Exhortatio ad martyrium
ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ.
1 «Οι απογεγαλακτισμενοι απο γαλακτος, οι απεσπασμενοι απο μαστου, θλιψιν επι
θλιψει προσδεχου, προσδεχου ελπιδα επ' ελπιδι, ετι μικρον ετι μικρον, δια
φαυλισμον χειλεων, δια γλωσσης ετερας.» και υμεις τοινυν κατα τον Ἡσαΐαν ως
ουκετι σαρκινοι ουδε «εν Χριστωι» νηπιοι προκοψαντες «εν τηι» νοητηι υμων
«ηλικιαι», Ἀμβροσιε θεοσεβεστατε και Πρωτοκτητε ευσεβεστατε, και μηκετι «χρειαν
εχοντες γαλακτος» αλλα «στερεας τροφης», ακουετε ως «απογεγαλακτισμενοι απο
γαλακτος» και «απεσπασμενοι απο μαστου», τινα τροπον ως αθληταις τοις
απογεγαλακτισμενοις ουχ απλη θλιψις αλλα τις «θλιψις επι θλιψει» προφητευεται.
ο δε μη απωθουμενος την «επι θλιψει» θλιψιν, αλλ' ως γενναιος αθλητης αυτην
προσδεχομενος ευθεως προσ δεχεται και «ελπιδα επ' ελπιδι», ης μετ' ου πολυ της
«επι θλιψει» θλιψεως απολαυσει· τοιουτο γαρ εστι το «ετι μικρον ετι μικρον.» 2
Ἀλλα και ει φαυλιζοιεν ημας και εξευτελιζοιεν ητοι ασεβεις η μωρους
αποκαλουντες οι αλλοτριοι της κατα τας αγιας γραφας διαλεκτου,
υπομιμνησκωμεθα οτι η «επ' ελπιδι» ελπις, η «ετι μικρον» αποδοθησομενη ημιν,
αποδοθησεται «δια φαυλισμον χειλεων, δια γλωσσης ετερας». και τις ουκ αν
προσδεχοιτο «θλιψιν επι θλιψει», ινα ευθεως προσδεξηται και «ελπιδα επ' ελπιδι»,
λογισαμενος μετα Παυλου «οτι ουκ αξια τα παθηματα του νυν καιρου», ων ωσπερει
ωνουμεθα την μακαριοτητα, «προς την μελλουσαν δοξαν αποκα λυπτεσθαι εις
ημας» απο του θεου· και μαλιστα επει «το παραυτικα ελαφρον της θλιψεως ημων»
«ελαφρον» τοις μη βαρουμενοις υπο των περιεστηκοτων και τυγχανον και
λεγομενον, οσωι πλειον υπερ βαλλον γινεται, τοσουτωι μειζον και πλειον «βαρος
αιωνιου δοξης κατεργαζεται ημιν», ει παρα τον καιρον των θλιβοντων και ωσπερει
πιεζειν τας ψυχας ημων εθελοντων αποστρεψαντες το ηγεμονικον ημων απο των
επιπονων σκοποιμεν ου τα ενεστηκοτα επιπονα αλλα τα δια την εν τουτοις
υπομονην τοις «νομιμως» εν Χριστωι αθλη σασι χαριτι θεου αποκειμενα,
πολλαπλασιαζοντος τας ευεργεσιας και υπερ την αξιαν των του αγωνισαμενου
καματων τοσαυτα δωρουμε νου, οσα αν πρεπηι μη γλισχρολογουμενωι διδοναι τωι
μεγαλοδωρωι και επιστημονως τας εαυτου χαριτας μεγεθυνοντι θεωι επι τους οση
δυναμις δια του καταπεφρονηκεναι του οστρακινου σκευους επιδειξα μενους την
οληι ψυχηι προς αυτον αγαπην. 3 Ὅληι δε ψυχηι νομιζω αγαπασθαι τον θεον υπο των
αποσπων των και διισταντων αυτην δια πολλην την προς το κοινωνησαι τωι θεωι
προθυμιαν ου μονον απο του γηΐνου σωματος αλλα και απο παντος σωματος· οις
ουδε μετα περισπασμου και περιελκυσμου τινος γινεται το αποθεσθαι «το» «της
ταπεινωσεως» «σωμα», οταν καιρος διδωι δια του νομιζομενου θανατου εκδυσασθαι
το σωμα «του θανα του» και επακουσθηναι αποστολικως ευξαμενον και ειποντα·
«τα λαιπωρος εγω ανθρωπος· τις με ρυσεται εκ του σωματος του θανα του τουτου;»
τις γαρ των «εν τωι σκηνει» στεναζοντων δια το βα ρεισθαι υπο του φθαρτου
σωματος ουχι και ευχαριστησει προτερον ειπων· «τις με ρυσεται εκ του σωματος του
θανατου τουτου;» βλε πων οτι δια της ομιλιας ρυσθεις απο «του σωματος του
θανατου» αγιως αναφθεγξεται το· «χαρις τωι θεωι δια Χριστου Ἰησου του κυριου
ημων». ει δε τινι το τοιουτο χαλεπον φαινεται, ουκ «εδι ψησε» «προς τον θεον» τον
ισχυρον «τον ζωντα» ουδε επεποθησε προς τον θεον «ον τροπον επιποθει η ελαφος
επι τας πηγας των υδατων» ουδε ειπε· «ποτε αρα ηξω και οφθησομαι τωι προσωπωι
του θεου;» ουδε εν εαυτωι ελογισατο α διαλογισαμενος ο προφητης, λεγομενου του·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

«που εστιν ο θεος σου;» αυτωι, «καθ' εκαστην ημεραν» εξεχεεν εφ' εαυτον «την
ψυχην» αυτου, επιπλησσων αυτηι ετι κατ' ασθενειαν περιλυπωι γινομενηι και
συνταρασσομενηι και λεγων· «οτι διελευσομαι εν τοπωι σκηνης θαυμαστης εως του
οικου του θεου, εν φωνηι αγαλλιασεως και εξομολογησεως ηχου εορταζοντος.» 4
Ευχομην ουν υμας παρ' ολον τον ενεστηκοτα αγωνα μεμνη μενους του αποκειμενου
πολλου εν ουρανοις μισθου τοις διωχθεισι και ονειδισθεισιν «ενεκεν δικαιοσυνης»
και ενεκεν του υιου του αν θρωπου χαιρειν και αγαλλιαν και σκιρταν, ωσπερ οι
αποστολοι εχαρησαν ποτε καταξιωθεντες «υπερ του ονοματος αυτου ατιμασθη ναι».
ει δε και ποτε αισθανοισθε συστολης περι την ψυχην υμων, ειπατω αυτηι ο εν ημιν
Χριστου νους θελουσηι το οσον εφ' εαυτηι και αυτον συγχειν· «ινα τι περιλυπος ει
ψυχη; και ινα τι συνταρασσεις με; ελπισον επι τον θεον, οτι εξομολογησομαι αυτωι·»
και παλιν. ειθε μεν μηδαμως μη ταραχθειη η ψυχη, αλλα και παρ' αυτοις τοις
δικαστηριοις και παρα γυμνοις τοις ξιφεσιν επιφερομενοις τωι τραχηλωι φρουροιτο
υπο της υπερεχουσης «παντα νουν» ειρηνης του θεου και γαληνιαζοι, λογιζομενη
οτι οι εκδημουντες «εκ του σωματος» ενδη μουσιν αυτωι τωι των ολων κυριωι· ει δε
μη τηλικουτοι εσμεν, ως αει το αταραχον διατηρειν, καν μη εκχεοιτο μηδε τοις εξω
εμφαινοιτο η της ψυχης ταραχη, ινα απολογιας χωραν εχωμεν προς θεον λεγον τες
αυτωι· «ο θεος μου, προς εμαυτον η ψυχη μου εταραχθη.» με μνησθαι δε ημας ο
λογος παρακαλει και του εν Ἡσαΐαι τουτον ειρη μενου τον τροπον· «μη φοβεισθε
ονειδισμον ανθρωπων, και τωι φαυ λισμωι αυτων μη ηττασθε.» και γαρ ατοπον
εναργως εφεστωτος θεου τηι του ουρανου και των εν αυτωι κινησει και τοις εν γηι και
θαλασσηι υπο της θειας τεχνης αυτου επιτελουμενοις εν παντοδαπων ζυων και
φυτων γενεσεσι και συστασεσι και τροφαις και αυξησεσι καμμυσαι μεν και μη
ενοραν θεωι, τρεψαι δε τους οφθαλμους επι φοβον των μετ' ολιγον τεθνηξομενων
και παραδοθησομενων τηι κατ' αξιαν αυτων δικηι. 5 Τωι μεν ουν Ἀβρααμ ποτε υπο
θεου ειρητο· «εξελθε εκ της γης σου», ημιν δε ταχα μετ' ολιγον λεχθησεται· εξελθετε
απο της ολης γης· ωι πειθεσθαι καλον, ινα ημιν ταχεως δειξηι τους ουρανους, εν οις
εστιν η καλουμενη των ουρανων βασιλεια. περι μεν ουν πολ λων αρετων εστιν ιδειν
τον βιον αγωνων πεπληρωμενον και τους αγωνιζομενους. δοξουσι γαρ περι μεν
σωφροσυνης και ετεροι των απο της του θεου μεριδος ηγωνισθαι πολλοι, και μετα
ανδρειας εναπο τεθνηκεναι τινες τηρουντες την υπερ του κοινου δεσποτου
προθεσιν, φρονησεως τε επιμεμελησθαι οι περι τους εξεταζομενους λογους δει νοι,
και δικαιοσυνηι εαυτους επιδεδωκεναι οι δικαιως ζην προτεθειμε νοι. και
στρατευεται γε καθ' εκαστης αρετης ητοι «το της σαρκος φρονημα» <η> και τα πολλα
των εκτος· περι δε ευσεβειας μονον «το εκλεκτον» αγωνιζεται «γενος, το βασιλειον
ιερατευμα, το εθνος το αγιον, ο λαος ο εις περιποιησιν·» ουδε μεχρι του δοκειν
δεικνυντων των λοιπων ανθρωπων οτι, ει εστι τα ανταγωνιζομενα τοις ευσε βεσι,
προτιθενται υπερ ευσεβειας αποθνηισκειν προτιμωντες τον μετ' ευσεβειας θανατον
του μετα ασεβειας ζην. και εκαστος γε των απο του εκλεκτου γενους ειναι θελοντων
ακουειν πειθεται θεου παντι καιρωι λεγοντος, και οτε επιβουλευουσιν αυτωι οι
προφασει του ειναι πολυθεοι οντες αθεοι, το· «ουκ εσονται σοι θεοι ετεροι πλην
εμου» και το· «ονομα θεων ετερων ουκ αναμνησθησεσθε εν ταις καρδιαις υμων,
ουδε ονομασθησεται εκ του στοματος υμων». διοπερ «καρδιαι» μεν ο θεος τοις
τοιουτοις «πιστευεται εις δικαιοσυνην, στοματι δε ομολογειται» τοις τοιουτοις «εις
σωτηριαν», καταλαμβανουσιν οτι ουτε δικαιωθησονται, εαν μη ουτω πιστευσωσι τωι
θεωι της καρδιας αυτων ουτω διακειμενης, ουτε εν σωτηριαι εσονται, εαν μη οποια η
διαθεσις ηι, τοιουτος και ο λογος. εαυτους γαρ απατωσιν οι νομιζοντες αρκειν προς
το τυχειν εν Χριστωι τελους το· «καρδιαι γαρ πιστευεται εις δικαιοσυνην», καν μη
προσηι το· «στοματι δε ομολογειται εις σωτη ριαν». και εστι γε ειπειν οτι μαλλον εστι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

«τοις χειλεσι» τιμαν την καρδιαν «ποῤρω» εχοντα απο θεου, ηπερ τηι «καρδιαι» τιμαν
αυτον, του στοματος μη ομολογουντος «εις σωτηριαν». 6 Ειπερ δε ο φασκων· «ου
ποιησεις σεαυτωι ειδωλον ουδε παν τος ομοιωμα» και τα εξης, ως διαφεροντων προς
αλληλα του· «ου προσκυνησεις αυτοις» και του· «ουδε μη λατρευσηις αυτοις», ταυτα
λεγει, μη ποτε ο μεν διακειμενος προς τα ειδωλα λατρευηι αυτοις· ο δε μη
διακειμενος αλλα δια δειλιαν, ηνπερ ονομαζει συμπεριφοραν, καθυποκρινομενος
αυτα υπερ του δοκειν ομοιως τοις πολλοις ευσε βειν ου λατρευει μεν προσκυνει δε
τοις ειδωλοις. και ειποιμ' αν οτι οι επι δικαστηριου εξομνυμενοι τον χριστιανισμον η
προ δικαστη ριου ου λατρευουσι μεν προσκυνουσι δε τοις ειδωλοις, λαμβανοντες το
ονομα κυριου του θεου το «θεος» επι ματαιωι και αψυχωι υληι. προσεκυνουν δε ουτως
και ουκ ελατρευον ειδωλοις ο βεβηλωθεις λαος «εις τας θυγατερας Μωαβ».
γεγραπται γουν αυταις λεξεσιν οτι «εκα λεσαν αυτους επι ταις θυσιαις των ειδωλων
αυτων, και εφαγεν ο λαος των θυσιων αυτων, και προσεκυνησαν τοις ειδωλοις
αυτων και ετελεσθησαν τωι Βεελφεγωρ». και παρατηρει οτι ουκ ειρηται· και
ελατρευσαν τοις ειδωλοις αυτων, ουδε γαρ οιον τε ην μετα τοσ αυτα σημεια και
τερατα υπο μιαν καιρου ροπην πεισθηναι υπο των γυναικων, μεθ' ων εξεπορνευον,
προς το νομισαι θεους τα ειδωλα. ταχα δε ουτως και κατα την εν τηι Ἐξοδωι
μοσχοποιΐαν «προσεκυ νησαν», ου λατρευσαντες τωι μοσχωι, ον γινομενον
εθεασαντο. δοκιμιον ουν και εξεταστηριον της προς το θειον αγαπης νομισ τεον ημιν
γεγονεναι τον εστηκοτα πειρασμον. «πειραζει γαρ ο κυριος υμας», ως εν
∆ευτερονομιωι γεγραπται, «ειδεναι, ει αγαπατε τον κυ ριον τον θεον υμων εξ ολης
της καρδιας υμων και εξ ολης της ψυχης υμων». αλλ' υμεις πειραζομενοι «οπισω
κυριου του θεου υμων πορευσεσθε και αυτον φοβηθησεσθε και τας εντολας αυτου
φυλαξεσθε», και μαλιστα την· «ουκ εσονται σοι θεοι ετεροι πλην εμου», «και της
φωνης αυτου ακουσεσθε και αυτωι προστεθησεσθε», λαμβανοντι μεν υμας απο των
τηιδε χωριων, προστιθεντι δε αυτωι εις «την», ως ο αποστολος ωνομασεν, «αυξησιν
του θεου» εν αυτωι. 7 Ἀλλα και ειπερ «παν ρημα» πονηρον «βδελυγμα κυριωι» τωι
θεωι σου εστι, πηλικον «βδελυγμα» νομιστεον ειναι το πονηρον της αρνησεως ρημα
και τον πονηρον της αλλου θεου αναγορευσεως λογον και τον πονηρον κατα τυχης
ανθρωπων, πραγματος ανυποστατου, ορκον; ου προτεινομενου ημιν μνημονευτεον
του διδαξαντος το· «εγω δε λεγω υμιν μη ομοσαι ολως». ειπερ γαρ ο ομνυς ουρανον
παρα νομει τον θρονον του θεου, και ο ομνυς γην ασεβει το λεγομενον «υποποδιον
των ποδων του θεου» θεοποιων, και ο ομνυς εις Ἱερο σολυμα αμαρτανει, καιτοι γε
πολις μεγαλου βασιλεως εστι, και ο ομνυς την εαυτου κεφαλην πλημμελει· πηλικον
αμαρτημα ειναι νο μιστεον το ομνυναι τυχην τινος; μνημονευτεον δε τοτε και του·
περι παντος αργου ρηματος δωσετε «λογον εν ημεραι κρισεως.» τις γαρ αλλος ουτως
αργος λογος ως ο εν αρνησει ορκος; αλλ' εικος οτι θελησει ημας κατασοφισασθαι δι'
ων αν δυνηται ο εχθρος προς το προσκυνησαι «τωι ηλιωι η τηι σεληνηι η παντι τωι
κοσμωι των εκ του ουρανου». αλλ' ημεις ερουμεν οτι ο του θεου λογος ταυτα «ου
προσεταξεν.» ουδαμως γαρ προσκυνητεον τα κτισ ματα παροντος του κτισαντος και
διαρκουντος και φθανοντος προς την παντων ευχην. και ουδ' αυτος γ' αν θελοι ο
ηλιος προσκυ νεισθαι υπο των απο της του θεου μεριδος, εικος δε οτι ουδε υπο
αλλου τινος· αλλα μιμουμενος τον ειποντα· «τι με λεγεις αγαθον; ουδεις αγαθος ει
μη εις ο θεος ο πατηρ» ωσπερει φησει τωι προσκυ νειν αυτον εθελοντι· τι με λεγεις
θεον; εις εστι θεος αληθινος· και τι με προσκυνεις; «κυριον γαρ τον θεον σου
προσκυνησεις και αυτωι μονωι λατρευσεις.» γενητος ειμι καγω· τι βουλει προσκυνειν
τον προσκυνουντα; καγω γαρ τωι θεωι και πατρι προσκυνω και λατρευω και αυτου
πειθομενος τοις επιταγμασι «τηι ματαιοτητι» υποτεταγμαι «δια τον υποταξαντα επ'
ελπιδι» και ελευθερωθησομαι «απο της δου λειας της φθορας» νυν και αυτος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ενδεδεμενος φθαρτωι σωματι «εις την ελευθεριαν της δοξης των τεκνων του θεου.»
8 Ἔστι προσδοκησαι και της ασεβειας τινα προφητην ταχα ουχ ενα αλλα πλειονας
λαλησοντας ημιν ως κυριου «ρημα, ο ου προσε ταξε» κυριος, η ως σοφιας λογον τον
αλλοτριον της σοφιας, ιν' ημας αποκτεινηι τωι λογωι του στοματος αυτου. αλλ' ημεις
και τοτε εν τωι συστηναι τον αμαρτωλον εναντιον ημων ειπωμεν· «εγω δε ωσει
κωφος ουκ ηκουον και ωσει αλαλος ουκ ανοιγων το στομα αυτου· και εγε νομην
ωσει ανθρωπος ουκ ακουων». καλη γαρ η προς τους ασεβεις λογους κωφωσις, επαν
απογινωσκωμεν την των τα χειρονα λεγοντων επανορθωσιν. 9 Χρησιμον δε ημας
εννοειν εν τοις καιροις των επι τα εναντια προκαλουμενων, τι διδαξαι βουλομενος ο
θεος φησι το· «εγω ειμι κυριος ο θεος σου ζηλωτης.» και οιμαι γε οτι ον τροπον
νυμφιος επι στρεφων την νυμφην προς το σεμνως βιουν συναγουσαν μεν πασαν εαυ
την προς τον νυμφιον παντι δε τροπωι φυλαττομενην εκχεισθαι προς ετερον τινα
παρα τον νυμφιον, καν σοφος ηι, εμφαινοι αν ζηλον ως φαρμακωι τηι τοιαυτηι
εμφασει προς την νυμφην χρωμενος· ουτως ο χρηματιζων, και μαλιστα εαν
φαινηται «ο πρωτοτοκος ειναι πασης κτισεως», φησι προς την νυμφην ψυχην θεος
ειναι ζηλωτης, πασης της προς τα δαιμονια πορνειας και τους νομιζομενους ειναι
θεους αφιστας τους ακροωμενους· και ως θεος γε ουτω ζηλωτης φησι περι των οπως
ποτε οπισω θεων ετερων εκπεπορνευκοτων· «αυτοι παρ εζηλωσαν με επ' ου θεωι,
παρωργισαν με εν τοις ειδωλοις αυτων· καγω παραζηλωσω αυτους επ' ουκ εθνει, επι
εθνει ασυνετωι παρορ γιω αυτους· οτι πυρ εκκεκαυται εκ του θυμου μου, καυθησεται
εως ᾅδου κατωτατου.» 10 Καν μη δι' εαυτον δε ως σοφος ο νυμφιος και απαθης απο
στρεφηι παντος μολυσμου την μεμνηστευμενην, αλλα γε δι' εκεινην ορων αυτης τον
μολυσμον και τον βδελυγμον παντα τα ιασασθαι και επιστρεψαι αυτην δυναμενα
ποιησει, ως αυτεξουσιωι φυσει προσαγων λογους αποτρεπτικους του πορνευειν.
ποιον αν ουν μιασμον νοησαις χειρονα γινεσθαι ψυχηι, οπως ποτε αλλον αγορευουσηι
θεον και μη ομολογουσηι τον αληθως ενα και μονον κυριον; και οιμαι γε οτι, ωσπερ
«ο κολλωμενος τηι πορνηι εν σωμα εστιν», ουτως ο μεν ομο λογων τινα και μαλιστα
εν καιρωι βασανου και εξετασεως της πιστεως ανακιρναται και ενουται τωι
ομολογουμενωι· ο δε αρνουμενος υπ' αυτης της αρνησεως τροπον μαχαιρας
διακοπτουσης απ' εκεινου, ον αρνειται, πασχει την διαιρεσιν χωριζομενος εκεινου,
ον ηρνησατο. διοπερ επιστη σον, μη ποτε ως ακολουθον και αναγκαιον συμβηναι τωι
ομολογουντι το ομολογηθηναι και τωι αρνουμενωι το αρνηθηναι ειρηται το· «ος εαν
ομολογησηι εν εμοι εμπροσθεν των ανθρωπων, καγω ομολογησω εν αυτωι εμπροσθεν
του πατρος μου του εν ουρανοις». και ειποι δ' αν ο αυτολογος και η αυτοαληθεια τωι
τε ομολογησαντι και τωι αρνησα μενωι· «ωι μετρωι μετρειτε αντιμετρηθησεται υμιν».
συ μεν ουν ο μετρησας μετρωι της προς με ομολογιας και πληρωσας το μετρον της
ομολογιας αποληψηι μετρον της απ' εμου ομολογιας «σεσαλευμενον πεπιεσμενον
υπερεκχυνομενον», οπερ δοθησεται «εις τον κολπον» σου· και συ δε ο μετρησας τωι
της αρνησεως μετρωι και αρνησαμενος με το αναλογον τωι μετρωι της αρνησεως
αποληψηι μετρον της απ' εμου περι σου αρνησεως. 11 Πως δε πληρουται μετρον
ομολογιας η ου πληρουται αλλ' ελλειπει, ουτως αν θεωρησαιμεν. ει παρ' ολον τον
της εξετασεως και του πειρασμου χρονον μη διδοιημεν τοπον τωι διαβολωι εν ταις
καρ διαις ημων, μολυνειν ημας διαλογισμοις πονηροις θελοντι αρνησεως η διψυχιας
η τινος πιθανοτητος προκαλουμενης επι τα εχθρα τωι μαρτυριωι και τηι τελειοτητι,
και προς τουτωι ει μηδε λογωι αλλοτριωι της ομολογιας εαυτους μιαινοιμεν και ει
παντα φεροιμεν τον απο των εναντιων ονειδισμον και χλευην και γελωτα και
δυσφημιαν και ελεον, ον δοκουσιν ημας ελεειν, πεπλανημενους και μωρους υπολαμ
βανοντες ειναι και εσφαλμενους αποκαλουντες, ετι δε ει μη περιελ κοιμεθα
περισπωμενοι και υπο της περι τα τεκνα η την τουτων μη τερα η τινα των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

νομιζομενων ειναι εν τωι βιωι φιλτατων φιλοστοργι ας προς την κτησιν η προς το
ζην τουτο, αλλ' ολα ταυτα αποστρα φεντες ολοι γενοιμεθα του θεου και της μετ'
αυτου και παρ' αυτωι ζωης ως κοινωνησοντες τωι μονογενει αυτου και τοις μετοχοις
αυ του, τοτ' αν ειποιμεν οτι επληρωσαμεν το μετρον της ομολογιας· ει δε καν ενι
τινι λειποιμεν, ουκ επληρωσαμεν αλλ' εμολυναμεν το της ομολογιας μετρον και
επεμιξαμεν τι αυτωι αλλοτριον. διο δεησο μεθα ων δεονται οι εποικοδομησαντες τωι
θεμελιωι «ξυλα» η «χορτον» η «καλαμην». 12 Και τουτο δε ημας ειδεναι χρη, οτι τας
καλουμενας του θεου διαθηκας επι συνθηκαις παρεδεξαμεθα αις προς αυτον εποιησα
μεθα αναδεχομενοι το κατα χριστιανισμον βιουν. και εν ταις προς θεον συνθηκαις
ημων ην πασα η κατα το ευαγγελιον πολιτεια, λεγον· «ει τις θελει οπισω μου ελθειν,
αρνησασθω εαυτον και αρατω τον σταυρον αυτου, και ακολουθειτω μοι. ος γαρ αν
θεληι την ψυχην αυτου σωσαι, απολεσει αυτην· ος δ' αν απολεσηι την ψυχην αυτου
ενεκεν εμου, ουτος σωσει αυτην.» πολλακις δε εμπνουστοτεροι γεγο ναμεν
ακουοντες και του· «τι γαρ ωφεληθησεται ανθρωπος, εαν τον κοσμον ολον κερδησηι,
την δε ψυχην αυτου ζημιωθηι; η τι δωσει ανθρωπος ανταλλαγμα της ψυχης αυτου;
μελλει γαρ ο υιος του αν θρωπου ερχεσθαι εν τηι δοξηι του πατρος αυτου μετα των
αγγελων αυτου, και τοτε αποδωσει εκαστωι κατα την πραξιν αυτου.» το δε δειν
αρνεισθαι εαυτον και αιρειν τον εαυτου σταυρον και τωι Ἰησου ακολουθειν ου μονος
Ματθαιος, ου την λεξιν παρεθεμε θα, ανεγραψεν αλλα και Λουκας και Μαρκος.
ακουε γαρ Λουκα μεν λεγοντος· «ελεγε δε προς παντας· ει τις θελει οπισω μου
ερχεσθαι, αρνησασθω εαυτον και αρατω τον σταυρον αυτου και ακολουθειτω μοι. ος
γαρ αν θεληι την ψυχην αυτου σωσαι, απολεσει αυτην· ος δ' αν απολεσηι την ψυχην
αυτου ενεκεν εμου, ουτος σωσει αυτην. τι γαρ ωφελειται ανθρωπος κερδησας τον
κοσμον ολον, εαυτον δε απο λεσας η ζημιωθεις;» Μαρκου δε· «και προσκαλεσαμενος
τον οχλον συν τοις μαθηταις αυτου ειπεν αυτοις· ει τις θελει οπισω μου ακο λουθειν,
απαρνησασθω εαυτον και αρατω τον σταυρον αυτου και ακολουθειτω μοι. ος γαρ αν
θεληι την εαυτου ψυχην σωσαι, απολε σει αυτην· ος δ' αν απολεσηι ενεκεν του
ευαγγελιου, σωσει αυτην. τι δε ωφελησει τον ανθρωπον, εαν κερδησηι τον κοσμον
ολον και ζη μιωθηι την ψυχην αυτου; τι γαρ δωσει ανθρωπος ανταλλαγμα της ψυχης
αυτου;» παλαι τοινυν οφειλομεν αρνεισθαι εαυτους και λεγειν· «ζω ουκετι εγω·» και
νυν δε φανητω, ει αραντες εαυτων τον σταυρον τωι Ἰησου ηκολουθησαμεν· οπερ
γεγονεν, ει «ζηι» εν ημιν «Χριστος». ει θελομεν ημων σωσαι την ψυχην, ινα αυτην
απολαβωμεν κρειττονα ψυχης, και μαρτυριωι απολεσωμεν αυτην. εαν γαρ
απολεσωμεν αυτην ενεκεν Χριστου αυτωι επιῤριπτουντες αυτην εν τωι δι' αυτον
θανατωι, την αληθη σωτηριαν περιποιησομεν αυτηι· εαν δε το εναντιον, ακουσομεν
οτι ουδεν ωφελειται ο τον ολον κερδησας αισθητον κοσμον δια της ιδιας απωλειας η
δια του εαυτον εζημιωσθαι. απαξ δε απολεσας τις την εαυτου ψυχην η ζημιωθεις
αυτην, καν τον ολον κερδησηι κοσμον, ου δυνησεται αυτον δουναι «ανταλλαγμα
της» απολλυμενης «ψυχης». η γαρ «κατ' εικονα θεου» δεδημιουργημενη τιμιωτερα
εστι παντων σωματων. εις μονος δεδυνηται δουναι ανταλλαγμα της απολλυμενης
προτερον ψυχης ημων, ο ωνησαμενος ημας τωι εαυτου «τιμιωι αιματι». 13 Και κατα
τινας δε βαθυτερους λογους φησιν Ἡσαΐας· «εδωκα σου αλλαγμα Αιγυπτον και
Αιθιοπιαν και Συηνην υπερ σου· αφ' ου συ εντιμος εγενηθης εναντιον εμου», τον δε
περι τουτου και των λοιπων ακριβη λογον εαν φιλομαθουντες εν Χριστωι και ηδη
ποτε το «δι' εσοπτρου» και «εν αινιγματι» μανθανειν υπερβαινειν θελοντες
σπευδητε προς τον καλεσαντα, οσον ουδεπω «προσωπον προς προσωπον» εισεσθε ως
φιλοι του εν ουρανοις πατρος και δι δασκαλου. οι γαρ φιλοι εν ειδει και ου δι'
αινιγματων μανθανουσιν η γυμνηι σοφιαι φωνων και λεξεων και συμβολων και
τυπων, προσ βαλλοντες τηι των νοητων φυσει και τωι της αληθειας καλλει. ειπερ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

πιστευετε οτι Παυλος ηρπαγη «εις τριτον ουρανον» και «ηρπαγη εις τον παραδεισον
και ηκουσεν αῤρητα ρηματα, α ουκ εξον ανθρωπωι λαλησαι», ακολουθως εισεσθε οτι
των τοτε Παυλωι αποκαλυφθεντων ρηματων αῤρητων, μεθ' α καταβεβηκεν απο του
τριτου ουρανου, πλειονα και μειζονα ευθεως γνωσεσθε, μετα την γνωσιν ου καταβη
σομενοι, εαν αιροντες τον σταυρον οπισω του Ἰησου ακολουθητε, ον εχομεν
«αρχιερεα μεγαν διεληλυθοτα τους ουρανους.» και αυτοι ουκ αφισταμενοι των
οπισω αυτου διελευσεσθε τους ουρανους, ου μονον γην και τα περι γης μυστηρια
υπερβαινοντες αλλα και ουρανους και τα περι αυτων. εστι γαρ εν τωι θεωι
εναποτεθησαυρισμενα πολλωι μειζονα τουτων θεαματα, ατινα ουδεμια φυσις των εν
σωματι μη προτερον απαλλαγεισα παντος σωματος χωρησαι δυναται. πεπεισμαι γαρ
οτι ων ειδεν ηλιος και σεληνη και ο των αστερων χορος αλλα και αγγελων αγιων,
ους εποιησεν ο θεος «πνευμα» και «πυρος φλογα», πολλωι μειζονα ταμιευεται και
τηρει παρ' εαυτωι ο θεος, ινα αυτα φανερωσηι, οταν πασα «η κτισις» ελευθερωθηι
«απο της δουλειας του εχθρου εις την ελευθεριαν της δοξης των τεκνων του θεου».
14 Και επεκεινα ουν τις προμαρτυρων πλειον τι παρα πολλους μαρτυρας εχοντων το
εν Χριστωι φιλομαθες ταχιον αναβησεται. σοι δε, ιερε Ἀμβροσιε, ενιδοντι
εξητασμενως ευαγγελικηι φωνηι παρεστιν ιδειν, ως αρα ταχα η ουδεις των πωποτε η
πανυ ολιγοι χυσεως μα καρισμου επιτευξονται εξαιρετου τινος και πλειονος· εν
οποιωι εσηι και συ, ει τον αγωνα αδιστακτως διανηξαιο. τα δε ρηματα ουτως εχει· ο
Πετρος ειπε ποτε τωι σωτηρι· «ιδου ημεις αφηκαμεν παντα και η κολουθησαμεν σοι·
τι αρα εσται ημιν; ο δε Ἰησους ειπεν αυτοις» (δη λονοτι τοις αποστολοις)· «αμην
λεγω υμιν οτι υμεις οι ακολουθησαν τες μοι εν τηι παλιγγενεσιαι, οταν καθισηι ο θεος
επι θρονου δοξης αυτου, καθησεσθε και αυτοι επι θρονους δωδεκα κρινοντες τας δω
δεκα φυλας του Ἰσραηλ. και πας οστις αφηκεν αδελφους η αδελφας η γονεις η τεκνα
η αγρους η οικιας ενεκεν του ονοματος μου, πολ λαπλασιονα ληψεται και ζωην
αιωνιον κληρονομησει». τουτων δε ενεκεν των ρητων ηυξαμην αν τοσαυτα
κτησαμενος επι γης, οποσα εχεις, η και τουτων πλειονα γενεσθαι μαρτυς εν Χριστωι
τωι θεωι, ινα «πολλαπλασιονα» λαβω η, ως ο Μαρκος φησιν, «εκατονταπλα σιονα·»
<α> πολλωι πλειονα εστιν ολιγων, οποια καταλειψομεν, εαν επι μαρτυριον
κληθωμεν, εκατονταπλασιαζομενων. τουτου δε ενεκεν ει μαρτυρω, εβουλομην και
τεκνα καταλιπειν μετα αγρων και οικιων, ινα και παρα τωι θεωι και πατρι του κυ ριου
ημων Ἰησου Χριστου, «εξ ου πασα πατρια εν ουρανοις και επι γης ονομαζεται»,
πολλαπλασιονων και αγιωτερων τεκνων χρηματι σω πατηρ η, ιν' ωρισμενως ειπω,
εκατονταπλασιονων. ειπερ δε εισι πατερες, περι ων ειρηται τωι Ἀβρααμ· «συ δε
απελευσηι προς τους πατερας σου μετ' ειρηνης τραφεις εν γηραι καλωι», ειποι αν τις
(ουκ οιδα ει αληθευων)· ταχα εκεινοι πατερες εισι μαρτυρησαντες ποτε και αφεντες
τεκνα, ανθ' ων πατερες γεγονασι πατερων του πατριαρχου Ἀβρααμ και αλλων
τοιουτων πατριαρχων· εικος γαρ τους αφεντας τεκνα και μαρτυρησαντας ου νηπιων
αλλα πατερων γινεσθαι πατερας. 15 Ἐαν δε τις ωσπερει ζηλων χαρισματα τα μειζονα
και μα καριζων πλουσιους μαρτυρας και πατερας μαρτυρας «εκατονταπλασιονα»
γεννησοντας τεκνα και εκατονταπλασιονας αγρους και οικιας ληψο μενους ζητηι, ει
ευλογως εκεινοι παρα τους εν βιωι πενητας μαρτυ ρας πολυπλασιαζομενην εξουσι
την εν νοητοις κτησιν, λεκτεον προς αυτον οτι, ωσπερ οι βασανους και πονους
υπομειναντες των μη εν τουτοις εξητασμενων λαμπροτεραν επεδειξαντο την εν τωι
μαρτυριωι αρετην, ουτως οι προς τωι φιλοσωματειν και φιλοζωειν και τους
τοσουτους κοσμικους δεσμους διακοψαντες και διαῤρηξαντες μεγαληι τηι προς τον
θεον αγαπηι χρησαμενοι και αληθως ανειληφοτες τον ζωντα του θεου λογον και
ενεργη και τομωτερον «υπερ πασαν μαχαι ραν διστομον» δεδυνηνται τους
τοσουτους διακοψαντες δεσμους και κατασκευασαντες εαυτοις πτερυγας ωσπερ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

αετος επιστρεψαι «εις τον οικον του προεστηκοτος» εαυτων. αξιον ουν ωσπερ τοις
μη εξετασθεισιν εν βασανοις και πονοις παραχωρειν πρωτειων προς τους εν
αρθρεμβο λοις και ποικιλοις στρεβλωτηριοις και πυρι ενεπιδειξαμενους την
υπομονην, ουτως και ημιν τοις πενησι, καν μαρτυρησωμεν, ο λογος υποβαλλει
εξιστασθαι πρωτειων υμιν τοις δια την εν Χριστωι προς θεον αγαπην πατουσι την
απατηλην δοξαν και των πολλων καθικ νουμενην και την τοσαυτην κτησιν και την
προς τεκνα φιλοστοργιαν. 16 Ἅμα δε και τηρει το σεμνον της γραφης
πολυπλασιασμον και εκατονταπλασιασμον υπισχνουμενης αδελφων και τεκνων και
γονεων και αγρων και οικιων· ου συγκατηριθμηται δε τουτοις γυνη. ου γαρ ειρηται·
πας οστις αφηκεν αδελφους η αδελφας η γονεις η τεκνα η αγρους η οικιας η γυναικα
ενεκεν του ονοματος μου, πολλα πλασιονα ληψεται· «εν γαρ τηι αναστασει των
νεκρων ουτε γαμουσιν ουτε γαμισκονται, αλλ' εισιν ως οι αγγελοι οι εν τοις
ουρανοις.» 17 Ὅπερ τοινυν ειπεν Ἰησους τωι λαωι καθιστας αυτους επι την αγιαν γην,
ταυτα και ημιν αν λεγοι νυν η γραφη. εχει δε ουτως η λεξις· «νυν φοβηθητε κυριον
και λατρευσατε αυτωι εν ευθυτητι και εν δικαιοσυνηι.» ερει δε ημιν αναπειθομενοις
ειδωλολατρειν και τα εξης ουτως εχοντα· «περιελεσθε τους θεους τους αλλοτριους,
οις ελατρευσαν οι πατερες υμων εν τωι περαν του ποταμου και εν Αιγυπτωι, και
λατρευετε κυριωι.» κατ' αρχας μεν ουν οτε κατηχεισθαι εμελλετε. ευλογως αν υμιν
ειρητο· «ει δε μη αρεσκει υμιν λατρευειν κυριωι, εκλεξασθε υμιν αυτοις σημερον τινι
λατρευσετε, ειτε τοις θεοις των πατερων υμων των εν τωι περαν του ποταμου ειτε
τοις θεοις των Ἀμοῤραιων, εν οις υμεις κατοικειτε επι της γης.» και ελεγεν αν υμιν ο
κατηχων· «εγω δε και η οικια μου λατρευσομεν κυριωι, οτι αγιος εστιν.» νυν δε ταυ
τα ουκ εχει χωραν υμιν λεγεσθαι· τοτε γαρ ειπετε· «μη γενοιτο ημιν καταλιπειν
κυριον, ωστε λατρευειν θεοις ετεροις. κυριος ο θεος ημων αυτος θεος εστιν, ος
ανηγαγεν ημας και τους πατερας ημων εξ Αιγυπ του, και διεφυλαξεν ημας εν πασηι
τηι οδωι, ηι επορευθημεν εν αυτηι» αλλα και εν ταις περι θεοσεβειας συνθηκαις παλαι
τοις κατηχουσιν υμας απεκριθητε τοδε· «και ημεις λατρευσομεν κυριωι· ουτος γαρ ο
θεος ημων εστιν.» ει τοινυν ο παραβας τας προς ανθρωπους συνθη κας ασπονδος τις
εστι και σωτηριας αλλοτριος, τι λεκτεον περι των δια του αρνεισθαι αθετουντων ας
εθεντο προς θεον συνθηκας και παλινδρομουντων επι τον σαταναν, ωι βαπτιζομενοι
απεταξαντο; λεκτεον γαρ προς το τοιουτον τους λελαλημενους υπο του Ἠλει τοις
υιοις λογους· «εαν αμαρτανων αμαρτανηι ανηρ εις ανδρα, και προσευξον ται περι
αυτου· εαν δε εις κυριον αμαρτανηι, τις προσευξεται περι αυτου;» 18 Μεγα θεατρον
συγκροτειται εφ' υμιν αγωνιζομενοις και επι το μαρτυριον καλουμενοις· ως ει το
τοιουτον ελεγομεν γινεσθαι επι τινων νομιζομενων παραδοξων αγωνιστων
†συναγωνιζομενων επι την θεαν του αγωνος μυριων οσων. και ουκ ελαττον γε του
Παυ λου ερειτε, οταν αγωνιζησθε· «θεατρον εγενηθημεν τωι κοσμωι και αγγελοις και
ανθρωποις.» ολος ουν ο κοσμος και παντες οι αγγελοι δεξιοι και αριστεροι και
παντες ανθρωποι, οι τε απο της του θεου μεριδος και οι απο των λοιπων, ακουσονται
ημων αγωνιζομενων τον περι χριστιανισμου αγωνα. και ητοι οι εν ουρανοις αγγελοι
εφ' ημιν ευφρανθησονται, και «ποταμοι κροτησουσι χειρι επι το αυτο, και τα ορη
αγαλλιασονται», «και παντα τα ξυλα του πεδιου επικροτησει τοις κλαδοις·» η, ο μη
ειη, και κατω δυναμεις αι επιχαιρεσικακοι ευφραν θησονται. ουδεν δε ατοπον ιδειν
εκ των τωι Ἡσαΐαι γεγραμμενων τα λεχθησομενα υπο των εν ᾅδου τοις νενικημενοις
και απο του ουρα νιου μαρτυριου καταπεπτωκοσιν, ιν' ετι φριξωμεν την εν τωι
αρνεισ θαι ασεβειαν. λεχθησεσθαι γαρ οιμαι προς τον αρνησαμενον τοιαυτα· «ο ᾅδης
κατωθεν επικρανθη συναντησας σοι· συνηγερθησαν σοι παντες οι γιγαντες οι
αρξαντες της γης, οι εγειραντες εκ των θρονων αυτων παντας βασιλεις εθνων.
παντες αποκριθησονται και ερουσι σοι». τινα δε ερουσιν αι νενικημεναι δυναμεις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

τοις νενικημενοις και οι υπο του διαβολου εαλωκοτες τοις εν αρνησει εαλωκοσι,
τινα ουν ταυτα; «και συ εαλως ωσπερ και ημεις, εν ημιν δε κατελογισθης». εαν δε
και με γαλης τις ελπιδος τυγχανων και ενδοξου της εν θεωι υπο δειλιας η πονων
προσαγομενων ηττηθηι εν θεωι, ακουσεται· «κατεβη εις ᾅδου η δοξα σου, η πολλη
ευφροσυνη σου· υποκατω σου στρωσουσι σηψιν, και το κατακαλυμμα σου σκωληξ.»
ει δε και ελαμψε τις εν ταις εκ κλησιαις πολλακις ως «ο εωσφορος» επιφαινομενος
αυταις λαμψαντων αυτου των καλων εργων «εμπροσθεν των ανθρωπων» και μετα
ταυτα τον μεγαν αγωνα αγωνιζομενος τον στεφανον απολωλεκε τοιουτου θρονου,
ακουσεται· «πως εξεπεσεν εκ του ουρανου ο εωσφορος ο πρωι ανατελλων;
συνετριβη επι την γην.» και τουτο δε προς αυτον λεχθησεται τωι διαβολωι δια της
αρνησεως ωμοιωμενον· «ριφησηι εν τοις ορεσιν ως νεκρος εβδελυγμενος μετα
πολλων τεθνηκοτων εκκε κεντημενων μαχαιραις καταβαινοντων εις ᾅδου. ον
τροπον ιματιον εν αιματι πεφυρμενον ουκ εσται καθαρον, ουτως ουδε συ εσηι καθα
ρος.» πως γαρ εσται καθαρος αιματι και φονωι τωι βδελυκτωι της αρνησεως πταισματι
μεμιασμενος και εμπεφυρμενος τηλικουτωι κακωι; νυν δειξωμεν οτι ηκουσαμεν του·
«ο φιλων υιον η θυγατερα υπερ εμε ουκ εστι μου αξιος», προσχωμεν, μη ποτε καν
δισταγμος περι του, ποτερον ποτε αρνητεον η ομολογητεον, γενηται εν ημιν· ινα μη
και προς ημας ο του Ἠλιου λεχθηι λογος ουτως εχων· «εως ποτε υμεις χωλανειτε επ'
αμφοτεραις ταις ιγνυαις; ει εστι κυριος ο θεος, πορευεσθε οπισω αυτου.» 19 Εικος δε
ημας και ονειδισθησεσθαι υπο γειτονων και μυκτηρισθησεσθαι υπο τινων
κυκλουντων ημας και την κεφαλην ως επι ανοητοις κινουντων ημιν. αλλα τουτων
συμβαινοντων ημεις λεγωμεν προς θεον· «εθου ημας ονειδος τοις γειτοσιν ημων,
μυκτη ρισμον και γελωτα τοις κυκλωι ημων. εθου ημας εις παραβολην εν τοις εθνεσι,
κινησιν κεφαλης εν τοις λαοις. ολην την ημεραν η εντροπη μου κατ' εναντιον μου
εστι, και η αισχυνη του προσωπου μου εκαλυψε με, απο φωνης ονειδιζοντος και
καταλαλουντος, απο προσωπου εχθρου και εκδιωκοντος.» μακαριον δε και επι
τουτοις πασι συμβαινουσι την απο παῤρησιας του προφητου επιφερομενην αυτοις
φωνην ειπειν τωι θεωι την· «ταυτα παντα ηλθεν εφ' ημας. και ουκ επελαθομεθα σου,
και ουκ ηδικησαμεν εν τηι διαθηκηι σου. και ουκ απεστη εις τα οπισω η καρδια
ημων.» 20 Μνημονευωμεν οτι εν τωι βιωι τουτωι τυγχανοντες και νοουντες τας εξω
του βιου οδους τωι θεωι φαμεν το· «εξεκλινας τας τριβους ημων απο της οδου σου.»
νυν καιρος αναμιμνησκεσθαι του. οτι τοπος κακωσεως εστι της ψυχης το χωριον
τουτο, εν ωι τετα πεινωμεθα· ινα ευχομενοι λεγωμεν το· «οτι εταπεινωσας ημας εν
τοπωι κακωσεως, και επεκαλυψεν ημας σκια θανατου.» θαῤρουντες δε λε γωμεν και
το· «ει επελαθομεθα του ονοματος του θεου ημων, και ει διεπετασαμεν χειρας ημων
προς θεον αλλοτριον, ουχι ο θεος εκζη τησει ταυτα;» 21 Μη το εν φανερωι δε μονον
μαρτυριον αλλα και το εν κρυπτωι τελειως αναλαβειν αγωνισωμεθα, ινα και αυτοι
αποστολικως αναφθεγξωμεθα το· «τουτο γαρ εστι το καυχημα ημων, το μαρτυ ριον
της συνειδησεως ημων, οτι εν αγιοτητι και ειλικρινειαι θεου» «ανεστραφημεν εν τωι
κοσμωι.» συναπτωμεν δε τωι αποστολικωι το προ φητικον το· «αυτος δε γινωσκει τα
κρυφια της καρδιας» ημων, και μαλιστα, εαν την επι θανατωι απαγωμεθα· οτε
φησομεν το υπο μο νων μαρτυρων λεγομενον τωι θεωι το· «οτι ενεκα σου
θανατουμεθα ολην την ημεραν, ελογισθημεν ως προβατα σφαγης.» εαν δε ποτε απο
του φρονηματος «της σαρκος» υποβαλληται ημιν φοβος των απειλουν των ημιν
θανατον δικαστων, τοτε ειπωμεν αυτοις το απο των Παροι μιων· «υιε, τιμα τον
κυριον, και ισχυσεις· πλην δε αυτου μη φοβου αλλον.» 22 Και τουτο δε προς τα
προκειμενα εστι χρησιμον. φησιν εν τωι Ἐκκλησιαστηι ο Σολομων· «επηινεσα εγω
παντας τους τεθνηκο τας υπερ τους ζωντας, οσοι αυτοι ζωσιν εως του νυν.» τις δ' αν
ουτως ευλογως επαινοιτο τεθνηκως ως ο αυτοπροαιρετως τον θανατον υπερ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ευσεβειας αναδεξαμενος; οποιος ην ο Ἐλεαζαρος «τον μετ' ευ κλειας θανατον
μαλλον η τον μετα μυσους βιον αναδεξαμενος και αυτο προαιρετως επι το τυμπανον
προαγων», οστις «λογισμον αστειον ανα λαβων αξιον της ενενηκονταετους αυτου
ηλικιας και της του γηρως υπεροχης και της επικτητου και επιφανους πολιας και της
εκ παιδος καλλιστης ανατροφης μαλλον δε της αγιας και θεοκτιστου νομοθεσιας»
ειπεν· οτι «ουκ εστι της ημετερας ηλικιας αξιον υποκριθηναι, ινα πολλοι των νεων
υπολαβοντες Ἐλεαζαρον τον ενενηκονταετη μετα βεβληκεναι εις αλλοφυλισμον,
και αυτοι δια την εμην υποκρισιν και δια το μικρον και ακαριαιον ζην πλανηθωσι δι'
εμε, και μυσος και κηλιδα του γηρως κατακτησομαι. ει γαρ και επι του παροντος εξε
λουμαι την εξ ανθρωπων τιμωριαν, αλλα τας του παντοκρατορος χειρας ουτε ζων
ουτε θανων εκφευξομαι. διοπερ ανδρειως νυν με ταλλαξας τον βιον του μεν γηρως
αξιος φανησομαι, τοις δε νεοις υποδειγμα γενναιον καταλελοιπως εις το προθυμως
και γενναιως υπερ των σεμνων και αγιων νομων ευθανατιζειν.» ευχομαι δε υμας
παρα ταις θυραις του θανατου μαλλον δε της ελευθεριας γενομενους, μαλιστα ει
πονοι προσαγοιντο (ουδεν γαρ εστιν απελπισαι απο της βουλης των αντικειμενων
ενεργειων παθειν υμας), τοιαυτα ειπειν· «τωι κυριωι τωι την αγιαν γνωσιν εχοντι
φανερον εστιν οτι δυναμενος απολυθηναι του θανατου σκληρας υποφερω κατα
σωμα αλγηδονας μαστιγουμενος, κατα ψυχην δε ηδεως δια τον αυτου φοβον ταυτα
πασχω.» τοιουτος δη ο θανατος Ἐλεαζαρου ην, ως επειρησθαι αυτωι· «ου μονον τοις
νεοις αλλα και τοις πλειστοις του εθνους τον εαυτου θανατον γενναιοτητος
υποδειγμα και μνημοσυνον αρετης καταλελοιπε.» 23 Και οι επτα δε εν τοις
Μακκαβαικοις αναγραφεντες αδελφοι, ους «μαστιξι και νευραις» ηικισατο Ἀντιοχος
εμμενοντας τηι θεοσε βειαι, δυνησονται παραδειγμα καλλιστον ειναι ρωμαλεου
μαρτυριου παντι λογισαμενωι αν, ει μελλει παιδαριων ειναι ελαττων, ου καθ' ενα
μονον βασανους υπομειναντων αλλα και τωι την αικιαν των αδελφων τεθεωρηκεναι
παραστημα ευτονον ευσεβειας επιδειξαμενων. αφ' ων εις γενομενος, ως η γραφη
ωνομασε, «προηγορος» ειπε προς τον τυ ραννον· «τι μελλεις ερωταν και μανθανειν;
ετοιμοι γαρ αποθνηισκειν εσμεν η παραβαινειν τους πατριους νομους». τι δε δει
λεγειν, οποια υπεμειναν τηγανων και λεβητων εκπυρουμενων, ινα εν αυτοις βασα
νισθωσι προπαθοντες εκαστος διαφορα; ο γαρ ονομασθεις αυτων «προηγορος»
εγλωσσοτομηθη πρωτον· ειτα περιεσκυθισθη την κεφα λην, και ουτως ηνεγκε τον
περισκυθισμον ως αλλοι την δια τον θειον νομον περιτομην, νομιζων και εν τουτωι
πληρουν λογον διαθηκης θεου. και ουκ αρκεσθεις γε τουτοις ο Ἀντιοχος
ηκρωτηριασεν αυτον «των λοιπων αδελφων και της μητρος συνορωντων» τηι θεαι
κολαζων τους αδελφους και την μητερα και οιομενος την προθεσιν αυτων δια των
ουτω νομιζομενων φοβερων κινησειν. ουτως δη ο Ἀντιοχος του τοις μη αρκεσθεις
«αχρηστον» ως προς την του σωματος κατασκευην «γενομενον» δι' ων πρωτον
εκολασεν «εκελευσε τηι» εν τοις τηγανοις και τοις λεβησι «πυραι προσαγειν εμπνουν
και τηγανιζειν» αυτον. ως δε η ατμις ανεδιδοτο υπο της ωμοτητος του τυραννου
οπτωμενων των του γενναιοτατου αθλητου της ευσεβειας σαρκων, οι λοιποι «παρε
καλουν αλληλους συν τηι μητρι γενναιως τελευταν» παραμυθουμενοι εαυτους τωι
λογισμωι του εφοραν ταυτα τον θεον· ηρκει γαρ αυτοις εις υπομονην η πειθω του
παρειναι τοις υπομενουσι τον του θεου οφθαλμον· και παρεκαλει αυτους ο
αγωνοθετης των της ευσεβειας αθλητων, παρακαλουμενος και, ιν' ουτως ονομασω,
ευφραινομενος επι τοις κατεξανισταμενοις των τηλικουτων πονων. ευκαιρον δ' αν
ειη και ημας εν τοιουτοις γενομενους ειπειν τους εκεινων λογους προς εαυτους
τουτον εχοντας τον τροπον ουτως· «κυριος ο θεος εφοραι και ταις αληθειαις εφ' ημιν
παρακαλειται.» 24 Του πρωτου τουτον τον τροπον δοκιμασθεντος, ως δο κιμαζεται
χρυσος εν χωνευτηριωι, ο δευτερος «επι τον εμπαιγμον» ηγετο· ου το «δερμα συν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ταις θριξι περισυραντες» οι διακονοι της τυραννικης ωμοτητος επι μετανοιαν
εκαλουν τον πεπονθοτα επερω τωντες, ει φαγεται των ειδωλοθυτων «πριν
τιμωρηθηναι το σωμα κατα μελος» αυτωι. ως δ' ηρνησατο την μετανοιαν, επι «την
εξης» ηχθη «βασανον» τηρων την ενστασιν μεχρι της εσχατης αναπνοης. μηδαμως
γαρ θραυσθεις μηδε ενδους προς τους πονους ταυτα ειπε προς τον ασεβη· «συ
μαλλον, αλαστορ, εκ του παροντος ημας ζην απολυεις, ο δε του κοσμου βασιλευς
αποθανοντας ημας υπερ των αυτου νομων εις αιωνιον αναβιωσιν ζωης αναστησει.»
25 Και ο τριτος δε εν ουδενι τας αλγηδονας τιθεμενος και δια την προς τον θεον
αγαπην καταπατων αυτας «την γλωσσαν αιτηθεις ταχεως προεβαλε και τας χειρας
ευθαρσως προετεινεν» ειπε τε· δια τους του θεου νομους ταυτα καταλιπων ελπιζω
αυτα απο θεου κομισασθαι τοιαυτα, οια αν αποδυη θεος τοις της εις αυτον ευσεβειας
αθληταις. ωσαυτως δε και ο τεταρτος εβασανιζετο τας αικιας φερων και λεγων οτι·
«αιρετον μεταλλασσοντας απ' ανθρωπων τας απο του θεου προσδοκαν ελπιδας και
υπ' αυτου αναστησεσθαι» αναστασιν, ην ουκ αναστησεται ο τυραννος· ου γαρ «εις
ζωην» αλλα εις ονειδισμον και εις αισχυνην αιωνιον αναστησεται. εξης τον πεμπτον
ηικισατο, ος ενιδων τωι Ἀντιοχωι ωνειδισεν αυτωι το φθαρτον μη κολουων αυτου την
υπερηφανιαν, νομιζοντος μεγαλην ειναι εξουσιαν την εν ολιγαις ημεραις
τυραννιδα. εφασκε δε και εν τουτοις ων το εθνος μη «καταλελειφθαι» υπο θεου του
οσον ουδεπω τον Ἀντιοχον «και το σπερμα» αυτου βασανισοντος. μετα τουτον ο
εκτος προς τωι αποθνηισκειν γενομενος «μη πλα νω», ειπεν· ημεις υπερ ημετερων
αμαρτηματων δικας τινοντες, ιν' εν τοις πονοις καθαρισθωμεν, εκουσιως «ταυτα
πασχομεν». ελεγε τε αυτωι, ως αρα ου χρη νομιζειν αυτον αθωιον εσεσθαι
«θεομαχειν» επι χειρουντα· θεομαχος γαρ ο τοις απο του λογου θεοποιηθεισι μα
χομενος. 26 Τελευταιον δε τον νεωτερον ο Ἀντιοχος εις χειρας λαβων και πεισθεις
και τουτον ειναι αδελφον των εν ουδενι τας τηλικαυτας αλγηδονας θεμενων και
την αυτην εχειν εκεινοις προαιρεσιν αλλαις εφοδοις εχρητο, νομιζων αυτον
παρακλησεσι πεισθησεσθαι και ταις δι' ορκων πιστωσεσι περι του πλουσιον αυτον
ποιησειν και «μακα ριστον» «μεταθεμενον τε απο των πατριων» <και> εις φιλους
εγκατα ταχθεντα και «χρειας» βασιλικας εμπιστευθεντα. ως δ' ουδεν ηνυε την αρχην
μηδε προσεχοντος του νεανιου ως αλλοτριοις της εαυτου προαι ρεσεως τοις
λεγομενοις, «προσκαλεσαμενος την μητερα παρηινει γι νεσθαι του μειρακιου
συμβουλον επι σωτηριαι». η δε επιδειξαμενη πεισειν περι ων ηθελε τον υιον και
χλευασασα τον τυραννον πολλους τωι υιωι εκινει λογους περι υπομονης, ως τον
νεανιαν μη περιμειναντα την επιφερομενην κολασιν προλαβοντα προκαλεσασθαι
τους δημιους λεγοντα· τι μελλετε και βραδυνετε; ακουομεν γαρ νομου του δοθεν τος
απο θεου· ου προσιεναι δει προσταγμα εναντιουμενον θειοις λο γοις. αλλα και
ωσπερει βασιλευς αποφαινομενος κατα των υπ' αυτωι δικαζομενων απεφηνατο
κρισιν την κατα του τυραννου, δικαζων μαλλον αυτον ηπερ δικαζομενος· και
εφασκεν, ως αρα επι τους ουρα νιους παιδας αραμενος χειρας, ουκ εκφευξεται «την
του παντοκρατο ρος εποπτου θεου κρισιν.» 27 Ἦν δε τοτε την μητερα των τοσουτων
ιδειν «ευψυχως» φερουσαν «δια τας επι τον θεον ελπιδας» τους πονους και τους
θανα τους των υιων· δροσοι γαρ ευσεβειας και πνευμα οσιοτητος ουκ ειων
αναπτεσθαι εν τοις σπλαγχνοις αυτης το μητρικον και εν πολλαις αναφλεγομενον
ως επι βαρυτατοις κακοις πυρ. νομιζω δε και ταυτα χρησιμωτατα προς το
προκειμενον επιτεμομενος απο της γραφης παρατεθεισθαι· ιν' ιδωμεν, οσον δυναται
κατα των τραχυτατων πο νων και των βαρυτατων βασανων ευσεβεια και το προς
θεον φιλτρον παντος φιλτρου καθ' υπερβολην πλειον δυναμενον. τουτωι δε τωι προς
θεον φιλτρωι ανθρωπινη ασθενεια ου συμπολιτευεται υπεροριος αφ' ολης της ψυχης
ελαυνομενη και ουδε κατα ποσον ενεργειν δυναμενη, οπου εστιν ο οιος τε ειπειν·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

«ισχυς μου και υμνησις μου ο κυριος» και «παντα ισχυω εν τωι ενδυναμουντι με
Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων». 28 Ὁποιον δ' εστι το μαρτυριον και ποσην
παῤρησιαν εμποιουν προς τον θεον, και εντευθεν εστι καταμαθειν. φιλοτιμος τις ο
αγιος ων και αμειψασθαι θελων τας φθασασας εις αυτον ευερ γεσιας απο θεου ζητει,
τι αν ποιησαι τωι κυριωι περι παντων ων απ' αυτου ειληφε· και ουδεν αλλο ευρισκει
οιονει ισοῤροπον ταις ευερ γεσιαις δυναμενον απο ανθρωπου ευπροαιρετου
αποδοθηναι θεωι, ως την εν μαρτυριωι τελευτην. γεγραπται γαρ εν τωι εκατοστωι και
πεμπ τωι και δεκατωι ψαλμωι τα μεν της επαπορησεως ουτως· «τι ανταπο δωσω τωι
κυριωι περι παντων ων ανταπεδωκε μοι;» τα δε της προς αυτην απαντησεως
ειποντος· τι ανταποδωσει τωι κυριωι περι παντων ων απ' αυτου ειληφεν ο λεγων,
ουτως ειρημενα· «ποτηριον σωτηριου ληψομαι και το ονομα κυριου επικαλεσομαι».
«ποτηριον δε σωτη ριου» εθος ονομαζεσθαι το μαρτυριον, ως εν τωι ευαγγελιωι
ευρομεν. ηνικα γαρ μειζονος ορεγονται τιμης οι θελοντες «εκ δεξιων» και «εξ
ευωνυμων» καθεσθηναι τωι Ἰησου εν τηι βασιλειαι αυτου, φησι προς αυτους ο κυριος·
«δυνασθε πιειν το ποτηριον ο εγω πινω;» ποτηριον λεγων το μαρτυριον. οπερ εστι
σαφες και εκ του· «πατερ ει δυνα τον παρενεγκε το ποτηριον τουτο απ' εμου· πλην
ου τι εγω θελω αλλα τι συ». πλην μανθανομεν οτι συγκαθισει και συμβασιλευσει και
συνδικασει τωι βασιλει των βασιλευοντων ο πιων το ποτηριον εκεινο, οπερ επιεν ο
Ἰησους. τουτ' ουν εστι το του «σωτηριου» «ποτηριον», οπερ ο λαβων επικαλεσεται
«το ονομα κυριου·» «πας δε ος αν επικα λεσηται το ονομα κυριου σωθησεται.» 29
Ἀλλα εικος τινα δια το· «πατερ, ει δυνατον εστι, παρελ θετω απ' εμου το ποτηριον
τουτο» μη ακριβωσαντα το βουλημα της γραφης νομιζειν οτι οιονει και ο σωτηρ
εδειλιασε παρα τον του παθους καιρον· εκεινου δε δειλιασαντος, ειποι τις αν, οτι τις
γενναιος εις αει; πρωτον δε πευσομεθα των ταυτα περι του σωτηρος υπολαμβανον
των, ει ελαττων ην του λεγοντος· «κυριος φωτισμος μου και σωτηρ μου, τινα
φοβηθησομαι; κυριος υπερασπιστης της ζωης μου, απο τινος δειλιασω; εν τωι
εγγιζειν επ' εμε κακουντας του φαγειν τας σαρκας μου οι θλιβοντες με και οι εχθροι
μου αυτοι ησθενησαν και επεσον. εαν παραταξηται επ' εμε παρεμβολη, ου
φοβηθησεται η καρδια μου. εαν επαναστηι επ' εμε πολεμος, εν ταυτηι εγω ελπιω.»
ταχα δε ουδε αλλου τινος εστι ταυτα εν τωι προφητηι λεγομενα τα ρηματα η του
σωτηρος δια τον απο του πατρος φωτισμον και την απ' αυτου σω τηριαν ουδενα
φοβουμενου και δια τον υπερασπισμον, ον υπερησπι ζεν αυτου ο θεος, απο μηδενος
δειλιωντος. τουτου δε και η καρδια ουδαμως εφοβειτο παρατασσομενης επ' αυτον
ολης της του σατανα παρεμβολης· ηλπιζε δε και επι θεωι πεπληρωμενη ιερων
δογματων αυτου καρδια επανισταμενου αυτωι πολεμου. ου κατα τον αυτον τοι νυν
εστι και κατα δειλιαν λεγειν το· «πατερ, ει δυνατον εστι, παρελ θετω απ' εμου το
ποτηριον τουτο» και απο ανδρειας φασκειν· «εαν παραταξηται επ' εμε παρεμβολη,
ου φοβηθησεται η καρδια μου.» μη ποτ' ουν λανθανηι τι ημας εν τωι τοπωι, και
επιστησεις τωι παρα τοις τρισιν ειρημενωι τωι δεικτικωι του ποτηριου. ο μεν γαρ
Ματθαιος ανεγραψε λεγοντα τον κυριον· «πατερ, ει δυνατον εστι, παρ ελθετω απ'
εμου το ποτηριον τουτο», ο δε Λουκας· «πατερ, ει βου λει, παρενεγκε το ποτηριον
τουτο απ' εμου», ο δε Μαρκος· «αββα ο πατηρ, δυνατα σοι παντα· παρενεγκε το
ποτηριον τουτο απ' εμου». ορα τοινυν ει δυνασαι, παντος μαρτυριου του καθ'
οποιανουν προφασιν εξοδου αποτελουμενου ποτηριου καλουμενου, φασκειν οτι ου
το γενος του μαρτυριου παρηιτειτο ο λεγων· «παρελθετω απ' εμου το ποτηριον
τουτο» (εφασκε γαρ αν· παρελθετω απ' εμου το ποτηριον) αλλα ταχα το ειδος τοδε.
και προσχες ει δυνατον ενορωντα τον σωτηρα τοις ειδεσιν, ιν' ουτως ονομασω, των
ποτηριων και τοις δι' εκαστον γενομε νοις αν, και καταλαμβανοντα μετα τινος
βαθυτατης σοφιας τας διαφορας τοδε το ειδος της εξοδου παραιτεισθαι του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

μαρτυριου αλλο δε ταχα βαρυτερον αιτειν λεληθοτως, ινα καθολικωτερον τι και επι
πλειους φθανον ευεργετημα ανυσθηι δι' ετερου ποτηριου· οπερ ουδεπω ην θελημα
του πατρος γενεσθαι, σοφωτερον παρα το βουλημα του υιου και παρ' ο εωρα ο σωτηρ
οδωι και ταξει οικονομουντος τα πραγ ματα. σαφως δε εν Ψαλμοις το του
«σωτηριου» «ποτηριον» ο των μαρτυρων εστι θανατος. διοπερ τωι· «ποτηριον
σωτηριου ληψομαι και το ονομα κυριου επικαλεσομαι» επιφερεται το· «τιμιος
εναντιον κυ ριου ο θανατος των οσιων αυτου». «τιμιος» τοινυν ημιν επερχεται
«θανατος» ως οσιοις του θεου και ουκ αναξιοις ουκ εν τωι κοινον, ιν' ουτως
ονομασω, και αργον θεοσεβειας θανατον αποθανειν αλλα τινα εξαιρετον, τον δια
χριστιανισμον και ευσεβειαν και οσιοτητα. 30 Ὑπομνησθωμεν δε και ων
ημαρτηκαμεν, και οτι ουκ εστιν αφεσιν αμαρτηματων χωρις βαπτισματος λαβειν,
και οτι ουκ εστι δυνατον κατα τους ευαγγελικους νομους αυθις βαπτισασθαι υδατι
και πνευματι εις αφεσιν αμαρτηματων, και οτι βαπτισμα ημιν διδο ται το του
μαρτυριου· ουτω γαρ ωνομασται, ως δηλον εκ του επι φερεσθαι μεν τωι· «δυνασθε
πιειν το ποτηριον ο εγω πινω;» το· «η το βαπτισμα ο εγω βαπτιζομαι βαπτισθηναι;»
αλλαχου δε ειρηται· «βαπτισμα δε εχω βαπτισθηναι, και πως συνεχομαι εως οτου
τελεσθηι.» και επιστησον ει το κατα το μαρτυριον βαπτισμα, ωσπερ το του σωτη ρος
καθαρσιον γεγονε τωι κοσμωι. και αυτο επι πολλων θεραπειαι κα θαιρομενων γινεται.
ως γαρ οι τωι κατα τον Μωυσεως νομον θυσιαστη ριωι προσεδρευοντες διακονειν
εδοκουν δι' αιματος «τραγων και ταυρων» αφεσιν αμαρτηματων εκεινοις, ουτως αι
ψυχαι «των πεπελεκισμενων» ενεκεν της μαρτυριας Ἰησου, μη ματην τωι εν
ουρανοις θυσιαστηριωι παρεδρευουσαι, διακονουσι τοις ευχομενοις αφεσιν
αμαρτηματων. αμα δε και γινωσκομεν οτι, ωσπερ ο αρχιερευς θυσιαν εαυτον
προσηνεγκεν Ἰησους ο Χριστος, ουτως οι ιερεις, ων εστιν αρχιερευς, θυσιαν εαυ τους
προσφερουσι· δι' ην ως παρα οικειωι τοπωι ορωνται τωι θυσιασ τηριωι. αλλα των
ιερεων οι μεν αμωμοι και αμωμους προσφεροντες θυσιας εθεραπευον το θειον, οι δε
μεμωμημενοι μωμοις, ους ανε γραψε Μωυσης εν τωι Λευιτικωι, εξωριζοντο απο του
θυσιαστηριου. τις δε ο αμωμος ιερευς αμωμον ιερειον προσφερων η ο κρατων της
ομολογιας και πληρων παντα αριθμον, ον απαιτει ο του μαρτυριου λογος; περι ου εν
τοις ανωτερω προειρηκαμεν. 31 Μη θαυμαζωμεν δε ει την τηλικαυτην των
μαρτυρων μακαριοτητα, εσομενην εν βαθειαι ειρηνηι και γαληνηι και ευδιαι, δει
αρξασθαι απο τινος νομιζομενου σκυθρωποτερου και, ιν' ουτως ονο μασω,
χειμερινου καταστηματος. προτερον γαρ την στενην και τε θλιμμενην οδευοντα εν
χειμωνι δεησει επιδειξασθαι ην εκτησατο εκασ τος των μακαριων κυβερνησιν, ινα
μετα ταυτα γενηται το εν τωι Ἄισματι των ᾀσματων προς την τον χειμωνα
διανηξαμενην νυμφην λεγομενον· «αποκρινεται» γαρ φησιν «αδελφιδος μου και
λεγει μοι· αναστα, ελθε η πλησιον μου, καλη μου, περιστερα μου. οτι ιδου ο χειμων
παρηλθεν, ο υετος απηλθεν, επορευθη εαυτωι». και υμεις ετι μεμνησθε οτι ουκ
αλλως εστιν ακουσαι το· «ο χειμων παρηλθεν», εαν μη τον παροντα χειμωνα
εῤρωμενως και ευτονως αγωνισησθε. μετα δε το παρελθειν τον χειμωνα και τον
υετον απελθειν και πορευθηναι εαυτωι τα ανθη οφθησεται· «πεφυτευμενοι γαρ εν τωι
οικωι του κυριου εν ταις αυλαις του θεου ημων εξανθησουσι.» 32 Και τουτο δε
γινωσκομεν, οτι πεισθεντας ημας υπο του Ἰησου καταλιπειν τα ειδωλα και την
πολυθεον αθεοτητα πεισαι μεν ο εχθρος ου δυναται προς το ειδωλολατρειν
βιασασθαι δε βουλεται· και δια τουτο καθ' ων λαμβανει εξουσιαν ενεργει τοιαυτα
και ητοι μαρτυρας η ειδωλολατρας ποιησει τους πειραζομενους. πολλακις δε και νυν
λεγει· «ταυτα σοι παντα δωσω, εαν πεσων προσκυνησηις μοι.» προσεχωμεν ουν, μη
ποτε ειδωλολατρησωμεν και τοις δαιμονιοις εαυ τους υποταξωμεν· τα γαρ ειδωλα
των εθνων δαιμονια. οιον δε εστι το καταλιποντα τον χρηστον Χριστου ζυγον και το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

«ελαφρον» αυτου «φορτιον» παλιν εαυτον υποβαλειν ζυγωι δαιμονων και φορτιον
βαστα ξαι βαρυτατης αμαρτιας μετα το εγνωκεναι ημας οτι «σποδος η καρ δια» των
ειδωλοις λατρευοντων και «πηλου ατιμοτερος ο βιος» αυτων και μετα το ειρηκεναι
ημας· «ως ψευδη εκτησαντο οι πατερες ημων ειδωλα, και ουκ εστιν εν αυτοις
υετιζων.» 33 Ου παλαι μονον ιστη την «χρυσην εικονα» Ναβουχοδο νοσορ ουδε τοτε
μονον ηπειλει τωι Ἀνανιαι και Ἀζαριαι και Μισαηλ, ει μη προσκυνησαιεν, εμβαλειν
αυτους «εις την καμινον του πυρος», αλλα και νυν ο Ναβουχοδονοσορ τα αυτα λεγει
ημιν τοις περατικοις και αληθινοις Ἑβραιοις. αλλ' ημεις ινα δροσου ουρανιου
πειραθωμεν σβεννυουσης παν πυρ αφ' ημων και καταψυχουσης ημων το ηγεμονι
κον, τους ιερους εκεινους μιμησωμεθα, μη ποτε και νυν ο Ἀμαν θεληι τους
Μαρδοχαιους υμας προσκυνησαι αυτωι, αλλ' υμεις ειπατε· ου θησω «δοξαν
ανθρωπων υπερανω δοξης θεου» Ἰσραηλ. τον Βηλ τωι λογωι του θεου
καταστρεψωμεν και τον δρακοντα μετα του ∆α νιηλ αποκτεινωμεν, ινα στομασι
λεοντων πλησιαζοντες μηδεν απ' αυ των παθειν δυνηθωμεν μονων των αιτιων ημιν
του παροντος αγω νος καταβρωθησομενων υπο των ημας μη δυναμενων καταπιειν
λεον των. κρατωμεν οτι εν τοις ανδραγαθημασι του Ἰωβ ειρηται και το· «επιθεις την
χειρα μου επι στοματι μου εφιλησα, και τουτο μοι αρα ανομια η μεγιστη λογισθειη·»
εικος δε οτι επιταξουσιν ημων την χειρα επιθειναι τωι στοματι και φιλησαι. 34 Και
τουτο δε παρατηρησωμεν, οτι ουκ εν τοις προς τους πολλους λογοις τα περι
μαρτυριου προφητευεται υπο του σω τηρος αλλ' εν τοις προς τους αποστολους.
προειρημενου γαρ του· «τουτους τους δωδεκα απεστειλεν ο Ἰησους παραγγειλας
αυτοις· εις οδον εθνων μη απελθητε» και τα εξης, επιφερεται το· «προσεχετε απο
των ανθρωπων· παραδωσουσι γαρ υμας εις συνεδρια, και εν ταις συναγωγαις αυτων
μαστιγωσουσιν υμας· και επι ηγεμονας και βασι λεις αχθησεσθε ενεκεν εμου, εις
μαρτυριον αυτοις και τοις εθνεσιν. οταν δε παραδωσιν υμας, μη μεριμνησητε, πως η
τι λαλησητε· <δοθησεται γαρ υμιν εν εκεινηι τηι ωραι τι λαλησητε·> ου γαρ υμεις εστε
οι λαλουντες, αλλα το πνευμα του πατρος το λαλουν εν υμιν. παραδωσει δε αδελφος
αδελφον εις θανατον και πατηρ τεκνον, και επαναστησονται τεκνα επι γονεις και
θανατωσουσιν αυτους. και εσεσθε μισουμενοι υπο παντων δια το ονομα μου. ο δε
υπομεινας εις τελος, ουτος σωθησεται. οταν δε διωκωσιν υμας εν τηι πολει ταυτηι,
φευγετε εις την ετεραν, καν εκ ταυτης διωκωσιν, φευγετε εις την αλλην· αμην γαρ
λεγω υμιν, ου μη τελεσητε τας πολεις του Ἰσραηλ, εως αν ελθηι ο υιος του
ανθρωπου.» και ο Λουκας δε τοιαυτα αναγραφει· «οταν δε φερωσιν υμας επι τας
συναγωγας και τας αρχας και τας εξουσιας, μη μεριμνησητε, πως απολογησησθε η τι
ειπητε· το γαρ αγιον πνευμα διδαξει υμας εν αυτηι <τηι> ωραι α δει ειπειν.» και μεθ'
ετερα· «θεσθε ουν εν ταις καρδιαις υμων μη μελεταν απολογηθηναι· εγω γαρ δωσω
υμιν στομα και σοφιαν, ηι ου δυνησονται αντιστηναι η αντειπειν παντες οι αντικει
μενοι υμιν. παραδοθησεσθε δε και υπο γονεων και αδελφων και συγγενων και
φιλων, και θανατωσουσιν εξ υμων, και εσεσθε μισου μενοι υπο παντων δια το ονομα
μου. και θριξ εκ της κεφαλης υμων ου μη αποληται· εν τηι υπομονηι υμων κτησασθε
τας ψυχας υμων.» τοιαυτα δε και ο Μαρκος φησιν· «οταν δε αγωσιν υμας πα
ραδιδοντες, μη προμεριμνατε μηδε προμελετατε <τι λαλησητε>, αλλ' ο εαν δοθηι υμιν
εκεινηι τηι ωραι, εκεινο λαλειτε· ου γαρ εστε υμεις οι λαλουντες αλλα το πνευμα το
αγιον. παραδωσει δε αδελφος αδελ φον εις θανατον και πατηρ τεκνον, και
επαναστησονται τεκνα επι γονεις και θανατωσουσιν αυτους. και εσεσθε μισουμενοι
υπο παντων δια το ονομα μου· ο δε υπομεινας εις τελος, ουτος σωθησεται.» και
ταυτα δε παρα τωι Ματθαιωι επι μαρτυριον προτρεπομενα ου προς αλλους η τους
δωδεκα ειρηται· ων ακουειν και ημας δεησει εν τωι ακουειν εσομενους αδελφους
των ακουσαντων αποστολων και αποστολοις συγκαταριθμησομενους. τα δε ρητα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ουτως εχει· «μη φο βηθητε απο των αποκτεννοντων το σωμα, την δε ψυχην μη
δυναμε νων αποκτειναι· φοβηθητε δε μαλλον τον δυναμενον <και> ψυχην και σωμα
απολεσαι εν γεεννηι». και εξης τουτοις διδασκει ημας ο κυριος, ως ουκ ανευ
προνοιας ερχεται τις επι τον του μαρτυριου αγωνα. λεγεται γαρ· «ουχι δυο στρουθια
ασσαριου πωλειται; και εν εξ αυτων ου πεσειται εις την γην ανευ του πατρος του εν
τοις ουρανοις. υμων δε αι τριχες της κεφαλης πασαι ηριθμημεναι εισι. μη ουν φο
βεισθε· πολλων στρουθιων διαφερετε υμεις. πας ουν οστις ομολο γησει εν εμοι
εμπροσθεν των ανθρωπων, ομολογησω καγω εν αυτωι εμπροσθεν του πατρος μου
του εν ουρανοις· οστις δ' αν απαρνησηται με εμπροσθεν των ανθρωπων,
απαρνησομαι αυτον καγω εμπροσθεν του πατρος μου του εν ουρανοις». ισοδυναμει
δε τουτοις τα παρα τωι Λουκαι· «ταυτα δε λεγω υμιν τοις φιλοις μου, μη φοβηθητε
απο των αποκτεννοντων το σωμα και μετα ταυτα μη εχοντων περισσο τερον τι
ποιησαι. υποδειξω δε υμιν τινα φοβηθητε· φοβηθητε τον μετα το αποκτειναι εχοντα
εξουσιαν εμβαλειν εις γεενναν. ναι λεγω υμιν, τουτον φοβηθητε. ουχι πεντε
στρουθια δυο ασσαριων πωλειται; και εν εξ αυτων ουκ εστιν επιλελησμενον
ενωπιον του θεου. αλλα και αι τριχες της κεφαλης υμων πασαι ηριθμηνται. μη ουν
φοβη θητε· πολλων στρουθιων διαφερετε. λεγω δε υμιν· πας ος αν ομο λογησηι εν
εμοι εμπροσθεν των ανθρωπων, και ο υιος του ανθρω που ομολογησει εν αυτωι
εμπροσθεν των αγγελων του θεου· ο δε αρνησαμενος με ενωπιον των ανθρωπων
απαρνηθησεται ενωπιον των αγγελων του θεου.» και εν αλλωι τοπωι· «ος γαρ αν
αισχυνθηι με και τους εμους λογους, τουτον ο υιος του ανθρωπου επαισχυνθησεται,
οταν ελθηι εν τηι δοξηι αυτου και του πατρος και των αγιων αγγελων.» τουτωι δε
παραπλησιον και ο Μαρκος τοιουτον ανεγραψεν· «ος γαρ αν επαισχυνθηι με και τους
εμους λογους εν τηι γενεαι τηι μοιχαλιδι και αμαρτωλωι, και ο υιος του ανθρωπου
επαισχυνθησεται αυτον, οταν ελθηι εν τηι δοξηι του πατρος μετα των αγγελων των
αγιων.» οι αναιρουντες ουν ημας σωματος ζωην αποκτεννουσι· τοιουτον γαρ εστι
το· «μη φοβηθητε απο των αποκτεννοντων το σωμα», αυταις λεξεσιν υπο Ματθαιου
και Λουκα ειρημενον. και μετα το απο κτειναι γε το σωμα, καν θελωσιν, ου δυνανται
την ψυχην αποκτει ναι· αλλ' ουδε εχουσι «περισσοτερον τι ποιησαι». πως γαρ
δυνατον αναιρεθηναι ψυχην υπ' αυτης της ομολογιας ζωοποιηθεισαν; αντι
μαρτυρουντος αυτηι του προτρεπομενου ημας επι το μαρτυριον εν τωι Ἡσαΐαι και του
παιδος αυτου, ενθα γεγραπται· «γενεσθε μοι μαρ τυρες, καγω μαρτυς, λεγει κυριος ο
θεος, και ο παις ον εξελεξαμην.» και τουτο δε τηρει, οτι ου δουλοις του Ἰησου αλλα
«φιλοις» αυτου δεδοται εντολη ηδε· «μη φοβηθητε απο των αποκτεννοντων το
σωμα και μετα ταυτα μη εχοντων περισσοτερον τι ποιησαι.» φοβητεον τοινυν «τον
δυναμενον και ψυχην και σωμα απολεσαι εν γεεννηι.» ουτος γαρ μονος «μετα το
αποκτειναι» εχει «εξουσιαν εμβαλειν εις γεενναν.» και εμβαλει γε τους φοβηθεντας
απο των αποκτεννοντων το σωμα και τους μη φοβηθεντας τον δυναμενον και
ψυχην και σωμα απολεσαι εν γεεννηι» και «τον μετα το αποκτειναι εχοντα εξου σιαν
εμβαλειν εις γεενναν». ει τινος δε αλλου «της κεφαλης αι τριχες ηριθμημεναι εισι»,
κακεινοις δηλονοτι τοις δια τον Ἰησουν αποτεμνο μενοις, ομολογησομεν εν τωι υιωι
του θεου και των ανθρωπων και ου θεων εμπροσθεν· ιν' ημας αμειψηται ο
ομολογηθεις, ομολογησας ημας εμπροσθεν του θεου και πατρος εαυτου και
ομολογησας τον ομολο γησαντα αυτον επι γης αυτος εν ουρανοις. 35 Τις δ' αν
λογισαμενος τα τοιαυτα ουκ επιφθεγξεται το αποστολικον εκεινο· «οτι ουκ αξια τα
παθηματα του νυν καιρου προς την μελλουσαν δοξαν αποκαλυφθηναι εις ημας.»
πως γαρ ου πολλωι μειζων ομολογιας της εμπροσθεν ανθρωπων η εμπροσθεν του
πατρος ομολογια; πως δ' ου καθ' υπερβολην υπερεχουσα της επι γης ομολο γιας, ην
οι μαρτυρες ομολογουσι τον υιον του θεου, η εν ουρανοις του ομολογηθεντος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ομολογια; λογισαμενος δε τις αρνησασθαι «εμπροσ θεν των ανθρωπων»
υπομιμνησκεσθω του αψευδως ειποντος· «απαρ νησομαι καγω αυτον εμπροσθεν του
πατρος μου του εν τοις ουρανοις.» επει δε ο μεν Ματθαιος ανεγραψεν· «ομολογησω
καγω εν αυτωι εμπροσθεν του πατρος μου του εν ουρανοις», ο δε Λουκας· «και ο υιος
του ανθρωπου ομολογησει εν αυτωι εμπροσθεν των αγγελων του θεου», εφιστημι,
μη ποτε ο μεν «πασης κτισεως» «πρωτοτοκος», η «εικων του αορατου θεου»,
ομολογησηι τον ομολογησαντα εμπροσθεν του εν τοις ουρανοις πατρος, ο δε
γενομενος «εκ σπερματος ∆αυιδ κατα σαρκα» και δια τουτο «υιος ανθρωπου»
τυγχανων και γενομενος εκ γυναικος και αυτης ουσης ανθρωπου και δια τουτο
χρηματιζων «υιος ανθρωπου», οσπερ νοειται ο κατα τον Ἰησουν ανθρωπος, ομολο
γησηι τους ομολογησαντας «εμπροσθεν των αγγελων του θεου.» το δ' αναλογον και
περι των αρνησαμενων αποδοτεον. ετι δε και τουτο θεωρητεον, οτι ο μεν ομολογων
εν τωι υιωι «εμπροσθεν των ανθρωπων» το οσον εφ' εαυτωι συνιστησι χριστιανισ μον
και τον πατερα του χριστιανισμου τουτου εφ' ων ομολογει· ο δε ομολογουμενος υπο
του πασης κτισεως πρωτοτοκου και του υιου του ανθρωπου συνισταται δια της του
υιου του θεου και του υιου του ανθρωπου ομολογιας τωι εν τοις ουρανοις πατρι και
τοις αγγε λοις του θεου. ειπερ δε «ουχ ο αυτον συνιστανων, εκεινος εστι δοκι μος,
αλλα ον ο κυριος συνιστησι», πως ου χρη νομιζειν ειναι δοκιμον τον αξιον κριθεντα
της προς τον εν ουρανοις πατερα και της προς τους αγγελους του θεου συστασεως; ει
δε δοκιμος ουτος και οι παραπλη σιοι αυτωι, ους «ως χρυσον εν χωνευτηριωι» ταις
βασανοις και ταις εξετασεσιν «εδοκιμασεν» ο κυριος «και ως ολοκαρπωμα θυσιας
προσ εδεξατο», τι χρη λεγειν περι των ελεγχθεντων εν τηι καμινωι του πειρασμου και
αρνησαμενων, ους ως αδοκιμους αρνειται εμπροσθεν του εν τοις ουρανοις πατρος
και «ενωπιον των αγγελων του θεου» ο τον αξιον αρνησεως αρνουμενος; 36 Και ου
μονον γε προς το μη αρνησασθαι αγωνιστεον αλλα και προς το μηδε την αρχην
αισχυνθηναι νομιζομενον παρα τοις αλλοτριοις θεου αισχυνης αξια πασχειν· και
μαλιστα ει δοξασθεις και αποδεχθεις υπο πλειστων οσων πολεων νυν ωσπερει
πομπευεις αιρων τον σταυρον του Ἰησου, ιερε Ἀμβροσιε, και ακολουθων αυτωι
προσαγοντι σε επι ηγεμονας και βασιλεις, ινα αυτος σοι συμπορευθεις αυτος σοι και
δωι στομα και σοφιαν και σοι τωι συναγωνιστηι αυτου, Πρω τοκτητε, και
συμμαρτυρουσιν υμιν τοις αναπληρουσι «τα υστερηματα» των παθηματων «του
Χριστου», <και> συν υμιν γενηται επι τον παρα δεισον του θεου υποδεικνυς, πως αν
διοδευσητε τε «τα χερουβιμ και την φλογινην ρομφαιαν, την στρεφομενην και
φυλασσουσαν την οδον του ξυλου της ζωης». ταυτα γαρ αμφοτερα ει και φυλασσει
«την οδον του ξυλου της ζωης», φυλασσει, ινα μηδεις αναξιος επιτραπηι αυτην
διελθων ελθειν επι το ξυλον της ζωης. η μεν γαρ φλογινη ρομφαια καθεξει τους
εποικοδομησαντας τωι κειμενωι θεμελιωι Ἰησου Χριστωι «ξυλα η χορτον η καλαμην»
και το ευκαυστοτατον και επι πλειον καιομενον ξυλον της, ιν' ουτως ονομασω,
αρνησεως· τα δε χερουβιμ τους ου πεφυκοτας κρατεισθαι υπο της φλογινης
ρομφαιας τωι μηδεν συγγενες αυτηι ωικοδομηκεναι παραλαβοντα παραπεμψει επι «το
της ζωης ξυλον» και παντα α «εφυτευσεν ο θεος» εν ταις ανα τολαις και
«εξανετειλεν» «εκ της γης». Ἰησου δε συνοδευοντος υμιν επι τον παραδεισον
καταφρονησατε του οφεως νενικημενου και συντρι βεντος υπο τους Ἰησου ποδας
και δι' αυτου και υπο τους υμετερους, δεδωκοτος «υμιν εξουσιαν πατειν επανω
οφεων και σκορπιων και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου, ινα μηδεν υμας αυτων
αδικησηι.» 37 Ουτ' ουν αρνητεον τον υιον του θεου ουτ' επαισχυντεον αυτον η τους
οικειους αυτου η τους λογους αυτου, αλλ' ακουστεον τουδε· «οστις δ' αν
απαρνησηται με εμπροσθεν των ανθρωπων, απαρ νησομαι καγω αυτον εμπροσθεν
του πατρος μου του εν τοις ουρα νοις,» και του· «ος γαρ αν επαισχυνθηι με και τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

εμους, τουτον ο υιος του ανθρωπου επαισχυνθησεται. οταν ελθηι εν τηι δοξηι αυτου
και του πατρος και των αγιων αγγελων,» και του· «ος γαρ αν επαισχυνθηι με και τους
εμους λογους εν τηι γενεαι τηι μοιχαλιδι και αμαρτωλωι, και ο υιος του ανθρωπου
επαισχυνθησεται αυτον, οταν ελθηι εν τηι δοξηι του πατρος μετα των αγιων
αγγελων». και ο Ἰησους δε ποτε «υπεμεινε σταυρον αισχυνης καταφρονησας» και
δια τουτο «εκαθισεν εν δεξιαι» του θεου· και οι μιμηται δε αυτου αισχυνης
καταφρονουντες συγκαθεδουνται αυτωι και συμβασιλευσουσιν εν τοις ουρανοις τωι
ελθοντι ουκ «ειρηνην επι την γην» βαλειν αλλ' επι την ψυχην των μαθητων εαυτου,
και «μαχαιραν» βαλειν «επι την γην». επει γαρ «ο λογος του θεου ζων και ενεργης
και τομω τερος υπερ πασαν μαχαιραν διστομον και διικνουμενος αχρι μερισμου
ψυχης και πνευματος, αρμων τε και μυελων, και κριτικος ενθυμησεων και εννοιων
καρδιας», ουτος μαλιστα νυν ειρηνην μεν την υπερεχου σαν παντα νουν, ην αφηκε
τοις αποστολοις εαυτου, βραβευει ταις ψυχαις ημων, μαχαιραν δε εβαλε μεταξυ της
του χοικου εικονος και της του επουρανιου· ιν' επι του παροντος τον επουρανιον
ημων παραλαβων υστερον αξιους γενομενους του μη διχοτομηθηναι ημας εξ ολων
ποιησηι επουρανιους. και ου μονην «μαχαιραν» ηλθε βαλειν «επι την γην» αλλα και
«πυρ», περι ου φησι· «θελω ει ηδη ανηφθη». αναφθητω τοιγαρουν τουτο το πυρ και
εν υμιν εξαφανιζον παντα γηινον και φιλοσωμα τον λογισμον υμων· και το
βαπτισμα, περι ου ο Ἰησους συνειχετο «εως τελεσθηι», μετα πασης προθυμιας
βαπτισασθε νυν. και συ μεν ο εχων «γυναικα και τεκνα και αδελφους και αδελφας»
μεμνησο του· «ει τις ερχεται προς με και ου μισει τον πατερα και την μητερα και την
γυναικα και τα τεκνα και τους αδελφους και τας αδελφας, ου δυναται μου μαθητης
ειναι», αμφοτεροι δε του· «ει τις ερχεται προς με και ου μισει» προς τοις προτεροις
«ετι και την εαυτου ψυχην, ου δυ ναται μου μαθητης ειναι». αλλ' ουτω μισησατε την
εαυτων ψυχην, ως δια του μισειν εις ζωην αιωνιον φυλασσειν αυτην· «ο γαρ
μισων», φησι, «την εαυτου ψυχην εν τωι κοσμωι τουτωι εις ζωην αιωνιον φυ λασσει
αυτην.» ουκουν την ψυχην δια την αιωνιον ζωην μισησατε πειθομενοι οτι καλον
και ωφελιμον μισος διδασκει μισειν ο Ἰησους. ωσπερ δε υπερ του φυλαχθηναι εις
ζωην αιωνιον την ψυχην μιση τεον ημιν εσται αυτην, ουτως «γυναικα και τεκνα και
αδελφους και αδελφας» μισησον ο εχων ταυτα, ιν' ωφελησηις τους μισουμενους δι'
αυτου του μεμισηκεναι παῤρησιαν αναλαμβανων προς το ευεργετειν αυτους φιλος
γενομενος θεωι. 38 Ἅμα δε και υπομιμνησκου του ευξαμενου εν πνευματι περι
τεκνων μαρτυρων δια την προς θεον αγαπην αυτων καταλελειμ μενων και
φησαντος· «περιποιησαι τους υιους των τεθανατωμενων». μονον δε ισθι οτι «ου τα
τεκνα της σαρκος ταυτα τεκνα του θεου» και οτι, ωσπερ λεγεται τοις εκ σπερματος
Ἀβρααμ το τε· «οιδα οτι σπερμα Ἀβρααμ εστε» και το· «ει τεκνα του Ἀβρααμ ητε, τα
εργα του Ἀβρααμ εποιειτε», ουτως και τοις τεκνοις σου λεχθησεται· οιδα οτι σπερμα
Ἀμβροσιου εστε και το· ει τεκνα του Ἀμβροσιου εστε, τα εργα του Ἀμβροσιου ποιειτε.
και ταχα ποιησουσι, πλειω ωφελουν τος σου αυτα μετα την τοιαυτην εξοδον η ει
παρεμενες αυτοις. τοτε γαρ και επιστημονικωτερον αυτα αγαπησεις και
συνετωτερον περι αυτων ευξηι, εαν μαθηις οτι τεκνα σου εστι και ου σπερμα μονον.
ανα στομα νυν εχε το· «ο φιλων υιον η θυγατερα υπερ εμε ουκ εστι μου αξιος» και
το· «ο ευρων την ψυχην αυτου απολεσει αυτην, και ο απολεσας την ψυχην αυτου
ενεκεν εμου ευρησει αυτην.» 39 Τοπον δια της εις το μαρτυριον προθυμιας δοτε τωι
του πατρος υμων πνευματι λαλουντι τοις δια θεοσεβειαν παραδοθει σιν· εαν ειδητε
εαυτους μισουμενους και βδελυκτους και ασεβεις ειναι νομιζομενους, τοτε
αναλαβετε το· «δια τουτο ο κοσμος υμας μισει», «οτι ουκ εστε εκ του κοσμου
τουτου·» «ει γαρ ητε εκ του κοσμου του του, ο κοσμος αν το ιδιον εφιλει». πολλους
ονειδισμους δια Χριστον και πολλους κινδυνους, εξ ου πεπιστευκατε, υπομειναντες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

εως τελους εν τωι υπομενειν προκοψατε, οτι «ο υπομεινας εις τελος, ουτος σω
θησεται». ιστε οτι κατα τον Πετρον αγαλλιασεσθε «ολιγον αρτι ει δεον εστι
λυπηθεντες εν ποικιλοις πειρασμοις, ινα το δοκιμιον υμων της πιστεως
πολυτιμοτερον χρυσιου του απολλυμενου και δια πυρος δεδοκιμασμενου ευρεθηι εις
επαινον και δοξαν και τιμην εν αποκα λυψει Ἰησου Χριστου». αλλα του
«λυπηθεντες» αντι του πονεσαν τες ακουσατε, ως δηλον και εκ του· «εν λυπαις τεξηι
τεκνα»· ου γαρ παντως εν λυπηι τωι παθει τικτει γυνη αλλα εν πονωι. ει μεν χρησιμον
τοις Χριστου μαθηταις το· «μη αγαπατε τον κοσμον μηδε τα εν τωι κοσμωι. εαν τις
αγαπαι τον κοσμον, ουκ εστιν η αγαπη του πατρος εν αυτωι· οτι παν το εν τωι κοσμωι,
η επιθυμια της σαρκος και η επιθυμια των οφθαλμων και η αλαζονεια του βιου, ουκ
εστιν εκ του πατρος αλλ' εκ του κοσμου εστιν. και ο κοσμος παραγεται και η
επιθυμια»· μη ουν αγαπατε τα παραγομενα, αλλα ποιουντες το θελημα του θεου
αξιοι γινεσθε του εν γενεσθαι αμα υιωι και πατρι και αγιωι πνευματι κατα την του
σωτηρος ευχην λε γοντος· ως εγω και συ εν εσμεν. «ινα και αυτοι εν ημιν εν ωσι».
ποσας δε και ημερας εστι κερδησαι αγαπησαντα «τον κοσμον» η «τα εν τωι κοσμωι»
και την εαυτου ψυχην ζημιουμενον η απολλυντα και περι φεροντα συνειδος
βαρουμενον υπερ «φορτιον βαρυ» και βαρουμενον υπο του της αρνησεως πτωματος;
υπομνησθωμεν εκαστος, οσακις απο θανειν τον κοινον θανατον εκινδυνευσε, και
λογισωμεθα, μη ποτε δια τουτο ετηρηθημεν, ινα βαπτισαμενοι τωι εαυτων αιματι και
απολου σαμενοι πασαν αμαρτιαν παρα τωι εν ουρανοις θυσιαστηριωι τας δια τριβας
μετα των συναγωνισαμενων ποιησωμεθα. 40 Ει δε τις ενδους απο πολλης φιλοζωΐας
η της προς τους πονους μαλακιας η των νομιζομενων πιθανως προσαγεσθαι υπο των
αναπειθοντων ημας επι τα χειρονα αρνησαιτο μεν το ειναι ενα θεον και τον Χριστον
αυτου ομολογησαι δε δαιμονια η τυχας, ιστω ο τοιουτος ετοιμαζων «τωι δαιμονιωι
τραπεζαν» και πληρων «τηι τυχηι κερασμα», εγκαταλιπων κυριον και
επιλανθανομενος του ορους του αγιου αυτου, τουτοις τοις ελεγχοις υποκεισομενος,
ως ο Ἡσαΐας ανε γραψε τουτον τον τροπον· «υμεις δε οι εγκαταλιποντες με και επι
λανθανομενοι το ορος το αγιον μου και ετοιμαζοντες τωι δαιμονιωι τραπεζαν και
πληρουντες τηι τυχηι κερασμα, εγω παραδωσω υμας εις μαχαιραν, παντες εν σφαγηι
πεσεισθε· οτι εκαλεσα υμας και ουχ υπηκουσατε, ελαλησα και παρηκουσατε και
εποιησατε το πονηρον εναντιον εμου και α ουκ εβουλομην εξελεξασθε. δια τουτο
ταδε λε γει λεγει κυριος κυριος· ιδου οι δουλευοντες μοι φαγονται, υμεις δε
πεινασετε, ιδου οι δουλευοντες μοι πιονται, υμεις δε διψησετε, ιδου οι δουλευοντες
μοι ευφρανθησονται, υμεις δε αισχυνθησεσθε, ιδου οι δουλευοντες μοι
αγαλλιασονται εν ευφροσυνηι, υμεις δε κεκραξεσθε δια τον πονον της καρδιας και
απο συντριβης πνευματος ολολυξετε. καταλειψετε γαρ το ονομα μου εις πλησμονην
τοις εκλεκτοις μου, υμας δε ανελει κυριος». αλλα και ειπερ νοουντες, τις η του
κυριου τραπεζα, μετεχειν αυτης βουλοιμεθα, γινωσκωμεν το· «ου δυνασθε κυριου
τραπεζης μετεχειν και τραπεζης δαιμονιων». αλλα και ει θελομεν συνιεντες, τι εστι
το· «ου μη πιω απ' αρτι εκ του γενηματος της αμπελου ταυτης εως της ημερας
εκεινης, εως αυτο πινω καινον εν τηι βασιλειαι των ουρανων», μετα των πινοντων
συν τωι Ἰησου ευρεθηναι, προσεχω μεν τωι· «ου δυνασθε ποτηριον κυριου πινειν και
ποτηριον δαι μονιων». τις δε ακουσας του της βροντης υιου Ἰωαννου λεγοντος· «ο
αρ νουμενος τον πατερα και τον υιον, πας ο αρνουμενος τον υιον ουδε τον πατερα
εχει· ο ομολογων τον υιον και τον πατερα εχει» ου φο βηθησεται δια του λεγειν μη
ειναι Χριστιανος αρνησασθαι τον υιον, εν τωι αρνεισθαι αυτον ουχ εξων τον πατερα;
και τις ουκ αν προ τραπειη ομολογειν το ειναι Χριστιανος εργοις και λογοις, ινα και
τον πατερα εχηι; οι γαρ ομολογουντες εχουσι τον πατερα. 41 Ει μεταβεβηκαμεν «εκ
του θανατου εις την ζωην» δια του μεταβεβηκεναι απο απιστιας εις πιστιν, μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

θαυμαζωμεν, ει μισει ημας ο κοσμος. ουδεις γαρ μη μεταβας «εκ του θανατου εις την
ζωην» αλλα μενων εν τωι θανατωι δυναται αγαπαν τους μεταβεβηκοτας απο
σκοτεινης της του θανατου, ιν' ουτως ονομασω, οικιας επι τα πε πληρωμενα
οικοδομηματα εκ λιθων ζωντων φωτος ζωης. «υπερ ημων εθηκεν» Ἰησους «την
ψυχην», και ημεις ουν θωμεν αυτην, ουκ ερω υπερ αυτου αλλ' υπερ εαυτων, οιμαι δ'
οτι καν υπερ των εν τωι μαρτυριωι ημων οικοδομηθησομενων. ενεστη ημιν καιρος
Χριστιανοις καυχη σεων· «ου μονον», γαρ φησιν, «αλλα και καυχωμενοι εν ταις
θλιψεσιν, ειδοτες οτι η θλιψις υπομονην κατεργαζεται, η δε υπομονη δοκιμην, η δε
δοκιμη ελπιδα· η δε ελπις ου καταισχυνει», μονον «η αγαπη του θεου» εκκεχυσθω
«εν ταις καρδιαις ημων δια πνευματος αγιου». Παυ λος μεν λεγετω· «ει κατα
ανθρωπον εθηριομαχησα εν Ἐφεσωι», ημεις δε· «ει κατα ανθρωπον» ανηιρεθην εν
Γερμανιαι. 42 Ει «καθως περισσευει τα παθηματα του Χριστου», «ουτω δια του
Χριστου περισσευει και η παρακλησις», προθυμοτατα παρα δεξωμεθα τα Χριστου
παθηματα, και περισσευσατω εν ημιν, ειπερ ορεγομεθα περισσης παρακλησεως, ην
παντες μεν οι «πενθουντες» «παρακληθησονται», ταχα δε ουκ επ' ισης. ει γαρ επ'
ισης ην η παρα κλησις, ουκ αν εγεγραπτο το· «καθως περισσευει τα παθηματα του
Χριστου εις ημας, ουτω περισσευει και η παρακλησις ημων.» οι κοινωνοι των
παθηματων κατα την αναλογιαν των παθηματων, ων εισι κοι νωνοι προς Χριστον,
κοινωνοι εσονται και της παρακλησεως· α και μανθανετε απο του πεπιστευμενως τα
τοιαυτα λεγοντος· οιδαμεν γαρ, «ως κοινωνοι εστε των παθηματων, ουτως και της
παρακλησεως.» φησι δε δια προφητου ο θεος· «καιρωι δεκτωι επηκουσα σου και εν
ημεραι σωτηριας εβοηθησα σοι.» ποιος ουν αλλος ευπροσδεκτος καιρος, η οτε δια την
εις θεον εν Χριστωι ευσεβειαν υπο φρουραν πομπευον τες εν τωι κοσμωι και
θριαμβευοντες μαλλον ηπερ θριαμβευομενοι απ αγομεθα; οι γαρ εν Χριστωι μαρτυρες
συναπεκδυονται αυτωι «τας αρχας και τας εξουσιας» και συνθριαμβευουσιν ως
κοινωνοι των πα θηματων αυτου γινομενοι ουτως και των εν τοις παθημασιν αυτου
ανδραγαθηματων· εξ ων εστι και το θριαμβευσαι «τας αρχας και τας εξουσιας», ας
μετ' ολιγον οψεσθε νενικημενας και κατηισχυμμενας. ποια αλλη ουτως ημερα
σωτηριας ως η ημερα της τοιαυτης ημων εντευθεν απαλλαγης; αλλα παρακαλω·
«μηδεμιαν εν μηδενι» δωτε «προσκοπην, ινα μη μωμηθηι» υπο υμων το
πρεσβυτεριον η «η διακονια, αλλα εν παντι εαυτους» συστησασθε «ως θεου
διακονοι, εν υπομονηι πολληι» λεγοντες· «και νυν τις η υπομονη μου; ουχι ο κυριος;»
«εν θλιψεσι» πειθομενοι οτι «πολλαι αι θλιψεις των δικαιων», «εν αναγκαις», ιν' ως
αναγκαιαν ημιν την μακαριοτητα απαιτησωμεν, «εν στενοχωριαις», ιν' ως την
στενην και την τεθλιμμενην απαραλειπτως οδευσαντες κατ αντησωμεν επι την
ζωην. εαν δεον ηι, συστησωμεν εαυτους και «εν πληγαις και εν φυλακαις και εν
ακαταστασιαις και εν κοποις και εν αγρυπνιαις και εν νηστειαις.» ιδου γαρ κυριος,
και «ο μισθος αυτου» εν χειρι «αποδουναι εκαστωι», ως τα εργα αυτου εστι. 43 Νυν
δειξωμεν οτι γνωσιν δια εργα πρεποντα τηι γνωσει εποθησαμεν. πασα αγνοτης η απο
παντος ουτινοσουν του εν οποιω δηποτε αμαρτηματι μολυσμου φανερωθητω εν
ημιν. ως μακροθυμου θεου υιοι και μακροθυμου Χριστου αδελφοι μακροθυμησωμεν
εν πασι τοις συμβαινουσι· «μακροθυμος γαρ ανηρ, πολυς εν φρονησει, ο δε
ολιγοψυχος ισχυρως αφρων.» ει δει εαυτον συνισταναι «δια των οπλων της
δικαιοσυνης των δεξιων και των αριστερων», συστησαν τες εαυτους «δια δοξης» και
μη χαυνωθεντες επ' αυτηι νυν και την ατιμιαν υπομεινωμεν· αλλ' ει και ευφημιας
αξιως επολιτευσαμεθα και ευφημηθημεν, νυν και της απο των δυσσεβων δυσφημιας
ανα σχωμεθα. ετι δε ει ως αληθεις παρα τοις φιλαληθεσιν εθαυμασθημεν, νυν επι τωι
λεγεσθαι ημας πλανασθαι γελασωμεν. επι πολλοις κιν δυνοις, αφ' ων εῤρυσθημεν,
πολλοι ειπον ημας απο θεου επιγινω σκεσθαι· νυν ο βουλομενος λεγετω ημας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

αγνοεισθαι, οτε ταχα μαλλον επιγινωσκομεθα. φεροντες γουν τα συμβαινοντα
παιδευομεθα μεν ου θανατουμεθα δε, και ομοιουμεθα λυπουμενοις οι χαιροντες. 44
Φησι που ο Παυλος προς τους εν αρχηι υπομειναντας παρακαλων αυτους ακολουθως
τηι προτεραι υπομονηι φερειν κινδυνους δευτερους τους δια τον λογον·
«αναμιμνησκεσθε δε τας προτερον ημερας, εν αις φωτισθεντες πολλην αθλησιν
υπεμεινατε παθηματων, τουτο μεν ονειδισμοις τε και θλιψεσι θεατριζομενοι, τουτο
δε κοινω νοι των ουτως αναστρεφομενων γενηθεντες. και γαρ τοις δεσμοις μου
συνεπαθησατε, και την αρπαγην των υπαρχοντων υμων μετα χαρας προσεδεξασθε,
γινωσκοντες οτι κρειττονα εχετε υπαρξιν και μενουσαν. μη αποβαλητε ουν την
παῤρησιαν υμων, ητις εχει μεγα λην μισθαποδοσιαν. υπομονης γαρ εχετε χρειαν.»
«πολλην» τοιγαρουν και ημεις νυν «αθλησιν» υπομεινωμεν «παθηματων»
«ονειδισμοις και θλιψεσι» και «θεατριζομενοι» και «μετα χαρας» παραδεχομενοι
«την αρπαγην των υπαρχοντων» ημων· πειθομεθα γαρ «κρειττονα» εχειν «υπαρξιν»
ου γηΐνην αλλ' ουδε σωματικην αλλα τινα αορατον και ασωματον. σκοπουμεν γαρ
ου «τα βλεπομενα», ορωντες ταυτα μεν «προσκαιρα» εκεινα δε «αιωνια». 45 Ἐπει δε
τινες μη θεωρουντες τον περι των δαιμονων 45 λογον, και ως υπερ του παραμενειν
εν τωι παχει τουτωι και περιγειωι αερι δεομενοι τροφης της δια των αναθυμιασεων
επιτηρουσιν οπηι κνισσα αει και αιματα και λιβανωτοι, εξευτελιζουσιν ως αδιαφορον
το θυειν, ειποιμεν αν και προς ταυτα οτι, ειπερ οι τροφας ληισταις και φονευσι και
βαρβαροις εχθροις του μεγαλου βασιλεως παρεχοντες ως το κοινον αδικησαντες και
κολαζονται, ποσωι πλεον οι τοις της κακιας υπηρεταις δια του θυειν διδοντες τροφας
παρακατεχουσας αυτους εν τωι περιγειωι τοπωι δικαιοτατα αν εγκαλοιντο, και
μαλιστα ει μαθοντες το· «ο θυων θεοις ετεροις εξολοθρευθησεται, πλην κυριωι
μονωι», θυοιεν τοις των επι γης κακων αιτιοις. και οιμαι γε επι τοις αμαρτανομενοις
υπο των δαιμονων ενεργουντων κατα των ανθρω πων ουκ ελαττον εγκληθησεσθαι
των ενεργησαντων δαιμονων τα χειρονα, δια του θυειν θρεψαντες αυτους· οιονει
γαρ κοινηι τα κακα πεποιηκασι τοις ανθρωποις οι τε δαιμονες και οι κατασχοντες
αυτους επι γης, μη αν δυνηθεντας διαρκεσαι χωρις των αναθυμια σεων και των
νομιζομενων ειναι καταλληλων τροφων τοις σωμασιν αυτων. 46 Παλιν τε αυ
υπολαμβανοντες τινες θεσει ειναι τα ονο ματα και ουδεμιαν αυτα εχειν φυσιν προς
τα υποκειμενα, ων εστιν ονοματα, νομιζουσι μηδεν διαφερειν, ει λεγοι τις· σεβω τον
πρωτον θεον η τον ∆ια η Ζηνα, και ει φασκοι τις· τιμω και αποδεχομαι τον ηλιον η
τον Ἀπολλωνα και την σεληνην η την Ἄρτεμιν και το εν τηι γηι πνευμα η την
∆ημητραν και οσα αλλα φασιν οι Ἑλληνων σοφοι. προς ους λεκτεον οτι εστι τις και
περι ονοματων πραγματεια βαθυτατη και ανακεχωρηκυια, ηντινα ο συνιεις οψεται
οτι, ειπερ ην θεσει τα ονοματα, ουχ υπηκουσαν αν οι καλουμενοι δαιμονες <η> αλ
λαι τινες ημιν αορατοι δυναμεις τοις εκεινους μεν νοουσιν ονομαζουσι δε ως
τεθεντα τα ονοματα· νυνι δε φθογγοι τινες και συλλαβαι και μετα προσπνευσεως η
ψιλοτητος η εκτασεως η συστολης ονομασιαι απαγγελλομεναι αγουσι ταχα τινι
φυσει αθεωρητωι ημιν τους καλου μενους. ει δε τουθ' ουτως εχει και μη εστι θεσει τα
ονοματα, ουδενι ονοματι κλητεον τον πρωτον θεον η οις ο θεραπων και οι προφη
ται και αυτος ο σωτηρ και κυριος ημων ονομαζουσιν αυτον, οιον Σαβαωθ, Ἀδωναι,
Σαδδαι, και παλιν θεος Ἀβρααμ, θεος Ἰσαακ καιθεος Ἰακωβ· «τουτο» γαρ φησιν
«εστιν ονομα αιωνιον και μνημοσυνον γενεαις γενεων.» ου θαυμαστον δε, ει τα
δαιμονια τας ιδιας ονομασιας αναφερει επι τον πρωτον θεον, ιν' ως ο πρωτος
προσκυνηθηι θεος. οπερ τωι καθ' ημας θεραποντι και τοις προφηταις και τωι
πληρωματι νομου Χριστωι και τοις αποστολοις αυτου ουκ εστι πατριον. και ταυτα
αναγκαιως, ινα μη τις ημας κατασοφισηται η καν επι ποσον μολυνηι τον λογισμον
ημων, παρεθεμεθα· οις επιμελως προσεκτεον μηδενα τοπον διδουσι παρεγχειρησεως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

τοις εναντιοις. 47 Ἔτι δε και φιλοζωει ανθρωπος πεισμα λαβων περι ουσιας λογικης
ψυχης ως εχουσης τι συγγενες θεωι. νοερα γαρ εκατερα και αορατα και, ως ο
επικρατων αποδεικνυσι λογος, ασωματα. τι δε και ο κατασκευαζων ημας ενεποιει
ποθον της προς αυτον ευσεβειας και κοινωνιας, οστις και εν τοις εσφαλμενοις ιχνη
τινα συζει του θειου βουληματος, ειπερ μη ην δυνατον και εφικτον το φυσικως
ποθουμενον τοις λογικοις καταλαβειν; και σαφες οτι, ωσπερ εκαστον μελος ημων
προς τι πεφυκεν οικειοτητα συζειν, οι οφθαλμοι προς τα ορατα και ωτα προς τα
ακουστα, ουτω νους προς τα νοητα και τον επεκεινα των νοητων θεον. τι τοινυν
οκνουμεν και δισταζομεν αποθεμενοι το εμποδιζον «φθαρτον σωμα,» βαρυνον
ψυχην, βριθον «νουν πολυφροντιδα» «γεωδες σκηνος», απολυθηναι των δεσμων
και αναλυσαι απο των μετα σαρκος και αιματος κυματων; ινα συν Χριστωι Ἰησου την
οικειαν τηι μακαριοτητι αναπαυσιν αναπαυσωμεθα. τον αυτον ολον δι' ολων
εμψυχον λογον θεωρουντες και απ' αυτου τρε φομενοι και την <εν> αυτωι
ποικιλωτατην σοφιαν καταλαμβανοντες και τυπουμενοι υπο της αυτοαληθειας και
εν φωτι τωι αληθινωι και αληκτωι της γνωσεως τον νουν καταλαμπομενοι προς την
θεαν των δι' εκεινου του φωτος θεωρεισθαι πεφυκοτων υπο οφθαλμων φωτιζο
μενων υπο της του κυριου εντολης. 48 Παλαι ηκουσαμεν των Ἰησου λογων και ηδη
πολλωι χρονωι τωι ευαγγελιωι μεμαθητευμεθα, και παντες ωικοδομησαμεν εαυτοις
οικιαν. που δε ωικοδομησαμεν, ποτερον «επι την πετραν» σκαψαντες και βαθυναντες
η «επι την αμμον» «χωρις θεμελιου,» ο παρων δειξει αγων. ενεστηκε γαρ χειμων
φερων βροχην και ποτα μους και ανεμους η, ως ο Λουκας ονομαζει, πλημμυραν, και
ταυτα προσρηξαντα τηι οικιαι ητοι ουκ ισχυσει «σαλευσαι αυτην,» και δια τουτο ου
πεσειται η οικια, ατε «επι την πετραν» τον Χριστον τεθε μελιωμενη, η ελεγξει το
σαθρον της οικοδομης δια της ενεστηκυιας προφασεως συμπεσουμενης. οπερ απειη
των ημετερων οικοδομηματων· μεγαλη γαρ σφοδρα η εν αρνησει πτωσις η, ως ο
Λουκας φησι, «μεγα το ρηγμα» της χωρις του θεμελιου οικοδομης. διοπερ ημεις
ευχωμεθα, ινα ομοιωθωμεν «ανδρι φρονιμωι, οστις ωικοδομησεν αυτου την οικιαν
επι την πετραν.» ηκετω γαρ επι τοιαυτηι οικοδομηι η απο των «εν τοις επουρανιοις»
πνευματικων «της πονηριας» «βροχη» η «ποταμοι» των εχθρων ημιν αρχων και
εξουσιων η οι απο των κοσμοκρατορων του σκοτους τουτου «ανεμοι» σκληροι η
πλημμυρα των καταχθονιων πνευματων και προσρηγνυτωσαν εαυτους τηι «επι την
πετραν» ημων οικοδομηι· ινα μη <μονον> προς το μη πεσειν αλλα μηδε σαλευθηναι
την αρχην την οικιαν παθωσι μαλλον υφ' ημων τα ενεργουντα ηπερ δρασωσι. και
λεγετω γε εκατερος υμων πλησσων τα αντικειμενα· «ουτω πυκτευω ως ουκ αερα
δερων.» 49 Ἀλλα και επει «εξηλθεν ο σπειρων του σπειρειν,» δειξω μεν οτι η ψυχη
ημων ελαβε «τον σπορον αυτου.» ουθ' ως οι «παρα την οδον» ουθ' ως «τα πετρωδη»
ουθ' ως «αι ακανθαι» αλλ' ως η αγαθη γη. οτι μεν ουν ουτε «παρα την οδον» ουτε
«επι τας ακαν θας» ηλθεν ο λογος του Ἰησου, το οσον εφ' ημιν εν κυριωι καυχησο
μεθα. συνηκαμεν γαρ των λεγομενων· διοπερ «ο πονηρος» ουχ ηρπασε «το
εσπαρμενον εν τηι καρδιαι» ημων. οτι δε ουδε «επι τας ακανθας» εσπαρη, πολλοι ημιν
μαρτυρησουσι θεωρουντες οτι ουτε «η του αιωνος τουτου μεριμνα» ουτε «η του
πλουτου απατη» ουτε αι του βιου ηδοναι δεδυνηνται εμποδισαι τωι εν ταις ψυχαις
ημων λογωι του θεου. λοιπον εστι τους ανθρωπους αμφιβαλλειν, ποτερον «επι τα
πετρωδη» η «επι την καλην <γην>« ηλθε το οσον εφ' ημιν ο του θεου λογος. γεγονε
γαρ θλιψις και διωγμος δια τον λογον, και ενεστη καιρος μεγαλου πειρασμου, οτε ο
μεν «επι τα πετρωδη σπαρεις» ελεγχεται και οι μη εμβαθυναντες μηδε μεχρι του
βαθους της ψυχης παραδεξαμενοι τον Ἰησουν· ο δε «συνιεις τον λογον» «καρπο
φορει» και κατεχει τον λογον μεχρι τελους «εν υπομονηι» ποιων «εκα
τονταπλασιονα.» ακουομεν γαρ, τινα τροπον η γραφη παριστασα τους μεν εν καιρωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

«θλιψεως η διωγμου» σκανδαλιζομενους μετα το εν χαραι δοκειν παρει ληφεναι τα
αγια μαθηματα και σκανδαλιζομενους τωι μη εχειν αυτους ριζαν αλλα προς καιρον
πιστευειν φησι κατα μεν τον Ματθαιον· «ο δε επι τα πετρωδη σπαρεις, ουτος εστιν ο
τον λογον ακουων και ευθεως μετα χαρας λαμβανων αυτον· ουκ εχει δε ριζαν εν
εαυτωι αλλα προσκαιρος εστι, γενομενης δε θλιψεως η διωγμου δια τον λογον ευθυς
σκανδαλιζεται·» κατα δε τον Μαρκον· «ουτοι εισιν οι επι τα πετρωδη σπειρομενοι, οι
οταν ακουσωσι τον λογον ευθεως μετα χαρας λαμβανουσι, και ουκ εχουσι ριζαν εν
εαυτοις αλλα προσκαιροι εισιν, επαν γενομενης θλιψεως η διωγμου δια τον λογον
ευθεως σκανδαλιζωνται·» κατα δε τον Λουκαν· «οι δε επι την πετραν, οι οταν
ακουσωσι μετα χαρας δεχονται τον λογον, και ουτοι ριζαν ουκ εχουσιν, οι προς
καιρον πιστευουσι και εν καιρωι πειρασμου αφιστανται·» περι δε των καλως
καρποφορουντων διδασκουσα λεγει· «ο δε επι την καλην γην σπαρεις, ουτος εστιν ο
τον λογον ακουων και συνιεις, ος δη καρποφορει και ποιει ο μεν εκατον, ο δε
εξηκοντα, ο δε τριακοντα,» η· «και <εκεινοι> εισιν <οι> επι την γην την καλην
σπαρεντες, οιτινες ακουουσι τον λογον και αποδεχονται και καρποφορουσιν εν
τριακοντα και εν εξηκοντα και εν εκατον,» η· «το δε εις την καλην γην, ουτοι εισιν
οιτινες εν καρδιαι καληι και αγαθηι ακουσαντες τον λογον κατεχουσι και
καρποφορουσιν εν υπομονηι.» κατα τον αποστολον ουν επει «θεου γεωργιον, θεου
οικοδομη εστε,» «γεωργιον» μεν εν τηι αγαθηι γηι, «οικοδομη» δε εν τηι πετραι· ως
«οικοδομη θεου» στωμεν ασειστοι προς τον χειμωνα και ως «θεου γεωργιον» μηδε
του πονηρου φροντιζωμεν μητε «θλιψεως η διωγμου» των «δια τον λογον»
γινομενων μητε της του αιωνος τουτου μεριμνης η της απατης του πλουτου η «των
του βιου ηδονων,» αλλα παντων τουτων καταφρονουντες το αμεριμνον της σοφιας
πνευμα αναλαβωμεν και επι τον μηδαμως εχοντα απατην πλουτον σπευδωμεν και
επι τας, ιν' ουτως ονομασω, ηδονας «του παραδεισου της τρυφης» επειγωμεθα, καθ'
εκαστον των επιπονων λογιζομενοι οτι «το παραυτικα ελαφρον της θλιψεως ημων
καθ' υπερβολην εις υπερβολην αιωνιον βαρος δοξης κατεργαζεται ημιν,
σκοπουντων ημων ου τα βλεπομενα αλλα τα μη βλεπομενα.» 50 Και τουτο δε
γινωσκωμεν, οτι το ειρημενον περι του Ἄβελ αναιρεθεντος υπο του ανθρωποκτονου
και αδικου Καιν εφαρμοζει πασιν, ων αδικως εξεχυθη το αιμα. το γαρ· «φωνη
αιματος του αδελφου σου βοαι προς με εκ της γης» νομισωμεν λεγεσθαι και περι
εκαστου των μαρτυρων, ων η φωνη του αιματος βοαι προς τον θεον απο της γης.
ταχα δε και ωσπερ «τιμιωι αιματι» τωι του Ἰησου ηγορασθημεν, Ἰησου λαβοντος «το
ονομα το υπερ παν ονομα,» ουτως τωι «τιμιωι αιματι» των μαρτυρων
αγορασθησονται τινες, και αυτων πλεον υψουμενων παρ' ο υψωθησαν αν δικαιοι
μεν γενομενοι μη μαρτυρησαντες δε· λογον γαρ εχει το ιδιως τον εν μαρτυριωι
θανατον υψωσιν καλεισθαι, ως δηλον εκ του· «εαν υψωθω εκ της γης, παντας
ελκυσω προς εμαυτον.» δοξασωμεν ουν και ημεις υψωσαντες τωι εαυτων θανατωι
τον θεον, επειπερ ο μαρτυρων τωι εαυτου «θανατωι δοξασει τον θεον·» οπερ και αυτο
απο Ἰωαννου μεμαθηκαμεν ειποντος· ταυτα δε ειπε σημαινων ποιωι θανατωι δοξασει
τον θεον.» 51 Ταυτα μοι κατα το δυνατον, ως οιον τε ην, προς υμας υπηγορευται,
απερ ευχομαι υμιν γενεσθαι προς τον παροντα αγωνα χρησιμα. ει δ' υμεις μαλιστα
νυν ως αξιοι πλειονα βλεπειν των του θεου μυστηριων μειζονα και πλουσιωτερα
καταλαμβανοντες και προς το προκειμενον ανυσιμωτερα τουτων ως παιδικων και
ευτελων καταφρονησετε, καγω αν το τοιουτον περι υμων ευξαιμην. προκειται γαρ
υμιν ου το δι' ημων ανυσθηναι τα καθ' υμας αλλα το οπως ποτε ανυσθηναι. και ειθε
γε ανυσθειη δια θειοτερων και συνετωτερων και υπερεχοντων πασαν ανθρωπινην
φυσιν λογων και σοφιας θεου.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21


