De incarnatione contra Apollinarium libri ii
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΠΕΡΙ ΣΑΡΚΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ
ΚΑΤΑ ΑΠΟΛΛΙΝΑΡΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ.
Ὁ μεν τροπος του ευσεβους ο ακοπος, το σιωπηι σεβειν το παν, αγαπητε, και
ευχαριστοις βοαις ανυμνειν τον ευεργετην Θεον, κατα την ρησιν της Γραφης την
λεγουσαν· Καθησεται κατα μονας, και σιωπησεται, και ησυχασει, και πραξει τα ιδια·
το δε, κατα μονας, και, τα ιδια, τουτεστι την ιδιαν αναστροφην εν κρισει τιθεσθαι,
και την εντολην του Θεου εν φροντιδι. Ἀλλ' επειδη, κοπωσιν βαρυτατην συνειδως
εν τοις τα αυτα λεγειν δοκουσιν, ηρω τησας περι της εν ημιν πιστεως, και τις η
αιτιασις των ορθως φρονειν νομιζοντων, οιτινες αμετριαι πολληι τα αθεσμα
φθεγγομενοι ου δεδοικασιν· οις απαχθεντες οι αστηρικτοι τηι πιστει, πλανωμενοι ου
συνιασιν· ει γαρ εστηριγμενοι εν τηι πιστει ετυγχανον, ουκ αν τοιουτοις ρημασι
συνεπεισθησαν. Σχολαζουσης δε αυτων της διανοιας, δεκτικοι γεγο νασι των
τοιουτων παραδοσεων· εξ ων αναβλαστα νει αμετριας τυφος, και κακιας πληθος.
Ἀβλε πτουντες δε εκ του μισους, παροδευουσι των προφη των τα μηνυματα, και των
αποστολων τα διδαγματα, και των Πατερων τα παραγγελματα, και αυτας δη τας
εναποδεικτους του ∆εσποτου φωνας. Οις επαγειν κατα δυναμιν τον ελεγχον
επαναγκες· ινα, η τινες αυτων ανανηψαντες διαβλεψωσιν, η αλ 26.1096 λους απαταιν
μη δυνωνται, καταληψιν ευκρινεστα την περι Χριστου υπισχνουμενοι, μη νοουντες,
μητε α λεγουσι, μητε περι τινων διαβεβαιουνται. Οι μεν γαρ Πατερες ειρηκασιν,
ομοουσιον τον Υιον τωι Πατρι, και Θεον αληθινον εκ Θεου αληθι νου, και τελειον εκ
τελειου· επειτα κατελθοντα δια την ημετεραν σωτηριαν, σαρκωθεντα, ενανθρωπη
σαντα, ειθ' ουτως παθοντα, και ανασταντα. Ἵνα δε μη τις, παθος και αναστασιν
ακουων, ηλλοιωσθαι τον Θεον Λογον εννοοιτο, το ατρεπτον και αναλλοιω τον του
Υιου μετα κριματος διοριζονται. Ουτοι δε η αλλοιωσιν του Λογου φανταζονται, η
δοκησιν την οικονομιαν του παθους υπολαμβανουσι· ποτε μεν ακτιστον και
επουρανιον λεγοντες την του Χριστου σαρκα, ποτε δε ομοουσιον της θεοτητος. Ειτα,
φα σιν, αντι του εσωθεν εν ημιν ανθρωπου νους επουρα νιος εν Χριστωι. Ὡς γαρ
οργανικωι κεχρηται σχηματι τωι περιεχοντι· ου γαρ οιον τε ην τελειον ανθρωπον
αυτον γενεσθαι. Ὅπου γαρ τελειος ανθρω πος, εκει και αμαρτια· και οτι δυο τελεια
εν γενεσθαι ου δυναται· επει εσται και εν Χριστωι η εν ημιν μαχη της αμαρτιας· και
εσται αυτωι χρεια του καθ' ημας καθαρισμου, ει το φρονουν και το αγον εν ημιν την
σαρκα Χριστος εν εαυτωι επιδεδεικται γενομενος ανθρωπος. Ἀλλα ελαβε, φασι, το
ανοητον, ιν' αυτος ηι νους εν αυτωι, και αγευστος ηι παντη της αμαρτιας, κατα γε το
θεικον και το ανοητον της σαρκος. Ουτε γαρ αμαρτοι αν η σαρξ του αγοντος την
σαρκα, τουτεστι του φρονουντος, μη προενθυμη θεντος την πραξιν της αμαρτιας, και
ενεργησαντος δια του σωματος εις εκπληρωσιν της αμαρτιας. Ὅθεν σαρκος μεν
καινοτητα Χριστος επιδεδεικται καθ' ομοιωσιν· του δε φρονουντος εν ημιν την
καινο τητα δια μιμησεως, και ομοιωσεως, και αποχης της αμαρτιας, εκαστος εν
εαυτωι επιδεικνυται. Και ουτως νοειται Χριστος χωρις αμαρτιας Ταυτα εστιν αυτων
τα σοφισματα, και της πα ρατροπης τα νοηματα· και ουκ εστιν εις ο λογος αυτων·
πολλαι γαρ της απιστιας αι παρατροπαι, ανθρωπινοις λογισμοις επινενοημεναι.
Προθωμεν τοινυν τουτοις της του Θεου ευδοκιας την θελη σιν (ωμοσε γαρ, φησι,
Κυριος, και ου μεταμεληθη σεται), και της αληθεστατης οικονομιας την συμ
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πληρωσιν, και της τελειοτατης ευεργεσιας την χαριν· αντερωτησαντες τουτων τα
νοηματα, ει τοις προφητικοις μηνυμασι συναιδουσιν· ει τοις αποστολικοις
διδαγμασιν ακολουθουσιν· ει τοις των 26.1097 Πατερων παραγγελμασι στοιχουσιν· ει
τας εναπο δεικτους του ∆εσποτου φωνας ουκ αθετουσιν· ιν' εκ των προφητικων
μηνυματων, και των αποστολι κων διδαγματων, και των υπο του Κυριου πληρω
θεντων πραγματων, γιγνηται της αληθειας η ομολογια, και της πλανης η ελεγξις.
Ειπατε τοινυν οι εφευρεται του καινου καθ' υμας Ευαγγελιου, ο ουκ εστιν αλλο,
ποθεν υμιν κατηγγελθη σαρκα ακτιστον λεγειν, ωστε η την θεοτητα του Λογου εις
μεταπτωσιν σαρκος φανταζεσθαι, η την οικονομιαν του παθους και του θανατου και
της αναστασεως, ως δοκησιν νομιζειν. Ἄκτιστος μεν γαρ πεφηνε μονη η αγια Τριας
της θεοτητος, αΐδιος τε και ατρε πτος, και αναλλοιωτος. Χριστου δε κατα σαρκα εξ
ανθρωπων ανισταμενου εκ των αδελφων ημων, ως γεγραπται, και παθητου και
πρωτοτοκου εξ αναστασεως νεκρων, προκαταγγειλαντος του νομου, πως το
ακτιστον παθητον λεγετε; η πως το παθη τον ακτιστον ονομαζετε; Και γαρ και την
ακτιστον ουσιαν του Λογου παθητην λεγοντες, εις την θεο τητα βλασφημειτε· και
την παθητην σαρκα, οστεοις τε και αιματι, και ψυχηι, και ολου του καθ' ημας
σωματος αρμοσθεισαν, ψηλαφητην τε και ορα την γενομενην, ακτιστον λεγοντες,
δυσι περιπιπτετε πτωμασιν· η φαντασιαν την δειξιν και την ανοχην του παθους
υπολαμβανοντες, κατα την των Μανιχαιων ασεβειαν· η τοιαυτην υποτιθεσθε της
ακτι στου θεοτητος την ουσιαν. Και τι ετι μεμφεσθε τοις εν ανθρωπινηι μορφηι τηι
κατα σαρκα τον Θεον φαν ταζομενοις; Ἀλλα λεγετε, οτι ακτιστος γεγονε τηι ενω σει
τηι προς τον ακτιστον. Ἐντευθεν δε υμων η πλανη δειχθησεται αυτελεγκτος· η γαρ
της σαρκος ενωσις προς την του Λογου θεοτητα εκ μητρας γεγονεν· εντευθεν γαρ
αυτην ανεστησατο ο Λογος, εξ ουρανων επιδημησας· ου προυπαρξασαν της του
Λογου επιδημιας, η της Θεοτοκου Μαριας, μονης εκ του Ἀδαμ καταγομενης, και εκ
του Ἀβρααμ και εκ του ∆αβιδ γενεαλογουμενης, συν τωι Ἰωσηφ τωι μεμνηστευμενωι
αυτην, οντων εκατερων εις σαρκα μιαν, καθως γεγραπται, ου τηι προς αλληλους συν
αφειαι, αλλα τηι εξ ενος υπαρξει· οτι γαρ αθιγεις διεμειναν, μεμαρτυρηται. Γενναται
ουν ο Χριστος εν Βηθλεεμ της Ἰουδαιας, τον Ἰωσηφ πατερα καλων, ταυτον τηι Μαριαι
τυγχανοντα του ∆αβιδ· 26.1100 εν σπαργανοις ανακλιθεις, και υπο του Συμεωνος εν
τωι ιερωι βασταχθεις, και περιτομην σαρκος προσ αγομενος κατα τον νομον, και
αυξησιν ηλικιας ποιου μενος. Ει τοινυν ακτιστος τηι ενωσει γεγονε, πως ουκ
αυτοτελης ωφθη, αλλα, θελησαντος του Λογου, η του σωματος αυξησις εγινετο;
Ἀκτιστωι δε προσαγειν αυξησιν ασεβες εστι. Το γαρ ακτιστον τηι φυσει ακτιστον
λεγεται, μητε αυξησιν, μητε ελαττω σιν επιδεχομενον. Το δε τωι ακτιστωι
κοινωνησαν η ενωθεν, ιδιον μεν του ακτιστου λεγεται, ου μεν αυτο ακτιστον, ινα μη
επιλησθηι της ενωσεως η ευεργεσια, και καταργηθηι της ευεργεσιας η οφειλη, και εις
ανελπιστιαν καταπεσηι η εν ασθενειαι ετι τυγχανουσα ανθρωποτης, διδασκομενη καθ'
υμας μη εχειν προς Θεον οικειοτητα, και αμαυρωθηι η χαρις. Τις γαρ, ακτιστον
ακουων το του Κυριου σωμα, εαυτον δε ποιηθεντα και κτισθεντα ειδως, ουκ
εννοηθησεται ψευδεις μεν ειναι τας αγιας Γρα φας, εαυτον δε μη εχειν προς τον
Χριστον κοινωνιαν; Ει ο ακτιστος ακτιστον σωμα ανελαβετο, κατηργηται τοινυν η
πρωτη πλασις, απολωλεν ο αρχετυπος Ἀδαμ, ου ημεις μεχρι σημερον απογονοι
τυγχανομεν κατα την της σαρκος διαδοχην. Πως ουν Χριστος ημας μετοχους εαυτου
κατεστησατο; πως δε και ο Ἀποστολος λεγει, Ὅ τε γαρ αγιαζων και οι αγιαζομενοι εξ
ενος παντες; Μη τις δε τολματω περι της θεοτητος του Υιου εννοησαι, οτι, ωσπερ
αυτο εκ του Θεου, ουτω και ημεις, καθαπερ οι ασεβεστατοι Ἀρειανοι λεγειν τολ
μωσιν· η παντως κατα την της σαρκος επιδειξιν, και κατα την μορφην του δουλου,
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτεστι του πρω τοπλαστου Ἀδαμ, ην ελαβεν ο εν μορφηι Θεου υπαρχων Θεος.
Ὅλως μεν ουν εν τοις ποιημασι το λεγομενον ακτιστον, το μηδεπω υπαρξαν λεγεται,
οτι μη γεγονε. Μη τι ουν αρα, μηθ' ολως γεγο νεναι εν τωι Λογωι σαρκα
υπολαμβανοντες, ευφημωι λεξει ποιεισθαι και την αρνησιν ευθυς εννοειτε, ινα
μηδεν εν τωι ακτιστωι ομολογησητε. Ἄκτιστος γαρ υπαρξις μονη η της θεοτητος
νοειται· ωστε και την ακτιστον παθητην λεγειν ασεβες, και την παθητην ακτιστον
ονομαζειν. Την γαρ ποιηθεισαν της ανθρωποτητος φυσιν, μη τηι ενωσει του Λογου
ειναι ιδιαν, αλλα συναΐδιον, και τηι του Θεου φυσει εξ ισουμενην τηι ταυτοτητι της
φυσεως εννοειν, ασεβες. Σαρκος γαρ και αιματος και οστεων επιδειξιν εποιη σατο
Κυριος, και ψυχης λυπουμενης, και ταραττο μενης, και αδημονουσης. Ταυτα δε ουκ
αν τις ειποι φυσιν ειναι θεοτητος· ιδια δε Θεου κατα φυσιν 26.1101 γεγονεν,
ευδοκησαντος του Λογου ανασχεσθαι γεννησεως ανθρωπινης, και την εαυτου
ποιησιν την εν αμαρτιαι και φθοραι και θανατωι διαχυθεισαν εν εαυτωι συστησασθαι
εν εικονι καινοτητος. ∆ιο της μεν αμαρτιας την κατακρισιν επι γης εποιησατο· της δε
καταρας την καθαιρεσιν επι ξυλου· της τε φθορας την απολυτρωσιν εν τωι ταφωι· και
του θανατου την καταλυσιν εν τωι ᾅδηι· παντι επιβας τοπωι, ινα του συμπαντος
ανθρωπου την σωτηριαν κατεργασηται, μορφην της ημετερας εικονος εν εαυτωι
επιδεικνυμενος. Ἐπει τις ην χρεια Θεωι γεννησεως της εκ γυναικος ανασχεσθαι;
αυξησεως τε ηλικιας, και ετων αριθμησεως τωι ποιητηι των αιωνων; η παλιν
σταυρου, η ταφου, η ᾅδου, οις ημεις υποπεπτωκαμεν, ει μη ημας εζητει, δια της καθ'
ημας μορφης ζωοποιων ημας και εις ομοιωσιν και μιμησιν τελειας εικονος
προσκαλουμενος; Μι μησις δε πως αν γενοιτο προς τελειοτητα, μη προυπ αρξασης
της ανενδεους τελειοτητος; κατα τον λε γοντα Ἀποστολον· Ἀπεκδυσαμενοι τον
παλαιον ανθρωπον, και ενδυσαμενοι τον νεον τον κατα Θεον κτισθεντα, εν οσιοτητι
και δικαιοσυνηι της αληθειας. Ποθεν ουν διδαχθεντες, λεγετε ακτιστον; Ει τοινυν
φυσις εκ μεταποιησεως ακτιστος γινεται, αρα και αορατος και αθανατος· ουκ εκ
θανατου, αλλ' ανεπιδεκτος θανατου. Πως ουν απεθανεν ο Κυριος, ει ο ακτιστος
ακτιστως επεδημησεν επι γης; η πως ορατος και ψηλαφητος γεγονεν; ως γεγρα πται·
Ὃ εωρακαμεν, και αι χειρες ημων εψηλα φησαν. Πως ουν λεγετε, α μη γεγραπται,
μητε θεμις εννοειν; ∆ωσετε γαρ πασιν αιρετικοις κατα την του ποτε λεγομενου
Ῥητοριου εννοιαν ασεβεστα την, ου και την ασεβειαν εξειπειν φοβερον. Ἢ τοι νυν
αρνησασθε τας θειας Γραφας, η ταυτας ομολογουντες, μη ετερα παρα τα γεγραμμενα
επινοειτε λαλειν ρηματα απατης ανιατου. Ἀλλα παλιν λεγετε, οτι Ἡμεις κτισματι ου
προσκυνουμεν. Ὦ ανοητοι! δια τι ου λογιζεσθε, οτι και ποιηθεν το σωμα του Κυριου
ου κτιστην αποφερεται την προσκυνη σιν; Του γαρ ακτιστου Λογου γεγονε σωμα· ου
γαρ σωμα γεγονε, τουτωι προσαγετε και την προσκυνη σιν. Ἄρ' ουν και προσκυνειται
οφειλομενως, και θεικως προσκυνειται· Θεος γαρ ο Λογος εστιν, ου το σωμα ιδιον
τυγχανει· επει και οτε προσηιεσαν αι γυναικες τωι Κυριωι, διακωλυων ελεγε, Μη μου
απτου· ουπω γαρ αναβεβηκα προς τον Πατερα μου, ση μαινων, οτι χρεια αναβασεως,
και οτι μια εσται η 26.1104 αναβασις. Ὅμως, προσελθουσαι, εκρατησαν αυτου τους
ποδας, και προσεκυνησαν. Ποδας εκρατη σαν, Θεον προσεκυνησαν. Ποδας οστεων
και σαρκος εχοντας ψηλαφησιν, αλλα Θεου οντας, προσεκυνησαν Θεον. Και
αλλαχου δε ο Κυριος ελεγε, Ψηλαφη σατε με και γνωτε, οτι πνευμα σαρκα και οστεα
ουκ εχει, καθως εμε θεωρειτε εχοντα, καιτοι πνευμα ων αυτος· Πνευμα γαρ ο Θεος.
Και λεγων εχειν, και επιδειξιν ποιουμενος, πως ελεγεν, οτι Πνευμα σαρκα και οστεα
ουκ εχει, καθως εμε, φησιν, ουχι οντα, αλλ' εχοντα θεωρειτε, η τουτο διδασκων, οτι
η του πνευματος φυσις αῤρητος εστιν· αυτη δε η ψηλαφησις σωματος του καθ' ημας
εστιν, οπερ εαυτωι περιεποιησατο εκ Παρθενου, ουκ ενεργειας τοπωι, αλλα φυσικηι
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γεννησει· ινα και κατα φυσιν ηι το σωμα, και αδιαιρετον ηι παλιν κατα φυσιν της του
Λογου θεοτητος. Ουτω γαρ και ο θανατος γεγονε· του μεν σωματος κατα φυσιν
δεχομενου, του δε Λογου κατα θελησιν ανεχομενου και εξουσιαστικως το ιδιον
σωμα εις θανατον προιεμενου· ινα και παθηι φυσικως υπερ ημων, και αναστηι θεικως
υπερ ημων. Και ολη της γεννησεως και του θανατου η πραγματεια εις την ημετεραν
ζητησιν και ανακτησιν θεωρειται. Τουτων δε ουτως εχοντων, και ομολογουμενων
εν τηι του Θεου καθολικηι Ἐκκλησιαι, πως υμεις παλιν λεγετε εξ ουρανου το σωμα;
και δια τι τουτο πεποιηκεν ο Χριστος; Ειπατε, ινα εξ ουρανων επι γης κατενεγκηι
σωμα, και το αορατον ορατον ποιησηι, και το ανυβριστον υβρεως δεκτικον, και το
απαθες και αθανατον θνητον και παθητον; Και τις ην εν τουτοις ευεργεσια, ω
ματαιοι, ει ταυτα εν Χριστωι γεγονεναι λεγετε, α γεγονεν εν τωι πρωτο πλαστωι Ἀδαμ;
Ει μη το του Ἀδαμ συμπτωμα εις ασυγκριτον αναστημα Χριστος ανεστησατο εν
ομοιω ματι σαρκος αμαρτιας οφθεις, και κατακρινας την αμαρτιαν εν τηι σαρκι· ωστε
και σαρκι επι γης πολιτευσασθαι, και ανεπιδεκτον αμαρτιας δειξαι την σαρκα, ην εκ
της πρωτης πλασεως ο Ἀδαμ αναμαρτητον εσχηκως, εκ παραβασεως δεκτικην
αμαρτιας πεποιηκε, και εις διαφθοραν και θανατον καταπεπτωκε. Ταυτην ανιστησι
κατα φυσιν αναμαρτη τον, ινα δειξηι τον ∆ημιουργον αναιτιον της αμαρτιας, και
κατα την αρχετυπον πλασιν της ιδιας φυσεως κατεστησατο· ινα αυτος ηι της
αναμαρτησιας η επιδειξις. Ματην ουν φανταζονται οι αλωμενοι, και 26.1105 εξ
ουρανου λεγοντες το του Κυριου σωμα. Καιτοι ο Ἀδαμ εξ ουρανου επι την γην
κατενηνοχε, Χρι στος απο γης εις ουρανους ανενηνοχε· και οπερ Ἀδαμ αναμαρτητον
και ακαταδικαστον εις φθοραν και καταδικην θανατου κατενηνοχε, Χριστος τουτο
αφθαρτον και λυτηριον θανατου ανεδειξεν· ωστε εχειν εξουσιαν επι της γης αφιεναι
αμαρτιας, εκ δε ταφου την αφθαρσιαν επιδεικνυσθαι, και εν επιβασει ᾅδου λυειν
θανατον, και ευαγγελισασθαι πασι την αναστασιν. Ὅτι εκτισεν ο Θεος τον ανθρω
πον επι αφθαρσιαι, και εικονα της ιδιας αιδιο τητος εποιησεν αυτον. Φθονωι δε
διαβολου θανα τος εισηλθεν εις τον κοσμον· βασιλευομενον δε υπο του θανατου εις
διαφθοραν ουχ υπερειδεν αυτος γενομενος ανθρωπος, ου τραπεις εις ανθρωπου
μορφην, ουδε παριδων την του ανθρωπου υπαρξιν, σκιωδη την δειξιν εποιειτο· αλλ'
ο ων φυσει Θεος γενναται ανθρωπος, ιν' εις ηι τα εκατερα, τελειος κατα παντα,
φυσικην και αληθεστατην την γεννησιν επιδειξαμενος. ∆ιο ειρηται· Και εχαρισατο
αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα, βασιλευειν ου ρανων, και εξουσιαν εχειν κρισιν
ποιειν. Ὁ γαρ των ολων δημιουργος Λογος ωφθη υιος ανθρωπου, ουχ ετερος τις
γενομενος, αλλα δευτερος Ἀδαμ· ινα και εκ του ονοματος γινωσκωμεν την
αληθειαν. Και προγενεστερον δεικνυσι τον πρω τοπλαστον ο Ἀποστολος, πρωτον το
ψυχικον δεικνυς, επειτα το πνευματικον. Ψυχικον δε και πνευματικον λεγων, ουχ
ετερον και ετερον δεικνυσι σωμα, αλλα το αυτο σωμα· το μεν πρωτον εν εξουσιαι και
φυσει ψυχης, διο ψυχικον· το δε δευτερον εν εξουσιαι και φυσει Πνευματος, διο
πνευματικον· Πνευμα γαρ ο Θεος Λογος· ουτω γαρ και το εφ' ημιν ειρημενον εστι
συνιδειν, εν τωι λεγειν· Ὁ δε πνευματικος ανακρινει τα παντα· ψυχικος δε ανθρωπος
ου δεχεται τα του Πνευματος. Καιτοι ενος οντος εκατερων του σωματος, το μεν του
Πνευματος μετ οχον νοεισθαι πνευματικον δεικνυσι, τον δε τηι εξου σιαι της ψυχης
μονηι εμμειναντα δεικνυσθαι ψυ χικον. ∆ια τι δε ολως, ει καθ' υμας εστιν, ουχι
ανθρω πος μονον λεγεται ο Χριστος ως καινος τις εξ ουρανων επιδημησας, αλλα
υιος ανθρωπου γεγονεν; Ει μεν ουν επι γης γεγονεν υιος ανθρωπου, καιτοι ουκ εκ
σπερματος ανδρος, αλλ' εκ Πνευματος αγιου γεννηθεις, ενος οντος του
πρωτοπλαστου Ἀδαμ υιος 26.1108 νοηθησεται. Ου γαρ ετερος τις αναγεγραπται
ανθρω πος εν ουρανωι υπαρξας παρα τον εκ γης Ἀδαμ, ινα και εξ ουρανων εχηι το
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωμα, και υιος ανθρωπου ηι παρα τον Ἀδαμ. ∆ιο ο μεν Ματθαιος υιον Ἀβρααμ και
∆αβιδ αναγραφει το κατα σαρκα· ο δε Λουκας υιον αυτον του Ἀδαμ και του Θεου
γενεαλογει. Ει τοινυν μαθηται εστε των Ευαγγελιων, μη λαλειτε κατα του Θεου
αδικιαν· αλλα στοιχειτε τοις γεγραμμενοις και γενομενοις. Ει δε ετερα παρα τα γε
γραμμενα λαλειν βουλεσθε, τι προς ημας διαμαχεσθε, τους μητε ακουειν μητε λεγειν
παρα τα γεγραμμενα πειθομενους; λεγοντος του Κυριου, οτι Ἐαν υμεις μεινητε εν τωι
λογωι τωι εμωι, οντως ελευ θεροι εσεσθε. Πως ουν ετι πιστοι η Χριστιανοι
νομισθειητε, οι μητε τοις ρημασι τοις γεγραμμενοις στοιχουν τες, μητε τοις
γενομενοις πειθομενοι, αλλα τα υπερ φυσιν οριζειν τολμωντες; Ἦ μικρον υμιν αν
θρωποις παρεχειν αγωνα, και πως παρεχετε αγωνα Κυριωι; Ει γαρ οι προφηταις
απιστησαντες κατεκριθησαν, ποσωι μαλλον οι μη πειθομενοι αυτωι τωι ∆εσποτηι; α
γαρ αυτος ηθελησε και ευδοκησεν εις αθετησιν της αμαρτιας και του θανα του, πως
υμεις ετερα ανθ' ετερων λεγειν η φρονειν τολματε; Ει ομολογουμεν, κακεινος
ομολογησει ημας· ει αρνουμεθα, κακεινος αρνησεται ημας· ει απιστου μεν, εκεινος
πιστος μενει· αρνησασθαι γαρ εαυ τον ου δυναται. Τις ουν υμων η τοσαυτη απονοια
της αμετριας, λαλειν τα μη γεγραμμενα, και φρονειν αλλοτρια της ευσεβειας; Και
γαρ και ομοουσιον την σαρκα της θεοτητος λεγειν επιχειρειτε, ου συν ορωντες
διπλην υμιν γενομενην την απαντησιν της ασεβειας. Ταυτα γαρ υμιν επινενοηται
λεγειν, ινα η την σαρκα αρνησησθε, η την θεοτητα βλασφη μησητε, λεγοντες, φησιν·
Ἡμεις τον εκ Μαριας λε γομεν ομοουσιον του Πατρος. Αυτη δε υμων η νομιζομενη
ευφημια δειχθησεται η περιεργος η ανοη τος. Ἐπει τις των πιστων ουκ αν
ομολογησειεν, οτι ο επιδημησας Θεος Λογος, και εκ Παρθενου της αγιας Μαριας
προελθων ανθρωπος, ομοουσιος ων του Πατρος, εκ σπερματος Ἀβρααμ γεγονεν
ανθρωπος, ου και υιος αναγεγραπται, και οτι ο ομοουσιος του Θεου Λογος γεγονε
κατα σαρκα υιος του ∆αβιδ; ∆ιο και εκ σπερματος του ∆αβιδ προφηται και αποστολοι
και ευαγγελισται γενεαλογουσι τον Χριστον το κατα σαρκα. Πως ουν ταυτα λεγοντες
ουκ ερυθριατε, την σαρκα, την εκ σπερματος ∆αβιδ γενεαλογουμενην, ομοουσιον
του Λογου αποφαινομενοι; Ἢ παλιν, ως 26.1109 εφαμεν, ανοητως ταυτα λεγετε, ου
νοουντες, οτι το ομοουσιον την μεν ταυτοτητα της φυσεως εχει, την δε ιδιαν
τελειοτητα εν εαυτωι επιδεικνυται. Ὥσπερ γαρ ο Υιος, ομοουσιος προς τον Πατερα
ομολογουμενος, τελειος προς τελειον ομολογειται, καθα και το αγιον Πνευμα·
ομοουσιος γαρ η Τριας. ∆ωσετε ουν και τηι ομοουσιωι σαρκι την τελειοτητα προς τηι
του Λογου τελειοτητι· εσται δε καθ' υμας τετρας αντι Τριαδος καταγγελλομενη. Και
τις, η τοσαυτη επινοια της ασεβειας; Ἀλλα λεγετε· Ὁμοουσιος γεγονε του Λογου η
σαρξ. Πως γεγονεν ομοουσιος; Ειπατε. Λογος γεγονεν, αλλα και Πνευμα γεγονεν. Ει
δε ολως γινεται θεοτης εκ μεταποιησεως η μη φυσει ουσα θεοτης, τι τοινυν
μεμφεσθε Ἀρειανοις, ταυτην περι του Λογου προβαλλομενοις την εννοιαν; Καιτοι
της Γραφης λε γουσης, Ὁ Λογος σαρξ γεγονεν, ουχι Ἡ σαρξ Λογος γεγονεν, Ὁ Λογος
δε σαρξ γεγονεν, ειρηται· οτι του Λογου γεγονεν η σαρξ, και ουκ ανθρωπου τι νος·
τουτεστιν ο Θεος ανθρωπος γεγονε· και λεγεται, Σαρξ γεγονεν, ινα μη παραδραμητε
της σαρκος το ονομα. Ει τοινυν μη αρκεισθε τηι ασυγχυτωι φυσικηι ενωσει του Λογου
προς την ιδιαν αυτου γενομε νην σαρκα· και οτι ο Θεος ανθρωπος γεγονε· νυν ουτε
ακουετε, ουτε πιστευειν βουλεσθε, ουκ αρκουμε νοι υπερ πασαν επινοιαν ευφημιας
σωμα Θεου ακουον τες, κατα τον λεγοντα· Ὃς μετασχηματισει το σωμα της
ταπεινωσεως ημων, εις το γενεσθαι αυτο συμμορφον τωι σωματι της δοξης αυτου·
ητις εστι σημασια του μελλοντος αιωνος, και ετι λεγεται σωμα της δοξης αυτου. Και
ο Κυριος δε λεγει· Ὅταν ελθηι ο Υιος του ανθρωπου· τον Υιον του Θεου υιον
ανθρωπου γενομενον λεγει· κριτην τε οντα ζωντων και νεκρων, και βασιλεα και
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

∆εσποτην, και Θεον αληθινον. Ἀλλα αναιρειν βουλεσθε το του σωματος ονομα, η το
ετι λεγεσθαι ανθρωπον τον Χριστον. Πως ετι τας θειας Γραφας αναγινωσκειν
δυνασθε; του μεν Ματθαιου γραφοντος· Βιβλος γε νεσεως Ἰησου Χριστου, υιου
∆αβιδ, υιου Ἀβρααμ· του δε Ἰωαννου· Ἐν αρχηι ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον
Θεον· και Θεος ην ο Λογος. Λο 26.1112 γον δε και Θεον και υιον ∆αβιδ ει κατα διαιρε
σιν βουλεσθε θεωρειν, δυο καθ' υμας αν λεγοιντο· ει δε πιστευοιτε, διδασκομενοι
απο των θειων Γρα φων, οτι Θεος ων ο Λογος υιος ανθρωπου γεγονε, γνωσεσθε, οτι
εις εστιν ο Χριστος, και Θεος και αν θρωπος ο αυτος· ινα το διπλουν κηρυγμα της
αυτου επιδημιας ευαποδεικτον εχηι την πεισμονην του τε παθους και της απαθειας.
Ὡς οταν λεγει ο Ἀποστολος· Ἄνθρωπος Χριστος Ἰησους, ο δους εαυτον αντιλυτρον
υπερ ημων, ο ων επι παντων Θεος ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην. Και Τιμοθεωι δε
γραφων ελεγε· Μνημονευε Χριστον Ἰη σουν εγηγερμενον εκ νεκρων εκ σπερματος
∆α βιδ· και ο αυτος δε παλιν· Τον θανατον αυτου καταγγελλομεν, αχρις ου ελθηι. Ει
ουν εκ της ομολογιας του ομοουσιου αναι ρειτε της σαρκος το ονομα, και το
ανθρωπον λεγεσθαι τον Χριστον· η ουκετι τον θανατον αυτου κατ αγγελλετε, αχρις
ου ελθηι, αναιρουντες τας Γραφας· η τον θανατον καταγγελλοντες καθ' υμας του
ομοου σιου του Πατρος και του αγιου Πνευματος· μη ομολογουντες σαρκι
πεπονθεναι τον Χριστον, και αυτην του Πατρος την θεοτητα και του αγιου Πνευμα
τος ερειτε δεκτικην ειναι θανατου· και γεγονατε ασεβεστεροι παντων των
αιρετικων. Ὁ γαρ θανατος της σαρκος, γεγονε του ομοουσιου Λογου. Ουδε γαρ ο
Πατηρ σαρκα εφορεσεν, ουδε το αγιον Πνευμα, ως οι κατα Ουαλεντινον ασεβουντες
φανταζονται· αλλ' ο Λογος σαρξ εγενετο. ∆ιο ημεις, ομολογουντες Θεον και
ανθρωπον τον Χριστον, ου διαιρεσεως ενεκεν ταυτα λεγομεν, μη γενοιτο! αλλα
παλιν κατα τας Γραφας, ινα παθους και θανατου γενομενου και καταγγελλομενου,
αχρις ου ελθηι, επι μεν της σαρκος του Λογου το παθος και τον θανατον ομολογωμεν,
αυτον δε τον Λογον, ατρεπτον και αναλλοιωτον πιστευωμεν. ∆ιο αυτος εστιν ο
παθων και μη παθων· τηι μεν θεικηι φυσει απαθης και ατρεπτος και αναλλοιωτος ων,
τηι δε σαρκι παθων, ως ειπεν ο Πετρος, και θανατου γευσασθαι θελησας· οτι γεγονε
μεσιτης Θεου και ανθρωπων, ανθρωπος Χριστος, ο δους εαυτον αντιλυτρον υπερ
ημων· 26.1113 και παλιν· Ὅτι γεγονε μεσιτης Θεου και ανθρωπων. Ὁ δε μεσιτης ενος
ουκ εστιν· ο δε Θεος εις εστιν. ∆ιο πλανωνται και οι λεγοντες, οτι αλλος εστιν ο
παθων Υιος, και αλλος ο μη παθων. Ου γαρ ετερος εστι παρα τον Λογον, ο τον
θανατον και το παθος αναδεδεγμενος· αλλ' αυτος ο απαθης και ασωματος Λογος,
γενεσεως σαρκος ανθρωπινης ανα σχομενος, τα παντα πεπληρωκεν, ινα εχηι τι, ο
προσενεγκηι υπερ ημων. Και λεγεται κρειττων γενομε νος των αγγελων· ουκ αυτος ο
ποιητης των αγ γελων Λογος κρειττων γεγονεν, ως ηττων ων ποτε, αλλα η μορφη
του δουλου, ην αυτος ο Λογος ιδιο ποιησατο φυσικηι γεννησει, κρειττων ανατειλασα
εκ της του πρωτοπλαστου γενεσεως, και ημας προσ οικειουται, ως ειρηται,
συμπολιτας των αγιων και οικειους Θεου γενομενους· και κατα φυσιν Θεου γεγονεν,
ιδια ουχ ομοουσιος ουσα η σαρξ της του Λογου θεοτητος, ως συναΐδιος· αλλα ιδια
κατα φυσιν γενομενη, και αδιαιρετος κατα ενωσιν, εκ σπερ ματος ∆αβιδ, και του
Ἀβρααμ, και του Ἀδαμ, εξ ου και ημεις γεγεννημεθα. Ει δε ομοουσιος του Λογου η
σαρξ και συναΐδιος, εκ τουτου ερειτε και τα παντα κτισματα συναΐδια τωι τα παντα
κτισαντι Θεωι. Και πως ετι Χριστιανοι, οι τοιαυταις συμπλεκομενοι στραγγαλιαις; Το
γαρ ομοουσιον και απαθες και ανεπιδεκτον θανατου, προς το ομοουσιον ενωσιν καθ'
υποστασιν ουκ επιδεχομενον εστιν, αλλα κατα φυσιν· καθ' υποστασιν δε την ιδιαν
τελειοτητα εκ δεικνυμενον. Ὥστε τηι νομιζομενηι υμων ευφη μωι εφευρεσει, η την εκ
της Παρθενου της Θεοτοκου σαρκα αρνεισθε, η την θεοτητα βλασφημειτε. Ει δε ουτω
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τον Υιον ομολογειτε ομοουσιον τωι Πατρι και το Πνευμα το αγιον, ως την σαρκα
την παθου σαν· και τι ετι ημας μεμφεσθε, ως τετραδα αντι Τριαδος λεγοντας, αυτοι
τετραδα αντι Τριαδος και ακοντες ομολογουντες, λεγοντες ομοουσιαν ειναι τηι
Τριαδι την σαρκα; Τοινυν ματαια η πιστις υμων εστιν· ισα γαρ φρονειτε των ασεβων
Ἀρειανων, κακως εκλαμβανοντες το, Ὁ Λογος σαρξ εγε νετο. Ὁ Λογος δε σαρξ
εγενετο, ουχ ινα ο Λογος μηκετι ηι Λογος· αλλ' ινα εν σαρκι ηι ο Λογος, σαρξ εγενετο,
ινα και ο Λογος αει ηι Λογος, και σαρκα εχηι ο Λογος, εν ηι το παθος και τον θανατον
ανεδε ξατο εν μορφηι τηι ανθρωπινηι, μεχρι ταφου και ᾅδου επιβας, εν ηι και την
αναστασιν την εκ νεκρων πεποιηται, σαρκος και αιματος και ψυχης την επιδει
26.1116 ξιν ποιησαμενος ο Θεος Λογος δια ιδιας και αδιαιρετου σαρκος, ως
γεγραπται, εκ σπερματος ∆αβιδ. Τι γαρ ετερον παρ' υμας ειρηκε Μαρκιων; Ουχι ουρα
νοφανες το σωμα εν ομοιωσει ανθρωπινηι, και ουκ αληθειαι; Τι δε αλλο ειρηκε
Μανιχαιος; Ου θεο ειδες, ου το σωμα εν ομοιωσει τηι καθ' ημας μονηι, αλλοτριον δε
σαρκος ανθρωπινης, ης την φυσιν αμαρ τιαν λεγει ασεβων, και ου την πραξιν;
Τοιαυτη του των η ασεβεια. ∆ιο ου δει τον ευσεβουντα τοιαυταις χρησθαι επινοιαις·
αλλ' οτι ο προ των αιωνων ομοουσιος ων Λογος τωι Πατρι, επ' εσχατων εκ της αγιας
και Θεοτο κου Παρθενου την του Ἀδαμ πλασιν και ποιησιν καινην ανεστησατο,
ιδιοποιησαμενος καθ' ενωσιν· και ουτως ωφθη ανθρωπος ο Χριστος, ο προ αιωνων
Θεος. Και εσμεν ημεις μελη Χριστου, ως γεγραπται, εκ της σαρκος αυτου και εκ των
οστεων αυτου. Τις ουν η τοσαυτη υμων φιλονεικια των εφευρεσεων, ωστε
ανθρωπινηι φρονησει υπερ την ανθρωπινην νοησιν οριζεσθαι, λεγοντες· Ἀντι του
εσωθεν εν ημιν ανθρωπου νους επουρανιος εν Χριστωι; Ὢ της αθε σμου γνωμης, και
των ασθενων και απρεπων ρημα των, των μη νοουντων πρωτον τουτο, οτι Χριστος
μονοτροπως ου λεγεται, αλλ' εν αυτωι τωι ονοματι ενι οντι εκατερων των
πραγματων δεικνυται σημασια, θεοτητος τε και ανθρωποτητος. ∆ιο και ανθρωπος
λεγεται ο Χριστος, και Θεος λεγεται ο Χριστος, και Θεος και ανθρωπος εστιν ο
Χριστος, και εις εστιν ο Χριστος. Ματαιον ουν υμων το σοφισμα επιχειρουντων
ετερον τι παρα τον Χριστον εν αυτωι θεωρειν. Οι μεν γαρ καταχρηστικως λεγομενοι
Χριστοι, ισως καθ' υμας αν θεωροιντο· ο δε κατα φυσιν μονος αληθινος Χριστος ουχ
υπο ανθρωπινου λογισμου διαγραφησεται, ωσπερ υμεις τολματε, και αυθαδεις
γεγονατε. Ουδε γαρ προφητης, ουδε αποστολος, ουτε τις των ευαγγελιστων ταυτα
εφθεγξατο, α υμεις λαλειν επιχειρειτε, αναιδεις την ψυχην γεγονοτες. Ει γαρ ετερος
εστιν ο Χρι στος παρα τον επουρανιον νουν τον εν αυτωι γενομενον, τελειος δε και ο
νους, δυο αρα καθ' υμας· και οπερ δυσφημειν δοκειτε, τουτο ελεγχεσθε φρονουντες.
Νουν δε επουρανιον και οι προφηται εσχηκασιν, οι τα επουρανια και τα μελλοντα
ως παροντα λαλησαν τες. ∆ιατι δε ολως ταυτα λεγειν επινοειτε, ως του εσωθεν
ημων ανθρωπου ουχ ομολογουμενου εν Χριστωι; Τι ουν περι της ψυχης ερειτε, οτι
και το σωμα και η ψυχη ο εξωθεν εστιν ανθρωπος, ως αν 26.1117 ειποι τις, το αιμα
και την σαρκα; Ἀλλ' ωσπερ το σωμα και το αιμα ου διαφευγουσι την ψηλαφησιν και
την τρωσιν ορατα οντα, δειξατε ημιν και την ψυχην μη διαφευγουσαν ταυτα, και
ορατην ουσαν. Ἢ, ει μη δυνασθε δειξαι, φανερος εστιν ο λογος, οτι ουτε ορα ται
ψυχη, ουτε αποκτεινεται υπο ανθρωπου ωσπερ το σωμα, καθως ειρηκεν ο Κυριος.
Πεισθητε ουν, οτι ο εσωθεν ημων ανθρωπος εστιν η ψυχη· τουτο και της πρωτης
πλασεως δεικνυουσης, και της δευ τερας διαλυσεως δηλουσης· ου μονον εφ' ημιν
του των δεικνυμενων, αλλα και εν αυτωι τωι θανατωι του Χριστου εδεικνυτο· το μεν
τοι, μεχρι ταφου φθασαν· η δε, μεχρι ᾅδου διαβασα. ∆ιαιρετων δε οντων των τοπων
πολλωι τωι μετρωι, και του μεν ταφου σωματι κην επιδεχομενου την επιβασιν, εκεισε
παρην το σωμα, του δε ᾅδου ασωματον. Πως εκει παρων ο Κυριος ασωματως, ως
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπος ενομισθη υπο του θανατου; ινα ψυχαις ταις εν δεσμοις κατεχομεναις,
μορφην ιδιας ψυχης ανεπιδεκτον ως δεκτικην των δεσμων του θανατου
παραστησας, παρουσαν παρουσαις, διαῤρηξηι τα δεσμα ψυχων των εν ᾅδηι
κατεχομενων, τον της ανα στασεως διαπηξαμενος ορον· ινα ο πλαστης και ποιητης
του ανθρωπου, και καταδικηι τουτον υποβα λων, αυτος παρων, ελευθερωσηι δι'
εαυτου εξ ολοκλη ρου τον ανθρωπον εν μορφηι τηι εαυτου. Ουτε γαρ θανατος
υπερισχυσας υπηγαγετο εαυτωι την ανθρω πινην του Λογου ψυχην εις δεσμων
κατοχην· ουτε παλιν η φθορα τυραννικως διαρπασασα το σωμα ενεργει εις
διαφθοραν, ως απρονοητων οντων των πραγματων. Ουτως γαρ εννοειν το τοιουτον
ασεβες· αλλ' ο την εξετασιν της παρακοης ποιησαμενος και κρισιν επαγαγων, διπλην
της τιμωριας την απο φασιν δεδωκε· τωι μεν γηΐνωι ειρηκως· Γη ει, και εις γην
απελευσηι· και ουτως υποδεχεται φθορα το σωμα, ∆εσποτου αποφηναμενου· τηι δε
ψυχηι· Θανατωι αποθανηι· και ουτως διχη διαιρειται ο ανθρωπος, και εν δυσι τοποις
οιχεσθαι καταδικαζεται. ∆ια τουτο χρεια γεγονε του αποφηναμενου, ινα αυτος δι'
εαυτου λυσηι την εαυτου αποφασιν, εν μορφηι του καταδικασθεντος ακαταδικαστωι
και αναμαρτητωι οφθεις· ινα και η καταλλαγη του Θεου προς τον ανθρωπον γενηται,
και η ελευθερια του παντος αν θρωπου δι' ανθρωπου υπαρξηι, εν τηι καινοτητι
26.1120 της εικονος του Υιου αυτου Ἰησου Χριστου του Κυριου ημων. Ει δε και
ετερον τοπον καταδικης δειξαι δυνασθε, εικοτως αν λεγοιτε τριχη διαιρεισθαι τον
ανθρωπον· και εκ μεν των δυο τοπων την ανα κλησιν γεγονεναι, εν δε τωι τριτωι
μενειν εν δεσμοις το δεδεμενον. Ει δε μη εχετε δειξαι ετερον τοπον παρα τον ταφον
και τον ᾅδην, εξ ων ηλευθερωται τελειως ο ανθρωπος, Χριστου ελευθερωσαντος
ημας εν τηι εαυτου καθ' ημας μορφηι τελειαι και αλη θεστατηι· πως ετι ταυτα λεγετε,
ως ουδεπω καταλ λαγεντος τηι ανθρωποτητι του Θεου; Πως ουν επεδημησεν ο
Σωτηρ; η ως αδυνατος τον συμπαντα λυσαι ανθρωπον; η ως βδελυξαμενος τον απαξ
αμαρ τησαντα νουν; η ως δεδοικως μη και αυτος μετοχος γενηται της αμαρτιας, ει
τελειος γενηται ανθρωπος, Θεος ων; Ἀλλ' ασεβειας εμπλεοι οι ταυτα ουτως
εννοουντες. Τι γαρ περι της αμαρτιας οριζομενοι ταυτα λαλειτε, φυσικην ειναι την
αμαρτιαν λεγοντες, κατα τον ασεβεστατον Μανιχαιον; Ταυτα ουτως φρονειτε
κατηγοροι γινομενοι του δημιουργου της φυσεως. Ὅτε τον Ἀδαμ αρχηθεν επλασεν ο
Θεος, μητιγε συμφυτον αυτωι δεδωκε την αμαρτιαν; Τις ουν ετι χρεια ην της εντο
λης; πως δε αυτον κατεδικασεν αμαρτησαντα; πως δε και προ της παρακοης ουκ
εγινωσκε καλον και πονηρον ο Ἀδαμ; Ὃν επλασεν ο Θεος επι αφθαρσιαι και εικονι
της ιδιας αιδιοτητος, εποιησεν αυτον φυσιν αναμαρτητον, και θελησιν αυτεξουσιον·
Φθονωι δε διαβολου θανατος εισηλθεν εις τον κοσμον, ευραμενου της παραβασεως
την επινοιαν. Και ουτως εκ παρακοης, εντολης Θεου γεγονεν ο ανθρωπος δεκτικος
της επισπορας του εχθρου. Και ενηργει λοιπον η αμαρτια εν τηι φυσει του ανθρωπου
προς πασαν επιθυμιαν· ου φυσιν εν αυτωι εργασαμενου του διαβολου, μη γενοιτο!
ουδε γαρ φυσεως αν ειη δη μιουργος ο διαβολος, κατα την των Μανιχαιων ασε
βειαν· αλλα φυσεως παρατροπην εκ παραβασεως ειργασατο· και ουτως εβασιλευσεν
ο θανατος παντων ανθρωπων. ∆ια τουτο ουν, φησιν, ηλθεν ο Υιος του Θεου, ινα
λυσηι τα εργα του διαβολου. Ποια εργα του διαβολου ελυσεν ο Υιος του Θεου; οτι
φυσιν, ην εποιησεν ο Θεος αναμαρτητον, παρετρεψεν ο διαβολος εις παραβασιν
εντολης Θεου, και ευρεσιν αμαρτιας θανατου, ταυτην εαυτωι ανεστησατο ο Θεος
Λογος, ανεπιδεκτον της του διαβολου παρατροπης και ευρεσεως αμαρτιας. Και δια
τουτο ελεγεν ο Κυριος· Ἔρχεται ο αρχων του κοσμου τουτου, και εν εμοι ευρισκει
ουδεν. Ει δε ο αρχων του 26.1121 κοσμου τουτου ουδεν των εαυτου πραγματων
ηυρισκεν εν τωι Χριστωι, πολλωι μαλλον ο Χριστος ουδεν της ιδιας ποιησεως
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσκατελιπε τωι αρχοντι του κοσμου τουτου. Ἢ και δια τουτο ουδεν ηυρισκεν εν
αυτωι, τελειαν την καινοτητα επιδειξαμενου του Χριστου, ινα τελειαν την σωτηριαν
κατεργασηται ολου του αν θρωπου, ψυχης λογικης και σωματος, ινα τελεια ηι και
αναστασις. Ματην ουν Ἀρειανοι σοφιζονται, σαρκα μονην υποτιθεμενοι
ανειληφεναι τον Σωτηρα, την δε του παθους νοησιν επι την απαθη θεοτητα
αναφεροντες ασεβως. Ματην δη και υμεις καθ' ετεραν επινοιαν, τα ισα τουτοις
φρονουντες, λεγετε τωι περιεχοντι σχηματι, τουτεστι τωι οργανικωι προσκεχρησθαι·
αντι δε του εσωθεν εν ημιν ανθρωπου, νους επουρανιος εν Χριστωι. Και πως ην
λυπουμενος και αδημονων, και προσευχομενος; Και, Ἐταραχθη δε τωι πνευματι ο
Ἰησους, γεγραπται. Ταυτα δε ουτε σαρκος ανοητου αν ειη, ουτε θεοτητος ατρεπτου,
αλλα ψυχης νοησιν εχουσης, λυπουμενης, και ταραττομενης, και αδημονουσης, και
νοητως επαισθα νομενης του παθους. Ει δε τοινυν ταυτα ουτω νοειν ου βουλεσθε,
τριων προσκειμενων νοηματων, φαντασιας και βλασφημιας και αληθειας, ποιαν
ελοισθε αν; Τωι γαρ υπονοειν δοκησει ειρησθαι τα ειρημενα, φαντασια αν νομισθειη
και τα γενομενα. Ει δε επ' αληθειας ειρηται, αλλοτρια δε καθολου η ψυχη του Κυ
ριου εγεγονει της ιδιας νοησεως, Θεον τον Λογον εχουσα νουν, τετραφθαι το
ατρεπτον εις λυπην, και αδημονιαν, και ταραχην, το εννοειν ασεβες εστι· καν λεγηι
τα Ευαγγελια, οτι Ἐταραχθη Ἰησους τωι πνευματι· αλλα δεικνυσι τον νουν ο Κυριος
ειρηκως· Ἡ ψυχη μου τεταρακται. Ει δη ψυχης ιδιας νοησιν ο Κυριος επιδεικνυται,
εις συμπαθειαν της ημετερας ψυχης, ινα ουτω και αυτου νοησωμεν ειναι το παθος,
και αυτον απαθη ομολογωμεν. Ὥσπερ γαρ τωι αιματι της σαρκος αυτου ελυτρωσατο
ημας, ουτω και τηι νοησει της ψυχης αυτου την νικην υπερ ημων επιδεικνυται,
λεγων· Ἐγω νενικηκα τον κοσμον· και αλλαχου δε· ∆ιδοντι ημιν το νικος. Ἀλλ'
ωσπερ το αιμα ουκ αν κοινον τοις ευσεβεσι νοηθειη, ωσπερ τοις απιστοις, αλλα σωτη
ριον· ουτως και η νοησις λεγομενη, ουκ ανθρωπινηι ασθενειαι περικειμενη, αλλα
Θεου φυσιν επι δεικνυμενη. Και ουτως αν λεγοιτο τελειος Θεος και τελειος
ανθρωπος ο Χριστος· ουχ ως της θεικης τε 26.1124 λειοτητος εις ανθρωπινην
τελειοτητα μεταποιηθεισης, ο εστιν ασεβες· ουτε μην ως δυο τελειοτητων κατα
διαιρεσιν ομολογουμενων, ο εστιν αλλοτριον ευσεβειας· ουτε δε κατα προκοπην
αρετης, και προσληψιν δικαιοσυνης, μη γενοιτο! αλλα καθ' υπαρξιν ανελ λιπη· ινα
εις ηι τα εκατερα, τελειος κατα παντα, Θεος και ανθρωπος ο αυτος. ∆ια τουτο γαρ και
ο Κυριος ελεγε· Νυν η ψυχη μου τεταρακται, και κατωδυνος εστι. Το δε νυν, τουτ'
εστιν, οτε ηθελησεν. Ὅμως μεντοι το ον επεδεικνυτο· ου γαρ το μη ον ως παρον
ωνομαζεν, ως δοκησει λεγομενων των γινομενων· φυσει γαρ και αληθειαι τα παντα
εγενετο. Φυσει ουν και ου θεσει του Κυριου ανθρωπου γενομενου, ουτε κατα φυσιν,
ουτε κατα πραξιν ανθυπο φερειν υμας δυνατον την αμαρτιαν εν τωι ∆ημιουργωι. Ἐν
μεν γαρ τηι ημετεραι φυσει και της ευρεσεως η μαχη ετι γινεται, και της επισπορας η
προσχωρησις δια το ημων ασθενες· η δε του Λογου σαρκωσις κατα φυσιν Θεου
γενομενη, ανεπιδεκτος γεγονε των εν ημιν εκ της παλαιοτητος ετι πολιτευομενων
πραγματων· και δια τουτο διδασκο μεθα απεκδυσασθαι τον παλαιον και
επενδυσασθαι τον νεον. Και εν τουτωι το θαυμαστον, οτι και ανθρω πος γεγονεν ο
Κυριος, και χωρις αμαρτιας· οτι και νοτης ολη γεγονεν, ινα ενδειξηται το δυνατον
αυτου. Και οσα μεν αυτος συνεταξε θελησας τηι φυσει, εις εαυτον ανεδεξατο, οσα
ηθελησε, τουτεστι γεννησεως της εκ γυναικος, αυξησεως τε ηλικιας, ετων
αριθμησεως, κοπου, και πεινης, και διψης, και υπνου, και λυπης, και θανατου, και
αναστασεως. ∆ια τουτο και οπου διεφθαρη το του ανθρωπου σωμα, εκει προΐεται
Ἰησους το ιδιον σωμα· και οπου κεκρατητο η ψυχη η ανθρωπινη εν θανατωι, εκει
επιδεικνυται ο Χριστος την ανθρωπινην ψυχην ιδιαν ουσαν, ινα και παρηι ως
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπος ο ακρατητος εν θανατωι, και λυσηι την κρατησιν του θανατου, ως Θεος· ινα
οπου εσπαρη η φθορα, εκει ανατειληι η αφθαρσια· και οπου εβασιλευσεν ο θανατος
εν μορφηι ψυχης ανθρωπινης, παρων ο αθανατος επιδει ξηται την αθανασιαν· και
ουτως ημας μετοχους κα ταστησηι της εαυτου αφθαρσιας και αθανασιας εν ελπιδι
αναστασεως της εκ νεκρων· οπως αν και το φθαρτον τουτο ενδυσηται αφθαρσιαν,
και το θνητον τουτο ενδυσηται αθανασιαν, ως γεγραπται· ιν', ωσπερ δι' ενος
ανθρωπου η αμαρτια εις τον κοσμον εισηλθε, και δια της αμαρτιας ο θανατος,
26.1125 ουτως και δι' ενος ανθρωπου Ἰησου Χριστου η χαρις βασιλευσηι δια
δικαιοσυνης εις ζωην αιωνιον, καθως γεγραπται. Πως ουν λεγετε, Ἀντι του εσω θεν
ανθρωπου του εν ημιν, νους επουρανιος εν Χρι στωι; Μητιγε, διχη μερισας το εξωθεν
και το εσω θεν, και εν ταφωι επεδεικνυτο και εν ᾅδηι; Ἀλλ' ουχ οιον τε ην ετερον ανθ'
ετερου αντιδουναι λυτρον· αλλα σωμα αντι σωματος, και ψυχην αντι ψυχης δεδωκε,
και τελειαν υπαρξιν υπερ ολου αν θρωπου· τουτ' εστι το ανταλλαγμα του Χριστου, ο
ωνειδισαν επι του σταυρου οι εχθροι της ζωης Ἰου δαιοι παραπορευομενοι, και
κινουντες τας κε φαλας αυτων. Ουτε γαρ ο ᾅδης ηνεγκεν απαρακαλυπτου θεοτητος
επιβασιν· τουτο και προφηται και αποστολοι μαρτυρουσιν. Ἔστι δε και επι της του
σταυρου οικονομιας συνιδειν το λεγομενον· οπως ο Κυριος τηι μεν προ βοληι του
αιματος την βεβαιοτητα της σαρκος επ εδεικνυτο· τηι δε προσθηκηι του υδατος την
αχραντον καθαροτητα εδηλου, και οτι του Θεου το σωμα· κρα ξας δε και κλινας την
κεφαλην, και παραδους το πνευμα, το εσωθεν του ιδιου σωματος, τουτεστι την
ψυχην εσημανε· περι ης και ειρηκεν, οτι Τιθημι υπερ των προβατων των εμων. Ὥστε
την εκπνευσιν ουκ αν τις ειποι θεοτητος μεταστασιν, αλλα ψυχης αποχωρησιν. Ει
γαρ κατα μεταστασιν θεοτη τος ο θανατος γεγονε και η του σωματος νεκρωσις, ιδιον
αρα θανατον απεθανε, και ου τον ημετερον. Και πως εις ᾅδου κατηλθεν
απαρακαλυπτωι τηι θεοτητι; Που ουν η ψυχη, ην επηγγειλατο ο Κυριος τιθεναι υπερ
των προβατων, περι ης και προφηται προμηνυουσιν; ει δε ψυχης αποχωρησις
γεγονε, δια τουτο ειρηται, οτι τον ημετερον ανεδεξατο θανατον, τουτεστι της καθ'
ημας διαλυσεως ανασχομενος, ωσπερ και γεννησεως. Ματαιον ουν υμων το
σοφισμα· επει πως αν ο θανατος εγεγονει, ει μη και τον εσωθεν και τον εξωθεν
συνεστησατο εαυτωι ο Λογος, τουτεστι σωμα και ψυχην; Πως δε και υπερ του παντος
αντε δωκεν αντιλυτρον; η πως η κρατησις του θανατου τελειαν ελαμβανε την λυσιν,
ει το κατα φρονησιν αμαρτησαν, την ψυχην, Χριστος αναμαρτητον ου συνεστησατο
εν εαυτωι; Ἔτι ουν βασιλευει ο θα νατος του εσωθεν ανθρωπου· τινος γαρ αλλου και
εβασιλευσε ποτε, ουχι ψυχης της εν φρονησει αμαρτησασης; καθως ειρηται· Ψυχη η
αμαρτανουσα, αυτη και αποθανειται· υπερ ης την ιδιαν ψυχην τεθεικεν ο Χριστος
λυτρον αντιδιδους. 26.1128 Τινος δε και αρχηθεν κατεγνω ο Θεος; της πλασεως του
πλασαντος, η της πραξεως του πλασματος; Ει της πλασεως του πλασαντος κατεγνω
Θεος, εαυτου κατεγνω· και εσται ως οι ανθρωποι. Ει δε ασεβες τουτο περι Θεου
εννοειν, κατεγνω δε της πραξεως του πλασματος, περιαιρει τοινυν την πραξιν, και
καινοποιει την πλασιν· αυτου γαρ εσμεν ποιημα, κτισθεντες επι εργοις αγαθοις.
Ἀλλα παλιν λεγετε· Ἡμεις Θεον λεγομεν τον εκ Μαριας. Πως τοινυν λεγετε, ως
Μαρκιων, Θεον επιδημησαντα, και Θεον αθιγως προσεληλυθοτα, φυσιν εχοντα
ανεπιδεκτον σαρκος ανθρωπινης; Ἢ πως λεγετε Θεον, ως Παυλος ο Σαμοσατευς;
τουτο γαρ της εκεινου ασεβειας το προσχημα, Θεον ομολογειν τον εκ Μαριας, προ
αιωνων μεν προορι σθεντα, εκ δε Μαριας την αρχην της υπαρξεως εσχηκοτα. Λογον
δε ενεργη εξ ουρανου και σοφιαν εν αυτωι ομολογει, πλειον παρ' υμας χαριζομενος
κατα την εαυτου ασεβειαν· ωσπερ υμεις λεγετε νουν επουρανιον εν σωματι εμψυχωι.
Ουτε δε σωμα εμ ψυχον ηδη ανθρωπος τελειος, ουτε νους επουρανιος ηδη Θεος.
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σωμα γαρ εμψυχον λεγεται, εφ' ωι ενυποστατως το της ψυχης φερεται ονομα. Σωμα
δε ανθρωπου σωμα λεγεται, και ου ψυχη· και ψυχη ανθρωπου λεγεται, και ου σωμα,
ετερον προς ετερον ον, τουτεστι πνευμα προς σωμα. Τις δε, φησιν, εγνω νουν
Κυριου; Νους Κυριου ουπω Κυριος, αλλα Κυριου θελησις, η βουλη, η ενεργεια προς
τι. Πως ουν ταυτα λαλειν επινοειτε, πλαστοις λογοις καπηλευοντες τον Λογον του
Θεου; Ἀλλ' η του Θεου Ἐκκλησια ουτε ουτω παρειληφεν, ουτε ουτω παρ εδωκεν·
αλλα, καθως γεγραπται, τον Θεον και Λογον, τον οντα προς τον Θεον προ αιωνων,
επι συντελειαι των αιωνων επιδημησαντα, και εξ αγιας Παρθενου, και εκ Πνευματος
αγιου γεννηθεντα Υιον ανθρωπου, ως γεγραπται· Ἕως ου ετεκε τον Υιον αυτης τον
πρωτοτοκον· ινα γενηται πρωτοτοκος εν πολλοις αδελφοις, αυτος ων Θεος
αληθινος· ινα και παθηι υπερ ημων, ως ανθρωπος, και λυτρωση ται ημας εκ παθους
και θανατου, ως Θεος. Ματην ουν φανταζεσθε, του φρονουντος και αγοντος την
σαρκα εν εαυτοις δυνασθαι την καινοτητα κατ εργαζεσθαι, οιομενοι δια μιμησεως·
ου νοουντες, οτι μιμησις, προαγουσης πραγματειας γινεται μιμησις· επει ουκ αν
λεγοιτο μιμησις. Ἐν δε Χριστωι, σαρκος μονης καινοτητα ομολογουντες, πλανωμενοι
βλασφη μειτε. Ει γαρ του αγοντος την σαρκα δυνατον 26.1129 ην ανθρωποις την
καινοτητα κατεργασασθαι εαυ τοις χωρις Χριστου, επεται δε τωι αγοντι το αγομενον·
τις ην χρεια της Χριστου επιδημιας; Ματαιοι δε και οι λεγοντες, ως επι ενα των
προφητων επιδεδημηκεναι τον Λογον. Τις γαρ των προφητων, Θεος ων, ανθρωπος
γεγονε; ∆ια τι δε ο νομος ουδεν ετελειωσε; δια τι δε και εβασιλευσεν ο θανατος και
επι τους μη αμαρτησαντας εν τωι ομοιωματι των πρωτοπλαστων; δια τι δε και ο
Κυριος ελεγεν· Ἐαν υμας ο Υιος ελευθερωσηι, οντως ελευθεροι εσεσθε; Ουχι κατα την
καινοτητα, την εν αυτωι, και την τελειοτητα, δι' ης και οι πιστευσαντες
ανακαινιζομεθα, κατα μιμησιν και μετοχην της τελειας καινοτητος του Χριστου,
Ἀλλα υμιν παντα επινενοηται, ινα μιαν της αρνησεως κατασκευασητε γνωμην. Και
την μεν ψυχην κατα μεταφρασιν, ποτε μεν νουν παραφρονα ονομα ζοντες, ποτε δε
αμαρτιαν ενυποστατον, ποτε δε, ως εργατιν της αμαρτιας, εξωθειτε· και την σαρκα
ποτε μεν ακτιστον, ποτε δε επουρανιον, ποτε δε ομοουσιον τωι Λογωι, ινα τελειαν
εαυτοις την αρνησιν βεβαιωσητε. Ὥσπερ δε Ἄρειος, απολισθησας απο της πιστεως,
της εν τηι αῤρητωι και αληθεστατηι του Υιου εκ Πατρος γεννησει, παθος και τομην και
ρευσιν προεξευρεν· ινα δια των ασεβων ρηματων καταβαληι τους αστηρικτους εις
τον της παρανομιας βοθρον· Βοθρος γαρ βαθυς στομα παρανομου· ουτω δ' αυ παλιν
Σαβελλιος, ανυποστα τον τον Υιον εννοησας, και ανυπαρκτον το αγιον Πνευμα.
διαιρεσιν θεοτητος, και αρχων, και θεων αριθμησιν καταιτιωμενος, τηι Ἰουδαικηι
στηριζεται γνωμηι· ουτω δη Μανιχαιος, απιστησας τηι σαρκωσει και ενανθρωπησει
του Κυριου, ασεβης κατα παντα γεγονε, λεγων δυσιν υποκεισθαι ∆ημιουρ γοις τον
ανθρωπον, πονηρωι τε και αγαθωι· τον αυτον τροπον και υμεις συκοφαντουντες
λεγετε ημας δυο λεγειν Υιους, και ανθρωπολατρας ημας ονομαζετε, η την αμαρτιαν
ανθυποφερετε, ουχ ινα ευσεβη σητε, αλλ' ινα την πλανην υμων ταις κακαις
εφευρεσεσιν ευπροχωρητον δειξητε, και εκκλινητε τους αστηρικτους απο της
πιστεως τοις ασεβεσιν υμων ρημασιν. Ὁ μεντοι στερεος θεμελιος του Θεου εστηκεν,
εχων την σφραγιδα ταυτην. 26.1132 Ταυτα εγραψα, αγαπητε· καν οτι μαλιστα ουδεν
πλεον εδει γραφειν· αυταρκης γαρ η ευαγγε λικη παραδοσις· αλλ' επειδη ηρωτησας
περι της εν ημιν πιστεως, και ενεκα γε των ερεσχελειν βουλομε νων ταις
εφευρεσεσι, και ου λογιζομενων, οτι ο εκ των ιδιων λαλων το ψευδος λαλει. Ουτε
γαρ καλλος, ουτε δοξαν σωματος Χριστου εφικτον διανοιαι ανθρωπου εξειπειν· αλλα
γε και τα γενομενα, ως γεγραπται, ομολογειν, και τον οντα Θεον προσκυνειν εις
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοξαν και εξομολογησιν της αυτου φιλανθρωπιας, και ελπιδα της σωτηριας ημων,
εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων. Ἀμην.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΩ∆ΟΥΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ,
ΚΑΙ ΚΑΤΑ ΑΠΟΛΛΙΝΑΡΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟΣ.
Οι τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον μη εκ Θεου και ανθρωπου ενα ομολογουντες,
ως γεγραπται εν τωι Ευαγγελιωι, Του Ἀδαμ, του Θεου, λεγετω σαν, πως τον εν μορφηι
Θεου υπαρχοντα Θεον και λαβοντα την του δουλου μορφην υπειληφασιν, η το, Ὁ
Λογος σαρξ εγενετο, και εσκηνωσεν εν ημιν, νενοηκασιν. Ὁ γαρ ειρηκως, οτι Ὁ
Λογος σαρξ εγενετο, ειρηκεν, οτι αυτος την ψυχην αυτου εδωκεν υπερ ημων. Ἆρα ως
του Λογου τρο 26.1133 πην υπομειναντος εις σαρκος μεταποιησιν, η ψυχης ομοιωσιν·
η ως φανταστικην την δειξιν ποιησαμενου της ανθρωπινης μορφης, ωσπερ οι αλλοι
των αιρετι κων πλανωμενοι λεγουσιν; Ἀλλ' ου συγχωρει ο Ἀποστολος, σαφως
ειρηκως, οτι Τις ων, τι ελαβεν. Ὥσπερ γαρ η μορφη του Θεου, το πληρωμα της του
Λογου θεοτητος νοειται· ουτως και η μορφη του δουλου, η νοερα της ανθρωπων
συστασεως φυσις συν τηι οργανικηι καταστασει ομολογειται· ινα το μεν, ην, ο Λογος
νοηται, το δε, εγενετο, η σαρξ ομολογη ται συν τηι ψυχηι· ητις λεγεται μορφη δουλου,
νοερα τις συστασις νοουμενη. ∆ια τουτο νεκρωθεις αν θρωπος αμορφος λεγεται, και
λυεται ολος, της ψυχης, της αλυτον εχουσης την φυσιν, αποχωρησασης απο του
σωματος. Ὅθεν ο μεν Παυλος της νοερας φυσεως την μαρτυριαν ποιειται, ο δε
Ἰωαννης της οργανικης του σωματος επιδειξεως, ινα εκατεροι το παν της
οικονομιας μυστηριον καταγγελλωσι. ∆ηλον γαρ, οτι ο προυπαρχων Θεος Λογος προ
της εν σαρκι επι δημιας ουκ ην ανθρωπος, αλλα Θεος ην προς τον Θεον, αορατος και
απαθης ων. Ουτε ουν το, Χριστος, ονομα διχα της σαρκος προσαγεται· επειδη
ακολουθει τωι ονοματι το παθος και ο θανατος, του μεν Παυλου γραφοντος· Ει
παθητος ο Χριστος, ει πρωτος εξ αναστασεως νεκρων· και αλλαχου λεγοντος· Το
Πασχα ημων ετυθη Χριστος· και οτι Ἄνθρωπος Ἰησους Χριστος, ο δους εαυτον
αντιλυτρον υπερ ημων. Ουχ οτι ου Θεος, αλλ' οτι και ανθρωπος ο Χριστος. ∆ιο,
Μνημονευε, φησιν, Ἰησουν Χριστον εγηγερ μενον εκ νεκρων, εκ σπερματος ∆αβιδ
κατα σαρκα. Και δια τουτο η Γραφη εκατερων των ονοματων ποιειται την
προσαγωγην εν επιδειξει υπαρ ξεως· αορατως μεν Θεου νοουμενου και οντος
αληθως, ορατως δε ανθρωπου ψηλαφωμενου και υπαρχοντος αληθως· ουκ εν
διαιρεσει προσωπων η ονοματων, αλλα φυσικηι γεννησει και αλυτωι ενωσει· ινα, εν
αυτωι του παθους ομολογουμενου αληθως, ο αυτος και παθητος και απαθης ειναι
συνομολογηται αληθινως. Πως ουν γεγονε Χριστος ο Λογος, Θεος ων, πριν γε νηται
ανθρωπος; Ει μεν γαρ θεοτητος ιδιον το, Χριστος, ονομα, διχα σαρκος, προσακτεον
αρα και τωι Πατρι, και τωι αγιωι Πνευματι· εσται δε και το παθος κοινον, ως τινες
πεπλανημενοι λεγουσιν. Ἢ και 26.1136 αυτον απαθη και ασωματον Θεον Λογον και
προ της σαρκωσεως και ενανθρωπησεως ερειτε δεκτικον ειναι παθους και θανατου;
Και πως ο τωι Πατρι ομοουσιος Υιος, και αδιαιρετος κατα την θειαν φυσιν, παθητος
αν λεγοιτο, ατρεπτος ων και αναλλοιωτος, ει μη, λα βων εκ μητρας Παρθενου το
συμπαν της ανθρωπου συστασεως ειδος εν εαυτωι, εγενετο ανθρωπος· ινα και
ανθρωπος ηι εν τωι παθει, και ατρεπτος ηι Θεος ων; ∆ια τουτο γαρ και η χρισις
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγενετο, ουχ ως Θεου χρισεως δεομενου, ουδ' αυ παλιν της χρισεως διχα Θεου
γενομενης, αλλα Θεου μεν την χρισιν προσαγομενου, εν δε τωι δεκτικωι της χρισεως
σωματι δεχομενου. Προδηλον ουν, οτι ου διχα σαρκος ανθρωπινης ο Λογος Χριστος
γεγονεν, εαυτον καταμερισας εις σαρκος επιδειξιν, η ψυχης ομοιωσιν· αλλα μενων ο
ην, ελαβε την του δουλου μορφην, ου λειπομενην υπαρξεως της εν επιδειξει
φανερουμενης, δια τε παθους και αναστασεως και πασης της οικονομιας, ως
γεγραπται και δεδηλωται. Ειπατε τοινυν, πως Θεον εν Ναζαρετ γεγενησθαι
υπειληφατε; επειδη και παντες αιρετικοι τουτο λεγειν ειωθασιν, ως Παυλος ο
Σαμοσατευς Θεον εκ της Παρθενου ομολογει, Θεον εκ Ναζαρετ οφθεντα, και
εντευθεν της υπαρ ξεως την αρχην εσχηκοτα, και αρχην βασιλειας παρειληφοτα·
Λογον δε ενεργον εξ ουρανου, και σοφιαν εν αυτωι ομολογει· τωι μεν προορισμωι προ
αιωνων οντα, τηι δε υπαρξει εκ Ναζαρετ αναδειχθεντα· ινα εις ειη, φησιν, ο επι
παντα Θεος ο Πατηρ. Τοιαυτη τουτου η ασεβεια. Μαρκιων δε και Μανι χαιος, Θεον
επιδημησατα εν Παρθενωι, και αθιγως προεληλυθοτα, και ανεπιδεκτως εχοντα κοινω
νησαι φυσει ανθρωπινηι, τηι υποπεπτωκυιαι τηι αμαρ τιαι, και υποκειμενηι τωι αρχοντι
της κακιας. Ει γαρ ταυτην προσηγαγετο, και τωι αρχοντι της κακιας υποκεισεται, και
ουκ εσται χωρις αμαρτιας ο Χρι στος· αλλ' ιδιαν σαρκα επιδεδειχθαι εξ εαυτου καθ'
ομοιωσιν, ως ηθελησεν εξ ουρανου οφθεισαν, και εις ουρανους χωρησασαν, και
θεοτητα ολην ουσαν. Ουαλεντινος δε παλιν κοινον της Τριαδος το παθος λεγει, της
θεοτητος μερος την σαρκα φανταζομενος. Ἄρειος δε σαρκα μονην προς αποκρυφην
της θεοτη τος ομολογει· αντι δε του εσωθεν εν ημιν ανθρωπου, τουτεστι της ψυχης,
τον Λογον εν τηι σαρκι λε 26.1137 γει γεγονεναι, την του παθους νοησιν, και την εξ
ᾅδου αναστασιν τηι θεοτητι προσαγειν τολμων. Σαβελλιος δε του Σαμοσατεως
Παυλου και των κατ' αυτον επι δεδεικται την γνωμην· δεδοικως γαρ την εξ Ἀρειου
διαιρεσιν, τηι αναιρετικηι καταπεπτωκε πλανηι. Ὑμεις δε τινι προσκεισθε, η τινι
βοηθειν βουλεσθε; Ἢ, το λεγομενον, παμφυλοι γεγονατε; Πασι γαρ τοις
προειρημενοις αιρετικοις συνηνεχθητε, απιστησαντες τηι ενωσει· και αντιλεγοντες
τηι πληρωσει, εις αναι ρεσιν κεχωρηκατε, διαιρεσεως δειλιαν προφασι ζομενοι.
Ὥσπερ δε οι διαιρουντες μεμηνασι, και οι παραιρουντες πεπλανηνται, ουτως οι
αναιρουντες απολλυνται· αληθινης της οικονομιας γεγενημενης, και της αληθειας
φανερωθεισης, και της χαρι τος μαρτυρουμενης. Τι τοινυν προφασιζομενοι
σοφιζεσθε; τι υπο κρινομενοι υποκαλυπτετε, και ου φανερως λε γετε, οτι ουχι λαβων
δουλου μορφην γεγονεν ανθρω πος, αλλ' οτι ωφθη ως ανθρωπος; ταυτην παρεχει
την πευσιν υμων ο λογος, προφασει λεγοντων ο αυτος και ο αυτος. ∆ια τουτο
καταλεγειν της αληθους οικονομιας επιχειρειτε συκοφαντουντες, και λεγοντες·
Ἄνθρωπον λεγουσι τον Χριστον θεοποιηθεντα. Και που το, Ἐν αρχηι ην ο Λογος; και
οτι Λαβων μορφην δουλου εγενετο ανθρωπος; η ανθρωπον φησι μετα Θεου οντα, η
ανθρωπον φησι Θεωι συμπλακεντα, η ανθρωπον υπερ κοσμου αποθανοντα, και μερος
του κοσμου οντα, η ανθρωπον της αμαρτιας ου χωρισθεντα, η ανθρωπον αγγελων
δεσποζοντα, η αν θρωπον υπο της κτισεως προσκυνουμενον, η ανθρω πον Κυριον
οντα, του Ἀποστολου λεγοντος· Παυλος δουλος Ἰησου Χριστου· η ανθρωπον
σταυρωθεντα, και Κυριον της δοξης οντα, η ανθρωπον ακουοντα· Καθου εκ δεξιων
μου· η ανθρωπον ερχομενον κρισιν κριναι. Αυτη εστιν υμων η θολερα ανατροπη, ην
ποτιζετε τους ανθρωπους, και μεθυσκετε. Ἐρω τησατε τοινυν Ἰουδαιους, ινα, ταυτα
παρ' αυτων ακουσαντες τα ρηματα κατα Χριστου λεγομενα, και των εις αυτον
πεπιστευκοτων, ερυθριασητε· μαθετε δε και παρα των αλλων αιρετικων, τα αυτα
λαλουν των και φρονουντων. Προκεισθω τοινυν των αιρετικων τα δογματα, και της
υμετερας φρονησεως η γνωμη, και της ημετερας πιστεως ο λογος, και του
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ευαγγελιου ο ορος, και των αποστολων το κηρυγμα, και των προφητων η μαρτυρια,
και της πληρωθεισης οικονομιας η κατανοησις. Ειπατε τοινυν, πως λεγετε Θεον εκ
Ναζαρετ γεγενησθαι, της θεοτητος ως αρχην γενεσεως απαγγελλοντες κατα Παυλον
τον Σαμοσατεα, η της σαρ 26.1140 κος την γεννησιν αρνουμενοι κατα Μαρκιωνα και
τους αλλους αιρετικους, ου τωι ευαγγελικωι στοιχουντες ορωι, αλλ' εκ των ιδιων
λαλειν θελοντες; ∆ια τουτο γαρ λεγετε Θεον γεγεννησθαι εκ Παρθενου, και ουχι
Θεον και ανθρωπον κατα τον ευαγγελικον ορον· ινα μηποτε, γεννησιν σαρκος
ομολογησαντες, φυσικην αυτην ειπητε, επαληθευοντες τωι λογωι· αλλα Θεον
γεννηθεντα, ιδιαν δε σαρκα δειξαντα ως εν δοκησει. Ου γαρ αρχην γεννησεως εκ
Ναζαρετ ο Θεος επιδεικνυται· αλλ' ο υπαρχων προ των αιωνων Λο γος Θεος εκ
Ναζαρετ ανθρωπος ωφθη, γεννηθεις εκ Μαριας της Παρθενου και Πνευματος αγιου
εν Βηθλεεμ της Ἰουδαιας, εκ σπερματος ∆αβιδ και Ἀβρααμ, και του Ἀδαμ, ως
γεγραπται· παντα λαβων εκ Παρθενου, οσα αρχηθεν ο Θεος εις συστασιν ανθρωπου
επλασε και εποιησε χωρις αμαρτιας· ως και ο Ἀποστολος λεγει· Καθ' ομοιοτητα κατα
παν τα, χωρις αμαρτιας, ου της θεοτητος μεταποιησιν επιδειξαμενος, αλλα της
ανθρωποτητος καινοποιησιν εργασαμενος, κατα το αυτου θελημα· ωστε ειναι τα
εθνη συσσωμα, και συμμετοχα του Χριστου, ως και ο Ἀποστολος γραφει· ινα και ο
ανθρωπος ηι Θεος αληθως, και ο Θεος ηι ανθρωπος αληθως, ινα ηι και ανθρωπος
αληθως και Θεος αληθως· ουχι αν θρωπου προς τον Θεον οντος, ως υμεις
συκοφαντουν τες λεγετε, διασυροντες το των Χριστιανων μυστη ριον· αλλα Θεου
του μονογενους ευδοκησαντος τωι πληρωματι της θεοτητος αυτου την του
αρχετυπου πλασιν ανθρωπου, και ποιησιν καινην, εκ μητρας Παρθενου
αναστησασθαι εαυτωι, φυσικηι γεννησει και αλυτωι ενωσει· ινα την υπερ ανθρωπων
σωτηριον πραγματειαν ποιησηται, εν παθει και θανατωι και αναστασει την σωτηριαν
των ανθρωπων κατεργαζομενος. Ἀλλα λεγετε, οτι, ει παντα ελαβε, παντως δη που
και τους ανθρωπινους λογισμους ειχεν· αδυνα τον δε εστιν εν λογισμοις
ανθρωπινοις αμαρτιαν μη ειναι· και πως εσται χωρις αμαρτιας ο Χριστος; Ειπατε
τοινυν· Ει των αμαρτητικων λογισμων δημιουργος ο Θεος, προσακτεον τωι Θεωι την
ιδιαν δη μιουργιαν· ηλθε γαρ προσαγεσθαι την ιδιαν ποιησιν. Ἀλλα αδικος εσται
παλιν η κρισις καταδικαζουσα τον αμαρτησαντα· ει γαρ αμαρτητικους λογι σμους
εδημιουργησεν ο Θεος, πως καταδικαζει τον αμαρτησαντα; και πως οιον τε παρα
Θεου τοιαυτην κρισιν γενεσθαι; Ει δε και ο Ἀδαμ υπεκειτο τοις 26.1141 τοιουτοις
λογισμοις, πριν η παρακουσηι της του Θεου εντολης, και πως ουκ εγινωσκε καλον
και πονηρον; λογικος μεν ων την φυσιν, ελευθερος δε τον λογισμον, πειραν κακου
ουκ ειδως, μονον δε το καλον γινω σκων, και ωσπερ τις μονοτροπος ων·
παρακουσας δε της εντολης του Θεου, υποπεπτωκε τοις αμαρτη τικοις λογισμοις· ου
του Θεου δημιουργησαντος τους αιχμαλωτιζοντας λογισμους, αλλα του διαβολου εξ
απατης επισπειραντος τηι λογικηι φυσει του ανθρω που, εν παραβασει γενομενηι, και
απωσθεισηι απο του Θεου; ωστε τον διαβολον και νομον αμαρτιας κατα στησασθαι εν
τηι φυσει του ανθρωπου, και θανατον βασιλευοντα δια του εργου της αμαρτιας. ∆ια
τουτο ουν ηλθεν ο Υιος του Θεου, ινα λυσηι τα εργα του διαβολου. Ἀλλα λεγετε·
Ἔλυσε μη αμαρτησας. Ἀλλ' ουκ εστιν αυτη λυσις της αμαρτιας. Ου γαρ εν εκεινωι
αρχηθεν ειργασατο ο διαβολος την αμαρτιαν, ινα, ελθοντος αυτου εις τον κοσμον,
και μη αμαρτησαντος, λυθηι η αμαρτια· αλλ' εν τηι λογι κηι και νοεραι φυσει του
ανθρωπου επισπειρας ειργα σατο διαβολος την αμαρτιαν. ∆ια τουτο αδυνατον
γεγονε τηι φυσει, λογικηι ουσηι και εκουσιως αμαρ τησασηι, και υπο καταδικην
θανατου γενομενηι, εαυ την ανακαλεσασθαι εις ελευθεριαν, ως φησιν ο Ἀπο στολος·
Το γαρ αδυνατον του νομου, εν ωι ησθενει δια της σαρκος. ∆ια τουτο δι' εαυτου
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηλθεν ο Υιος του Θεου ταυτην εν τηι ιδιαι φυσει καταστησα σθαι εκ νεας αρχης και
γενεσεως θαυμαστης· ου την αρχηθεν συστασιν καταμερισας, αλλα την επι
σπαρεισαν αθετησιν αθετησας, ως μαρτυρει ο προ φητης, λεγων· Πριν η γνωναι το
παιδιον αγαθον η κακον, απειθει πονηριαι του εκλεξασθαι το αγαθον. Ει δε μη εν τηι
αμαρτησασηι φυσει η αναμαρτησια ωφθη, πως κατεκριθη η αμαρτια εν τηι σαρκι, μητε
της σαρκος το πρακτικον εχουσης, μητε της θεοτητος αμαρτιαν γινωσκουσης; Πως δε
ο Ἀποστολος λεγει· Ὅπου επλεονασεν η αμαρτια, υπερεπερισσευσεν η χαρις; ου
τοπον διαγραφων, αλλα φυσιν υποτιθεμενος· Ἵνα, ωσπερ, φησι, δι' ενος ανθρωπου η
αμαρτια εισηλθεν εις τον κο σμον, και δια της αμαρτιας ο θανατος, ουτω και δι' ενος
ανθρωπου Ἰησου Χριστου η χαρις βασι λευσηι δια δικαιοσυνης εις ζωην αιωνιον· ινα
δι' ης φυσεως η προχωρησις της αμαρτιας γεγονε, δι' αυτης και η επιδειξις της
δικαιοσυνης γενηται· και ουτω λυθηι τα εργα του διαβολου, ελευθερωθει σης της
ανθρωπων φυσεως απο της αμαρτιας, και δοξασθηι ο Θεος. 26.1144 Ἀλλα παλιν
λεγετε· Ει ανθρωπος ο Χριστος, μερος εσται του κοσμου· μερος δε κοσμου κοσμον
σωσαι ου δυναται. Ὢ επινοια απατης, και απονοια βλασφημιας! Λεγετωσαν γαρ
ποιας Γραφης ουτος ο ορος, η του διαβολου σοφισμα· καιτοι του προφητου λεγοντος·
Ἀδελφος ου λυτρουται, λυτρωσεται ανθρωπος· και αλλαχου· Και ανθρωπος
εγεννηθη εν αυτηι, και αυτος εθεμελιωσεν αυτην ο Ὕψιστος. Πως ουν Χριστος ου
σωζει κοσμον, γενομενος ανθρωπος; οποτε δη προδηλον, οτι εν ηι φυσει επραχθη η
αμαρτια, εν αυτηι γεγονεν η περισσεια της χα ριτος. Τις δε περισσεια της χαριτος; οτι
ο Λογος ανθρωπος γεγονε, μενων Θεος· ινα, και ανθρω πος γενομενος, Θεος
πιστευθηι· ως και ανθρωπος ων ο Χριστος, Θεος εστιν, οτι Θεος ων γεγονεν αν
θρωπος, και σωζει τους πιστευοντας εν ανθρωπου μορφηι. Ἐαν γαρ ομολογησηις
Κυριον Ἰησουν εν τωι στοματι σου, και πιστευσηις εν τηι καρδιαι σου, οτι ο Θεος
ηγειρεν αυτον εκ νεκρων, σωθησηι. Νεκρωσιν δε Θεος ουκ επιδεχεται, ουτε
αναστασεως δεε ται, αλλα εκ νεκρων ανιστησιν. Ὅθεν χρεια γεγονεν εχειν τι τον
Θεον, ο προσενεγκηι υπερ ημων, ειτε εν θανατωι ειτε εν ζωηι· ωστε τουτωι μαλλον
σωζει ο Λογος, οτι ανθρωπος γεγονεν. Ἀλλα παλιν λεγετε· Και πως δυναται η εν συν
ηθειαι της αμαρτιας γενομενη φυσις, και την διαδο χην της αμαρτιας διαδεξαμενη,
χωρις αμαρτιας ειναι; ο εστιν αδυνατον· εσται δε και ο Χριστος, ως εις των
ανθρωπων. Ταυτα δε και Μαρκιων εφρονη σε· ταυτην και Μανιχαιος εισηγησατο
την γνω μην, του ανθρωπου την σαρκα και αυτην την γεννη σιν υπο τον αρχοντα
της κακιας τασσων, και Ἐξουσια στην τουτον επιγραφομενος· επειδη ωι τις ηττηται,
τουτωι και δεδουλωται. Τουτων και υμεις ανα νεουσθε την γνωμην, καθ' ετερον
τροπον την νοεραν του ανθρωπου φυσιν, ητις νοειται ψυχη, προσεπιδι δοντες, και
αφευκτον ταυτην της αμαρτιας διοριζομε νοι· καν οτι μαλιστα και ψυχην σαρκικην
γεγραφατε, ποθεν μαθοντες ου συνεπισταμαι· ουτε γαρ εκ των αγιων Γραφων εστιν
ευρειν τουτο, ουτε εν τωι κοινωι των ανθρωπων λογισμωι, του Κυριου λεγοντος· Μη
φοβηθητε απο των αποκτεινοντων το σωμα, την δε ψυχην μη δυναμενων
αποκτειναι. Και πως, ει σαρκικη η ψυχη καθ' υμας, ου συνθνησκει τωι σωμα τι, και
συμφθειρεται; πως δε και ο Πετρος, τας εν 26.1145 ᾅδηι κατεχομενας ψυχας πνευματα
ονομασας, ελεγεν· Ἐπορευθη τοις εν φυλακηι κατακεκλει σμενοις πνευμασιν
ευαγγελισασθαι την αναστασιν; Ἀλλα υμεις παντα παρα φυσιν λεγετε και ονομαζετε,
ινα μη ποτε κατα φυσιν διηγουμενοι την οι κονομιαν επαληθευσητε τωι Λογωι, οτι
και ανθρωπος γεγονεν αληθως ο Λογος. Ειρηκατε γαρ, οτι φωνη Θεου εστιν η
λεγουσα, οτι Ἔγκειται η διανοια του ανθρωπου επι τα πονηρα επιμελως εκ νεοτη
τος· ου νοουντες, οτι, εκ νεοτητος, ειρηκως, το εξ επισπορας και επικηρον εδηλωσε.
∆ια τουτο ω μοσε Κυριος τωι ∆αβιδ αληθειαν, εκ καρπου της κοιλιας αυτου
 
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναστησαι τον Χριστον το κατα σαρκα· ουχι ανδρα εκ μεταποιησεως θεοτητος
οφθησομενον (επει τις ην χρεια του ομοσαι τωι ∆αβιδ τον Κυριον;)· αλλα λαβοντα
την του δουλου μορφην εν ανοχηι της γεννησεως της εκ γυναικος και αυξησεως
ηλικιας της καθ' ημας, ως φησιν ο Ἀποστολος· Ἐπει ουν τα παιδια κεκοινωνηκεν
αιματος και σαρκος, και αυτος παραπλησιως μετεσχε των αυτων· παραπλησιως μεν,
οτι ουκ εκ σπερματος, αλλ' εκ Πνευματος· των δε αυτων, οτι ουχ ετερω θεν, αλλ' εκ
σπερματος του ∆αβιδ και του Ἀβρααμ, και του Ἀδαμ, ως γεγραπται. Πως ουν,
παρελθοντες τας αγιας Γραφας, και της αληθειας την φανερωσιν, λεγετε, οτι ει μη εξ
εαυτου ανηρ ωφθη, αλλα λαβων ανθρωπινην υπαρξιν, εγενετο ανθρωπος· προς
ανδρα αρα συν ηφθη· εσται δε και ο σταυρωθεις Κυριος της δοξης ανθρωπος; Ἐαν
ουν ακουσητε του Πετρου λε γοντος· Τουτον και Χριστον και Κυριον ο Θεος εποιησε
τον Ἰησουν, ον υμεις εσταυρωσατε, επι τινος την ποιησιν λαμβανετε; ει μεν επι της
του Λογου θεοτητος, τι ετι Ἀρειανοις μεμφεσθε, τα ισα εκεινοις φρονουντες; ει δε επι
της εν τωι Λογωι του δουλου μορφης, τι ετι εαυτοις μαχεσθε; αλλ' ουχ ουτως υμεις
πεπιστευκατε· παλιν γαρ λεγετε· Ει η αμαρτησασα φυσις εν Θεωι γεγονεν, αμαρτιαν
μη ποιησασα, αναγκηι τοινυν κατεχεται· το δε αναγκηι κατεχομενον βιαιον εστιν.
Ειπατε τοι νυν· Ει το μη αμαρτανειν κατα αναγκην γινεται, το αμαρτανειν κατα
φυσιν εσται· δωσετε ουν τον της φυσεως δημιουργον της αμαρτιας ειναι ενεργον. Ει
δε βλασφημια εστι το τοιουτον, κατα αναγ κην δε το αμαρτανειν συμβεβηκε·
προδηλον, οτι το μη αμαρτανειν κατα φυσιν γεγονε. ∆ια τουτο, εν 26.1148 τηι του
Λογου θεοτητι οφθεισα η του δουλου μορφη, ουκ αναγκηι υποκειμενη, αλλα φυσει
και δυναμει, την αναμαρτησιαν επιδεικνυται, διαλυσασα τον της αναγκης ορον, και
τον της αμαρτιας νομον, και τον της αιχμαλωσιας τυραννον αιχμαλωτευσασα, ως
φησιν ο προφητης· Ἀνεβης εις υψος, ηιχμαλω τευσας αιχμαλωσιαν. Την γαρ μορφην
του δουλου κατα του εχθρου προβαλλομενος ο Λογος, την νικην πεποιηται δια του
ποτε ηττηθεντος. ∆ια τουτο και παντα τον πειρασμον συνετελεσεν ο Ἰησους, οτι
παντα ελαβε τα πειρασμου πειραν εσχηκοτα, δι' ων την υπερ ανθρωπων νικην
πεποιηται, λεγων· Θαρσειτε, εγω νενικηκα τον κοσμον. Ου γαρ προς θεοτητα ηρατο
τον πολεμον ο διαβολος, ην ηγνοησεν, ουδε γαρ ετολμα· δια τουτο ελεγεν· Ει συ ει ο
Υιος του Θεου· αλλα προς ανθρωπον, ον παλαι πλανησαι ισχυσε, και εξ εκεινου εις
παντας ανθρω πους εξετεινε της κακιας αυτου την ενεργειαν. Της δε του Ἀδαμ
ψυχης εν καταδικηι θανατου κατ εχομενης, και βοωσης προς τον εαυτης δεσποτην
διαπαντος, και των ευαρεστησαντων τωι Θεωι, και δικαιωθεντων εν τωι φυσικωι
νομωι, συγκατεχο μενων τωι Ἀδαμ, συμπενθουντων τε και συμβοων των, ελεησας ο
Θεος τον ανθρωπον, ον εποιησεν, ηυδοκησε δια μυστηριου φανερωσεως, καινοτητος
σωτηριαν κατεργασασθαι τωι γενει των ανθρωπων, και καθαιρεσιν μεν ποιησασθαι
του δια φθονον απατησαντος εχθρου, υψωσιν δε ασυλλογιστον αναδειξαι του
ανθρωπου τηι προς τον Ὕψιστον ενωσει και κοινωνιαι φυσει και αληθειαι. ∆ια τουτο
ηλθεν ο Λογος Θεος ων, και του πρωτου ανθρωπου δημιουργος, γενεσθαι ανθρωπος,
εις ζωοποιησιν μεν του ανθρωπου, καθαιρεσιν δε του αδικου εχθρου· και εγεννηθη
εκ γυναικος, εκ της πρωτης πλασεως την ανθρωπου μορφην εν εαυτωι
αναστησαμενος, εν επιδειξει σαρκος διχα σαρκικων θεληματων και λογισμων
ανθρωπινων, εν εικονι καινοτητος. Ἡ γαρ θελησις θεοτητος μο νης· επειδη και
φυσις ολη του Λογου, εν επι δειξει μορφης της ανθρωπινης και σαρκος της
ορωμενης του δευτερου Ἀδαμ, ουκ εν διαιρεσει προσωπων, αλλ' εν υπαρξει θεοτητος
και ανθρωποτητος. ∆ια τουτο γαρ προσηιει ο διαβολος τωι Ἰη σου, ως ανθρωπωι, μη
ευρισκων δε εν αυτωι της πα λαιας αυτου επισπορας γνωρισμα, μηδε της 26.1149
προς το παρον επιχειρησεως προχωρησιν, ηττατο αισχυνομενος και νικωμενος· και
 
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ατονων ελεγε· Τις ουτος ο παραγενομενος εξ Ἐδωμ, τουτεστιν, εκ γης ανθρωπων,
διαβαινων βιαι μετα ισχυος; ∆ιο και ο Κυριος ελεγεν· Ἔρχεται ο αρχων του κοσμου
τουτου, και εν εμοι ευρισκει ουδεν. Και τοι και ψυχην, και σωμα, και ολον τον
πρωτον μεμαθηκαμεν εχειν τον δευτερον Ἀδαμ. Ει γαρ περι υπαρξεως ανθρωπου ην
το, ουδεν, πως το σωμα ευρε το ορωμενον ειρηκοτος ουδεν; Ἀλλ' ουχ ευρεν εν αυτωι,
ων αυτος ειργασατο εν τωι πρωτωι Ἀδαμ· και ουτως κατελυθη η αμαρτια εν Χριστωι·
δια τουτο και η Γραφη μαρτυρει· Ὃς αμαρτιαν ουκ εποιη σεν, ουδε ευρεθη δολος εν
τωι στοματι αυτου. Πως ουν λεγετε, οτι αδυνατον εστιν αναιχμα λωτιστον γενεσθαι
τον απαξ αιχμαλωτισθεντα ανθρωπον; ινα το μεν αδυνατον τωι Θεωι προσαγητε, το
δε δυνατον τωι διαβολωι, ακαταλυτον αυτου λεγον τες την αμαρτιαν εν τηι φυσει των
ανθρωπων, ως και οι αλλοι αιρετικοι· και δια τουτο εληλυθεναι την θεοτητα, την μη
αιχμαλωτιζομενην, εν ομοιωσει σαρκος και ψυχης, ινα αυτη αναιχμαλωτιστος
μεινηι, και ουτως οφθηι καθαρα δικαιοσυνη. Ποτε γουν ουκ ην της θεοτητος καθαρα η
δικαιοσυνη; Τις δε εν τουτοις ανθρωπων ευεργεσια, ει μη ταυτοτητι υπαρξεως και
φυσεως καινοτητι ωφθη ο Κυριος, ως φησιν ο Ἀποστολος· Ἣν ενεκαινισεν ημιν
οδον προσφατον και ζωσαν· λεγων· Ἐγω ειμι η οδος, και η ζωη, και η αληθεια; Ἀλλα
λεγετε, τηι ομοιω σει και τηι μιμησει σωζεσθαι τους πιστευοντας, και ου τηι
ανακαινισει, και τηι απαρχηι. Και πως πρωτοτοκος γεγονεν εν πολλοις αδελφοις, και
απαρχη των κεκοιμημενων Χριστος, ος εστι κεφαλη του σωματος της Ἐκκλησιας;
Ουτε γαρ πιστις κατα δηλου φαινομενη πιστις αν λεγοιτο· αλλ' εστι πιστις η το
αδυνατον εν δυναμει πιστευουσα, και το ασθενες εν ισχυι, και το παθητον εν
απαθειαι, και το φθαρτον εν αφθαρσιαι, και το θνητον εν αθανασιαι. Το μυστηριον
τουτο μεγα εστιν, ως φησιν ο Ἀπο στολος· εγω δε λεγω, εις Χριστον, και εις την
Ἐκκλησιαν. Ου γαρ ηλθεν η θεοτης εαυτην δικαιω σαι, ουτε γαρ ημαρτεν, Ἀλλ'
επτωχευσε δι' ημας πλουσιος ων, ινα ημεις τηι εκεινου πτω χειαι πλουτησωμεν. Πως
δε επτωχευσεν ο Θεος; 26.1152 οτι την πτωχευσασαν φυσιν εν εαυτωι ανελαβετο, εν
ιδιαι δικαιοσυνηι ταυτην προβαλλομενος υπερ ανθρωπων πασχουσαν και υπερ
ανθρωπους ουσαν, και εξ ανθρωπων φανερωθεισαν, και Θεου ολην γε νομενην. Ει
γαρ μη πρωτοτοκος εγεγονει εν πολλοις αδελφοις, πως αν πρωτοτοκος ωφθη εκ των
νεκρων; Πως ουν λεγετε, ο Θεος ο δια σαρκος πα θων και αναστας; Φευ της ατοπιας
και της βλασφη μιας! Ἀρειανων τα τοιαυτα τολμηματα. Ἐκεινοι γαρ την τοιαυτην
βλασφημιαν προβαλλονται αδεως, προσποιητως ονομαζειν Θεον τον Υιον του Θεου
μεμαθηκοτες· καιτοι της Γραφης διδασκουσης, οτι δια Θεου εν σαρκι αυτου το παθος
γεγονε, και ουχι Θεος δια σαρκος επαθεν. Οι τοινυν της ομοουσιοτητος την
ομολογιαν προυπισχνουμενοι πως εις παθος καθελκετε το αδιαιρετον ονομα; την
αμεριστον φυσιν, την αφραστον θεοτητα, την ατρεπτον και αναλλοιωτον
ομοουσιοτητα εις παθος καθελκοντες, και εξ αναστασεως ομολογουντες; Ει μεν γαρ
εξ εαυτου μεταποιησας σαρκα ο Λογος μεχρι παθους κεχωρηκε, μηδεν πα θητικον η
αναστασιν επιδεχομενον εν εαυτωι προσλα βομενος, αυτος αν ειη ο παθων και
αναστας εκ νε κρων· εσται δε κοινον της Τριαδος το παθος κατα Ουα λεντινον,
αδιαιρετου εκ Πατρος του Λογου τυγχανοντος κατα την θειαν φυσιν. Ει δε ταυτα
ουτω νοειν βου λεσθε, τις η δια των προφητων επαγγελια, η των ευαγγελιστων η
γενεαλογια, η των αποστολων η μαρ τυρια, η της μητρος Μαριας η παραστασις, η της
ηλικιας η αυξησις, η της βρωσεως η επιδειξις, η της κατα παντα συμπαθειας η
ενδειξις, η του ονο ματος η προσαγωγη, η οτι ο Υιος του Θεου υιος ανθρωπου
γεγονεν, η οτι ανθρωπος Ἰησους Χριστος, ο δους εαυτον αντιλυτρον υπερ ημων; η
οτι δει τον Υιον του ανθρωπου πολλα παθειν και αποκτανθηναι, και τηι τριτηι ημεραι
εκ νεκρων αναστηναι; Ει δε μη πιστευετε, οτι παθητος ο Χριστος, επειδη ανθρωπος·
 
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απαθης δε, επειδη Θεος· αλλα στενοχωρουμενοι λογιζεσθε, οτι, εαν ομολογησητε
Θεον και ανθρωπον τον Χριστον, ουκ ετι ενα, αλλα δυο λεγετε· αναγκη υμας η την
οικονομιαν του παθους και του θανατου και της αναστασεως δοκησιν λεγειν, κατα
Μαρκιωνα και τους αλ λους αιρετικους, η την θεοτητα του Λογου παθη την
ονομαζειν, κατα Ἄρειον και τους κατ' αυ τον. 26.1153 Ει γαρ, αναγινωσκοντες τας
θειας Γραφας, κατενοησατε οπως εν νομωι και προφηταις, Ευαγ γελιοις τε και
αποστολοις πανταχου πρωτον ανθρω πον προσαγορευουσι τον Κυριον, και τοτε το
παθος προσαγουσιν, ινα μηποτε κατα της θεοτητος βλασφημον προωνται ρημα· διο
ουτε γεννησιν της του Λογου θεοτητος ειρηκασιν, αλλα Πατερα ομολογουσι, και τον
Υιον κηρυττουσιν· εκ δε Μαριας υιον ∆αβιδ και του Ἰωσηφ γενεαλογουσι τον
Χριστον το κατα σαρκα τηι προσληψει της του δουλου μορ φης, ινα το ανθρωπινον
αυτου εξ ανθρωπων πιστευθηι, και εκ Πατρος Θεου Θεος Λογος ομολογηθηι, φερων τα
υπερ ανθρωπων παθη, τωι εξ ανθρωπων παθη τικωι μορφωματι εν τωι πασχοντι
σωματι την απαθειαν επιδεικνυμενος, και εν τωι θνησκοντι την αθανασιαν, και εν
τωι θαπτομενωι την αφθαρσιαν, και εν τωι πειρασθεντι την νικην, και εν τωι
παλαιωθεντι την καινοτητα· οτι ο παλαιος ημων ανθρωπος συνεσταυρωθη· αυτη
γαρ εστιν η χαρις· ουδαμου δε θεοτης παθος προσιεται διχα πα σχοντος σωματος·
ουτε ταραχην και λυπην επι δεικνυται διχα ψυχης λυπουμενης και ταραττομενης·
ουτε αδημονει και προσευχεται διχα νοησεως αδη μονουσης και προσευχομενης·
αλλα γαρ καν μη ητ τηματι φυσεως συνεβαινε τα λεγομενα, αλλ' επιδειξει υπαρξεως
επραττετο τα γινομενα· πως ουν γεγραφατε, οτι Θεος ο δια σαρκος παθων και
αναστας; ει γαρ Θεος ο δια σαρκος παθων και αναστας, παθητον ερειτε και τον
Πατερα, και τον Παρακλητον, ενος οντος του ονοματος, και μιας της θειας φυσεως.
Ἐκ δε της ρησεως ταυτης εστι συνιδειν υμων την διανοιαν, οιαν ως μη φοβουμενων
τον Θεον, μητε πειθομενων ταις θειαις Γραφαις· του μεν Μω σεως περι Θεου
γραφοντος, οτι Ὁ Θεος ημων πυρ καταναλισκον· περι δε της εν σαρκι αυτου
επιδημιας, προφητην εκ των αδελφων υμων λεγει αναστησομενον τον Κυριον, και
την ζωην επι ξυ λου κρεμαμενην ωσανει του σωματος του Κυριου, εις ζωην ημιν
γινομενου· και Ἡσαΐας δε βοαι περι μεν Θεου λεγων· Θεος ο μεγας, ο αιωνιος, ο
κατασκευα σας τα ακρα της γης, ου πεινασει ουδε κοπιασει, 26.1156 και τα εξης· περι
δε του παθους. Ἄνθρωπος εν πληγηι ων, και ειδως φερειν μαλακιαν. Τι δε εστι το,
Ειδως φερειν μαλακιαν; οτι εκ του πεπονθο τος το παθητικον επεδεικνυτο. ∆ια
τουτο γαρ και, Γραψον, φησι, γραφιδι ανθρωπου εν τωι καινωι τομωι, και ου σαρκος
αμορφου. Και ο Ἀποστο λος δε λεγει· Ἄνθρωπος, Χριστος Ἰησους, ο δους εαυτον
υπερ ημων· διο και τωι εκ σπερματος ∆α βιδ προσαγει την αναστασιν, το κατα σαρκα
λεγων· περι δε της θεοτητος αυτου· Ζων γαρ ο Λογος του Θεου, και ενεργης, και
τομωτερος υπερ πασαν μαχαιραν διστομον. Και ο Κυριος δε το παθος επι Υιου
ανθρωπου ιστησι, δεικνυς το κατα σαρκα· περι δε της θεοτητος αυτου· Ἐγω και ο
Πατηρ εν εσμεν· και, Ουδεις οιδε τον Υιον, τις εστιν, ει μη μονος ο Πατηρ. Ουδαμου
δε αιμα Θεου διχα σαρκος παραδεδωκασιν αι Γραφαι, η Θεον δια σαρκος παθοντα και
ανασταντα. Ἀρειανων τα τοιαυτα τολμηματα, επειδη μητε Θεον αληθινον τον Υιον
του Θεου ομολογουσιν. Αι δε αγιαι Γραφαι εν σαρκι Θεου και σαρκος Θεου ανθρωπου
γενομενου, αιμα, και πα θος, και αναστασιν κηρυττουσι σωματος Θεου, αναστασιν εκ
νεκρων γενομενην. Ὑμεις δε, το εμπα λιν λεγετε, ως σοφωτεροι των αποστολων,
και μυστικωτεροι των προφητων, και εξουσιαστικωτεροι των ευαγγελιστων, η και
αυθεντικωτεροι του Κυριου· εψευσμενηι υμων ευφημιαι απαρνουμενοι μεν την
αληθειαν, κατα δε της θεοτητος φθεγγομενοι, της οικονομιας σαφως και επι του
σταυρου δεικνυμενης, εν μεν προβοληι αιματος σαρκος βεβαιουμενης· φωνης· δε
 
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενομενης και ψυχης σημαινομενης, ου χωρισμον θεοτητος δηλουσης, αλλα
νεκρωσιν σωματος σημαινουσης, μητε της θεοτητος του σωματος εν τωι ταφωι
απολιμπανομενης, μητε της ψυχης εν τωι ᾅδηι χωριζομενης. Τουτο γαρ εστι το ρηθεν
δια των προφητων· Ουκ εγκαταλειψεις την ψυχην μου εις ᾅδην, ουδε δωσεις τον
οσιον σου ιδειν διαφθοραν. ∆ιο και ο Κυριος ελε γεν· Ουδεις αιρει αυτην απ' εμου·
αλλ' εγω απ' εμαυτου τιθημι αυτην· τουτεστι, παρων επι δεικνυμι. ∆ια τουτο εν μεν
ψυχηι Θεου η κρατησις του θανατου ελυετο, και η εξ ᾅδου αναστασις εγινετο, και
26.1157 ταις ψυχαις ευηγγελιζετο· εν δε σωματι Χριστου η φθορα κατηργειτο, και η
αφθαρσια εκ ταφου εδεικνυτο. Ὥστε ουκ ανθρωπος Θεου εχωριζετο, ουτε Θεος προς
ανθρωπον εγκαταλειψιν διηγειτο, ουτε η νεκρωσις και του πνευματος αποχωρησις
Θεου απο σωματος ην μεταστασις, αλλα ψυχης απο σωματος χωρισμος· ο γαρ
ημετερος εκει διεγραφετο θα νατος. Ει δε ο Θεος εχωρισθη του σωματος, και ου τως
η νεκρωσις εδεικνυτο, πως το σωμα, χωρισθεν του αφθαρτου Θεου, την αφθαρσιαν
επεδεικνυτο; πως δε και ο Λογος την εις ᾅδου επιβασιν εποιησατο; η πως την εξ ᾅδου
αναστασιν επεδεικνυτο; μητιγε αυτος αντι της ημετερας ψυχης ανιστατο, ινα της
ημετερας αναστασεως την εικονα αρμοσηται; Και πως οιον τε περι Θεου ταυτα
εννοειν; Ἀσυμφωνος τοινυν ταις αγιαις Γραφαις ο ορος υμων, και αναρ μοστος της
πληρωθεισης οικονομιας η γνωμη υμων. Και το, Καθου εκ δεξιων μου, ουκ ανθρω
που μεν το αξιωμα, αλλα Θεου. Ἀλλ' επειδη το του Θεου αξιωμα ανθρωπου αξιωμα
γεγονεν, ινα το του ανθρωπου αξιωμα Θεου αξιωμα πιστευθηι, ειρη ται· Καθου εκ
δεξιων μου, και, ∆οξασον με, Πα τερ, τηι αιδιωι δοξηι. Ου χωρισθεις της δοξης τουτο
λεγει, αλλ' εν αδοξωι σωματι γεγονως, ινα δειξηι ου χωριζομενην της θεικης δοξης
την του δουλου μορ φην, αλλα ταυτην επιδεικνυμενην. ∆ιο λεγει· Και εδοξασα, και
παλιν δοξασω, μιαν την προ σωματος και εν σωματι δοξαν δεικνυς, ως φησιν ο Ἀπο
στολος· Τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγ γελων, οσον διαφορωτερον παρ'
αυτους κεκλη ρονομηκεν ονομα. Τινι γαρ ειπε ποτε των αγγελων· Καθου εκ δεξιων
μου; Ου παντως ο ποιητης των αγγελων Λογος κρειττων γεγονεν, ως ηττων ων·
αλλα την εν αυτωι ανατειλασαν του δουλου μορφην κρειττονα των αγγελων, η και
πασης της κτισεως επιδειξαμενος· επειδηπερ, εικων ων του Θεου του αορατου, και
πρωτοτοκος πασης της κτι σεως γεγονεν, ως γεγραπται και εν Ευαγγελιοις· Ἕως ου
ετεκε τον Υιον αυτης τον πρωτοτοκον. ∆ιο και εν αυτωι εκτισθη τα παντα, και εν
αυτωι το παθος γεγονε, και αυτος εστιν ο ελευθερωτης του πα θους και του θανατου,
και δι' αυτου τα παντα γεγονε, και αυτος εστιν η κεφαλη του σωματος της Ἐκκλη
σιας, ος εστι πρωτοτοκος εκ νεκρων, ινα γενηται, φησιν, εν πασιν αυτος πρωτευων.
Πως ουν τον δημιουργον των λογικων φυσεων Λογον λεγετε, σαρκα εαυτωι
συγκερασαντα, λογικον ανθρωπον γεγονεναι; και πως ατρεπτος και αναλ 26.1160
λοιωτος, και ουχι λογικην την του δουλου μορφην συστησαμενος γεγονεν
ανθρωπος, ινα και ο Λο γος ατρεπτος ηι μενων ο ην, και λογικος ο ανθρωπος επι γης
οραθηι Θεος ων; Ἐπουρανιος γαρ ανθρωπος ο Κυριος, ουχι εξ ουρανου την σαρκα
επιδειξαμενος, αλλα την εκ γης επουρανιον συστησαμενος. ∆ιο και οιος επουρανιος,
τοιουτοι και οι επουρανιοι κατα την αυτου μετοχην της αγιοτητος. ∆ιο και ωικειωται
τα του σωματος. Ἀλλα παλιν λεγετε· Πως τον Κυ ριον της δοξης εσταυρωσαν, αλλ'
ου τον Λογον εσταυ ρωσαν καθ' υμας; Μη γενοιτο! αλλα τον Λογον ηθετησαν, το
σωμα του Λογου σταυρωι προσηλωσαν τες. Θεος γαρ ο αθετηθεις· σαρκος δε Θεου και
ψυ χης το παθος, και ο θανατος, και η αναστασις γεγονε. ∆ια τουτο ελεγε τοις
Ἰουδαιοις ο Κυριος· Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυ τον· ως
φησιν ο προφητης· Ἀνθ' ων παρεδοθη εις θανατον η ψυχη αυτου, και ουκ αυτος ο
Λογος. Και ο Ἰωαννης δε λεγει· Αυτος την ψυχην αυτου εθηκεν υπερ ημων. Πως ουν
 
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ισχυσαν οι Ἰουδαιοι λυσαι ναον Θεου, και την αλυτον συγκρασιν της σαρκος προς
τον Λογον γενομενην χωρισαι, ειγε καθ' υμας εσχε τουτον τον τροπον η του
σωματος νεκρωσις. Ουτε γαρ αν ενεκρωθη το σωμα, ει μη τινος εχωρισθη. Ει γαρ μη
λυσις γεγονεν, ουτε θανατος· ει δε θανατος ου γεγονεν, ουτε αναστασις γεγονε. ∆οτε
ουν την λυσιν και τον χωρισμον απο του σωματος γενομενον, ως γεγραπται εν
Ευαγγελιοις, οτι Ἐξεπνευσε, και οτι Κλινας την κεφαλην παρεδωκε το πνευμα, ινα
ιδωμεν ποιον πνευμα υπειληφατε αποκεχωρηκεναι του σωματος, και την νεκρω σιν
γεγονεναι. Ειρηκατε γαρ, οτι Σαρκα την ανυπο στατον συγκερασας εαυτωι ο Λογος,
εδειξε τον οντως λογικον και τελειον ανθρωπον. Ει τοινυν ο Λο γος απεχωρησε του
σωματος, και ουτως η νεκρωσις γεγονε, κατα Θεου ισχυσαν οι Ἰουδαιοι, λυσαντες
την αλυτον συγκρασιν. Ουτε ουν ο ημετερος εκει γεγονε θανατος, ει Θεου
χωρισθεντος η νεκρωσις του σωμα τος γεγονε. Πως δε και το σωμα του αφθαρτου
Θεου χωρισθεν εν αφθαρσιαι διεμεινεν; Ἔσται δε η μεν τρωσις του σωματος, το δε
παθος του Λογου. ∆ια τουτο γαρ και Θεον παθοντα λεγετε, ακολουθως εαυ τοις
φθεγγομενοι, μαλλον δε συμφωνως τοις Ἀρειανοις· τουτο γαρ εκεινοι
δογματιζουσιν. Ἔσται δε και εξ αναστασεως εγειρομενος ο Λογος καθ' υμας. Ἀναγ κη
γαρ τινα εξ ᾅδου την αρχην της αναστασεως ειληφεναι, ινα τελεια ηι η αναστασις,
και του θανατου η λυσις, και των εκεισε πνευματων η απολυσις. 26.1161 Ει δε ταυτα
ο Λογος πεπονθε, και που το ατρεπτον και αναλλοιωτον του Λογου; Πως δε και
απαρακαλυπτως οφθεις ο Λογος εν τωι ᾅδηι ενομισθη εν τωι θανατωι ως ανθρωπος;
Πως δε και τοις Ἰουδαιοις ελεγεν ο Κυριος· Ἐγω εγερω αυτον, και ουχι, Ἐγω εξ ᾅδου
ανισταμαι; Ει γαρ ο Λογος, εν θανατωι γεγονως, χρειαν ειχε του εγειροντος αυτον εκ
θανατου, ουκ αυτου εσται η νικη, αλλα του εγειροντος αυτον. Πως δε και δια των
προφητων προεσημαινετο περι της ψυχης αυτου; Πως παρων ο Κυριος ελεγε πληρων
την επαγγελιαν· Την ψυχην μου τιθημι υπερ των προβατων των εμων; ηντινα
ψυχην πνευμα ουσαν σαφως αι αγιαι Γραφαι διδασκουσι· και ο Κυριος δε ειρηκως·
Το μεν σωμα υπο ανθρωπων αποκτεινομενον, την δε ψυχην μη δυναμενων
αποκτειναι, ατε δη πνευμα ουσαν. Τουτωι τωι Πνευματι εταραχθη ο Ἰησους· τουτου
του Πνευματος η αποχωρησις γεγονεν απο του σωματος επι του σταυρου. Και ουτως
ενεκρουτο το σωμα, και αυτου γεγονεν η λυσις, Θεου του Λογου αμεταθετως
εχοντος προς τε το σωμα, προς τε την ψυχην, προς τε εαυτον οντα εις τον κολπον
του Πατρος εν επιδειξει ατρεπτοτητος. Ἐν δε τηι καθ' ημας γενομενηι εν αυτωι μορφηι
τον ημετερον εκει διεγραφε θανατον· ινα εν αυτηι και την υπερ ημων αρμοσηται
αναστασιν, εξ ᾅδου μεν την ψυχην, εκ ταφου δε το σωμα επιδεικνυμενος· οπως εν
θανατωι καταλυσηι τον θανατον εν επιδειξει ψυχης, εν δε τωι ταφωι καταργησηι την
φθοραν εν ταφηι σωματος· εξ ᾅδου και εκ ταφου την αθανασιαν και την αφθαρσιαν
επιδεικνυμενος, εν μορφηι τηι καθ' ημας την ημετεραν οδευσας οδον, και την καθ'
ημων γενομενην κατοχην λυσας. Και τουτο ην το θαυμαστον· αυτη γαρ γεγονεν η
χαρις. Ὑμεις δε, σαρκα μονην προσομολογουντες, ουτε της αμαρτιας την κατακρισιν
δειξαι δυνασθε, ουτε του θανατου την καταλυσιν, ουτε της αναστασεως την
τελειωσιν, ουτε του Λογου την ατρεπτοτητα· επειδη εξω των αγιων Γραφων
βεβηκατε, λαλουντες α Ἀρειανοι σοφιζονται, φανερου οντος του περι ψυχης λογου
εν Γραφαις αγιαις, και πληρωθεισης της οικονομιας εν επιδειξει πασης πληρωσεως
τε και τελειωσεως. Ἀλλ' οι μεν των αιρετικων, τον οραθεντα ομολογουντες,
απιστουσιν αυτου τηι θεοτητι οι δε ομολογουντες Θεον, αρνουνται αυτου της σαρκος
την γεν 26.1164 νησιν· οι δε σαρκα προσομολογουντες αρνουνται αυτου της ψυχης
την επιδειξιν· και γεγονασι κατα τους μανικους παιδας των Ἀρειανων, των
συμπλεκοντων τας στραγγαλιωδεις και σκολιας προτασεις, ινα ταυταις
 
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επαπορουντες, ευρισκωσι τους ακεραιους, αυτοι αποροι οντες της πιστεως. Ὁμοιως
και αυτοι λεγειν μεμαθηκασι· Τι ο γεννηθεις εκ Μαριας; Θεος, η ανθρωπος; Ειτα εαν
μεν ειπηι, Ἄνθρωπος, απιστησει αυτου τηι θεοτητι, συμφωνος γινομενος τοις ταυτηι
απιστησασιν αιρετικοις· εαν δε ειπηι, Θεος, αρνησεται αυτου της σαρκος την
γεννησιν, και συναχθησεται τοις ταυτην απαρνουμενοις αιρετικοις. Ειτα δ' αυ παλιν·
Τις ο παθων; τις ο σταυρωθεις; Θεος, η ανθρωπος; ινα, εαν μεν ειπηι, Θεος,
βλασφημονπροηται ρημα κατα τους ασεβουντας Ἀρειανους· εαν δε ειπηι, Ἄνθρωπος,
Ἰουδαικηι παλιν φθεγξηται υποληψει. ∆ια τουτο αι αγιαι Γραφαι Θεον αφραστως εκ
Πατρος κηρυττουσι τον Λογον, και τουτον επ' εσχατων εκ Παρθενου ανθρωπον
γεννηθεντα· ινα μητε Θεος απιστηθηι, μητε σαρκος γεννησις αρνηθηι. Ὅπου δε
σαρκος το ονομα, εκει πασης της συστασεως η αρμονια χωρις αμαρτιας. Και επι μεν
του ονοματος του ανθρωπου το παθος ιστωσι, και ουχ υπερβαινουσιν, ως γεγραπται
εν ταις αγιαις Γραφαις· περι δε της θεοτητος του Λογου την ατρεπτοτητα και την
αφραστοτητα ομολογουσι· δια τουτο θεολογειται μεν ο Λογος, γενεαλογειται δε
ανθρωπος, ινα προς εκατερα ηι ο αυτος φυσικως και αληθινως· Θεος μεν προς τηι
αιδιοτητι της θεοτητος και τηι δημιουργιαι της κτισεως· ανθρωπος δε προς τηι
γεννησει τηι εκ γυναικος, και τηι αυξησει της ηλικιας. Και Θεος μεν προς ταις
ζωτικαις ευεργεσιαις, και δυνατος ταις θαυματουργιαις· ανθρωπος δε προς ταις
ομοιοτροποις συμπαθειαις, και ταις καθ' υμας ασθενειαις. Και Θεος μεν Λογος εν
επιδειξει της αθανασιας, και αφθαρσιας, και ατρεπτοτητος· ανθρωπος δε τηι
προσηλωσει του σταυρου, και αιματος ρυσει, και ταφηι σωματος, και καταβασει εις
ᾅδου, και αναστασει τηι εκ νεκρων. Ουτως ο Χριστος εκ νεκρων εγηγερται, και Θεος
ων εγειρει τους νεκρους. 26.1165 Ματαιοι ουν οι τηι θεοτητι αυτου παθος
προσαγοντες, η τηι ενανθρωπησει αυτου απιστουντες, η τον ενα δυο λεγοντες, η της
σαρκος αυτου την διαμετρησιν ποιεισθαι επιχειρουντες, και το ποσον, η πως, παρα
τας Γραφας λεγειν τολμωντες. Τοιαυταις γαρ υπονοιαις ωλισθησε των αιρετικων η
διανοια· Μαρκιωνος μεν δι' υπερβολην βλασφημιας εκκλιναντος· Μανιχαιου δε δι'
υπονοιαν αμαρτιας εκτραπεντος· Ουαλεντινου δε δια προφασιν γνωσεως
πλανηθεντος· του δε Σαμοσατεως Παυλου, και του λεγομενου Φωτεινου, και των
κατ' αυτους, δι' απιστιαν θεοτητος εκπεσοντων· Ἀρειου δε δια μανιαν
βλασφημησαντος. Και υμεις, ταις ομοιαις χρωμενοι παρατριβαις, λαλειτε τα μη
γεγραμμενα, εκτρεποντες τους αστηρικτους. Ἀρκει δε πιστευσαι τοις γεγραμμενοις
και γενομενοις, ως φησιν ο Παυλος· Καθ' ομοιοτητα κατα παντα, χωρις αμαρτιας·
και ο Πετρος δε· Χριστου ουν παθοντος υπερ ημων σαρκι, και υμεις την αυτην
εννοιαν οπλισασθαι, και μη περαιτερω εκτεινομενους αθετειν αληθειαν.

 
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


