αυτο
ερωτημα· Πως ουν γνωμεν και ιδωμεν τον θεον; Και πως ιωμεν προς αυτον; Ἴστω
ουν ο βουλομενος οτι, καν εις αλλα δεωμεθα σωματος τωι εν τοπωι σωματικωι
τυγχανειν, και τοιουτου, οποια εστιν η φυσις του σωματικου τοπου, και δεομενοι
του σωματος επενδυωμεθα τωι σκηνει τα προειρημενα, αλλ' εις γνωσιν γε θεου
σωματος ουδαμως χρηιζομεν. Το γαρ γινωσκον θεον ουκ οφθαλμος εστι σωματος
αλλα νους, ορων το "κατ' εικονα" του κτισαντος και το δυναμενον γινωσκειν θεον
προνοιαι θεου ανειληφως. Και το ορων δε θεον καθαρα εστι καρδια, αφ' ης ουκετι
"εξερχονται διαλογισμοι πονηροι", ου "φονοι", ου "μοιχειαι", ου "πορνειαι", ου
"κλοπαι", ου "ψευδομαρτυριαι", ου "βλασφημιαι", ουκ "οφθαλμος πονηρος" ουδ'
αλλο τι των ατοπων· δι' α λεγεται· "Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον
θεον οψονται." Ἐπει δ' ουκ αυταρκης η ημετερα προαιρεσις προς το παντηι
"καθαραν" εχειν την "καρδιαν", αλλα θεου ημιν δει, κτιζοντος αυτην τοιαυ την, δια
τουτο λεγεται υπο του επιστημονως ευχομενου· "Καρδιαν καθαραν κτισον εν εμοι ο
230

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεος." 7.34 Ἀλλ' ουδ' ως εν τοπωι οντος του θεου πευσομεθα τινος και ερουμεν· Πως
ιωμεν προς αυτον; Κρειττων γαρ ο θεος παντος τοπου και περιεκτικος παντος
ουτινοσουν, και ουδεν εστι το περιεχον τον θεον. Το ιεναι ουν προς τον θεον ου
σωματικως προστετακται ημιν, το "Ὀπισω κυριου του θεου σου πορευσηι", ουδε
σωματικως ο προφητης κολληθεις τωι θεωι φησιν εν τηι ευχηι· "Ἐκολληθη οπισω σου
η ψυχη μου." Καταψευδεται ουν ημων Κελσος λεγων προσδεχεσθαι ημας οφθαλμοις
σωματος θεον οψεσθαι και ωσι της φωνης αυτου ακουσεσθαι και χερσιν αισθηταις
ψαυσειν αυτου. Οιδαμεν δε ομωνυμως τοις σωματος οφθαλμοις λεγομενους υπο των
θειων λογων οφθαλμους, ομοιως δε και τα ωτα και τας χειρας και το τουτων
παραδοξοτερον, αισθησιν θειοτεραν και ετεροιαν παρα την συνηθως υπο των
πολλων ονομαζο μενην. Ἐπαν γαρ λεγηι ο προφητης· "Ἀποκαλυψον τους οφθαλμους
μου, και κατανοησω τα θαυμασια σου εκ του νομου <σου" η·> "Ἡ εντολη κυριου
τηλαυγης, φωτιζουσα οφθαλμους", η· "Φωτισον τους οφθαλμους μου, μη ποτε
υπνωσω εις θανατον", ουχ ουτως τις εμβροντητος εστιν, ως νομιζειν οφθαλμοις
σωματος κατανοεισθαι "τα θαυμα σια" του θειου "νομου", η την του κυριου εντολην
φωτισ τικην ειναι των του σωματος οφθαλμων, η υπνον θανατου εποιστικον
συμβαινειν περι τους του σωματος οφθαλμους. Ἀλλα και επαν λεγηι ο σωτηρ ημων·
"Ὁ εχων ωτα ακουειν ακουετω", και ο τυχων συνιησι περι θειοτερων ταυτα
λεγεσθαι ωτων. Καν λεγηται "λογος κυριου" γεγονεναι εν χειρι Ἱερεμιου του
προφητου η αλλου τινος, η νομος "εν χειρι" Μωυσεως, η οτι "Ταις χερσι μου
εζητησα τον θεον και ουκ ηπατηθην", ουχ ουτως εστι τις ανοητος, ως μη
εκλαμβανειν χειρας τινας ειναι τροπικως καλουμενας, περι ων και Ἰωαννης λεγει·
"Αι χειρες ημων εψηλαφησαν περι του λογου της ζωης." Ει δε και περι της
κρειττονος αισθησεως και ου σωματικης βουλει απο των ιερων γραμματων μαθειν,
ακουσον Σολομωντος εν ταις Παροιμιαις λεγοντος· "Αισθησιν θειαν ευρησεις." 7.35
Ου χρεια τοινυν ημιν ως ουτω ζητουσι τον θεον απιεναι, οπου ημας πεμπει ο Κελσος,
εις Τροφωνιου και εις Ἀμφιαρεω και εις Μοψου, ενθα φησιν ανθρωποειδεις
θεωρεισθαι θεους και, ως λεγει Κελσος, ου ψευδομενους αλλα και εναργεις. Ἴσμεν
γαρ ημεις τουτους δαιμονας οντας, τρεφομενους κνισσαις και αιμασι και ταις απο
των θυσιων αναθυμιασεσι, και ουτω παρακατεχομενους εν τοις απο της επιθυμιας
αυτων κατασκευασθεισι δεσμωτηριοις· ατινα ιερα θεων Ἕλληνες νενομικασιν, αλλ'
ημεις ισμεν απατεωνων δαιμονων ειναι τα τοιαυτα οικητηρια. Μετα ταυτα
κακοηθως ο Κελσος φησι περι των προειρη μενων ανθρωποειδων κατ' αυτον θεων
οτι οψεται τις αυτους ουχ απαξ παραρρυεντας ωσπερ τον τουτους εξαπατησαντα
αλλ' αει τοις βουλομενοις ομιλουντας. Και εοικε γε δια τουτων φασμα μεν
νενομικεναι τον Ἰησουν, μετα την εκ νεκρων αναστασιν επιφανεντα τοις μαθηταις,
ωσπερει παραρρευσαντα προς το οφθηναι αυτοις· ους δ' ωνομασε λεγων
ανθρωποειδεις θεους, τουτους οιεται αει τοις βουλο μενοις ομιλειν. Πως δε δυναται
φασμα, ως φησιν αυτος, παραρρυεν επ' απατηι των θεασαμενων και μετα την τοτε
οψιν τοσαυτα ενεργειν και επιστρεφειν τας των τοσουτων ψυχας και πειθω εμποιειν
αυταις περι του παντα δειν αρεσκοντως πραττειν θεωι ως κριθησομενους; Πως δε
φασμα ονομασθεν απελαυνει δαιμονια και αλλας ουκ ευκα ταφρονητους ενεργειας
ενεργει, ουχ ενα κεκληρωμενον τοπον ως οι κατ' αυτον ανθρωποειδεις θεοι αλλα
διηκον επι πασαν την οικουμενην και συναγον και ελκον τηι εαυτου θειοτητι ους αν
ευροι προς τον καλον βιον κλιναντας εαυτους; 7.36 Μετα ταυτα, προς α κατα το
δυνατον ειρηκαμεν, τοιαυτα παλιν ο Κελσος φησιν· Οι δε και παλιν ειρησονται· Πως
αισθησει μη καταλαμβανομενοι γνωσονται τον θεον; Τι χωρις αισθησεως μαθειν
εστι δυνατον; Ειτα προς ταυτα αποκρινομενος φησιν· Ουκ ανθρωπου μεν ουδε της
ψυχης αλλα σαρκος η φωνη. Ὅμως δ' ουν ακουσατωσαν, ει τι και επαΐειν δυνανται
231

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως δειλον και φιλοσωματον γενος· εαν αισθησει μυσαντες αναβλεψητε νωι και
σαρκος αποστραφεντες ψυχης οφθαλμους εγειρητε, μονως ουτως τον θεον οψεσθε.
Καν ηγεμονα <της οδου> ταυτης ζητητε, φευκτεοι μεν υμιν οι πλανοι και γοητες και
τα ειδωλα προμνωμενοι· ινα μη πανταπασιν ητε καταγελαστοι, τους μεν αλλους,
τους δεικνυμενους θεους, ως ειδωλα βλασφημουντες, τον δε και αυτων ως αληθως
ειδωλων αθλιωτερον και μηδε ειδωλον ετι αλλ' οντως νεκρον σεβοντες και πατερα
ομοιον αυτωι ζητουντες. Και πρωτον γε λεκτεον προς την προσωποποιΐαν αυτου,
περιτιθεντος ημιν λογους ως υφ' ημων λεγομενους εις την περι αναστασεως σαρκος
απολογιαν, οτι αρετη μεν προσω ποποιουντος εστι τηρησαι το βουλημα και το ηθος
του προσωποποιουμενου, κακια δε, οτε τα μη αρμοζοντα τις περιτιθησι ρηματα τωι
προσωπωι του λεγοντος. Και επ' ισης γε ψεκτοι οι εν προσωποποιΐαι βαρβαροις και
απαιδευτοις η οικοτριψι και μηδε ποτε φιλοσοφων λογων ακηκοοσι μηδε ευ
ειρηκοσιν αυτους περιτιθεντες φιλοσοφιαν, ην εμαθε μεν ο προσωποποιων, ουκ
εικος δε ην ειδεναι τον προσωποποιου μενον, και παλιν αυ οι τοις καθ' υποθεσιν
υποκειμενοις σοφοις και τα θεια εγνωκοσι περιτιθεντες τα απο ιδιωτικων παθων
υπο απαιδευτων λεγομενα και απο αγνοιας απαγγελ λομενα. Ὅθεν Ὅμηρος μεν εν
πολλοις θαυμαζεται, τηρησας τα των ηρωων προσωπα, οποια αυτα υπεθετο απ'
αρχης, οιον το Νεστορος η το Ὀδυσσεως η το ∆ιομηδους η το Ἀγαμεμνονος η
Τηλεμαχου η Πηνελοπης η τινος των λοιπων· Ευριπιδης δε υπο Ἀριστοφανους
κωμωιδειται ως ακαιρορρημων δια το πολλακις περιτεθεικεναι λογους δογματων,
ων απο Ἀναξαγορου η τινος εμαθε των σοφων, βαρβαροις γυναιξιν η οικεταις. 7.37
Ειπερ δε τοιαυτη μεν η εν τωι προσωποποιειν αρετη τοιαδι δε η κακια, πως ουκ
ευλογως τις καταγελασεται Κελσου, Χριστιανοις περιτιθεντος τα μη υπο Χριστιανων
λεγομενα; Ει μεν γαρ ιδιωτων ανεπλασσε λογους, ποθεν τοις τοιουτοις δυνασθαι
διακρινειν αισθησιν απο του νου και αισθητα νοητων και δογματιζειν παραπλησιως
τοις αναιρουσι νοητας ουσιας Στωικοις περι του αισθησεσιν καταλαμβανεσθαι τα
καταλαμβανομενα και πασαν καταληψιν ηρτησθαι των αισθησεων; Ει δ' αναπλασσει
λογους των φιλοσοφουντων και επιμελως οση δυναμις εξεταζοντων τα Χριστου,
ουδε τουτοις ακολουθα πεποιηκεν. Ουδεις γαρ μαθων αορατον ειναι τον θεον και
ειναι τινα δημιουργηματα αορατα, τουτεστι νοητα, λεγοι αν ως απολογουμενος περι
των κατα την αναστασιν το· Πως αισθησεσι μη καταλαμ βανομενοι γνωσονται τον
θεον; η· Τι χωρις αισθησεως μαθειν δυνατον εστι; Και ουκ εν ανακεχωρηκοσι και
αναγινωσκομενοις υπο ολιγων μονον και φιλομαθων αλλ' εν τοις δημωδεστεροις
γεγραπται οτι "Τα αορατα του θεου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα
καθοραται"· δι' ων εστιν ειδεναι οτι ει και τους εν βιωι ανθρωπους χρη απο
αισθησεων αρξασθαι και των αισθητων, μελλοντας αναβαινειν επι την των νοητων
φυσιν, αλλ' ουτι γε εν αισθη τοις καταμενειν χρη· ουτε χωρις αισθησεως ερουσιν
αδυνατον ειναι μαθειν τα νοητα, χρωμενοι δε τωι τις χωρις αισθησεως μαθειν
δυνατος εστιν; Ἐλεγξουσιν ουκ ευλογως τουτωι υπο του Κελσου επιφερεσθαι το ουκ
ανθρωπου μεν ουδε ψυχης αλλα γαρ σαρκος φωνη. 7.38 Νουν τοινυν η επεκεινα νου
και ουσιας λεγοντες ειναι απλουν και αορατον και ασωματον τον των ολων θεον,
ουκ αν αλλωι τινι η τωι κατα την εκεινου του νου εικονα γενομενωι φησομεν
καταλαμβανεσθαι τον θεον· νυν μεν, ινα τηι λεξει χρησωμαι του Παυλου, "δι'
εσοπτρου και <εν> αινιγματι τοτε δε προσωπον προς προσωπον". "Προσωπον" δε εαν
λεγω, μη συκοφαντειτω τις δια την λεξιν τον δηλουμενον νουν υπ' αυτης, αλλα
μανθανετω <εν τωι> "ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν κυριου κατοπτριζομενοι
και την αυτην εικονα μεταμορφουμενοι απο δοξης εις δοξαν" ου προσωπον
αισθητον εν τοις τοιουτοις παραλαμβανομενον αλλα κατα τροπολογιαν νοουμενον
ως και οφθαλμους και ωτα, και οσα εν τοις ανωτερω ομωνυμα τοις του σωματος
232

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μελεσι παρεσ τησαμεν. Και ανθρωπος μεν ουν, τουτεστι ψυχη χρωμενη σωματι,
λεγομενη "ο εσω ανθρωπος" αλλα και "ψυχη", αποκρι νεται ουχ απερ Κελσος
ανεγραψεν, αλλ' απερ αυτος διδασκει ο του θεου ανθρωπος. Σαρκος δε φωνηι ουκ αν
Χριστιανος χρησαιτο, μαθων "πνευματι τας πραξεις του σωματος" θανατουν και
"παντοτε την νεκρωσιν του Ἰησου εν τωι σωματι" περιφερειν και "Νεκρωσατε τα
μελη τα επι της γης", και ειδως τι δηλουται εκ του "Ου μη καταμεινηι το πνευμα μου
εν τοις ανθρωποις τουτοις εις τον αιωνα δια το ειναι αυτους σαρκας", επισταμενος
δε και οτι "Οι εν σαρκι οντες θεωι αρεσαι ου δυνανται" και δια τουτο παντα πραττων
εις το μηδαμως αυτον ετι ειναι "εν τηι σαρκι αλλ'" "εν" μονωι "τωι πνευματι". 7.39
Ἴδωμεν δε και επι τινα ημας καλει, ιν' αυτου ακου σωμεν, τινι τροπωι γνωσομεθα
τον θεον· εφ' οις οιεται μηδενα Χριστιανων επαΐειν δυνασθαι των υπ' αυτου
λεγομενων, φησι γαρ· Ὅμως δ' ουν ακουσατωσαν, ει τι και επαΐειν δυνανται. Τινων
ουν ημας ακουειν υπ' αυτου λεγομενων βουλεται, κατανοητεον, ο φιλοσοφος. ∆εον
διδασκειν ημας, ο δε διαλοιδορειται· και δεον ευνοιαν εαυτου δειξαι εν τωι προοιμιωι
των λογων την προς τους ακουοντας, ο δε φησι τοις εως θανατου αποθνηισκουσιν,
ινα μη εξομοσωνται μηδε μεχρι φωνης τον χριστιανισμον, και παρεσκευασμενοις
προς πασαν αικιαν και παντα τροπον θανατου· ως δειλον γενος. Λεγει δ' ημας ειναι
και φιλοσω ματον γενος, τους φασκοντας· "Ει και Χριστον ποτε κατα σαρκα
εγνωκαμεν, αλλα νυν ουκετι γινωσκομεν" και ουτω προχειρως υπερ ευσεβειας
τιθεντας το σωμα, ως ουδε το ιματιον αποδυσαιτ' αν ευχερως φιλοσοφος. Φησιν ουν
προς ημας οτι, εαν αισθησεσι μυσαντες αναβλε ψητε νωι και σαρκος αποστραφεντες
οφθαλμον τον της ψυχης εγειρητε, μονως ουτως τον θεον οψεσθε, και οιεται αυτα –
λεγω δη τα περι διττων οφθαλμων–απο Ἑλληνων λαβων μη προπεφιλοσοφησθαι
παρ' ημιν. Λεκτεον δ' οτι Μωυσης αναγραφων την κοσμοποιΐαν εισαγει τον
ανθρωπον προ μεν της παραβασεως πηι μεν βλεποντα πηι δε μη βλεποντα, βλεποντα
μεν εν τωι λεγεσθαι περι της γυναικος οτι "Ειδεν η γυνη οτι καλον το ξυλον εις
βρωσιν, και οτι αρεστον τοις οφθαλμοις ιδειν και ωραιον εστι του κατανοησαι", μη
βλεποντα δε ου μονον εν τωι λεγεσθαι ως περι τυφλων οφθαλμων υπο του οφεως τηι
γυναικι το "Ἤδει γαρ ο θεος οτι ηι αν ημεραι φαγητε απ' αυτου, διανοιχθησονται οι
οφθαλμοι υμων", αλλα και εν τωι "Ἔφαγον, και διηνοιχθησαν οι οφθαλμοι των
δυο". "∆ιηνοιχθησαν" μεν ουν αυτων οι οφθαλμοι της αισθησεως, ους καλως ησαν
μυσαντες, ινα μη περισπωμενοι εμποδιζωνται βλεπειν τωι της ψυχης οφθαλμωι· ους
δε τεως ειχον βλεποντας της ψυχης οφθαλμους και ευφραινομενους επι τωι θεωι και
τωι παραδεισωι αυτου, τουτους οιμαι δια την αμαρτιαν εμυσαν. Ὅθεν και ο σωτηρ
ημων, το διττον τουτο των οφθαλμων επισταμενος ειδος εν ημιν, φησι το· "Εις
κριμα εγω εις τον κοσμον τουτον εισηλθον, ινα οι μη βλεποντες βλεπωσι και οι
βλεποντες τυφλοι γενωνται", μη βλεποντας μεν αινιττομενος τους της ψυχης
οφθαλμους, ους ο λογος ποιει βλεπειν, βλεποντας δε τους των αισθησεων· τουτους
δε ετυφλου ο λογος, ινα απερισπαστως η ψυχη βλεπηι α δει. Παντος ουν του κατα
τροπον χριστιανιζοντος ο της ψυχης εγηγερται οφθαλμος και ο της αισθησεως
μεμυκε· και αναλογον τηι εγερσει του κρειττονος οφθαλμου και τηι μυσει των οψεων
της αισθησεως νοειται και θεωρειται εκαστωι ο επι πασι θεος και ο υιος αυτου, λογος
και σοφια τυγχανων και τα λοιπα. 7.40 Ἑξης δε τοις εξετασθεισιν ο Κελσος ως προς
παντας Χριστιανους αποτεινει λογον, οντινα προς τους παντηι αλλοτριους της Ἰησου
διδασκαλιας ομολογουντας ειναι ει αρα λεγειν ηρμοζεν. Ὀφιανοι γαρ, ως και εν τοις
ανωτερω ελεγομεν, τον Ἰησουν εξ ολων αρνουμενοι η ει τινες αλλοι τα παραπλησια
εκεινοις φρονουντες εισιν οι τα ειδωλα προμνω μενοι, πλανοι και γοητες· και
εκεινοι εισιν οι τα ονοματα των θυρωρων αθλιως εκμανθανοντες. Ματην ουν προς
Χριστιανους φησι το· Καν ηγεμονα της οδου ταυτης ζητητε, φευκτεοι μεν υμιν οι
233

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλανοι και γοητες και τα ειδωλα προμνωμενοι. Και μηδ' επισταμενος οτι οι τοιουτοι
ουκ ελαττον Κελσου ως γοητες συν εκεινωι κακως λεγουσι τον Ἰησουν και πασαν
την κατ' αυτον θεοσεβειαν, φησι φυρων ημας εν εκεινοις τωι εαυτου λογωι· Ἵνα μη
πανταπασιν ητε καταγελαστοι, τους μεν αλλους, τους δεικνυμενους θεους, ως
ειδωλα βλασφημουντες τον δε και αυτων ως αληθως ειδωλων αθλιωτερον και μηδε
ειδωλον ετι αλλ' οντως νεκρον σεβοντες και πατερα ομοιον αυτωι ζητουντες. Ὅτι
γαρ μη επισταμενος, τι μεν Χριστιανοι λεγουσι τι δε οι τοιουτους μυθους
αναπλασσοντες, αλλ' οιομενος ημιν προσειναι τα εκεινοις προσαγομενα εγκληματα
ταυτα λεγει προς ημας ου προσοντα ημιν, δηλον εκ του <δια> την μεν δη τοιανδε
απατην και τους θαυμαστους εκεινους συμβουλους και τα δαιμονια ρηματα, τα προς
τον λεοντα και τον αμφιβιον και τον ονοειδη και τους αλλους θεσπεσιους θυρωρους,
ων τα ονοματα αθλιως εκμανθανοντες οι δυστηνοι κακως δαιμονατε, <απαγεσθε>
και ανασκολοπιζεσθε. Και ουκ ειδε γε οτι ουδεις των τον λεοντοειδη και τον ονοειδη
και τον αμφιβιον νομιζοντων ειναι θυρωρους της ανοδου εως θανατου ισταται καν
υπερ της φαινομενης αυτωι αληθειας. Ἀλλα το υφ' ημων δι' ευσεβειας, ιν' ουτως
ειπω, υπερβολην γινομενον, παρεχοντων εαυτους παντι τροπωι θανατου, και το
ανασκολο πιζεσθαι εκεινοις προσαγει τοις μηδεν τουτων πασχουσιν· και ημιν τοις
ανασκολοπιζομενοις δι' ευσεβειαν ονειδιζει την εκεινων περι τον λεοντοειδη και
τον αμφιβιον και τα λοιπα μυθοποιΐαν. Ου δια Κελσον τοινυν φευγομεν τον περι
λεον τοειδους και των λοιπων λογον, ουδε γαρ την αρχην τοιουτον τι
παρειληφαμεν· αλλ' ακολουθουντες τηι διδασκαλιαι Ἰησου τα εναντια εκεινοις
λεγομεν, ου συγκατατιθεμενοι τωι τοιονδε ειναι τωι προσωπωι τον Μιχαηλ και
τοιονδε ετερον τινα των προκατειλεγμενων. 7.41 Τινι δε και επεσθαι ημας ο Κελσος
βουλεται ως ουκ απορησοντας παλαιων ηγεμονων και ιερων ανδρων κατανο ητεον.
Ἀναπεμπει ημας επι ενθεους, ως λεγει, ποιητας και σοφους <και> φιλοσοφους, μη
τιθεις αυτοις ονοματα, και τους οδηγους δειξειν επαγγελλομενος αοριστως
αποφαινεται τους ενθεους ποιητας και σοφους και φιλοσοφους. Ει δ' ετιθει τα
ονοματα εκαστου τουτων, καν αγωνιζεσθαι ευλογον ημιν εφαινετο, οτι
τυφλωττοντας περι την αληθειαν οδηγους ημιν διδωσιν, ινα σφαλωμεν, η ει και μη
πανυ τυφλωττοντας, περι πολλα γε της αληθειας δογματα εσφαλμενους. Ειτ' ουν
Ὀρφεα βουλεται ενθεον ειναι ποιητην ειτε Παρμενιδην ειτ' Ἐμπεδοκλεα ειτε και
αυτον Ὅμηρον η και Ἡσιοδον,δεικνυτω ο βουλομενος, πως βελτιον οδευσουσιν οι
τοιουτοις οδηγοις χρωμενοι και ωφεληνται περι των κατα τον βιον παρα τους
καταλιποντας δια την Ἰησου του Χριστου διδασ καλιαν παντα αγαλματα και
ιδρυματα αλλα και πασαν ιουδαικην δεισιδαιμονιαν και προς μονον αναβλεποντας
δια του λογου του θεου τον πατερα του λογου θεον. Τινες δε και οι σοφοι η οι
φιλοσοφοι, παρ' ων βουλεται πολλα και θεια ακουσαι ημας ο Κελσος, καταλιποντας
θεραποντα θεου Μωυσεα και προφητας του των ολων δημιουργου, αληθως ενθεως
μυρια οσα ειρηκοτας, και αυτον <τον> επιλαμψαντα τωι γενει των ανθρωπων και
καταγγει λαντα οδον θεοσεβειας και μηδενα το οσον εφ' εαυτωι αγευστον
καταλιποντα των ιδιων μυστηριων, αλλα δι' υπερβαλλουσαν φιλανθρωπιαν εχοντα
μεν διδοναι τοις συνετωτεροις θεολο γιαν, επαραι την ψυχην απο των τηιδε
πραγματων δυναμενην, ουδεν <δ'> ηττον συγκαταβαινοντα και ταις υποδεεστεραις
εξεσιν ιδιωτων ανδρων και απλουστερων γυναικων οικετων τε και απαξαπλως των
υπο μηδενος η Ἰησου μονου βεβοη θημενων προς το, ως ενεχωρει, βελτιον αυτους
βιουν μετα δογματων ων εδυναντο περι θεου χωρειν; 7.42 Ειτα μετα ταυτα ως επι
ενεργεστερον διδασκαλον των θεολογιας πραγματων αναπεμπει ημας επι τον
Πλατωνα, παρατιθεμενος αυτου τας απο του Τιμαιου λεξεις ουτως εχου σας· "Τον
μεν ουν ποιητην και πατερα τουδε του παντος ευρειν τε εργον και ευροντα εις
234

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντας αδυνατον λεγειν." Ειτ' επιφερει τουτοις λεγων· Ὁρατε οπως ζητειται
θεοπροποις και <φιλοσοφοις> αληθειας οδος, και ως ᾔδει Πλατων οτι ταυτηι βηναι
πασιν "αδυνατον". Ἐπειδη δε τουτου χαριν εξηυρηται σοφοις ανδρασιν, ως αν του
ακατονομαστου και πρωτου λαβοιμεν τινα επινοιαν, διαδηλουσαν αυτον η τηι
συνθεσει τηι επι τα αλλα η αναλυσει απ' αυτων η αναλογιαι, το αλλως αρρητον θελω
<μεν> διδαξαι θαυμασαιμι δ' αν ει ακολουθησαι δυνησεσθε, παντελως τηι σαρκι
ενδεδεμενοι και μηδεν καθαρον βλεποντες. Μεγαλοφυως μεν ουν και ουκ
ευκαταφρονητως την εκκειμενην λεξιν ο Πλατων προφερεται. Ὅρα δε ει μη
φιλανθρωποτερον ο θειος λογος εισαγει τον "εν αρχηι προς τον θεον" θεον λογον
γινομενον σαρκα, ινα εις παντας δυνατος ηι φθανειν ο λογος, ον και τον "ευροντα εις
παντας αδυνατον λεγειν" φησιν ο Πλατων. Πλατων μεν ουν λεγετω "τον ποιητην
και πατερα τουδε του παντος εργον" ειναι "ευρειν", <ουκ> "αδυνατον" εμφαινων
ειναι τηι ανθρωπινηι φυσει το ευρειν κατ' αξιαν τον θεον, η ει μη κατ' αξιαν αλλ' επι
πλειον γε και παρα τους πολλους· οπερ ει ην αληθες και θεος κατ' αληθειαν ευρητο
Πλατωνι η τινι Ἑλληνων, ουκ <αν> αλλο τι εσεβον και θεον εκαλουν και
προσεκυνουν, ητοι τουτον καταλιποντες η συμπαραλαμβα νοντες τα μη
συμπαραληπτα τωι τηλικουτωι θεωι· ημεις δε αποφαινομεθα οτι ουκ αυταρκης η
ανθρωπινη φυσις οπωσπο τανουν ζητησαι τον θεον και ευρειν αυτον καθαρως, μη
βοηθηθεισα υπο του ζητουμενου, ευρισκομενου τοις ομολο γουσι μετα το παρ'
αυτους ποιειν οτι δεονται αυτου, εμφα νιζοντος εαυτον οις αν κρινηι ευλογον ειναι
οφθηναι, ως πεφυκε θεος μεν ανθρωπωι γινωσκεσθαι ανθρωπου δε ψυχη ετι ουσα εν
σωματι γινωσκειν τον θεον. 7.43 Ἀλλα και λεγων ο Πλατων οτι τον "ευροντα αδυ
νατον" εστιν "εις παντας λεγειν" "τον ποιητην και πατερα του παντος", αρρητον μεν
και ακατονομαστον ου φησιν αυτον ειναι ρητον δ' οντα εις ολιγους δυνασθαι
λεγεσθαι. Ειθ' ωσπερ επιλαθομενος ων παρεθετο Πλατωνος λεξεων ο Κελσος φησιν
ακατονομαστον ειναι θεον τουτοις· επειδη δε τουτου χαριν εξηυρηται σοφοις
ανδρασιν, ως αν του ακατονομαστου και πρωτου λαβοιμεν τινα επινοιαν. Ἡμεις δε
ου μονον τον θεον αρρητον ειναι φαμεν αλλα και ετερα των μετ' αυτον· απερ
βιασαμενος ο Παυλος σημηναι φησι το· "Ἤκουσεν αρρητα ρηματα, α ουκ εξον
ανθρωπωι λαλησαι", τωι "ηκουσεν" αντι του συνηκε χρησαμενος αναλογον τωι "Ὁ
εχων ωτα ακουειν ακουετω". "Τον ποιητην" δη "και πατερα του παντος" ημεις
φαμεν ιδειν "εργον". Βλεπεται δε ου μονον κατα το "Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι,
οτι αυτοι τον θεον οψονται", αλλα και κατα το λεγομενον υπο της εικονος "του
αορατου θεου" εν τωι "Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον πατερα τον πεμψαντα με". Ἐν
τουτοις γαρ ουδεις αν νουν εχων φησειεν οτι αναφερων ταυτα ο Ἰησους επι το
αισθητον αυτου και βλεπομενον τοις ανθρωποις σωμα ειπε το· "Ὁ εωρακως εμε
εωρακε τον πατερα τον πεμψαντα με"· εσονται γαρ κατα τουτο εωρακοτες τον
πατερα θεον και παντες οι λεγοντες· "Σταυρου σταυρου αυτον" και ο εξουσιαν κατα
του ανθρωπινου αυτου Πιλατος λαβων, οπερ εστιν ατοπον. Ὅτι δε το "Ὁ εωρακως
εμε εωρακε τον πατερα τον πεμψαντα με" ουκ επι την κοινοτεραν εκδοχην
αναφερεται, δηλον εκ του ειρησθαι τωι Φιλιππωι· "Τοσουτωι χρονωι μεθ' υμων ειμι,
και ουκ εγνωκας με, Φιλιππε;" Τουτο δ' ειρηκεν αυτωι αξιωσαντι και λεγοντι·
"∆ειξον ημιν τον πατερα, και αρκει ημιν." Νοησας τις ουν πως δει ακουειν περι
μονογενους θεου υιου του θεου, του πρωτο τοκου "πασης κτισεως", καθοτι "ο
λογος" γεγονε "σαρξ", οψεται πως ιδων τις την εικονα "του αορατου θεου" γνωσεται
"τον πατερα και ποιητην τουδε του παντος". 7.44 Κελσος μεν ουν ητοι τηι συνθεσει
τηι επι τα αλλα αναλογον τηι παρα τοις γεωμετραις καλουμενηι συνθεσει η τηι απο
των αλλων αναλυσει η και αναλογιαι αναλογον τηι παρα τοις αυτοις αναλογιαι οιεται
γινωσκεσθαι τον θεον, επι τα προθυρα ει αρα του αγαθου δυναμενου τινος ουτως
235

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελθειν· ο δε του θεου λογος ειπων· "Ουδεις εγνω τον πατερα ει μη ο υιος και ωι αν ο
υιος αποκαλυψηι" θειαι τινι χαριτι, ουκ αθεει εγγινομενηι τηι ψυχηι αλλα μετα τινος
ενθουσιασμου, αποφαινεται γινωσκεσθαι τον θεον. Και γαρ εικος μειζονα μεν η κατα
την ανθρωπινην φυσιν ειναι την γνωσιν του θεου–διο και τα τοσαυτα παρ'
ανθρωποις εστι περι θεου σφαλματα–χρηστοτητι δε και φιλανθρωπιαι του θεου και
παραδοξωι και θειοτεραι χαριτι φθανειν την του θεου γνωσιν επι τους προγνωσει του
θεου προκαταληφθεντας οτι αξιως βιωσουσι του εγνωσμενου, ουδαμως παραχαρατ
τοντες την εις αυτον ευσεβειαν, ουτε αν υπο των αγνοουντων ο τι ποτε εστιν
ευσεβεια και παν ο τι ποτ' ουν μαλλον αναπλαττοντων ειναι την ευσεβειαν η οπερ
εστιν η ευσεβεια την επι θανατωι απαγωνται, ουτε αν καταγελαστοτατοι ειναι
νομιζωνται. Ὁρων δ' οιμαι ο θεος και την αλαζονειαν η την προς τους αλλους
υπεροψιαν των μεγαλα μεν φρονουντων επι τωι εγνωκεναι τον θεον και απο
φιλοσοφιας τα θεια μεμαθηκεναι παραπλησιως δε τοις απαιδευτοτατοις επι τα
αγαλματα και τους νεως αυτων και τα θρυλουμενα μυστηρια αγοντων "εξελεξατο"
"τα μωρα του κοσμου", τους εν Χριστιανοις απλουστατους και πολλων φιλοσοφων
μετριωτερον και καθαρωτερον βιουντας, "ινα καταισχυνηι τους σοφους", ουκ
αιδουμενους εν τωι τοις αψυχοις προσομιλειν ως θεοις η θεων εικοσιν. Τις γαρ νουν
εχων ου καταγελασεται του μετα τους τηλικουτους και τοσουτους εν φιλοσοφιαι
περι θεου η θεων λογους ενορωντος τοις αγαλμασιν και ητοι αυτοις αναπεμ ποντος
την ευχην η δια της τουτων οψεως εφ' ον φανταζεται δειν αναβαινειν απο του
βλεπομενου και συμβολου οντος αναφεροντος γε επι τον νοουμενον; Χριστιανος δε
και ο ιδιωτης παντα μεν τοπον του κοσμου πεπεισται ειναι μερος του ολου, ναου του
θεου οντος του παντος κοσμου· "εν παντι" δε "τοπωι" ευχομενος, μυσας τους της
αισθησεως οφθαλμους και εγειρας τους της ψυχης, υπεραναβαινει τον ολον κοσμον.
Και ουδ' επι την αψιδα ισταται του ουρανου, αλλ' εις τον υπερουρανιον γενομενος
τηι διανοιαι τοπον, οδηγουμενος υπο του θειου πνευματος και ωσπερει εξω του
κοσμου τυγχανων αναπεμπει ου περι των τυχοντων την ευχην τωι θεωι· εμαθε γαρ
απο του Ἰησου μηδεν μικρον, τουτεστιν αισθητον, ζητειν αλλα μονα τα μεγαλα και
αληθως θεια, οσα συμβαλλεται διδομενα υπο του θεου προς το οδευσαι επι την παρ'
αυτωι δια του υιου αυτου λογου οντος θεου μακαριοτητα. 7.45 Ἴδωμεν δε και α
φησιν ημας διδαξειν, ει αρα ακολου θησαι αυτοις δυνησομεθα, εν οις λεγει ημας
παντελως ενδεδεσθαι τηι σαρκι, τους, εαν βιωμεν ορθως και κατα τον Ἰησου λογον,
ακουοντας το "Ὑμεις ουκ εστε εν σαρκι αλλ' εν πνευματι, ειπερ πνευμα θεου οικει εν
υμιν". Φησι δ' ημας και μηδεν καθαρον βλεπειν, τους πειρωμενους μηδε μεχρι των
λογισμων υπο των ενθυμηματων της κακιας μολυνεσθαι και εν τηι ευχηι λεγοντας·
"Καρδιαν καθαραν κτισον εν εμοι ο θεος και πνευμα ευθες εγκαινισον εν τοις
εγκατοις μου", ινα τηι μονηι πεφυκυιαι βλεπειν θεον "καρδιαι καθαραι" θεασωμεθα
αυτον. α δε λεγει, τοιαυτα εστιν· Ουσια και γενεσις νοητον, ορατον· μετα ουσιας μεν
αληθεια, μετα δε γενεσεως πλανη. Περι αληθειαν μεν ουν επιστημη, περι δε θατερον
δοξα· και νοητου μεν εστι νοησις, ορατου δε οψις. Γινωσκει δε νοητον μεν νους,
ορατον δε οφθαλμος. Ὅπερ ουν εν τοις ορατοις ηλιος, ουτ' οφθαλμος ων ουτ' οψις
αλλ' οφθαλμωι τε του οραν αιτιος και οψει του δι' αυτον συνιστασθαι και ορατοις
του ορασθαι, πασιν αισθητοις του γινεσθαι, και μην αυτος αυτωι του βλεπεσθαι,
τουτο εν τοις νοητοις εκεινος, οσπερ ουτε νους ουτε νοησις ουτ' επιστημη, αλλα νωι
τε του νοειν αιτιος και νοησει του δι' αυτον ειναι και επιστημηι του δι' αυτον
γινωσκειν και νοητοις απασι και αυτηι αληθειαι και αυτηι ουσιαι του ειναι, παντων
επεκεινα ων, αρρητωι τινι δυναμει νοητος. Ταυτ' ειρηται μεν ανθρωποις νουν
εχουσιν· ει δε τι αυτων και υμεις συνιετε, ευ υμιν εχει. Και πνευμα ει τι οιεσθε
κατιον εκ θεου προαγγελλειν τα θεια, τουτ' αν ειη το πνευμα το ταυτα κηρυττον, ου
236

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δη πλησθεντες ανδρες παλαιοι πολλα καγαθα ηγγειλαν· ων ει μη δυνασθε επαΐειν,
σιωπατε και την εαυτων αμαθιαν εγκαλυπτετε και μη λεγετε τυφλωτ τειν τους
βλεποντας και χωλους ειναι τους τρεχοντας, αυτοι παντηι τας ψυχας
αποκεχωλευμενοι και ηκρωτηριασ μενοι και τωι σωματι ζωντες, τουτεστι τωι νεκρωι.
7.46 Προς ταυτα δ' ημεις φησομεν, οι μελετησαντες μηδενι απεχθανεσθαι των καλως
λεγομενων, καν οι εξω της πιστεως λεγωσι καλως, μη προσφιλονεικειν αυτοις μηδε
ζητειν ανατρεπειν τα υγιως εχοντα, οτι οι μεν διαλοιδορουμενοι τοις κατα δυναμιν
εις τον των ολων θεον ευσεβειν θελουσιν, αποδεχομενον ιδιωτων την εις αυτον
πιστιν και συνετωτερων την μετα λογου εις αυτον ευσεβειαν, μετ' ευχαριστιας
εναπεμποντων ευχας τωι δημιουργωι του παντος και αναπεμ ποντων αυτας ως δι'
αρχιερεως του την ειλικρινη θεοσεβειαν ανθρωποις παραστησαντος, και καλουντες
αυτους κεχωλευ μενους τας ψυχας και ηκρωτηριασμενους λεγοντες δε και σωματι
ζωντας τωι νεκρωι τους μελετωντας απο διαθεσεως λεγειν το· "Ἐν σαρκι γαρ ζωντες
ου κατα σαρκα στρα τευομεθα, τα γαρ οπλα της στρατειας ημων ου σαρκικα αλλα
δυνατα τωι θεωι" ορατωσαν μη κατ' αυτο τουτο <το> λεγειν κακως ανθρωπους,
ευχομενους ειναι θεου, τας ψυχας εαυτων χωλας κατασκευαζωσι <και> "τον εσω"
εαυτων "ανθρωπον" ακρωτηριαζωσιν, αποκοπτοντες αυτου δια των εις ετερους
δυσφημιων, τους καλως βιουν εθελοντας, το επιεικες και το ευσταθες, ενεσπαρμενα
φυσικως υπο του δημιουργου τηι λογικηι φυσει. Οι δε προς ετεροις μαθοντες απο του
θειου λογου και ποιουντες και το "λοιδορου μενοι" ευλογειν, "διωκομενοι"
ανεχεσθαι, "δυσφημουμε νοι" παρακαλειν, ουτοι αν ειεν οι τας της ψυχης βασεις
ορθωσαντες και ολην την ψυχην καθαιροντες και ευτρεπι ζοντες· ουχ ινα λεξεσι
μοναις ουσιαν απο γενεσεως χωριζωσι και νοητον απο ορατου, και την μεν αληθειαν
τηι ουσιαι συναπτωσι την δε μετα γενεσεως πλανην παντι τροπωι φευγωσι,
σκοπουντες, ως εμαθον, ου τα γενεσεως, απερ εστι "βλεπομενα" και δια τουτο
"προσκαιρα", αλλα τα κρειττονα, ειτ' ουσιαν αυτα τις βουλεται καλειν ειτε δια το
νοητα τυγχανειν "αορατα" ειτε δια το εξω αισθησεως ειναι αυτων την φυσιν "μη
βλεπομενα". Ουτω δε και τοις γενεσεως ενορωσιν οι του Ἰησου μαθηται, ωστε οιονει
επιβαθραι χρησθαι αυτοις προς την κατανοησιν της των νοητων φυσεως· "Τα γαρ
αορατα" του θεου "απο κτισεως κοσμου", τουτεστι τα νοητα, "τοις ποιημασι
νοουμενα" εν τωι νοεισθαι "καθοραται". Και ουχ ιστανται γε αναβαντες απο των του
κοσμου κτισμα των εν τοις αορατοις του θεου· αλλα γαρ ικανως εκεινοις
εγγυμνασαμενοι και συνιεντες αυτα αναβαινουσιν επι την αΐδιον δυναμιν του θεου
και απαξαπλως την θεοτητα αυτου, επισταμενοι οτι ο μεν φιλανθρωπος θεος "την
αληθειαν" και "το" εαυτου "γνωστον" "εφανερωσεν" ου μονον τοις ανακειμενοις
αυτωι αλλα και τισι των εξω της ειλικρινους θεοσεβειας και εις αυτον ευσεβειας·
τινες δε των θεου προνοιαι αναβεβηκοτων επι την των τηλικουτων γνωσιν ουκ αξια
της γνωσεως δρωντες ασεβουσι και "την αληθειαν εν αδικιαι" κατεχουσιν, ουδ'
απολογιας ετι χωραν επι τηι γνωσει των τηλικουτων εχειν δυναμενοι παρα τωι θεωι.
7.47 Μαρτυρουνται γουν υπο του θειου λογου οι τα παρα τωι Κελσωι εκκειμενα
καταλαβοντες και κατα τα δογματα ταυτα φιλοσοφειν επαγγελλομενοι οτι "γνοντες
τον θεον ουχ ως θεον εδοξασαν η ευχαριστησαν, αλλ' εματαιωθησαν εν τοις
διαλογισμοις αυτων, και εσκοτισθη" μετα το τηλικουτο φως της περι ων
εφανερωσεν αυτοις ο θεος γνωσεως "η" επειγομενη "ασυνετος αυτων καρδια". Ἔστι
γουν ιδειν, τινα τροπον οι "φασκοντες ειναι σοφοι" μεγαλης μωριας δειγματα
εμφαινουσιν, οτε μετα τους τηλι κουτους εν ταις διατριβαις περι θεου και των
νοητων λογους "ηλλαξαντο την δοξαν του αφθαρτου θεου εν ομοιωματι εικονος
φθαρτου ανθρωπου και πετεινων και τετραποδων και ερπετων". ∆ιο και αυτοι μεν
καταλειφθεντες υπο της προνοιας ως ουκ αξιως βιωσαντες των φανερωθεντων
237

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοις υπο του θεου εγκαλινδουνται "ταις επιθυμιαις των καρδιων αυτων εις
ακαθαρσιαν", και ατιμαζεται "αυτων τα σωματα" εν ασχημοσυναις και ακολασιαις,
ανθ' ων αντηλλαξαν "την αληθειαν του θεου εν τωι ψευδει, και εσεβασθησαν και
ελατρευσαν τηι κτισει παρα τον κτισαντα". 7.48 Οι δ' υπ' αυτων επι ιδιωτειαι
εξουθενουμενοι και μωροι και ανδραποδα ειναι λεγομενοι, καν μονον πιστευωσιν
εαυτους τωι θεωι, παραδεξαμενοι την του Ἰησου διδασκαλιαν τοσουτον αποδεουσιν
ασελγειας και ακαθαρσιας και πασης της εν συνουσιαις ασχημοσυνης, ως και τροπον
τελειων ιερεων, πασαν συνουσιαν αποστραφεντων, πολλους αυτων παντελως
καθαρευειν, ου μονον απο πασης μιξεως. Και εις μεν που παρ' Ἀθηναιοις
ιεροφαντης, ουδε πιστευομενος εαυτου τας αρσενικας ορεξεις ως κυριος αυτων ειναι
δυναμενος και κρατειν αυτων ες οσον βουλεται, κωνειασθεις τα αρσενα μερη
καθαρος ειναι νομιζεται προς την νενομισμενην παρ' Ἀθηναιοις αγιστειαν· εστι δ' εν
Χριστιανοις ιδειν ανδρας μη δεηθεντας κωνειου, ινα το θειον καθαρως θερα
πευσωσιν, αλλ' αρκουμενους λογωι αντι κωνειου, ως πασαν επιθυμιαν απο της
διανοιας αυτων εξελασαντες το θειον ευχαις θεραπευωσι. Παρ' αλλοις δε
νομιζομενοις ειναι θεοις παρθενοι πανυ ευαριθμητοι, ειτε υπο ανθρωπων
φρουρουμεναι ειτε και μη–ου γαρ τουτο προκειται νυν εξεταζειν–, δοκουσι
διατελειν εν τηι δια την εις το θειον τιμην καθαρο τητι· εν δε Χριστιανοις ου δια τας
παρ' ανθρωποις τιμας, ου δια μισθους και αργυρια ουδε δια δοξαριον ασκουσι την
παντελη παρθενιαν, και ως "εδοκιμασαν τον θεον εχειν εν επιγνωσει", τηρουνται
υπο του θεου εν δοκιμωι νωι και τωι "ποιειν τα" "καθηκοντα", πληρουμεναι πασης
δικαιο συνης και αγαθοτητος. 7.49 Ταυτα δη λελεκται μοι ου προσφιλονεικουντι μεν
τοις καλως και παρ' Ἕλλησι νενοημενοις ουδε κατηγορουντι των υγιων δογματων
βουλομενωι δε παραστησαι οτι και ταυτα αλλα και τουτων ετι μειζονα και θειοτερα
λελεκται μεν παρα τοις θειοις ανδρασι, προφηταις του θεου και αποστολοις του
Ἰησου, εξεταζεται δε παρα τοις τελειοτερον χριστιανιζειν εθελουσι και επισταμενοις
οτι "Στομα δικαιου μελετησει σοφιαν, και η γλωσσα αυτου λαλησει κρισιν· ο νομος
του θεου αυτου εν καρδιαι αυτου." Ἀλλα και παρ' οις ειτε δια πολλην ιδιωτειαν ειτε
δι' απλοτητα ειτε και δι' αποριαν των προτρεψαντων επι την λογικην ευσεβειαν
ταυτα μεν ου τετρανωται θεος δε ο επι πασι πιστευεται και ο τουτου "μονογενης
υιος" λογος και θεος, ευρεθειη αν <τι> σεμνο τητος και καθαροτητος και ηθους
αφελεια και απλοτης πολλακις κρειττων, ην οι "φασκοντες ειναι σοφοι" μη
ανειληφοτες εγκαλινδουνται μετα παιδων εν οις ου θεμις, "αρρενες εν αρρεσι την
ασχημοσυνην κατεργαζομενοι". 7.50 Ὁ μεν ουν ουκ εσαφηνισε, πως μετα γενεσεως
εστι πλανη, ουδε παρεστησεν ο τι περ εβουλετο, ινα κατανοη σωμεν συγκρινοντες τα
αυτου τοις ημετεροις· οι δε προφηται, αινιττομενοι ο τι περι των γενεσεως
πραγματων σοφον, θυσιαν "περι αμαρτιας" λεγουσιν αναφερεσθαι και περι των αρτι
γεγενημενων ως ου καθαρων απο αμαρτιας. Φασι δε και το· "Ἐν ανομιαις
συνεληφθην, και εν αμαρτιαις εκισσησε με η μητηρ μου." Ἀλλα και αποφαινονται
οτι "Ἀπηλλοτριωθησαν οι αμαρτωλοι απο μητρας", παρα δοξως λεγοντες και το·
"Ἐπλανηθησαν απο γαστρος, ελαλησαν ψευδη." Ουτω δε πασαν την των αισθητων
διαβαλλουσιν οι καθ' ημας σοφοι φυσιν, ωστε πηι μεν ματαιοτητα ειρησθαι τα
σωματα εν τωι "Τηι γαρ ματαιοτητι η κτισις υπεταγη ουχ εκουσα αλλα δια τον
υποταξαντα επ' ελπιδι", πηι δε ματαιοτητα "ματαιοτητων" ων ειπεν ο Ἐκκλησιαστης·
"Ματαιοτης ματαιοτητων, τα παντα ματαιοτης." Τις δ' ουτω διαβεβληκε την
ενταυθα της ανθρωπου ψυχης ζωην, ως ο ειπων· "Πλην τα συμπαντα ματαιοτης, πας
ανθρωπος ζων;" Ου γαρ εδιστασε περι της διαφορας του ζην της ψυχης ενταυθα και
εξω των ενθαδε, ουδ' ελεγε μεν· Τις οιδεν ει το ζην μεν εστι κατθανειν, το κατθανειν
δε ζην; θαρρει δε λεγειν τα αληθη εν τωι "Ἐταπεινωθη εις χουν η ψυχη ημων" και
238

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"Εις χουν θανατου κατηγαγες με"· καθο και το "Τις με ρυσεται εκ του σωματος του
θανατου τουτου"; λελεκται και το "Ὃς μετασχηματισει το σωμα της ταπεινωσεως
ημων". Προφητης δε εστι και ο ειπων το· "Ἐταπεινωσας ημας εν τοπωι κακωσεως",
"κακω σεως" τοπον λεγων τον περιγειον τοπον, εφ' ον εκβληθεις απο του
παραδεισου δια την κακιαν εληλυθεν ο Ἀδαμ, οπερ εστιν ανθρωπος. Και ο λεγων δε
οτι "Βλεπομεν αρτι δι' εσοπτρου και εν αινιγματι, τοτε δε προσωπον προς
προσωπον", ετι δε και το· "Ἐνδημουντες εν τωι σωματι εκδημουμεν απο του κυριου",
διο "ευδοκουμεν εκδημησαι εκ του σωματος και ενδημησαι προς τον κυριον", ορα
πηλικα περι της διαφορου ζωης των ψυχων τεθεωρηκει. 7.51 Και τι με δει επι πλειον
αντιπαρατιθεναι τηι λεξει Κελσου, ως πολλωι προτερον τουτων παρ' ημιν
λελεγμενων, οτε και εκ των ειρημενων σαφες εστι το βουλημα ημων; Ἐν τουτοις δε
και οιονει τιθησιν, ειπων πνευμα θειον κατιον εκ θεου προαγγελλειν τα θεια, τουτ'
αν ειη το πνευμα το ταυτα κηρυττον, ου δη πλησθεντες ανδρες παλαιοι πολλα
καγαθα ηγγειλαν. Ουκ ειδε δε διαφοραν των παρ' ημιν ηκριβωμενων, τοις λεγουσιν
οτι και "Το αφθαρτον σου πνευμα εστιν εν πασι, διο τους παραπιπτοντας κατ'
ολιγον" ελεγχει ο θεος, φασκουσι δε αλλα και το "Λαβετε πνευμα αγιον" την
ποσοτητα του διδομενου ετεραν εμφαινειν παρα την δηλουμενην εκ του
"Βαπτισθησεσθε εν πνευματι αγιωι ου μετα πολλας ταυτας ημερας". Ἔργον δε εστι
ταυτ' επιμελως νοησαντα ιδειν διαφοραν των εκ διαλειμματων πλειονων
χωρησαντων την της αληθειας καταληψιν και βραχειαν επινοιαν θεου και των επι
πλειον θεοφορηθεντων και αει μετα θεου εστηκοτων και δια παντος υπο θειου
πνευματος αγομενων· οπερ ει ην εξετασθεν και νενοημενον Κελσωι, ουκ <αν>
αμαθιαν ημιν ενεκαλει ουδε προσεταττε μη λεγειν τυφλωττειν τους εν υλικαις
τεχναις ανθρωπων, ταις κατα τα αγαλματα, οιομενους ενδεικνυσθαι την ευσεβειαν.
Ουδεις γαρ βλεπων της ψυχης οφθαλμοις αλλωι τροπωι σεβει το θειον παρα τον
υποδεικνυντα ενοραν αει τωι του παντος δημιουργωι και πασαν ευχην αναφερειν
εκεινωι και παντα πραττειν ως εν οφθαλμοις θεου, επι θεατου, ενορωντος ημων και
τοις λογισμοις. Ευχομεθα ουν ημεις και βλεπειν και οδηγοι ειναι τυφλων, εως
προσελθοντες τωι λογωι του θεου απολαβωσι τας υπο της αγνοιας τυφλωθεισας
οψεις της ψυχης αυτων. Ἐαν δε και ποιωμεν αξια του ειποντος τοις μαθηταις·
"Ὑμεις εστε το φως του κοσμου" και του διδαξαντος λογου οτι "Το φως εν τηι σκοτιαι
φαινει" εσομεθα και "φως" των εν σκοτει και παιδευσομεν τους αφρονας και
διδαξομεν τους νηπιους. 7.52 Μη αγανακτειτω δε Κελσος, επαν χωλους λεγωμεν και
τας βασεις της ψυχης πεπηρωμενους τους επι τα νομι ζομενα ιερα ως αληθινα ιερα
σπευδοντας και μη ορωντας οτι ουδεν βαναυσων εργον δυναται ειναι ιερον.
Τρεχουσι δε και οι κατα την διδασκαλιαν Ἰησου ευσεβουντες, εως επι το τελος
φθασαντες δρομου ειπωσιν ερρωμενηι και αληθευουσηι τηι διαθεσει· "Τον αγωνα τον
καλον ηγωνισμαι, τον δρομον τετελεκα, την πιστιν τετηρηκα· λοιπον αποκειται μοι
ο της δικαιοσυνης στεφανος." Και εκαστος γε ημων "ουτως" τρεχει "ως ουκ αδηλως"
και "ουτω" προς την κακιαν πυκτευει "ως ουκ αερα δερων" αλλα τους υπο "τον
αρχοντα της εξουσιας του αερος, του πνευματος του νυν ενεργουντος εν τοις υιοις
της απειθειας". Λεγετω δ' ημας ο Κελσος σωματι τωι νεκρωι ζωντας, ακουοντας· "Ει
κατα σαρκα ζητε, μελλετε αποθνηισκειν· ει δε πνευματι τας πραξεις του σωματος
θανατουτε, ζησεσθε", και μανθανοντας το "Ει πνευματι ζωμεν, πνευματι και
στοιχωμεν"· ειη τε τοις εργοις ημας δεικνυναι ψευδομενον τον λεγοντα περι ημων
οτι τωι σωματι ζωμεν τωι νεκρωι. 7.53 Μετα ταυτα τοινυν, προς α κατα δυναμιν
απηντησα μεν, φησι προς ημας· Ποσωι δ' ην υμιν αμεινον, επειδη γε καινοτομησαι τι
επεθυμησατε, περι αλλον τινα των γενναιως αποθανοντων και θειον μυθον
δεξασθαι δυναμενων σπου δασαι; Φερε, ει μη ηρεσκεν Ἡρακλης και Ἀσκληπιος και
239

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οι παλαι δεδοξασμενοι, Ὀρφεα ειχετε, ανδρα ομολογουμενως οσιωι χρησαμενον
πνευματι και αυτον βιαιως αποθανοντα. Ἀλλ' ισως υπ' αλλων προειληπτο.
Ἀναξαρχον γουν, ος εις ολμον εμβληθεις και παρανομωτατα συντριβομενος ευ μαλα
κατεφρονει της κολασεως λεγων· "Πτισσε, πτισσε τον Ἀναξαρχου θυλακον, αυτον
γαρ ου πτισσεις"· θειου τινος ως αληθως πνευματος η φωνη. Ἀλλα και τουτωι
φθασαντες τινες ηκολουθησαν φυσικοι. Ουκουν Ἐπικτητον; Ὃς του δεσποτου
στρεβλουντος αυτου το σκελος υπομειδιων ανεκ πληκτως ελεγε· "Κατασσεις", και
καταξαντος "Ουκ ελεγον", ειπεν, "οτι κατασσεις"; Τι τοιουτον ο υμετερος θεος
κολαζομενος εφθεγξατο; Ὑμεις δε καν Σιβυλλαν, ηι χρωνται τινες υμων, εικοτως αν
μαλλον προεστησασθε ως του θεου παιδα· νυν δε παρεγγραφειν μεν εις τα εκεινης
πολλα και βλασφημα εικηι δυνασθε, τον δε βιωι μεν επιρρη τοτατωι θανατωι δε
οικτιστωι χρησαμενον θεον τιθεσθε. Ποσωι τουδε επιτηδειοτερος ην υμιν Ἰωνας "επι
τηι κολοκυντηι" η ∆ανιηλ ο εκ των θηριων η οι τωνδε ετι τερατω δεστεροι; 7.54 Ἐπει
ουν αναπεμπει ημας επι τον Ἡρακλεα, απομνημονευματα λογων αυτου ημιν
παραστησατω και περι της παρ' Ὀμφαληι ασεμνου δουλειας αυτου απολογησασθω,
δεικνυτω δε ει θειας τιμης αξιος ην ο του γεωργου βιαι και ληιστρικως τον βουν
λαβων και καταθοινησαμενος και ησθεις εφ' οις εκεινος καταρωμενος ελεγε προς
αυτον εσθιοντα· ως και μεχρι τουδε ιστορεισθαι τον Ἡρακλεος δαιμονα λαμβανειν
μετα τινων αρων την θυσιαν. Καλει δ' ημας επι την περι Ἀσκληπιου ταυτολογιαν,
προειρηκοτας και περι αυτου, αλλ' ημεις εκεινοις αρκουμεθα. Τι δε και θαυμασας
Ὀρφεως ομολογουμενως φησιν αυτον οσιωι χρησαμενον πνευματι καλως
βεβιωκεναι; Θαυμαζω δε ει μη και Κελσος δια μεν την προς ημας φιλονεικιαν, και
ινα Ἰησουν εξευτελισηι νυν υμνει Ὀρφεα, οτε δ' ενετυγχανεν αυτου τοις ως περι
θεων ασεβεσι μυθοις, ουκ απεστρεφετο τα ποιηματα ως μαλλον και των Ὁμηρου
αξια εκβαλλεσθαι της καλης πολιτειας· και γαρ πολλωι χειρονα περι των
νομιζομενων ειπε θεων Ὀρφευς η Ὅμηρος. Γενναιος μεν ουν ο Ἀναξαρχος, λεγων
τωι της Κυπρου τυραννωι Ἀριστοκρεοντι· "Πτισσε, πτισσε τον Ἀναξαρχου θυλακον"·
μονογενες δε τουτο περι Ἀναξαρχου ισασι θαυμαζομενον Ἕλληνες, εφ' ωι ει και, ως
Κελσος αξιοι, εχρην τινας σεβειν ανθρωπον δι' αρετην, ουκ ην ευλογον
αναγορευεσθαι τον Ἀναξαρχον θεον. Και επι Ἐπικτητον δε ημας αναπεμπει,
θαυμασας το ευγενως μεν αυτωι λελεγμενον, ου μην ωστε παραβληθηναι αυτου τον
επι τηι καταξει του σκελους λογον τοις παραδοξοις του Ἰησου εργοις απιστου μενοις
υπο Κελσου και λογοις, δια το και δυναμει λελεχθαι θειαι μεχρι δευρο επιστρεφουσιν
ου των απλουστερων τινας μονον αλλα και πολλους των συνετωτερων. 7.55 Ἐπει δε
φησι μετα τον καταλογον των τοσουτων ανδρων το· Τι τοιουτον ο υμετερος θεος
κολαζομενος εφθεγξατο; ειποιμεν αν προς αυτον οτι <τηι> παρα ταις μαστιξι και ταις
πολλαις αικιαις αυτου σιωπηι παντος του εν Ἕλλησιν εν περιστασεσι τυγχανοντος
φθεγξαμενου μαλλον ενεφηνε καρτεριαν και υπομονην· ει γε καν τουτωι πιστευειν ο
Κελσος βουλεται ευγνωμονως αναγεγραμμενωι υπο φιλα ληθων ανδρων, των και τα
παραδοξα αψευδως ειρηκοτων και την παρα ταις μαστιξι σιωπην αυτου εκεινοις
συναριθμη σαντων. Ἀλλα και εμπαιζομενος και ενδυομενος την "κοκκινην
χλαμυδα" και τον "ακανθινον στεφανον" τηι κεφαληι περιτιθεμενος και τον
"καλαμον" λαμβανων επι της χειρος αντι σκηπτρου ακραι πραιοτητι εχρησατο, μηδεν
μηδ' αγενες μηδ' αγανακτητικον ειπων προς τους τοσαυτα κατ' αυτου τολμησαντας.
Ουκ ην ουν κατα τον απο καρτεριας παρα ταις μαστιξι σιωπησαντα και απο
πραιοτητος παντα υπομενοντα τα παρα των εμπαιζοντων προσαγομενα ειρηκεναι
απο αγεννειας, ως οιονται τινες, και το· "Πατερ, ει δυνατον, το ποτηριον παρελθετω
τουτο απ' εμου· πλην ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ." Ἔχει μεν ουν λογον η δοκουσα
υποπαραιτησις ειναι του καλουμενου ποτηριου, ον εν αλλοις επι πλειον εξητασαμεν
240

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αποδεδωκαμεν. Ἵνα δ' απλουστερον ακουσωμεν του λελεγμενου, ορα ει μη μετα
της προς τον θεον ευσεβειας και η ευχη ειρηται, παντος ουτινοσουν το περιστατικον
ου προηγουμενον ειναι νομιζοντος, αλλ' υπομενοντος το μη προηγουμενως
συμβαινον, οταν καιρος καληι. Ἀλλα και ουκ ενδεδωκοτος ην η φωνη,
ευαρεστουμενου δε τοις συμβαινουσι και προτιμωντος τα απο προνοιας περιστατικα
η λεγουσα φωνη· "Πλην ου τι εγω θελω, αλλα τι συ." 7.56 Ειτ' ουκ οιδ' οπως
εβουλετο ημας μαλλον Σιβυλλαν αναγορευσαι παιδα θεου η Ἰησουν, αποφηναμενος
οτι παρενεγραψαμεν εις τα εκεινης πολλα και βλασφημα και μη αποδειξας μηδ' ο τι
παρενεγραψαμεν. Ἀπεδειξε δ' αν, ει τα αρχαιοτερα καθαρωτερα εδεικνυε και ουκ
εχοντα απερ οιεται παρεγγεγραφθαι· μη αποδειξας δε μηδ' οτι βλασφημα εστι ταυτα,
ειτα παλιν ου δις ουδε τρις αλλα δη πολλακις επιρρη τοτατον ειπε τον Ἰησου βιον,
ου στας καθ' εκαστον των εν τωι βιωι αυτου πεπραγμενων και νομιζομενων ειναι
επιρρη τοτατων, ινα τουτ' ειπων δοξηι μη μονον αναποδεικτως αποφαινεσθαι
<αλλα> και λοιδορειν ον ουκ επισταται. Ει γαρ τα ειδη του επιρρητοτατου βιου εν
ταις πραξεσιν αυτου φαινομενα αυτωι εκτιθεμενος ην, καν ηγωνισαμεθα προς
εκαστον των δοκουντων ειναι αυτωι επιρρητοτατων. Το δε και θανατωι οικτιστωι
κεχρησθαι τον Ἰησουν δυναιτ' αν λεγεσθαι και περι Σωκρατους και περι Ἀναξαρχου,
ου προ βραχεος εμνημονευσε, και περι αλλων μυριων. Ἢ οικτιστος μεν εστιν ο
Ἰησου θανατος, ουχι δε και ο εκεινων; Ἢ ο εκεινων μεν ουκ οικτιστος, ο δε του
Ἰησου οικτιστος; Ὁραις ουν και ενταυθα οτι σκοπος ην τωι Κελσωι το διαλοιδορεισθαι
προς τον Ἰησουν, κινουμενωι οιμαι υπο τινος πνευματος, καταλυθεντος υπο του
Ἰησου και καθαι ρεθεντος, ινα μηκετι εχηι κνισσας και αιματα, οις τρεφομενον ηπατα
τους εν τοις επι γης αγαλμασι ζητουντας θεον και μη αναβλεποντας εις τον επι
πασιν αληθως θεον. 7.57 Ειθ' εξης ωσπερει σκοπον εχων το συμπληρουν βιβλιον
εβουλετο ημας μαλλον τον Ἰωναν νομισαι θεον ηπερ Ἰησουν, Ἰωναν, τον
κηρυξαντα μετανοιαν μιαι πολει τηι Νινευη, προκρινων Ἰησου, του κηρυξαντος
μετανοιαν ολωι τωι κοσμωι και μαλλον εκεινου ανυσαντος. Και τον μεν "εν τηι κοιλιαι
του κητους" τεραστιως ποιησαντα και παραδοξως "τρεις ημερας και τρεις νυκτας"
εβουλετο ημας αναγορευσαι θεον, τον δ' αναδεξαμενον υπερ ανθρωπων αποθανειν
ουκ ηθελε Κελσος, μαρτυρουμενον υπο του θεου δια των προφητων, αξιον ειναι της
δευτερευουσης μετα τον θεον των ολων, δι' α εποιησεν εν ουρανωι και επι γης ανδρα
γαθηματα, τιμης. Και Ἰωνας μεν, <φευγων> ινα μη κηρυξηι το προστεταγμενον υπο
του θεου, κατεποθη υπο του κητους, Ἰησους δε, επει εδιδαξεν απερ ο θεος εβουλετο,
τον υπερ ανθρωπων θανατον ανεδεξατο. Ἑξης δε φησιν οτι εδει μαλλον τον ∆ανιηλ,
αναβαντα απο των λεοντων, προσκυνεισθαι υφ' ημων ηπερ τον Ἰησουν, την
αγριοτητα πασης δυναμεως αντικειμενης καταπατησαντα και ημιν δοντα "εξουσιαν
πατειν επανω οφεων και σκορπιων και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου". Ειτα μη
εχων αλλους λεγειν φησιν· Ἢ οι τωνδε ετι τερατωδεστεροι, αμα ινα λοιδορησηι τον
Ἰωναν και τον ∆ανιηλ· το γαρ εν Κελσωι πνευμα ευλογειν δικαιους ουκ ηπιστατο.
7.58 Μετα ταυτα δε ιδωμεν και την εξης αυτου λεξιν ουτως εχουσαν· Ἔστιν αυτοις
και τοιονδε παραγγελμα, τον υβριζοντα μη αμυνεσθαι· καν τυπτηι, φησι, την ετεραν
γναθον, συ δε και την αλλην παρεχε· Ἀρχαιον και τουτο, ευ μαλα προσθεν
ειρημενον, αγροικοτερον δ' αυτο απεμνη μονευσαν. Ἐπει και Πλατωνι πεποιηται
Σωκρατης Κριτωνι διαλεγομενος ταδε· "Ουδαμως αρα δει αδικειν. Ου δητα. Ουδ'
αδικουμενον αρα ανταδικειν, ως οι πολλοι οιονται, επειδη γε ουδαμως δει αδικειν.
Ου φαινεται. Τι δε δη; Κακουργειν δει, ω Κριτων, η ου; Ου δει δη που, ω Σωκρα τες.
Τι δε; Ἀντικακουργειν και κακως πασχοντα, ως οι πολλοι φασι, δικαιον η ου δικαιον;
Ουδαμως. Το γαρ που κακως ποιειν ανθρωπους του αδικειν ουδεν διαφερει. Ἀληθη
λεγεις. Ουτε αρα ανταδικειν δει ουδε κακως ποιειν ουδενα ανθρωπων, ουδ' αν
241

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτιουν πασχηι παρ' αυτων." Ταυτα φησιν ο Πλατων και αυθις ταδε· "Σκοπει ουν δη
και συ ευ μαλα, ποτερον κοινωνεις και συνδοκει σοι, και αρχομεθα εντευθεν
βουλευομενοι, ως ουδεποτε ορθως εχοντος ουτε του αδικειν ουτε του ανταδικειν
ουτε κακως πασχοντα αμυνεσθαι αντιδρωντα κακως· η αφιστασαι και ου κοινωνεις
της αρχης; Ἐμοι μεν γαρ και παλαι ουτως και νυν ετι δοκει." Πλατωνι μεν ουν ουτως
ηρεσεν, ην δε και προσθεν ετι θειοις ανδρασι δεδογμενα. Ἀλλα τωνδε μεν περι και
των αλλων, οσα παραφθειρουσιν, αρκειτω τα ειρημενα· και οτωι φιλον επι πλειον τι
αυτων ζητειν, εισεται. 7.59 Προς τουτο δη και προς παντα, οσα εκοινοποιησεν ο
Κελσος, μη δυνηθεις αυτων αντιβλεψαι τηι αληθοτητι, φασκων αυτα και παρ'
Ἕλλησιν ειρησθαι, τοιαυτα λεκτεον· ει ωφελιμον εστι το δογμα και το βουλημα
αυτου υγιες, ειρηται δε Ἕλλησι μεν παρα Πλατωνι η τινι των Ἑλληνων σοφων,
Ἰουδαιοις δε παρα Μωυσει η τινι των προφητων, Χριστιανοις δε εν τοις
αναγραφεισιν Ἰησου λογοις η λελεγ μενοις παρα τινι των αποστολων αυτου· ου
νομιστεον κατηγορεισθαι το λεγομενον παρα Ἰουδαιοις η παρα Χρισ τιανοις εκ του
και παρ' Ἕλλησιν αυτα ειρησθαι, και μαλιστα εαν αποδεικνυηται τα Ἰουδαιων
πρεσβυτερα των Ἑλληνικων. Ουδε παλιν υπο του καλλους της ελληνικης φρασεως
λεγο μενον το αυτο παντως κρειττον ειναι νομιστεον του ευτε λεστερον
απαγγελλομενου και απλουστεραις λεξεσι παρα Ἰουδαιοις η Χριστιανοις· καιτοι γε η
πρωτη Ἰουδαιων λεξις, ηι οι προφηται χρησαμενοι καταλελοιπασιν ημιν βιβλια,
Ἑβραιων διαλεκτωι και σοφηι συνθεσει των εν τηι διαλεκτωι κατ' εκεινους
αναγεγραπται. Ει δε χρη και την των δογματων ταυτοτητα, καν παραδοξος ο λογος
ειναι δοκηι, δειξαι βελτιον ειρημενην παρα τοις Ἰουδαιων προφηταις η τοις λογοις
Χριστιανων, ουτω τον λογον κατασκευαστεον απο τινος περι τας τροφας και την
σκευασιαν αυτων παραδειγματος. Ἔστω τι υγιεινον βρωμα και ισχυος τοις εσθιουσιν
εμποιητικον, τουτο δε ουτως μεν σκευασθεν και τοιοισδε ηδυσμασιν αρτυθεν
λαμβανετωσαν ουχ οι μη μαθοντες αγροικοι και εν επαυλεσιν ανατεθραμμενοι και
πενητες τα τοιαδε εσθιειν αλλ' οι πλουσιοι και αβροδιαιτοι μονοι· ουκ εκεινως δε
και ως δοκει τοις νομιζομενοις καθαριωτεροις σκευασθεν, αλλ' ως μεμαθηκασιν
εσθιειν οι πενητες και οι αγροικοτεροι και οι πολλοι των ανθρωπων, εσθιετωσαν
μυριαδες ολαι. Ει ουν και διδοιτο απο μεν της τοιασδι σκευασιας τους νομιζομενους
καθαριωτερους μονους υγιαζεσθαι, ουδενος των πολλων προσβαλλοντος τοις
τοιοισδε βρωμασιν, απο δε της τοιασδι τα πληθη των ανθρωπων υγιεινοτερον
διαγειν· τινας μαλλον του κοινωνικου ενεκεν αποδεξομεθα των υγιεινων
βρωματων χαριν; Ἆρα γε τους τοις λογιοις χρησιμως αυτα σκευαζοντας η τους τοις
πληθεσι; Της ισης–δεδοσθω γαρ–υγιειας και ευεξιας εγγινομενης απο των ουτωσι
σκευασθεντων η ουτωσι, αλλα φανερον οτι αυτο το φιλανθρωπον και το
κοινωνικον υποβαλλει κοινωφελεστερον ειναι ιατρον τον της των πολλων υγιειας
προνοησαμενον ηπερ τον της ολιγων μονων. 7.60 Ει νενοηται δη το παραδειγμα,
μεταβιβαστεον αυτο επι την ποιοτητα της των λογικων ζυων λογικης τροφης. Και
ορα ει μη Πλατων μεν και οι Ἑλληνων σοφοι εν οις λεγουσι καλως παραπλησιοι εισι
τοις προνοησαμενοις ιατροις των καθαριωτερων ειναι νομιζομενων μονων, του
πληθους δε των ανθρωπων καταφρονησασιν· οι δ' εν Ἰουδαιοις προφηται και οι του
Ἰησου μαθηται, οι μακραν χαιρειν ειποντες τηι ποικιληι των λεξεων συνθεσει και τηι,
ως ωνομασεν η γραφη, "σοφιαι ανθρωπων" και "σοφιαι" "κατα σαρκα", την γλωσσαν
αινισσομενη, ομοιωθειεν αν τοις την αυτην των βρωματων ποιοτητα υγιεινοτατην
προνοησαμενοις συνθεσει λεξεων σκευασαι και ευτρεπισαι φθανουσηι επι τα πληθη
των ανθρωπων και μη ξενιζουσηι την διαλεκτον αυτων μηδε δια του ξενισμου
αποστρεφουσηι ακουειν ως ασυνηθων των τοιωνδε διαλεξεων. Και γαρ ειπερ
προκειται τωι, ιν' ουτως ονομασω, λογικωι βρωματι ανεξι κακον και πραιον ποιησαι
242

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον εμφαγοντα, πως ου βελτιον συνεσκευασμενος ειη αν λογος ο πληθη ανεξικακων
και πραιων κατασκευαζων η προκοπτοντων γε επι ταυτας τας αρετας παρα τον πανυ
ολιγους και ευαριθμητους, ινα και τουτο δοθηι, ανεξικακους και πραιους ποιουντα;
Ὥσπερ δε ει ο <Πλατων> τους αιγυπτιαζοντας η τους συριαζοντας ωφελειν υγιεσι
δογμασιν εβουλετο, Ἕλλην τυγχανων, προενοησατο αν μαθειν τας των
ακουσομενων διαλεκτους και, ως Ἕλληνες ονομαζουσι, βαρβαριζειν μαλλον υπερ
της Αιγυπτιων και Συρων βελτιωσεως η Ἕλλην μενων μηδεν δυνασθαι χρησιμον
λεγειν Αιγυπτιοις και Συροις· ουτως η προνοουμενη θεια φυσις ου των πεπαιδευσθαι
νομιζομενων μονον τα Ἑλληνων αλλα και των λοιπων συγκατεβη τηι ιδιωτειαι του
πληθους των ακροωμενων, ινα ταις συνηθεσιν αυτοις χρησαμενη λεξεσι
προκαλεσηται επι ακροασιν το των ιδιωτων πληθος, δυναμενον εξ ευχερους μετα
την απαξ γενομενην εισαγωγην φιλοτιμησασθαι προς το και <τα> βαθυτερα των
κεκρυμμενων νοηματων εν ταις γραφαις καταλαβειν. Και τωι τυχοντι γαρ δηλον,
ταυτας αναγινωσκοντι, οτι πολλα βαθυτερον του αυτοθεν εμφαινο μενου εχειν
δυναται νουν, τοις ανατιθεισιν αυτους τηι εξετασει του λογου φανερουμενον, και
φανερουμενον κατα την αναλογιαν της εις τον λογον σχολης και εις την ασκησιν
αυτου προθυμιας. 7.61 Ουκουν κατεσκευασται οτι, ως φησι Κελσος, αγροι κοτερον
ειπων ο Ἰησους· "Τωι τυπτοντι σε εις την σιαγονα παρεχε και την αλλην" "και τωι
θελοντι σοι κριθηναι και τον χιτωνα σου λαβειν αφες και το ιματιον"
βιωφελεστερον κεκινηκε τον λογον και παρεστησεν ουτως ειπων η ως εν τωι
Κριτωνι Πλατων, ου μηδ' ακουειν ιδιωται δυνανται αλλα μογις οι τα εγκυκλια προ
της σεμνης Ἑλληνων φιλοσοφιας μεμαθηκοτες. Κατανοητεον δε και οτι ου
παραφθειρεται ο περι ανεξικακιας νους υπο της των λεξεων ευτελειας, αλλα και εν
τουτωι συκοφαντει τον λογον ο Κελσος λεγων· Ἀλλα τωνδε μεν περι και αλλων, οσα
παραφθειρουσιν, αρκειτω τα ειρημενα· και οτωι φιλον επι πλεον τι αυτων ζητειν,
εισεται. 7.62 Φερε δε ιδωμεν και τα εξης, εν οις ταυτα φησι· Στωμεν δ' εκειθεν· ουκ
ανεχονται νεως ορωντες και βωμους και αγαλματα. Ουδε γαρ Σκυθαι τουτο ουδε
Λιβυων οι Νομαδες ουδε Σηρες οι αθεοι ουδ' αλλα εθνη τα δυσαγεσ τατα και
ανομωτατα. Ὅτι δε και Περσαι ουτως νομιζουσιν, Ἡροδοτος εν τοισδε ιστορει·
"Περσας δε οιδα νομοισι τοισδε χρεωμενους, αγαλματα μεν και βωμους και ναους
ουκ εν νομωι ποιευμενους ιδρυεσθαι, αλλα και τοισι ποιευσι μωριην επιφερουσιν· ως
μεν εμοι δοκεει, διοτι ουκ ανθρω ποφυεας ενομισαν τους θεους καθαπερ οι Ἕλληνες
ειναι." Και μην και Ἡρακλειτος ωδε πως αποφαινεται· "Και τοις αγαλμασι
τουτεοισιν ευχονται, οκοιον ει τις τοις δομοισι λεσχηνευοιτο, ου τι γινωσκων θεους
ουδ' ηρωας, οιτινες εισι." Τι γουν σοφωτερον του Ἡρακλειτου ημας διδασκου σιν; Ὁ
μεν γε μαλα απορρητως υποσημαινει ηλιθιον το "τοις αγαλμασιν" ευχεσθαι, εαν μη
γινωσκηι τις "θεους και ηρωας, οιτινες εισιν". Ἡρακλειτος μεν ουτως· οι δε αντικρυς
τα αγαλματα ατιμαζουσιν. Ει μεν οτι λιθος η ξυλον η χαλκος η χρυσος, ον ο δεινα η
ο δεινα ειργασατο, ουκ αν ειη θεος, γελοια η σοφια. Τις γαρ και αλλος ει μη παντηι
νηπιος ταυτα ηγειται θεους αλλα θεων αναθηματα και αγαλματα; Ει δ' οτι μηδε
θειας εικονας υποληπτεον, αλλην γαρ ειναι θεου μορφην, ωσπερ και Περσαις δοκει·
λεληθασιν αυτοι σφας αυτους ελεγχοντες, οταν φωσιν οτι "ο θεος εποιησε τον
ανθρωπον" ιδιαν "εικονα" το δε ειδος ομοιον εαυτωι· Ἀλλα συνθησονται μεν ειναι
ταυτα επι τιμηι τινων, η ομοιων η ανομοιων το ειδος, ουτε δε θεους ειναι, οις ταυτα
ανακειται, αλλα δαιμονας, ουδε χρηναι θεραπευειν δαιμονας οστις σεβει θεον. 7.63
Και προς ταυτα δε λεκτεον οτι, ειπερ Σκυθαι και Λιβυων οι Νομαδες και Σηρες, ους
φησιν αθεους ειναι ο Κελσος, και αλλα εθνη δυσαγεστατα και ανομωτατα αλλα και
Περσαι ουκ ανεχονται νεως ορωντες και βωμους και αγαλματα, ου παρα τουτο ισον
εστι το μη ανεχεσθαι τουτων εκεινους τωι και ημας μη ανεχεσθαι αυτων. Ἐξεταστεον
243

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ τα δογματα, αφ' ων ορμωμενοι ουκ ανεχονται ναων και αγαλματων οι μη
ανεχομενοι γε αυτων· ιν' ει μεν απο υγιων δογματων ουκ ανεχεται, επαινηται ο μη
ανεχομενος, ει δ' απο εσφαλμενων, ψεγηται. ∆υνατον γαρ το αυτο απο διαφορων
δογματων γινεσθαι. Οιον επι παραδειγματος εκκλινουσι το μοιχευειν οι τα του
Κιτιεως Ζηνωνος φιλοσοφουντες αλλα και οι τα Ἐπικουρου τινες δε και των
παντελως ιδιωτων. Ἀλλ' ορα οση διαφωνια εστι περι της του μοιχευειν εκκλισεως
των τοσουτων· οι μεν δια το κοινωνικον και <το> παρα φυσιν ειναι τωι λογικωι ζυωι
νοθευειν την υπο των νομων ετερωι προκαταληφθεισαν γυναικα και φθειρειν τον
αλλου ανθρωπου οικον, οι δε απο Ἐπικουρου ου δια τουτο ου μοιχευουσιν, οτε
απεχονται του μοιχευειν, αλλα δια το νενομικεναι τελος την ηδονην, πολλα δ'
απανταν κωλυτικα της ηδονης τωι ειξαντι μιαι τηι του μοιχευειν ηδονηι και εσθ' οτε
φυλακας η φυγας η θανατους πολλακις δε προ τουτων και κινδυνους κατα το
επιτηρειν την του ανδρος εξοδον απο της οικιας και των τα εκεινου φρονουντων· ως
ει καθ' υποθεσιν μοιχευοντα οιον τ' ην λαθειν και τον ανδρα της γυναικος και τους
οικειους παντας αυτου και τους, παρ' οις τις εκ του μοιχευειν αδοξει, καν εμοιχευσε
δια την ηδονην ο Ἐπικουρειος. Ει δε και ο ιδιωτης ποτε παρον μοιχευειν ου μοιχευει,
ευρεθειη αν ενιοτε δια τον ενεστωτα εκ του νομου φοβον και τας κολασεις ου
μοιχευων, και ου δια το θηρασθαι πλειονας ηδονας ο τοιουτος απεχοιτ' αν του
μοιχευειν. Ὁραις ουν οτι το εν ειναι νομιζο μενον εργον, η της μοιχειας αποχη, παρα
τας προθεσεις των απεχομενων ου ταυτον αλλα διαφορον γινεται· η γαρ απο υγιων
δογματων η απο μοχθηρων και ασεβεστατων των εν τωι Ἐπικουρειωι η τωι τοιωιδε
ιδιωτηι. 7.64 Ὥσπερ ουν το εν τουτο πραγμα, η της μοιχειας αποχη, εν ειναι δοκουσα
πολλα αλισκεται τυγχανουσα παρα τα διαφορα δογματα και τας προθεσεις, ουτως
και των μη ανεχομενων παρα βωμοις και ναοις και αγαλμασι σεβειν το θειον Σκυθαι
μεν η Λιβυων οι Νομαδες η Σηρες οι αθεοι η Περσαι απο δογματων τουτο πραττουσιν
αλλων, η ων Χριστιανοι και Ἰουδαιοι ουκ ανεχονται της τοιαυτης υπολαμβανομενης
εις το θειον θεραπειας· ουδεις <γαρ> εκεινων δια το εκκλινειν και κατασπαν και
καταγειν την περι το θειον θρησκειαν επι την τοιαυτην υλην ουτωσι
εσχηματισμενην ουκ ανεχεται βωμων και αγαλματων ουδε δια το διειληφεναι περι
δαιμονων οτι τοιοισδε παρακαθεζονται σχημασι και χωριοις, ητοι υπο τινων
μαγγανειων κατακλη θεντες η και αλλως δυνηθεντες προκαταλαβειν εαυτοις
τοπους, εν οις της των θυομενων αποφορας λιχνως μεταλαμ βανοντες παρανομον
ηδονην και παρανομους θηρασονται· Χριστιανοι δε και Ἰουδαιοι δια το "Κυριον τον
θεον σου φοβηθησηι και αυτωι μονωι λατρευσεις" <και> δια το "Ουκ εσονται σοι θεοι
ετεροι πλην εμου" και "Ου ποιησεις σεαυτωι ειδωλον ουδε παντος ομοιωμα, οσα εν
τωι ουρανωι <ανω> και οσα εν τηι γηι κατω και οσα εν τωι υδατι υποκατω της γης· ου
προσκυνησεις αυτοις ουδε μη λατρευσεις αυτοις" και δια το "Κυριον τον θεον σου
προσκυνησεις και αυτωι μονωι λατρευσεις" και αλλα πλειονα τουτοις παραπλησια ου
μονον εκτρεπονται νεως και βωμους και αγαλματα, αλλα και επι το αποθνηισκειν,
οτε δει, ετοιμως ερχονται υπερ του μη μολυναι την περι του θεου των ολων
υποληψιν δια τινος τοιουτου παρανομηματος. 7.65 Ειρηται δε εν τοις ανωτερω περι
Περσων προς το νεως μεν αυτους μη ιδρυεσθαι σεβειν δε τον ηλιον και τα του θεου
δημιουργηματα· οπερ ημιν απαγορευεται, διδασ κομενοις μη λατρευειν "τηι κτισει
παρα τον κτισαντα" αλλ' ειδεναι μεν οτι "Ἡ κτισις ελευθερωθησεται απο της
δουλειας της φθορας εις την ελευθεριαν της δοξης των τεκνων του θεου" και οτι "Ἡ
αποκαραδοκια της κτισεως την αποκαλυψιν των υιων του θεου απεκδεχεται" και οτι
"Τηι ματαιοτητι η κτισις υπεταγη, ουχ εκουσα αλλα δια τον υποταξαντα επ' ελπιδι",
και μη μην και δειν τα επι τηι δουλειαι "της φθορας" και επι "τηι ματαιοτητι"
υποτεταγμενα και "επ' ελπιδι" κρειττονι ταυτα πραττοντα εν χωραι τιμαν θεου του
244

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανενδεους η του υιου αυτου και πρωτοτοκου "πασης κτισεως". Ἀρκει τοινυν προς
εκεινοις και ταυτα περι του Περσων εθνους, βωμους και αγαλματα εκτρεπομενων
λατρευοντων δε "τηι κτισει παρα τον κτισαντα". Ἐπει δε και την Ἡρακλειτου
παρεθετο λεξιν, υποδιηγη σαμενος αυτην υποσημαινουσαν ηλιθιον ειναι το "τοις
αγαλμασιν" ευχεσθαι, εαν μη γινωσκηι τις "θεους και ηρωας, οιτινες εισι", λεκτεον
οτι γινωσκειν μεν εστι θεον και τον μονογενη αυτου και τους τετιμημενους υπο
θεου τηι θεος προσηγοριαι και μετεχοντας της θεοτητος αυτου, ετερους οντας παρα
παντας τους θεους "των εθνων", "οιτινες εισι" "δαιμονια"· ου μην δυνατον εστι και
γινωσκειν τον θεον και "τοις αγαλμασιν" ευχεσθαι. 7.66 Και ου μονον το ευχεσθαι
"τοις αγαλμασιν" ηλιθιον εστιν αλλα γαρ και το συμπεριφερομενον τοις πολλοις
προσποιεισθαι "τοις αγαλμασιν" ευχεσθαι, οποιον ποιουσιν οι τα απο του Περιπατου
φιλοσοφουντες και οι τα Ἐπικουρου η ∆ημοκριτου ασπαζομενοι· ουδεν γαρ νοθον
χρη ενυπαρχειν εν τηι ψυχηι του αληθως εις το θειον ευσεβους. Ου τιμωμεν δε τα
αγαλματα και δια το μη το οσον εφ' ημιν καταπιπτειν εις υποληψιν την περι του
ειναι τα αγαλματα θεους ετερους. ∆ιο και εγκαλουμεν Κελσωι και πασι τοις
ομολογουσι μη ειναι ταυτα θεους οτι των δοκουντων ειναι σοφων και η φαινομενη
περι τα αγαλματα τιμη· ηι και ακολουθουντες οι πολλοι ου μονον κατα
συμπεριφοραν σεβειν αυτα νομιζοντες αμαρτανουσιν αλλα γαρ και καταπιπτοντες
τηι ψυχηι επι το νομιζειν ταυτα ειναι θεους και μηδ' ανεχομενοι ακουειν οτι ουκ εισι
ταυτα θεοι τα υπ' αυτων προσκυνουμενα. Κελσος μεν ουν φησιν αυτα μη ηγεισθαι
θεους αλλα θεων αναθηματα, μη αποδεικνυς, πως ουκ ανθρωπων εισι ταυτα
αναθηματα αλλ' ως ωνομασεν, αυτων των θεων. Σαφες γαρ οτι εστιν ανθρωπων
πεπλανημενων περι το θειον ταυτα αναθηματα. Ἀλλ' ουδε θειας εικονας
υπολαμβανομεν ειναι τα αγαλματα, ατε μορφην αορατου και ασωματου μη
διαγραφοντες θεου. Ἐπει δε υπολαμβανει ημας ο Κελσος τοις εναντιοις περιπιπτειν,
οτε φαμεν μη ειναι ανθρωπο μορφον το θειον και οτε πιστευομεν οτι "Ὁ θεος
εποιησε τον ανθρωπον" ιδιαν "εικονα" και εν εικονι θεου εποιησεν αυτον· λεκτεον,
ως και εν τοις ανωτερω ειρηται, οτι το "κατ' εικονα θεου" εν ψυχηι λογικηι, τηι ποιαι
κατ' αρετην, συζεσθαι φαμεν. Και ενθα μεντοι ο Κελσος, μη ιδων διαφοραν εικονος
θεου και του "κατ' εικονα θεου", φησιν ημας λεγειν οτι "ο θεος εποιησε τον
ανθρωπον" ιδιαν "εικονα" και ειδος ομοιον εαυτωι· ειρηται δε εν τοις ανωτερω και
προς ταυτα. 7.67 Ειθ' εξης φησι περι Χριστιανων οτι συνθησονται μεν ειναι ταυτ' επι
τιμηι τινων, η ομοιων η ανομοιων το ειδος, ουτε δε θεους ειναι, οις ταυτ' ανακειται,
αλλα δαιμονας, ουτε χρηναι θεραπευειν δαιμονας οστις σεβει θεον. Και ει ηπιστατο
γε τον περι δαιμονων λογον και ων εκαστος αυτων ενεργει, ειτε καλουμενος υπο
των περι ταυτα δεινων ειτε και εκουσιως επιδιδους εαυτον ηι βουλεται και δυναται
ενερ γειαι, και διειληφει τον περι δαιμονων λογον, πολυν οντα και δυσληπτον τηι
ανθρωπινηι φυσει, ουκ αν ενεκαλεσεν ημιν, φα σκουσιν οτι ου χρη θεραπευειν
δαιμονας οστις σεβει τον επι πασι θεον. Και τοσουτον γε αποδεομεν του θεραπευειν
δαι μονας, ωστε και απελαυνειν αυτους ευχαις και τοις απο των ιερων γραμματων
μαθημασιν απο των ανθρωπινων ψυχων και απο των τοπων, εν οις αυτους
ιδρυκασιν, εσθ' οτε δε και απο των ζυων. Πολλακις γαρ επι τηι λυμηι και των
τοιουτων ενεργουσι τινα οι δαιμονες. 7.68 ∆ια δε τα ανωτερω πολλα περι του Ἰησου
ημιν ειρημενα ου χρη νυν παλιλλογειν προς το οτι μεν ουν αυτοι διελεγχονται
σαφως ου θεον αλλ' ουδε δαιμονα, αλλα νεκρον σεβοντες. Τουτο μεν αυτικα δια
τουτο παραλιποντες ιδωμεν τας εξης του Κελσου λεξεις, εν αις φησι· Προτερον δε
ερησομαι, δια τι δαιμονας ου θεραπευτεον; Ου παντα μεντοι κατα γνωμην διοικειται
του θεου, και πασα εξ εκεινου προνοια; Και ο τι περ αν <ηι> εν τοις ολοις, ειτε θεου
εργον ειτ' αγγελων ειτ' αλλων δαιμονων ειτε ηρωων, παντα ταυτα εχει νομον εκ
245

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του μεγιστου θεου, τετακται δε εφ' εκαστωι δυναμιν λαχων οστις ηξιωται; Τουτον
ουν τον εκειθεν εξουσιας τετυχηκοτα ου θεραπευσει δικαιως ο σεβων τον θεον;
Ουτοι γαρ οιον τε, φησι, "δουλευειν" τον αυτον πλειοσι "κυριοις". Ὅρα δη και εν
τουτοις οσα συναρπαζει, δεομενα ουκ ευκαταφρονητου εξετασεως αλλα και
επιστημης βαθυτερων και απορρητοτερων περι της των ολων πραγματων διοικη
σεως. Το γαρ παντα κατα γνωμην διοικεισθαι του θεου πως λεγεται, εξεταστεον, και
ποτερον το διοικεισθαι φθανει και επι τα αμαρτανομενα η μη. Ει μεν γαρ φθανει το
διοικεισθαι και επι τα αμαρτανομενα ου μονον εν ανθρωποις αλλα και δαιμοσι και ει
τι αλλο των εξω σωματων πεφυκεν αμαρτανειν, ορατω την ατοπιαν ο τουτο λεγων
του παντα κατα γνωμην διοικεισθαι του θεου· ακολουθει γαρ τωι λογωι και τα
αμαρτανομενα και παντα τα απο κακιας κατα γνωμην διοικεισθαι του θεου, οπερ ου
ταυτον εστι τωι ου κωλυοντος του θεου γινεσθαι· ει δε και κυριως τις ακουοι του διοι
κεισθαι, διοικεισθαι μεν λεγει τα απο κακιας διοικουμενα –δηλονοτι παντα κατα
γνωμην διοικειται του θεου–, και ου παρανομει εις την διοικησιν του θεου πας
αμαρτανων. Το δ' ομοιον και περι προνοιας διασταλτεον και λεκτεον οτι το πασα εξ
εκεινου προνοια σημαινει μεν τι αληθες, οτε η προνοια σπουδαιον εστιν· ει δ'
απαξαπλως παντα τα γινομενα <κατα> προνοιαν ειναι φησομεν, καν κακως τι
γινηται, ψευδος εσται το πασα εξ εκεινου προνοια· ει μη αρα και τα κατ'
επακολουθησιν των εκ προνοιας θεου λεγοι τις ειναι εκ προνοιας θεου. Ἀποφαινεται
δε και ο τι περ αν ηι εν τοις ολοις, ειτε θεου εργον ειτ' αγγελων ειτε αλλων δαιμονων
ειτε ηρωων, παντα ταυτα εχει νομον εκ του μεγιστου θεου, και ουκ αληθη γε λογον
αποφαινεται. Ουδε γαρ τα παρανομουντα επομενα νομωι τωι απο μεγιστου θεου
παρανομει. Παρανομειν δε ο λογος δεικνυσιν ου μονον ανθρωπους φαυλους αλλα
και τους φαυλους δαιμονας και τους φαυλους αγγελους. 7.69 Φαυλους δε δαιμονας
ου μονοι λεγομεν ημεις αλλα και σχεδον παντες, οσοι δαιμονας τιθεασιν ειναι. Ου
παντα ουν εχει νομον εκ του μεγιστου θεου. Ὅσα γαρ παρ' ιδιαν απροσεξιαν, κακιαν
η πονηριαν η αγνοιαν των καλων, αποπεπτωκε του θειου νομου, ουκ εχει τον νομον
του θεου αλλ' ινα ονομασω καινωι ονοματι και τωι κατα την γραφην, τον νομον εχει
"της αμαρτιας". Κατα μεν ουν τους πολλους των τιθεντων ειναι δαιμονας και οι
φαυλοι δαιμονες ουκ εχουσι τον απο του θεου νομον αλλα παρανομουσι· κατα δε
ημας παντες δαιμονες αποπεσοντες της επι το αγαθον οδου, προτερον ουκ οντες
δαιμονες· και εστιν ειδος των εκπεσοντων θεου το των δαιμονων. ∆ιοπερ ου χρη
θεραπευειν δαιμονας οστις σεβει θεον. ∆ηλουται δε τα περι τους δαιμονας και εκ
των καλουντων δαιμονας επι τοις ονομαζομενοις φιλτροις η μισηθροις η επι
κωλυσεσι πραξεων η αλλων τοιουτων μυριων· απερ ποιουσιν οι δι' επωιδων και
μαγγανειων μεμαθηκοτες καλειν και επαγεσθαι δαιμονας εφ' α βουλονται. ∆ιοπερ η
παντων δαιμονων θεραπεια αλλοτρια ημων εστι, των σεβοντων τον επι πασι θεον.
Και θεραπεια δαιμονων εστιν η θεραπεια των νομιζομενων θεων· "Παντες" γαρ "οι
θεοι των εθνων δαιμονια." ∆ηλον δε τουτο και εκ του εις τα δοκουντα ενεργεστερα
των νομιζομενων ιερων κατακλησεις περιεργους γεγονεναι και κατα τας αρχας της
ιδρυσεως των τοιωνδε ξοανων και νεων, αστινας κατακλησεις οι τηι των δαιμονων
δια μαγγανειων θεραπειαι σχολαζοντες πεποιηνται. ∆ιο δεδοκται ημιν φευγειν ως
ολεθρον την των δαιμονων θερα πειαν· δαιμονων δε θεραπειαν ειναι φαμεν πασαν
την νομιζομενην παρ' Ἕλλησι παρα βωμοις και αγαλμασι και ναοις θεων θρησκειαν.
7.70 ∆ειται δε και εις το τετακται δε εφ' εκαστωι δυναμιν λαχων του μεγιστου θεου
οστις ηξιωται ουτινοσουν εργου πανυ βαθυτερας επιστημης και δυναμενης
παραστησαι, ποτερον ποτε ως οι δημιοι εν ταις πολεσι και οι τεταγμενοι επι των
σκυθρωπων μεν αναγκαιων δε εν ταις πολιτειαις πραγματων ουτως εισι τεταγμενοι
μοχθηροι δαιμονες επι τινων υπο του διοικουντος τα ολα λογου θεου, η ωσπερ οι εν
246

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταις ερημιαις ληιστευοντες και ενα τινα προστησαμενοι αρχειν αυτων ουτως οι
δαιμονες οιονει κατα τοπους της γης συστηματα γενομενοι αρχοντα τινα εαυτοις
πεποιηκασι, τον ηγησομενον αυτων εις τας πραξεις, ας ειλαντο υπερ του κλεπτειν
και ληιστευειν ανθρωπων ψυχας. Χρεια δε τωι μελλοντι εις ταυτα λεγειν καλως, ινα
περι Χριστιανων απολογησηται, εκτρεπομενων αλλο τι σεβειν παρα τον επι πασι
θεον και τον πρωτοτοκον "πασης κτισεως" λογον αυτου, διηγησασθαι και το
"Παντες, οσοι ηλθον προ εμου, κλεπται εισι και ληισται, και ουκ ηκουσεν αυτων τα
προβατα" και το "Ὁ κλεπτης ουκ ερχεται, ει μη ινα κλεψηι και θυσηι και απολεσηι",
και ει τι αλλο τουτοις ειρηται παραπλησιον εν τοις ιεροις γραμμασιν, ωσπερ και το
"Ἰδου δεδωκα υμιν εξουσιαν πατειν επανω οφεων και σκορπιων και επι πασαν την
δυναμιν του εχθρου, και ουδεν υμας ου μη αδικησηι" και το "Ἐπ' ασπιδα και
βασιλισκον επιβησηι και καταπατησεις λεοντα και δρα κοντα". Ἀλλ' ουδαμως ᾔδει
ταυτα ο Κελσος· ει γαρ ᾔδει, ουκ αν ειπε· Και ο τι περ αν ηι εν τοις ολοις, ειτε θεου
εργον ειτ' αγγελων ειτ' αλλων δαιμονων ειτε ηρωων, ταυτ' εχει νομον εκ του
μεγιστου θεου, τετακται δε εφ' εκαστωι δυναμιν λαχων οστις ηξιωται; Τουτον ουν
τον εκειθεν εξουσιας τετυχηκοτα ου θεραπευσει δικαιως ο σεβων τον θεον; Τουτοις
δ' επιφερει το ου γαρ οιον τε "δουλευειν" τον αυτον πλειοσι "κυριοις"· περι ου εν τωι
εξης βιβλιωι διαληψομεθα, ατε αυταρκη περιγραφην ειληφοτος του εβδομου τομου,
προς το συγγραμμα Κελσου ημιν γεγραμ μενου. 8.t ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ
ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΗ ΛΟΓΟΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΟΜΟΣ ΟΓ∆ΟΟΣ 8.1 Ἤδη εφθασα επι το
συντελεσαι επτα βιβλια, θελω δε αρξασθαι και ογδοου. Θεος δε και ο "μονογενης"
αυτου λογος παρεσται ημιν, ινα γενναιως μεν τα Κελσου ψευδη διελεγχθηι, ματην
επιγεγραμμενα αληθης λογος, δυνατως δε και το οσον επι τοις υπαγορευομενοις τα
χριστιανισμου αποδειχθηι, ευχομενοις το "Ὑπερ Χριστου πρεσβευομεν, ως του θεου
παρακαλουντος" ημας "δι' ημων" ειπειν τηι του Παυλου διαθεσει και πρεσβευσαι
"υπερ Χριστου" προς τους ανθρωπους, ως ο του θεου λογος επι την προς εαυτον
φιλιαν παρακαλει, βουλομενος οικειωσαι δικαιοσυνηι και αληθειαι και ταις λοιπαις
αρεταις τους προ της παραδοχης των Ἰησου του Χριστου δογματων εν σκοτωι τωι περι
θεου και αγνοιαι τηι περι του κτισαντος ενδιατριψαντας. Και παλιν δε ερω οτι ο θεος
δυη ημιν τον γενναιον και αληθη λογον, τον κυριον τον κραταιον και δυνατον "εν
πολεμωι" τωι κατα της κακιας. Ἤδη δε και επι την εξης λεξιν Κελσου και τα προς
αυτην οδευτεον εστιν ημιν. 8.2 Ἐπηπορησε δε εν τοις προ τουτων προς ημας, δια τι
δαιμονας ου θεραπευομεν· και προς α ειπε περι δαιμονων απηντησαμεν κατα το
φαινομενον ημιν βουλημα του θειου λογου. Ειθ' εξης εκεινοις ημας εισαγει
λεγοντας προς την επαπορησιν αυτου, θελοντος ημας και τους δαιμονας θερα
πευειν, οτι ουχ οιον τε "δουλευειν" τον αυτον πλειοσι "κυριοις". Τουτο δ' ως οιεται,
στασεως ειναι φωνην των, ως αυτος ωνομασεν, αποτειχιζοντων εαυτους και απορρη
γνυντων απο των λοιπων ανθρωπων. Νομιζει δε τους τουτο λεγοντας το οσον εφ'
εαυτοις αποματτεσθαι το σφετερον παθος εις τον θεον. ∆ιο και επι μεν ανθρωπων
χωραν εχειν οιεται τον δουλευοντα τινι μη αν ευλογως και αλλωι "δου λευειν"
ανθρωπωι, ως βλαπτομενου του ετερου απο της διαφορου δουλειας, μηδε τον
φθασαντα συνομωμοκεναι τινι συνομνυειν και ετερωι ως βλαπτοντα, <και> λογον
εχειν το μη δουλευειν αμα διαφοροις ηρωσι και τοις τοιουτοις δαιμοσιν· επι δε θεου,
προς ον ουτε βλαβη τις ουτε λυπη φθανει, αλογον νομιζει το φυλαττεσθαι ομοιως
τοις περι ανθρωπων και ηρωων και τοιωνδε δαιμονων θεραπευειν θεους πλειονας.
Φησι δε και τον θεραπευοντα θεους πλειονας τωι εν τι των του μεγαλου θεραπευειν
φιλον και εν τουτωι εκεινωι ποιειν και προστιθησιν οτι ουδ' εξεστι τιμασθαι τινι ωι μη
εξ εκεινου τουτο δεδοται. ∆ιοτι τιμων τις και σεβων, φησι, τους εκεινου παντας ου
λυπει τον θεον, ου παντες εισιν. 8.3 Ἴδωμεν δη προ των εξης ει μη ευλογως
247

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποδεχομεθα την "Ουδεις δυναται δυσι κυριοις δουλευειν" φωνην, ηι επιφερεται το
"Ἢ γαρ τον ενα μισησει και τον ετερον αγαπησει, η ενος ανθεξεται και του ετερου
καταφρονησει", και εξης αυτωι το "Ου δυνασθε θεωι δουλευειν και μαμωναι". Καλει δ'
ημας η απολογια εις βαθυτερον τινα και απορρητον περι θεων και κυριων λογον.
Ἐπισταται γαρ η θεια γραφη τον μεγαν ειναι κυριον παρα "παντας τους θεους"· εν
οις "θεους" ου τους προσκυνουμενους εν τοις εθνεσιν εξακουομεν, ατε μαθοντες οτι
"Παντες οι θεοι των εθνων δαιμονια", αλλα "θεους", ων οιδε τινα συναγωγην ο
προφητικος λογος, και τον επι πασι θεον τουτους διακρινοντα και διατασσομενον
εκαστωι το οικειον αυτωι εργον. "Ὁ θεος" γαρ "εστη εν συναγωγηι θεων, εν μεσωι δε
θεους διακρινει". Και γαρ εστι "θεος θεων κυριος", ος δια του υιου "εκαλεσε την γην
απο ανατολων ηλιου εως δυσμων". Και προστασ σομεθα εξομολογεισθαι "τωι θεωι
των θεων", μαθοντες και το "Ὁ θεος ουκ εστι νεκρων αλλα ζωντων"· απερ δη
λεγεται ου μονον δια των εκκειμενων αλλα και δι' αλλων μυριων. 8.4 Τοιαυτα και
περι κυριου και κυριων διδασκουσιν ημας εξεταζειν και φρονειν οι θειοι λογοι, οπου
μεν λεγοντες· "Ἐξομολογεισθε τωι θεωι των θεων, οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου·
εξομολογεισθε τωι κυριωι των κυριων, οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου", οπου δε οτι
εστιν ο θεος "βασιλευς των βασιλευοντων και κυριος των κυριευοντων". Οιδε δε ο
λογος θεους τους μεν τινας λεγομενους τους δε και οντας, ειτε λεγομενους ειτε μη·
το δ' αυτο διδασκων και περι κυριων των οντων και μη λεγει ο Παυλος· "Και γαρ
ειπερ εισι λεγομενοι θεοι ειτ' εν ουρανω ειτ' επι της γης, ωσπερ εισι θεοι πολλοι και
κυριοι πολλοι." Ειτ' επει "ο των θεων θεος" καλει "απ' ανατολων" και "δυσμων" επι
την εαυτου μεριδα δια του Ἰησου ους βουλεται, κυριος δε ων ο Χριστος του θεου
δεικνυσιν δι' ων επεβη τοις παντων οριοις και προς εαυτον απο παντων οριων καλει
οτι εστι παντων των κυριευοντων διαφερων· δια τουτο ταυτ' επισταμενος ο Παυλος
φησι μεθ' α παρεθεμην· "Ἀλλ' ημιν εις θεος ο πατηρ, εξ ου τα παντα, και εις κυριος
Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα, και ημεις δι' αυτου." Θεωρων τε θαυμασιον τινα και
μυστηριωδη λογον κατα τον τοπον επιφερει αυτοις· "Ἀλλ' ουκ εν πασιν η γνωσις."
Ἐπαν δε λεγηι· "Ἀλλ' ημιν εις θεος ο πατηρ, εξ ου τα παντα, και εις κυριος Ἰησους
Χριστος, δι' ου τα παντα", το "ημιν" λεγει εφ' εαυτου και παντων των
αναβεβηκοτων προς τον επι πασι θεον "των θεων" και προς τον επι πασι κυριον
"των κυριων". Ἀναβεβηκε δε προς τον επι πασι θεον ο ασχιστως και αδιαιρετως και
αμεριστως αυτον σεβων δια του μονου προσαγοντος εκεινωι υιου, του θεου λογου
και σοφιας εν τωι Ἰησου θεωρουμενου, τους παντι τροπωι πειρωμενους εαυτους
οικειωσαι δι' εξαιρετων λογων και πραξεων και διανοηματων τωι του παντος
δημιουργωι θεωι. Παρα ταυτα δ' οιμαι και τα τουτοις παραπλησια τον
μετασχηματιζομενον "εις αγγελον φωτος" αρχοντα "του αιωνος τουτου"
πεποιηκεναι το "Τωι δε επεται στρατια θεων τε και δαιμονων, κατα ενδεκα μοιρας
τεταγμενη", εν οις περι εαυτου και των φιλοσοφησαντων λεγει το· "Μετα μεν ∆ιος
ημεις, αλλοι δε μετα αλλων δαιμονων." 8.5 Πολλων τοινυν λεγομενων η οντων
θεων ομοιως δε και κυριων, ημεις παντα πραττομεν, ιν' ου μονα τα προσκυνου μενα
ως θεους παρα τοις επι γης εθνεσιν υπεραναβωμεν αλλα γαρ και ους φασιν αι
γραφαι θεους, περι ων ουδεν ισασιν οι "ξενοι των" δια Μωυσεως και του σωτηρος
Ἰησου ημων "διαθηκων" του θεου και οι αλλοτριοι των δια τουτων δηλουμενων
επαγγελιων αυτου. Ὑπεραναβαινει δε την παρα πασι δαιμονιοις δουλειαν ο μηδεν
εργον δαιμονιοις φιλον ποιων, και υπεραναβαινει την μεριδα των παρα Παυλωι
λεγομενων ειναι θεων ο σκοπων, ειτε ως εκεινοι ειθ' οπως ποτε εχει τα πραγματα,
ου "τα βλεπομενα αλλα τα μη βλεπομενα"· και ορων τις, τινα τροπον και "Ἡ της
κτισεως αποκαραδοκια την αποκαλυψιν των υιων του θεου απεκδεχεται. <Τηι γαρ
ματαιοτητι η κτισις υπεταγη>, ουχ εκουσα, αλλα δια τον υποταξαντα επ' ελπιδι",
248

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευφημων την κτισιν και βλεπων, τινα τροπον "ελευθερωθησεται" πασα "απο της
δουλειας της φθορας" και καταντησεται "εις την ελευθεριαν της δοξης των τεκνων
του θεου", ου περισπαται προς <το> τωι θεωι και αλλωι τινι δουλευειν μετ' αυτου ουδε
προς το "δυσι κυριοις δουλευειν". Ου στασεως ουν φωνη επι τοις νοησασι τα τοιαυτα
και μη θελουσι "δουλευειν" πλειοσι "κυριοις", δια τουτο αρκουμενοις κυριωι Ἰησου
Χριστωι, παιδευοντι υφ' εαυτωι τους δουλευοντας αυτωι, ιν' αυτους πεπαιδευμενους
παραδωι γενομενους "βασιλειαν" αξιαν θεου τωι θεωι και πατρι. Ἀλλα και
αποσχιζουσι και απορρηγνυουσιν εαυτους απο των αλλοτριων "της πολιτειας" του
θεου και ξενων "των διαθηκων" αυτου, ινα "το εν ουρανοις πολιτευμα"
πολιτευσωνται, προσερχομενοι θεωι ζωντι "και πολει θεου, Ἱερουσαλημ επουρανιωι,
και μυριασιν αγγελων πανηγυρει και εκκλησιαι πρωτοτοκων, απογεγραμμενων εν
ουρανωι". 8.6 Ἀλλ' ουδ' ως βλαπτομενου του θεου, ως δοκει βλαπ τεσθαι ανθρωπος
υπο του και αλλωι παρ' αυτον δουλευοντος, εκκλινομεν το δουλευειν αλλωι τινι η τωι
θεωι δια του λογου αυτου και της αληθειας αυτου, αλλ' ινα ημεις μη βλαβωμεν
εαυτους χωριζοντες της του επι πασι θεου μεριδος, ως οικειως αυτου τηι μακαριοτητι
ζωντας πνευματι εξαιρετωι "υιοθεσιας"· ο εστιν εν υιοις του εν ουρανοις πατρος, ου
λεξειδια αλλα πραγματα μεγαλοφωνως κατα το κρυπτον φθεγγομενοις το "Ἀββα ο
πατηρ". Λακεδαιμονιων μεν ουν οι πρεσβεις τον Περσων βασιλεα, καιτοι προσαναγ
καζοντων σφοδρα των δορυφορων, ου προσεκυνησαν φοβου μενοι τον ενα κυριον
αυτων τον Λυκουργου νομον· οι δε την πολλωι μειζονα και θειοτεραν πρεσβειαν
"υπερ Χριστου" πρεσβευοντες ουτε τον Περσων αρχοντα ουτε τον Ἑλληνων ουτε
τον Αιγυπτιων ουτε τον ουτινοσουν εθνους προσκυνη σαιεν αν, καν οι δορυφοροι
των αρχοντων δαιμονες και του διαβολου αγγελοι προσαναγκαζειν αυτους εθελωσι
τουτο ποιειν και πειθωσι μακραν χαιρειν λεγειν τωι παντος νομου των επι γης
κρειττονι. Κυριος γαρ των "υπερ Χριστου" πρεσβευοντων ο Χριστος εστιν, υπερ ου
πρεσβευουσιν, ο "εν αρχηι" λογος ων και "προς τον θεον" ων και "θεος" ων. 8.7 Ειτ'
επει εδοξε των φαινομενων αυτωι βαθυτερον τινα κινειν λογον ο Κελσος περι
ηρωων και τινων δαιμονων, λεγων μετα τον περι της προς ανθρωπους δουλειας
λογον, ως βλαπτομενου του προτερου, ωι τις δουλευειν βουλεται, εαν δουλευειν
θεληι και δευτερωι, οτι ειη δ' αν το αυτο και περι ηρωων τε και των τοιουτων
δαιμονων· πευστεον αυτου, τι νοει τους ηρωας, και ποδαπους ειναι λεγει τους
τοιουτους δαιμονας; ωστε τον δουλευοντα τωιδε τωι ηρωι και μη ετερωι δουλευειν
δειν, και τωι τοιωιδε δαιμονι μη και αλλωι δουλευειν· ως βλαπτομενου αναλογον τοις
βλαπτο μενοις ανθρωποις του προτερου δαιμονος, οις τις ελατρευσε προ των
δευτερων. Ἀλλα και τινα βλαβην οιεται ειναι ηρωων η των τοιωνδε δαιμονων,
παραστησατω. Ἀναγκασ θησεται γαρ ητοι εις πελαγος φλυαριας εμπεσων αναλαβειν
τον λογον και αθετησαι τα ειρημενα η μη φλυαρειν θελων ομολογειν οτι ουτε
ηρωας ουτε δαιμονων φυσιν επισταται. Εις δε τον περι ανθρωπων λογον,
βλαπτομενων των προτερων, εαν δουλευηι τις δευτερωι, λεκτεον· ποιαν βλαβην φησι
γινεσθαι τωι προτερωι ανθρωπωι, ει ο δουλευων αυτωι δουλευειν εθελει και ετερωι; 8.8
Ει μεν γαρ ως ιδιωτης λεγοι και αφιλοσοφος βλαβην την περι χρηματων των εκτος
ημιν σημαινομενων, ελεγχθειη αν μηδ' επιστησας τωι υπο Σωκρατους καλως
ειρημενωι εν τωι· "Ἐμε δε Ἄνυτος και Μελητος αποκτειναι μεν δυνανται, βλαψαι δε
ου· ου γαρ θεμιτον το κρειττον υπο του χειρονος βλαπτεσθαι." Ει δε βλαβην την
κινησιν η σχεσιν λεγοι <την> κατα κακιαν, δηλον οτι ουδεμιας γινομενης βλαβης
περι τους σοφους δουλευει τις εν διεστηκοσι τοποις ουσι δυο σοφοις. Ει δ' ουδε τουτο
ευλογον, ματην αυτωι παρειληπται το παραδειγμα κατηγορουν του "Ουδεις δυναται
δυσι κυριοις δουλευειν", και μαλλον ο περι της <προς> τον θεον των ολων δουλειας
μονον δια του προσα γοντος τωι θεωι υιου αυτου κρατησει λογος. Ἀλλα και ουχ ως
249

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεομενον τον θεον θεραπευσομεν ουδ' ως λυπουμενον, αν μη θεραπευωμεν αυτον,
αλλ' ως αυτοι απο της προς τον θεον θεραπειας ωφελουμενοι και αλυποι και
απαθεις γινομενοι εκ του δουλευειν τωι επι πασι θεωι δια του μονογενους αυτου
λογου και σοφιας. 8.9 Ὅρα δε πως αβασανιστον εστι το ει γαρ τι και αλλο των εν τοις
ολοις θεραπευσεις, εν ωι εμφαινεται την του θεου θεραπειαν χωρις πασης βλαβης
ημων ημας προσαγειν απαξαπλως τινι των του θεου. Ἀλλ' ωσπερει αισθηθεις εαυτου
ουχ υγιως ειποντος· Ει γαρ τι και αλλο των εν τοις ολοις θεραπευσεις, ειτ'
επαναλαμβανει και διορθωσιν προσαγει τωι λεγομενωι εν τουτωι· Ουδ' εξεστι
τιμασθαι ουδενι, οτωι μη εξ εκεινου τουτο δεδοται. Και πυθωμεθα του Κελσου περι
των τιμωμενων ως θεων η δαιμονων η και ηρωων οτι ποθεν, ω ουτος, αποδεικνυναι
εχεις οτι απο του θεου τουτοις δεδοται το τιμασθαι και ουχι απο αγνοιας και αμαθιας
ανθρωπινης πλανωμενων και αποπιπτοντων του κυριως τιμωμενου; Τιμαται γουν,
ως προ βραχεος ελεγες, ω Κελσε, τα Ἀδριανου παιδικα, και ου δη που ερεις οτι απο
του θεου των ολων δεδοται το τιμασθαι ως θεωι τωι Ἀντινοωι. Το δ' αυτο και περι των
αλλων ερουμεν, απαιτουντες αποδειξιν περι του δεδοσθαι αυτοις απο του επι πασι
θεου το τιμασθαι. Ἐαν δ' ημιν ανθυποφερηι το παραπλησιον περι του Ἰησου,
αποδειξομεν οτι απο θεου δεδοται αυτωι το τιμασθαι· "Ἵνα παντες τιμωσι τον υιον,
καθως τιμωσι τον πατερα." Αι γαρ προ της γενεσεως αυτου προφητειαι συστασεις
ησαν της τιμης αυτου. Ἀλλα και τα υπ' αυτου γενομενα παραδοξα ου μαγγανειαι, ως
οιεται Κελσος, αλλα θειοτητι προειρημενηι υπο των προφητων την απο θεου ειχε
μαρτυριαν· ιν' ο "τιμων τον υιον" οντα λογον μηδεν αλογον πραττων ωφεληται εκ
του τιμαν αυτον, και τιμων αυτον οντα αληθειαν κρειττων γινηται απο του τιμαν
αληθειαν, ουτως δε και απο του τιμαν σοφιαν και δικαιοσυνην και παντα, απερ
φασιν ειναι οι θειοι λογοι τον υιον του θεου. 8.10 Ὅτι δε η προς τον <υιον του> θεου
τιμη εν βιωι υγιει γινεται, ουτως δε και η προς τον θεον και πατερα, ορα ει μη
διδασκομεθα εκ τε του "Ὃς εν νομωι καυχασαι, δια της παραβασεως <του νομου> τον
θεον ατιμαζεις" και εκ του "Ποσωι δοκειτε χειρονος αξιωθησεται τιμωριας ο τον υιον
του θεου καταπατησας και το αιμα της διαθηκης κοινον ηγησαμενος, εν ωι ηγιασθη,
και το πνευμα της χαριτος ενυβρισας". Ει γαρ "δια της παραβασεως του νομου"
ατιμαζει τον θεον ο παραβαινων τον νομον, και καταπατει "τον υιον του θεου" ο μη
παραλαβων τον λογον· δηλον οτι τιμαι μεν τον θεον ο τηρων τον νομον, σεβει δε τον
θεον ο κεκοσμημενος τωι λογωι του θεου και τοις εργοις αυτου. Ει δε ᾔδει Κελσος,
τινες μεν εισι του θεου, και οτι μονοι οι σοφοι, τινες δε οι αλλοτριοι, και οτι παντες
οι φαυλοι οι μηδαμως νευοντες προς αρετης αναληψιν, ειδεν αν, πως δει <λεγειν> το
τιμων ουν τις και σεβων τους εκεινου παντας τι λυπει τον θεον, ου παντες εισιν; 8.11
Ἑξης δε τουτοις φησι· Και μην ο γε φασκων ενα ειρησθαι κυριον, περι θεου λεγων,
ασεβει διαιρων την του θεου βασιλειαν και στασιαζων, ως ουσης αιρεσεως και οντος
τινος ετερου αντιστασιωτου αυτωι. Χωραν δ' ειχεν αυτωι ταυτα, ει γραμμικαις
αποδειξεσι παριστη τους υπο των εθνων προσκυνουμενους ως θεους θεους ειναι, και
τους περι τα αγαλματα και τους νεως και τους βωμους νομιζο μενους τυγχανειν
παριστη μη οντας φαυλους τινας δαιμονας. Ἀλλα και την του θεου βασιλειαν παρ'
ημιν συνεχως λεγομενην και γεγραμμενην ημεις μεν και νοειν ευχομεθα και
τοιουτοι γινεσθαι, ιν' υπο θεου μονου βασιλευωμεθα, και γενηται και ημων η
βασιλεια του θεου. Ἐκεινος δε, πολλους ημας διδασκων σεβειν θεους, θεων μαλλον
ωφειλεν, ει τα ακολουθα εαυτωι εσκοπει, λεγειν βασιλειαν ηπερ θεου. Ουτ' ουν
αιρεσεις παρα θεωι ουτ' εστι τις θεος αντιστασιωτης αυτωι, καν οιον Γιγαντες τινες η
Τιτανες δια την ιδιαν φαυλοτητα θεομαχειν θελωσι μετα Κελσου και των αραμενων
πολεμον προς τον δια μυριων παραστησαντα τα περι του Ἰησου και προς αυτον τον
επι σωτηριαι του γενους ημων παντι τωι κοσμωι αθροως εαυτον οντα λογον, ως
250

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκαστος χωρει, επιδεδωκοτα. 8.12 ∆οξαι δ' αν τις εξης τουτοις πιθανον τι καθ' ημων
λεγειν εν τωι· Ει μεν δη μηδενα αλλον εθεραπευον ουτοι πλην ενα θεον, ην αν τις
αυτοις ισως προς τους αλλους ατενης λογος· νυνι δε τον εναγχος φανεντα τουτον
υπερθρη σκευουσι και ομως ουδεν πλημμελλειν νομιζουσι περι τον θεον, ει και
υπηρετης αυτου θεραπευθησεται. Λεκτεον δε και προς τουτο οτι, ειπερ νενοηκει ο
Κελσος το "Ἐγω και ο πατηρ εν εσμεν" και το εν ευχηι ειρημενον υπο του υιου του
θεου εν τωι "Ὡς εγω και συ εν εσμεν", ουκ αν ᾤετο ημας και αλλον θεραπευειν παρα
τον επι πασι θεον. "Ὁ γαρ πατηρ", φησιν, "εν εμοι, καγω εν τωι πατρι". Ει δε τις εκ
τουτων περισπασθησεται, μη πηι αυτομολωμεν προς τους αναιρουντας δυο ειναι
υποστασεις, πατερα και υιον, επιστησατω τωι "Ἦν δε παντων των πιστευσαντων η
καρδια και η ψυχη μια", ινα θεωρησηι το "Ἐγω και ο πατηρ εν εσμεν". Ἕνα ουν θεον,
ως αποδεδωκαμεν, τον πατερα και τον υιον θεραπευομεν, και μενει ημιν ο προς τους
αλλους ατενης λογος, και ου τον εναγχος γε φανεντα ως προτερον ουκ οντα
υπερθρησκευομεν. Αυτωι γαρ πειθομεθα τωι ειποντι· "Πριν Ἀβρααμ γενεσθαι εγω
ειμι" και λεγοντι· "Ἐγω ειμι η αληθεια"· και ουχ ουτως τις ημων εστιν ανδραποδον,
ως οιεσθαι οτι η της αληθειας ουσια προ των χρονων της του Χριστου επιφανειας
ουκ ην. Θρησκευομεν ουν τον πατερα της αληθειας και τον υιον την αληθειαν, οντα
δυο τηι υποστασει πραγματα, εν δε τηι ομονοιαι και τηι συμφωνιαι και τηι ταυτοτητι του
βουληματος· ως τον εωρακοτα τον υιον οντα "απαυγασμα της δοξης" και χαρακτηρα
"της υποστασεως" του θεου εωρακεναι εν αυτωι οντι εικονι του θεου τον θεον. 8.13
Ειτ' οιεται εκ του θρησκευειν ημας μετα του θεου τον υιον αυτου ακολουθειν ημιν
το και καθ' ημας ου μονον τον θεον αλλα και τους υπηρετας αυτου θεραπευεσθαι. Ει
μεν ουν ενοει τους αληθως υπηρετας του θεου μετα τον μονογενη του θεου, τον
Γαβριηλ και τον Μιχαηλ και τους λοιπους αγγελους, και τουτους ελεγε δειν
θεραπευεσθαι, ισως αν το περι του θεραπευειν αυτου σημαινομενον εκκαθη ραντες
και των του θεραπευοντος πραξεων ειπομεν αν εις τον τοπον ως περι τηλικουτων
διαλεγομενοι απερ εχωρουμεν περι αυτων νοησαι· νυνι δε υπηρετας νομιζων τους
προσκυ νουμενους υπο των εθνων δαιμονας ουχ υπαγει ημας ακολουθιαι τηι περι του
θεραπευειν τους τοιουτους, ους υπηρετας του πονηρου ο λογος αποδεικνυσι και
αρχοντος του αιωνος τουτου, αφισταντος απο του θεου ους αν δυνηται. Ὡς ουχ
υπηρετας ουν, ους οι λοιποι ανθρωποι σεβουσι, παντας σεβειν και θεραπευειν
εκκλινομεν· ουκ αν γαρ υπηρετας αυτους διδαχθεντες ειναι του επι πασι θεου
ελεγομεν ειναι δαιμονια. ∆ιο τον ενα θεον και τον ενα υιον αυτου και λογον και
εικονα ταις κατα το δυνατον ημιν ικεσιαις και αξιωσεσι σεβομεν, προσαγοντες τωι
θεωι των ολων τας ευχας δια του μονογενους αυτου· ωι πρωτον προσφερομεν αυτας,
αξιουντες αυτον "ιλασμον" οντα "των αμαρτιων ημων" προσαγαγειν ως αρχιερεα
τας ευχας και τας θυσιας και τας εντευξεις ημων τωι επι πασι θεωι. Περι τον θεον ουν
η πιστις ημων δια του ταυτην βεβαιουντος εν ημιν υιου αυτου, και ουδεμιαν ημων
εχει δειξαι στασιν περι τον υιον του θεου ο Κελσος. Και σεβομεν γε τον πατερα,
θαυμαζοντες αυτου τον υιον λογον και σοφιαν και αληθειαν και δικαιοσυνην και
παντα, απερ ειναι μεμαθηκαμεν τον υιον του θεου, ουτω δη και τον γεννηθεντα απο
τοιουτου πατρος. Και ταυτα μεν ταυτηι. 8.14 Ἐπει δε φησι παλιν ο Κελσος οτι, Ει
διδαξαις αυτους οτι ουκ εστιν ουτος εκεινου παις, αλλ' εκεινος γε παντων πατηρ, ον
μονον ως αληθως δει σεβειν· ουκ αν ετι θελοιεν, ει μη και τουτον, οσπερ εστιν
αυτοις της στασεως αρχηγετης. Και ωνομασαν γε τουτον θεου υιον, ουχ οτι τον θεον
σφοδρα σεβουσιν, αλλ' οτι τουτον σφοδρα αυξουσιν, ημεις μεν ουν μαθοντες, τις
εστιν ο υιος του θεου, και οτι "απαυγασμα" εστι "της δοξης και χαρακτηρ της
υποστασεως αυτου" και "ατμις" μεν "της θεου δυναμεως απορροια δε της του
παντοκρατορος δοξης ειλικρινης" ετι δε "απαυγασμα" "φωτος αιδιου και εσοπτρον
251

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακηλιδωτον της του θεου ενεργειας και εικων της αγαθοτητος αυτου", ισμεν οτι
ουτος υιος εξ εκεινου, και εκεινος τουτου πατηρ. Και ουδεν απρεπες εστιν εν τωι
λογωι ουδε αναρμοστον θεωι, τοιουτον υιον μονογενη υφισταντι. Και ουκ αν
μεταπεισειε τις ημας οτι ουχ υιος ο τοιουτος του αγεννητου θεου εστι και πατρος. Ει
δε τινων παρηκουσε Κελσος, μη ομολογουντων τον υιον του θεου υιον ειναι του
δημιουργησαντος τοδε το παν, αυτος αν ειδειη και οι συγκατατιθεμενοι τοιουτωι
λογωι. Ου στασεως ουν αρχηγετης ο Ἰησους αλλα πασης ειρηνης, ο ειπων τοις
μαθηταις· "Ειρηνην αφιημι υμιν, ειρηνην την εμην διδωμι υμιν." Ειτ' επειπερ
ηπιστατο τους του κοσμου και ου θεου ανθρωπους προσπολεμησοντας ημιν,
προσεθηκεν εκεινοις το "Ου καθως ο κοσμος διδωσιν ειρηνην, καγω διδωμι υμιν
ειρηνην". Θαρρουμεν δε δι' αυτον, καν θλιβωμεθα εν τωι κοσμωι, ειποντα· "Ἐν τωι
κοσμωι θλιψιν εχετε· αλλα θαρσειτε, εγω νενικηκα τον κοσμον." Και τουτον φαμεν
ειναι υιον θεου· θεου δε, ον, ει δει ταις λεξεσιν ακολουθησαι Κελσου, σφοδρα
σεβομεν, και τον υιον αυτου σφοδρα ηυξημενον υπο του πατρος γινωσκομεν. Ἔστω
δε τινας ως εν πληθει πιστευοντων και δεχομενων διαφωνιαν δια την προπετειαν
υποτιθεσθαι τον σωτηρα ειναι τον μεγιστον επι πασι θεον, αλλ' ουτι γε ημεις
τοιουτον, οι πειθομενοι αυτωι λεγοντι· "Ὁ πατηρ ο πεμψας με μειζων μου εστι"·
διοπερ ουχ ον νυν πατερα καλουμεν υποβαλοιμεν <αν>, ως Κελσος ημας
συκοφαντων <φησι>, τωι υιωι του θεου. 8.15 Μετα ταυτα φησιν ο Κελσος· Ὅτι δε ουκ
απο σκοπου ταυτα δοξαζω, αυταις εκεινων φωναις χρησομαι. Ἐν γαρ που τωι
ουρανιωι διαλογωι τηιδε που λεγουσι τοισδε τοις ρημασιν· "Ει ισχυροτερος εστι θεου
υιος, και κυριος αυτου εστιν ο υιος του ανθρωπου–και τις αλλος κυριευσει του
κρατουντος θεου; –πως πολλοι περι το φρεαρ, και ουδεις εις το φρεαρ; ∆ια τι
τοσαυτην ανυων οδον ατολμος ει; Λανθανει σε· παρεστι γαρ μοι θαρσος και
μαχαιρα." Ουτως ου τουτ' εστιν αυτοις το προκειμενον, τον υπερου ρανιον θεον,
αλλ' ον υπεθεντο τουτου πατερα, περι ον συνηλθον, σεβειν, ιν' επι προσχηματι
μεγαλου θεου τουτον, ον προΐστανται, τον υιον του ανθρωπου, ον αποφαινουσιν
ισχυροτερον και κυριον "του κρατουντος θεου", θρησκευωσι μονον. Ἔνθεν αυτοις
εκεινο το παραγγελμα, το μη "δου λευειν" δυο "κυριοις", ιν' η στασις περι ενα
τουτον φυλασσηται. Και εν τουτοις δη παλιν, ουκ οιδ' απο ποιας αιρεσεως
ασημοτατης ταυτα λαβων, πασι Χριστιανοις απ' αυτων εγκαλει· λεγω δ' ασημοτατης,
ως μηδ' ημιν ειναι, τοις πολλακις εγγυμνασαμενοις προς τους απο των αιρεσεων,
φανεραν την γνωμην, αφ' ης ταυτα ο Κελσος ειληφεν· ει γε ειληφε και μη
ανεπλασεν η ακολουθησιν προσεθηκε. Σαφως γαρ ημεις, οι λεγοντες του παντα
κτισαντος και τον αισθητον κοσμον ειναι, φαμεν τον υιον ουκ ισχυροτερον του
πατρος αλλ' υποδεεστερον. Και τουτο λεγομεν αυτωι πειθομενοι, ειποντι το· "Ὁ
πατηρ ο πεμψας με μειζων μου εστι." Και ουδεις ημων ουτως εμβροντητος εστιν, ως
λεγειν· "Κυριος" εστι του θεου "ο υιος του ανθρωπου". Κρατειν δε φαμεν τον
σωτηρα μαλιστα, οτε νοουμεν αυτον θεον λογον και σοφιαν και δικαιοσυνην και
αληθειαν, παντων μεν των υποτεταγμενων αυτωι, καθο ταυτα εστιν, αλλ' ουχι και
του κρατουντος αυτον πατρος και θεου. Ειτ' επει ουκ ακοντων λογος κρατει, εισι δε
τινες ετι φαυλοι ου μονον ανθρωποι αλλα και αγγελοι και παντες δαιμονες, τουτων
φαμεν αυτον μη κρατειν μεν πω, επει μη εκοντες εικουσιν αυτωι· κατ' αλλο δε
σημαινομενον του κρατειν και αυτων κρατει –ως των αλογων ζυων φαμεν τον
ανθρωπον κρατειν, ουχ υποταξαντα αυτων το ηγεμονικον, ως τιθασσευσας κρατει
τινων λεοντων και κτηνων δεδαμασμενων–, πλην παντα ποιει, ινα και τους νυνι μη
πειθομενους αυτωι πεισας κρατησηι και αυτων. Καθ' ημας ουν ψευδος το υπο του
Κελσου λεγομενον ως υφ' ημων απαγγελλομενον το· "Τις αλλος κυριευσει του
κρατουντος θεου;" 8.16 Ειτ' οιμαι παλιν φυρων τα πραγματα απο αλλης αιρεσεως
252

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φερει το "<Πως> πολλοι περι το φρεαρ, και ουδεις εις το φρεαρ;" και το "∆ια τι
τοσαυτην ανυων οδον ατολμος ει; Λανθανει σε" και το "Παρεστι γαρ μοι θαρσος και
μαχαιρα"· ων ημεις ουδεν, οι απο της επωνυμου Χριστου εκκλησιας μονου, φαμεν
ειναι αληθες. Ταυτα δη προειπων δοκει ακολουθα εαυτωι λεγειν τα ουδεν οντα προς
ημας. Ἡμιν μεν γαρ το προκειμενον εστιν ουκ εξ υποθεσεως τινα σεβειν θεον αλλα
τον τουδε του παντος και αλλου ουτινοσουν μη αισθητου μηδε δεικνυμενου
δημιουργον· εισονται δε οι "αλλην οδον" και "αλλα κελευθα" βαδι ζοντες και
τουτον μεν αρνουμενοι καινοειδει δε αναπλασματι και ονοματι μονον θεου εαυτους
ως μειζονι του δημιουργου επιδεδωκοτες, και ει τις αρ' εστι λεγων ισχυροτερον ειναι
τον υιον και κυριον "του κρατουντος θεου". Ἀποδεδωκαμεν δε τον φαινομενον ημιν
λογον εις το μη δειν "δυσι κυριοις δουλευειν", οτε και παρεστησαμεν μηδεμιαν
στασιν περι τον Ἰησουν και κυριον αποδεικνυσθαι δυνασθαι εν τοις ομολογουσιν
υπεραναβεβηκεναι μεν παντα κυριον μονωι δε κυριωι δουλευειν τωι υιωι του θεου
λογωι θεου. 8.17 Μετα ταυτα δε ο Κελσος φησιν ημας βωμους και αγαλματα και νεως
ιδρυεσθαι φευγειν, επει το πιστον ημιν αφανους και απορρητου κοινωνιας οιεται
ειναι συνθημα· ουχ ορων οτι βωμοι μεν εισιν ημιν το εκαστου των δικαιων
ηγεμονικον, αφ' ου αναπεμπεται αληθως και νοητως ευωδη "θυμιαματα",
"προσευχαι" απο συνειδησεως καθαρας. ∆ιο λεγεται παρα τωι Ἰωαννηι εν τηι
Ἀποκαλυψει· "Τα δεθυμιαματα εισιν αι προσευχαι των αγιων" και παρα τωι υμνωιδωι·
"Γενηθητω η προσευχη μου ως θυμιαμα ενωπιον σου." Ἀγαλματα δε και πρεποντα
θεωι αναθηματα, ουχ υπο βαναυσων τεχνιτων κατεσκευασμενα αλλ' υπο λογου θεου
τρανουμενα και μορφουμενα εν ημιν, αι αρεται, μιμηματα τυγχανουσαι του
πρωτοτοκου "πασης κτισεως", εν ωι εστι δικαιοσυνης και σωφροσυνης και ανδρειας
και σοφιας και ευσεβειας και των λοιπων αρετων παραδειγματα. Ἐν πασιν ουν εστι,
τοις κατα τον θειον λογον σωφροσυνην εαυτοις κατασκευασασι και δικαιοσυνην και
ανδρειαν και σοφιαν και ευσεβειαν και των λοιπων αρετων τα κατασκευασματα,
αγαλματα· οις πρεπον ειναι πεπεισμεθα τιμασθαι το πρωτοτυπον παντων
αγαλματων, την εικονα "του θεου του αορατου", τον μονογενη θεον. Ἀλλα και οι
εκδυομενοι "τον παλαιον ανθρωπον συν ταις πραξεσιν αυτου και ενδυομενοι τον
νεον, τον ανακαινουμενον εις επιγνωσιν κατ' εικονα του κτισαντος αυτον", το "κατ'
εικονα του κτισαντος" ειναι αναλαμβανοντες, αγαλματα εν εαυτοις ποιουσιν, οποια
βουλεται ο επι πασι θεος, εκεινου. Ὥσπερ δε και επι των αγαλματοποιων οι μεν τινες
εισι θαυμαστως κατορθουντες το εργον, ως φερ' ειπειν Φειδιας η Πολυκλειτος η
ζωγραφοι Ζευξις και Ἀπελλης, ετεροι δε ελαττον τουτων αγαλματοποιουσι, και
αλλοι ετι και των δευτερων ελαττον, και απαξαπλως πολλη διαφορα εστι της των
αγαλματων και εικονων κατασκευης· τον αυτον τροπον οι μεν τινες εισι ποιουντες
αγαλματα του επι πασι θεου βελτιον και κατα τελειαν επιστημην, ως μηδεμιαν ειναι
συγκρισιν του υπο Φειδιου κατασκευασθεντος Ὀλυμπιου ∆ιος προς τον
κατασκευασθεντα "κατ' εικονα του κτισαντος" θεου· παντων δε των εν οληι τηι κτισει
πολλωι βελτιον και υπερεχον εστιν εν τωι σωτηρι ημων, τωι λεγοντι· "Ὁ πατηρ εν
εμοι." 8.18 Και εν εκαστωι δε των κατα δυναμιν εκεινον και εν τουτωι μιμησαμενων
εστιν αγαλμα το "κατ' εικονα του κτισαντος", οπερ κατασκευαζουσι τωι ενοραν θεωι
καθαραι καρδιαι, "μιμηται" γενομενοι "του θεου". Και απαξαπλως παντες Χριστιανοι
οποιους ειπομεν βωμους και οποια παρεστησαμεν αγαλματα πειρωνται ιδρυεσθαι,
ουκ αψυχα και αναισθητα ουδε δαιμονων λιχνων εφεδρευοντων τοις αψυχοις
δεκτικα αλλα πνευματος θεου, τοις ειρημενοις αγαλμασι της αρετης και τωι "κατ'
εικονα του κτισαντος" ως οικειοις επιδημουντος· ουτω δε και το πνευμα του
Χριστου τοις, ιν' ουτως ονομασω, συμμορφοις εφιζανει. Και τοιαυτα γε βουλομενος
παραστησαι ο του θεου λογος ανεγραψε τον μεν θεον εν επαγγελιαι τοις δικαιοις
253

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγοντα· "Ἐνοικησω εν αυτοις και εμπεριπατησω εν αυτοις, και εσομαι αυτων θεος,
και αυτοι εσονται μου λαος", τον δε σωτηρα· "Ἐαν τις ακουηι μου τους λογους και
ποιηι αυτους, εγω και ο πατηρ μου ελευσομεθα προς αυτον και μονην παρ' αυτωι
ποιησομεθα." Συνεξεταζετω ουν ο βουλομενος βωμους, ους διηγησαμην, βωμοις οις
Κελσος λεγει, και αγαλματα εν τηι των ευσε βουντων εις τον των ολων θεον ψυχηι
αγαλμασι Φειδιου και Πολυκλειτου και των παραπλησιων· και σαφως εισεται εκεινα
μεν και αψυχα ειναι και χρονωι φθειρομενα, ταυτα δε εν τηι αθανατωι μενειν ψυχηι ες
οσον μενειν εν αυτηι η λογικη ψυχη βουλεται. 8.19 Ει δε και ναους ναοις δει
παραβαλειν, ινα παραστη σωμεν τοις αποδεχομενοις τα Κελσου οτι νεως μεν
ιδρυεσθαι τους πρεποντας τοις ειρημενοις αγαλμασι και βωμοις ου φευγομεν,
εκτρεπομεθα δε τωι πασης ζωης χορηγωι αψυχους και νεκρους οικοδομειν νεως·
ακουετω ο βουλομενος, τινα τροπον διδασκομεθα οτι τα σωματα ημων "ναος του
θεου" εστι, και "ει τις" δια της ακολασιας η της αμαρτιας "φθειρει" "τον ναον του
θεου", ουτος ως αληθως ασεβης εις τον αληθη ναον φθαρησεται. Παντων δε των
ουτως ονομαζομενων ναων κρειττων ην και διαφερων νεως το ιερον και καθαρον
σωμα του σωτηρος ημων Ἰησου, οστις επισταμενος επιβουλευεσθαι μεν δυνασθαι
υπο των ασεβων τον ναον του εν αυτωι θεου, ου μην ωστε ισχυροτεραν ειναι την
των επιβουλευοντων προαιρεσιν της τον νεων οικοδο μουσης θειοτητος, φησι προς
εκεινους· "Λυσατε τον ναον τουτον, καγω εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον." Τουτο δε
"ελεγε περι του ναου του σωματος αυτου". Και αλλως δε οι θειοι λογοι τα περι
αναστασεως μυστικως διδασκοντες τους δυναμενους ακουειν θειοτεραι ακοηι λογων
θεου, ανοικοδομηθησεσθαι <φασι> λιθοις ζωσι και τιμιω τατοις· αινιττομενοι οτι
εκαστος των συμπνεοντων δια του αυτου λογου εις την κατ' αυτον ευσεβειαν λιθος
εστι τιμιος του παντος ναου του θεου. Καθο υπο μεν του Πετρου λεγεται· "Ὑμεις δε
οικοδομεισθε λιθοι ζωντες και οικος πνευματικος εις ιερατευμα αγιον, ανενεγκαι
πνευματικας θυσιας ευπροσ δεκτους θεωι δια Ἰησου Χριστου", υπο δε του Παυλου το·
"Οικοδομηθεντες επι τωι θεμελιωι των αποστολων και προφητων, οντος
ακρογωνιαιου λιθου αυτου Χριστου Ἰησου του κυριου ημων." Τοιουτον δε τινα
μυστικον εχει νουν και η εν τωι Ἡσαΐαι λεξις, ουτως εχουσα και λεγομενη ως προς
την Ἱερουσαλημ· "Ἰδου ετοιμαζω σοι ανθρακα τον λιθον σου και τα θεμελια σου
σαπφειρον, και θησω τας επαλξεις σου ιασπιν και τας πυλας σου λιθους κρυσταλλου
και τον περιβολον σου λιθους εκλεκτους, και παντας τους υιους σου διδακτους θεου·
και εν πολληι ειρηνηι τα τεκνα σου, και εν δικαιοσυνηι οικοδομηθησηι." 8.20 Εισιν ουν
τινες των δικαιων ανθραξ λιθος και αλλοι σαπφειρος και αλλοι ιασπις και αλλοι
κρυσταλλος· και ουτω παν γενος εκλεκτων και τιμιων λιθων εισιν οι δικαιοι. Τον δε
περι λιθων νουν και της φυσεως αυτων λογον, και εις ποδαπας ψυχας αναφερεσθαι
δυναται εκαστου τιμιου λιθου το ονομα, ου κατα τον παροντα καιρον εστι διηγη
σασθαι· μονον δ' εχρην υπομνησθηναι επ' ολιγον του βουληματος των καθ' ημας
ναων και ενος του εκ λιθων τιμιων νεω του θεου. Ὥσπερ γαρ, ει επι τοις
νομιζομενοις ναοις εκαστοι κατα τας σφων πολεις εσεμνυνοντο προς τους ετερους,
ελεγον αν οι επι τοις τιμιωτεροις ναοις μεγα φρονουντες τα εξαιρετα των ιδιων εις
ελεγχον των υποδεεσ τερων· ουτως προς τους εγκαλουντας ημιν, επει μη νομι ζομεν
δειν σεβειν το θειον παρ' αναισθητοις ναοις, αντιπα ραλαμβανομεν τους καθ' ημας
ναους και δεικνυμεν τοις γε μη αναισθητοις μηδε παραπλησιοις τοις αναισθητοις
θεοις αυτων οτι ουδεμια συγκρισις εστιν ουτε των παρ' ημιν αγαλματων προς τα
αγαλματα των εθνων ουτε των παρ' ημιν βωμων και των παρ' αυτοις, ιν' ουτως
ονομασω, θυμια ματων προς τους εκεινων βωμους και τας παρ' αυτοις κνισσας και
αιματα αλλ' ουδε των αποδεδομενων ναων προς τους ναους των αναισθητων, υπο
αναισθητων ανθρωπων θαυμαζομενων και μηδε φαντασιωθεντων την θειαν
254

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αισθησιν, ηι αισθανεται τις θεου και των τουτου αγαλματων και ναων και βωμων,
πρεποντων θεωι. Ουκ εις το πιστον ουν αφανους και απορρητου κοινωνιας και το
τοιουτο συνθημα φευγομεν βωμους και αγαλματα και νεως ιδρυεσθαι, αλλ' οτι
ευροντες δια την Ἰησου διδασκαλιαν τον τροπον της εις το θειον ευσεβειας
φευγομεν τα φαντασιαι ευσεβειας ασεβεις ποιουντα τους εσφαλμενους απο της δια
Ἰησου Χριστου ευσεβειας· ος εστι μονος "οδος" ευσεβειας, αληθως λεγων το· "Ἐγω
ειμι η οδος και η αληθεια και η ζωη." 8.21 Ἴδωμεν δε και τα εξης Κελσωι λεγομενα
περι θεου, και ως προτρεπει ημας επι την των ως μεν προς αληθειαν ειδωλοθυτων
χρησιν η, ιν' ουτως ονομασω, δαιμονιοθυτων, ως δ' αυτος προσαγορευσαι αν, ατε μη
ειδως, τι το αληθως ιερον, και ποδαπαι αι παρα τουτωι θυσιαι, ιεροθυτων. α δε λεγει,
τοιαυτα εστιν· Ὅ γε μην θεος απασι κοινος, αγαθος τε και απροσδεης και εξω
φθονου· τι ουν κωλυει τους μαλιστα καθωσιωμενους αυτωι και των δημοτελων
εορτων μεταλαμ βανειν; Ουκ οιδα δε τι φαντασθεις οιεται ακολουθειν τωι τον θεον
ειναι αγαθον και απροσδεη και εξω φθονου το τους καθωσιωμενους αυτωι
μεταλαμβανειν των δημοτελων εορτων. Και φημι οτι ηκολουθει μεν τωι τον θεον
ειναι αγαθον και απροσδεη και εξω φθονου το αυτων των δημοτελων μετα
λαμβανειν εορτων, ει απεδεικνυτο οτι αι δημοτελεις εορται ουδεν μεν εχουσιν
εσφαλμενον απο δε της περι θεου θεωριας ενομοθετηθησαν ως ακολουθοι τηι εις
αυτον θεραπειαι και ευσεβειαι. Ει μεντοι αι δημοτελεις μεχρι ονοματος εορται μηδενα
λογον εχουσιν αποδεικτικον, ως αρμοζουσαι τηι εις το θειον θεραπειαι, αλλ'
ελεγχοιντο ουσαι αναπλασματα των οπως ποτε ετυχε δια τινας ιστοριας ανθρωπικας
ταυτα νομοθετη σαντων η και φυσιολογιας περι υδατος η γης η των απ' αυτης
καρπων δοκουντων περιεχειν, δηλον οτι οι το θειον εξητα σμενως σεβειν θελοντες
ευλογον τι πραττοιεν <αν>, μη μεταλαμβανοντες των δημοτελων εορτων. "Ἑορτη"
γαρ, ως φησι τις και των ελληνικων σοφων καλως λεγων, "ουδεν αλλο εστιν η το τα
δεοντα πραττειν"· και εορταζει γε κατα αληθειαν ο "τα δεοντα" πραττων, αει
ευχομενος, δια παντος θυων τας αναιμακτους εν ταις προς το θειον ευχαις θυσιας.
∆ιο και μεγαλοφυεστατα μοι δοκει παρα τωι Παυλωι ειρησθαι το· "Ἡμερας
παρατηρεισθε και μηνας και καιρους και ενιαυτους; Φοβουμαι υμας μη πως εικηι
κεκο πιακα εις υμας." 8.22 Ἐαν δε τις προς ταυτα ανθυποφερηι τα περι των παρ' ημιν
κυριακων η παρασκευων η του Πασχα η της Πεντηκοστης δι' ημερων γινομενα,
λεκτεον και προς τουτο οτι ο μεν τελειος, αει εν τοις λογοις ων και τοις εργοις και
τοις διανοημασι του τηι φυσει κυριου λογου θεου, αει εστιν αυτου εν ταις ημεραις και
αει αγει κυριακας ημερας· αλλα και <ο> αει παρασκευαζων εαυτον προς το αληθινως
ζην και απεχομενος των του βιου ηδεων και τους πολλους απατωντων και μη
τρεφων "το φρονημα της σαρκος" αλλ' υπωπιαζων αυτου "το σωμα" και
δουλαγωγων αει αγει τας παρασκευας. Ἔτι δε ο νοησας οτι "το πασχα ημων ετυθη
Χριστος", και χρη εορταζειν εσθιοντα της σαρκος του λογου, ουκ εστιν οτε ου ποιει
το πασχα, οπερ ερμηνευεται διαβατηρια, διαβαινων αει τωι λογισμωι και παντι λογωι
και πασηι πραξει απο των του βιου πραγματων επι τον θεον, και επι την πολιν αυτου
σπευδων. Προς τουτοις δε ο δυναμενος μετ' αληθειας λεγειν· "Συνανεστημεν τωι
Χριστωι" αλλα και το· "Συνηγειρε και συνεκαθισεν ημας εν τοις επουρανιοις εν
Χριστωι" αει εστιν εν ταις της Πεντηκοστης ημεραις, και μαλιστα οτε και "εις το
υπερωιον" ως οι αποστολοι του Ἰησου αναβας σχολαζει τηι δεησει και "τηι προσευχηι",
ως αξιος γενεσθαι της "φερο μενης πνοης βιαιας" εξ ουρανου, βιαζομενης
εξαφανισαι την εν ανθρωποις κακιαν και τα απ' αυτης, αξιος δε και τινος μερισμου
γλωσσης απο θεου πυρινης. 8.23 Ὁ δε πολυς των πιστευειν δοκουντων και μη τηλι
κουτος δειται υπομνησεως χαριν, μη βουλομενος η μη δυναμενος πασας τοιαυτας
αγειν ημερας, αισθητων παρα δειγματων, ινα μη τελεον παραρρυηι. Τοιαυτα δ' οιμαι
255

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον Παυλον νενοηκοτα μερος μεν "εορτης" ωνομακεναι την εν ημεραις τεταγμεναις
παρ' ετερας εορτην, ηινιχθαι δε εκ του ουτως λελεγμενου οτι ουκ "εν μερει εορτης"
αλλ' εν ολο κληρωι και αδιαλειπτωι εστιν εορτηι ο αει βιος κατα τον θειον λογον. Ὅρα
ουν παλιν κακ των ειρημενων περι εορτων των παρ' ημιν, συνεξεταζομενων ταις
δημοτελεσι του Κελσου και των εθνων εορταις, ει μη μακρωι σεμνοτεραι εισιν αυται
αι εορται των δημοτελων, εν αις "το φρονημα της σαρκος" εορταζον εξυβριζει επι
μεθας και ακολασιας εκτρεπομενον. Πολυ δ' αν ειη νυν λεγειν, δια τι αι κατα τον του
θεου νομον εορται "αρτον κακωσεως" διδασκουσιν εσθιειν η "αζυμα μετα
πικριδων", η διοτι φασι· "Ταπεινωσατε τας ψυχας υμων" η τι τουτοις παραπλησιον.
Ουδε γαρ δυνατον εστι τον συνθετον ανθρωπον, οσον ετι "Ἡ σαρξ επιθυμει κατα του
πνευματος, το δε πνευμα κατα της σαρκος", εξ ολων εορταζειν· η γαρ εορταζων τις
τωι πνευματι κακοι το σωμα, μη πεφυκος δια "το φρονημα της σαρκος" εορταζειν
μετα του πνευματος, η εορταζων κατα σαρκα ου χωρει και την κατα πνευμα εορτην.
Ἀλλα γαρ αρκει ταυτα εις τον περι εορτων λογον επι του παροντος. 8.24 Ἴδωμεν δε
οις χρηται ο Κελσος λογοις, προτρεπων ημας επι την χρησιν των ειδωλοθυτων και
τας δημοτελεις εν δημοτελεσιν εορταις θυσιας. α δε λεγει τοιαυτα εστιν· Ει μεν
ουδεν ταυτα εστι τα ειδωλα, τι δεινον κοινωνησαι της πανθοινιας; Ει δ' εισι τινες
δαιμονες, δηλονοτι και ουτοι του θεου εισιν, οις και πιστευτεον και καλλιερητεον
κατα νομους και προσευκτεον, ιν' ευμενεις ωσι. Χρησιμον δ' εις ταυτα ολον τον περι
"ειδωλοθυτων" λογον, ειρημενον παρα τωι Παυλωι εν τηι προτεραι προς Κορινθιους
επιστοληι, λαβειν εις χειρας και σαφηνισαι· εν ωι και προς το μηδεν ειναι "ειδωλον εν
κοσμωι" απαντων την απο του χρησθαι τοις ειδωλοθυτοις βλαβην κατεσκευασεν,
αποδεικνυς τοις ακουειν των εκει δυναμενοις οτι παντως ου φονεως χειρον τι
πραττει ο των ειδωλοθυτων μεταλαμβανων, απολλυς τους αυτου αδελφους, δι' ους
"Χριστος απεθανε". Και μετα τουτο τιθεις δαιμονιοις θυεσθαι τα θυομενα, παριστησι
"κοινωνους των δαιμονιων γινεσθαι" τους μεταλαμβανοντας "δαιμονιων
τραπεζης"· παριστησι τε οτι αδυνατον εστι τον αυτον "τραπεζης κυριου μετεχειν και
τραπεζης δαι μονων". Ἀλλ' επει ολης συνταξεως χρηιζει δια πλειονων αποδεικνυ
μενης η περι τουτων εις την προς Κορινθιους επιστολην διηγησις, αρκεσθησομεθα
και τοις επ' ολιγον αποδεδομενοις· εν οις τωι εξεταζοντι αυτα φανειται οτι, καν
μηδεν ηι τα ειδωλα, ουδεν ηττον και ουτω δεινον εστι το κοινωνησαι της των
ειδωλων πανθοινιας. Ειρηται μεν ουν ημιν μετριως και εις το, καν ωσι τινες
δαιμονες, οις τα θυομενα θυεται, μη δειν ημας αυτων μεταλαμβανειν τους
επισταμενους διαφοραν "τραπεζης κυριου" και "τραπεζης δαιμονιων" και δια το
επιστασθαι παντα μεν πραττοντας, ινα "τραπεζης κυριου" αει μετεχωμεν, παντι δε
τροπωι φυλαττομενους, ινα μηδε ποτε κοινωνοι "τραπεζης" γενωμεθα των
"δαιμονιων". 8.25 Ἐπει δε φησιν εν τουτοις ο Κελσος οτι και οι δαιμονες εισι του
θεου, και δια τουτο πιστευτεον εστιν αυτοις και καλλιερητεον κατα νομους και
προσευκτεον, ιν' ευμενεις ωσι, διδακτεον και περι τουτου τους βουλομενους οτι ο
του θεου λογος ουδεν των φαυλων αναγορευειν βουλεται κτημα θεου τυγχανειν,
αναξιον αυτο κρινων τηλικουτου κυριου. ∆ιοπερ ου παντες μεν ανθρωποι
χρηματιζουσιν ανθρωποι θεου, μονοι δε οι αξιοι του θεου· οποιος ην Μωυσης και
Ἠλιας, και ει τις αλλος αναγεγραπται "ανθρωπος θεου" η παραπλησιος εστι τοις
αναγεγραμμενοις. Ουτως δε και ου παντες αγγελοι "αγγελοι" λεγονται ειναι "του
θεου" αλλα μονοι οι μακαριοι, οι δ' εκτραπεντες επι την κακιαν αγγελοι του
διαβολου ονομαζονται, ωσπερ οι φαυλοι ανθρωποι ανθρωποι αμαρτιας η υιοι λοιμοι
η υιοι αδικιας. Ἐπει ουν και ανθρωποι οι μεν εισι σπουδαιοι οι δε φαυλοι, διο και οι
μεν "του θεου" οι δε του διαβολου ειναι λεγονται, αλλα και "αγγελοι" οι μεν "του
θεου" οι δε του πονηρου, δαιμονες δε ουκετι διχως, παντες γαρ αποδεικνυνται ειναι
256

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φαυλοι· δια τουτο φησομεν ψευδη ειναι τον Κελσου λογον ειποντος το· Ει δ' εισι
τινες δαιμονες, δηλονοτι και ουτοι του θεου· η δεικνυτω ο βουλομενος μη λογον
υγιη ειναι την περι ανθρωπων και αγγελων διαιρεσιν, η λογον εχοντα παραπλησιον
δυνασθαι αποδεικνυσθαι και επι δαιμονων. 8.26 Ει δε τουτ' αμηχανον, δηλον οτι
ουτε του θεου εισιν οι δαιμονες· ου γαρ αρχων αυτων ο θεος αλλ' ως φασιν οι θειοι
λογοι, ο "Βεελζεβουλ"· ουτε πιστευτεον δαιμοσι, καν Κελσος επι τουτους ημας
παρακαληι, αλλ' αποθανητεον πριν πεισθηναι δαιμοσιν αλλα και παν οτιουν
υπομενετεον πειθομενον θεωι. Ουτως δε ουδε καλλιερητεον δαιμοσι· και γαρ
αδυνατον εστι τοις φαυλοις και ανθρωπων κακωτικοις καλλιερειν. Ἀλλα και κατα
ποιους νομους ημας βουλεται Κελσος καλλιερειν τοις δαιμοσιν; Ει μεν γαρ κατα τους
κειμενους εν ταις πολεσι, κατασκευαζετω οτι συναιδουσι τοις θειοις νομοις· ει δε
τουτο μη δυναται–ου γαρ καν αλληλοις ταυτα λεγουσιν οι των πολλων πολεων
νομοι–, δηλονοτι ουδε κυριως νομους η φαυλων νομους, οις ου πιστευτεον·
"πειθαρχειν" γαρ "δει μαλλον θεωι η ανθρωποις". Ἄπαγε δη την του Κελσου
συμβουλην, λεγοντος προσευκ τεον ειναι δαιμοσι, και ουδε κατα το ποσον
ακουστεον αυτης· μονωι γαρ προσευκτεον τωι επι πασι θεωι, και προσευκτεον γε τωι
μονογενει και πρωτοτοκωι "πασης κτισεως" λογωι θεου, και αξιωτεον αυτον ως
αρχιερεα την επ' αυτον φθασασαν ημων ευχην αναφερειν επι τον θεον αυτου και
θεον ημων και πατερα αυτου και πατερα των βιουντων κατα τον λογον του θεου.
Ὥσπερ δε ουκ αν βουλοι μεθα ευμενεις εχειν ανθρωπους τους βουλομενους ημας
βιουν κατα την αυτων κακιαν, εαν μηδενι τυγχανωσιν οντες ευμενεις των τα
εναντια αυτοις αιρουμενων, επει η ευμενεια αυτων εχθρους ημας ποιει θεωι, ταχα μη
γινομενωι ευμενει τοις θελουσι τους τοιουτους εχειν ευμενεις· τον αυτον τροπον οι
νοησαντες δαιμονων φυσιν και προαιρεσιν και κακιαν ουκ αν ποτε βουλοιντο
ευμενεις εχειν τους δαιμονας. 8.27 Ουδε γαρ, καν μη ωσιν αυτοις ευμενεις οι
δαιμονες, πασχειν αν τι υπ' αυτων δυναιντο, φρουρουμενοι υπο του ευμενους αυτοις
δια την ευσεβειαν επι πασι θεου και τους θειους αυτου αγγελους εφισταντος τοις
αξιοις του φρου ρεισθαι, ινα μηδεν πασχωσιν απο των δαιμονων. Ὁ δ' εχων τον επι
πασι θεον δια την εις αυτον ευσεβειαν ευμενη και δια το τον της "μεγαλης βουλης"
αγγελον του θεου παραδεδεχθαι κυριον Ἰησουν, αρκουμενος τηι του θεου δια
Χριστου Ἰησου ευμενειαι λεγοι αν θαρρων ως ουδεν πεισομενος απο παντος του των
δαιμονων στρατοπεδου· "Κυριος φωτισμος μου και σωτηρ μου, τινα φοβηθησομαι;
Κυριος υπερασπιστης της ζωης μου, απο τινος δειλιασω;" Ἐρει δε και το· "Ἐαν
παραταξηται επ' εμε παρεμβολη, ου φοβη θησεται η καρδια μου." Τοσαυτα και εις το
ει δ' εισι τινες δαιμονες, δηλονοτι και ουτοι του θεου εισιν, <οις> και πιστευ τεον και
καλλιερητεον κατα νομους και προσευκτεον, ιν' ευμενεις ωσιν.
8.28 Ἐκθεμενοι δε και την εξης λεξιν φερε παλιν κατα δυναμιν αυτην εξετασωμεν
ουτως εχουσαν· Ει μεν δη κατα τι πατριον ιερειων τινων απεχονται των τοιωνδε,
παντως αφεκτεον και ζυων απαντων βρωσεως· ηιπερ και Πυθαγοραι δοκει, ψυχην
τιμωντι και τα ταυτης οργανα. Ει δ' οπερ φασιν, οπως μη συνεστιωνται δαιμοσι,
μακαριζω της σοφιας αυτους, οτι βραδεως συνιασιν οντες αει συνεστιοι δαιμονων·
και τοτε δη μονον φυλασσονται τουτο, οποταν ιερειον θυομενον βλεπωσιν· οταν δε
σιτον εσθιωσι και οινον πινωσι και ακροδρυων γευωνται και αυτο υδωρ <πινωσι>
και αυτον αερα αναπνεωσιν, ουκ αρα παρα τινων δαιμονων εκαστα τουτων
λαμβανουσιν, οις κατα μερη το επιμελες εκαστων προστετακται; Ουκ οιδ' οπως εν
τουτοις εδοξεν αυτωι ακολουθειν δειν απεχεσθαι παντων ζυων βρωσεως τους, ους
ωνομασε κατα τι πατριον εθος ιερειων τινων απεχομενους. Και ου τουτο φαμεν, ως
και μη τοιαυτα υποβαλλοντος του θειου λογου, και του ασφαλεστερου βιου και
καθαρωτερου ενεκεν ειποντος· "Καλον το μη φαγειν κρεα μηδε πιειν οινον μηδε εν
257

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωι ο αδελφος σου προσκοπτει" και παλιν· "Μη τωι βρωματι σου εκεινον απολλυε,
υπερ ου Χριστος απεθανε", και παλιν· "Ει σκανδαλιζει τον αδελφον μου κρεα, ου μη
φαγω κρεα εις τον αιωνα, ινα μη τον αδελφον μου σκανδαλισω." 8.29 Ἰστεον μεντοι
γε οτι, Ἰουδαιων οιομενων νοειν τον Μωυσεως νομον και τηρουντων επι των
βρωματων το μεταλαμβανειν μεν των νενομισμενων αυτοις καθαρων απεχεσθαι δε
των ακαθαρτων αλλα και μη χρησθαι αιματι ζυου εις τροφην μηδε τοις θηριαλωτοις
και αλλοις, περι ων πολυς λογος και δια τουτο νυν ουκ ευκαιρον εξετασθηναι, η του
Ἰησου διδασκαλια, βουλομενη παντας ανθρωπους προσκαλεσασθαι εις την καθαραν
θεοσεβειαν και μη προφασει της περι βρωματων βαρυτερας νομοθεσιας κωλυειν
πολλους των δυναμενων ωφεληθηναι εις ηθη απο χριστιανισμου, απεφηνατο οτι
"Ου τα εισερχομενα εις το στομα κοινοι τον ανθρωπον, αλλα τα εξερχομενα εκ του
στοματος"· τα μεν γαρ "εισερχομενα εις το στομα εις την κοιλιαν", φησι, "χωρει και
εις αφεδρωνα εκβαλλεται", τα δ' εξιοντα εκ του στοματος "διαλογισμοι" εισι
"πονηροι" λαλουμενοι και "φονοι" και "μοιχειαι" και "πορνειαι κλοπαι" τε και
"ψευδομαρτυριαι" και "βλασφημιαι". Φησι δε και ο Παυλος οτι "Βρωμα ημας ου
παραστησει τωι θεωι· ουτε γαρ εαν φαγωμεν, περισσευομεν, ουτ' εαν μη φαγωμεν,
υστερουμεθα". Ειτ' επει εχει τινα ασαφειαν ταυτα, ει μη τυχοι διαρθρωσεως, "Ἔδοξε
τοις του Ἰησου αποστολοις και τοις" εν Ἀντιοχειαι συναχθεισιν επι το αυτο "πρεσβυ
τεροις" και, ως αυτοι ουτοι ωνομασαν, και "τωι αγιωι πνευματι" γραψαι τοις απο των
εθνων πιστευουσιν επιστο λην, μονα <τα>, ως ωνομασαν, "επαναγκες"
απαγορευουσαν εσθιειν· ταυτα δ' εστι τα ητοι ειδωλοθυτα η τα πνικτα η το αιμα. 8.30
Το μεν γαρ ειδωλοθυτον θυεται δαιμονιοις, και ου χρη τον του θεου ανθρωπον
κοινωνον "τραπεζης δαιμονιων" γινεσθαι· τα δε πνικτα του αιματος μη εκκριθεντος,
οπερ φασιν ειναι τροφην δαιμονων, τρεφομενων ταις απ' αυτου αναθυμιασεσιν,
απαγορευει ο λογος, ινα μη τραφωμεν τροφηι δαιμονων, ταχα τινων τοιουτων
πνευματων συντρα φησομενων ημιν, εαν μεταλαμβανωμεν των πνικτων. Ἐκ δε των
ειρημενων περι των "πνικτων" σαφες ειναι δυναται το περι της αποχης του
"αιματος". Και ουκ απιθανον γε γενομενον με κατα τους τοπους υπομνησθηναι
χαριεστατης γνωμης, ηι και οι πολλοι των Χριστιανων αναγεγραμμενηι εν ταις
Σεξτου γνωμαις εντυγχανουσιν, ουτως εχουσηι· "Ἐμψυχων χρησις μεν αδιαφορον,
αποχη δε λογικωτερον." Ουχ απλως ουν κατα τι πατριον των νομιζομενων ιερειων
ειναι και θυομενων παρα τοις λεγομενοις θεοις η ηρωσιν η δαιμοσιν απεχομεθα
αλλα δια λογους πλειονας, ων απο μερους εξεθεμην τινας. Ἀλλα και ουχ, ωσπερ
αφεκτεον πασης κακιας και των απο κακιας, και ζυων απαντων βρωσεως. Ἀφεκτεον
δε ου μονον ζυων βρωσεως αλλα και παντος ουτινοσουν, ει απο κακιας και των απο
κακιας χρη σαιμεθα τοις βρωμασιν· αφεκτεον γαρ του εσθιειν κατα γαστριμαργιαν η
κατα το αγεσθαι υφ' ηδονης χωρις της εις υγειαν του σωματος και θεραπειαν αυτου
προθεσεως. Ουδαμως μεντοι γε λεγοντες μετενσωματωσιν ειναι ψυχης και
καταπτωσιν αυτης μεχρι των αλογων ζυων δηλονοτι ουδ' ομοιως Πυθαγοραι, καν
απεχωμεθα ποτε ζυων, ου χρησομεθα αυτων ταις σαρξι. Ψυχην γαρ λογικην τιμαν
μονην ημεις ισμεν και τα ταυτης οργανα μετα τιμης παρα διδοναι κατα τα
νενομισμενα ταφηι· αξιον γαρ το της λογικης ψυχης οικητηριον μη παραρριπτειν
ατιμως και ως ετυχεν ομοιως τωι των αλογων, και μαλιστα οτε οι <Χρισ τιανοι> την
τιμην του σωματος, ενθα λογικη ψυχη ᾤκησε, πεπιστευκασι και επ' αυτον φθασαι
<τον> δεξαμενον καλως αγωνισαμενην δια τοιουτου οργανου ψυχην. Περι δε του
"Πως οι νεκροι εγειρονται, και ποιωι σωματι ερχονται", εν τοις ανωτερω δι' ολιγων,
ως απηιτει η γραφη, παρεστη σαμεν. 8.31 Μετα ταυτα ο Κελσος το ομολογουμενως
υπο Χριστια νων και Ἰουδαιων λεγομενον τιθησιν, απολογουμενων περι της των
ειδωλοθυτων αποχης και φασκοντων μη δειν συνεστιασθαι δαιμοσι τους
258

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανακειμενους τωι επι πασι θεωι· προς ο ειπε τα εκκειμενα. Ἡμεις μεν ουν, οσον επι
βρωμασι και πομασι, του συνεστιασθαι δαιμοσι τροπους αλλους ουκ ισμεν η καθ' ους
τα καλουμενα παρα τοις πολλοις ιεροθυτα εσθιει τις και πινει τον των παρα τοις
δαιμονιοις γινομενων σπονδων οινον· ο δε Κελσος οιεται συνεστιασθαι δαιμοσι και
τον σιτου μεταλαμβανοντα και οπως ποτ' ουν οινου πινοντα και ακροδρυων
γευομενον, αλλα και ει μονου υδατος τις μεταλαμβανει, και εν τουτωι φησι
συνεστιασθαι δαιμοσι τον πινοντα. Προστιθησι δε τουτοις οτι και ο τον αερα τουτον
αναπνεων παρα δαιμονων τινων και τουτον λαμβανει, χαριζομενων δαιμονων των
επι του αερος προστεταγμενων τον της αναπνοης τοις ζυοις αερα. Ὁ βουλομενος
τοινυν παραστησατω τωι Κελσου λογωι και δεικνυτω, πως ου θειοι τινες αγγελοι
θεου αλλα δαιμονες, ων ολον το γενος εστι φαυλον, προστεταγμενοι εισι παντα τα
προειρημενα οικονομειν. Και ημεις μεν γαρ φαμεν ου χωρις προστασιας αορατων, ιν'
ουτως ονομασω, γεωργων και αλλων οικονομων ου μονον των απο γης φυομενων
αλλα και παντος ναματιαιου υδατος και αερος την γην φερειν τα υπο φυσεως
λεγομενα διοικεισθαι, και το υδωρ εν ταις πηγαις και τοις αυθιγενεσι ποταμοις
ομβρειν και φερεσθαι, και τον αερα αδιαφθορον τηρεισθαι και ζωτικον τοις αναπ
νεουσιν αυτον γινεσθαι. Ου μην τους αορατους φαμεν ειναι δαιμονας· αλλ' ει χρη
αποτολμησαντα λεγειν τινα, ει μη ταυτα, δαιμονων εστιν εργα, φησομεν οτι λιμοι
και αφοριαι σταφυλης και ακροδρυων και αυχμοι αλλα και η του αερος διαφθορα
επι λυμηι των καρπων εσθ' οτε δε και τωι των ζυων θανατωι και τωι κατα των
ανθρωπων λοιμωι. Παντα ταυτα δαιμονες αυτουργουσι <ως> δημιοι, κρισει τινι θειαι
λαβοντες εξουσιαν εν καιροις τισι ταυτ' ενεργειν ειτε εις επιστροφην ανθρωπων, επι
την χυσιν της κακιας εξοκει λαντων, ειτε και εις γυμνασιον του λογικου γενους· ιν'
οι μεν και εν τοις τοσουτοις ευσεβεις μενοντες και μηδαμως χειρους γινομενοι
φανεροι τεως τοις μη βλεπουσιν αυτων την εξιν αορατοις και ορατοις θεαταις
γενωνται, οι δ' εναντιως μεν διακειμενοι κλεπτοντες δε την της κακιας επιδειξιν
ελεγχθεντες υπο των συμβαινοντων οποιοι εισιν αυτοι τε εαυτων συναισθηθωσι και
δηλοι τοις, ιν' ουτως ονομασω, θεαταις γενωνται. 8.32 Μαρτυρει δε ο υμνωιδος τωι,
οτι θειαι κρισει αυτουργει ται τα σκυθρωποτερα υπο τινων πονηρων αγγελων, εν τωι
"Ἀπεστειλεν εις αυτους οργην θυμου αυτου, θυμον και οργην και θλιψιν αποστολην
δι' αγγελων πονηρων". Ει δε και αλλο τι παρα ταυτα γινεται οθ' οι δαιμονες
επιτρεπονται, αει μεν βουλομενοι ταυτα ποιειν ουκ αει δε δυναμενοι δια το
κωλυεσθαι, ο δυναμενος εξεταζετω, την θειαν κρισιν κατα το δυνατον ανθρωπινηι
φυσει φανταζομενος περι αθροας πολλων ψυχων απαλλαγης απο σωματος, τοιαισδε
ταις επι τον μεσον θανατον φερουσαις οδοις χρωμενων. Και γαρ "μεγαλαι μεν αι
κρισεις του θεου" εισι και δια το μεγεθος ου χωρηται νωι, τωι ετι ενδεδεμενωι θνητωι
σωματι, διο και "δυσδιηγητοι" τυγχανουσιν, απαιδευτοις δε ψυχαις ουδ' επι ποσον
θεωρηται· διο και οι προπετεστεροι τηι περι ταυτα αγνοιαι και τηι δια την προπετειαν
εις το θειον επιστασιαι αυξουσι τα ασεβη κατα της προνοιας δογματα. Ου παρα
δαιμονων ουν εκαστα των εις τας βιωτικας χρειας λαμβανομεν, μαλιστα οι δεοντως
αυτοις χρησθαι μεμαθηκοτες, ουδε συνεστιωνται δαιμοσιν οι σιτου και οινου και
ακροδρυων και υδατος και αερος μεταλαμβανοντες· αλλα μαλλον θειοις αγγελοις
τοις επι των τοιουτων τεταγ μενοις, οιτινες ωσπερει καλουνται επι την εστιαν του
ευσεβους και ακουσαντος του διδασκοντος λογου τα τοιαδε· "Ειτε εσθιετε ειτε πινετε
ειτε τι ποιειτε, παντα εις δοξαν θεου ποιειτε." Και παλιν εν αλλωι τοπωι κειται· "Ειτε
εσθιετε ειτε πινετε", παντα "εν ονοματι" θεου ποιειτε. Ὅτε ουν "εις δοξαν θεου"
εσθιομεν και πινομεν και αναπ νεομεν και κατα τον λογον παντα πραττομεν, ουδενι
των δαιμονων συνεστιωμεθα αλλα τοις θειοις αγγελοις. Και γαρ "Παν κτισμα θεου
καλον, και ουδεν αποβλητον μετ' ευχα ριστιας λαμβανομενον· αγιαζεται γαρ δια
259

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογου θεου και εντευξεως". Ουκ αν δε ην "καλον" ουδε δυνατον αγια ζεσθαι, ει, ως
Κελσος οιεται, δαιμοσι ταυτα ην προστε ταγμενα. 8.33 Ἐκ τουτων δε δηλον οτι και
προς τα εξης αυτωι λελεγμενα απηντησαμεν, ουτως εχοντα· Ἢ τοινυν ουδαμηι
ουδαμως βιωτεον ουδε τηιδε παριτητεον, η τον επι τοισδε παρελθοντα εις τον βιον
δαιμοσι τοις τα επι γης ειληχοσιν ευχαριστητεον και απαρχας και ευχας αποδοτεον,
εως αν ζωμεν, ως αν φιλανθρωπων αυτων τυγχανοιμεν. Και βιωτεον ουν ημιν, και
κατα τον λογον του θεου βιωτεον, οσον οιον τε και διδοται κατ' αυτον βιουν·
διδοται δε και οτε, ειτ' εσθιομεν ειτε πινομεν, "παντα εις δοξαν θεου" ποιουμεν. Και
ου παραιτητεον ημιν το χρησθαι μετ' ευχαριστιας της προς τον κτισαντα τοις δι'
ημας αυτου δημιουργημασι. Και επι τοισδε μαλλον παρηχθημεν υπο του θεου εις τον
βιον, η εφ' οις Κελσος οιεται, και ουχ υποκειμεθα γε δαιμοσιν αλλα τωι επι πασι θεωι
δια του ημας προσαγαγοντος Ἰησου του Χριστου. Και κατα νομους μεν θεου ουδεις
ειληχε δαιμων τα επι γης· δια δε την σφων παρανομιαν ταχα μεν αυτοις διειλοντο
τους τοπους, ενθα ερημια εστι γνωσεως θεου και του κατ' αυτον βιου η ενθα πολυς
εστιν ο της θειοτητος αλλοτριος, ταχα δε ως αξιοι των πονηρων επισταται και
κολασται αυτων υπο του διοικουντος τα ολα λογου εταχθησαν αρχειν των εαυτους
υποταξαντων τηι κακιαι και ου τωι θεωι. Και δια τοιαυτα δε Κελσος μεν ως αγνοων
θεον τα χαριστηρια δαιμοσιν αποδιδοτω, ημεις δε τωι του παντος δημιουργωι
ευχαριστουντες και τους μετ' ευχαριστιας και ευχης της επι τοις δοθεισι
προσαγομενους αρτους εσθιομεν, σωμα γενο μενους δια την ευχην αγιον τι και
αγιαζον τους μετα υγιους προθεσεως αυτωι χρωμενους. 8.34 Ἀλλα και απαρχας
Κελσος μεν δαιμονιοις ανατιθεναι βουλεται, ημεις δε τωι ειποντι· "Βλαστησατω η γη
βοτανην χορτου, σπειρον σπερμα κατα γενος και καθ' ομοιοτητα, και ξυλον
καρπιμον ποιουν καρπον, ου το σπερμα αυτου εν αυτωι κατα γενος επι της γης." Ὧ δε
τας απαρχας αποδιδομεν, τουτωι και τας ευχας αναπεμπομεν, "εχοντες αρχιερεα
μεγαν, διεληλυθοτα τους ουρανους, Ἰησουν τον υιον του θεου", και κρατουμεν "της
ομολογιας", εως αν ζωμεν, φιλανθρωπου τυγχανοντες του θεου και του μονογενους
αυτου, εν Ἰησου ημιν φανερουμενου. Ει δε και πληθος ποθουμεν ων φιλανθρωπων
τυγχανειν θελομεν, μανθανομεν "Ὅτι χιλιαι χιλιαδες παρειστηκεισαν αυτωι, και
μυριαι μυριαδες ελειτουργουν αυτωι", αιτινες ως συγγενεις και φιλους τους
μιμουμενους την εις θεον αυτων ευσεβειαν ορωντες συμπραττουσιν αυτων τηι
σωτηριαι των επικαλουμενων τον θεον και γνησιως ευχομενων, επιφαινομενοι και
οιομενοι αυτοις δειν επακουειν και ωσπερ εξ ενος συνθηματος επιδημειν επ'
ευεργεσιαι και σωτηριαι των ευχομενων θεωι, ωι και αυτοι ευχονται. Και γαρ "Παντες
εισι λειτουργικα πνευματα, εις διακονιαν αποστελ λομενα δια τους μελλοντας
κληρονομειν σωτηριαν". Ἑλληνων μεν ουν οι σοφοι λεγετωσαν δαιμονας ειληχεναι
την ανθρωπινην ψυχην απο γενεσεως· ο δε Ἰησους ημας εδιδαξε μηδε "των" εν τηι
εκκλησιαι "μικρων" καταφρο νειν, λεγων οτι "Οι αγγελοι αυτων δια παντος
βλεπουσι το προσωπον του πατρος μου του εν ουρανοις", και ο προφητης δε φησιν
οτι "Παρεμβαλει αγγελος κυριου κυκλωι των φοβουμενων αυτον και ρυσεται
αυτους". Ουκ αναιρουμεν ουν και ημεις το πολλους ειναι δαιμονας επι γης αλλα
φαμεν ειναι μεν αυτους και δυνασθαι εν τοις φαυλοις δια την εκεινων κακιαν,
μηδεν δε δυνασθαι προς τους ενδυσαμενους "την πανοπλιαν του θεου" και
αναλαβοντας ισχυν "προς το" αντιστηναι "προς τας μεθοδειας του διαβολου" και
μελετωντας αει τα εκεινων παλαισματα τωι εγνωκεναι "Ὅτι ουκ εστιν ημιν η παλη
προς αιμα και σαρκα αλλα προς τας αρχας, προς τας εξουσιας, προς τους
κοσμοκρατορας του σκοτους τουτου, προς τα πνευματικα της πονηριας εν τοις
επουρανιοις". 8.35 Κατανοησωμεν δε και αλλην λεξιν του Κελσου, ουτως εχουσαν·
Ἢ ο μεν του Περσων η Ῥωμαιων βασιλεως σατραπης και υπαρχος η στρατηγος η
260

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιτροπος, ετι μην και οι τας μικροτερας αρχας η επιμελειας η υπηρεσιας εχοντες
μεγα δυναιντ' αν βλαπτειν αμελουμενοι, οι δ' αναεριοι τε και επιγειοι σατραπαι και
διακονοι μικρα βλαπτοιεν αν υβριζομενοι; Ὅρα δη πως ανθρωπικους σατραπας του
επι πασι θεου και υπαρχους και στρατηγους και επιτροπους και τους μικροτερας
αρχας και επιμελειας και υπηρεσιας εχοντας εισαγει μεγαλα βλαπτοντας τους
υβριζοντας, ουχ ορων οτι ουδε σοφος ανθρωπος βλαψαι αν βουλοιτο τινα αλλ' οση
δυναμις και τους υβριζοντας επιστρεφειν και βελτιουν· ει μη αρα Λυκουργου του
Λακεδαιμονιων νομο θετου και του Κιτιεως Ζηνωνος χειρους εισιν οι κατα τον
Κελσον σατραπαι και υπαρχοι και στρατηγοι του επι πασι θεου· οτι Λυκουργος μεν,
λαβων εξουσιαν του εκκοψαντος αυτου τον οφθαλμον, ου μονον ουκ ημυνατο αλλα
και ουκ επαυσατο κατεπαιδων αυτωι, εως αυτον πεισειε φιλοσοφειν, Ζηνων δε προς
τον ειποντα· "Ἀπολοιμην, εαν μη σε <τιμωρησωμαι", "Ἐγω δε", εφη, "εαν μη σε>
φιλον κτησωμαι". Και ουδεπω λεγω τους κατα την διδασκαλιαν Ἰησου
πεποιωμενους και ακουσαντας του "Ἀγαπατε τους εχθρους υμων και προσευχεσθε
υπερ των επηρεαζοντων υμας, οπως γενησθε υιοι του πατρος υμων του εν τοις
ουρανοις, ος τον ηλιον αυτου ανατελλει επι πονηρους και αγαθους και βρεχει επι
δικαιους και αδικους". Και εν τοις προφητικοις δε λογοις ο δικαιος τοιαυτα φησι·
"Κυριε ο θεος μου, ει εποιησα τουτο, ει εστιν αδικια εν χερσι μου, ει ανταπεδωκα τοις
ανταποδιδουσι μοι κακα, αποπεσοιμι αρα απο των εχθρων μου κενος· καταδιωξαι
αρα ο εχθρος την ψυχην μου και καταλαβοι, και καταπατησαι εις γην την ζωην μου."
8.36 Ἀλλ' ουχ, ως οιεται Κελσος, βλαπτουσιν οι αληθως σατραπαι και υπαρχοι και
στρατηγοι και επιτροποι του θεου αγγελοι τους υβριζοντας· ει δε τινες βλαπτουσι
δαιμονες, ους εφαντασθη και ο Κελσος, βλαπτουσιν ως φαυλοι και μηδεμιαν
σατραπειαν η στρατηγιαν η επιτροπην του θεου εγκεχειρισμενοι, και βλαπτουσι τους
υποκειμενους αυτοις και υποταξαντας εαυτους ως δεσποταις εκεινοις. Ταχα γαρ και
δια τουτο οι καθ' εκαστον τοπον εις τα νενομισμενα βρωματα μη δειν εσθιεσθαι
παρανομουντες, ει μεν των υπο τους δαιμονας ειεν εκεινους, βλαπτονται· ει δε τινες
των ουχ υπ' εκεινους ουδε αυτους υποταξαντες τωι του τοπου δαιμονιωι, ελευθεροι
απο του υπ' εκεινων παθειν, μακραν χαιρειν ειποντες τοις τοιοισδι δαιμονιοις,
αλλοις δια την περι αλλα αγνοιαν εαυτους υποταξαντες, υπ' εκεινων πασχειν
δυνανται, αλλ' ου Χριστιανος, ο αληθως Χριστιανος και υποταξας εαυτον μονωι τωι
θεωι και τωι λογωι αυτου, παθοι τι αν υπο των δαιμονιων, ατε κρειττων δαιμονων
τυγχανων· και ου παθοι γ' αν, επει "παρεμβαλει αγγελος κυριου κυκλωι των
φοβουμενων αυτον και ρυσεται αυτους", και ο αγγελος αυτου "δια παντος" βλεπων
"το προσωπον του" "εν ουρανοις" "πατρος" αει τας ευχας αυτου αναφερει δια του
μονου αρχιερεως τωι θεωι των ολων, και αυτος συνευχομενος τωι υπ' αυτου
επιτροπευομενωι. Μη μορμο λυττεσθω τοινυν ημας ο Κελσος, απειλων την απο των
δαιμονων βλαβην υφ' ημων αμελουμενων· ουδεν γαρ ημιν δαιμονες αμελουμενοι
ποιειν αν δυναιντο, ανακειμενοις τωι μονωι βοηθειν πασι τοις αξιοις δυναμενωι,
εφισταντι δ' ουδεν ηττον και τους ιδιους αγγελους τοις εις αυτον ευσεβουσιν, ινα
μηδεν οι εναντιοι αγγελοι μηδ' ο τουτων "αρχων" λεγομενος "του αιωνος τουτου"
ενεργειν κατα των ανακειμενων τωι θεωι δυνηθηι. 8.37 Ειτ' επιλαθομενος οτι
Χριστιανοις λαλει, τοις μονοις τωι θεωι δια του Ἰησου ευχομενοις, και συμφυρων τα
ετερων και αλογως Χριστιανοις συναπτων αυτα φησιν· Ἐαν μεν βαρβαρως αυτους
ονομαζηι τις, δυναμιν εξουσιν, εαν δε ελληνικως η ρωμαικως, ουκετι. ∆εικνυτω γαρ
τινα ημεις βαρβαρως ονομαζομεν ως καλουντες αυτον επι βοηθειαν, και πειθεσθω
ματην καθ' ημων ταυτα ειρηκεναι τον Κελσον <ο> εφιστας οτι οι πολλοι των
Χριστιανων ουδε τοις εν ταις θειαις γραφαις κειμενοις ονομασι και τεταγμενοις επι
του θεου χρωνται εν ταις ευχαις· αλλ' οι μεν Ἕλληνες ελληνικοις οι δε Ῥωμαιοι
261

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ρωμαικοις, και ουτως εκαστος κατα την εαυτου διαλεκτον ευχεται τωι θεωι και υμνει
αυτον ως δυναται· και ο πασης διαλεκτου κυριος των απο πασης διαλεκτου
ευχομενων ακουει ως μιας, ιν' ουτως ονομασω, φωνης της κατα τα σημαινομενα
ακουων, δηλουμενης εκ των ποικιλων διαλεκτων. Ου γαρ εστιν ο επι πασι θεος εις
τις των κεκληρωμενων διαλεκτον τινα βαρβαρον η ελληνα και μηκετι τας λοιπας
επισταμενων η μηκετι των εν αλλαις διαλεκτοις λεγοντων φροντιζειν. 8.38 Ειτα
μετα ταυτα ητοι μηδενος ακουσας Χριστιανου η τινος απο των πολλων παρανομου
και απαιδευτου φησι τους Χριστιανους λεγειν· Ἰδου παραστας τωι αγαλματι του ∆ιος
η Ἀπολλωνος η οτου δη θεου βλασφημω και ραπιζω, και ουδεν με αμυνεται, ουχ
ορων οτι εν τηι θειαι νομοθεσιαι προστετακται και το "θεους ου κακολογησεις", ινα μη
εθιζηται ημων το στομα οντινουν κακολογειν, ακουοντων· "Ευλογειτε και μη
καταρασθε" και διδασκομενων οτι "οι λοιδοροι" "βασιλειαν θεου" ου
"κληρονομησουσι". Τις δ' ουτως εν ημιν ηλιθιος, ως ταυτα λεγειν και μη οραν οτι
ουδεν δυναται το τοιουτο προς καθαιρεσιν της περι των νομιζομενων θεων
υποληψεως; Ὅπου γε και οι παντηι αθεοι και την προνοιαν ανελοντες και συστημα
νομιζομενων φιλοσοφων δια των μοχθηρων δογματων και ασεβων γεννη σαντες
ουτ' αυτοι <τι> πεπονθασιν ων οι πολλοι νομιζουσι κακων ουθ' οι τα εκεινων
ασπασαμενοι δογματα, αλλα γαρ και πλουτουσι και υγιαινουσι τα σωματα. Ει δε
βλαβην τις ζητει εν εκεινοις, ορατω οτι αληθως εισιν νουν βεβλαμμενοι. Ποια γαρ
μειζων βλαβη του μη νοειν απο της ταξεως του κοσμου τον πεποιηκοτα; Ποια δε
χειρων ταλαιπωρια του τετυφλωσθαι τον νουν και μη βλεπειν τον παντος νου
δημιουργον και πατερα; 8.39 Περιθεις δ' ημιν τοιουτους λογους και συκοφαντων
Χριστιανους, ου λεγοντας τα τοιαυτα, εαυτωι απολογιαν ποριζειν νομιζει, παιγνιον
μαλλον η απολογιαν τυγχανουσαν, εν ηι φησιν ως προς ημας· Ουχ οραις ουν, ω
βελτιστε, οτι και τον σον δαιμονα καταστας τις ου βλασφημει μονον αλλα και πασης
γης και θαλασσης εκκηρυττει και σε τον καθω σιωμενον ωσπερ αγαλμα αυτωι δησας
απαγει και ανασκολο πιζει· και ο δαιμων η, ως συ φηις, ο του θεου παις ουδεν αυτον
αμυνεται; Χωραν δ' ειχεν η απολογια αυτη, ει τοιουτοις λογοις, οποιους ημας
ανεγραψε λεγοντας, εχρω μεθα· καιτοι γε ουδ' ουτως αληθη ελεγε, δαιμονα ειπων
τον υιον του θεου. Κατα μεν ουν ημας, τους λεγοντας παντας δαιμονας ειναι
φαυλους, ου δαιμων ο τους τοσουσδε επιστρε ψας προς τον θεον αλλα θεος λογος
και θεου παις· κατα δε Κελσον, μηδεν εμφηναντα περι φαυλων δαιμονων ουκ οιδ'
οπως επιλαθομενον εαυτου, δαιμων ο Ἰησους ειρηται. Ὕστερον μεντοι γε τα
λεγομενα περι των ασεβων φθασει μετα παντα τα φαρμακα, απερ ου προσηκαντο,
επι τους καταλαμβανομενους εν τηι, ως αν ειποι τις, ανιατωι κακιαι. 8.40 Και ημεις
μεν ο τι ποτε περι κολασεως λεγοντες και δια της περι κολασεως διδασκαλιας
πολλους απο των αμαρτηματων επιστρεφομεν· ο δε κατα τον Κελσον ιερευς του
Ἀπολλωνος η του ∆ιος οια αποκρινεται, κατανοησω μεν· Ὀψε, φησι, θεων αλεουσι
μυλοι, και Ἐς παιδων παιδας, τοι κεν μετοπισθε γενωνται. Ὅρα δε οσωι τουτου
βελτιον το "Ουκ αποθανουνται πατερες υπερ τεκνων, ουδε υιοι αποθανουνται υπερ
πατερων· εκαστος τηι αμαρτιαι εαυτου αποθανειται" και τουτο "Του φαγοντος τον
ομφακα αιμωδιασουσιν οι οδοντες αυτου" και το "Υιος ου ληψεται αδικιαν πατρος,
και πατηρ ου ληψεται αδικιαν υιου· δικαιοσυνη δικαιου επ' αυτον εσται, και ανομια
ανομου επ' αυτον εσται". Ἐαν δε τις ομοιον ειναι λεγηι τωι Ἐς παιδων παιδας, τοι κεν
μετοπισθε γενωνται το "Ἀποδιδους αμαρτιας πατερων επι τεκνα επι τριτην και
τεταρτην γενεαν τοις μισουσι <με>", μαθετω οτι εν τωι Ἰεζεκιηλ "παραβολη" το
τοιουτον ειναι λελεκται, αιτιωμενωι τους λεγοντας· "Οι πατερες εφαγον ομφακα, και
οι οδοντες των τεκνων ηιμωδιασαν", ωι επιφερεται· "Ζω εγω, λεγει κυριος", "αλλ' η
εκαστος τηι εαυτου αμαρτιαι αποθα νειται". Ου κατα τον παροντα δε καιρον εστι
262

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διηγησασθαι, τι σημαινει η περι του "<επι> τριτην και τεταρτην γενεαν" αποδιδοσθαι
τας "αμαρτιας" παραβολη. 8.41 Ειτα ως αι γραες διαλοιδορουμενος ημιν φησι· Συ μεν
τα αγαλματα τουτων λοιδορων καταγελαις, ως αυτον γε τον ∆ιονυσον η τον
Ἡρακλεα παροντα ει ελοιδορησας, ουκ αν ισως χαιρων απηλλαξας· τον δε σον θεον
παροντα κατατεινοντες και κολαζοντες ουδεν οι ταυτα δρασαντες πεπονθασιν αλλ'
ουδε μετα ταυτα εν τοσουτωι βιωι. Τι καινον εξ εκεινου γεγονεν ωι πιστευσαι αν τις
ως ουκ ην εκεινος ανθρωπος γοης αλλα θεου παις; Και ο πεμψας αρα τον υιον
αγγελματων τινων εινεκα ουτως ωμως κολασθεντα, ως συνδιαφθειρεσθαι και τα
αγγελματα, περιειδε και τοσουτου χρονου διελθοντος ουκ επεστραφη. Τις ουτως
ανοσιος πατηρ; Ἐκεινος μεν ουν τυχον εβουλετο, ως φηις, δια τουτο περιυβριζετο.
Οιδε δε, ους συ βλασφημεις, ενην μεν ειπειν οτι και αυτοι βουλονται και δια τουτ'
ανεχονται βλασφημουμενοι· τα γαρ ισα τοις ισοις παραβαλειν κρατισ τον· αλλ' ουτοι
γε και σφοδρα αμυνονται τον βλασφημουντα, ητοι φευγοντα δια τουτο και
κρυπτομενον η αλισκομενον και απολλυμενον. Και προς ταυτα δ' ειποιμ' αν οτι
ημεις ουδενι λοιδορουμεθα, πειθομενοι οτι "λοιδοροι" "βασιλειαν θεου" ου "κληρο
νομησουσι", και αναγινωσκοντες το "ευλογειτε τους καταρωμενους υμιν" <και>
"ευλογειτε και μη κατα ρασθε", ειδοτες δε και το "λοιδορουμενοι ευλογουμεν". Και
ειπερ το λοιδορειν λογον τινα εχει αμυντικον του δοκουντος ηδικησθαι, και ουδε
τουτον επιτρεπει ημιν ο του θεου λογος· ποσωι πλεον, ενθα πολλην ηλιθιοτητα
εμφαινει το λοιδορειν, ου χρη λοιδορειν; Ἐπ' ισης δε ηλιθιον το λοιδορεισθαι λιθωι η
χρυσωι η αργυρωι, τοις μεμορφωμενοις εις την νενομισμενην τοις μακραν θειοτητος
τυγχανουσι θεων μορφην. Ουτω δε ουδε καταγελωμεν των αψυχων ξοανων αλλ' ει
αρα των προσκυνουντων αυτοις. Ἀλλ' ουδ' αν ωσι τινες δαιμονες ενιδρυμενοι τισιν
αγαλμασι, και νομιζηται ο μεν τις αυτων ειναι ∆ιονυσος ο δ' Ἡρακλης, ουδε τουτοις
λοιδορουμεθα· ματαιον γαρ το τοιουτον και ουδαμως κατα τον πραιον και ειρηναιον
και γαληνον την ψυχην και μαθοντα οτι ουδε δια την κακιαν δει τινι λοιδορεισθαι,
ειτ' ανθρωπωι ειτε δαιμονι. 8.42 Ουκ οιδα δ' οπως ο Κελσος ακων ενεπεσεν εις το, ους
προ βραχεος υμνησε δαιμονας η θεους, νυν τωι εργωι αποδεικνυναι φαυλοτατους
ειναι και τιμωρουμενους μαλλον αμυντικως ηπερ κολαζοντας διορθωτικως, επαν
αυτοις λοιδορηται τις. Φησι γαρ· Ὡς αυτον γε τον ∆ιονυσον η τον Ἡρακλεα παροντα
ει ελοιδορησας, ουκ αν ισως χαιρων απηλλαξας. Πως δε και ακουει τι ου παρων, ο
βουλομενος παραστησατω, και δια τι ποτε μεν παρεστι ποτε δε ου παρεστι, και τις η
πραγματεια τοις δαιμοσι της μετανασ τασεως απο τοπου εις τοπον. Ἑξης δε τουτοις
λεγει, οιομενος το κατατεινομενον και κολαζομενον σωμα του Ἰησου και ου την εν
αυτωι θειοτητα θεον ημας λεγειν και, οτε κατετεινετο και εκολαζετο, θεον
νενομισθαι, οτι τον δε σον θεον παροντα κατατεινοντες και κολαζοντες ουδεν οι
ταυτα δρασαντες πεπονθασι. Πλειονα δε περι ων πεπονθεν ανθρωπινων εν τοις
ανωτερω ειποντες νυν εκοντες παραπεμπομεν τον λογον, ινα μη δοκωμεν παλιλ
λογειν. Ἐπει δε φησι μηδε μετα ταυτα εν τοσουτωι βιωι πεπονθεναι τι τους τον
Ἰησουν κολασαντας, δειξομεν αυτωι και πασι τοις βουλομενοις μαθειν οτι η πολις, εν
ηι ο των Ἰουδαιων λεως ηξιωσε τον Ἰησουν σταυρωθηναι λεγων· "Σταυρου, σταυρου
αυτον"–προυτιμησαντο <γαρ> τον ληιστην "δια στασιν και φονον" βληθεντα "εις
φυλακην" απολυθηναι τουτον, "τον δε Ἰησουν" "δια φθονον" παραδοθεντα
<σταυρωθηναι>–, μετ' ου πολυ εξεπολεμηθη και επι τοσουτον επολιορκηθη χρονωι
πλειονι, ωστ' εκ βαθρων αυτην αναστατον γενεσθαι και ερημωθηναι, αναξιους
κρινοντος τους τον τοπον εκεινον οικουντας του θεου της κοινοτερας ζωης. Και
φειδομενος γε αυτων, ινα παραδοξως ειπω, και ορων ανιατως εχοντας προς την επι
το κρειττον μεταβολην και οσημεραι αυξοντας εν τηι της κακιας χυσει παρεδωκεν
αυτους τοις πολεμουσι. Και ταυτα γεγονε δια το εκχυθεν αιμα του Ἰησου κατα την
263

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιβουλην αυτων επι την γην αυτων, μηκετι δυναμενην χωρειν τους το τηλικουτον
αγος κατα του Ἰησου τολμησαντας. 8.43 Καινον ουν γεγονεν, εξ ου πεπονθε χρονου
ο Ἰησους, κακεινο, λεγω δε το κατα την πολιν και παν το κατα το εθνος και το κατα
την αθροαν γενεσιν εθνους Χριστιανων ωσπερει τεχθεντος εισαπαξ καινον δε και το
τους ξενους "των διαθηκων" του θεου και αλλοτριους των επαγγελιων τους μακραν
της αληθειας δυναμει τινι θειαι παραδεχεσθαι αυτην. Ταυτα δε ουκ ανθρωπου γοητος
ην αλλ' εργα θεου, πεμψαντος των αυτου αγγελματων ενεκα τον αυτου εν τωι Ἰησου
λογον, <ουτως> ωμως κολασθεντι, ως την ωμοτητα κατηγορεισθαι των αδικως
αυτον κολασαντων, και ανδρειο τατα υπομειναντα και μετα πασης πραιοτητος· ου
διεφθειρε δε η κολασις αυτου τα του θεου αγγελματα αλλ' ει δει ουτως ονομασαι, εις
γνωσιν αυτα ηγαγεν· ως και αυτος εδιδαξεν ο Ἰησους λεγων· "Ἐαν μη ο κοκκος του
σιτου πεσων εις την γην αποθανηι, αυτος μονος μενει· εαν δε αποθανηι, πολυν
καρπον φερει." Ἀποθανων ουν "ο κοκκος του σιτου" Ἰησους "πολυν καρπον"
ηνεγκε, και αει ο πατηρ προνοει των εκ του θανατου του κοκκου "του σιτου"
γεγενημενων και γινομενων ετι και εσομενων καρπων. Ὅσιος ουν πατηρ ο του
Ἰησου πατηρ, "του ιδιου" μη φεισαμενος "υιου" "αλλ' υπερ ημων παντων" παραδους
"αυτον" αμνον οντα εαυτου, ιν' αρηι "την αμαρτιαν του κοσμου" ο υπερ παντος
αυτου αποθνηισκων "αμνος θεου"· δι' ον ουκ αναγκαζομενος αλλ' εκων υπεμεινε τα
απο των υβριστων αυτωι προσαγομενα. Ειτα μετα ταυτα ο Κελσος, επαναλαμβανων
τον προς τους βλασφημουντας τα αγαλματα λογον, φησιν· Οιδε δε, ους συ
βλασφημεις, ενην μεν ειπειν οτι και αυτοι βουλονται και δια τουτ' ανεχονται
βλασφημουμενοι· τα γαρ ισα τοις ισοις παραβαλειν κρατιστον· αλλ' ουτοι γε και
σφοδρα αμυνονται τον βλασφημουντα, ητοι γε φευγοντα δια τουτο και κρυπτομενον
η αλισκομενον και απολλυμενον. Ου βλασφημουντας ουν αλλ' απελαυνοντας απο
των ξοανων και των ανθρωπινων σωματων και ψυχων Χριστιανους αμυνεσθαι
νομιζουσιν οι δαιμονες. Μη νοων γαρ το γινομενον αληθες τι κατα τον τοπον ο
Κελσος ειρηκεν· αληθες γαρ το φαυλων δαιμονων πληρουμενας τας των
καταδικαζοντων Χριστιανους ψυχας και των προδιδοντων και των ευδοκουντων
Χριστιανοις προσπολεμειν. 8.44 Ἀλλ' επει αι ψυχαι των δια χριστιανισμον αποθνηισ
κοντων δι' ευσεβεταν μετ' ευκλειας απαλλαττομεναι του σωματος καθηιρουν την
δυναμιν των δαιμονων και ατονωτεραν αυτων εποιουν την κατα των ανθρωπων
επιβουλην, δια τουτο οιμαι τηι πειραι μαθοντες οι δαιμονες εαυτους ηττωμενους και
κρατουμενους υπο των μαρτυρων της αληθειας εφοβη θησαν παλιν ηκειν επι το
αμυνεσθαι· και ουτως, εως επιλαθωνται ων πεπονθασι πονων, εικος ειναι την του
κοσμου προς Χριστιανους ειρηνην. Ἐπαν δε συλλεξωνται την δυναμιν και υπο της
κακιας τυφλουμενοι παλιν αμυνεσθαι θελωσι και Χριστιανους διωκειν, παλιν
καθαιρεθησονται· και τοτε παλιν αι ψυχαι των ευσεβουντων και δι' ευσεβειαν
αποδυομενων τα σωματα καθελουσι το του πονηρου στρατο πεδον. Ἐγω δ' οιμαι οτι
αισθομενοι οι δαιμονες οτι οι μεν νικωντες και δι' ευσεβειαν αποθνηισκοντες
καθαιρουσιν αυτων την δυναστειαν οι δε δια τους πονους ηττωμενοι και την
θεοσεβειαν αρνουμενοι υποχειριοι εκεινοις γινονται, εσθ' οτε προσφιλονεικουσι
τοις παραδιδομενοις Χριστιανοις, ως κολαζομενοι μεν υπο της ομολογιας αυτων
αναπαυομενοι δε επι τηι αρνησει αυτων. Και εστιν γε τουτων ιχνη θεασασθαι και εν
τοις δικασταις, κολαζομενοις μεν υπο τοις υπομενουσι τας αικιας και τας βασανους
γαυρουμενοις δε, οταν Χριστιανος ηττηθηι. Και γαρ ουδε δια δοκουσαν αυτοις
φιλανθρωπιαν ταυτα ποιουσι, σαφως ορωντες οτι "η" μεν "γλωσσα" των
νικωμενων υπο πονου ομωμοκεν, "η δε φρην" εστιν "ανωμοτος". Και ταυτα δ' εις το
αλλ' ουτοι γε και σφοδρα αμυνονται τον βλασφημουντα, ητοι φευγοντα δια τουτο
και κρυπτομενον η αλισκομενον και απολλυμενον. Καν φευγηι δε τις Χριστιανος, ου
264

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δια δειλιαν φευγει, αλλα τηρων εντολην του διδασκαλου και εαυτον φυλαττων
καθαρον ετερων ωφεληθησομενων σωτηριαι. 8.45 Ἴδωμεν δε και τα εξης ουτως
εχοντα· Τι δει καταλε 8.45 γειν οσα εκ χρηστηριων τουτο μεν προφηται και
προφητιδες τουτο δε αλλοι κατοχοι και ανδρες και γυναικες ενθεωι φωνηι προειπον;
Ὅσα δε εξ αδυτων αυτων ηκουσθησαν θαυμασια; Ὅσα δε εξ ιερειων και θυματων
τοις χρωμενοις εδηλωθη, οσα δ' εξ αλλων τεραστιων συμβολων; Τοις δ' εναργη
παρεστη φασματα. Μεστος τουτων ο πας εστι βιος. Ποσαι μεν πολεις εκ χρηστηριων
ωρθωθησαν και νοσους απεθεντο και λιμους, ποσαι δ' αμελησασαι τουτων η
εκλαθομεναι κακως εφθαρησαν; Ποσαι δ' εις αποικιαν εσταλησαν και μετελθουσαι
τα προσταχθεντα ευδαιμονησαν; Ποσοι δυνασται ποσοι δ' ιδιωται παρα τουτο
αμεινον η χειρον απηλλαξαν; Ποσοι μεν <επι> απαιδιαι δυσφορουντες ων εδεηθησαν
σχοντες δαιμονων μηνιν διεφυγον; Ποσαι σωματων πηρωσεις ιαθησαν; Ποσοι δ' αυ
προς τοις ιεροις υβρισαντες αυτικα εαλωσαν, οι μεν εκφρονες αυτου ταυτηι
κρατηθεντες οι δε εξαγγειλαντες α εδρασαν οι δε σφας αυτους διειργασμενοι οι δε
νοσοις ανηκεστοις ενδεθεντες; Ἤδη δε και εξ αυτων αδυτων φωνη βαρεια καθειλεν
τινας. Και ουκ οιδ' οπως ταυτα ως εναργη ο Κελσος προφερεται και τα παρ' ημιν
αναγεγραμμενα τεραστια, ειτ' ιουδαικα ειτε και περι του Ἰησου και των μαθητων
αυτου, μυθους ειναι νενομικε. Τι γαρ ουχι τα μεν ημετερα εστιν αληθη, α δε λεγει
Κελσος αναπλασματα μυθικα; Οις ουδ' Ἑλληνων φιλοσοφοι αιρεσεις πεπιστευκασιν,
ωσπερ η ∆ημοκριτου και η Ἐπικουρου και η Ἀριστοτελους, ταχα αν πεπιστευκυιαι
δια την εναργειαν τοις ημετεροις, ει παρατετευχεισαν Μωυσει η τινι των τα
παραδοξα ποιησαντων προφητων η και αυτωι τωι Ἰησου. 8.46 Ἡ μεν Πυθια ιστορηται
οτι και νοθευθεισα εχρησε ποτε· οι δε παρ' ημιν προφηται ου μονον υπο των κατ'
αυτους εθαυμασθησαν δια την εναργειαν των λεγομενων υπ' αυτων αλλα και εν
τοις εξης χρονοις. Ἐκ γαρ ων εχρησαν οι προφηται και πολεις ωρθωθησαν και
ανθρωποι υγιασθησαν και λιμοι επαυσαντο, αλλα και εις αποικιαν σαφως την απ'
Αιγυπτου εις την Παλαιστινην κατα χρησμους εληλυθεν ολον το Ἰουδαιων εθνος·
οπερ μετελθον μεν τα προσταχθεντα υπο του θεου ευδαιμονησε σφαλεν δε μετεγνω.
Τι δε δει λεγειν οσοι δυνασται και οσοι ιδιωται κατα τας ιστοριας της γραφης
αμεινον η χειρον προσεχοντες ταις προφητειαις η αμελησαντες απηλλαξαν; Ει δε και
περι απαιδιας δει λεγειν, εφ' ηι δυσφορουντες τινες γεγονασι πατερες η μητερες, τας
περι τουτου ευχας αναπεμψαντες τωι των ολων δημιουργωι, αναγνωτω τις τα περι
του Ἀβρααμ και της Σαρρας, εξ ων γεγονεν Ἰσαακ ηδη γεγηρακοτων, ο παντος του
Ἰουδαιων εθνους πατηρ και ετερων παρα τουτους, αναγνωτω δε και τα περι
Ἰεζεκιου, ου μονον απαλλαγην νοσου λαβοντος κατα τας Ἡσαΐου προφητειας αλλα
και τεθαρρηκοτως ειποντος το· "Ἀπο γαρ του νυν παιδια ποιησω, α αναγγελει την
δικαιοσυνην σου." Και εν τηι τεταρτηι δε των Βασιλειων η υποδεξαμενη τον
Ἐλισσαιον, χαριτι θεου προφητευσαντα περι γενεσεως παιδος, κατα τας ευχας του
Ἐλισσαιου γεγονε μητηρ. Ἀλλα και πηρωσεις ιαθησαν μυριαι υπο του Ἰησου. Και
πολλοι προς τωι εν Ἱεροσολυμοις ιερωι τολμησαντες υβρισαι την ιουδαικην
θρησκειαν πεπονθασι τα αναγεγραμμενα εν τοις Μακκαβαικοις. 8.47 Ἀλλ' ερουσιν
Ἕλληνες ταυτα μυθους, καιτοι γε μαρτυρουμενα ως αληθη υπο ολων δυο εθνων. Τι
δε ουχι μαλλον τα Ἑλληνων μυθοι η ταυτα; Ει δε και ομοσε τις χωρησας τωι λογωι,
ινα μη δοξηι αποκληρωτικως τα μεν σφετερα παραδεχεσθαι τοις δ' αλλοτριοις
απιστειν, φησαι και τα Ἑλληνων υπο τινων γεγονεναι δαιμονων και τα Ἰουδαιων
ητοι υπο του θεου δια των προφητων η υπο των αγγελων η υπο του θεου δια των
αγγελων, και τα Χριστιανων δε υπο του Ἰησου και της εν τοις αποστολοις δυναμεως
αυτου· φερ' απαντα παραθωμεν αλληλοις και το τελος ιδωμεν του βουληματος των
ενεργησαντων και την απο τουτου ωφελειαν η βλαβην η ουδετερα των τας
265

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νομιζομενας ευεργεσιας πεπονθοτων, ει μη φιλοσοφον μεν οψεται το παλαι
Ἰουδαιων εθνος, πριν εξυβρισωσιν εις το θειον, υφ' ου δια την πολλην κακιαν
εγκατελειφθησαν, παραδοξως δε συσταντας Χριστιανους κατα την αρχην μαλλον
υπο των τεραστιων ηπερ των προτρεπτικων λογων προσαγομενους τωι καταλιπειν
μεν τα πατρια αιρεισθαι δε τα των πατριων αλλοτρια. Και γαρ, ει χρη και τωι εικοτι
χρησθαι λογωι περι της αρχηθεν Χριστιανων συστασεως, φησομεν οτι ου πιθανον
ουτε τους Ἰησου αποστολους, ανδρας αγραμματους και ιδιωτας, αλλωι τινι
τεθαρρηκεναι προς το καταγγειλαι τοις ανθρωποις χριστιανισμον η τηι δοθεισηι
αυτοις δυναμει και τηι εν τωι λογωι εις τα δηλουμενα πραγματα χαριτι, αλλ' ουδε τους
ακροωμενους αυτων μετατεθεισθαι εκ πατριων πολυχρο νιων εθων, μη αξιολογου
τινος δυναμεως αυτους και τεραστιων πραγματων μετακινησαντων επι τα ουτως
ξενα και αλλοτρια των συντροφων αυτοις δογματων. 8.48 Ειτ' ουκ οιδ' οπως ο
Κελσος την προθυμιαν των μεχρι θανατου αγωνιζομενων υπερ του μη εξομοσασθαι
χριστια νισμον παρατιθεμενος επιφερει ωσπερει εξισων τα ημετερα τοις υπο των
τελεστων και μυσταγωγων λεγομενοις και φησι· Μαλιστα μεν, ω βελτιστε, ωσπερ συ
κολασεις αιωνιους νομιζεις, ουτως και οι των ιερων εκεινων εξηγηται τελεσται τε
και μυσταγωγοι· ας συ μεν τοις αλλοις απειλεις, εκεινοι δε σοι. Ποτερα γαρ αυτων
αληθεστερα η επικρα τεστερα, εξεστι σκοπειν. Λογωι μεν γαρ εξ ισου περι των
σφετερων σφισιν εκατεροι διαβεβαιουνται· τεκμηριων δε ει δεοι, πολλα εκεινοι και
εναργη δεικνυουσιν εργα τε δαιμονιων τινων δυναμεων και χρηστηριων και εκ
παντοδαπων μαντειων προκομιζοντες. Ουκουν δια τουτων τας αιωνιους κολασεις
επ' ισης βουλεται και ημας λεγειν και τους τελεστας και εξεταζειν, οποτεροι μαλλον
αληθευουσιν. Ειποιμι δ' αν αληθευειν τους δυνηθεντας διαθειναι τους ακροατας των
λεγομενων ουτως βιουντας, ως τουτων ουτως εχοντων. ∆ιατιθενται Ἰουδαιοι και
Χριστιανοι περι του υπ' αυτων καλουμενου μελλοντος αιωνος και των εν αυτωι
γερων μεν επι τους δικαιους κολασεων δε επι τους αμαρτωλους. ∆εικνυτω ουν και
Κελσος η ο βουλομενος, τινες διετεθησαν περι αιωνιων κολασεων υπο των
τελεστων και μυσταγωγων. Εικος γαρ εστι το βουλημα του πατρος των λεγομενων
ειναι ου το αφοσιουσθαι μονον και ειπειν περι κολασεων αλλα το διαθειναι τους
ακουοντας προς το οση δυναμις φυλαξασθαι τα των κολασεων αιτια αυτους
εργασασθαι. Ἀλλα και αι προφητειαι τοις μη παρεργως εντυγχανουσι τηι εν αυταις
προγνωσει ικαναι μοι ειναι δοκουσι προς το πεισαι τον συνετως αμα και ευγνω
μονως αναγινωσκοντα οτι θεου πνευμα ην εν τοις ανδρασιν εκεινοις· αις ουδεν των
δεικνυμενων εργων δαιμονιων ουδε των εκ χρηστηριων δυναμεων ουδε των
μαντειων καν επι ποσον παραβαλλεσθαι δυναται. 8.49 Ἴδωμεν δε και τα εξης ουτως
λεγομενα υπο του Κελσου προς ημας· Ἔτι δε πως ουκ ατοπα υμων ταυτα, το μεν
σωμα ποθειν και ελπιζειν οτι αυτο τουτο αναστησεται ως ουδεν ημιν τουτου
κρειττον ουδε τιμιωτερον, παλιν δ' αυτο ριπτειν εις κολασεις ως ατιμον; Ἀλλα τοις
μεν τουτο πειθομενοις και τωι σωματι συντετηκοσιν ουκ αξιον τουτο διαλεγεσθαι·
ουτοι γαρ εισιν οι και τα αλλα αγροικοι και ακαθαρτοι και χωρις λογου τηι στασει
συννοσουντες· τοις μην γε την ψυχην η τον νουν–ειτε πνευματικον τουτον εθελουσι
καλειν ειτε πνευμα νοερον αγιον και μακαριον ειτε ψυχην ζωσαν ειτε θειας και
ασωματου φυσεως εκγονον υπερουρανιον τε και αφθαρτον ειθ' ο τι και ο τι
χαιρουσιν ονομαζοντες–, τοις τουτο ελπιζουσιν εξειν αιωνιον συν θεωι, τουτοις
διαλεξομαι. Τουτο μεν γε ορθως νομιζουσιν, ως οι μεν ευ βιωσαντες
ευδαιμονησουσιν, οι δε αδικοι παμπαν αιωνιοις κακοις συνεξονται· και τουτου δε
του δογματος μηθ' ουτοι μητ' αλλος ανθρωπων μηδεις ποτε αποστηι. Περι
αναστασεως δη ει και αυτος ηδη πολλακις ονειδιζει, αλλ' ημεις το κατα τον τοπον
ημιν φανεν ευλογον, ως οιον τ' ην, παραστησαντες ου μελλομεν προς εν εγκλημα
266

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλακις λεγομενον πολλακις απολογεισθαι. Συκοφαντει δ' ημας ο Κελσος ως ουδεν
του σωματος κρειττον ουδε τιμιωτερον εν τηι συστασει ημων ηγουμενους· ψυχην γαρ
παντος σωματος και μαλιστα την λογικην φαμεν ειναι πραγμα τιμιωτερον, επει το
"κατ' εικονα του κτισαντος" ψυχη μεν χωρει ουδαμως δε το σωμα. Ουδε γαρ καθ'
ημας σωμα ο θεος· ινα μη περιπεσωμεν οις περιπιπτουσιν ατοποις οι τα Ζηνωνος και
Χρυσιππου φιλοσοφουντες. 8.50 Ἐπει δ' ονειδιζει ημιν και ως ποθουσι το σωμα, ιστω
οτι, ει μεν ο ποθος φαυλον εστιν, ουδεν ποθουμεν, ει δε μεσον, ποθουμεν παντα οσα
θεος τοις δικαιοις επαγγελλεται. Ουτως ουν και την των δικαιων αναστασιν
ποθουμεν και ελπιζομεν. Νομιζει δε Κελσος και ανομολογουμενα ημας εαυτοις
ποιειν, οπου μεν ελπιζουσι την του σωματος αναστασιν, ως της παρα θεου τιμης
αξιου, οπου δε ριπτουσιν αυτο εις κολασεις ως ατιμον. Ουδεν ουν ατιμον το δι'
ευσεβειαν πασχον και δι' αρετην περιστασεις αιρουμενον, αλλα και παν ατιμον το
μετα κακιας εν ηδοναις κατανα λισκομενον. Φησι γουν και ο θειος λογος· "Σπερμα
εντιμον ποιον; Σπερμα ανθρωπου· σπερμα ατιμον ποιον; Σπερμα ανθρωπου." Ειτ'
οιεται μη διαλεγεσθαι δειν τοις τα περι του σωματος ελπιζουσιν ο Κελσος ως
συντετηκοσιν αλογως πραγματι αδυνατωι τυχειν των ελπιζομενων υπ' αυτων,
αγροικους και ακαθαρτους αυτους καλων και χωρις λογου συνοντας τηι στασει, δεον
ως φιλανθρωπον και τοις αγροικοτεροις βοηθειν. Ουδε γαρ το κοινωνικον
περιγεγραπται ωσπερ απο των αλογων ζυων ουτω και απο των αγροικοτερων
ανθρω πων, αλλ' επ' ισης ο ποιησας ημας προς παντας ανθρωπους πεποιηκε
κοινωνικους. Ἄξιον ουν διαλεγεσθαι και αγροικοις και οση δυναμις μεταγειν αυτους
επι το αστειοτερον και ακαθαρτοις και ποιειν αυτους, ως οιον τε εστι, καθαρωτερους
και τοις χωρις λογου ο τι ποτ' ουν φρονουσι και την ψυχην νοσουσιν, ινα μηκετι
χωρις λογου τι πραττωσι μηδε την ψυχην νοσησωσι. 8.51 Μετα δε ταυτα αποδεχεται
τους την ψυχην η τον νουν η το καλουμενον παρ' αυτοις πνευματικον η λογικον
πνευμα νοερον αγιον και μακαριον η ψυχην ζωσαν ελπιζοντας εξειν αιωνιον, και
συν θεωι αυτο εσεσθαι, προσιεται δε ορθως νομιζομενον και το μεν περι των ευ
βιωσαντων ως ευδαι μονησοντων δογμα περι δε των αδικων ως παμπαν αιωνιοις
κακοις συσχεθησομενων. Και τεθαυμακα γε του Κελσου παρα παντα τα λεγομενα
παρ' αυτωι το ουτως επιφερομενον τοις προειρημενοις, εν ωι φησι· Και τουτου δε του
δογματος μηθ' ουτοι μητ' αλλος ανθρωπων μηδεις ποτε αποστηι. Και εχρην γε αυτον
οραν κατα Χριστιανων γραφοντα, οις η πασα υποθεσις εστι της πιστεως ο θεος και αι
δια του Χριστου περι των δικαιων επαγγελιαι και περι των αδικων αι περι κολασεως
διδασκαλιαι, οτι τον ανατραπεντα Χριστια νον εκ του παραδεξασθαι τους κατα
Χριστιανων του Κελσου λογους εικος εστιν αποβαλοντα τον λογον συναποβαλειν
και το δογμα, <ου>, φησι, μητε Χριστιανοι αποσταιεν μητε μηδεις αλλος ανθρωπων.
Ἀλλα φιλανθρωποτερον οιμαι Κελσου Χρυσιππον πεποιη κεναι εν τωι περι παθων
θεραπευτικωι, βουλομενον θεραπευσαι τα παθη ως κατεπειγοντα και ενοχλουντα
την ανθρωπινην ψυχην προηγουμενως μεν τοις δοκουσιν αυτωι υγιεσι λογοις
δευτερως δε και τριτως καν τοις μη αρεσκουσι των δογμα των· "Καν γαρ τρια",
φησιν, "ηι γενη των αγαθων, και ουτω θεραπευτεον τα παθη, ου περιεργαζομενον εν
τωι καιρωι της φλεγμονης των παθων το προκαταλαβον δογμα τον υπο του παθους
ενοχλουμενον, μη πως τηι ακαιρωι περι την ανατροπην των προκαταλαβοντων την
ψυχην δογματων σχοληι η εγχωρουσα θεραπεια παραποληται". Φησι δε οτι, "Καν
ηδονη ηι το αγαθον, και τουτο φρονηι ο υπο του παθους κρατουμενος, ουδεν ηττον
αυτωι βοηθητεον και παραδεικτεον οτι και τοις ηδονην ταγαθον και τελος τιθεμενοις
ανομολο γουμενον εστι παν παθος". Ἐχρην τοινυν και τον Κελσον, απαξ
παραδεξασθαι λεγοντα τα περι των ευ βιωσαντων δογματα ως ευδαιμονη σοντων
και περι των αδικων ως παμπαν αιωνιοις κακοις συσχεθησομενων, ακολουθως
267

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτωι ποιειν και, ει οιον τ' ην, μετα τον φαινομενον αυτωι προηγουμενον λογον
επικατασκευασαι και δια πλειονων αποδειξαι οτι αληθως οι αδικοι παμπαν αιωνιοις
κακοις συσχεθησονται και οι ευ βιωσαντες ευδαιμονησουσι. 8.52 Και γαρ ημεις
προηγουμενως μεν δια τα πεισαντα ημας πολλα και μυρια κατα χριστιανισμον βιουν
παντας ανθρωπους οση δυναμις ολοις τοις Χριστιανων λογοις οικειουν βουλομεθα·
οπου δε προκαταλαμβανομενους ευρισ κομεν τηι προς Χριστιανους διαβοληι, ως μηδε
παρεχειν τα ωτα φαντασιαι του μηδε ευσεβεις ειναι Χριστιανους τοις τα του θειου
λογου διδασκειν επαγγελλομενοις τινας, εκει κατα το φιλανθρωπον οση δυναμις
ισταμεθα, ινα καν τα περι αιωνιου κολασεως επι τους ασεβουντας δογματα κατα
σκευασαντες παραδεξασθαι ποιησωμεν τον λογον και τους μη θελοντας
χριστιανιζειν. Ουτω δε και περι των ευ βιω σαντων <ως ευδαιμονησοντων> πεισμα
εμποιειν θελομεν, ορωντες οτι πολλα των κατα τον υγιη βιον και οι της πιστεως
αλλοτριοι ομοιως ημιν λεγουσιν· ουδε γαρ τας κοινας εννοιας περι καλων και
αισχρων και δικαιων <και αδικων> ευροι τις αν παντως απολωλεκοτα. Παντες ουν
ανθρωποι, ορωντες τον κοσμον και την εν αυτωι τεταγμενην ουρανου και των εν τηι
απλανει κινησιν των τε φερομενων εναντιως τηι του κοσμου κινησει λεγομενων
πλανητων ταξιν, ορωντες δε και την των αερων και <υδατων> προς το χρησιμον
ζυοις και μαλιστα ανθρωποις κρασιν και την αφθονιαν των δι' ανθρωπους
δεδημιουργημενων, ευλα βεισθωσαν δυσαρεστον τι ποιησαι τωι δημιουργωι του
παντος και των ψυχων αυτων και του εν αυταις νου αυτων, και πεπεισθωσαν
κολασθησεσθαι μεν επι τοις αμαρτανομενοις αχθησεσθαι δε υπο του κατ' αξιαν
εκαστον οικονομουντος επι τα αναλογον τοις κατορθωθεισιν η καθηκοντως αποδο
θεισιν εργοις <γερα>· και πεπεισθωσαν παντες ανθρωποι ευ μεν επι τοις βελτιοσιν
απαλλαξοντες κακοι δε κακως πονοις και βασανοις παραδοθησομενοι επι τοις
αδικημασι και ταις ασελγειαις και ακολασιαις ετι δε επι τηι ανανδριαι και δειλιαι και
επι πασηι τηι αφροσυνηι. 8.53 Τοσαυτα δε και εις τουτον ειποντες τον τοπον ιδωμεν
του Κελσου και αλλην λεξιν, ουτως εχουσαν· Ἐπειδη δε σωματι συνδεθεντες
ανθρωποι γεγονασιν, ειτ' οικονομιας των ολων ενεκεν ειτε ποινας αμαρτιας
αποτινοντες, ειθ' υπο παθηματων τινων της ψυχης βαρυνθεισης, μεχρι αν <εν> ταις
τεταγμεναις περιοδοις εκκαθαρθηι· δει γαρ κατα τον Ἐμπεδοκλεα τρις μιν μυριας
ωρας απο μακαρων αλαλησθαι, γινομενην παντοιαν δια χρονου ιδεαν θνητων·
πειστεον ουν οτι παραδεδονται τισιν επιμεληταις τουδε του δεσμωτηριου. Ὅρα δη
και εν τουτοις περι ποσων ανθρωπινως αμφι βαλλων και παραθεμενος πλειονων
δογματα περι της αιτιας της γενεσεως ημων εμφαινει τινα ευλαβειαν, μη τολμων
αποφηνασθαι τι τουτων ψευδος ειναι. Ἆρ' ουν ουκ ην κατα τον τοιουτον, και απαξ
κριναντα μητε ως ετυχε συγκατα θεσθαι μητε τολμηρως αθετησαι τα δοξαντα τοις
αρχαιοις, και περι του Ἰουδαιων λογου δηλουμενου παρα τοις εκεινων προφηταις
και περι του Ἰησου, ει μη εβουλετο πιστευσαι, καν αμφιβαλλειν και σκοπησαι οτι
εικος ην και τους θερα πευσαντας τον των ολων θεον και ενεκεν της εις τουτον
τιμης και εις τα πεπιστευμενα υπ' αυτου νενομοθετησθαι πολλακις μυριους
κινδυνους και θανατους αναδεξαμενους μη υπερεωρασθαι υπο του θεου, αλλα και
αυτοις τινα επιφανειαν γεγονεναι, τα μεν της ανθρωπινης περι τα αγαλματα τεχνης
υπερηφανησασιν αναβαινειν δε πειραθεισι τωι λογισμωι επ' αυτον τον επι πασι θεον;
Ἐχρην δ' αυτον σκοπησαι οτι παντ' εφορων και παντ' επακουων ο κοινος παντων
πατηρ και δημιουργος την εκαστου προαιρεσιν, ζητουσαν αυτον και ευσεβειν
βουλομενην, κατ' αξιαν κρινων και τουτοις τινα απονεμει καρπον της προστασιας
αυτου, ινα μαλλον αυξωσιν ην απαξ παρειληφασι περι αυτου εννοιαν. Ταυτα γαρ ει
ελογισατο Κελσος και οι μισουντες Μωυσεα και τους εν Ἰουδαιοις προφητας και
Ἰησουν και τους καμοντας δια τον λογον αυτου γνησιους μαθητας αυτου, ουκ αν
268

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτως διελοι δορησαντο Μωυσει και τοις προφηταις και Ἰησου και τοις αποστολοις
αυτου· ουδε μονους παρα παντα τα επι γης εθνη Ἰουδαιους απεδοκιμαζον, λεγοντες
αυτους ειναι και Αιγυπτιων χειρονας, των μεχρι αλογων ζυων ειτε κατα
δεισιδαιμονιαν ειτε κατα οιανδηποτ' αιτιαν η πλανην καταγαγοντων το οσον επ'
αυτοις την προς το θειον τιμην. Ταυτα δ' ειρηκαμεν ουκ επι το αμφιβαλλειν
προτρεπομενοι τινας περι του κατα χριστιανισμον λογου αλλα παρισταντες οτι τοις
παντηι διαλοιδορουμενοις τωι Χριστιανων λογωι αιρετωτερον εστι καν αμφιβαλλειν
περι αυτων και μη ουτω θρασεως λεγειν περι του Ἰησου η των μαθητων αυτου, α μη
επιστανται και αποφαινονται ου μετα της καλουμενης παρα τοις απο της Στοας
"καταληπτικης φαντασιας" ουδ' απ' αλλου τινος κριτηριου, περι ου εκαστη των
φιλοσοφων αιρεσις το φαινομενον, ως εδοξε, κατεσκευασεν. 8.54 Ειτ' επει φησιν ο
Κελσος· Πειστεον ουν οτι παραδεδονται τισιν επιμεληταις τουδε του δεσμωτηριου,
λεκτεον προς αυτον οτι σπουδαια ψυχη λυθειη αν απο των της κακιας δεσμων και εν
τωι βιωι των, ως ωνομασεν ο Ἱερεμιας, δεσμιων "γης" δια τον ειποντα Ἰησουν, ως
προ πολλου χρονου της επιδημιας αυτου προειπεν ο προφητης Ἡσαΐας· τι δε
προειποντα η "τοις δεσμιοις εξελθετε και τοις εν τωι σκοτωι ανακαλυφθηναι." Και
ουτος γε ο Ἰησους, ως ο αυτος Ἡσαΐας περι αυτου προειπε, "καθημενοις εν χωραι και
σκιαι θανατου ανετειλε φως", ως δια τουθ' ημας λεγειν· "διαρρηξωμεν τους δεσμους
αυτων και απορριψωμεν αφ' ημων τον ζυγον αυτων." Ει δ' εδυνατο ακουσαι της
βαθυτητος των ευαγγελιων ο Κελσος και οι παραπλησιως εκεινωι καθ' ημων
διακειμενοι, ουκ αν ημιν συνεβουλευσεν οις ωνομασεν επιμεληταις του
δεσμωτηριου πειθεσθαι. Γεγραπται δε εν τωι ευαγγελιωι οτι "γυνη" τις "ην
συγκυπτουσα και μη δυναμενη ανακυψαι εις το παντελες", ηντινα ο Ἰησους ιδων και
ορων παρα τινα αιτιαν συγκυπτει, ουκ επιτρεπομενη ανακυπτειν "εις το παντελες",
ειπε· "Ταυτην δε θυγατερα Ἀβρααμ ουσαν, ην εδησεν ο σατανας ιδου δεκα και οκτω
ετη, ουκ εδει λυθηναι εκ του δεσμου τουτου εν τηι ημεραι του σαββατου;" Ποσοι δε
και αλλοι νυν δεδεμενοι υπο του Σατανα συγκυ πτουσιν, ου δυναμενοι δι' εκεινον
"ανακυψαι εις το παντελες", θελοντα ημας κατω βλεπειν; Και ουδεις γε αυτους
ανορθοι ει μη ο εν τωι Ἰησου επιδημησας λογος, και προτερον δε θεοφορησας. Και
ηλθε γε ο Ἰησους ελευθερωσαι "παντας τους καταδυναστευομενους υπο του
διαβολου", και περι εκεινου ειπων μετα τινος πρεπουσης αυτωι βαθυτητος το· "Νυν ο
αρχων του κοσμου τουτου κεκριται." Ου λοιδορουμεθα ουν τοις τηιδε δαιμοσιν αλλ'
ελεγχομεν τας επ' ολεθρωι του γενους των ανθρωπων ενεργειας αυτων, προφασει
χρησμων και θεραπειας σωματων και αλλων τινων χωρισαι του θεου βουλομενων
την εμπεσουσαν ψυχην εις "το σωμα της ταπεινωσεως"· ηντινα οι νοησαντες
αναφθεγγονται το· "Ταλαιπωρος εγω ανθρωπος, τις με ρυσεται εκ του σωματος του
θανατου τουτου;" Ἀλλ' ουδ' εικηι παρεχομεν το σωμα στρεβλουν και αποτυμ
πανιζειν· ου γαρ εικηι παρεχει τουτοις το σωμα <ο> υπερ του μη τους περιγειους
δαιμονας αναγορευεσθαι θεους επιβουλευομενος υπ' αυτων και των σεβοντων
αυτους. Και θεοφιλες γε το δια την αρετην αποτυμπανιζεσθαι και δι' ευσεβειαν
στρεβλουσθαι και δι' οσιοτητα αποθνηισκειν ευλογως ειναι νενομικαμεν, "τιμιος"
γαρ "ενωπιον κυριου ο θανατος των οσιων αυτου"· αγαθον δ' ειναι φαμεν και το μη
φιλοζωειν. Κακουργοις δε, ευλογως υπομενουσιν α δια ληιστειαν πασχουσιν,
εξομοιων ημας ο Κελσος και μη αιδουμενος την τηλικαυτην προθεσιν παρα πλησιαν
αποφαινει τηι των ληιστων διαθεσει, αδελφον εαυτον εν τουτοις ποιων των "μετα
ανομων" λογισαμενων τον Ἰησουν, εφ' οις πεπληρωται η λεγουσα γραφη το· "μετα
ανομων ελογισθη." 8.55 Ἑξης δε τουτοις φησιν ο Κελσος· ∆υοιν θατερον αιρει λογος.
Ει μεν απαξιουσι θεραπευειν τα εικοτα τους τωνδε επιστατας, μητ' εις ανδρος ιεναι
μητ' αγεσθαι γυναικα μητ' αναιρεισθαι τεκνα μητ' αλλο πραττειν μηδεν εν τωι βιωι,
269

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χωρειν δ' ενθεν πασσυδι μηδεν σπερμα ελλειπομενους, ως αν ερημωθειη παμπαν επι
γης το τοιουτον γενος· ει δε και γυναικας αξονται και παιδας ποιησονται και καρπων
γευσονται και των εν τωι βιωι μεθεξουσι και κακων των επιτεταγμενων ανεξονται–
φυσις μεν γαρ αυτη παντας ανθρωπους πειρασθαι κακων· ειναι μεν γαρ αναγκη
κακα, χωραν δ' αλλην ουκ εχει–, αποδοτεον δη τας προσηκουσας τοις ταυτ'
επιτετραμμενοις τιμας και τωι βιωι λειτουργητεον τα πρεποντα, μεχρι αν των δεσμων
απολυθωσι, μη και αχαριστοι προς τουσδε ειναι δοκωσι. Και γαρ αδικον μετεχοντας
ων οιδε εχουσι μηδεν αυτοις συντελειν. Φαμεν δε και προς ταυτα οτι ευλογος
εξαγωγη ουδεμια ημιν ειναι δοκει ει μη η δι' ευσεβειαν και αρετην μονη, επαν υπο
των δικαζειν νομιζομενων η εξουσιαν του ζην ημων εχειν δοκουντων το ετερον
προτεινηται, η το ζην μετα του παρα τα διατεταγμενα υπο του Ἰησου πραττειν η το
απο θνηισκειν μετα του πειθεσθαι τοις λογοις αυτου. Ἀλλα και αγεσθαι γυναικα
επετρεψεν ημιν ο θεος, ως ου παντων χωρουντων το διαφερον τουτεστι το παντηι
καθαρον, και αγομενοις γυναικας τα γεννωμενα παντως τρεφειν και μη αναιρειν τα
υπο της προνοιας διδομενα τεκνα. Και ου μαχεται ταυτα τωι μη πειθεσθαι ημας τοις
νεμομενοις την γην δαιμονιοις· οπλισαμενοι γαρ τηι πανοπλιαι του θεου ισταμεθα ως
αθληται ευσεβειας προς το των επιβουλευοντων ημιν δαιμονων γενος. 8.56 Καν τωι
εαυτου ουν λογωι πασσυδι ημας αποπεμπηι του βιου ο Κελσος, ιν' ως νομιζει,
ερημωθηι παμπαν επι γης το τοιουτον ημων γενος, αλλ' ημεις εν τοις του κτισαντος
ημας κατα τους του θεου βιωσομεν νομους, ουδαμως δου λευειν θελοντες τοις της
αμαρτιας νομοις. Και γυναικας, εαν βουλωμεθα, αξομεθα και παιδας διδομενους
ημιν εν τοις γαμοις ημων ληψομεθα. Ἐαν δε δεηι, και των εν τωι βιωι μεθεξομεν,
ανεχομενοι των επιτεταγμενων κακων ως πειρασμων της ψυχης. Ουτως γαρ εθος
τοις θειοις ονομαζειν λογοις τα συμβαινοντα εν ανθρωποις· εν οις ως χρυσος εν πυρι
η του ανθρωπου βασανιζομενη ψυχη ητοι ελεγχεται η θαυμαστη ειναι αναφαινεται.
Και ουτως γε προς α λεγει κακα Κελσος παρεσκευασμεθα, ωστε και λεγειν ημας·
"∆οκιμασον με, κυριε, και πειρασον με, πυρωσον τους νεφρους μου και την καρδιαν
μου." Και γαρ ουδεις "στεφα νουται, εαν μη νομιμως" ενταυθα και επι γης μετα
σωματος του "της ταπεινωσεως" "αθλησηι". Προς δε τουτοις ουδε αποδιδομεν τας
νομιζομενας προσηκειν τιμας οις λεγει Κελσος τα τηιδε επιτετραφθαι. "Κυριον" γαρ
"τον θεον" ημων προσκυνουμεν "και αυτωι μονωι" λατρευομεν, ευχομενοι μιμηται
Χριστου γινεσθαι, ος τωι ειποντι αυτωι διαβολωι· "Ταυτα σοι παντα δωσω, εαν πεσων
προσκυνησηις μοι" ειπε το· "Κυριον τον θεον σου προσκυνησεις και αυτωι μονωι
λατρευσεις." Και δια τουτο γε τας νομιζομενας προσηκειν τιμας οις φησι Κελσος τα
τηιδε επιτετραφθαι ουκ αποδιδομεν, επει "Ουδεις δυναται δυσι κυριοις δουλευειν"
και ου δυναμεθα αμα "θεωι δουλευειν και μαμωναι", ειθ' ο τι ποτε εν η πλειονα
καλουμενωι. Ἀλλα και ει "δια της παραβασεως του νομου" ατιμαζει τις τον
νομοθετουντα, σαφες ημιν φαινεται οτι δυο νομων εναντιοτητα προς αλληλους
εχοντων, του νομου του θεου και του νομου του μαμωνα, αιρετωτερον ημας "δια της
παραβασεως του νομου" του μαμωνα τον μαμωναν ατιμαζειν, ινα δια της τηρησεως
του νομου του θεου τον θεον τιμησωμεν, η "δια της παραβασεως του νομου" του
θεου τον θεον ατιμαζειν, ινα τηρησει του νομου του μαμωνα τον μαμωναν
τιμησωμεν. 8.57 Κελσος μεν ουν οιεται τωι βιωι λειτουργειν τα πρεποντα, μεχρι αν
των δεσμων απολυθωσιν ανθρωποι, επαν κατα τα νενομισμενα τοις πολλοις τας
θυσιας τις αποδιδωι εκαστωι των κατα πολιν νομιζομενων θεων, ου νοησας το
αληθως πρεπον υπο της ακριβους ευσεβειας υπολαμβανομενον· ημεις δε φαμεν τωι
βιωι λειτουργειν μετα των πρεποντων τον μεμνημενον, τις τε ο δημιουργησας και
τινα τα εκεινωι φιλα, και παντα πραττοντα προς το φιλον τωι θεωι. Και παλιν Κελσος
μεν ου θελει ημας αχαριστους ειναι προς τους τηιδε δαιμονας, οιομενος ημας
270

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οφειλειν αυτοις χαριστηρια· και ημεις δε τρανουντες τον περι ευχαριστιας λογον
φαμεν προς τους μηδεν ευεργετουντας αλλα και εκ του εναντιου ισταμενους μηδεν
αχαριστον ημας ποιειν, οταν αυτοις μη θυωμεν αλλα μηδε θεραπευωμεν αυτους.
Ἀλλα το αχαριστοι ειναι προς τον θεον περιισταμεθα, ου των ευεργε σιων πληρεις
εσμεν, και δημιουργηματα οντες αυτου και προνοουμενοι υπ' αυτου κριθεντες οπως
ποτε <αξιοι> ειναι και εξω του βιου τας παρ' αυτου ελπιδας εκδεχομενοι. Ἔστι δε και
συμβολον ημιν της προς θεον ευχαριστιας αρτος "ευχαριστια" καλουμενος. Ἀλλ'
ουδε δαιμονες εχουσιν, ως και εν τοις ανωτερω ελεγομεν, την οικονομιαν των προς
τας ημετερας χρειας δεδημιουργημενων· διο ουδ' αδικον τι πραττομεν μετεχοντες
των δημιουργηματων και τοις μη προσηκουσιν αυτοις μη θυοντες. Καν ιδωμεν δε μη
δαιμονας τινας αγγελους δε τεταγμενους επι των της γης καρπων και επι της των
ζυων γενεσεως, ευφημουμεν αυτους και μακαριζομεν, εγχειρισθεντας υπο του θεου
τα χρησιμα τωι γενει ημων· ου μην την οφειλομενην προς θεον τιμην τουτοις
απονεμομεν, ουτε γαρ ο θεος τουτο βουλεται ουτ' αυτοι οι τα τοιαδε
εγκεχειρισμενοι. Και αποδεχονται γε ημας φυλασσομενους αυτοις θυειν η θυοντας·
ουδε γαρ χρηιζουσιν εκεινοι των απο γης αναθυμιωμενων. 8.58 Μετα ταυτα φησιν ο
Κελσος τοιαυτα· Ὅτι μην εν τοισδε μεχρι των ελαχιστων εστιν οτωι δεδοται εξουσια,
μαθοι τις αν εξ ων Αιγυπτιοι λεγουσιν, οτι αρα του ανθρωπου το σωμα εξ και
τριακοντα διειληφοτες δαιμονες η θεοι τινες αιθεριοι εις τοσαυτα μερη
νενεμημενον–οι δε και πολυ πλειους λεγουσιν–αλλος αλλο τι αυτου νεμειν
επιτετακται. Και των δαιμονων ισασι τα ονοματα επιχωριωι φωνηι, ωσπερ Χνουμην
και Χναχουμην και Κνατ και Σικατ και Βιου και Ἐρου και Ἐρεβιου και Ῥαμανορ και
Ῥειανοοοσα τε αλλα τηι εαυτων γλωσσηι ονομαζουσι· και δη επικα λουντες αυτους
ιωνται των μερων τα παθηματα. Τι ουν κωλυει τουτους τε και τους αλλους
δεξιουμενον, αν χρηιζηι τις, υγιαινειν μαλλον η νοσειν και ευτυχειν μαλλον η
δυστυχειν και βασανιστηριων και κολαστηριων ως οιον τε απηλλαχθαι; Και δια
τουτων δη καταγειν ημων πειρωμενος την ψυχην ο Κελσος επι τους δαιμονας, ως
λαχοντας ημων τα σωματα, και ενα εκαστον επιστατειν αποφαινομενος μερους του
σωματος ημων θελει ημας πιστευειν μεν οις λεγει δαιμονιοις και θεραπευειν αυτα,
ινα υγιαινωμεν μαλλον η νοσωμεν και ευτυχωμεν μαλλον η δυστυχωμεν και οση
δυναμις βασανιστη ριων, ως οιον τε εστιν, απαλλαγωμεν. Τοσουτον δ' αρα
κατεγνωκε της εις τον θεον των ολων ασχιστου και αδιαιρετου τιμης, ως μη
αυταρκη πιστευειν τον θεον μονον προσκυ νουμενον και μεγαλοφωνως τιμωμενον
παρεχειν τωι τιμωντι απ' αυτου του σεβειν αυτον δυναμιν κωλυτικην της των
δαιμονων κατα του οσιου επιβουλης· ου γαρ εωρακε, τινα τροπον το εν ονοματι του
Ἰησου υπο των γνησιως πιστευον των καλουμενον ουκ ολιγους απο νοσων και
δαιμονισμων και αλλων περιστασεων ιασατο. 8.59 Εικος δ' οτι γελασεται μεν ο τα
Κελσου ασπαζομενος, λεγοντων ημων οτι "Ἐν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμψει
επουρανιων και επιγειων και καταχθονιων, και πασα γλωσσα υπαγεται τωι
εξομολογεισθαι οτι κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν θεου πατρος"· γελασας δε
εναργεστερας αποδειξεις ληψεται <του> ταυθ' ουτως εχειν η περι ων ονοματων
ιστορει του Χνουμην και του Χναχουμην και του Κνατ και του Σικατ και των λοιπων
του αιγυπτιακου καταλογου, ως καλουμενων και ιωμενων τα των μερων παθηματα.
Και ορα γε, τινα τροπον ημας αποτρεπων πιστευειν επι τον των ολων θεον δια Ἰησου
του Χριστου, επι πιστιν δια την του σωματος ημων θεραπειαν καλει εξ και τριακοντα
βαρβαρικων δαιμονων, ους μονοι Αιγυπτιων μαγοι καλουντες ουκ οιδ' οπως
επαγγελλονται ημιν τα κρειττονα. Ὥρα δ' ημιν κατα τον Κελσον μαγγανευειν
μαλλον και γοητευειν ηπερ χριστιανιζειν, και απειρωι τινι αριθμωι δαιμονων μαλλον
πιστευειν η τωι αυτοθεν εμφανει και ζωντι και εναργει θεωι τωι επι πασι δια του
271

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολληι δυναμει επισπειραντος τον καθαρον της θεοσεβειας λογον τηι πασηι των
ανθρωπων οικουμενηι, ου ψευσομαι δε προστιθεις και λεγων οτι και των αλλων
λογικων και δεομενων διορθω σεως και θεραπειας και μεταβολης της απο της
κακιας. 8.60 Ὑπιδομενος γουν ο Κελσος τον εις μαγειαν ολισθον των τα τοιαυτα
μεμαθηκοτων και συναισθηθεις πως βλαβης περι τους ακουοντας εσομενης φησιν·
Ἐκεινο μεντοι φυλακτεον, οπως μη τις συνων τουτοις τηι θεραπειαι τηι περι αυτα
συντακηι, φιλοσωματησας τε και των κρειττονων αποστραφεις ληθηι κατασχεθηι. Χρη
γαρ ισως ουκ απιστειν ανδρασι σοφοις, οι δη φασι διοτι των μεν περιγειων δαιμονων
το πλειστον γενεσει συντετηκος και προσηλωμενον αιματι και κνισσηι και μελωιδιαις
και αλλοις τισι τοιουτοις προσδε δεμενον κρειττον ουδεν δυναιτ' αν του θεραπευσαι
σωμα και μελλουσαν τυχην ανθρωπωι και πολει προειπειν, και οσα περι τας θνητας
πραξεις ταυτα ισασι τε και δυνανται. Τηλικουτου ουν ολισθου περι τον τοπον οντος,
ως και ο εχθρος τηι του θεου αληθειαι μαρτυρει, ποσωι βελτιον χωρις πασης
υφορασεως υπερ του συντακηναι τοιουτοις δαιμοσιν η φιλοσωματησαι και τα
κρειττονα αποστραφηναι και υπο ληθης της των κρειττονων κατασχεθηναι το
εαυτον εμπισ τευσαι τωι επι πασι θεωι δια του την τοιαυτην ημιν διδασ καλιαν
υποθεμενου Ἰησου Χριστου και απ' εκεινου αιτειν πασαν βοηθειαν και φρουραν την
απο αγιων αγγελων και δικαιων, ιν' ημας ρυσωνται απο των περιγειων δαιμονων
και γενεσει συντετηκοτων και αιματι και κνισσηι προσηλω μενων και αλλοκοτοις
μελωιδιαις αγομενων και αλλοις τοιουτοις προσδεδεμενων, ομολογουμενως μεν και
κατα τον Κελσον κρειττον ουδεν δυναμενων του θεραπευσαι το σωμα. Ἐγω δ'
ειποιμ' αν οτι ουδ' εναργες εστι το τους δαιμονας τουτους οπως ποτε
θεραπευομενους δυνασθαι θεραπευειν τα σωματα· αλλα χρη την θεραπειαν των
σωματων, ει μεν απλουστερον βουλοιτο τις ζην και κοινοτερον, εφοδωι ιατρικηι
θεραπευειν, ει δε βελτιον παρα τους πολλους, ευσεβειαι τηι εις τον επι πασι θεον και
ταις προς εκεινον ευχαις. 8.61 Και συ γαρ σκοπησον παρα σαυτωι, ποιον παραδεξεται
μαλλον ηθος ο επι πασι θεος, και δυναμενος οσα αλλος ουδεις προς παντα και προς
ευεργεσιαν ανθρωπων ειτε περι ψυχην ειτε περι σωμα ειτε περι τα εκτος, ποτερον
τον αυτωι περι παντων ανακειμενον η τον περιεργαζομενον δαιμονων ονοματα και
δυναμεις και πραξεις και επωιδας και βοτανας οικειας δαιμοσι και λιθους και τας εν
αυτοις γλυφας, καταλ ληλους ταις παραδιδομεναις ειτε συμβολικως ειτε οπως ποτε
μορφαις δαιμονων. Ἀλλα δηλον τωι και επ' ολιγον παρακολουθειν δυναμενωι οτι το
απλαστον μεν και απεριεργον ηθος δια τουτο θεωι τωι επι πασιν ανακειμενον
αποδεκτον εσται θεωι και πασι τοις εκεινωι οικειουμενοις· το δε δι' υγειαν σωματος
και φιλοσωματιαν και την εν μεσοις πραγμα σιν ευτυχιαν περιεργαζομενον
δαιμονων ονοματα και ζητουν, πως κηλησει τισιν επωιδαις τους δαιμονας, ως
μοχθηρον και ασεβες και δαιμονικον μαλλον η ανθρωπικον καταλειψει ο θεος οις
ειλετο ο τα τοιαδε λεγων δαιμοσι, διασπαραχθη σομενον υπο των υφ' εκαστου
υποβαλλομενων λογισμων η και αλλων κακων. Εικος γαρ αυτους ατε φαυλους
οντας και, ως Κελσος ωμολογησε, προσηλωμενους αιματι και κνισσηι και μελωιδιαις
και αλλοις τισι τοιουτοις μηδε προς τους ταυτα αυτοις χαριζομενους πιστιν τηρειν
και οιονει δεξιας. Ἄλλων γαρ αυτους καλουντων κατα των θεραπευσαντων και
πλειονος αιματος και κνισσης και ης δεονται θεραπειας ωνουμενων αυτων την
δουλειαν, επιβουλευσαιεν αν τωι χθες αυτους θεραπευσαντι και της φιλης αυτοις
θοινης μεταδιδοντι. 8.62 Πολλα δε Κελσος εν τοις προ τουτων ειπων, μεχρι
χρηστηριων και επι τα μαντεια αυτων αναπεμψας ημας ως θεων, νυν κρειττον
πεποιηκεν ομολογησας οτι οι μελλουσαν τυχην ανθρωπωι και πολει προλεγοντες και
οσοι περι τας θνητας πραξεις περιγειοι δαιμονες εισι, γενεσει συντετηκοτες και
προσηλωμενοι αιματι και κνισσηι και μελωιδιαις και αλλοις τισι τοιουτοις
272

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσδεδεμενοι, κρειττον τουτων ουδεν δυναμενοι. Και εικος οτι, ηνικα ισταμεθα
προς Κελσον, θεολογουντα τα χρηστηρια και τας παρα τοις νομιζομενοις θεοις
θεραπειας, ασεβεις τις ημας υπελαμβανε, τους λεγοντας δαιμονων ειναι ταυτ' εργα,
κατασπωντων εις τα γενεσεως πραγματα τας των ανθρωπων ψυχας· αλλα νυν ο
εκεινα περι ημων υπολαβων πειθεσθω <ως> καλως λεγομενοις τοις υπο Χριστιανων
καταγγελλομενοις, ορων οτι και ο κατα Χρισ τιανων γραφων ταυτα νυν επι τελει
ωσπερει νικωμενος υπο του της αληθειας πνευματος ανεγραψε. Καν λεγηι ουν
Κελσος τουτοις αφοσιωτεον, εφ' οσον συμφερει, παντηι γαρ τουτο ποιειν ουχ αιρει
λογος· ουκ αφοσιωτεον δαιμονιοις, συντετηκοσι κνισσαις και αιμασιν, ουτε το θειον
οσον εφ' ημιν μολυντεον, καταγουσιν αυτο επι μοχθηρους δαιμονας. Ει δ' ηκριβωκει
Κελσος την του συμφεροντος εννοιαν και εωρακει οτι το κυριως συμφερον αρετη
εστι και η κατ' αρετην πραξις, ουκ αν το εφ' οσον συμφερει εταξεν επι των τοιωνδε
και, ως αυτος ωμολογησε, δαιμονων. Ἡμεις ουν αιρουμεθα, ει μελλει δια θεραπειας
τοιουτων δαιμονων η υγιεια ημιν παραγινεσθαι και η εν βιωτικοις ευτυχια, νοσειν
μαλλον και εν βιωτικοις δυστυχειν μετα συνειδοτος του προς τον θεον των ολων
καθαρως ευσεβους, ηπερ μετα του σχιζεσθαι και αποπιπτειν του θεου και την ψυχην
εσχατως νοσειν και κακοδαιμονειν υγιαινειν τωι σωματι και εν βιωτικοις
απαλλασσειν ευτυχεστερον· και τωι απροσδεει γε παντος ουτινοσουν πλην της
ανθρωπων σωτηριας και παντος λογικου προσελθετεον, η τοις χρηιζουσι κνισσης και
αιματος. 8.63 Κελσος μεν ουν οιμαι μετα τοσουτους, ους ειπε περι δαιμονων
δεομενων κνισσης και αιματος λογους, ωσπερει επι μοχθηραν ερχομενος
παλινωιδιαν φησιν οτι μαλλον οιητεον τους δαιμονας μηδενος χρηιζειν μηδε δεισθαι
τινος αλλα χαιρειν τοις το ευσεβες δρωσι προς αυτους. Ἐχρην δ' ει τουτο ᾤετο ειναι
αληθες, εκεινα αυτον μη τεθεικεναι, <η> ταυτα απηλειφεναι. Ἀλλα γαρ ου παντηι η
ανθρωπινη φυσις υπο του θεου και της μονογενους αυτωι αληθειας καταλειπεται.
∆ιοπερ και Κελσος ειπε μεν εν τωι περι κνισσης και αιματος, ων χρηιζουσι δαιμονες,
ταληθη· παλιν δ' υπο της ιδιας κακιας κατωλισθεν επι τα ψευδη και εξομοιοι τους
δαιμονας ανθρωποις τοις τελεως δικαιως πραττουσι τα δικαια, καν μηδεις αυτοις
γινωσκηι χαριν, τα αγαθα δε ποιουσι τοις αμειβομενοις το ευχαριστον. ∆οκει δε μοι
συγχεισθαι κατα τον τοπον και οτε μεν το ηγεμονικον υπο των δαιμονων
ταραττεσθαι, εσθ' οτε δε και ανανηφων απο της υπ' εκεινοις αλογιστιας επ' ολιγον τι
βλεπειν του αληθους. Παλιν γαρ επιφερει· Θεου δε ουδαμηι ουδαμως απολειπτεον
ουτε μεθ' ημεραν ουτε νυκτωρ ουτ' ες κοινον ουτ' ιδιαι λογωι τε εν παντι και εργωι
διηνεκως, αλλα γε και μετα τωνδε και χωρις η ψυχη αει τετασθω προς τον θεον.
Ἐγω δ' ακουω του μετα τωνδε τουτεστι μετα του κοινου και μετα παντος εργου και
μετα παντος λογου. Ειτα παλιν ωσπερει παλαιων τωι λογισμωι προς τας απο των
δαιμονων εκστασεις και τα πολλα νικωμενος επιφερει και λεγει· Ει ωδε εχοιεν, τι το
δεινον τους τηιδε αρχοντας ευμενιζεσθαι, τους τε αλλους και τους εν ανθρωποις
δυναστας και βασιλεας, ως ουδε τουτους ανευ δαιμονιας ισχυος των τηιδε
ηξιωμενους; Ἐν μεν ουν τοις ανωτερω κατηγεν οσον εφ' εαυτωι την ψυχην ημων
προς τους δαιμονας· νυν δε βουλεται ημας εξευμενιζεσθαι και τους εν ανθρωποις
δυναστας και βασιλεας, ων επει μεστος ο βιος και <αι> ιστοριαι, νυν ουχ ηγησαμην
αναγκαιον εκθεσθαι τα παρα δειγματα. 8.64 Ἕνα ουν τον επι πασι θεον ημιν
εξευμενιστεον και τουτον ιλεω ευκτεον, εξευμενιζομενον ευσεβειαι και πασηι αρετηι.
Ει δε και αλλους τινας βουλεται μετα τον επι πασιν εξευμενιζεσθαι θεον,
κατανοησατω οτι ωσπερ τωι κινουμενωι σωματι ακολουθει η της σκιας αυτου
κινησις, τον αυτον τροπον τωι εξευμενιζεσθαι τον επι πασι θεον επεται ευμενεις
εχειν παντας τους εκεινου φιλους αγγελους και ψυχας και πνευματα. Συναισθονται
γαρ των αξιων του παρα του θεου ευμενισμου, και ου μονον και αυτοι ευμενεις τοις
273

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αξιοις γινονται αλλα και συμπραττουσι τοις βουλομενοις τον επι πασι θεον
θεραπευειν και εξευμενιζονται και συνευχονται και συναξιουσιν· ωστε τολμαν ημας
λεγειν οτι ανθρωποις μετα προαιρεσεως προτιθεμενοις τα κρειττονα ευχομενοις τωι
θεωι μυριαι οσαι ακλητοι συνευχονται δυναμεις ιεραι, συμπαρεχουσαι <εαυτας> τωι
επικηρωι ημων γενει και, ιν' ουτως ειπω, συναγωνιωσαι δι' ους ορωσιν αντιστρατευο
μενους και ανταγωνιζομενους δαιμονας τηι σωτηριαι μαλιστα των εαυτους
ανατιθεντων θεωι και μη φροντιζοντων της των δαιμονων εχθρας, εαν εκεινοι
εξαγριαινωσι προς τον ανθρω πον, φευγοντα μεν αυτων τας δια κνισσης και αιματος
θεραπειας παντι δε τροπωι λογων και πραξεων σπευδοντα οικειουσθαι και ενουσθαι
τωι επι πασι θεωι δια του καταλυ σαντος μυριους δαιμονας Ἰησου, ηνικα περιηιει
"ιωμενος" και επιστρεφων "τους καταδυναστευομενους υπο του διαβολου". 8.65
Ἡμιν μεντοι γε καταφρονητεον εξευμενισμου ανθρω πων και βασιλεων, ου μονον
εαν δια μιαιφονιων και ασελγειων και ωμοτατων πραξεων εξευμενιζωμεθα αυτους,
αλλα και εαν δια της εις τον θεον των ολων ασεβειας η τινος μετα δουλοπρεπειας
και ταπεινοτητος φωνης, αλλοτριας ανδρειων και μεγαλοψυχων ανδρων και την
καρτεριαν ως μεγιστην αρετην συναναλαβειν ταις αλλαις εθελοντων. Ἔνθα μεντοι
ουδεν εναντιον πραττομεν νομωι και λογωι θεου, ου μεμηναμεν ουδ' ορμωμεν καθ'
εαυτων εγειρειν βασιλεως η δυναστου θυμον, επι αικιας και βασανιστηρια η και
θανατους ημας φεροντα. Ἀνεγνωμεν γαρ και το "Πασα ψυχη εξουσιαις υπερεχουσαις
υποτασσεσθω. Ου γαρ εστιν εξουσια ει μη υπο θεου, αι δε ουσαι υπο θεου τεταγμεναι
εισιν· ωστε οι ανθεσ τηκοτες τηι εξουσιαι τηι του θεου διαταγηι ανθιστανται". Ἐν
μεντοι γε τοις εις την προς Ῥωμαιους εξηγητικοις, ως δυνατον ην ημιν, επι πλειον
και ταυτα τα ρηματα ποικιλως εξητασαμεν· νυν δ' αυτα εις το προκειμενον
απλουστερον κατα την κοινοτεραν εκδοχην παρειληφαμεν, επειπερ φησιν ο Κελσος·
Ουδε τουτους ανευ δαιμονιας ισχυος των τηιδε ειναι ηξιωμενους. Και επει πολυς ην ο
λογος ο περι της των βασιλευοντων και δυναστων καταστασεως, πολλης ζητησεως
ουσης κατα τον τοπον δια τους ωμοτερον και τυραννικωτερον αρξαντας η τους εκ
του αρχειν επι θρυψιν και τρυφην εξοκειλαντας, δια τουτο επι του παροντος το
προβλημα εξετασαι υπερε θεμεθα. Τυχην μεντοι βασιλεως ουκ ομνυμεν ως ουδ'
αλλον νομιζομενον θεον· ειτε γαρ, ως ωνομασαν τινες, εκφορα μονον εστιν η τυχη
ομοιως δοκησει και διαστασει, ουκ ομνυμεν το μηδαμως ον ως θεον η ολως
υφεστηκος και δυναμενον τι ποιησαι, ινα μη την ομοτικην δυναμιν εις α μη δει
παραλαμβανωμεν, ειτε και–ως τισιν εδοξεν ειπουσι· του Ῥωμαιων βασιλεως τον
δαιμονα ομνυσιν οι την τυχην αυτου ομνυοντες–δαιμων εστιν η ονομαζομενη τυχη
του βασιλεως, και ουτως αποθανητεον εστι μαλλον ημιν υπερ του μη ομοσαι
μοχθηρον δαιμονα και απιστον, πολλακις συνεξαμαρτανοντα ωι ελαχεν ανθρωπωι η
και πλεον αυτου αμαρτανοντα. 8.66 Ειτα παλιν ο Κελσος ομοιως τοις απο
δαιμονισμου εσθ' οτε αναφερουσιν ειτα παλιν καταπιπτουσιν ωσπερ νηφων τοιαυτα
τινα λεγει· Ἐαν μεντοι γε κελευηι τις, ει τυχοις θρησκευων θεον, η ασεβειν η αλλο τι
αισχρον ειπειν, ουδαμηι ουδαμως πιστευτεον αλλα προ τουτων πασας βασανους
εγκαρτερητεον και παντας θανατους υπομενετεον, πριν τι ανοσιον περι θεου μη οτι
γε ειπειν αλλα μελησαι· ειτα παλιν απ' αγνοιας της περι του ημετερου λογου και
προς ταυτηι απο του φυρειν τα παντα τοιαυτα φησιν· Ἐαν δε κελευηι τις ευφημησαι
τον Ἥλιον η την Ἀθηναν προθυμοτατα μετα καλου παιανος ευφημειν, ουτω τοι
σεβειν μαλλον δοξεις τον μεγαν θεον, εαν και τουσδε υμνηις· το γαρ θεοσεβες δια
παντων διεξιον τελεωτερον γινεται. Φαμεν ουν οτι ου περιμενομεν ευφημησαι τον
Ἥλιον τον κελευοντα, οι μαθοντες ου μονον τους τηι διαταξει υποτε ταγμενους
ευφημειν αλλα και τους εχθρους. Ευφημουμεν ουν Ἥλιον ως καλον θεου
δημιουργημα και τους νομους φυλασσον του θεου και ακουον του "Αινειτε τον
274

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κυριον ηλιος και σεληνη", και οση δυναμις υμνουν τον πατερα και τον δημιουργον
του παντος. Ἀθηναν μεντοι μετα Ἡλιου τασσομενην εμυθοποιησαν οι Ἑλληνων
λογοι, ειτ' εν υπονοιαις ειτε χωρις υπονοιων φασκοντες εκ της του ∆ιος γεγεννησθαι
κεφαλης καθωπλισμενην· και διωκομενην τοτε υπο του Ἡφαιστου, βουλομενου
αυτης φθειραι την παρθενιαν, εκπεφευγεναι μεν αυτον την δ' εκ της επιθυμιας
πεσουσαν επι την γην θορην αγαπησασαν εκθρεψαι, καλεσασαν Ἐριχθονιον, τον
ποτε, φασιν, Ἀθηνη θρεψε, ∆ιος θυγατηρ, τεκε δε ζειδωρος αρουρα. Και ορωμεν γε
οτι τωι προσιεμενωι την Ἀθηναν, ∆ιος θυγατερα, πολλους μυθους και πλασματα
παρεκδεκτεον, ους ουκ αν παραδεχοιτο ο φευγων μεν μυθους ζητων δε αληθειαν.
8.67 Ἵνα δε και τροπολογηται και λεγηται φρονησις ειναι η Ἀθηνα, παραστησατω τις
αυτης την υποστασιν και την ουσιαν, ως υφεστηκυιας κατα την τροπολογιαν
ταυτην. Ει δε και αρχαια τις γενομενη ανθρωπος η Ἀθηνα τετιμηται, παραδοντων
τοις υποχειριοις μυστηρια και τελετας των βουληθεντων αυτης το ονομα παρα
ανθρωποις ως θεου αιδεσθαι, πολλωι μαλλον ου χρη υμνησαι και ως θεον δοξασαι
την Ἀθηναν, ει γε ουδε τον τηλικουτον ηλιον προσκυνειν ημιν θεμις, καν
ευφημωμεν αυτον. Κελσος μεν ουν φησι μαλλον ημας σεβειν δοκειν τον μεγαν θεον,
αν και Ἥλιον και Ἀθηναν υμνωμεν, ημεις δε το εναντιον ισμεν. Ὕμνους γαρ εις
μονον τον επι πασι λεγομεν θεον και τον μονογενη αυτου θεον λογον. Και υμνουμεν
γε θεον και τον μονογενη αυτου ως και "ηλιος και σεληνη" και "αστρα" και πασα η
ουρανια στρατια. Ὑμνουσι γαρ παντες ουτοι, θειος οντες χορος, μετα των εν
ανθρωποις δικαιων τον επι πασι θεον και τον μονογενη αυτου. Προειπομεν μεν ουν
μη δειν ομνυναι τον εν ανθρωποις βασιλεα η την ονομαζομενην τυχην αυτου. ∆ιο
ουκ αναγκαιον ημας παλιν απολογεισθαι προς το καν εν ανθρωποις βασιλεα κελευηι
σε τις ορκωμοτειν, ουδε τουτο δεινον. ∆εδοται γαρ τουτωι τα επι γης, και ο τι αν
λαμβανηις εν τωι βιωι, παρα τουτου λαμβανεις. Ἡμεις δε φαμεν οτι ου παντως
δεδοται τουτωι τα επι γης ολα, ουδ' ο τι αν λαμβανωμεν εν τωι βιωι, παρα τουτου
λαμβανομεν. ∆ικαιως γαρ και καλως λαμβα νοντες, απο του θεου και της προνοιας
αυτου λαμβανομεν, οιον ημερους καρπους και αρτον, στηριζοντα "καρδιαν
ανθρωπου", και την προσηνη αμπελον και οινον, ευφραινοντα "καρδιαν
ανθρωπου". Ἀλλα και τους της ελαιας καρπους απο της προνοιας εχομεν του θεου
"του ιλαρυναι προσωπον εν ελαιωι". 8.68 Ειθ' εξης φησιν ο Κελσος οτι ου χρη
απιστειν ανδρι αρχαιωι, παλαι προειποντι το· Εις βασιλευς, ωι εδωκε Κρονου παις
αγκυλομητεω. Και επιφερει· Ὡς, αν τουτο λυσηις το δογμα, εικοτως αμυνειται σε ο
βασιλευς. Ει γαρ το αυτο σοι ποιησειαν απαντες, ουδεν κωλυσει τον μεν
καταλειφθηναι μονον και ερημον, τα δ' επι γης επι τοις ανομωτατοις τε και αγριω
τατοις βαρβαροις γενεσθαι, και μητε της σης θρησκειας μητε της αληθινης σοφιας εν
ανθρωποις ετι καταλειπεσθαι κλεος. Εις μεν ουν κοιρανος εστω, εις βασιλευς, ουχ ωι
εδωκε Κρονου παις αγκυλομητεω, αλλ' ωι εδωκεν ο καθιστων "βασιλεις και"
μεθιστων "και τον χρησιμον" κατα καιρον εγειρων επι της γης· και ουχ ο του
καταταρταρωθεντος, ως οι μυθοι Ἑλληνων λεγουσι, Κρονου υιος απελασας τουτον
της αρχης καθιστησι βασιλεις, ουδ' αν αλληγορηι τις τα κατα τους τοπους, αλλ' ο
διοικων τα συμπαντα θεος οιδεν ο τι ποτε ποιει κατα τον τοπον της των βασιλεων
καταστασεως. Λυομεν ουν το δογμα· Ὧ εδωκε Κρονου παις αγκυλομητεω, ουδεν
αγκυλον και σκολιον βουλεσθαι πειθομενοι θεον η πατερα θεου. Ου λυομεν δε το
δογμα το περι προνοιας και των ειτε προηγουμενως υπ' αυτης γινομενων ειτε και εκ
τινων επακολουθουντων. Ἀλλ' ουδ' εικοτως ημας αμυνεται βασιλευς, φασκοντας
μεν οτι ου Κρονου παις αγκυλομητεω εδωκεν αυτωι το βασιλευειν, ο δε μεθιστων
"βασιλεις και" καθιστων. Και το αυτο γε ποιειτωσαν μοι απαντες, το μεν ομηρικον
καταλυοντες δογμα το δε θειον περι βασιλεως τηρουντες και το "τον βασιλεα
275

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τιματε" φυλαττοντες· καιτοι ως εν υποθεσει γε τοιαυτηι ουτε μονος ο βασιλευς
καταλειφθησεται ουτ' ερημος εσται ουτε τα επι γης επι τοις ανομωτατοις και
αγριωτατοις βαρβαροις εσται. Ει γαρ, ως λεγει Κελσος, το αυτο μοι ποιησειαν
απαντες, δηλονοτι και οι βαρβαροι τωι λογωι του θεου προσελθοντες νομιμωτατοι
εσονται και ημερωτατοι· και πασα μεν θρησκεια καταλυ θησεται μονη δε η
Χριστιανων κρατησει, ητις και μονη ποτε κρατησει, του λογου αει πλειονας
νεμομενου ψυχας. 8.69 Ειτα εαυτου μη ακουσας ο Κελσος, τα ανακολουθα ειποντος
τωι ει γαρ το αυτο σοι ποιησειαν απαντες, φησιν· Ου μεν δη τουτο φησεις, ως, αν
πεισθεντες σοι Ῥωμαιοι και των νενομισμενων αυτοις προς θεους τε και ανθρωπους
αμελησαντες τον σον Ὕψιστον, η οντινα βουλει, προσκα λεσωνται, καταβας
υπερμαχειται αυτων, και ουδεμιας αλλης αλκης δεησει. Και γαρ προτερον ο αυτος
θεος τοις προσε χουσιν αυτωι ταυτα τε και πολυ μειζω τουτων, ως υμεις φατε,
υπισχνουμενος ορατε οσα ωφελησεν εκεινους τε και υμας· ων τοις μεν αντι <του>
γης απασης ειναι δεσποταις ουδ' οποια τις βωλος ουδ' εστια λειπεται, υμων δε καν
πλαναται τις ετι λανθανων, αλλα ζητειται προς θανατου δικην. Ἐπει δε καθ'
υποθεσιν ζητει, ει πεισθεντες Ῥωμαιοι τωι Χριστιανων λογωι, των προς τους
νενομισμενους θεους αμελησαντες και των κατα τους ανθρωπους προτερων νομων,
τον Ὕψιστον σεβοιντο, τι αν απαντησαι· ακουετω τι αρεσκει περι τουτων ημιν.
Φαμεν οτι, ειπερ, "αν δυο συμφωνωσιν" εξ ημων "επι της γης περι παντος
πραγματος, ου εαν αιτησωνται γενησεται αυτοις παρα του εν τοις ουρανοις πατρος"
των δικαιων· χαιρει γαρ συμφωνιαι των λογικων ζυων ο θεος και εκτρεπεται την
διαφωνιαν· τι χρη νομιζειν, ει μη μονον ως νυν πανυ ολιγοι συμφωνοιεν αλλα πασα
η υπο Ῥωμαιων αρχη; Ευξονται γαρ τωι και προτερον ειποντι προς τους Ἑβραιους
καταδιωκομενους υπο Αιγυπτιων λογωι· "Κυριος πολεμησει υπερ υμων, και υμεις
σιγησεσθε", και μετα πασης συμφωνιας ευξαμενοι πολλωι πλειονας δυνησονται
καταλυσαι εχθρους επιδιωκοντας, η ους καθειλεν η Μωυσεως προς τον θεον
βοωντος και των συν αυτωι ευχη. α δ' υπεσχετο ο θεος τοις τηρουσι τον νομον ει μη
γεγενηται, ου τωι ψευδεσθαι τον θεον ου γεγενηται αλλα τωι επι συνθηκαις
γεγονεναι τας επαγγελιας, ταις περι του τηρειν τον νομον και τον κατα τον νομον
βιον. Και ει ουτε βωλος ουθ' εστια Ἰουδαιοις καταλειπεται τοις τας επαγγελιας επι
συνθηκαις ειληφοσιν, αιτιατεον πασαν μεν αυτων την παρανομιαν εξαιρετως δε την
κατα του Ἰησου. 8.70 Ἀλλ' οι καθ' υποθεσιν Κελσου παντες αν πεισθεντες Ῥωμαιοι
ευχομενοι περιεσονται των πολεμιων η ουδε την αρχην πολεμησονται,
φρουρουμενοι υπο θειας δυναμεως, της δια πεντηκοντα δικαιους πεντε πολεις ολας
επαγγειλαμενης διασωσαι. Ἅλες γαρ εισι τηρητικοι των επι γης συστασεων του
κοσμου οι του θεου ανθρωποι, και συνεστηκε τα επι γης, οσον οι αλες ου τρεπονται·
"Ἐαν γαρ το αλας μωρανθηι", "ουτ' εις γην ουτ' εις κοπρον" "ισχυει ετι" αλλα
"βληθεν εξω" καταπατηθησεται "υπο των ανθρωπων". "Ὁ δ' εχων ωτα ακουετω",
πως ταυτα λεγεται. Και ημεις δε, οτε μεν επιτρεπει ο θεος τωι πειραζοντι δους
εξουσιαν την του διωκειν ημας, διωκομεθα· οτε δ' ο θεος <ου> βουλεται τουθ' ημας
πασχειν, και εν μισουντι ημας τωι κοσμωι παραδοξως ειρηνην αγομεν και θαρρουμεν
επι τωι ειποντι· "Θαρσειτε, εγω νενικηκα τον κοσμον." Και αληθως νενικηκε "τον
κοσμον", διοπερ <ισχυει ο κοσμος> εις οσον <ο> νικησας αυτον βουλεται, λαβων απο
του πατρος το νικαν "τον κοσμον"· θαρρουμεν δε τηι εκεινου νικηι. Ει δε βουλεται
παλιν ημας αθλειν και αγωνιζεσθαι περι ευσεβειας, ηκετωσαν ανταγωνισται, προς
ους ερουμεν· "Παντα ισχυω εν τωι ενδυναμουντι με Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων."
Και γαρ δυο στρουθιων πιπρασκομενων, ως ωνομασεν η γραφη, "ασσαριου", "εν εις
παγιδα ου πιπτει ανευ του εν τοις ουρανοις πατρος". Και επι τοσουτον παντα η θεια
περιειληφε προνοια, ως μηδε τας τριχας "της κεφαλης" ημων εκπεφευγεναι το υπ'
276

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου ηριθμησθαι. 8.71 Ειτα παλιν, ως εθος τωι Κελσωι, φυρει εν τοις εξης λεγων α
ουδεις ημων ανεγραψε· φησι γαρ τοιαυτα· Ου μην ουδε εκεινο ανεκτον σου
λεγοντος, ως, αν οι νυν βασιλευοντες ημων σοι πεισθεντες αλωσι, τους αυθις
βασιλευοντας πεισεις ειτ' αλλους, αν κακεινοι αλωσι, και αλλους επ' αλλοις, μεχρι
παντων των σοι πειθομενων αλισκομενων μια τις αρχη σωφρονησασα και
προειδομενη το συμβαινον παντας υμας, πριν αυτην προαπολεσθαι, παγγενει
διολεσει. Ειπειν δε περι τουτων ουχ αιρει λογος, ου γαρ λεγει τις ημων περι των νυν
βασιλευοντων οτι, εαν πεισθεντες αλωσι, τους μετ' αυτους παλιν πεισομεν,
κακεινων αλοντων παλιν τους εξης πεισομεν. Ποθεν δε και απερριψεν οτι κατα
διαδοχην αει των υστερων πειθομενων ημιν και αλισκομενων δια το μη αμυνεσθαι
τους πολεμιους μια τις αρχη σωφρονησασα και προειδομενη το συμβαινον παγγενει
ημας διολεσει; Ἀλλ' εοικε φλυαριας εν τουτοις εξης συναπτων και τουτ' αφ' εαυτου
απερροιβδηκεναι. 8.72 Μετα δε ταυτα ευχην τινα ειπων την· Ει γαρ δη οιον τε εις ενα
συμφρονησαι νομον τους την Ἀσιαν και Ευρωπην και Λιβυην Ἕλληνας τε και
βαρβαρους αχρι περατων νενεμημενους, αδυνατον τουτο νομισας ειναι επιφερει οτι
ο τουτο οιομενος οιδεν ουδεν. Ει δε χρη και τουτ' ειπειν, λελεξεται ολιγα εις τον
τοπον, δεομενον πολλης εξετασεως και κατασκευης, εις το φανηναι ου μονον
δυνατον αλλα και αληθες το λεγομενον περι του εις ενα συμφρονησαι νομον παν το
λογικον. Οι μεν ουν απο της Στοας, επικρατησαντος, ως οιονται, του ισχυροτερου
των αλλων στοιχειου, την εκπυρωσιν <φασιν> εσεσθαι παντων εις πυρ
μεταβαλλοντων, ημεις δε της λογικης φυσεως φαμεν ολης κρατησαι ποτε τον λογον
και μεταποιησαι πασαν ψυχην εις την εαυτου τελειοτητα, επαν εκαστος ψιληι
χρησαμενος τηι εξουσιαι εληται α βουλεται και γενηται εν οις ειλατο· και φαμεν οτι
ουκ εστιν εικος, ωσπερ επι των <εν> τοις σωμασι νοσηματων και τραυματων τινα
των συμβαινοντων ισχυροτερα ειναι πασης ιατρικης τεχνης, ουτως επι των ψυχων
ειναι τι των απο κακιας αδυνατον υπο του επι πασι λογικου και θεου θεραπευθηναι.
Παντων γαρ των εν ψυχηι κακων δυνατωτερος ων ο λογος και η εν αυτωι θεραπεια
προσαγει κατα βουλησιν θεου εκαστωι αυτην, και το τελος των πραγματων
αναιρεθηναι εστι την κακιαν· ποτερον δε ωστε μηδαμηι μηδαμως ετι αυτην
επιτραπηναι δυνασθαι η μη, ου του παροντος εστι λογου διδαξαι. Πολλα μεν ουν αι
προφητειαι περι της παντελους αναιρε σεως των κακων και διορθωσεως πασης
ψυχης εν απορρητοις λεγουσιν, αρκει δ' επι του παροντος παραθεσθαι την απο του
Σοφονιου λεξιν, ουτως εχουσαν· "Ἑτοιμαζου, ορθρι σον· διεφθαρται πασα η
επιφυλλις αυτων. ∆ια τουτο υπομεινον <με>, λεγει κυριος, εν ημεραι αναστασεως
μου εις μαρτυριον· διοτι το κριμα μου εις συναγωγας εθνων του εκδεξασθαι
βασιλεις, του εκχεαι επ' αυτους πασαν οργην θυμου μου. Ἐν γαρ πυρι ζηλου μου
καταναλωθησεται πασα η γη· οτι τοτε μεταστρεψω επι λαους γλωσσαν εις γενεαν
αυτης, του επικαλεισθαι παντας το ονομα κυριου, του δουλευειν <αυτωι> υπο ζυγον
ενα. Ἐκ περατων ποταμων Αιθιοπιας θυσουσι θυσιας μοι. Ἐν τηι ημεραι εκεινηι ου μη
καταισχυνθηις εκ παντων των επιτηδευματων σου, ων ησεβησας εις εμε· οτι τοτε
περιελω απο σου τα φαυλισματα της υβρεως σου, και ουκ ετι μη προσθηις του
μεγαλαυχησαι επι το ορος το αγιον μου. Και υπολειψομαι εν σοι λαον πραυν και
ταπεινον, και ευλαβηθησονται απο του ονοματος κυριου οι καταλοιποι του Ἰσραηλ,
και ου ποιησουσιν αδικιαν και ου λαλησουσι ματαια, και ου μη ευρεθηι εν τωι στοματι
αυτων γλωσσα δολια· διοτι αυτοι νεμησονται και κοιτασθη σονται, και ουκ εσται ο
εκφοβων αυτους." Ὁ δυναμενος δ' εισ<ελθειν εις τον της γραφης νουν> ταυτα ολα
μεν κατανοησας την σαφηνειαν της προφητειας παραστησατω, μαλιστα δ'
εξετασατω, τι το αναλου μενης πασης της γης μεταστραφηναι "επι λαους γλωσσαν
εις γενεαν αυτης", αναλογον τοις προ της συγχυσεως πραγμασι· και κατανοησατω, τι
277

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το "επικαλεισθαι παντας το ονομα κυριου, του δουλευειν αυτωι υπο ζυγον ενα", ως
περιαιρεθηναι "τα της υβρεως φαυλισματα", και μηκετι ειναι "αδικιαν" μηδε λογους
ματαιους μηδε γλωσσαν δολιαν. Ταυτα δ' εδοξε μοι μετριως και ου μετα της
ακριβους διηγησεως παραθεσθαι δια την Κελσου λεξιν, οιομενου το συμφρονησαι
τους την Ἀσιαν και Ευρωπην και Λιβυην Ἕλληνας τε και βαρβαρους οικουντας
αδυνατον ειναι. Και ταχα αληθως αδυνατον μεν το τοιουτο τοις ετι εν σωμασι, ου
μην αδυνατον και απολυθεισιν αυτων. 8.73 Ειθ' εξης προτρεπεται ημας ο Κελσος
αρηγειν τωι βασιλει παντι σθενει και συμπονειν αυτωι τα δικαια και υπερμαχειν
αυτου και συστρατευειν αυτωι, αν επειγηι, και συστρατηγειν. Λεκτεον δε και προς
ταυτα οτι αρηγομεν κατα καιρον τοις βασιλευσι θειαν, ιν' ουτως ειπω, αρηξιν, και
"πανοπλιαν" αναλαμβανοντες "θεου". Και ταυτα ποιου μεν πειθομενοι αποστολικηι
φωνηι λεγουσηι· "Παρακαλω ουν υμας πρωτον ποιεισθαι δεησεις, προσευχας,
εντευξεις, ευχαριστιας υπερ παντων ανθρωπων, υπερ βασιλεων και παντων των εν
υπεροχηι οντων." Και οσωι γε τις ευσε βεστερος εστι, τοσουτωι ανυτικωτερος εν τωι
αρηγειν τοις βασιλευουσι παρα τους εις τας παραταξεις εξιοντας στρα τιωτας και
αναιρουντας ους αν δυνωνται των πολεμιων. Ειτα δε και ταυτ' ειποιμεν αν προς
τους αλλοτριους της πιστεως και αξιουντας ημας στρατευεσθαι υπερ του κοινου και
ανθρωπους αναιρειν οτι και οι καθ' υμας ιερεις αγαλματων τινων και νεωκοροι ων
νομιζετε θεων τηρουσιν εαυτων αμιαντον την δεξιαν δια τας θυσιας, ιν' αναιμακτοις
χερσι και καθαραις απο φονων προσαγωσι τας νενομισμενας θυσιας οις φατε θεοις·
και ου δη που πολεμου καταλαβοντος και τους ιερεις στρατευετε. Ει ουν τουτ'
ευλογως γινεται, ποσωι μαλλον αλλων στρατευομενων και ουτοι στρατευονται ως
ιερεις του θεου και θεραπευται, καθαρας μεν τηρουντες τας δεξιας αγωνιζομενοι δε
δια των προς θεον ευχων υπερ των δικαιως στρατευομενων και υπερ του δικαιως
βασι λευοντος, ινα τα εναντια παντα και εχθρα τοις δικαιως πραττουσι καθαιρεθηι;
Ἡμεις δε και ταις ευχαις παντας δαιμονας, τους εγειροντας τα πολεμικα και ορκους
συγχεοντας και την ειρηνην ταρασσοντας, καθαιρουντες μαλλον βοηθουμεν τοις
βασιλευουσιν ηπερ οι δοκουντες στρατευεσθαι. Συμπο νουμεν δε τοις κοινοις
πραγμασιν οι μετα δικαιοσυνης αναφεροντες προσευχας, συν ασκησεσι και μελεταις
διδασ κουσαις καταφρονειν ηδονων και μη αγεσθαι υπ' αυτων. Ἡμεις και μαλλον
υπερμαχουμεν του βασιλεως· και ου συστρατευομεθα μεν αυτωι, καν επειγηι,
στρατευομεθα δε υπερ αυτου ιδιον στρατοπεδον ευσεβειας συγκροτουντες δια των
προς το θειον εντευξεων. 8.74 Ει δε βουλεται ημας ο Κελσος και στρατηγειν <υπερ>
πατριδος, ιστω οτι και ταυτα ποιουμεν, ου προς το βλεπεσθαι υπο των ανθρωπων
και κενοδοξειν επ' αυτων ταυτα πρατ τοντες· εν γαρ τωι κρυπτωι ημων κατ' αυτο το
ηγεμονικον ευχαι εισιν, αναπεμπομεναι ως απο ιερεων υπερ των εν τηι πατριδι
ημων. Χριστιανοι δε μαλλον ευεργετουσι τας πατριδας η οι λοιποι των ανθρωπων,
παιδευοντες τους πολιτας και ευσεβειν διδασκοντες εις τον πολιεα θεον,
αναλαμβανοντες εις θειαν τινα και επουρανιον πολιν τους εν ταις ελαχισταις πολεσι
καλως βιωσαντας· προς ους λεγοιτο αν· εν ελαχιστηι πολει "πιστος εγενου", ηκε και
επι την μεγαλην, οπου "θεος εστη εν συναγωγηι θεων, εν μεσωι δε θεους διακρινει",
και σε συναριθμων αυτοις, εαν μηκετι ως ανθρωπος αποθνηισκηις μηδ' "ως εις των
αρχοντων" πιπτηις. 8.75 Προτρεπει δ' ημας Κελσος και επι το αρχειν της πατριδος,
εαν δεηι και τουτο ποιειν ενεκεν σωτηριας νομων και ευσεβειας. Ἡμεις δε εν εκαστηι
πολει αλλο συστημα πατριδος κτισθεν λογωι θεου επισταμενοι τους δυνατους λογωι
και βιωι υγιει χρωμενους αρχειν επι το αρχειν εκκλησιων παρακαλουμεν, ουκ
αποδεχομενοι μεν τους φιλαρχους βιαζομενοι δε τους δια πολλην μετριοτητα την
κοινην φροντιδα της εκκλησιας του θεου μη βουλομενους προπετως αναδεξασθαι·
και οι καλως αρχοντες ημων βιασθεντες υπαρχουσι, του μεγαλου βασιλεως
278

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναγκαζοντος, ον πεπεισ μεθα ειναι υιον θεου λογον θεον. Και ει αρχουσιν καλως οι
αρχοντες εν τηι εκκλησιαι της κατα θεον πατριδος–λεγω δε της εκκλησιας–,
λεγομενοι η <βιαζομενοι>, και αρχουσι κατα τα υπο του θεου προστεταγμενα, ουδεν
παρα τουτο μολυνοντες των θεων νομων. Και ου φευγοντες γε τας κοινοτερας του
βιου λειτουργιας Χριστιανοι τα τοιαυτα περιΐστανται αλλα τηρουντες εαυτους
θειοτεραι και αναγκαιοτεραι λειτουργιαι εκκλησιας θεου επι σωτηριαι ανθρωπων και
αναγκαιως αμα και δικαιως ηγουμενοι και παντων πεφροντικοτες, των μεν ενδον,
ιν' οσημεραι βελτιον βιωσι, των δε δοκουντων εξω, ινα γενωνται εν τοις σεμνοις της
θεοσεβειας λογοις και εργοις και ουτω θεον αληθως σεβοντες και πολλους οση
δυναμις παιδευοντες ανακραθωσι τωι του θεου λογωι και τωι θειωι νομωι και ουτως
ενωθωσι τωι επι πασι θεωι δια του ενουντος αυτωι υιου θεου λογου και σοφιας και
αληθειας και δικαιοσυνης παντα τον προτετραμμενον επι το κατα θεον εν πασι ζην.
8.76 Ἔχεις δ' εν τουτοις, ιερε Ἀμβροσιε, το τελος κατα την παρουσαν ημιν και
δοθεισαν δυναμιν των προστεταγμενων υπο σου. Και περιεγραψαμεν εν οκτω
βιβλιοις παντα, οσα πρεπον ειναι ενομισαμεν υπαγορευσαι προς τον επιγεγραμμενον
Κελσου αληθη λογον. Του δ' εντυγχανοντος εστι τωι εκεινου συγγραμματι και οις
ημεις κατ' αυτου υπηγορευσαμεν κριναι, οποτερα μαλλον πνει του αληθινου θεου
και του τροπου της εις αυτον ευσεβειας και της εις ανθρωπους φθανουσης υγιων
δογματων προτρεπομενων επι τον αριστον βιον αληθειας. Ἴσθι μεντοι
επαγγελλομενον τον Κελσον αλλο συνταγμα μετα τουτο ποιησειν, εν ωι διδαξειν
επηγγειλατο, οπηι βιωτεον τους βουλομενους αυτωι και δυναμενους πειθεσθαι. Ει μεν
ουν ουκ εγραψεν υποσχομενος τον δευτερον λογον, ευ αν εχοι αρκεισθαι ημας τοις
οκτω προς τον λογον αυτου υπαγορευθεισι βιβλιοις· ει δε κακεινον αρξαμενος
συνετελεσε, ζητησον και πεμψον το συγγραμμα, ινα και προς εκεινο απερ αν ο της
αληθειας διδωι ημιν πατηρ υπαγορευσαντες και την εν εκεινωι ψευδοδοξιαν
ανατρεψωμεν, ει δε που τι αληθες λεγεται, τουτωι αφιλονεικως ως καλως ειρημενωι
μαρτυρησωμεν.

279

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


