Epistulae quattuor ad Serapionem
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΣΕΡΑΠΙΩΝΑ ΘΜΟΥΕΩΣ ΕΠΙΣΚΟΠΟΝ
Κατα των βλασφημουντων και λεγοντων κτισμα ειναι το Πνευμα το
αγιον.
Τα γραμματα της σης ιερας διαθεσεως απεδοθη μοι εν τηι ερημωι. Και ει και πικρος
τις ην ο καθ' ημων διωγμος επικειμενος, και πολλη ερευνα των ζητουντων ημας
ανελειν· αλλ' «ο Πατηρ των οικτιρμων και Θεος πασης παρακλησεως,» παρεκαλεσεν
ημας και εν τοις γραμμασι σου. Ἀναμιμνησκομενος γαρ της σης διαθεσεως και
παντων των γνησιων, εδοξα τουτους συν εμοι τοτε παρειναι. Ἐπιπολυ μεν ουν
εχαιρον κατεχων τα γραμματα· ως δε τουτοις ενετυχον, ηρξαμην παλιν αθυμειν δια
τους απαξ μελετησαντας μαχεσθαι προς την αληθειαν. Ἔγραφες γαρ, αγαπητε και
αληθως ποθεινοτατε, λυπουμενος και αυτος, ως εξελθοντων μεν τι νων απο των
Ἀρειανων δια την κατα του Υιου 26.532 του Θεου βλασφημιαν, φρονουντων δε κατα
του αγιου Πνευματος, και λεγοντων αυτο μη μονον κτισμα, αλλα και των
λειτουργικων πνευματων εν αυτο ειναι, και βαθμωι μονον αυτο διαφερειν των
αγγελων. Τουτο δε εστι προς μεν τους Ἀρειανους προσποιητος μαχη· αληθης δε
αντιλογια προς την ευσεβη πιστιν. Ὥσπερ γαρ εκεινοι, αρνουμενοι τον Υιον,
αρνουνται και τον Πατερα· ουτω και ουτοι, δυσφημουντες εις το Πνευμα το αγιον,
δυσφημουσι και εις τον Υιον. Και αμφοτερα τα μερη διειλοντο την προς την αλη
θειαν αντιστασιν, ιν' οι μεν κατα του Λογου, οι δε κατα του Πνευματος φρονουντες,
την αυτην εχωσιν εις την αγιαν Τριαδα βλασφημιαν. Ταυτ' ουν συνορων και πολλα
λογιζομενος, εν αθυμιαι γεγονα, οτι παλιν ευρε παιζειν ο διαβολος εν τοις
υποκρινομενοις την μανιαν αυτου· και κρινας μεν ημην σιωπαιν εν τοιουτωι καιρωι·
δια δε την προτροπην της σης οσιο τητος, ενεκα τε της εκεινων αλλοδοξιας και
σατανι κης προπετειας, δι' ολιγων εγραψα την επιστολην, μογις και ταυτα δυνηθεις,
ινα μονον και συ, προφα σιν εκ τουτων λαβων, κατα την προσουσαν σοι συνε σιν τα
λειποντα προσθηις, και πληρης ο κατα της δυσσεβους αιρεσεως ελεγχος γενηται. Των
μεν ουν Ἀρειανων ουκ αλλοτριον και τουτο ενθυμημα. Ἅπαξ γαρ αρνουμενοι τον
του Θεου Λο γον, εικοτως τα αυτα και κατα του Πνευματος αυτου δυσφημουσι. ∆ιο
και ου χρη πλεον τι προς αυτους ειπειν· αρκει γαρ τα προ τουτων ειρημενα κατ'
αυτων. Προς δε τους περι του Πνευματος απατηθεν τας, τροπωι τινι, ως αν αυτοι
φαιεν, προσηκει δι ερευνωντας ειπειν. Τουτων γαρ και θαυμασειεν αν τις την
ανοιαν, οτι τον Υιον του Θεου μη θελοντες κτισμα ειναι, και καλως γε κατα τουτο
φρονουντες, πως το Πνευμα του Υιου κτισμα καν ακου 26.533 σαι ηνεσχοντο; Και
γαρ ει δια την προς τον Πατερα του Λογου ενοτητα, ου θελουσιν ειναι των γενητων
αυτον τον Υιον, αλλ', οπερ εστιν αληθως, δημιουργον αυτον ειναι των ποιηματων
φρονουσι· δια τι το Πνευμα το αγιον το την αυτην εχον ενοτητα προς τον Υιον, ην
αυτος εχει προς τον Πατερα, κτισμα λεγουσι, και ηγνοησαν, οτι, ωσπερ μη
διαιρουντες τον Υιον απο του Πατρος, σωζουσι το ενα Θεον ειναι, ουτω, διαιρουντες
απο του Λογου το Πνευμα, ουκετι μιαν την εν Τριαδι θεοτητα σωζουσι, σχιζοντες
αυτην και επιμισγοντες αυτηι αλλοτριαν και ετεροειδη φυσιν, και τοις κτισμασι
συνεξισουντες αυτην; Τουτο δε παλιν ουκετι εν ειναι δεικνυσι την Τριαδα, αλλα εκ
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυο και διαφορων φυσεων συγκειμενην αυτην, δια το ετεροουσιον του Πνευματος,
ως αυτοι εαυτοις ανε πλασαντο. Ποια ουν αυτη θεολογια εκ δημιουρ γου και
κτισματος συγκειμενη; Ἢ γαρ ου Τριας εστιν, αλλα δυας, και λοιπον η κτισις, η, ει
Τριας εστιν, ωσπερ ουν και εστι, πως τοις μετα την Τριαδα κτισμασι συνταττουσι το
της Τριαδος Πνευμα; Τουτο γαρ εστι παλιν διαιρειν και διαλυειν την Τριαδα. Ουκ
ουν, κακως φρονουντες περι του Πνευματος του αγιου, ουδε περι του Υιου καλως
φρονουσιν. Ει γαρ εφρονουν ορθως περι του Λογου, εφρονουν υγιως και περι του
Πνευματος, ο παρα του Πατρος εκπορευεται, και του Υιου ιδιον ον, παρ' αυτου
διδοται τοις μαθηταις και πασι τοις πιστευουσιν εις αυτον. Ουτω δε πλανωμενοι,
ουδε περι του Πατρος υγιη την πιστιν εχουσιν. Οι γαρ αντικειμενοι τωι Πνευματι, ως
ειπεν ο μεγας μαρτυς Στεφανος, ουτοι και τον Υιον αρνουνται. Τον δε Υιον
αρνουμενοι, ουδε τον Πατερα εχουσι. 26.536 Ποθεν τοινυν υμιν, ω ουτοι, της
τοσαυτης τολμης η προφασις, ωστε μη φοβηθηναι το υπο του Κυριου ειρημενον·
«Ὃς δ' αν βλασφημησηι εις το Πνευμα το αγιον, ουκ εχει αφεσιν ουτε εν τωι αιωνι
τουτωι, ουτε εν τωι μελλοντι;» Οι μεν γαρ Ἀρειανοι, καιτοι την ενσαρκον παρουσιαν
του Λογου και τα δι' αυτην ειρημενα μη νοησαντες, ομως εξ αυτων προφασιν
λαβοντες εις την εαυτων αιρεσιν, και ουτως ηλεγχθησαν θεομαχοι και ως αληθως
απο γης κενολογουντες. Ὑμεις δε ποθεν ηπατηθητε; παρα τινων ακουσαντες, η τις ο
τροπος της τοιαυτης υμων πλανης; Ἀνεγνωμεν, φασιν, εν τωι προφητηι Ἀμως,
λεγοντος του Θεου, «Ὅτι Ἰδου εγω στερεων βροντην, και κτιζων πνευμα, και
απαγγελλων εις αν θρωπους τον Χριστον αυτου· ποιων ορθρον και ομιχλην, και
επιβαινων επι τα υψηλα της γης, Κυριος ο Θεος ο παντοκρατωρ ονομα αυτωι.» Και εν
θεν επεισθημεν τοις Ἀρειανοις λεγουσι κτισμα ειναι το Πνευμα το αγιον. Ειτα το μεν
παρα τωι Ἀμως ανεγνωτε· το δε εν ταις Παροιμιαις λεγομενον, «Κυριος εκτισε με
αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου,» ουκ ανεγνωτε, η ανεγνωτε; Και τουτο μεν, ως
εχει αληθειας, ερμηνευετε, ινα μη ειπητε κτισμα τον Λογον· το δε εν τωι προφητηι
ουχ ερμηνευετε, αλλα απλως ακουοντες «πνευμα,» ενομισατε λεγεσθαι κτισμα το
Πνευμα το αγιον; Καιτοι εν μεν ταις Παροιμιαις φανερως η Σοφια λεγουσα εστι το,
«εκτισε με·» και ομως καλως γε ποιουντες, ερ μηνευετε το ρητον, ινα μη την
δημιουργον Σοφιαν εν τοις κτισμασι συναριθμητε. Το δε εν τωι προφητηι ρητον ουκ
εχει γνωρισμα περι του αγιου Πνευ ματος, αλλ' απλως ειρηται περι πνευματος. Πως
ουν, καιτοι πλειστης ουσης διαφορας εν ταις Γραφαις περι πνευματων, και
δυναμενου του ρητου την ιδιαν διανοιαν εχειν ορθην, υμεις, ως φιλονεικουντες η
ως υπο δηγματος του Ἀρειανου οφεως βλαβεντες, το Πνευμα το αγιον ειρησθαι παρα
του Ἀμως νομιζετε, ινα μονον του φρονειν κτισμα μη επι λαθησθε; Ειπατε γουν ει
που της θειας Γραφης ευρισκε τε το Πνευμα το αγιον απλως ειρημενον πνευμα,
χωρις προσθηκης του λεγεσθαι η του Θεου, η του 26.537 Πατρος, η οτι εμου, η αυτου
του Χριστου και του Υιου, η παρ' εμου, ο εστι παρα του Θεου, η μετα του αρθρου, ινα
μη απλως λεγηται πνευμα, αλλα το Πνευμα· η αυτο τουτο το Πνευμα το αγιον, η
Παρακλητον, η αληθειας, ο εστι του Υιου, του λεγοντος, «Ἐγω ειμι η αληθεια·» ινα,
ακουσαντες απλως «πνευμα,» υπονοησητε ειναι το Πνευμα το αγιον; Ἐξηιρησθωσαν
δε του Λογου νυν οιτινες ηδη λαβοντες, παλιν ονομαζονται, και οσοι, προμαθοντες
περι του αγιου Πνευματος, υστερον ως εν επαναληψει και υπομνησει, και μονον
λεγομενου «του πνευματος,» ουκ αγνοουσι περι τινος ακουουσι· και μαλιστα, οτι και
ουτω μετα του αρθρου λεγεται. Και ολως ανευ του αρθρου, η της προειρημενης
προσθηκης, ουκ αν ειη σημαινομενον το Πνευμα το αγιον· οια εστιν α γραφει
Παυλος τοις Γαλαταις· «Τουτο μονον θελω μαθειν αφ' υμων, εξ εργων νο μου το
Πνευμα ελαβετε, η εξ ακοης πιστεως;» Ποιον δε ησαν λαβοντες η το Πνευμα το
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγιον, το διδομενον τοις πιστευουσι και αναγεννωμενοις δια λουτρου πα
λιγγενεσιας; Και Θεσσαλονικευσι δε γραφων· «Το Πνευμα μη σβεννυτε·» ειδοσι και
αυτοις οπερ ελαβον ελεγεν, ινα μη σβεσωσιν εξ αμελειας την εν αυτοις αναφθεισαν
του Πνευματος χαριν. Ἐν δε τοις Ευαγ γελιοις περι του Σωτηρος ανθρωπινως δια την
σαρκα ην προσελαβεν, εαν λεγωσιν οι ευαγγελισται, «Ἰησους δε, πληρης Πνευματος
ων, υπεστρεψεν απο του Ἰορδανου·» και το, «Τοτε ο Ἰησους ανηχθη υπο του
Πνευματος εις την ερημον·» τον αυτον εχει νουν. Προειρητο γαρ υπο του Λουκα·
«Ἐγενετο δε εν τωι βαπτισθηναι απαντα τον λαον, και Ἰησου βαπτισθεντος, και
προσευχομενου, ανεωθηναι τον ουρανον, και καταβηναι το Πνευμα το αγιον
σωματικωι ειδει, ωσει περιστεραν, επ' αυτον.» Και δηλον ην, οτι, λεγομενου του
Πνευματος, το Πνευμα το αγιον ην σημαινομενον. Ουτω μεν ουν παρ' οις εστι το
Πνευ μα το αγιον καν μονον το Πνευμα λεγηται χωρις της επ' αυτωι προσθηκης, ουκ
αμφιβολον, οτι το Πνευμα το αγιον σημαινεται, εχον μαλιστα το αρθρον. Ὑμεις δε
ειπατε το προταθεν υμιν, ει ευ ρηκατε που της θειας Γραφης το Πνευμα το αγιον
26.540 λεγομενον απλως Πνευμα, χωρις της προειρημενης επ' αυτωι προσθηκης, και
πλην της παρατηρησεως ης γε εμνημονευσαμεν. Ἀλλ' ουκ αν ειποιτε· ου γαρ
ευρησετε γεγραμμενον. Ἀλλ' εν μεν τηι Γενεσει γε γραπται, «Και Πνευμα Θεου
επεφερετο επανω του υδατος·» και μετ' ολιγα· «Ου μη καταμεινηι το Πνευμα μου εν
τοις ανθρωποις τουτοις, δια το ειναι αυτους σαρκας·» εν δε τοις Ἀριθμοις λεγει
Μωυσης προς τον του Ναυη, «Μη ζηλοις συ εμε· και τις αν δωι τον λαον Κυριου
προφητας, οταν δωι Κυριος το Πνευμα αυτου επ' αυτους,» Και εν τοις Κριταις επι μεν
Γοθονιηλ· «Και εγενετο επ' αυτον Πνευμα Κυριου, και εκρινε τον Ἰσραηλ.» Και
παλιν· «Και εγενετο επι Ἰεφθαε Πνευμα Κυριου.» Περι δε Σαμψων· «Ἡδρυνθη, φησι,
το παιδαριον και ηυλογησεν αυτο Κυριος·» Και, «Ἤρξατο Πνευμα Κυριου
συνεκπορευεσθαι αυτωι·» Και, «Ἥλατο επ' αυτον Πνευμα Κυριου.» Και ο μεν ∆αβιδ
ψαλλει· «Το Πνευμα σου το αγιον μη αντανεληις απ' εμου·» Και παλιν εν τωι
εκατοστωι τετταρακοστωι δευτερωι ψαλ μωι· «Το Πνευμα σου το αγαθον οδηγησει με
εν γηι ευθειαι, ενεκεν του ονοματος σου, Κυριε, ζησεις με.» Ἐν δε τωι Ἡσαΐαι
γεγραπται· «Πνευμα Κυριου επ' εμε, ου εινεκεν εχρισε με.» Ἐλεγετο δε προ του του·
«Ουαι, τεκνα αποσταται. Ταδε λεγει Κυριος· Ἐποιησατε βουλην ου δι' εμου, και
συνθηκας ου δια του Πνευματος μου, προσθειναι αμαρτιας εφ' αμαρτιαις·» και
παλιν· «Ἀκουσατε ταυτα· Ουκ απ' αρχης εν κρυφηι λελαληκα· ηνικα εγενετο, εκει
ημην· και νυν Κυριος απεστειλε με, και το Πνευμα αυτου.» Μετ' ολιγα δε ουτω φησι·
«Και αυτη αυτοις η παρ' εμου διαθηκη, ειπε Κυριος, το Πνευμα το εμον, ο εστιν επι
σοι·» και αυθις εν τοις εξης επιφερει λεγων· «Ου πρεσβυς, ουδε αγγελος, αλλ' αυτος
ο Κυριος εσωσεν αυτους, δια το αγαπαιν αυτους, και φειδεσθαι αυτων· αυτος
ελυτρωσατο αυτους, και ανελαβεν αυτους, και υψωσεν αυτους πασας τας 26.541
ημερας του αιωνος· αυτοι δε ηπειθησαν, και παρωξυναν το Πνευμα το αγιον αυτου,
και εστραφη αυτοις εις εχθραν.» Ἰεζεχιηλ δε ουτω λεγει· «Και ανελαβε με Πνευμα,
και ηγαγε με εις γην Χαλδαιων εις την αιχμαλωσιαν, εν ορασει, εν Πνευματι Θεου.»
Ἐν δε τωι ∆ανιηλ· «Ἐξηγειρεν ο Θεος το Πνευμα το αγιον παιδαριου νεωτερου, ωι
ονομα ∆ανιηλ, και αν εβοησε φωνηι μεγαληι· Καθαρος εγω απο του αιματος ταυτης.»
Και ο μεν Μιχαιας φησιν· «Οικος Ἰακωβ παρωξυνε Πνευμα Κυριου.» Και δια του
Ἰωηλ ο Θεος φησι· «Και εσται μετα ταυτα, και εκχεω απο του Πνευματος μου επι
πασαν σαρκα.» Και δια του Ζαχαριου δε παλιν, Θεου φωνη εστι λεγοντος· «Πλην
τους λογους μου και τα νομιμα μου δεχεσθε, οσα εγω εντελλομαι εν Πνευματι μου
τοις δουλοις μου, τοις προφηταις.» Ὅτε και αιτιωμενος ο προ φητης τον λαον, μετ'
ολιγα ελεγε· «Και την καρδιαν αυτων εταξαν απειθη του μη εισακουειν του νομου
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μου, και τους λογους ους εξαπεστειλε Κυριος παντοκρατωρ εν Πνευματι αυτου εν
χερσι των προφητων των εμπροσθεν.» Και ταυτα μεν εκ των Παλαιων αναλεξαντες,
ειρηκαμεν ολιγα. Ἐρωτησατε δε και υμεις περι των εν τοις Ευαγγελιοις, και ων
εγραψαν οι αποστολοι, και ακουσεσθε πως κακει, πλειστης ουσης διαφορας πνευμα
των, κατ' εξαιρετον το Πνευμα το αγιον ουχ απλως Πνευμα, αλλα μετα προσθηκης,
ης ειπομεν, ονομαζεται. Ὁ μεν ουν Κυριος ηνικα, καθα προειπον, αν θρωπινως
εβαπτιζετο, δι' ην εφορει σαρκα, λεγεται καταβεβηκεναι επ' αυτον το Πνευμα το
αγιον· τουτο διδους μεν τοις μαθηταις, ελεγε· «Λαβετε Πνευ μα αγιον·» εδιδασκε δε
αυτους· «Ὁ Παρακλητος το Πνευμα το αγιον, ο πεμψει ο Πατηρ εν τωι ονοματι μου,
εκεινος υμας διδαξει παντα.» Και μετ' ολιγα περι του αυτου ελεγεν· «Ὅταν ελθηι ο
Παρακλη τος, ον εγω πεμψω υμιν παρα του Πατρος, το Πνευμα της αληθειας, ο παρα
του Πατρος εκπορευεται, εκεινος μαρτυρησει περι εμου·» και παλιν· «Ου γαρ υμεις
εστε οι λαλουντες, αλλα το Πνευ 26.544 μα του Πατρος υμων το λαλουν εν υμιν·»
και μετ' ολιγα· «Ει δε εν Πνευματι Θεου εγω εκβαλλω τα δαιμονια, αρα εφθασεν εφ'
υμας η βασιλεια του Θεου.» Και την μεν πασαν θεολογιαν και την ημων τελειωσιν,
εν ηι συνηπτεν ημας εαυτωι και δι' εαυτου τωι Πατρι, εν τουτωι συμπληρων,
παρηγγειλε τοις μαθηταις· «Πορευθεντες, μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες
αυτους εις το ονομα του Πατρος, και του Υιου, και του αγιου Πνευματος·» επαγγει
λαμενος δε αυτοις αυτο πεμψειν, «παρηγγειλεν απο Ἱεροσολυμων μη χωριζεσθαι·»
και μεθ' ημερας ολιγας, «Ἐν τωι συμπληρουσθαι την ημεραν της Πεντηκοστης, ησαν
παντες ομου επι το αυτο· και εγενετο αφνω εκ του ουρανου ηχος, ωσπερ φερο μενης
πνοης βιαιας, και επληρωσεν ολον τον οικον, ου ησαν καθημενοι· και ωφθησαν
αυτοις διαμεριζο μεναι γλωσσαι ωσει πυρος, και εκαθισαν εφ' ενα εκαστον αυτων·
και επλησθησαν απαντες Πνευματος αγιου, και ηρξαντο λαλειν ετεραις γλωσσαις,
καθως το Πνευμα εδιδου αποφθεγγεσθαι αυτοις.» Ἔνθεν ουν και δια μεν της
επιθεσεως των χειρων των αποστολων εδιδοτο τοις αναγεννωμενοις το Πνευμα το
αγιον· Ἄγαβος δε τις προεφητευσεν εν τουτωι λεγων· «Ταδε λεγει το Πνευμα το
αγιον·» ο δε Παυλος· «Ἐν ωι υμας το Πνευμα το αγιον εθετο επισκο πους, ποιμαινειν
την Ἐκκλησιαν του Θεου, ην περιεποιησατο δια του ιδιου αιματος·» του τε ευνου χου
βαπτισθεντος, «Ἥρπασε Πνευμα Κυριου τον Φιλιππον.» Και Πετρος εγραψε·
«Κομιζομενοι το τελος της πιστεως, σωτηριαν ψυχων· περι ης σωτη ριας εξεζητησαν
και εξηρευνησαν προφηται, οι περι της εις υμας χαριτος προφητευσαντες, ερευνων
τες εις τινα η ποιον καιρον εδηλουτο εν αυτοις Πνευ μα Χριστου, προμαρτυρομενον
τα εις Χριστον παθηματα, και τας μετα ταυτα δοξας.» Και ο μεν Ἰωαννης επεστειλεν·
«Ἐν τουτωι γινωσκομεν, οτι εν αυτωι μενομεν, και αυτος εν ημιν, οτι εκ του Πνευ
ματος αυτου εδωκεν ημιν·» ο δε Παυλος γραφει Ῥωμαιοις μεν· «Ὑμεις δε ουκ εστε
εν σαρκι, αλλ' εν πνευματι, ειπερ Πνευμα Θεου οικει εν υμιν. Ει δε τις Πνευμα
Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου. Ει δε Χριστος εν υμιν, το μεν σωμα νεκρον
26.545 δι' αμαρτιαν, το δε πνευμα ζωη δια δικαιοσυνην. Ει δε το Πνευμα του
εγειραντος Ἰησουν οικει εν υμιν, ο εγειρας Χριστον Ἰησουν εκ νεκρων ζωοποιη σει
και τα θνητα σωματα υμων δια του ενοικουντος αυτου Πνευματος εν υμιν·»
Κορινθιοις δε· «Το γαρ Πνευμα παντα ερευναι, και τα βαθη του Θεου. Τις γαρ οιδε τα
του ανθρωπου ει μη το Πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι; ουτω και τα του Θεου
ουδεις εγνωκεν, ει μη το Πνευμα του Θεου. Ἡμεις δε ου το πνευμα του κοσμου
ελαβομεν, αλλα το Πνευμα το εκ του Θεου, ινα ιδωμεν τα υπο του Θεου χα ρισθεντα
ημιν·» και μετ' ολιγα· «Ουκ οιδατε, οτι ναος Θεου εστε, και το Πνευμα του Θεου οικει
εν υμιν;» Και παλιν· «Ἀλλ' απελουσασθε, αλλ' ηγια σθητε, αλλ' εδικαιωθητε εν τωι
ονοματι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και εν τωι Πνευματι Θεου ημων·» και
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παλιν· «Ταυτα δε παντα ενεργει το εν και το αυτο Πνευμα, διαιρουν ιδιαι εκαστωι
καθως βουλεται·» και παλιν· «Ὁ δε Κυριος το Πνευμα εστιν· ου δε το Πνευμα Κυριου,
εκει ελευθερια.» Ὅρα δε πως και Γαλαταις επιστελλει λεγων· «Ἵνα η ευλογια του
Ἀβρααμ γενηται εν Χριστωι Ἰησου, ινα την επαγγελιαν του Πνευματος λαβωμεν δια
της πιστεως·» και παλιν· «Ὅτι δε εστε υιοι, εξαπεστειλεν ο Θεος το Πνευμα του Υιου
αυτου εις τας καρδιας υμων, κραζον· Ἀββα ο Πατηρ. Ὥστε ουκετι ει δουλος, αλλα
υιος. Ει δε υιος, και κληρονομος Θεου δια Χριστου.» Τοις δε Ἐφε σιοις ουτως ελεγε·
«Και μη λυπειτε το Πνευμα το αγιον του Θεου, εν ωι εσφραγισθητε εις ημεραν απο
λυτρωσεως·» και παλιν· «Σπουδαζοντες τηρειν την ενοτητα του Πνευματος, εν τωι
συνδεσμωι της ειρη νης.» Προς δε Φιλιππησιους επαῤρησιαζετο γραφων· «Τι γαρ;
πλην οτι παντι τροπωι ειτε προφασει, ειτε αληθειαι Χριστος καταγγελλεται, και εν
τουτωι χαιρω, αλλα και χαρησομαι. Οιδα γαρ, οτι τουτο μοι αποβησεται εις σωτηριαν,
δια της υμων δεησεως και επιχορηγιας· του Πνευματος Ἰησου Χριστου, κατα την
αποκαραδοκιαν και ελπιδα μου, οτι εν ουδενι 26.548 αισχυνθησομαι·» και παλιν·
«Ἡμεις γαρ εσμεν η περιτομη, οι Πνευματι Θεου λατρευοντες, και καυ χωμενοι εν
Χριστωι Ἰησου.» Και Θεσσαλονικευσι δε διαμαρτυρειται· «Τοιγαρουν ο αθετων ουκ
ανθρωπον αθετει, αλλα τον Θεον τον διδοντα το Πνευμα το αγιον αυτου εις υμας·»
και προς Ἑβραιους δε ουτω· «∆ηλουντος του Πνευματος του αγιου μηπω
πεφανερωσθαι την των αγιων οδον, ετι της πρωτης σκηνης εχουσης στασιν·» και
παλιν· «Ποσωι δοκειτε χειρονος αξιωθησεται τιμωριας ο τον Υιον του Θεου κατα
πατησας, και το αιμα της ∆ιαθηκης κοινον ηγησαμενος, εν ωι ηγιασθη, και το Πνευμα
της χαριτος εν υβρισας;» Και παλιν· «Ει γαρ το αιμα ταυρων και τραγων, και σποδος
δαμαλεως ραντιζουσα τους κεκοι νωμενους αγιαζει προς την της σαρκος
καθαροτητα· ποσωι μαλλον το αιμα του Χριστου, ος δια Πνευμα τος αιωνιου εαυτον
προσηνεγκεν αμωμον τωι Θεωι, κα θαρισει την συνειδησιν ημων απο νεκρων εργων;»
και προς Θεσσαλονικεις δε· «Και τοτε αποκαλυφθησεται ο ανομος, ον ο Κυριος
Ἰησους ανελει τωι Πνευματι του στοματος αυτου, και καταργησει τηι επιφανειαι της
παρουσιας αυτου.» Ἰδου πως το Πνευμα το αγιον εν πασηι τηι θειαι Γραφηι γνωριζεται.
Τι τοινυν υμεις τοιουτον εν τωι προφη τηι εθεωρησατε; Ουδε γαρ ουδε καν το αρθρον
εχει το παρα του προφητου λεγομενον νυν «πνευμα,» ινα καν προφασιν εχητε. Ἀλλ'
απλως ετολμησατε τροπους εαυτοις επινοειν, και ειπειν το λεγομενον κτιζεσθαι
πνευμα, αυτο ειναι το Πνευμα το αγιον, καιτοι δυναμενοι μαθειν και παρα
φιλολογων ανδρων περι διαφορας πνευματων. Λεγεται γαρ και ανθρωπου πνευμα,
ως ψαλλει ∆αβιδ· «Νυκτος μετα της καρ διας μου ηδολεσχουν, και ησχαλλε το
πνευμα μου.» Ὁ δε Βαρουχ επευχομενος φησι· «Ψυχη εν στενοις και πνευμα
ακηδιων κεκραγε προς σε.» Και εν μεν τηι ωιδηι των τριων παιδων· «Ευλογειτε, πνευ
ματα» και «ψυχαι δικαιων, τον Κυριον.» Ὁ δε Ἀποστολος γραφει· «Αυτο το Πνευμα
συμμαρτυρει τωι πνευματι ημων, οτι εσμεν τεκνα Θεου. Ει δε τεκνα, και
κληρονομοι·» και παλιν· «Ουδεις οιδε τα του 26.549 ανθρωπου ει μη το Πνευμα του
ανθρωπου το εν αυτωι.» Ἐν δε τηι προς Θεσσαλονικεις επιστοληι επευχομενος λεγει
«Ὁλοκληρον υμων το Πνευμα, και η ψυχη, και το σωμα αμεμπτως εν τηι παρουσιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου τηρηθειη» Λεγεται δε και ανεμων πνευματα ουτως
εν μεν τηι γενεσει· «Και επηγαγεν ο Θεος πνευμα επι την γην, και εκοπασε το υδωρ·»
επι δε του Ἰωνα· «Και Κυριος εξηγειρε πνευμα επι την θαλασσαν, και εγενετο
κλυδων μεγας εν τηι θαλασσηι· και το πλοιον εκινδυνευε του συντρι βηναι.» Και εν
μεν τωι εκατοστωι εκτωι ψαλμωι γεγραπται· «Ειπε, και εστη πνευμα καταιγιδος, και
υψωθη τα κυματα αυτης.» Ἐν δε τωι εκατοστωι τεσσαρακοστωι ογδοωι ψαλμωι
«Αινειτε τον Κυριον εκ της γης, δρακοντες και πασαι αβυσσοι, πυρ, χαλαζα, χιων,
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κρυσταλλος, πνευμα καταιγιδος, τα ποιουντα τον λογον αυτου·» και εν τωι Ἰεζεχιηλ
επι του θρη νου Σορ· «Ἐν καρδιαι θαλασσης, εν υδατι πολλωι ηγον σε οι κωπηλαται
σου· το πνευμα του νοτου συνετριψε σε.» Ἐντυγχανοντες δε και υμεις ταις αγιαις
Γραφαις, ευρησετε λεγομενον πνευμα και τον εν αυτοις τοις θειοις λογοις νουν,
γραφοντος του Παυλου· «Ὃς και ικανωσεν ημας διακονους Καινης ∆ιαθηκης, ου
γραμματος, αλλα πνευματος. Το γαρ γραμ μα αποκτεινει, το δε πνευμα ζωοποιει.» Το
μεν γαρ ρητον γραμματι κεχαρακται· ο δε νους ο εν αυτωι πνευμα λεγεται. Ουτως και
«ο νομος πνευματικος εστιν,» ιν' ως παλιν ειρηκε, μη δουλευωμεν εν παλαιοτητι
γραμματος, αλλ' εν καινοτητι πνευματος. Και αυτος μεν ευχαριστων ελεγεν· «Ἄρα
ουν αυτος εγω τωι μεν νοι δουλευω νομωι Θεου, τηι δε σαρκι νομωι αμαρτιας· ουδεν
νυν αρα κατακριμα τοις εν Χριστωι Ἰησου. Ὁ γαρ νομος του πνευματος της ζωηςεν
Χριστωι Ἰησου ηλευθερωσε με απο του νομου της αμαρτιας·» ο δε Φιλιππος, τον
ευνουχον απο του γραμματος εις το πνευμα θελων επιστρεφειν, ελεγεν· «Ἆρα
γεγινωσκεις α αναγινωσκεις;» τοιου τον εσχηκως μαρτυρειται και ο Χαλεβ εν τοις
Ἀριθμοις, του Θεου λεγοντος· «Ὁ δε παις μου Χαλεβ, οτι εγενηθη ετερον πνευμα εν
αυτωι, και επηκολουθησε μοι εισαξω αυτον εις την γην εις ην εισηλθεν εκει» Ἄλληι
γαρ διανοιαι παρα την εκεινων αυτος λαλησας, ευαρεστος τωι Θεωι γεγονε. Τοιαυτην
εχειν προετρεψεν ο Θεος τον λαον καρδιαν δια Ἰεζε 26.552 κιηλ λεγων· «Ποιησατε
εαυτοις καρδιαν καινην και πνευμα καινον.» Τουτων τοινυν ουτως οντων, και
τοσαυτης διαφορας περι των πνευματων δεικνυμενης, βελτιους αν ητε, ει, περι
κτιζομενου πνευματος ακουοντες, περι ενος των προειρημενων εφρονειτε, οιον ην
περι ου εν Ἡσαΐαι γεγραπται· «Συνεφωνη σεν Ἀραμ προς τον Ἐφραιμ, και εξεστη η
ψυχη αυτου, και η ψυχη του λαου αυτου, ον τροπον εν δρυμωι ξυλον υπο πνευματος
σαλευθηι.» Τοιουτον δε ην και, «Ὃ εξηγειρε Κυριος πνευμα επι την θαλασσαν» δια
τον Ἰωναν. Ἀκολουθει γαρ τηι βροντηι και τα των ανεμων πνευματα, ως επι του
υετου του κατα τον Ἀχααβ, ως γεγραπται· «Και εγενετο ωδε, και εως ωδε, και ο
ουρανος συνεσκοτασε νεφελαις και πνευματι.» Ἀλλ' επειπερ Χριστου, φησι,
μνημονευει το Λογιον, ακολουθως και το λεγομενον πνευμα ουδεν ετερον η το
Πνευμα το αγιον χρη νοειν. Ειτα το μεν συνονομαζεσθαι τωι Χριστωι το Πνευμα το
αγιον εθεωρησατε· το δε διαιρειν αυτο τηι φυσει, και απο ξενιζειν απο του Υιου, που
κατενοησατε, οτι τον μεν Χριστον λεγετε μη ειναι κτισμα, το δε αγιον Πνευμα
κτισμα λεγετε; Και ατοπον εστι τα ανομοια τηι φυσει συνονομαζειν, και συνδοξαζειν.
Ποια γαρ κοινωνια, η ποια ομοιοτης τωι κτισματι προς τον κτι στην; Ἐπει ωρα υμας
και τωι Υιωι συναριθμειν και συναπτειν τα δι' αυτου γενομενα κτισματα. Ἤρκει μεν
ουν περι πνευματος ανεμων νοειν το γε γραμμενον, ωσπερ ειρηται· επειδη δε
προφασιζεσθε την εν τωι ρητωι περι του Χριστου μνημην, αναγκαιον ιδειν ακριβως το
λεγομενον, μη αρα και περι του λε γομενου κτιζεσθαι πνευματος οικειοτεραν
ευρωμεν την διανοιαν. Τι τοινυν εστι το απαγγελλειν εις αν θρωπους τον Χριστον
αυτου, η το γινεσθαι αυτον ανθρωπον, και ισον ειναι τουτο τωι φαναι· «Ἰδου η
παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται υιον· και καλεσουσι το ονομα αυτου
Ἐμμανουηλ·» και τα αλλα, οσα περι της επιδημιας αυτου γεγραπται; της δε ενσαρκου
παρουσιας απαγγελλομενης περι του Λογου, ποιον χρη πνευμα κτιζομενον νοειν, ει
μη το ανακτιζομενον των ανθρωπων και ανακαινιζομενον πνευμα; Τουτο γαρ και
δια Ἰεζεκιηλ επεγγειλατο ο Θεος λεγων· «Και δωσω υμιν καρδιαν καινην, και 26.553
πνευμα καινον δωσω υμιν· και αφελω την καρδιαν την λιθινην εκ της σαρκος υμων·
και δωσω υμιν καρ διαν σαρκινην· και το Πνευμα μου δωσω εν υμιν.» Ποτε δη τουτο
πεπληρωται, ει μη οτε παραγενο μενος ο Κυριος ανεκαινισε τα παντα τηι χαριτι; Ἰδου
γαρ και εν τωι ρητωι τουτωι η διαφορα των πνευμα των δεικνυται· και το μεν πνευμα
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το ημων ανακαι νιζομενον εστι· το δε Πνευμα το αγιον ουχ απλως πνευμα, αλλ'
εαυτου φησιν αυτο ειναι ο Θεος, εν ωι και τα ημων ανακαινιζεται· ως και ο ψαλλων
εν τωι εκατοστωι και τριτωι ψαλμωι λεγει· «Ἀντανελεις το πνευμα αυτων, και
εκλειψουσι, και εις τον χουν αυτων επιστρεψουσιν. Ἐξαποστελεις το Πνευμα σου,
και κτισθησονται, και ανακαινιεις το προσωπον της γης.» Ει δε εν τωι Πνευματι του
Θεου ανακαινιζο μεθα· ουκ αρα το Πνευμα το αγιον εστι το νυν λεγο μενον πνευμα
κτιζεσθαι, αλλα το ημετερον. Και ειπερ, δια το παντα γενεσθαι δια του Λογου,
φρονειτε καλως μη ειναι κτισμα τον Υιον· πως ου βλασφημον εστι λεγειν υμας
κτισμα το Πνευμα, εν ωι τα παντα ο Πατηρ δια του Λογου τελειοι και ανακαινιζει; Και
ει, δια το γεγραφθαι απλως πνευμα κτιζεσθαι, αν επλασαντο εαυτοις ειναι τουτο το
Πνευμα το αγιον· πεισθηναι λοιπον οφειλουσιν, οτι μη το Πνευμα το αγιον εστι το
κτιζομενον, αλλα το ημετερον εστι το εν αυτωι ανακαινιζομενον· περι ου και ο ∆α
βιδ ηυχετο ψαλλων· «Καρδιαν καθαραν κτισον εν εμοι, ο Θεος, και πνευμα ευθες
εγκαινισον εν τοις εγκατοις μου.» Ὧδε μεν γαρ λεγεται κτιζειν· προτερον δε
επλασεν, ο Ζαχαριας φησιν· «Ἐκτεινων τον ουρανον, και θεμελιων την γην, και
πλασσων πνευμα ανθρωπου εν αυτωι·» ο γαρ προτερον επλασε, τουτο πεπτωκος
ανεκτισε, γενομενος αυτος εν τωι κτισματι, οτε ο Λογος σαρξ εγενετο, «ινα,» ως ο
Ἀποστολος ειπε, «τους δυο κτισηι εις ενα καινον ανθρωπον, τον κατα Θεον κτισθεντα
εν δικαιοσυνηι και οσιοτητι της αληθειας.» Ου γαρ ως ετερου δη μιουργηθεντος παρα
τον εξ αρχης κατ' εικονα γενο μενον ανθρωπον ελεγεν· αλλα τον εν Χριστωι
κτισθεντα και ανακαινισθεντα νουν συνεβουλευεν αναλαβειν· οπερ και δια Ἰεζεκιηλ
παλιν δηλουται, λε γοντος αυτου· «Ποιησατε εαυτοις καρδιαν καινην και πνευμα
καινον· και ινα τι αποθνησκετε, οικος Ἰσραηλ; ∆ιοτι ου θελω τον θανατον του
αποθνησκον τος, λεγει Ἀδωναι Κυριος.» Ουκουν του κτιζομενου πνευματος
τοιαυτην 26.556 εχοντος την διανοιαν, πρεποντως αν νοηθειη και η στερεουμενη
βροντη ο πιστος λογος, και ασαλευτος του πνευματος ο νομος. Τουτου γαρ υπηρετας
ειναι θελων τον Ἰακωβ και τον Ἰωαννην, εκαλεσεν ο Κυριος Βοανεργες, ο εστιν, υιοι
βροντης· ο γ' ουν Ἰωαν νης αληθως απ' ουρανου βοαι· «Ἐν αρχηι ην ο Λογος, και ο
Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος.» Προτερον μεν γαρ σκιαν ειχεν ο
νομος των μελλον των αγαθων· οτε δε ο Χριστος απηγγελη τοις ανθρω ποις και
παρεγενετο λεγων· «Αυτος ο λαλων παρ ειμι· τοτε,» ως ειπεν ο Παυλος, «η τουτου
φωνη την γην εσαλευσεν, επαγγειλαμενου προτερον· Ἔτι απαξ εγω σεισω ου μονον
την γην, αλλα και τον ουρανον. Το δε ετι απαξ δηλοι των σαλευομενων την
μεταθεσιν, ινα μεινηι τα μη σαλευομενα. ∆ιο βασιλειαν ασαλευτον
παραλαμβανοντες, εχομεν χαριν, δι' ης λατρευομεν ευαρεστως τωι Θεωι.» Ἣν δε λε
γει βασιλειαν ουτος ασαλευτον, ταυτην στερεωθεισαν ψαλλει ∆αβιδ· «Ὁ Κυριος
εβασιλευσεν, ευπρεπειαν ενεδυσατο· ενεδυσατο Κυριος δυναμιν και περιεζωσατο.
Και γαρ εστερεωσε την οικουμενην, ητις ου σαλευθησεται.» Το αρα παρα τωι
προφητηι ρητον την επιδημιαν του Σωτηρος σημαινει, εν ηι και ημεις αν
εκαινισθημεν, και ο νομος του πνευματος ασαλευ τος διαμενει. Ἀλλ' οι τωι οντι
τροπικοι, συνθεμενοι τοις Ἀρειανοις, και μερισαμενοι μετ' αυτων την εις την
θεοτητα βλασφημιαν, ινα εκεινοι μεν τον Υιον, ουτοι δε το Πνευμα κτισμα λεγωσιν·
ετολμησαν, ως αυτοι φασι, τροπους παλιν εαυτοις εφευρειν και παρεξηγεισθαι και
το του Ἀποστολου ρητον, ο καλως μεν αυτος εγραφε Τιμοθεωι λεγων· «∆ια
μαρτυρομαι ενωπιον του Θεου και Ἰησου Χριστου και των εκλεκτων αγγελων, ινα
ταυτα φυλαξηις χωρις προκριματος, μηδεν ποιων κατα προσκλησιν.» Ἐκεινοι δε
φασκουσιν, επειδη τον Θεον και τον Χριστον ωνομασεν, ειτα τους αγγελους, αναγκηι
τοις αγ γελοις συναριθμεισθαι το Πνευμα, της τε αυτων ειναι συστοιχιας και αυτο,
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αγγελον ειναι μειζονα των αλλων. Πρωτον μεν ουν της ασεβειας εστιν
Ουαλεντινου τουτο το ευρημα· και ουκ ελαθον ουτοι τα εκεινου φθεγγομενοι.
Ἐκεινος γαρ εφη 26.557 σεν, οτι, πεμφθεντος του Παρακλητου, συναπεσταλη σαν
αυτωι οι ηλικιωται αυτου αγγελοι· επειτα δε το Πνευμα καταγοντες εις τους
αγγελους εις την Τριαδα συντασσοντες. Ει γαρ μετα Πατερα και Υιον κατ' αυτους οι
αγγελοι, δηλονοτι την Τριαδος εισιν οι αγγελοι, και ουκ ετι «λειτουργικα πνευματα
εις διακονιαν αποστελλομενοι,» ουδε αγιαζομενοι, αλλ' αυτοι μαλλον αγιαζοντες
αλλους αν ειεν. Τι ουν η τοσαυτη τουτων απονοια; Που των Γραφων παλιν ευρον
αγγελον το Πνευμα λεγομε νον; Τα αυτα δε μοι τοις προειρημενοις ειπειν αναγκη.
Παρακλητος ελεχθη και πνευμα υιοθεσιας, και πνευμα αγιασμου, και πνευμα Θεου,
και πνευμα Χριστου ελεχθη· ουδαμου δε αγγελος, ουδε αρχαγ γελος, ουδε πνευμα
διακονιας, οιοι εισιν οι αγ γελοι· αλλα μαλλον συν τωι Υιωι και αυτο διακονειται
παρα του Γαβριηλ λεγοντος τηι Μαριαι· «Πνευμα αγιον επελευσεται επι σε· και
δυναμις Ὑψιστου επι σκιασει σοι.» Των δε Γραφων μη λεγουσων αγγελον το
Πνευμα, ποια τουτοις απολογια γενοιτ' αν της τοσαυτης αλογιστου τολμης οπου γε
και ο την τοι αυτην αυτοις κακονοιαν επισπειρας Ουαλεντινος το μεν Παρακλητον,
τους δε αγγελους ωνομασεν· ει και εν τωι ισωι χρονωι, ηλικιωτην τοις αγγελοις
συντασσει και αυτος το Πνευμα ο αφρονεστατος. Ἀλλ' ιδου, φασιν, εν τωι προφητηι
Ζαχαριαι γεγραπται· «Ταδε λεγει ο αγγελος, ο λαλων εν εμοι.» Και δηλον εστιν, οτι
αγγελον ειναι το Πνευμα σημαινει τον εν αυτωι λαλουντα. Τουτο δε ουκ αν ειπον, ει
τηι αναγνωσει προσεχοντες ησαν. Αυτος γαρ ο Ζαχαριας, ηνικα την οπτασιαν περι
της λυχνιας εωρακε, φησι· «Και απεκριθη ο αγγελος ο λαλων εν εμοι, και ειπεν· Ου
γινωσκεις τι εστι ταυτα; Και ειπον· Ουχι Κυριε. Και απεκριθη, και ειπε προς με λεγων·
Ου τος ο λογος Κυριου προς Ζοροβαβελ, λεγων· Ουκ εν δυναμει μεγαληι, ουδε εν
ισχυι, αλλ' εν Πνευματι μου, λεγει Κυριος παντοκρατωρ.» Ευδηλον ουν, ως ο λαλων
αγγελος τωι προφητηι ουκ ην το Πνευμα το αγιον, αλλ' αυτος μεν αγγελος, το δε το
Πνευμα του Θεου εστι του παντοκρατορος· και διακονειται μεν παρ' αγγελου,
αδιαιρετον δε της θεοτητος εστι, και ιδιον του λογου. Ἐπει ει το αποστολικον
προφασιζονται ρητον, δια το ειρησθαι μετα 26.560 τον Χριστον τους εκλεκτους
αγγελους, ειπατωσαν τις εκ παντων τουτων εστιν ο τηι Τριαδι συντασσομενος; Ου
γαρ δη παντες εις εισι τωι αριθμωι· η τις αυτων εστιν ο κατελθων εις τον Ἰορδανην εν
ειδει περιστερας; Χιλιαι γαρ χιλιαδες εισι και μυριαι μυριαδες οι λειτουργουντες. Ἢ
δια τι, ανοιγομενων των ουρανων, ουκ ειρηται, Και κατηλθεν εκ των εκλε κτων
αγγελων, αλλα, το Πνευμα το αγιον; Ἢ δια τι αυτος ο Κυριος περι μεν της
συντελειας διαλεγομενος τοις μαθηταις, διαστελλων μεν ελεγεν· «Ἀποστελει ο Υιος
του ανθρωπου τους αγγελους αυτου;» Και προ τουτων ειρητο· «Οι αγγελοι
διηκονουν αυτωι.» Και παλιν αυτος λεγει· «Ἐξελευσονται οι αγγελοι.» Τοις δε
μαθηταις διδους ελεγε «Λαβετε Πνευμα αγιον·» αποστελλων τε αυτους ελεγε·
«Πορευθεν τες μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του
Πατρος, και του Υιου, και του αγιου Πνευματος.» Ου γαρ αγγελον συνετασσε τηι
θεοτητι, ουδε εν κτισματι συνηπτεν ημας εαυτωι τε και τωι Πατρι, αλλ' εν τωι
Πνευματι τωι αγιωι, οπερ αυτος επαγγελλομενος ουκ ειρηκεν αγγελον απο στελλειν,
αλλα «το Πνευμα της αληθειας, ο παρα του Πατρος εκπορευεται,» και εκ του αυτου
λαμβανει και διδοται. Και Μωσης γ' ουν, γινωσκων τους μεν αγγε λους κτισματα, το
δε Πνευμα το αγιον ηνωμενον τωι Υιωι και τωι Πατρι, λεγοντος αυτωι του Θεου· «Πο
ρευου, αναβηθι εντευθεν συ και ο λαος σου, ους εξηγαγες εκ γης Αιγυπτου εις την
γην, ην ωμοσα τωι Ἀβρααμ, και τωι Ἰσαακ, και τωι Ἰακωβ λεγων· Τωι σπερματι υμων
δωσω αυτην· και συναποστελω προ προσωπου σου τον αγγελον μου, και εκβαλει τον
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χαναναιον·» παραιτειται λεγων· «Ει μη αυτος συμπορευηι μεθ' ημων, μη με
αναγαγηις εντευθεν.» Ουκ εβουλετο γαρ κτισμα προηγεισθαι του λαου, ινα μη
μαθωσι λατρευειν τηι κτισει παρα τον κτισαντα τα παντα Θεον. Ἀμελει, τον αγγελον
παραιτησαμενος, παρεκαλει αυτον τον Θεον καθηγεισθαι αυ των. Του δε Θεου
επαγγειλαμενου και ειποντος προς αυτον· «Και τουτον σου τον λογον, ον ειρηκας,
ποιησω· ευρηκας γαρ χαριν ενωπιον μου, και οιδα σε παρα παντας·» γεγραπται εν τωι
Ἡσαΐαι· «Ὁ αναβιβασας εκ της γης τον ποιμενα των προβατων· που 26.561 εστιν ο
θεις εν αυτοις το Πνευμα το αγιον, ο αναγα γων τηι δεξιαι Μωσην;» και μετ' ολιγα
φησι· «Κατεβη Πνευμα παρα Κυριου και ωδηγησεν αυτους. Ουτως ηγαγες τον λαον
σου ποιησας σεαυτωι ονομα δοξης·» τις εκ τουτων ου συνοραι την αληθειαν; Του γαρ
Θεου επαγγειλαμενου καθηγεισθαι, ιδου ουκ ετι αγγελον επαγγελλεται πεμπειν,
αλλα το Πνευμα αυτου, ο εστιν υπερ τους αγγελους, και αυτο καθ ηγουμενον εστι
του λαου. Και δεικνυται, οτι ου των κτισματων, ουδε αγγελος εστι το Πνευμα, αλλα
ανω της κτισεως εστιν, ηνωμενον τηι θεοτητι του Πατρος. Αυτος γαρ ο Θεος δια του
Λογου εν Πνευματι καθηγειτο του λαου· οθεν και δια πασης της Γραφης φησιν·
«Ἐγω ανηγαγον υμας εκ γης Αιγυπτου· μαρτυρες υμεις εστε, ει Θεος ην αλλοτριος εν
υμιν πλην εμου.» Και οι αγιοι δε προσφωνουσι τωι Θεωι· «Ὡδηγησας ως προβατα τον
λαον σου·» και, «Ὡδηγησεν αυτους Κυριος επ' ελπιδι, και ουκ εδειλιασαν.» Τουτωι
και τον υμνον ανατιθεασι λεγοντες· «Τωι διαγαγοντι τον λαον αυτου εν τηι ερημωι,
οτι εις τον αιωνα το ελεος αυτου.» Ὁ δε μεγας Μωσης συνεχως διηγειται· «Κυριος ο
Θεος ο προπορευομενος προ προσωπου υμων.» Το αρα του Θεου Πνευμα ουκ αν ειη
αγγελος, ουδε κτισμα, αλλ' ιδιον της θεοτητος αυτου. Του γαρ Πνευ ματος οντος εν
τωι λαωι, ο Θεος δι' Υιου εν Πνευματι ην εν αυτοις. Ἀλλ' εστω ταυτα, φασι και αυτοι·
δια τι ουν ο Ἀποστολος μετα τον Χριστον ουκ ωνομασε το Πνευμα το αγιον, αλλα
τους εκλεκτους αγγελους; Το αυτο δ' αν τις αυτους ερωτησειε· ∆ια τι μη
αρχαγγελους, μηδε χερουβιμ, μηδε σεραφιμ, μηδε κυριοτητας, μηδε θρονους, μηδε
ετερον τι, αλλ' εκλεκτους μονους αγγελους ωνομασεν ο Παυλος; Ἆρ' ουν, επει μη
ουτως ωνομασεν, οι αγγελοι αρχαγγελοι εισιν, η μονοι αγγελοι εισι, και ουτε
σεραφιμ, η χερουβιμ, ουκ αρχαγγελοι, ουδε κυριοτητες, ου θρονοι, ουκ αρχαι, ουχ
ετερον τι εστιν; Ἀλλα τουτο εστιν αναγκην μεν επιβαλλειν τωι Ἀποστολωι, δια τι μη
ουτως, αλλ' ουτως εγραψεν, αγνοειν δε τας θειας Γραφας, και δια τουτο πλανασθαι
περι την αληθειαν. Ἰδου γαρ παρα μεν τωι Ἡσαΐαι γεγραπται· «Προσαγαγετε προς με,
και ακουσατε ταυτα· Ουκ απ' αρχης εν κρυφηι 26.564 λελαληκα· ηνικα εγενετο, εκει
ημην· και νυν Κυριος απεσταλκε με, και το Πνευμα αυτου·» παρα δε τωι Ἀγγαιωι· «Και
νυν κατισχυε Ζοροβαβελ, λεγει Κυριος, και κατισχυε Ἰησου ο του Ἰωσεδεκ, ο ιερευςο
μεγας, λεγει Κυριος. Και κατισχυετω πας ο λαος της γης, λεγει Κυριος· και ποιειτε,
διοτι μεθ' υμων εγω ειμι, λεγει Κυριος παντοκρατωρ, και το Πνευμα μου εφεστηκεν
εν μεσωι υμων.» Και παρ' αμφοτεροις τοις προφηταις περι μονου του Κυριου και του
Πνευματος μνημη γεγονε. Τι τοινυν και περι του του φησουσιν; Ει γαρ, επειδη του
Χριστου μνημονευσας ο Παυλος περι μεν του Πνευματος εσιωπησε, των δε εκλεκτων
αγγελων εμνημονευσε, δια τουτο εν αγγελοις το Πνευμα συνταττουσιν· ωρα, και
τοις προφητικοις τουτοις εντυγχανοντας, τολμηροτερον αυτους διαλογιζεσθαι και
περι του σεσιωπημενου. Ἄν τε γαρ τον Κυριον ειναι, φησουσιν ειναι τον Υιον, τι αν
ειποιεν περι του Πατρος; αν τε τον Πατερα ειπωσι, τι αν ειποιεν περι του Υιου; Την
γαρ ακολουθουσαν κατ' εκεινους δυσφημιαν μηδε λογισασθαι τινα γενοιτο· αναγκη
γαρ αυτους ειπειν, η οτι ουκ εστιν, η τοις ποιημασι συναριθμειν το σεσιωπη μενον. Τι
δ' αν ειποιεν, εαν ακουσουσι και του Κυριου λεγοντος· «Κριτης τις ην εν τινι χωραι,
τον Θεον μη φοβουμενος, και ανθρωπον μη εντρεπομενος.» Ἆρα, επειδη μετα τον
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεον ωνομασεν ανθρωπον, ο Υιος εστιν ουτος ο ανθρωπος, ον ουκ εν ετραπη ο
αδικος κριτης; Ἢ επειδη μετα τον Θεον ωνο μασε τον ανθρωπον, τριτος εστιν ο Υιος
μετα τον ανθρωπον, και τεταρτον το Πνευμα το αγιον; Τι δε αρα, εαν και του
Ἀποστολου εν τηι αυτηι επιστοληι παλιν λεγοντος ακουσωσι· «Παραγγελλω σοι
ενωπιον του Θεου του ζωογονουντος τα παντα, και Κυριου Ἰησου Χριστου, του
μαρτυρησαντος επι Ποντιου Πιλατου, την καλην ομολογιαν, τηρησαι σε την εντολην
ασπιλον, ανεπιληπτον;» Ἆρα ουν, επειδη σεσιωπηκε νυν περι αγγελων και
Πνευματος, αμφιβαλλουσι περι Πνευματος, ει εστι, και περι αγγελων, ει εισι; Ναι
αμφιβαλλουσιν εως τοιαυτα δυσφημειν περι του Πνευματος μεμελετηκασιν. Ἐαν δε
ακουσωσι της Γραφης λεγουσης εν τηι Ἐξοδωι, «Ἐφοβηθη 26.565 δε ο λαος τον
Κυριον, και επιστευσαν τωι Θεωι, και Μωσηι, τωι θεραποντι αυτου,» αρα
συναριθμησουσι τωι Θεωι τον Μωσην, και μετα τον Θεον ου νοησουσι τον Υιον, αλλα
μονον τον Μωσην; Τι δε, εαν ακου σωσι και του πατριαρχου Ἰακωβ ευλογουντος τον
Ἰωσηφ και λεγοντος· «Ὁ Θεος ο τρεφων με εκ νεοτητος μου εως της ημερας ταυτης·
ο αγγελος ο ρυο μενος με εκ παντων των κακων ευλογησαι τα παιδια ταυτα»; Ἆρα,
επειδη μετα τον Θεον ωνομασεν αγγελον, πρωτος εστιν ο αγγελος του Υιου, η
αγγελοις συναριθμειται ο Υιος; Ναι, παλιν ουτω νοησουσι, διεφθαρμενην εχοντες
την καρδιαν. Ἀλλ' ουχ η αποστολικη πιστις εστι τοιαυτη, ουδ' ολως Χριστιανος
ανασχοιτο αν τουτων. Ἡ γαρ αγια και μακαρια Τριας, αδιαιρετος και ηνωμενη προς
εαυτην εστι· και λεγομενου του Πατρος, προσεστι και ο τουτου Λογος και το εν τωι
Υιωι Πνευμα. Ἐαν δε και ο Υιος ονομαζηται, εν τωι Υιωι εστιν ο Πατηρ, και το Πνευμα
ουκ εστιν εκτος του Λογου. Μια γαρ εστιν εκ του Πατρος χαρις δι' Υιου εν Πνευματι
αγιωι πληρουμενη· και μια θεοτης εστι, και εις Θεος εστιν ο επι παντων, και δια
παντων, και εν πασιν. Ουτω γαρ και ο Παυλος, ειρηκως, «∆ιαμαρτυρομαι ενωπιον
του Θεου και Ἰησου Χριστου,» εγι νωσκεν, οτι ου διηιρειτο του Υιου το Πνευμα, αλλ'
εν Χριστωι ην και αυτο, ωσπερ ο Υιος εν τωι Πατρι· τους δε εκλεκτους αγγελους
συνεπηγαγεν εικοτως, ινα, επειδη διαμαρτυρια ην τωι μαθητηι λεγομενη, γινωσκων,
ως τα μεν λεγομενα παρα Θεου δια Χριστου εν Πνευματι λελαληται, οι δε αγγελοι
δια κονουσι τα παρ' ημων, επισκοπουντες τας εκαστου πραξεις, φυλαξηι τας του
διδασκαλου παραινεσεις, ως εχων τους εφορωντας των λεγομενων μαρτυρας. Ἣ
ταχα και δια τους δια παντος θεωρουντας το προσωπον του Πατρος, του εν τοις
ουρανοις, δια μαρτυρεται νυν αγγελους, ενεκαγε των εν τηι Ἐκκλησιαι μικρων, ινα,
γινωσκων ο μαθητης τους κηδεμονας των λαων, μη αμελησηι των παραινεσεων του
Ἀποστολου. Των μεν ουν θειων λογιων τοιουτος ο νους εμοι φαινεται, διελεγχων
την των αλογων κατα του Πνευματος δυσφημιαν· αυτοι δε την φιλονεικιαν εμμονον
εχοντες προς την αληθειαν, ως γραφεις, ουκετι μεν απο των Γραφων (ουχ
ευρισκουσι γαρ), απο δε του περισσευματος της καρδιας της ιδιας ερευγομενοι, παλιν
φασκουσιν· Ει μη κτισμα εστι, μηδε των αγ γελων εις εστιν, αλλ' εκ του Πατρος
εκπορευεται· 26.568 ουκουν Υιος εστι και αυτο, και δυο αδελφοι εισιν αυτο τε και ο
Λογος. Και ει αδελφος εστι, πως μονο γενης ο Λογος, η πως ουκ ισοι, αλλ' ο μεν μετα
τον Πατερα, το δε μετα τον Υιον ονομαζεται; Πως δε, ει εκ του Πατρος εστιν, ου
λεγεται και αυτο γε γεννησθαι, η οτι Υιος εστιν, αλλ' απλως Πνευμα αγιον; Ει δε του
Υιου εστι το Πνευμα, ουκουν παππος εστιν ο Πατηρ του Πνευματος. Τοιαυτα παι
ζουσιν οι ατιμοι, περιεργαζομενοι και θελοντες ερευναιν τα βαθη του Θεου, α μηδεις
οιδεν, ει μη το Πνευμα του Θεου το δυσφημουμενον υπ' αυτων. Ἔδει μεν ουν μηκετι
τουτοις αποκρινασθαι, κατα δε την αποστολικην παραγγελιαν, μετα την εκ των προ
ειρημενων νουθεσιαν ως αιρετικους αυτους παραι τεισθαι, η αξια ων ερωτωσιν
ερωταιν αυτους, και απαιτειν παρ' αυτων αποκρισιν, οιαν αυτοι παρ' ημων
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απαιτουσιν. Ειπατωσαν τοινυν· ει ο Πατηρ εκ πατρος εστι, και ει αλλος συν αυτωι
γεγεννηται, και εισιν αδελφοι εξ ενος, και τι ονομα αυτοις, και τις ο και τουτων
Πατηρ και παππος, κακεινων οι προγονοι; Ἀλλ' ουκ ειναι φησουσι. Πως ουν Πατηρ,
λεγετωσαν, αυτος μη γενομενος εκ Πατρος; Ἢ πως ηδυνηθη Υιον εχειν, μη προτερον
αυτος Υιος γεννηθεις; Οιδα, οτι ασεβης η ερωτησις· αλλα τοιαυτα παιζοντας αυτους
παιζειν δικαιον, ινα καν εκ της τοιαυτης ατοπιας και ασεβους ερωτησεως
αισθανεσθαι της ιδιας αφροσυνης δυνωνται. Ουκ εστι γαρ ταυτα· μη γενοιτο! ουδ'
ουτως ερωταιν περι της θεοτητος πρεπει. Ουκ εστι γαρ ως ανθρωπος ο Θεος, ινα και
ανθρωπινα περι αυτου τις τολμησηι ερωταιν. Σιωπαιν μεν ουν, ως προειπον, επι
τουτοις, και μη προσποιεισθαι τους τοιουτους εδει· ινα δε μη η ημων σιωπη
προφασιν αναισχυντιας αυτοις εμποιησηι, ακουετωσαν· Ὥσπερ ουκ εστιν επι του
Πατρος ειπειν πατερα, ουτως ουκ εστιν επι του Υιου ειπειν αδελφον. Του μεν γαρ
Πατρος, ως γε γραπται εμπροσθεν, αλλος Θεος ου γεγονεν· Υιος δε ουκ εστιν αλλος·
μονογενης γαρ εστι· διο και μονος και εις ο Πατηρ, μονου και ενος Υιου Πα τηρ εστι·
και επι μονης της θεοτητος το Πατηρ και το Υιος εστηκεν αει και εστι. Των μεν γαρ
ανθρωπων ει πατηρ λεγεται τις, αλλ' ετερου γεγονεν υιος· 26.569 και ει υιος λεγεται,
αλλ' ετερου γεγονε πα τηρ· ωστε επ' ανθρωπων μη σωζεσθαι κυριως το πατρος και
υιου ονομα. Ἀβρααμ γουν, υιος ων του Θαῤρου, πατηρ γεγονε του Ἰσαακ· και Ἰσαακ,
υιος ων του Ἀβρααμ, πατηρ γεγονε του Ἰακωβ· και τουτον τον τροπον η φυσις των
ανθρωπων εχει· μερη γαρ εισιν αλληλων· και εκαστος γεννωμενος εχει του πατρος
μερος, ινα και αυτος ετερου γενη ται πατηρ. Ἐπι δε της θεοτητος ουκ εστιν ουτως. Ου
γαρ ως ανθρωπος ο Θεος, ουδε μεριζομενην εχει φυσιν· διο ουδε γενναι Υιον
μεριζομενος, ινα και αυτος γενηται Πατηρ ετερου, επει μηδ' αυτος εστιν εκ Πατρος·
ουτε ο Υιος δε μερος εστι του Πα τρος· διο και ουδε γενναι, ωσπερ γεγεννηται αυτος,
αλλα ολος εστιν ολου εικων και απαυγασμα· και επι της θεοτητος μονης ο Πατηρ
κυριως εστι Πατηρ· και ο Υιος, κυριως Υιος εστιν· και επι του των εστηκε το Πατηρ
αει Πατηρ, και το Υιος αει Υιος. Και ωσπερ ουκ αν ειη ποτε ο Πατηρ Υιος, ουτως ουκ
αν ποτε γενοιτο ο Υιος Πατηρ. Και ωσπερ ου παυσεται ποτε ο Πατηρ μονος ων
Πατηρ, ουτως ου παυσεται ποτε ο Υιος μονος ων Υιος. Μανια αρα καν ολως
ενθυμεισθαι και λεγειν επι μεν Υιου αδελφον, επι δε Πατρος το παππου ονομα. Ουδε
γαρ ωνομασθη εν ταις Γραφαις υιος το Πνευμα, ινα μη αδελφος νομισθηι· ουδε υιος
του Υιου, ινα μη παπ πος νοοιτο ο Πατηρ· αλλ' ο Υιος, του Πατρος υιος, και το
Πνευμα του Πατρος πνευμα ειρηται· και ουτως της αγιας Τριαδος μια η θεοτης και πι
στις εστιν. Ουκουν και κατα τουτο μανια το λεγειν αυτο κτισμα. Ει γαρ κτισμα ην, ου
συνετασσετο τηι Τριαδι. Ὅλη γαρ εις Θεος εστι. Και αρκει γινωσκειν, οτι μη κτισμα
εστι το Πνευμα, μηδε τοις ποιημασι συναριθμειται· ου γαρ αλλοτριον επιμιγνυται τηι
Τριαδι, αλλ' αδιαιρετος εστι και ομοια εαυτηι. Ἀρκει ταυτα τοις πιστοις· μεχρι τουτων
εν ανθρω ποις η γνωσις φθανει· εως τουτων τα χερουβιμ κα λυπτει ταις πτερυξιν. Ὁ
δε περιττα τουτων ζητων και θελων ερευναιν παρακουει του λεγοντος· «Μη σοφιζου
περισσα, ινα μη εκπλαγηις.» Τα γαρ πιστει παραδοθεντα, ταυτα ουκ εν ανθρωπινηι
σοφιαι, αλλ' εν ακοηι πιστεως διανοεισθαι πρεπει. Ποιος γαρ 26.572 λογος επαξιως
διερμηνευσαι δυνησεται τα υπερ την γενητην οντα φυσιν; Ἢ ποια τις ολως ακοη
συνιεναι δυναται, α μη εξεστιν ανθρωποις μητε ακουειν, μητε λαλειν; Περι μεν ουν
ων ηκουσεν ο Παυλος, ουτως ειρηκε· περι δε αυτου του Θεου· «Ὡς ανεξιχνιαστοι αι
οδοι αυτου! Τις γαρ εγνω νουν Κυριου; Ἢ τις συμβουλος αυτου εγενετο;» Ὁ γουν
Ἀβρααμ ουτε περιειργασατο, ουδε ανεκρινε τον λαλουντα, αλλ' «επιστευσε, και
ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην·» ουτω Μωσης πιστος εκληθη θερα πων· Ει δε οι τα
Ἀρειου φρονουντες, επει εις την κακοτεχνον αυτων ψυχην ουκ εισελευσεται σο φια,
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου δυνανται νοειν ουδε πιστευειν περι της αδιαι ρετου και αγιας Τριαδος, μη δια
τουτο και την αλη θειαν παρεξηγεισθωσαν, μηδε απερ αυτοι μη δυ νανται νοειν,
ταυτα λεγετωσαν μηδε ειναι δυνασθαι. Πραγμα γαρ πασχουσιν ατοπωτατον· οτι, μη
δυνα μενοι νοειν, πως αδιαιρετος εστιν η αγια Τριας, ποιουσιν οι μεν Ἀρειανοι εν
τον Υιον μετα της κτισεως· οι δε τροπικοι το Πνευμα και αυτοι τοις κτισμασι
συναριθμουσιν. Ἔδει δε αυτους η καθολου μη νοουντας σιωπαιν, και μη συντασσειν,
μητε εκει νους τον Υιον, μητε τουτους το Πνευμα τοις κτισμα σιν· η το γεγραμμενον
επιγινωσκειν, και τωι Πατρι συναπτειν τον Υιον, και το Πνευμα μη διαιρειν απο του
Υιου, ινα το αδιαιρετον και ομοφυες αληθως της αγιας Τριαδος διαμεινηι. Ταυτα
μαθοντας αυτους εδει μη τολμαιν, μηδ' αμφιβαλλοντας ερωταιν, πως ταυτα γενοιτο,
ινα, καν ο ερωτωμενος απορηι λε γειν, μη επινοωσιν αυτοι κακονοιας εαυτοις. Ἔστι
μεν γαρ πασι τοις γενητοις, μαλιστα δε ημιν τοις ανθρωποις αδυνατον επαξιως
ειπειν περι των αποῤρητων. Τολμηροτερον δε παλιν, μη δυναμενους λεγειν,
επινοειν επι τουτων καινοτερας λεξεις παρα τας των Γραφων. Ἄλλως τε και
μανιωδης η τοιαυτη επιχειρησις του τε ερωτωντος και του καν ολως ενθυμουμενου
αποκρινασθαι. Ουδε γαρ ουδε περι των γενητων ουτω τις ερωτων νομισθειη νουν
εχειν ορθον. Ἢ τολμησατωσαν αποκρινασθαι οι παντα λε γοντες ευχερως, πως ο
ουρανος συνεστη, και εκ ποι ας υλης, και τις η τουτου μιξις, η πως ο ηλιος, και
εκαστος των αστερων; Τι δε θαυμαστον εκ των υπερκειμενων, αυτων ελεγχειν την
αφροσυνην, οπου γε ουδε πως των ωδε κατω ξυλων η φυσις, και των υδατων τα
συστηματα, πως τε των ζωων η πλασις 26.573 και η συστασις, γινωσκεται, Ἀλλ' ουκ
αν ει ποιεν, οπου γε και Σολομων, ο περισσοτερον παντων σοφιας μετασχων, ορων
αδυνατον ανθρωποις περι τουτων ευρειν, ελεγε· «Και γε συμπαντα τον αιωνα
εδωκεν εν καρδιαι αυτων, οπως μη ευρηι ανθρωπος το ποιημα, ο εποιησεν ο Θεος απ'
αρχης και μεχρι τελους.» Ἆρ' ουν, επει μη δυνανται ευρειν, ουδε ειναι αυτα
ομολογουσι; Ναι ομολογησουσιν εφθαρμενην εχοντες την διανοιαν. Ουκουν εικοτως
αν τις αυτοις ειποι· Ὦ ανοητοι και παντα τολμηροι, δια τι μη μαλλον επι της αγιας
Τριαδος παυεσθε περιεργαζομενοι, και μονον πιστευετε, οτι εστιν· εχοντες εις τουτο
διδασκαλον τον Ἀποστολον λεγοντα· «Πιστευσαι γαρ δει πρωτον Θεωι, οτι εστι, και
τοις εκζητουσιν αυτον μισθαποδοτης γινεται;» Ου γαρ, πως εστιν, ειρηκεν, αλλα
μονον, «οτι εστιν.» Ει δε μηδε ουτω καταδυονται, ειπατωσαν πως εστιν ο Πα τηρ, ιν'
ουτω μαθωσι, πως εστι και ο τουτου Λο γος. Ἀλλ' ατοπον, φησουσι, περι του Πατρος
ουτως ερωταιν. Ἄτοπον ουν ακουετωσαν και περι του Λογου αυτου ουτως ερωταιν.
Περιττης τοιγαρουν και πλεον μανιας ουσης της τοιαυτης επιχειρησεως, μηκετι
τοιαυτα τις ερω τατω, η μονον τα εν ταις Γραφαις μανθανετω. Αυτ αρκη γαρ και
ικανα τα εν ταυταις κειμενα περι τουτου παραδειγματα. Πηγη τοινυν και φως
λεγεται ο Πατηρ· «Ἐμε» γαρ, φησιν, «εγκατελι πον πηγην υδατος ζωντος.» Και παλιν
εν τωι Βα ρουχ· «Τι εστιν, Ἰσραηλ, οτι εν τηι γηι των εχθρων ει; εγκατελιπες την
πηγην της σοφιας·» και κατα τον Ἰωαννην· «Ὁ Θεος ημων φως εστι.» Λεγεται δε και
ο Υιος ως μεν προς την πηγην ποτα μος· «Ὁ ποταμος» γαρ «του Θεου επληρωθη υδα
των·» προς δε το φως απαυγασμα, λεγοντος του Παυλου· «Ὃς ων απαυγασμα της
δοξης, και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου.» Του τοινυν Πατρος φωτος οντος, του
δε Υιου απαυγασματος αυτου (τα αυτα γαρ περι τουτων μαλιστα ουκ οκνητεον
λεγειν πολλακις), εξεστιν οραιν και εν τωι Υιωι το Πνευμα, εν ωι φωτιζομεθα· «Ἵνα»
γαρ, φησι, «δωηι υμιν Πνευμα σοφιας και αποκαλυψεως εν επιγνω σει αυτου,
πεφωτισμενους τους οφθαλμους της καρδιας.» Τωι δε Πνευματι φωτιζομενων ημων,
ο Χριστος εστιν ο εν αυτωι φωτιζων· «Ἦν» γαρ, φησι, «το φως το αληθινον, ο
φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον.» Παλιν τε του Πατρος οντος
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πηγης, του δε Υιου ποταμου λεγομε νου, πινειν λεγομεθα το Πνευμα· γεγραπται γαρ,
26.576 οτι «Ἡμεις παντες εν Πνευμα εποτισθημεν.» Το δε Πνευμα ποτιζομενοι, τον
Χριστον πινομεν· «Ἔπινον» γαρ «εκ πνευματικης ακολουθουσης πετρας· η δε πετρα
ην ο Χριστος.» Και παλιν του Χριστου οντος αληθινου Υιου, ημεις το Πνευμα
λαμβανοντες, υιοποιουμεθα· «Ου γαρ ελαβετε,» φησι, «Πνευμα δουλειας παλιν εις
φοβον· αλλ' ελαβετε Πνευμα υιο θεσιας.» Υιοποιουμενοι δε τωι Πνευματι, δηλον, οτι
εν τωι Χριστωι χρηματιζομεν τεκνα Θεου· «Ὅσοι» γαρ «ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις
εξουσιαν τεκνα Θεου γενεσθαι.» Ειτα του Πατρος, ως ο Παυ λος ειπε, μονου σοφου
οντος, ο Υιος εστιν η σοφια αυτου. «Χριστος» γαρ «Θεου δυναμις και Θεου σοφια.»
Του δε Υιου οντος της σοφιας, ημεις Πνευμα σοφιας λαμβανοντες, τον Υιον εχομεν,
και εν αυτωι σοφοι γινομεθα. Ουτω γαρ και γε γραπται εν τωι εκατοστωι
τεσσαρακοστωι πεμπτωι ψαλμωι· «Κυριος λυει πεπεδημενους· Κυριος σο φοι
τυφλους.» Και του Πνευματος δε διδομενου εις ημας («Λαβετε γαρ Πνευμα αγιον,»
ελεγεν ο Σωτηρ), ο Θεος εν ημιν εστιν· ουτω γαρ ο Ἰωαννης εγραψεν· «Ἐαν
αγαπωμεν αλληλους, ο Θεος εν ημιν μενει. Ἐν τουτωι γινωσκομεν, οτι εν αυτωι με
νομεν, και αυτος εν ημιν, οτι εκ του Πνευματος αυ του εδωκεν ημιν.» Του δε Θεου
οντος εν ημιν, εστι και ο Υιος εν ημιν, λεγοντος αυτου του Υιου· «Ἐλευ σομεθα εγω
και ο Πατηρ, και μονην παρ' αυτωι ποιησομεν.» Ἔπειτα ζωης ουσης του Υιου, «Ἐγω»
γαρ, φησιν, «ειμι η ζωη,» ζωοποιεισθαι λεγομεθα εν τωι Πνευματι· «Ὁ» γαρ
«εγειρας,» φησι, «Χριστον Ἰησουν εκ νεκρων ζωοποιησει και τα θνητα σωματα ημων
δια του ενοικουντος αυτου Πνευματος εν υμιν.» Ζωοποιουμενων δε ημων εν τωι
Πνευματι, ζηιν αυτος ο Χριστος εν ημιν λεγεται. «Χριστωι» γαρ, φησι,
«συνεσταυρωμαι. Ζω δε ουκετι εγω· ζηι δε εν εμοι Χριστος.» Και παλιν ωσπερ ο Υιος,
απερ εποιει εργα, ελεγε τον Πατερα εργαζεσθαι· «Ὁ Πατηρ» γαρ, φησιν, «ο μενων εν
εμοι, αυτος ποιει τα εργα. Πιστευετε μοι, οτι εγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι. Ει
δε μη, δια τα εργα αυτα πιστευετε μοι.» Ουτως, απερ εν δυναμει Πνευματος
ειργαζετο ο Παυλος, ελεγε του Χριστου ειναι τα εργα· «Ου γαρ τολμησω τι λαλειν,
ων ου κατειργασατο Χριστος δι' εμου εις υπακοην εθνων εν λογωι και εργωι, εν
δυναμει σημειων και τε ρατων, εν δυναμει Πνευματος αγιου.» Τοιαυτης δε
συστοιχιας και ενοτητος της εν τηι αγιαι Τριαδι ουσης, τις αν διελοι η τον Υιον 26.577
απο του Πατρος, η το Πνευμα απο του Υιου, η αυ του του Πατρος; η τις ουτω
τολμηρος, ως ειπειν ανομοιον και ετεροφυη την Τριαδα προς εαυτην, η
αλλοτριοουσιον του Πατρος τον Υιον, η ξενον το Πνευμα του Υιου; Πως δε ταυτα
εστιν; αν τις πα λιν ερωτησειε ζητων· πως του Πνευματος οντος εν ημιν, λεγεται ο
Υιος ειναι εν ημιν, του τε Υιου οντος εν ημιν, λεγεται ο Πατηρ ειναι εν ημιν; η πως
ολως Τριαδος ουσης, εν ενι σημαινεται η Τριας; η πως του ενος οντος εν ημιν, η
Τριας εν ημιν λεγεται; διελετω πρωτον αυτος το απαυγασμα του φωτος, η την
σοφιαν του σοφου· η ειπατω, πως εστι ταυτα. Ει δε μη τουτο δυναται, πολλωι πλεον
περι Θεου τοιαυτα ζητειν μαινομενων εστι το τολμημα· η γαρ θεοτης ουκ εν
αποδειξει λογων, ωσπερ ειρη ται, παραδιδοται, αλλ' εν πιστει και ευσεβει λογισμωι
μετ' ευλαβειας. Ει γαρ και τα περι του σωτηριωδους σταυρου, «ουκ εν σοφιαι λογων,
αλλ' εν αποδει ξει πνευματος και δυναμεως,» εκηρυττεν ο Παυλος, «και αῤρητων δε
ρηματων ηκουσεν» εν τωι παραδεισωι, «α μη εξον ανθρωπωι λαλησαι·» περι αυτης της
αγιας Τριαδος τις εξειπειν δυναται; Ὅμως δ' ουν την τοιαυτην αποριαν δυνησεται
τις θεραπευειν προηγουμενως μεν τηι πιστει, επειτα δε και εκ των προειρημενων,
φημι δη, της εικονος και του απαυγασματος, και πηγης, και ποταμου, και
υποστασεως, και χαρακτηρος. Ὥσπερ γαρ εν ιδιαι ει κονι εστιν ο Υιος εν τωι Πνευματι,
ουτω και ο Πατηρ εν τωι Υιωι. Και γαρ το αδυνατον της δια λογων ερμηνειας, και του
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταλαβειν τα τοιαυτα παραμυθουμενη η θεια Γραφη, τοιαυτα και τα παραδειγματα
δεδωκεν ημιν, ιν' ουτω δια την απιστιαν των τολμηρων λεγειν απλουστερον, και
λεγειν ακινδυνως, και μετα συγγνωμης νοειν εξηι, και πιστευειν ενα ειναι τον
αγιασμον, τον εκ Πατρος δι' Υιου εν Πνευματι αγιωι γινομενον. Και γαρ ωσπερ
μονογενης ο Υιος εστιν· ουτω και το Πνευμα παρα 26.580 του Υιου διδομενον και
πεμπομενον, και αυτο εν εστι και ου πολλα, ουδε εκ πολλων εν, αλλα μονον αυτο
Πνευμα. Ἑνος γαρ οντος του Υιου, του ζωντος Λογου, μιαν ειναι δει τελειαν και
πληρη την αγιαστικην και φωτιστικην ζωσαν ενεργειαν αυ του και δωρεαν, ητις εκ
Πατρος λεγεται εκπορευεσθαι, επειδη παρα του Λογου του εκ Πατρος
ομολογουμενου εκλαμπει, και αποστελλεται, και διδοται. Ἀμελει ο μεν Υιος παρα
του Πατρος αποστελλεται· «Ουτω» γαρ, φησιν, «ο Θεος ηγαπησε τον κοσμον, ωστε
τον Υιον αυτου τον μονογενη απεστειλεν.» Ὁ δε Υιος το Πνευμα αποστελλει· «Ἐαν»
γαρ, φησιν, «εγω απελθω, αποστελω τον Παρακλητον.» Και ο μεν Υιος τον Πατερα
δοξαζει, λεγων· «Πατερ, εγω σε εδοξασα·» το δε Πνευμα δοξαζει τον Υιον· «Ἐκει
νος» γαρ, φησιν, «εμε δοξασει.» Και ο μεν Υιος φησιν· «α ηκουσα παρα του Πατρος,
ταυτα και λαλω εις τον κοσμον·» το δε Πνευμα εκ του Υιου λαμβανει· «Ἐκ του εμου»
γαρ «ληψεται και αναγγελει υμιν,» φησι. Και ο μεν Υιος εν τωι ονο ματι του Πατρος
ηλθε· «Το δε Πνευμα το αγιον,» φησιν ο Υιος, «ο πεμψει ο Πατηρ εν τωι ονοματι
μου.» Τοιαυτην δε ταξιν και φυσιν εχοντος του Πνευ ματος προς τον Υιον, οιαν ο
Υιος εχει προς τον Πατερα, πως ο τουτο κτισμα λεγων ου το αυτο και περι του Υιου
εξ αναγκης φρονησει; Ει γαρ εστι το Πνευμα του Υιου κτισμα, ακολουθον αν ειη λε
γειν αυτους και τον Λογον του Πατρος ειναι κτισμα. Τοιαυτα γαρ οι Ἀρειανοι
φαντασθεντες, εις τον κατα Καιαφαν Ἰουδαισμον πεπτωκασιν. Ει δε τα Ἀρειουμη
προσποιουνται φρονειν οι περι του Πνευματος τοιαυτα λεγοντες, φευγετωσαν και τα
εκεινου ρη ματα, και μη ασεβειτωσαν εις το Πνευμα. Ὥσπερ γαρ ο Υιος, ο εν τωι
Πατρι ων, εν ωι και ο Πα τηρ εστιν, ουκ εστι κτισμα, αλλ' ιδιος της του Πατρος ουσιας
(τουτο γαρ και υμεις προσποιεισθε λεγειν)· ουτως και το Πνευμα το εν τωι Υιωι, εν ωι
και ο Υιος εστιν, ου θεμις τοις κτισμασι συντασσειν, ουδε διαιρειν αυτο απο του
Λογου, και ατελη την Τριαδα κατασκευαζειν. Των μεν ουν ρητων του τε προφητι
κου και του αποστολικου χαριν, ων την διανοιαν παραποιουντες, ηπατησαν εαυτους,
αρκει δια τουτων διελεγξαι την εκ της αμαθιας των τροπικων δυσφη 26.581 μιαν.
Ἴδωμεν δε λοιπον και αυτα καθ' αυτα τα εν ταις θειαις Γραφαις περι του Πνευματος
του αγιου λεγομενα, και ως δοκιμοι τραπεζιται διακρινωμεν, ει ιδιον τι προς τα
κτισματα εχει το Πνευμα, η ιδιον του Θεου εστιν, ινα η κτισμα αυτο ειπωμεν, η αλλο
μεν των κτισματων, ιδιον δε και εν της εν Τριαδι θεοτητος. Ταχα καν ουτως
εντραπωσι, μαθοντες, οσον απαιδει των θειων λογιων τα εφευρεθεντα παρ' αυτων
της βλασφημιας ρηματα. Τα κτισματα τοινυν εξ ουκ οντων γεγονεν, αρ χην εχοντα
του γινεσθαι· εν αρχηι γαρ εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην και παντα τα εν
αυ τοις. Ἐκ δε του Θεου λεγεται το Πνευμα το αγιον· «Ουδεις» γαρ, φησιν, «οιδε τα
του ανθρωπου ει μη το πνευμα του ανθρωπου του εν αυτωι· ουτως και τα του Θεου
ουδεις οιδεν ει μη το Πνευμα του Θεου. Ἡμεις δε ου το Πνευμα του κοσμου
ελαβομεν, αλλα το Πνευμα το εκ του Θεου.» Ποια τοινυν εκ των προειρημενων
συγγενεια τωι Πνευματι προς τα κτισματα; Τα μεν γαρ κτισματα ουκ ην· ο δε Θεος ων
εστιν, εξ ου και το Πνευμα. Το δε εκ του Θεου ουκ αν ειη εκ του μη οντος, ουδε
κτισμα, ινα μη κατ' εκει νους και ο εξ ου εστι το Πνευμα, κτισμα ειναι νομισθηι. Τις
ουν των τοιουτων αφρονων ανεξεται, λεγοντων και αυτων εν καρδιαι μη ειναι Θεον;
Και γαρ ει ωσπερ ουδεις οιδε τα του ανθρωπου ει μη το Πνευμα το εν αυτωι, ουτως
και τα του Θεου ει μη το εν αυτωι Πνευμα· πως ου δυσφημον αν ειη λεγειν κτισμα το
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τωι Θεωι Πνευμα, το και τα βαθη του Θεου ερευνων; Μαθησεται γαρ εκ τουτων
ειπειν ο τοιουτος το μεν του ανθρωπου πνευμα εξωθεν αυ του του ανθρωπου ειναι,
τον δε εν τωι Πατρι Λογον ειναι κτισμα. Παλιν τε Πνευμα αγιωσυνης και
ανακαινωσεως εστι τε και λεγεται το Πνευμα· γραφει γαρ ο Παυλος· «Του
ορισθεντος Υιου Θεου εν δυναμει κατα Πνευμα αγιωσυνης εξ αναστασεως νεκρων
Ἰησου Χριστου του Κυριου ημων.» Και πα λιν φησιν· «Ἀλλ' ηγιασθητε, αλλ'
εδικαιωθητε εν τωι ονοματι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου και εν τωι Πνευματι του
Θεου ημων·» οτε και προς Τιτον 26.584 γραφων ελεγεν· «Ὅτε δε η χρηστοτης και η
φιλαν θρωπια επεφανη του Σωτηρος ημων Θεου, ουκ εξ ερ γων των εν δικαιοσυνηι
ων εποιησαμεν ημεις, αλλα κατα το αυτου ελεος εσωσεν ημας δια λουτρου
παλιγγενεσιας και ανακαινωσεως Πνευματος αγιου, ου εξεχεεν εφ' ημας πλουσιως
δια Ἰησου Χριστου του Σωτηρος ημων, ινα, δικαιωθεντες τηι εκεινου χαριτι,
κληρονομοι κατ' ελπιδα γενηθωμεν ζωης αιωνιου.» Τα δε κτισματα αγιαζομενα εισι
και ανακαινιζομενα. «Ἐξαποστελεις» γαρ «το Πνευμα σου, και κτισθη σονται, και
ανακαινιεις το προσωπον της γης.» Και ο Παυλος δε φησιν· «Ἀδυνατον γαρ τους
απαξ φωτισθεντας, γευσαμενους τε της δωρεας της επουρανιου, και μετοχους
γενηθεντας Πνευματος αγιου.» Το τοινυν μη αγιαζομενον παρ' ετερου, μηδε μετεχον
αγιασμου, αλλ' αυτο μεθεκτον ον, εν ωι και τα κτισματα παντα αγιαζεται, πως αν ειη
εν των παντων, ιδιον των μετεχοντων αυτου; Ἀναγκη γαρ τοις τουτο λεγουσιν
ειπειν και τον Υιον, δι' ου τα παντα γεγονεν, ενα των παντων ειναι. Πνευμα
ζωοποιον λεγεται· «Ὁ εγειρας» γαρ, φησιν, «Ἰησουν Χριστον εκ νεκρων ζωοποιησει
και τα θνητα υμων σωματα δια του ενοικουντος αυτου Πνευ ματος εν υμιν.» Και ο
μεν Κυριος εστιν η αυτοζωη, και «αρχηγος της ζωης,» ως ειπεν ο Πετρος· ελεγε δε
αυτος ο Κυριος· «Το υδωρ, ο εγω δωσω αυ τωι, γενησεται εν αυτωι πηγη υδατος
αλλομενου εις ζωην αιωνιον. Τουτο δε ελεγε περι του Πνευματος, ου εμελλον
λαμβανειν οι πιστευοντες εις αυτον.» Τα δε κτισματα, ως ειρηται, ζωοποιουμενα εστι
δι' αυτου. Το δε μη μετεχον ζωης, αλλ' αυτο μετεχομενον και ζωοποιουν τα
κτισματα, ποιαν εχει συγγενειαν προς τα γενητα; Ἢ πως ολως αν ειη των
κτισματων, απερ εν εκεινωι παρα του Λογου ζωοποιει ται; Χρισμα λεγεται το Πνευμα,
και εστι σφραγις. Ὁ μεν γαρ Ἰωαννης γραφει· «Και υμεις το χρισμα ο ελαβετε παρ'
αυτου, μενει εν υμιν. Και ου χρειαν εχετε, ινα τις διδασκηι υμας· αλλ' ως το αυτου
χρισμα,» το Πνευμα αυτου, «διδασκει υμας περι παντων.» Ἐν δε τωι προφητηι Ἡσαΐαι
γεγραπται· «Πνευμα Κυριου επ' εμε, ου εινεκεν εχρισε με.» Ὁ δε Παυλος φησιν· «Ἐν
ωι και πιστευσαντες, εσφραγισθητε εις ημεραν απολυτρωσεως.» Τα δε κτισματα
τουτωι σφραγιζεται και χριεται, και 26.585 περι παντων διδασκεται. Ει δε το Πνευμα
χρισμα και σφραγις εστιν, εν ωι χριει και σφραγιζει παντα ο Λογος· ποια ομοιοτης η
ιδιοτης του χρισματος και της σφραγιδος προς τα χριομενα και σφραγιζομενα;
Ουκουν και κατα τουτο ουκ αν ειη των παντων αυτο. Ου γαρ αν ειη η σφραγις εκ
των σφραγιζομενων, ουδε το χρισμα εκ των χριομενων· αλλ' ιδιον εστι τουτο του
χριοντος και σφραγιζοντος Λογου. Το μεν γαρ χρισμα την ευωδιαν και πνοην του
χριοντος εχει, και οι χριομενοι τουτου μεταλαμβανοντες λε γουσι· «Χριστου ευωδια
εσμεν·» η δε σφραγις την μορφην Χριστου του σφραγιζοντος εχει, και ταυτης οι
σφραγιζομενοι μετεχουσι, μορφουμενοι κατ' αυτην, λεγοντος του Ἀποστολου·
«Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν.» Ουτω δε
σφραγιζομενοι, εικοτως και κοινωνοι θειας φυσεως γινομεθα, ως ειπεν ο Πετρος,
και ουτω μετεχει πασα η κτισις του Λογου εν τωι Πνευματι. Και δια του Πνευματος
λεγομεθα παντες μετοχοι του Θεου· «Ουκ οιδατε, γαρ φησιν, οτι ναος Θεου εστε, και
το Πνευμα του Θεου εν υμιν οικει; Ει τις τον ναον του Θεου φθειρει, φθερει τουτον ο
 
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεος. Ὁ γαρ ναος του Θεου αγιος εστιν, οιτινες εστε υμεις.» Ει κτισμα δε ην το
Πνευμα το αγιον, ουκ αν τις εν αυτωι μετουσια του Θεου γενοιτο ημιν· αλλ' η αρα
κτισματι μεν συνηπτομεθα, αλλοτριοι δε της θειας φυσεως εγινομεθα, ως κατα
μηδεν αυτης μετεχοντες. Νυν δε, οτε λεγομεθα μετοχοι Χριστου και μετοχοι Θεου,
δεικνυται το εν ημιν χρισμα και η σφραγις μη ουσα της των γενητων φυσεως, αλλα
της του Υιου, δια του εν αυτωι Πνευ ματος συναπτοντος ημας τωι Πατρι. Τουτο γαρ ο
Ἰωαννης, ως εν τοις εμπροσθεν ειρηται, διδασκων εγραψεν· «Ἐν τουτωι γινωσκομεν,
οτι εν τωι Θεωι μενομεν, και αυτος εν ημιν, οτι εκ του Πνευματος αυτου αυτος
εδωκεν ημιν.» Ει δε τηι του Πνευματος μετουσιαι γινομεθα κοινωνοι θειας φυσεως,
μαινοιτ' αν τις λεγων το Πνευμα της κτιστης φυσεως, και μη 26.588 της του Θεου.
∆ια τουτο γαρ και εν οις γινεται, ουτοι θεοποιουνται· ει δε θεοποιει, ουκ αμφιβολον,
οτι η τουτου φυσις Θεου εστι. Και ετι δε φανερωτε ρον εις αναιρεσιν της αιρεσεως
ταυτης εν τωι εκα τοστωι τριτωι ψαλμωι αιδεται, ως εμπροσθεν ειπομεν· «Ἀντανελεις
το πνευμα αυτων, και εκλειψουσι, και εις τον χουν αυτων επιστρεψουσιν.
Ἐξαποστελεις το Πνευμα σου, και κτισθησονται, και ανακαινιεις το προσωπον της
γης.» Ὁ δε Παυλος γραφει Τιτωι· «∆ια λουτρου παλιγγενεσιας και ανακαινωσεως
Πνευ ματος αγιου, ου εξεχεεν εφ' ημας πλουσιως δια Ἰη σου Χριστου.» Ει δε ο Πατηρ
δια του Λογου εν Πνευματι αγιωι κτιζει τα παντα, και ανακαινιζει· ποια ομοιοτης η
συγγενεια τωι κτιζοντι προς τα κτισματα; Ἢ ολως πως αν ειη, εν ωι κτιζεται τα
παντα, κτισμα; Ἀκολουθει γαρ τηι τοιαυτηι δυσφη μιαι και η εις τον Υιον βλασφημια·
ωστε τους λεγοντας το Πνευμα κτισμα ειπειν, οτι και ο Λογος, δι' ου τα παντα
κτιζεται, κτισμα εστιν. Εικων του Υιου λεγεται και εστι το Πνευμα· «Ους» γαρ «προ
εγνω και προωρισε συμμορφους της εικονος του Υιου αυτου.» Ουκουν του Υιου και
κατ' εκεινους ομολογουμενου μη ειναι κτισματος, ουκ αν ειη ουδε η τουτου εικων
κτισμα. Ὁποια γαρ αν ειη η εικων, τοιουτον αναγκη και τον, ου εστιν η εικων, ειναι.
Ὅθεν εικοτως και πρεποντως ο Λογος ομολογειται μη ων κτισμα, εικων του Πατρος
υπαρχων· ο αρα τοις κτισμασι συναριθμων το Πνευμα παντως που και τον Υιον εν
τουτοις συναριθμησει, δυσφημων εν τουτωι και τον Πατερα δια την εις την εικονα
του του δυσφημιαν. Ἄλλο αρα των κτισματων εστι το Πνευμα, και δεδεικται μαλλον
ιδιον ειναι του Υιου, και ου ξενον του Θεου. Και γαρ κακεινο το σοφον αυτων ερω
τημα· Ει εκ του Θεου εστι το Πνευμα, δια τι μη λεγεται και αυτο Υιος; ∆εδεικται μεν
εν τοις εμπροσθεν ηδη προπετες και τολμηρον, δεικνυται δε και νυν ουδεν ηττον. Ει
γαρ και μη Υιος ελεχθη εν ταις Γραφαις, αλλα Πνευμα του Θεου, εν αυτωι τωι Θεωι και
εξ αυτου του Θεου ειρηται, ως ο Ἀποστολος εγραψεν. Ει δε ο Υιος, επειδη εκ του
Πατρος εστιν, ιδιος της ουσιας αυτου εστιν, αναγκη και 26.589 το Πνευμα, εκ του
Θεου λεγομενον, ιδιον ειναι κατ' ουσιαν του Υιου. Ἀμελει του Κυριου οντος Υιου,
αυτο το Πνευμα ειρηται Πνευμα υιοθεσιας. Και πα λιν του Υιου οντος σοφιας και
αληθειας, γεγραπται το Πνευμα ειναι Πνευμα σοφιας και αληθειας. Παλιν τε ο μεν
Υιος εστι δυναμις Θεου, και Κυριος της δοξης· το δε Πνευμα λεγεται Πνευμα
δυναμεως, και Πνευμα της δοξης, ουτως εφ' εκαστου της Γραφης λεγουσης· του μεν
Παυλου γραφοντος Κορινθιοις· «Ει γαρ εγνωσαν, ουκ αν τον Κυριον της δοξης
εσταυρωσαν·» και εν ετεροις· «Ου γαρ ελαβετε πνευμα δουλειας παλιν εις φοβον·
αλλ' ελαβετε Πνευμα υιοθεσιας·» και αυθις· «Ἐξαπεστειλεν ο Θεος το Πνευμα του
Υιου αυτου εις τας καρδιας υμων, κραζον· Ἀββα, ο Πατηρ.» Ὁ δε Πετρος εγραφεν· «Ει
ονειδιζεσθε εν ονοματι Χριστου, μακαριοι· οτι το της δοξης και δυναμεως και το του
Θεου Πνευμα εφ' υμας αναπεπαυται.» Ὁ δε Κυριος ειρηκε Πνευμα της αληθειας και
Παρακλητον ειναι το Πνευμα· εξ ου δεικνυται τελειαν ειναι εν τουτωι την Τριαδα.
Ἐν τουτωι γ' ουν ο Λογος την κτι σιν δοξαζει, θεοποιων δε και υιοποιων προσαγει τωι
 
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατρι. Το δε συναπτον τωι Λογωι την κτισιν ουκ αν ειη αυτο των κτισματων· και το
υιοποιουν δε την κτισιν, ουκ αν ειη ξενον του Υιου· επει ζητειν ετερον αναγκη
Πνευμα, ινα και τουτο εν εκεινωι συναφθηι τωι Λογωι. Ἀλλ' ατοπον τουτο. Ουκ αρα
των γενητων εστι το Πνευμα, αλλ' ιδιον της του Πατρος θεοτητος, εν ωι και τα
γενητα ο Λογος θεοποιει. Ἐν ωι δε θεοποιειται η κτισις, ουκ αν ειη εκτος αυτο της του
Πατρος θεοτητος. Ὅτι δε ανω της κτισεως εστι το Πνευμα, και αλλο μεν παρα την
των γενητων φυσιν, ιδιον δε της θεοτητος, εξεστι και εκ τουτου παλιν συνιδειν.
Ἄτρεπτον και αναλλοιωτον εστι το Πνευμα το αγιον· «Ἅγιον, γαρ φησι, Πνευμα
παιδειας φευξεται δολον, και απαναστησεται απο λογισμων ασυνετων.» Και ο μεν
Πετρος φησιν· «Ἐν τωι αφθαρτωι του πραεος και ησυχιου Πνευματος·» και παλιν εν
τηι Σοφιαι· «Το γαρ αφθαρτον σου Πνευμα εστιν εν πασι·» και 26.592 ει «ουδεις οιδε
τα του Θεου, ει μη το Πνευμα του Θεου το εν αυτωι·» ουκ εστι δε παρα τωι Θεωι, ως
ειπεν ο Ἰακωβος, «παραλλαγη η τροπης αποσκιασμα·» εν τωι Θεωι ον το Πνευμα το
αγιον, εικοτως αν ειη ατρεπτον και απαραλλακτον και αφθαρτον. Ἡ δε των γενητων
και των κτιστων φυσις εστι τρεπτη, ατε δη εξωθεν ουσα της του Θεου ουσιας, και εξ
ουκ ον των υποστασα· «πας» μεν γαρ «ανθρωπος,» φησι, «ψευστης.» Και, «παντες
ημαρτον, και υστερουν ται της δοξης του Θεου. Ἀγγελους δε τους μη τηρησαντας την
εαυτων αρχην, αλλ' απολιποντας το ιδιον οικητηριον, εις κρισιν μεγαλης ημερας
δεσμοις αιδιοις υπο ζοφον τετηρηκεν.» Ἐν δε τωι Ἰωβ· «Ει κατα αγιων αγγελων
αυτου ου πιστευει, κατα δε αγγελων αυτου σκολιον τι επενοησεν· αστρα δε ου
καθαρα ενωπιον αυτου·» ο δε Παυλος γραφει· «Ουκ οιδατε, οτι αγγελους κρινουμεν,
μητιγε βιωτικα;» Ἀλλα γαρ και ηκουσαμεν, οτι ο διαβολος, εν με σωι των χερουβιμ
ων, και αποσφραγισμα ομοιωσεως γενομενος, εξεπεσεν εκ του ουρανου ως αστραπη.
Ει δε τα μεν κτισματα τοιαυτην εχει φυσιν, και γεγραπται περι αγγελων τοιαυτα· το
δε Πνευμα το αυτο εστι και αναλλοιωτον, και της του Υιου ατρεψιας, εστι, μενον αει
συν αυτωι ατρεπτον· ποια ομοιοτης τωι ατρεπτωι προς τα τρεπομενα; ∆ηλον γαρ αν
ειη, ως ουτε κτισμα εστιν, ουτε ολως της των αγγελων ουσιας εστι, δια το εκεινους
ειναι τρεπτους· αλλ' εικων του Λογου, και του Πατρος ιδιον εστι. Παλιν τε το μεν
Πνευμα Κυριου πεπληρωκε την οικουμενην. Ουτω γαρ και ο ∆αβιδ ψαλλει· «Που
πορευθω απο του Πνευματος σου;» Και παλιν εν τηι Σοφιαι γεγραπται· «Το γαρ
αφθαρτον σου Πνευμα εστιν εν πασι.» Τα δε γενητα παντα εν μεμερισμε νοις τοποις
εισιν, ηλιος μεν, και σεληνη, και αστε ρες εν τωι στερεωματι, νεφελαι δε εν τωι αερι·
και τοις ανθρωποις εστησεν ορια εθνων· οι τε αγγελοι αποστελλονται εις διακονιας·
«Και ηλθον οι αγγελοι παραστηναι ενωπιον του Κυριου,» ως εν τωι Ἰωβ γε γραπται·
και, «ενυπνιασθη δε Ἰακωβ ο πατριαρχης· και, ιδου κλιμαξ εστηριγμενη εν τηι γηι, ης
η κεφαλη αφικνειτο εις τον ουρανον, και οι αγγελοι του Θεου ανεβαινον και
κατεβαινον επ' αυτης.» Ει δε το μεν Πνευμα παντα πληροι, και εν τωι Λογωι παρεστιν
εν μεσωι παντων, οι δε αγγελοι ελαττουνται 26.593 τουτωι, και ενθα αποστελλονται,
εκει παρεισιν· ουκ αμφιβολον ουν, οτι ουτε των γενητων, ουτε ολως αγγελος εστιν,
ως υμεις λεγετε, το Πνευμα, αλλ' ανω της των αγγελων φυσεως εστιν. Παλιν γαρ και
εκ τουτων αν τις ιδοι το Πνευμα το αγιον, ως μεθεκτον εστι και ου μετεχον (τα αυτα
γαρ λεγειν ουκ οκνητεον). «Ἀδυνατον γαρ,» φησι, «τους απαξ φωτισθεντας,
γευσαμενους τε της δωρεας της επουρανιου, και μετοχους Πνευματος αγιου
γενομενους, και καλον γευσαμενους Θεου ρημα,» και τα εξης. Οι δε αγγελοι, και τα
αλλα κτισματα μετεχοντα εστιν αυτου του Πνευματος· δια τουτο γαρ ταυτα μεν και
εκπιπτειν ου μετεσχον δυναται· το δε Πνευμα αει το αυτο εστιν· ου γαρ των
μετεχοντων εστιν, αλλ' αυτου τα παντα μετεχει. Ει δε τουτο μεν αει το αυτο εστι και
μεθεκτον, τα δε κτισματα μετεχοντα εστιν αυτου· ουκ αν ειη το Πνευμα το αγιον
 
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτε αγγελος, ουτε ολως κτισμα, αλλ' ιδιον του Λογου, παρ' ου διδομενον μετεχεται
παρα των κτισματων· επει ωρα λεγειν αυτους και τον Υιον κτισμα, ου παντες εν τωι
Πνευματι μετοχοι γεγοναμεν. Και πα λιν εν εστι το Πνευμα το αγιον· τα δε κτισματα
πολλα. Ἄγγελοι μεν γαρ χιλιαι χιλιαδες και μυριαι μυριαδες· φωστηρες δε πολλοι,
και θρονοι, και κυριοτητες, και ουρανοι, και χερουβιμ, και σεραφιμ, και αρχαγγελοι
πολλοι· και απλως ουκ εστι τα κτισματα εν, αλλα παντα πολλα και διαφορα. Ει δε το
μεν Πνευμα το αγιον εν εστι, τα δε κτισματα πολλα, και αγγελοι πολλοι· ποια
ομοιοτης τωι Πνευ ματι προς τα γενητα; Και ουκ αδηλον, οτι ουκ εστι των πολλων το
Πνευμα, αλλ' ουδε αγγελος, αλλ' εν ον, μαλλον δε του Λογου ενος οντος ιδιον, και
του Θεου ενος οντος ιδιον και ομοουσιον εστι. Ταυτα μεν ουν και μονα καθ' εαυτα
λεγομενα περι του αγιου Πνευματος δεικνυσιν αυτο μηδεν κοινον μηδε ιδιον εχειν
τι τηι φυσει και τηι ουσιαι προς τα κτισματα, αλλ' αλλο μεν ειναι των γενητων, ιδιον
δε και ου ξε νον της του Υιου ουσιας και θεοτητος, δι' ην και της αγιας Τριαδος ον,
καταισχυνει την εκεινων αναισθη σιαν. Ἴδωμεν δε ομως και προς τουτοις και αυ την
την εξ αρχης παραδοσιν και διδασκαλιαν και πιστιν της καθολικης Ἐκκλησιας, ην ο
μεν Κυριος εδωκεν, οι δε αποστολοι εκηρυξαν, και οι πατερες 26.596 εφυλαξαν. Ἐν
ταυτηι γαρ η Ἐκκλησια τεθεμελιωται, και ο ταυτης εκπιπτων ουτ' αν ειη, ουτ' αν ετι
λεγοιτο Χριστιανος. Τριας τοινυν αγια και τελεια εστιν, εν Πατρι και Υιωι και αγιωι
Πνευματι θεολογου μενη, ουδεν αλλοτριον η εξωθεν επιμιγνυμενον εχουσα, ουδε εκ
δημιουργου και γενητου συνισταμενη, αλλ' ολη του κτιζειν και δημιουργειν ουσα·
ομοια δε εαυτηι και αδιαιρετος εστι τηι φυσει, και μια ταυτης η ενεργεια. Ὁ γαρ Πατηρ
δια του Λογου εν Πνευματι αγιωι τα παντα ποιει· και ουτως η ενοτης της αγιας
Τριαδος σωζεται· και ουτως εις Θεος εν τηι Ἐκκλησιαι κηρυττεται, «ο επι παντων, και
δια παντων, και εν πασιν.» «Ἐπι παντων» μεν ως Πατηρ, ως αρχη, και πηγη· «δια
παντων» δε δια του Λογου· «εν πασι» δε εν τωι Πνευματι τωι αγιωι. Τριας δε εστιν ουχ
εως ονοματος μονον και φαντασιας λεξεως, αλλα αληθειαι και υπαρξει Τριας. Ὥσπερ
γαρ ο ω εστιν ο Πατηρ, ουτως ο ων εστι και επι παντων Θεος ο τουτου Λογος. Και το
Πνευμα το αγιον ουκ ανυπαρκτον εστιν, αλλ' υπαρχει και υφεστηκεν αλη θως. Και
ουτε ελαττον τουτων φρονει η καθο λικη Ἐκκλησια, ινα μη εις τους νυν κατα
Καιαφαν Ἰουδαιους και εις Σαβελλιον εμπεσηι· ουτε πλειον επινοει, ινα μη εις την
Ἑλληνων πολυθεοτητα κυ λισθηι. Και οτι αυτη η πιστις της Ἐκκλησιας εστι,
μαθετωσαν πως ο μεν Κυριος αποστελλων τους απο στολους παρηγγειλε τουτον
θεμελιον τιθεναι τηι Ἐκ κλησιαι λεγων· «Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη,
βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του Πατρος και του Υιου και του αγιου
Πνευματος.» Οι δε αποστολοι, πορευθεντες, ουτως εδιδαξαν· και τουτο εστιν εις
πασαν την υπ' ουρανον Ἐκκλησιαν το κηρυγμα. Ουκουν τουτον εχουσης της
Ἐκκλησιας τον θεμελιον της πιστεως, ειπατωσαν παλιν ημιν εκεινοι και
αποκρινασθωσαν· Τριας εστιν, η δυας; Ει μεν ουν δυας εστι, συναριθμεισθω παρ'
υμων τοις κτισμασι το Πνευμα. Ουκ εστι μεν το τοιουτον υμων φρονημα εις ενα
Θεον, τον «επι παντων,» και «δια παντων,» και «εν πασι.» Το γαρ, «εν πασιν,» ουκ
εχετε, διαιρουντες και αποξενουντες απο της θεοτητος το Πνευμα· και η τελειωσις δε
υμων, ην νομιζετε ποιειν, ουτω φρονουντες, ουκ εστιν ολοκλη ρος εις θεοτητα
γινομενη. Ἐπιμιγνυται γαρ ταυ 26.597 τηι κτισμα· και θεολογειτε και υμεις, ως οι
Ἀρειανοι και Ἕλληνες, την κτισιν μετα του κτισαντος αυτην Θεου δια του ιδιου
Λογου. Ουτω δε δια κειμενοι, ποιας ελπιδος εστε; Ἢ τις υμας συναψει τωι Θεωι, μη
εχοντας το Πνευμα αυτου του Θεου, αλλα το της κτισεως; Ποια δε υμων τολμα και
απροσεξια, οτι τον Πατερα και τον τουτου Λογον εις τα κτισματα καταγετε, και
παλιν το κτισμα συνεξισουτε τωι Θεωι; Τουτο γαρ ποιειτε φανταζομενοι περι του
 
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πνευματος ως κτισματος, και συντασσοντες αυτο εις Τριαδα. Τι δε και το μανιωδες
υμων, ωστε φρονειν αδικιαν κατα του Θεου, οτι μη παντες αγγελοι, η παντα τα
κτισματα, αλλ' εις εκ τουτων συναριθμειται τωι Θεωι και τωι Λογωι αυτου; Ἔδει γαρ
καθ' υμας, απαξ αγγελου και κτισματος οντος του Πνευματος, και συντασσομενου
εις Τριαδα, μη ενα, αλλα και παντας τους κτισθεντας αγγελους συντασσεσθαι ταυτηι·
και μηκετι Τριαδα, αλλα πληθυντινα θεοτητος αναριθμητον ειναι· ινα και η εν
τουτωι παλιν δοκουσα τελειωσις υμων γινεσθαι, διαιρουμενη ωδε κακεισε, αβεβαιος
τηι ποικιλιαι γενηται. Τοιαυτα γαρ τα τελη υμων τε και των Ἀρειανων λογιζομενων
κατα της θεοτητος, και τηι κτισει λατρευον των παρα τον κτισαντα τα παντα Θεον.
Τοιαυτα μεν ουν υμιν ατοπα εκ του δυαδα λεγειν απανται. Ει δε Τριας εστιν, ωσπερ
ουν και εστι, δεδεικται δε αδιαιρετος ουσα και ουκ ανομοιος· αναγκη μιαν ταυτης
ειναι την αγιοτητα, και μιαν ταυτης την αιδιοτητα, και την της ατρεψιας φυσιν.
Ὥσπερ γαρ η ως αυτην παραδεδομενη πιστις μια εστι, και αυτη συναπτει τωι Θεωι, ο
δε υπεξαιρου μενος τι της Τριαδος, και εν μονωι τωι του Πατρος ονοματι
βαπτιζομενος, η εν μονωι τωι ονοματι του Υιου, η χωρις γε του Πνευματος εν Πατρι
και Υιωι, ουδεν λαμβανει, αλλα κενος και ατελης αυτος τε και ο δοκων διδοναι
διαμενει· εν τηι Τριαδι γαρ η τελειωσις εστιν· ουτως ο διαιρων τον Υιον απο του
Πατρος, η το Πνευμα καταγων εις τα κτισματα, ουτε τον Υιον εχει ουτε τον Πατερα,
αλλ' εστιν αθεος και απιστου χειρων, και παντα μαλλον η Χριστιανος· και δικαιως
γε. Καθαπερ γαρ εν εστι το βαπτισμα εν Πατρι και Υιωι και αγιωι Πνευματι διδομενον,
και μια πιστις εστιν εις αυτην, ως ειπεν ο Ἀποστολος· 26.600 ουτως η αγια Τριας, η
αυτη ουσα εαυτηι, και ηνωμενη προς εαυτην, ουδεν εχει εν εαυτηι των γενη των· και
αυτη της Τριαδος η αδιαιρετος ενοτης, και μια η εις ταυτην πιστις εστιν. Ει δε κατα
την υμων των Τροπικων επεξευρεσιν ουχ ουτως εστιν, αλλ' ενυπνιασθητε κτισμα
λεγειν το Πνευμα το αγιον· ουκετι μια πιστις εστιν υμων, ουδε εν βαπτισμα, αλλα
δυο· εν μεν εις Πατερα και Υιον· ετε ρον δε εις αγγελον κτισμα οντα· και ουδεν
λοιπον υμων ασφαλες ουδε αληθες. Ποια γαρ κοινωνια γενητωι και δημιουργωι; Ἢ
ποια ενοτης τοις κατω κτισμασι και τωι ταυτα δημιουργησαντι Λογωι; Τουτο ειδως ο
μακαριος Παυλος, ου διαιρει την Τριαδα, ωσπερ υμεις, αλλα την ενοτητα ταυτης δι
δασκων εγραψε Κορινθιοις περι των πνευματικων, και τα παντα εις ενα Θεον τον
Πατερα ανακεφαλαιοι λεγων· «∆ιαιρεσεις δε χαρισματων εισι, το δε αυτο Πνευμα·
και διαιρεσεις διακονιων εισιν, ο δε αυτος Κυριος· και διαιρεσεις ενεργηματων εισιν,
ο δε αυτος Θεος ο ενεργων τα παντα εν πασιν.» α γαρ το Πνευμα εκαστωι διαιρει,
ταυτα παρα του Πατρος δια του Λογου χορηγειται. Παντα γαρ τα του Πα τρος, του
Υιου εστι· διο και τα παρα του Υιου εν Πνευματι διδομενα του Πατρος εστι
χαρισματα. Και του Πνευματος δε οντος εν ημιν, και ο Λογος ο τουτο διδους εστιν εν
ημιν, και εν τωι Λογωι εστιν ο Πατηρ· και ουτως εστι το, «Ἐλευσομεθα εγω και ο
Πατηρ, και μονην παρ' αυτωι ποιησομεν,» καθαπερ ειρηται. Ἔνθα γαρ το φως, εκει
και το απαυ γασμα· και ενθα το απαυγασμα, εκει και η τουτου ενεργεια και
αυγοειδης χαρις. Και τουτο παλιν δι δασκων ο Παυλος εγραφεν αυθις Κορινθιοις και
εν τηι δευτεραι Ἐπιστοληι λεγων· «Ἡ χαρις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και η
αγαπη του Θεου, και η κοινωνια του αγιου Πνευματος, μετα παντων υμων.» Ἡ γαρ
διδομενη χαρις και δωρεα εν Τριαδι διδοται παρα του Πατρος δι' Υιου εν Πνευματι
αγιωι. Ὥσπερ γαρ εκ του Πατρος εστι δι' Υιου η δι δομενη χαρις, ουτως ουκ αν
γενοιτο κοινωνια της δοσεως εν ημιν, ει μη εν τωι Πνευματι τωι αγιωι. Τουτου γαρ
μετεχοντες, εχομεν του Πατρος την αγαπην, και του Υιου την χαριν, και αυτου του
Πνευματος την κοινωνιαν. Μια αρα και εκ τουτων η της Τριαδος ενεργεια δεικνυται.
Ου γαρ ως παρ' εκαστου διαφορα και διηιρημενα τα διδομενα σημαινει ο Ἀποστολος·
 
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' 26.601 οτι τα διδομενα εν Τριαδι διδοται, και τα παντα εξ ενος Θεου εστι. Το
τοινυν μη ον κτισμα, αλλ' ηνω μενον τωι Υιωι, ως ο Υιος ηνωται τωι Πατρι, το
συνδοξαζομενον Πατρι και Υιωι, και θεολογουμενον μετα του Λογου, ενεργουν τε
απερ ο Πατηρ δια του Υιου εργαζεται, πως ο λεγων κτισμα ουκ αντικρυς εις αυ τον
τον Υιον ασεβει; Ουδεν γαρ εστιν ο μη δια του Λογου εν τωι Πνευματι γινεται και
ενεργειται. Τουτο και εν Ψαλμοις αιδεται· «Τωι Λογωι Κυριου οι ουρανοι
εστερεωθησαν, και τωι Πνευματι του στοματος αυτου πασα η δυναμις αυτων·» και εν
τωι εκατοστωι τεσσαρακοστωι εβδομωι ψαλμωι· «Ἀποστελει τον Λογον αυτου, και τηξει
αυτα· πνευσει το Πνευμα αυτου, και ρυησεται υδατα.» Και εδικαιωθημεν δε, ως ειπεν
ο Ἀποστολος, «εν τωι ονοματι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και εν τωι Πνευματι
του Θεου ημων.» Ἀδιαιρετον γαρ εστι του Λογου το Πνευμα. Ἀμελει λεγοντος του
Κυριου, «Ἐλευσομεθα εγω και ο Πατηρ,» συνεισερχεται το Πνευμα ουκ αλλως η ως ο
Υιος εν ημιν οικησων, γραφοντος Ἐφεσιοις του Παυλου· «Ἵνα δυη υμιν κατα τον
πλουτον της δοξης αυτου, δυναμει κραταιωθηναι δια του Πνευματος αυτου εις τον
εσω ανθρωπον, κατοικησαι τον Χριστον.» Του δε Υιου εν ημιν οντος, ετι και ο
Πατηρ, λεγοντος του Υιου· «Ἐγω εν τωι Πα τρι, και ο Πατηρ εν εμοι.» ∆ιο και,
γινομενου του Λογου εν τοις προφηταις, εν αυτωι τωι Πνευματι τωι αγιωι
προφητευουσι. Της γουν Γραφης λεγουσης, «Και εγενετο Λογος Κυριου» προς τονδε
τον προφητην, δεικνυται προφητευων εν τωι Πνευματι τωι αγιωι. Ἐν μεν γαρ τωι
Ζαχαριαι γεγραπται· «Πλην τους λογους μου και τα νομιμα μου δεχεσθε, οσα εγω
εντελλομαι εν Πνευματι μου τοις δουλοις μου τοις προφηταις·» οτε και μετ' ολιγα
αιτιωμενος τον λαον ελεγε· «Και την καρδιαν αυτων εταξαν απειθη, του μη
εισακουειν τους νομους μου και τους λο γους, ους εξαπεστειλε Κυριος παντοκρατωρ
εν Πνευ ματι αυτου εν χερσι των προφητων αυτου των εμπροσθεν·» ο δε Πετρος εν
ταις Πραξεσιν ελεγεν· «Ἄνδρες αδελφοι, εδει πληρωθηναι την Γραφην, ην προειπε
το Πνευμα το αγιον.» Και κοινηι δε οι απο στολοι εβοων ουτως· «∆εσποτα, ο ποιησας
τον ουρα νον, και την γην, και την θαλασσαν, και παντα τα εν αυτοις, ο του πατρος
ημων δια Πνευματος αγιου στο 26.604 ματος ∆αβιδ του παιδος σου ειπων.» Και ο
Παυλος, εν μεν τηι Ῥωμηι γενομενος, επαῤρησια ζετο τοις ελθουσι προς αυτον
Ἰουδαιοις· «Καλως το Πνευμα το αγιον ελαλησε δια Ἡσαΐου του προφητου προς τους
πατερας υμων.» Τιμοθεωι δε εγραφε· «Το δε Πνευμα ρητως λεγει, οτι εν υστεροις
καιροις αποστησονται τινες της υγιαινουσης πιστεως, προσεχοντες πνευμασι
πλανης.» ∆ιο και οταν λεγηται εν τισι το Πνευμα γενεσθαι, νοειται ο Λογος εν αυτωι
διδους το Πνευμα. Της γουν προφητειας πληρουμενης, «Ἐκχεω απο του Πνευματος
μου επι πασαν σαρκα,» ο Παυλος ελεγε· «Κατα την επιχορηγιαν του Πνευματος
Ἰησου Χριστου εις εμε·» και προς Κορινθιους δε εγραφεν· «Ἢ δοκιμην ζητειτε του εν
εμοι λαλουντος Χριστου;» Ει δε Χριστος ην ο λαλων εν αυτωι, δηλον, οτι Χριστου ην
το Πνευμα το λαλουν εν αυτωι· και γαρ του Χριστου λαλουντος εν αυτωι εν ταις
Πραξεσιν ελεγε παλιν· «Και νυν ιδου δεδεμενος εγω τωι Πνευματι, πορευομαι εις Ἱε
ρουσαλημ, τα εν αυτηι συναντησοντα μοι μη ειδως· πλην οτι το Πνευμα το αγιον
κατα πολιν δια μαρτυρεται μοι λεγον, οτι δεσμα και θλιψεις με νουσι με.» Ὅθεν, εαν
οι αγιοι λεγωσι· Ταδε λεγει Κυριος, ουκ αλλως η εν τωι Πνευματι τωι αγιωι λα λουσι·
και εν τωι Πνευματι λαλουντες, εν Χριστωι ταυτα λεγουσιν· εαν δε και ο Ἄγαβος εν
ταις Πραξεσι λεγηι· «Ταδε λεγει το Πνευμα το αγιον·» ουκ αλλως η του Λογου
γενομενου προς αυτον, το Πνευμα εχορηγει λαλειν εν αυτωι και διαμαρτυρασθαι τα
μενοντα τον Παυλον εις Ἱερουσαλημ. Ἀμελει, του Πνευματος παλιν
διαμαρτυρουμενου τωι Παυλωι, ο αυτος Χριστος ελαλει εν αυτωι, ως 26.605 ειναι του
Λογου την εκ του Πνευματος γινομενην διαμαρτυριαν. Ουτω και επι την αγιαν
 
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Παρθενον Μαριαν επιδημουντος του Λογου, συνεισηρχετο το Πνευμα, και Λογος εν
τωι Πνευματι επλαττε και ηρμοζεν εαυτωι το σωμα, συναψαι θελων και προσενεγκειν
δι' εαυτου την κτισιν τωι Πατρι, και αποκαταλλαξαι τα παντα εν αυτωι,
«ειρηνοποιησας τα εν τοις ουρανοις και τα επι της γης.» Συμφωνως αρα απο των
θειων Γραφων δεικνυ ται μη ειναι κτισμα το Πνευμα το αγιον, αλλα ιδιον του Λογου
και της του Πατρος θεοτητος· ουτω γαρ των μεν αγιων η διδασκαλια εις την αγιαν
και αδιαι ρετον Τριαδα συναγεται, και μια πιστις αυτη της καθολικης Ἐκκλησιας
εστι· των δε Τροπικων η αλογιστος μυθοπλαστια διαφωνει μεν προς τας Γραφας,
συμφωνει δε τηι των Ἀρειομανιτων αλογιαι· και εικος αυτους ουτως υποκρινασθαι
απατης ενεκεν των ακεραιων. Ἀλλα χαρις τωι Κυριωι, οτι, ως γραφεις, ουκ ελαθον
σκεποντες εαυτους τηι προς τους Ἀρειανους προσποιητωι αντιλογιαι· και γαρ και παρ'
εκεινων εμισηθησαν, οτι μονον το Πνευμα και ουχι και τον Λογον κτισμα λεγουσι·
και παρα παντων δε κατεγνωσθησαν, ως τωι οντι πνευματομαχουντες, και μετ'
ολιγον γινομενοι νεκροι, ερη μοι και κενοι του Πνευματος οντες. Κατα γαρ τον
μακαριον Ἀποστολον, ψυχικοι ανθρωποι οντες ουκ ηδυνηθησαν δεξασθαι τα του
Πνευματος του Θεου, οτι πνευματικως ανεκρινοντο· οι δε τα της αληθειας
φρονουντες ανακρινουσι μεν τα παντα, αυτοι δε υπ' ουδενος ανακρινονται, εχοντες
εν εαυτοις τον Κυριον αποκαλυπτοντα αυτοις εν τωι Πνευματι εαυτον τε και δι'
εαυτου τον Πατερα. Ἐγω μεν ουν καιπερ εν ερημωι διαγων, δια γουν την αναιδειαν
των εκτραπεντων απο της αλη θειας, ου φροντισας των γελαιν εθελοντων δια το
ασθενες και ταπεινον της δια των λογων αποδειξεως, δι' ολιγων γραψας, απεστειλα
τηι σηι ευλαβειαι, πολλα παρακαλων, ινα, εντυγχανων τουτοις, τα μεν διορθωσηι, επι
δε τοις ασθενως ειρημενοις συγγινωσκηις. Κατα γαρ την παραδοθεισαν ημιν παρα
των Πατερων αποστολικην πιστιν παρεδωκα, μηδεν εξω θεν επινοησας, αλλ' οπερ
εμαθον ενεχαραξα συμφωνως ταις αγιαις Γραφαις. Συμφωνον γαρ και τουτο τοις
προαποπεφασμενοις προς βεβαιωσιν εκ των αγιων Γραφων. Και ουκ, εξωθεν
επινενοηται, αλλ' αυτος ο Κυριος Ἰησους Χριστος δι' αυτου εδιδα σκε την
Σαμαρειτιν, και δι' αυτης ημας, την της αγιας Τριαδος τελειοτητα, αδιαιρετον
υπαρχουσαν και μιαν Θεοτητα. Αυτη η αληθεια μαρτυρει, ως φησι τηι Σαμαρειτιδι·
«Πιστευε μοι, γυναι, οτι ερ 26.608 χεται ωρα, και νυν εστιν, οτε οι αληθινοι
προσκυνηται προσκυνησουσι τωι Πατρι εν Πνευματι και αληθειαι· και γαρ ο Πατηρ
τοιουτους ζητει τους προσκυνουντας αυτον. Πνευμα ο Θεος, και τους
προσκυνουντας αυτον εν Πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν.» ∆εδεικται τοινυν
εντευθεν, ως η αληθεια μεν αυτος ο Υιος εστιν, ως αυτος φησιν· «Ἐγω ειμι η
αληθεια·» περι ου και ο προφητης ∆αβιδ επεκαλειτο λεγων· «Ἐξαποστειλον το φως
σου και την αληθειαν σου.» Οι αληθινοι τοινυν προσκυνηται προσ κυνουσι μεν τωι
Πατρι, αλλ' εν Πνευματι και αληθειαι, ομολογουντες Υιον και εν αυτωι το Πνευμα.
Ἀχωρι στον γαρ του Υιου το Πνευμα, ως αχωριστος ο Υιος του Πατρος. Αυτη η
Ἀληθεια μαρτυρει η λεγουσα· «Πεμψω υμιν τον Παρακλη τον, το Πνευμα της
αληθειας, ο παρα του Πατρος εκπορευεται, ο ο κοσμος ου δυναται λαβειν,» τουτ
εστιν οι αρνουμενοι αυτο εκ του Πατρος εν τωι Υιωι. Χρη τοινυν κατα μιμησιν των
αληθινων ομολογειν και προσδραμειν τηι αληθειαι. Ἂν δ' αρα και μετα ταυτα μητε
μαθειν θελωσι, μητε νοειν δυνωνται· καν των δυσφημιων παυεσθωσαν, και μη
διαιρειτω σαν την Τριαδα, ινα μη διαιρεθωσιν απο της ζωης· μηδε τοις κτισμασι
συναριθμειτωσαν το Πνευμα το αγιον, ινα μη, ως οι τοτε Φαρισαιοι τωι Βεελζεβουλ
τα του Πνευματος ανετιθεσαν, ουτω και ουτοι, τα ισα τολμωντες, ασυγγνωστον και
ωδε και μετα ταυτα την τιμωριαν μετ' εκεινων υπομεινωσιν.
 
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΥΤΟΝ ἘΠΙΣΚΟΠΟΝ ΣΕΡΑΠΙΩΝΑ ΚΑΤΑ ΤΩΝ
ΛΕΓΟΝΤΩΝ ΚΤΙΣΜΑ ΤΟΝ ΥΙΟΝ.
Ἐγω μεν ενομιζον και ουτως ολιγα γεγρα φεναι· και κατηγορουν εμαυτου πολλης
ασθενειας, ως μη δυνηθεντος τοσουτον γραψαι, οσον ανθρωποις εξεστι λεγειν κατα
των ασεβουντων εις το Πνευμα το αγιον· επειδη δε, ως γραφεις, τινες των αδελφων
ηξιωσαν και ταυτα επιτεμειν, ινα εχωσιν εξ ετοιμου και δι' ολιγων απολογεισθαι
μεν τοις ερωτωσι περι της εν ημιν πιστεως, διελεγχειν δε τους ασεβουντας· 26.609
εποιησα και τουτο θαῤρων, οτι συνειδησιν εχων αγαθην, ει τι και εν τουτοις
παραλελειπται, αναπληρωσεις. Οι Ἀρειανοι, εις εαυτους στραφεντες, και μη δεν
πλεον η εξωθεν εαυτων νοουντες κατα τους Σαδδουκαιους, ανθρωπινοις λογισμοις
εξεδεξαντο την θεοπνευστον Γραφην. Ἀκουοντες γουν σοφιαν, και απαυγασμα, και
Λογον ειναι του Πατρος τον Υιον, ειωθασιν επιλεγειν· Πως δυναται τουτο ειναι;
ωσπερ ου δυναμενου ειναι, ο μη δυνανται αυτοι νοειν. Ὥρα γαρ αυτους και περι του
παντος τοιαυτα διανοεισθαι· Πως δυναται η κτισις, μη ουσα ποτε, γε νεσθαι; η πως
δυναται χους γης πλασθηναι λογικος ανθρωπος; η πως το φθαρτον αφθαρτον
γενεσθαι; η πως η γη επι θαλασσων τεθεμελιωται, και επι ποτα μων ητοιμασεν
αυτην ο Θεος; Και λοιπον επιλεγειν αυτους εαυτοις· «Φαγωμεν και πιωμεν· αυριον
γαρ αποθνησκομεν·» ινα δηλονοτι, φθειρομενων αυ των, συμφθαρηι και η της
αιρεσεως αυτων μανια. Των μεν ουν Ἀρειανων θνητον και φθαρτον το τοιουτον
φρονημα· ο δε της αληθειας λογος, ονπερ επρεπε και αυτους διανοεισθαι, τοιουτος
εστιν· Ει πηγη, και φως, και Πατηρ εστιν ο Θεος, ου θεμις ειπειν ουτε την πηγην
ξηραν, ουτε το φως χωρις αυγης, ουτε τον Θεον χωρις Λογου, ινα μη ασοφος, και
αλογος, και αφεγγης ηι ο Θεος. Ἀιδιου τοιγαρ ουν οντος του Πατρος, αναγκη και τον
Υιον αΐδιον ειναι· α γαρ αν εν τωι Πατρι νοησωμεν, ταυτα και εν τωι Υιωι ειναι ουκ
αμφιβολον, λεγοντος αυτου του Κυριου· «Παντα, οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστι,» και τα
εμα παντα του Πατρος εστιν. Αιωνιος γουν εστιν ο Πατηρ· αιωνιος εστι και ο Υιος· δι'
αυτου γαρ οι αιωνες γεγονασιν. Ὤν εστιν ο Πατηρ· αναγ κη και ο Υιος, «ο ων επι
παντων Θεος ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην,» ως ειπεν ο Παυλος. Ου θε μις ειπειν
επι Πατρος, Ἦν ποτε, οτε ουκ ην· αθεμι τον ειπειν επι Υιου, Ἦν ποτε, οτε ουκ ην.
Παντοκρατωρ εστιν ο Πατηρ· παντοκρατωρ εστι και ο Υιος, λεγοντος του Ἰωαννου·
«Ὁ ων, ο ην, ο ερχομενος, ο παντοκρατωρ.» Φως εστιν ο Πατηρ, απαυ γασμα ο Υιος
και φως αληθινον. Ἀληθινος Θεος ο 26.612 Πατηρ, αληθινος Θεος ο Υιος· ουτω γαρ ο
Ἰωαννης εγραψεν· «Ἐσμεν εν τωι αληθινωι, εν τωι Υιωι αυτου Ἰησου Χριστωι. Ουτος
εστιν ο αληθινος Θεος, και ζωη η αιωνιος.» Και ολως ουδεν εστιν, ων εχει ο Πατηρ, ο
μη του Υιου εστι. ∆ια τουτο γαρ ο Υιος εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν τωι Υιωι· επειδη τα
του Πατρος, ταυτα εν τωι Υιωι εστι, και παλιν ταυτα εν τωι Πατρι νοειται. Ουτω
νοειται και το, «Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν·» επειδη ουκ αλλα εν τουτωι, και αλλα εν
τωι Υιωι· αλλα τα εν τωι Πατρι, ταυτα εν τωι Υιωι εστι. Και α βλεπεις δε εν τωι Πατρι,
επει δη βλεπεις εν τωι Υιωι, νοειται καλως το, «Ὁ εμε εωρακως εωρακε τον Πατερα.»
Τουτων δε ουτω δεικνυμενων, ασεβης εστιν ο λεγων κτισμα ειναι τον Υιον.
Ἀναγκασθησεται γαρ ειπειν κτισμα και την πηγην βρυουσαν, κτισμα την σοφιαν, τον
Λογον, εν ωι εστι παντα τα του Πα τρος. Ἄλλως τε και απο τουτων αν τις ιδοι το
σαθρον της αιρεσεως των Ἀρειομανιτων. Ὧν εσμεν ομοιοι, και την ταυτοτητα
εχομεν τουτων, και ομοου σιοι εσμεν· ανθρωποι γουν ομοιοι και ταυτοτητα εχοντες,
ομοουσιοι εσμεν αλληλων. Το αυτο γαρ πασι, το θνητον, το φθαρτον, το τρεπτον, το
 
 
 

22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκ μη οντων. Και αγγελοι δε προς εαυτους, και τα αλλα παντα, ωσαυτως ομοφυη
εστιν αλληλων. Ουκουν ερευνατωσαν οι περιεργοι, ει εστι τις ομοιοτης προς τον
Υιον τοις κτισμασιν· η τα εν τωι Υιωι δυνανται ευρειν εν τοις γενητοις, ινα και κτισμα
τολμησωσιν ειπειν τον του Θεου Λογον. Ἀλλ' ουκ αν ευροιεν οι παντα προπετεις και
πλανωμενοι περι την ευσεβειαν. Ἐν μεν γαρ τοις κτισμασιν ουδεν εστι
παντοκρατωρ, και ουδεν παρα του ετερου κρατειται. Ἕκαστον γαρ αυ του εστι του
Θεου. «Οι» μεν γαρ «ουρανοι διηγουν ται δοξαν Θεου· η δε γη του Κυριου εστι και το
πληρωμα αυτης· η θαλασσα ειδε και εφυγε.» Και τα παντα δουλα του πεποιηκοτος
εστι, ποιουντα τον λο γον αυτου, και υπακουοντα τωι προσταγματι αυτου. Ὁ δε Υιος
παντοκρατωρ εστιν, ως ο Πατηρ· και τουτο γεγραπται, και δεδεικται. Παλιν τε εν
τοις κτισμασιν ουδεν εστιν ατρεπτον τηι φυσει. Των γαρ αγγελων τινες ουκ ετηρησαν
την ιδιαν ταξιν· και «αστρα ου καθαρα ενωπιον αυτου·» και ο μεν διαβολος επεσεν
απ' ουρανου· ο δε Ἀδαμ παρεβη· και παντα αλλοιουμενα εστιν. Ὁ δε Υιος ατρεπτος
εστι και αναλλοιωτος, ως ο Πατηρ. Και τουτο ο Παυ λος υπεμνησεν εκ του
εκατοστου και πρωτου ψαλμου 26.613 λεγων· «Και συ κατ' αρχας, Κυριε, την γην
εθεμελιωσας· και εργα των χειρων σου εισιν οι ου ρανοι. Αυτοι απολουνται, συ δε
διαμενεις· και παντες ως ιματιον παλαιωθησονται, και ωσει περιβολαιον αλλαξεις
αυτους, και αλλαγησονται· συ δε ο αυτος ει, και τα ετη σου ουκ εκλειψουσι.» Και
παλιν λεγει· «Ἰησους Χριστος χθες και σημερον· ο αυτος και εις τους αιωνας.» Και
παλιν τα γενητα παντα ουκ ην, και γεγονε. Την γαρ γην, ως ουδεν, εποιησε· και, «ο
καλων τα μη οντα ως οντα·» και ποιηματα δε εστι και κτισματα· δια τουτο γαρ και
αρχην εχει του γενεσθαι. «Ἐν αρχηι» γαρ «εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την
γην,» και παντα τα εν αυτοις· και παλιν· «Ἡ χειρ μου εποιησε ταυτα παντα.» Ὁ δε
Υιος ων εστι και επι παντων Θεος, ως ο Πατηρ· και τουτο ουτω δεδεικται· και ου
ποιουμενος εστιν, αλλα ποιων· και ου κτιζομενος, αλλα κτιζων και ποιων τα εργα
του Πατρος. ∆ι' αυτου γαρ οι αιωνες γεγονασι· και παντα δι' αυτου εγενετο· και
χωρις αυτου εγενετο ουδε εν· ως δε Ἀποστολος εδιδαξε το εν τωι ψαλμωι, αυτος κατ'
αρχας την γην εθεμε λιωσε, και εργα των χειρων αυτου εισιν οι ουρανοι. Και παλιν
των κτισματων ουδεν εστι τηι φυσει Θεος· αλλ' εκαστον των γενομενων ο και
γεγονε, τουτο και εκληθη· το μεν ουρανος, αλλο δε γη· και οι μεν φωστηρες, τα δε
αστρα· και αλλα θαλασσα, και αβυσσοι, και τετραποδα· και λοιπον, ανθρωπος· και
προ τουτων αγγελοι, και αρχαγγελοι, χερου βιμ, σεραφιμ, και δυναμεις, αρχαι,
εξουσιαι, κυριο τητες, παραδεισος· και ουτως εκαστον διαμενει. Ει δε και θεοι τινες
εκληθησαν, αλλ' ου τηι φυσει, αλλα τηι μετουσιαι του Υιου. Ουτω γαρ και αυτος ειπεν·
«Ει εκεινους ειπεν θεους, προς ους ο Λογος του Θεου εγενετο.» ∆ιο, μη οντες τηι
φυσει θεοι, εστιν οτε τινες τρεπονται, ακουοντες· «Ἐγω ειπα· Θεοι εστε και υιοι
Ὑψιστου παντες Ὑμεις δε, ως ανθρωποι, αποθνησκετε.» Τοιουτος ην ο ακουσας· «Συ
δε ει ανθρωπος, και ου Θεος.» Ὁ δε Υιος Θεος αλη θινος εστιν, ως ο Πατηρ. Ἐν αυτωι
γαρ εστιν, και ο 26.616 Πατηρ εν τωι Υιωι· και ο μεν Ἰωαννης εγραψεν, ως δεδεικται·
ο δε ∆αβιδ ψαλλει· «Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις αιωνα αιωνος· ραβδος ευθυτητος η
ραβδος της βασιλειας σου·» και ο προφητης δε Ἡσαΐας βοαι· «Ἐκοπιασεν Αιγυπτος
και εμπορια Αιθιοπων· και οι Σαβαειμ ανδρες υψηλοι επι σε διαβησονται, και
ακολουθησουσιν οι οπισω σου δεδε μενοι χειροπεδαις, και προσκυνησουσι σοι, οτι εν
σοι ο Θεος. Συ γαρ ει ο Θεος του Ἰσραηλ, και ουκ ᾔδει μεν.» Τις δη εστιν ο Θεος, εν ωι
ο Θεος, ει μη ο Υιος ο λεγων· «Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι εστιν;» Τις,
τουτων οντων και γεγραμμενων, ου συνοραι, επει των μεν κτισματων ουδεν ομοιον
ο Υιος εχει, παντα δε τα του Πατρος του Υιου εστιν, οτι ομοουσιος αν ειη ο Υιος τωι
Πατρι; Ὥσπερ γαρ, ει των κτισματων τινα ειχεν ομοιοτητα και προς αυτα τινα ειχε
 
 
 

23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συγγενειαν, ομοουσιος αν αυτοις ην· ουτως αλλοτριος μεν ων κατ' ουσιαν των
γενητων, ιδιος δε του Πατρος Λογος, ουκ αλλος ων ουτος εκεινου· επειδη και αυτου
εστιν ιδια παντα τα του Πατρος, ομοουσιος εικοτως αν ειη τωι Πατρι. Ουτω γαρ και οι
Πατερες νοησαντες, ωμολογησαν εν τηι κατα Νικαιαν συνοδωι ομοουσιον και εκ της
ουσιας του Πατρος τον Υιον. Συνειδον γαρ καλως, οτι κτιστη ουσια ου δυνα ται αν
ποτε ειπειν· «Παντα, οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστιν.» Ἀρχην γαρ εχουσα του γινεσθαι,
ουκ εχει το ων, και το ην αιδιως. Και δια τουτο, επει δη ταυτ' εχει ο Υιος, και παντα
δε τα προειρη μενα του Πατρος του Υιου εστιν, αναγκη μη κτιστην ειναι την ουσιαν
του Υιου, αλλ' ομοουσιον τωι Πατρι. Ἄλλως τε και κατα τουτο ουκ αν ειη κτι στη
ουσια, δεκτικη των ιδιων του Θεου. Ἴδια δε αυτου εστιν, εξ ων γινωσκεται ο Θεος,
οιον το παντο κρατωρ, το ων, το αναλλοιωτον, και τα ετερα τα προειρημενα, ινα μη
ομοουσιος των κτισματων αυτος ο Θεος φαινηται κατα τους αφρονας, εχων απερ και
τα κτισματα εχειν δυναται. Και ουτω δ' αν τις διελεγξειε την ασεβειαν των
λεγοντων κτισμα ειναι τον του Θεου Λογον. Ἡ 26.617 πιστις ημων εις Πατερα και
Υιον και αγιον Πνευμα εστι, λεγοντος αυτου του Υιου τοις αποστολοις·
«Πορευθεντες, μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτι ζοντες αυτους εις το ονομα του
Πατρος και του Υιου και του αγιου Πνευματος.» Ειπε δε ουτως, ινα εξ ων οιδαμεν,
απο τουτων νοωμεν και περι των προειρημενων. Ὥσπερ ουν ουκ αν ειποιμεν τους
πατερας ποιητας, αλλα γεννητορας, και αυτους δε ημας ουκ αν ειποι τις κτισμα
πατερων, αλλα υιους φυσει, και ομοουσιους των πατερων· ουτως, ει Πατηρ ο Θεος,
παντως Υιου φυσει και ομοουσιου εστι Πατηρ. Ἀβρααμ γουν ουκ εκτισε τον Ἰσαακ,
αλλ' εγεννησε· Βεσελεηλ δε και Ἐλιαβ ουκ εγεννησαν, αλλ' εποιησαν παντα τα εργα
τα εν τηι σκηνηι. Και ναυ πηγος δε και οικοδομος ου γεννωσιν α ποιουσιν, αλλ'
εκαστος εργαζεται, ο μεν το σκαφος, ο δε την οικιαν. Ὁ μεντοι Ἰσαακ ου ποιει, αλλα
γενναι φυσει και ομοουσιον τον Ἰακωβ· και ο Ἰακωβ δε ουτως τον Ἰουδαν και τους
αδελφους αυτου. Ὥσπερ ουν μαινοιτ' αν τις λεγων την οικιαν ομοουσιον του οικο
δομου, και το σκαφος του ναυπηγου, ουτως πρεπον τως αν τις ειποι παντα Υιον
ομοουσιον ειναι του εαυ του Πατρος. Ει τοινυν Πατηρ εστι και Υιος, αναγκη τον Υιον
φυσει και αληθειαι ειναι Υιον. Τουτο δε εστι το ομοουσιον ειναι τωι Πατρι, ως εκ
πολλων εδει χθη. Ἀμελει περι μεν των ποιηματων· «Αυτος ειπε, και εγενηθησαν·
αυτος ενετειλατο, και εκτισθησαν.» Περι δε του Υιου· «Ἐξηρευξατο η καρδια μου
Λογον αγαθον.» Ὁ δε ∆ανιηλ οιδεν Υιον του Θεου, οιδε και τα εργα του Θεου· και
τον μεν Υιον ειδε δροσιζοντα την καμινον· περι δε των εργων ειρηκως, «Ευλογειτε,
παντα τα εργα Κυριου, τον Κυριον,» εκαστον μεν των κτισματων κατελεξε· τον δε
Υιον ου συνηριθμησε τουτοις, ειδως, οτι ουκ εστιν εργον, αλλα δι' αυτου γεγονε μεν
τα εργα, εν Πατρι δε υμνουμενος και υπερυψουμενος εστιν. Ὥσπερ ουν δι' αυτου
αποκαλυπτεται ο Θεος τοις γινωσκουσιν, ουτως δι' αυτου η ευλογια, και ο υμνος, και
η δοξα, και το κρατος ομολογειται τωι Πατρι δι' αυτου και εν αυτωι, ινα και
ευπροσδεκτος η τοιαυτη ομολογια γενηται, ως αι Γραφαι λεγουσιν. Ἐκ πολλων μεν
ουν και εκ τουτων δεδεικται και δεικνυται ασε βης ο λεγων κτισμα ειναι τον του
Θεου Λογον. 26.620 Ἀλλ' επειδη προφασιζονται το εν ταις Παροι 26.620 μιαις
γεγραμμενον το, «Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου,» και
επιλεγουσιν εαυτοις· Ἰδου εκτισε, και κτισμα εστιν· αναγκαιον εστι και εκ τουτου
δειξαι οσον πλανωνται, μη ειδο τες τον σκοπον της θειας Γραφης. Ει μεν ουν Υιος
εστι, μη λεγεσθω κτισμα· ει δε κτισμα, μη λεγεσθω Υιος. ∆εδεικται γαρ εν τοις
εμπροσθεν, οση διαφορα εστι κτισματος και Υιου. Και επειδη η τελειωσις ουκ εις
κτιστην και κτισμα, αλλ' εις Πατερα και Υιον κρατει, αναγκη μη λεγεσθαι κτισμα,
αλλ' Υιον τον Κυριον. Ου γεγραπται ουν; φησι. Ναι γεγραπται, και αναγκαιως
 
 
 

24
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειρηται· αλλα κακως νοουσι το καλως ειρημενον οι αιρετικοι. Ει γαρ ενοουν και
εγινωσκον τον χαρακτηρα του Χριστιανισμου, ουκ αν τον Κυριον της δοξης ελεγον
κτισμα ειναι, ουδε προσεκοπτον τωι γεγραμμενωι καλως. Ἐκεινοι μεν ουν «ουκ
εγνωσαν, ουδε συνηκαν·» δια τουτο, ως γεγραπται, «εν σκοτωι διαπορευονται·» ημας
δε ομως αναγκαιον ειπειν, ιν' εκεινοι μεν και εν τουτωι δειχθωσιν αφρονες, ημεις δε
μη παραλιπωμεν τον κατα της ασεβειας αυτων ελεγχον, ισως και αυτοι μεταγνωσιν.
Ὁ χαρακτηρ τοινυν της εν Χριστωι πιστεως εστιν ουτος, τον Υιον του Θεου, Λογον
οντα Θεον («Ἐν αρχηι γαρ ο Λο γος, και Θεος ην ο Λογος»), σοφιαν οντα και δυναμιν
του Πατρος (Χριστος γαρ Θεου δυναμις και Θεου σοφια), τουτον επι συντελειαι των
αιωνων ανθρωπον γεγενησθαι δια την ημετεραν σωτηριαν. Αυτος γαρ ο Ἰωαννης,
ειρηκως, «Ἐν αρχηι ην ο Λογος,» μετ' ολιγα ειπε· «και ο Λογος σαρξ εγενετο·» ισον
τωι ειπειν, ανθρωπος γεγονε. Και ο μεν Κυριος περι εαυτου ελεγε· «Τι με ζητειτε
αποκτειναι, αν θρωπον ος την αληθειαν υμιν λελαληκα;» ο δε Παυ λος, παρ' αυτου
μαθων, ελεγεν· «Εις Θεος, εις και μεσιτης Θεου και ανθρωπων, ανθρωπος Χριστος
Ἰησους·» ανθρωπος δε γενομενος και οικονομησας τα ανθρωπινα, τροπωσας τε και
καταργησας τον καθ' ημων θανατον, καθηται νυν εν δεξιαι του Πατρος, εν αυτωι ων,
και του Πατρος οντος εν αυτωι, ωσπερ ην αει, και εστι διαπαντος. Ὁ μεν χαρακτηρ
ουτος εκ των αποστολων δια των Πατερων· δει δε λοιπον, εντυγχανοντα τηι Γραφηι,
δοκιμαζειν και διακρινειν, ποτε μεν περι της θεοτητος του Λογου λεγει, ποτε δε περι
των ανθρωπινων αυτου· 26.621 ινα μη ετερα ανθ' ετερων νοουντες παραπαιωμεν,
οια πεπονθασιν οι Ἀρειανοι. Ὥσπερ τοινυν, Λογον αυτον ειδοτες, οιδαμεν, οτι «δι'
αυτου τα παντα εγε νετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν·» και, «Τωι Λογωι Κυριου
οι ουρανοι εστερεωθησαν·» και, «Ἀποστελλει τον Λογον αυτου, και ιαται τα παντα·»
και σοφιαν δε αυτον ειδοτες, οιδαμεν, οτι ο Θεος τηι σοφιαι εθεμελιωσε την γην, και
παντα εν σοφιαι εποι ησεν ο Πατηρ· και Θεον δε αυτον ειδοτες, πεπι στευκαμεν, οτι
αυτος εστιν ο Χριστος· «Ὁ θρονος σου» γαρ, «ο Θεος,» αιδει ∆αβιδ, «εις αιωνα αιω
νος· ραβδος ευθυτητος η ραβδος της βασιλειας σου. Ἠγαπησας δικαιοσυνην, και
εμισησας αδικιαν· δια τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου, ελαιον αγαλλια σεως παρα
τους μετοχους σου.» Και εν μεν τωι Ἡσαΐαι αυτος περι εαυτου λεγει· «Πνευμα Κυριου
επ' εμε, ου εινεκεν εχρισε με.» Ὁ δε Πετρος ωμο λογησεν, οτι «Συ ει ο Χριστος ο Υιος
του Θεου του ζωντος·» ουτως ειδοτες αυτον ανθρωπον γενομενον, ουκ αρνουμεθα
τα περι αυτου ανθρωπινως λεγομενα, οια εστι το πειναιν, το διψαιν, το ραπισθηναι, το
δακρυσαι, το κοιμηθηναι, και τελος τωι σταυρωι αναδεξασθαι τον υπερ ημων
θανατον· ταυτα γαρ παντα περι αυτου γεγραπται. Ουτως και το, «εκτι σεν,»
ανθρωποις αρμοζον ουκ απεκρυψεν η Γραφη, αλλ' ειρηκεν. Ἐκτισθημεν γαρ και
πεποιημεθα οι ανθρωποι. Ἀλλ' ωσπερ ακουοντες, επεινασεν, εκοιμηθη, εῤραπισθη,
ουκ αρνουμεθα αυτου την θεοτητα· ουτως ακουοντας το, «εκτισεν,» ακολουθον αν
ειη μνημονευειν, οτι, Θεος ων, εκτισθη ανθρωπος. Ἀνθρωπων γαρ ιδιον το
κτιζεσθαι, ωσπερ και τα προειρημενα, το πειναιν, και τα ομοια. Και γαρ κακεινο
παλιν το καλως μεν ειρημενον, κακως δε νοουμενον παρ' αυτοις· φημι δη το, «Περι
της ημερας η της ωρας εκεινης ουδεις οιδεν, ουδε οι αγγελοι, ουδε ο Υιος,» καλον
εχει τον νουν. Ἐκει νοι μεν γαρ νομιζουσιν εκ του λεγειν, «ουδε ο Υιος,» οτι αγνοων
δηλοι, οτι κτισμα εστιν. Ουκ εστι δε ου τως· μη γενοιτο! και γαρ ωσπερ λεγων,
«Ἔκτισε 26.624 με,» ανθρωπινως ειρηκεν· ουτως λεγων, «ουδε ο Υιος,» ανθρωπινως
ειρηκε. Και το αιτιον του ουτως ειρηκεναι εχει το ευλογον. Ἐπειδη γαρ ανθρωπος
γεγονεν, ως γεγραπται, ανθρωπων δε ιδιον το αγνοειν, ωσπερ και το πειναιν, και τα
αλλα (ου γαρ γινωσκουσιν, εαν μη ακουσωσι και μαθωσι), δια τουτο και την αγνοιαν
των ανθρωπων, ως ανθρωπος γεγονως, επιδεικνυται· πρωτον μεν, ινα δειξηι, οτι
 
 
 

25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αληθως ανθρωπινον εχει σωμα· επειτα δε, ινα και, την αγνοιαν των ανθρωπων εν
τωι σωματι εχων, απο παντων λυτρωσαμενος και καθαρισας, τελειαν και αγιαν
παραστησηι τωι Πατρι την ανθρωποτητα. Ποιαν ετι προφασιν ευρησουσιν οι Ἀρειανοι;
Τι λοιπον επινοησαντες γογγυσουσι; Κατεγνωσθησαν μη ειδοτες το, «Κυριος εκτισε
με εις εργα αυτου.» Και εδειχθησαν μη νοουντες το, «Περι δε της ημερας εκεινης
ουδεις οιδεν, ουδε οι αγγελοι, ουδε ο Υιος.» Και γαρ ωσπερ λεγων μεν το, «εκτισε,»
το ανθρω πινον σημαινει, οτι ανθρωπος γεγονε και εκτισθη· λεγων δε, «Ἐγω και ο
Πατηρ εν εσμεν,» και, «Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα,» και, «Ἐγω εν τωι Πατρι,
και ο Πατηρ εν εμοι,» την αιδιοτητα και το προς τον Πατερα ομοουσιον σημαινει·
ουτως λεγων, «Ουδεις οιδεν, ουδε ο Υιος,» ως ανθρωπος παλιν λεγει· ανθρωπων γαρ
ιδιον το αγνοειν. Λεγων δε, «Ουδεις οιδε τον Πατερα ει μη ο Υιος, ουδε τον Υιον ει
μη ο Πατηρ,» οιδε πολλωι πλεον τα γενητα. Οι μεν ουν μαθηται εν τωι κατα Ἰωαννην
ελεγον τωι Κυριωι· «Νυν οιδαμεν, οτι παντα οιδας.» Ευδη λον ουν, οτι ουδεν εστιν ο
αγνοει, Λογος ων, δι' ου τα παντα εγενετο. Των δε παντων ουσα και η ημερα εκεινη,
παντως δι' αυτου γενησεται, καν διαῤραγωσι μυριακις τηι εαυτων αγνοιαι οι Ἀ
ρειανοι.

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΥΤΟΝ ΣΕΡΑΠΙΩΝΑ ΕΠΙΣΚΟΠΟΝ
ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ.
Ἴσως θαυμασεις, πως εντειλαμενον την περι του αγιου Πνευματος γραφεισαν
επιστολην επιτε 26.625 μειν, και δι' ολιγων δηλωσαι, οραις ωσπερ αφεντα με τον περι
τουτου λογον, και γραφοντα κατα των ασεβουντων εις τον Υιον του Θεου, και
λεγοντων αυτον κτισμα· αλλ' ου μεμψηι ευ οιδ' οτι, ει μα θοις το αιτιον, αλλα και
αποδεξεται σου η ευλαβεια, ορωσα το ευλογον. Ἐπειδη γαρ, ως αυτος ο Κυριος ειπεν·
«Ου λαλησει παρ' εαυτου ο Παρακλη τος· αλλ' οσα ακουσει, λαλησει· οτι εκ του εμου
λη ψεται, και αναγγελει υμιν·» και εμφυσησας δεδωκεν εξ αυτου τουτο τοις
μαθηταις, και ουτως εξεχεεν αυτο ο Πατηρ επι πασαν σαρκα κατα το γε γραμμενον·
δια τοι τουτο εικοτως περι του Υιου του Θεου πρωτον ειρηται τε και γεγραπται· ιν'
εκ της περι του Υιου γνωσεως εχειν και την περι του Πνευματος γνωσιν καλως
δυνηθωμεν· οιαν γαρ εγνωμεν ιδιοτητα του Υιου προς τον Πατερα, ταυτην εχειν το
Πνευμα προς τον Υιον ευρησομεν. Και ωσπερ ο Υιος λεγει, «Παντα οσα εχει ο Πατηρ
εμα εστιν,» ουτως ταυτα παντα δια του Υιου ευρησομεν οντα και εν τωι Πνευματι.
Και ως ο Πατηρ εδειξε τον Υιον λεγων, «Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος, εν ωι
ηυδοκησα,» ουτως του Υιου εστι το Πνευμα· «Ἐξ απεστειλε γαρ,» φησιν ο
Ἀποστολος, «το Πνευμα του Υιου αυτου εν ταις καρδιαις ημων κραζον· Ἀββα, ο
Πατηρ.» Και το παραδοξον, ωσπερ ο Υιος λεγει, Τα εμα του Πατρος εστιν, ουτως του
Πατρος εστι το Πνευμα το αγιον, οπερ του Υιου ειρηται. Αυτος μεν γαρ ο Υιος λεγει·
«Ὅταν ελθηι ο Παρακλητος, ον εγω πεμψω υμιν παρα του Πατρος, το Πνευμα της
αληθειας, ο παρα του Πατρος εκπορευεται, εκεινος μαρτυρησει περι εμου·» ο δε
Παυλος γραφει· «Ουδεις οιδε τα του ανθρωπου ει μη το πνευμα του ανθρωπου το
κατοικουν εν αυτωι· ουτω και τα του Θεου ουδεις οιδεν ει μη το Πνευμα του Θεου το
εν αυτωι. Ἡμεις δε ου το πνευμα του κοσμου ελαβομεν, αλλα το Πνευμα το εκ του
Θεου, ιν' ειδω μεν τα υπο του Θεου χαρισθεντα ημιν.» Και εν πασηι δε τηι θειαι Γραφηι
ευρησεις, οτι το Πνευμα το αγιον λεγομενον του Υιου, τουτο λεγεται του Θεου ειναι·
και τουτο εν τοις εμπροσθεν εγραψαμεν. Ουκ ουν ει ο Υιος δια την προς τον Πατερα
ιδιοτητα, και δια το ειναι αυτου της ουσιας ιδιον γεννημα, 26.628 ουκ εστι κτισμα,
 
 
 

26
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' ομοουσιος του Πατρος· ουτως ουκ αν ειη ουδε το Πνευμα το αγιον κτισμα, αλλα
και ασεβης ο λεγων τουτο, δια την προς τον Υιον ιδιοτητα αυτου, και οτι εξ αυτου
διδοται πασι, και α εχει του Υιου εστιν. Ἱκανα μεν ουν και ταυτα πεισαι και παντα
οντινουν φιλονεικον, μηκετι λεγειν κτισμα του Θεου, το εν τωι Θεωι, και τα βαθη
ερευνων του Θεου, και εκ Πατρος δι' Υιου διδομενον· ινα μη εκ του των αναγκασθηι
και τον Υιον ειπειν κτισμα, τον Λογον, την σοφιαν, τον χαρακτηρα, το απαυγασμα,
ον ορων τις οραι τον Πατερα, και λοιπον ακουσηι· «Ὁ αρνουμενος τον Υιον, ουδε τον
Πατερα εχει.» Λεξει γαρ κατ' ολιγον ο τοιουτος, ως ο αφρων· «Ουκ εστι Θεος.» Ὅμως
δε υπερ του εκ πλειονων δειχθη ναι τον κατα των ασεβων ελεγχον καλον, εξ ων ο
Υιος δεικνυται μη ων κτισμα, εκ τουτων δειξαι και το Πνευμα μη ειναι κτισμα. Ἐξ
ουκ οντων εστι τα κτισματα, και αρχην εχει του ειναι· «Ἐν αρχηι» γαρ «εποιησεν ο
Θεος τον ουρανον και την γην,» και τα εν αυτοις. Το δε Πνευμα το αγιον εκ του Θεου
εστι, και λεγεται, ως ειπεν ο Ἀποστολος. Ει δε ο Υιος, επειδη εξ ουκ οντων ουκ εστιν,
αλλ' εκ του Θεου, εικοτως ουκ αν ειη κτισμα, αναγκη μηδε το Πνευμα το αγιον ειναι
κτισμα· επειδη εκ του Θεου ωμολογηται. Τα γαρ κτισματα εξ ουκ οντων εστιν. Και
παλιν χρισμα και σφραγις λεγεται και εστι το Πνευμα· ο μεν γαρ Ἰωαννης γραφει·
«Και υμεις το χρισμα ο ελαβετε παρ' αυτου μενει εν υμιν· και ου χρειαν εχετε, ινα τις
διδασκηι υμας, αλλ' ως το αυτου χρισμα, το πνευμα αυτου διδασκει υμας περι
παντων·» εν δε τωι προφητηι Ἡσαΐαι γε γραπται· «Πνευμα Κυριου επ' εμε, ου εινεκεν
εχρισε με·» και ο Παυλος δε γραφει· «Ἐν ωι και πιστευ σαντες εσφραγισθητε·» και
παλιν· «Μη λυπειτε το Πνευμα το αγιον, εν ωι εσφραγισθητε εις ημεραν
απολυτρωσεως.» Τα δε κτισματα εν τουτωι χριεται και σφραγιζεται· ει δε τα κτισματα
εν τουτωι χριεται και σφραγιζεται, ουκ αν ειη κτισμα το Πνευ μα· ου γαρ ομοιον το
χριον των χριομενων. Και γαρ το χρισμα τουτο πνοη εστι του Υιου· ωστε τον εχοντα
το Πνευμα λεγειν· «Χριστου ευωδια εσμεν.» 26.629 Και η σφραγις δε τον Υιον
εκτυποι, ως τον σφραγιζομενον εχειν την του Χριστου μορφην, λε γοντος του
Ἀποστολου· «Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω, μεχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν.» Ει
δε το Πνευμα ευωδια και μορφη του Υιου εστιν, ευδηλον, ως ουκ αν ειη το Πνευμα
κτισμα· επειδη και ο Υιος, εν μορφηι του Πατρος υπαρχων, ουκ εστι κτισμα. Και γαρ
ωσπερ ο εωρακως τον Υιον οραι τον Πατερα, ουτως ο το Πνευμα το αγιον εχων εχει
τον Υιον, και εχων αυτον, ναος του Θεου εστι, γραφοντος του μεν Παυλου· «Ουκ
οιδατε, οτι ναος του Θεου εστε, και το Πνευμα του Θεου οικει εν υμιν·» ο δε Ἰωαννης
φησιν· «Ἐν τουτωι γινωσκομεν, οτι εν τωι Θεωι μενομεν, και αυτος εν ημιν, οτι εκ του
Πνευματος αυτου δεδωκεν ημιν.» Ει δε ο Υιος εν τωι Πατρι ων, εν ωι εστι και ο Πατηρ,
ωμολο γηθη μη ειναι κτισμα, αναγκη πασα μηδε το Πνευμα ειναι κτισμα· εν αυτωι
γαρ εστιν ο Υιος, και αυτος εν τωι Υιωι. ∆ιο και ο το Πνευμα λαμβανων ναος του Θεου
χρηματιζει. Παλιν δε κακ τουτου συνιδειν καλον, ει εστιν ο Υιος του Θεου Λογος, ως
Πατηρ εις εστιν. «Εις γαρ Θεος, εξ ου τα παντα, και εις Κυ ριος Ἰησους Χριστος·» διο
και μονογενης Υιος ειρηται και γεγραπται· τα δε κτισματα πολλα και διαφορα,
αγγελοι, αρχαγγελοι, χερουβιμ, αρχαι, εξουσιαι, και τα αλλα, ωσπερ ειρηται. Ει δε,
οτι ουκ εστι των πολλων ο Υιος, αλλ' εις εστιν, ως Πατηρ εις εστι, και ουκ εστι
κτισμα, παντως και το Πνευμα (χρη γαρ απο του Υιου λαμβανειν και την περι του
Πνευματος γνωσιν) ουκ αν ειη κτισμα. Ου γαρ των πολλων εστιν, αλλ' εν εστι και
αυτο. Και τουτο οιδεν ο Ἀποστολος λεγων· «Ταυτα δε παντα ενεργει το εν και το
αυτο Πνευμα, διαι ρουν ιδιαι εκαστωι καθως βουλεται·» και μετ' ολιγα· «Ἐν ενι
Πνευματι ημεις παντες εις εν σωμα εβαπτισθημεν, και παντες εν Πνευμα
εποτισθημεν·» και παλιν, επειδη εκ του Υιου δει λαμβανειν την περι του Πνευματος
γνωσιν, πρεπον αν ειη εξ αυτου και τας αποδειξεις προφερειν. Πανταχου τοινυν
 
 
 

27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστιν ο Υιος, εν Πατρι γαρ ων, και του Πατρος οντος εν αυτωι. Παντα γαρ κρατει και
συνεχει, και γεγραπται, οτι «Ἐν αυτωι συνεστηκε τα παντα» ειτε ορατα ειτε αορατα,
«και αυτος εστι προ παντων.» Τα δε κτισματα εν μεμερισμενοις τοποις εστιν· ηλιος
μεν και σεληνη και οι αλλοι φωστηρες εν τωι στερεω ματι, εν ουρανωι δε αγγελοι, και
ανθρωποι επι της 26.632 γης. Ει δε ο Υιος, ουκ ων εν μεμερισμενοις τοποις, αλλ' εν
Πατρι ων, πανταχου εστι, και εξω των παντων ων, ουκ εστι κτισμα, ακολουθως ουκ
αν ειη ουδε το Πνευμα κτισμα, μη ον εν μεμερισμενοις τοποις, αλλα παντα πληρουν
και εξω των παντων ον. Ουτω γαρ και γεγραπται· «Πνευμα Κυριου πεπληρωκε την
οικουμενην.» Και ∆αβιδ ψαλλει· «Που πορευθω απο του Πνευματος σου,» ως μη
οντος αυ του εν τοπωι, αλλ' εξω μεν των παντων, εν δε τωι Υιωι οντος, ως εστι και ο
Υιος εν τωι Πατρι. ∆ια τουτο γαρ ουδ' αυτο κτισμα εστιν, ωσπερ δεδεικται. Προς πασι
δε τουτοις ετι μαλλον εκ τουτου κατα γνωσθησεται μεν η Ἀρειανη αιρεσις,
επιγνωσθησε ται δε παλιν εκ του Υιου η περι του Πνευματος γνωσις. Κτιστης τοινυν
εστιν ο Υιος ως ο Πατηρ· «α γαρ βλεπω,» φησι, «τον Πατερα ποιουντα, ταυτα καγω
ποιω. Παντα» γουν «δι' αυτου εγε νετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν.» Ει δε, κτι
στης ων, ως ο Πατηρ, ο Υιος, ουκ εστι κτισμα· και ει, οτι δι' αυτου κτιζεται τα παντα,
ουκ εστι των κτιζομενων· δηλονοτι ουδε το Πνευμα κτισμα εστιν· επειδη και περι
αυτου γεγραπται εν τωι εκα τοστωι τριτωι ψαλμωι· «Ἀντανελεις το πνευμα αυτων, και
εκλειψουσι, και εις τον χουν αυτων επιστρε ψουσιν· εξαποστελεις το Πνευμα σου,
και κτισθησονται, και ανακαινιεις το προσωπον της γης.» Τουτου δε ουτως
γεγραμμενου, δηλον εστιν, ως ουκ εστι κτισμα το Πνευμα, αλλ' εν τωι κτιζειν εστιν· ο
γαρ Πατηρ δια του Λογου εν τωι Πνευματι κτιζει τα παντα, επει ενθα ο Λογος, εκει
και το Πνευμα· και τα δια του Λογου κτιζομενα εχει εκ του Πνευματος παρα του
Λογου την του ειναι ισχυν. Ουτω γαρ γεγραπται εν τωι τριακοστωι δευ τερωι ψαλμωι·
«Τωι Λογωι Κυριου οι ουρανοι εστερεωθησαν, και τωι Πνευματι του στοματος αυτου
πασα η δυναμις αυτων.» Ἀμελει ουτως εστι το Πνευμα αδιαιρετον προς τον Υιον, ως
μη αμφιβαλλειν εκ του λεγομενου. Ὅτε γαρ ο Λογος εγιγνετο προς τον προφητην, τα
παρα του Λογου εν τωι Πνευματι ελαλει ο προφητης. Ουτω και γεγρα πται εν μεν ταις
Πραξεσι του Πετρου λεγοντος· «Ἄνδρες αδελφοι, εδει πληρωθηναι την Γραφην, ην
προειπε το Πνευμα το αγιον·» εν δε τωι Ζαχαριαι, του Λογου γενομενου προς αυτον,
γεγραπται· «Πλην τους λογους μου και τα νομιμα μου δεχεσθε, οσα εγω εντελλομαι
εν Πνευματι μου τοις προφη ταις.» Και μετ' ολιγα, αιτιωμενος τον λαον, 26.633
ελεγε· «Την καρδιαν αυτων εταξαν απειθη του μη εισακουειν τους νομους μου, και
τους λογους, ους εξαπεστειλε Κυριος παντοκρατωρ εν Πνευματι αυ του, εν χερσι των
προφητων των εμπροσθεν.» Και του Χριστου δε λαλουντος εν τωι Παυλωι, ως αυ τος
ειπεν· «Ει δοκιμην ζητειτε του εν εμοι λαλουν τος Χριστου;» ουδεν ηττον το Πνευμα
ειχεν επιχο ρηγουν αυτωι το λαλειν. Ουτω γαρ αυτος γραφει· «Κατα την επιχορηγιαν
του Πνευματος Ἰησου Χριστου εις εμε.» Παλιν τε του Χριστου εν αυτωι λαλουντος,
ελεγε· «Πλην οτι το Πνευμα το αγιον κατα πολιν διαμαρτυρειται μοι, λεγον, οτι
δεσμα και θλιψεις με μενουσιν.» Ου γαρ εκτος εστι του Λογου το Πνευμα, αλλα, εν
τωι Λογωι ον, εν τωι Θεωι δι' αυ του εστιν· ωστε τα χαρισματα εν τηι Τριαδι διδοσθαι.
Ἐν γαρ τηι τουτων διαιρεσει, ως Κορινθιοις γραφει, το αυτο Πνευμα εστι και ο αυτος
Κυριος, και ο αυτος Θεος εστιν ο ενεργων τα παντα εν πασιν. Αυτος γαρ ο Πατηρ δια
του Λογου εν τωι Πνευματι ενερ γει και διδωσι τα παντα. Ἀμελει, επευχομενος
Κορινθιοις, εν τηι Τρια δι ηυχετο λεγων· «Ἡ χαρις του Κυριου Ἰησου Χριστου, και η
αγαπη του Θεου, και η κοινωνια του αγιου Πνευματος, μετα παντων υμων.» Του γαρ
Πνευμα τος μετεχοντες, εχομεν την του Λογου χαριν, και εν αυτωι την του Πατρος
αγαπην. Ὡς δε μια της Τριαδος η χαρις, ουτως αδιαιρετος η Τριας. Τουτο δ' αν τις
 
 
 

28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιδοι και επ' αυτης της αγιας Μαριας. Ὁ γαρ αγγελος Γαβριηλ, αποσταλεις απαγγειλαι
την επ' αυ της εσομενην του Λογου καθοδον, «Πνευμα αγιον,» ειρηκεν,
«επελευσεται επι σε,» ειδως, οτι εν τωι Λογωι ην το Πνευμα· ευθυς γουν συνηψε· «Και
δυναμις Ὑψιστου επισκιασει σοι. Χριστος γαρ Θεου δυναμις και Θεου σοφια.» Του δε
Πνευματος οντος εν τωι Λο γωι, δηλον αν ειη, ως και εν τωι Θεωι ην δια του Λογου το
Πνευμα. Ουτω δε και του Πνευματος γενομενου εν ημιν, ελευσεται ο Υιος, και ο
Πατηρ, και μονην ποιη σουσιν εν ημιν. Ἀδιαιρετος γαρ η Τριας, και μια ταυτης η
θεοτης· και εις Θεος επι παντων και δια παντων, και εν πασιν. Αυτη της καθολικης
Ἐκκλη σιας η πιστις· εν Τριαδι γαρ αυτην εθεμελιωσε και εῤριζωσεν ο Κυριος,
ειρηκως τοις μαθηταις· «Πο ρευθεντες, μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτι ζοντες
αυτους εις το ονομα του Πατρος, και του Υιου και του αγιου Πνευματος.» Κτισμα δε
ει ην το Πνευμα, ουκ αν συνεταξεν αυτο τωι Πατρι· ινα μη ηι 26.636 ανομοιος εαυτηι η
Τριας, ξενου τινος και αλλοτριου συντασσομενου αυτηι. Τι γαρ ελειπε τωι Θεωι, ινα
αλλοτριοουσιον προσλαβηται, και συν αυτωι δοξαζηται; Μη γενοιτο! Ουκ εστιν
ουτως. «Πληρης,» αυτος ειπεν, «ειμι.» ∆ια τουτο αυτος ο Κυριος τωι ονοματι του
Πατρος αυτο συνεταξεν· ινα δειξηι, οτι ουκ εκ διαφορων, τουτεστιν εκ κτιστου και
κτισματος, συν εστηκεν η αγια Τριας· αλλα μια ταυτης η θεοτης εστι. Τουτο μαθων ο
Παυλος, εδιδασκε μιαν ειναι την εν αυτηι διδομενην χαριν, λεγων· «Εις Κυριος, μια
πι στις, εν βαπτισμα.» Ὥσπερ δε εν βαπτισμα, ουτως και μια πιστις· ο γαρ πιστευων
εις τον Πατερα οιδεν εν τωι Πατρι τον Υιον, και το Πνευμα, ουκ εκτος του Υιου· και
δια τουτο πιστευει και εις τον Υιον και εις το Πνευμα το αγιον· επειδη και μια της
Τρια δος η θεοτης, εξ ενος του Πατρος γινωσκομενη. Της μεν ουν καθολικης πιστεως
ο χαρακτηρ ουτος. Οι δε δυσφημουντες εις το Πνευμα, και λεγον τες αυτο κτισμα, ει
μη εκ των ειρημενων μεταγι νωσκουσι, καν εκ των λεχθησομενων αισχυνομενοι
καταδυετωσαν. Ει Τριας εστι, και εν Τριαδι εστιν η πιστις, ειπατωσαν, ει αει Τριας
εστιν, η ην, οτε ουκ ην Τριας. Ει μεν ουν αΐδιος εστιν η Τριας, ουκ εστι κτισμα το
Πνευμα, αιδιως συνον τωι Λογωι και εν αυ τωι ον. Τα γαρ κτισματα ην, οτε ουκ ην. Ει
δε κτισμα εστι, τα δε κτισματα εξ ουκ οντων εστι, δηλον, οτι ην, οτε ουκ ην Τριας,
αλλα δυας. Και τι τουτου ασεβεστερον αν τις ειποι; Ἐκ μεταβολης και προκο πης
λεγουσι συνιστασθαι την Τριαδα, και δυαδα μεν ειναι, εκδεχεσθαι δε κτισματος
γενεσιν, ινα μετα Πατρος και Υιου συνταχθηι και γενηται η Τριας. Μη γενοιτο καν εις
νουν ποτε ελθειν Χριστιανων το τοιουτον! Ὥσπερ γαρ αει ων ο Υιος ουκ εστι κτισμα,
ου τως αει ουσης της Τριαδος, ουδεν εστιν εν αυτηι κτισμα· διο ουκ εστι κτισμα το
Πνευμα. Ὡς γαρ αει ην, ουτως εστι και νυν· και ως νυν εστιν, ουτως αει ην, και εστιν
η Τριας, και εν αυτηι Πατηρ, και Υιος, και Πνευμα αγιον. Και εις Θεος ο Πατηρ ο επι
παντων, και δια παντων, και εν πασι, ος εστιν ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην.
Ἐγω μεν ουν, ως εδηλωσας, δι' ολιγων και ταυτα καταγραψας απεστειλα· συ δε ως
συνετος, ει τι και εν τουτοις λειπει, θελησον πληρωσαι· και τοις μεν οικειοις της
πιστεως αναγνωθι, τους δε φιλονεικουντας δυσφημειν ελεγχε· ταχα καν οψε ποτε
μεταγνοντες, απονιψωσιν απο της ψυχης εαυτων την προγενομενην εν αυ τοις
κακονοιαν. Καλον γαρ αυτους, κατα το γεγραμμενον, αποπηδησαι και μη εγχρονισαι·
ινα μη επιμενοντες ακουσωσι το ειρημενον υπο του Κυριου· 26.637 «Ὃς δ' αν ειπηι
κατα του Πνευματος του αγιου, ουκ αφεθησεται αυτωι ουτε εν τωι αιωνι τουτωι, ουτε
εν τωι μελλοντι.

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΥΤΟΝ ΣΕΡΑΠΙΩΝΑ ΟΜΟΙΩΣ ΠΕΡΙ
ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ.
 
 
 

29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐνετυχον και τηι νυν γραφεισηι παρα της σης ευλαβειας επιστοληι, και πανυ
θαυμασας την αναιδειαν των αιρετικων, συνειδον, ως ουδεν ουτως αρμοζει περι αυ
των ειπειν η το του Ἀποστολου παραγγελμα· «Αιρετικον ανθρωπον μετα μιαν και
δευτεραν νουθεσιαν παραιτου, ειδως, οτι εξεστραπται ο τοιουτος, και αμαρτανει ων
αυτοκατακριτος.» ∆ιεστραμμενην γαρ εχων την διανοιαν, ουχ ιν' ακουσας πεισθηι,
ουδ' ινα μαθων μεταγνωι, πυνθανεται, αλλ' ενεκα γε των απα τηθεντων παρ' αυτου,
μη αρα σιωπησας καταγνωσθηι και παρ' αυτων. Ἤρκει ουν τα προειρημενα· ηρκει,
τοσαυτας αποδειξεις λαβοντας αυτους, παυσασθαι της κατα του αγιου Πνευματος
δυσφημιας. Ἀλλ' ουκ ηρκεσθησαν· παλιν δε αναιδευονται, ινα δειξωσιν, οτι
λογομαχειν μελετησαντες, και λοιπον Πνευματομαχουντες, εσονται μετ' ολιγον
νεκροι τηι αλογιαι. Ἀμελει καν αποκρινηται τις και προς τας νυν αυτων ερω τησεις,
ουδεν ηττον εφευρεται κακων εσονται· μονον ινα ζητουντες μη ευρωσιν, η
ακουσαντες μη νοη σωσιν. Οιαι δε αυτων αι σοφαι ερωτησεις; Ει ουκ εστι κτισμα το
αγιον Πνευμα, ουκουν, φασιν, Υιος εστι, και αδελφοι δυο ο Λογος και αυτος. Ειτα
επιλεγουσιν, ως γραφεις· Ει εκ του Υιου ληψεται το Πνευμα, και παρ' αυτου διδοται
(ουτως γαρ γεγραπται), ευθυς επαγουσιν· Ουκουν παππος ο Πατηρ, και εκγονον
εστιν αυτου το Πνευμα. Τις, τουτων ακουων, ετι Χριστιανους, και ου μαλλον
Ἕλληνας αυτους νομισει; Τοιαυτα γαρ Ἕλληνες καθ' ημων ομιλουσιν εαυτοις. Τις
αποκρινασθαι θελησει προς την τοιαυτην αφροσυνην αυτων; Ἐγω γουν, πολλα
λογισαμενος, και ζητων αρμοζουσαν προς αυτους αποκρισιν, ουδεμιαν ευρον η την
προς τους Φαρισαιους τοτε γενομενην. Ὡς γαρ εκεινους, κακοηθως ερωτησαντας,
αντηρωτησεν ο Σωτηρ, ιν' αισθων ται της ιδιας κακονοιας, ουτως, επειδη και ουτοι
τοιαυτα ερωτωσιν, ειπατωσαν ημιν αυτοι, μαλλον δε αποκρινασθωσαν ερωτωμενοι
ως ερωτωσιν. Ἐπει δη γαρ, λεγοντες, τας παρ' αυτων εφευρεσεις ου νοουσι ταχα,
καν ακουοντες, επιγνωσι την εαυτων αφροσυ 26.640 νην. Ει μη κτισμα εστι το
Πνευμα το αγιον, ως εν τοις εμπροσθεν δεδεικται, αλλ' εν τωι Θεωι εστι, και εκ του
Θεου διδοται· ουκουν υιος εστι και αυτο, και δυο αδελφοι, αυτο τε και ο Υιος· και ει
του Υιου εστι το Πνευμα, και παρα του Υιου παντα δεχεται το Πνευμα, ως αυτος
ειρηκε, και «εμφυσησας δεδωκεν αυ το τοις μαθηταις» (ομολογειτε γαρ ταυτα και
υμεις), ουκουν παππος εστιν ο Πατηρ, και εκγονον αυτου εστι το Πνευμα. Ἅπερ γαρ
ερωτωντες απαιτειτε παρ' ημων, τα αυτα και υμας εκ των αυτων ερωτασθαι δικαιον.
Ει μεν ουν αρνεισθε τα γεγραμμενα, ουκ ετι μεν υμεις Χριστιανοι λεχθειητε αν·
δικαιον δε ημας τους Χριστιανους ερωτασθαι παρ' υμων· ει δε τα αυτα ημιν
αναγινωσκετε, αναγκη και υμας περι των αυτων ουτως ερωτασθαι παρ' ημων.
Ειπατε τοινυν, και μη μελλετε, ει Υιος εστι το Πνευμα, και παππος ο Πατηρ. Ἂν δε
διαλογιζομενοι, ως οι τοτε Φαρισαιοι πεποιηκασιν, ειπητε και υμεις προς εαυτους·
Ἐαν ειπωμεν, οτι Υιος εστιν, ακουσο μεθα· Που γεγραπται; εαν δε ειπωμεν· Ουκ εστιν
Υιος, φοβουμεθα μη ειπωσιν ημιν· Πως ουν γεγραπται «Ἡμεις ου το πνευμα του
κοσμου ελαβομεν, αλλα το Πνευμα το εκ του Θεου»; Τοιαυτα δε διαμαχομενοι προς
εαυτους, εαν ειπητε και υμεις, Ουκ οι δαμεν, αναγκη και τον ερωτωμενον τοιαυτα
παρ' υμων σιωπαιν, πειθομενον τωι λεγοντι· «Μη αποκρινου αφρονι προς την
εκεινου αφροσυνην, ινα μη ομοιος γενηι αυτωι· αλλ' αποκρινου αφρονι κατα την
αφροσυνην αυτου, ινα μη φαινηται σοφος παρ' εαυτωι.» Ἀποκρισις δε υμιν
αρμοζουσα μαλιστα η σιωπη· ινα την εαυτων αγνοιαν επιγνωτε. Παλιν ουν εκ των
υμων δικαιον υμας ουτως ερω τασθαι. Ἐπειδη οι προφηται εν τωι Πνευματι του Θεου
λαλουσι, και εν τωι Ἡσαΐαι το Πνευμα το αγιον προφη τευει, ως εν τοις εμπροσθεν
δεδεικται, ουκουν και το Πνευμα Λογος εστι του Θεου, και δυο εισι Λογοι, το τε
 
 
 

30
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πνευμα και ο Υιος. Και γαρ οι προφηται τοτε επρο φητευον, οτε εγινετο ο Λογος του
Θεου προς αυτους. Και ετι προς τουτοις, επειδη παντα δια του Λογου εγενετο, και
χωρις αυτου εγενετο ουδε εν, και «ο Θεος τηι σοφιαι εθεμελιωσε την γην,» και παντα
εν σοφιαι εποιησε (γεγραπται δε, ως εν τοις εμπροσθεν δεδεικται· «Ἐξαποστελεις το
Πνευμα σου, και κτισθησονται),» ουκουν η το Πνευμα ο Λογος εστιν, η εν δυσι
πεποιηκεν ο Θεος τα παντα, εν τε τηι Σοφιαι και τωι Πνευματι. Και πως ο Παυλος
φησιν «Εις Θεος, εξ ου τα παντα, και εις Κυριος, δι' ου τα παντα»; Και παλιν· «Ἐπειδη
ο Υιος εικων εστι του Πατρος του 26.641 αορατου,» εστι δε το Πνευμα εικων του Υιου
(γεγραπται γαρ· «Ους προεγνω και προωρισε συμμορφους της εικονος του Υιου
αυτου»), ουκουν κατα τουτο παππος ο Πατηρ. Και επειδη ο μεν Υιος εν τωι ονοματι
του Πατρος ηλθε· «Το δε Πνευμα το αγιον,» φησιν ο Υιος, «ο πεμψει ο Πατηρ εν τωι
ονοματι μου·» ουκουν και ουτω παππος ο Πατηρ. Τι προς ταυτα, καιτοι παντα
λεγοντες ευχερως; Τι διαλογιζεσθε προς εαυτους; Ἢ ορωντες εαυτους απορουντας,
μεμφε σθε τας τοιαυτας ερωτησεις; Ἀλλα προτερον εαυτων καταγνωτε (υμεις γαρ
τοιαυτα ερωταιν ειω θατε), και πειθεσθε ταις Γραφαις, και απορουντες ειπειν, μαθετε
λοιπον· Υιος μεν εν ταις Γραφαις το Πνευμα ουκ ωνομασθη, αλλα Πνευμα αγιον και
Πνευμα του Θεου. Ὥσπερ δε ουκ ωνομασθη Υιος το Πνευμα, ουτως ουδε περι του
Υιου γεγραπται, οτι αυτος εστι το Πνευμα το αγιον. Ἆρ' ουν, επειδη ουκ ωνομασθη
Υιος το Πνευμα, ουδ' οτι Υιος εστι το Πνευμα, διαφωνει της αληθειας η πιστις; Μη
γενοιτο! Ἀλλα και μαλλον εκαστον των σημαινομενων εχει την ιδιαν γνωσιν. Και
γαρ ο Υιος ιδιον της ουσιας και της φυσεως του Πατρος εστι γεννημα, και τουτο εχει
το σημαινομενον. Και το Πνευμα δε λεγομενον του Θεου, και εν αυτωι ον, ου ξενον
εστι της του Υιου φυσεως, ουτε της του Πα τρος θεοτητος. ∆ια τουτο γαρ εν Τριαδι,
εν Πατρι, και εν Υιωι, και εν αυτωι τωι Πνευματι, μια θεοτης εστι, και εν αυτηι τηι
Τριαδι εν εστι το βαπτισμα, και μια η πιστις. Ἀμελει του Πατρος πεμποντος το
Πνευμα, ο Υιος εμφυσων διδωσιν αυτο τοις μαθηταις· επειδη «παντα οσα εχει ο
Πατηρ, του Υιου εστι.» Και του Λογου γινομενου εν τοις προφηταις, αυτοι τωι
Πνευματι επροφητευον, ως γεγραπται και δεδεικται· «Τωι Λογωι Κυριου οι ουρανοι
εστερεωθησαν, και τωι Πνευματι του στοματος αυτου πασα η δυναμις αυτων.» Ουτως
ουκ εστι κτισμα το Πνευμα, αλλ' ιδιον της του Λογου ουσιας, ιδιον και του Θεου, και
εν αυ τωι λεγεται ειναι. Παλιν γαρ τα αυτα λεγειν ουκ οκνη τεον. Ει και Υιος ουκ
ωνομασθη το Πνευμα το αγιον, αλλ' ουκ εστιν εκτος του Υιου· Πνευμα γαρ υιοθεσιας
ειρηται· και επειδη «Χριστος Θεου δυναμις και Θεου σοφια,» ακολουθως ειρηται περι
του Πνευματος· «Πνευμα σοφιας, και Πνευμα δυναμεως εστι.» Του γαρ Πνευματος
μετεχοντες, εχομεν τον Υιον, και τον Υιον εχοντες, εχομεν το Πνευμα, κραζον εν
ταις καρ διαις ημων, «Ἀββα ο Πατηρ,» ως ο Παυλος ειρηκεν. Ει δ' οτι το Πνευμα εστι
του Θεου, και εν αυτωι ειναι γεγραπται· «Τα του Θεου γαρ ουδεις οι δεν ει μη το
Πνευμα του Θεου το εν αυτωι·» και ο Υιος δε ειρηκεν· «Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ
εν εμοι·» δια τι το αυτο ονομα ουκ εστι τουτωι 26.644 και τουτωι, αλλ' ο μεν Υιος, το
δε Πνευμα; Ἄν τις ου τως ερωται, μαινοιτο αν ο τοιουτος, ερευνων τα αν ερευνητα,
και παρακουων του Ἀποστολου, λεγοντος· «Τις γαρ εγνω νουν Κυριου; η τις
συμβουλος αυτου εγενετο;» Ἄλλως τε α ο Θεος ωνομασε, τις μετονομασαι τολμησει;
επει εις τα της κτισεως επι χορηγειτω. Ειπατωσαν, επειδη η κτισις τωι αυτωι νευ ματι
γεγονε, δια τι ο μεν ηλιος, ο δε ουρανος και η γη και η θαλασσα και αηρ; Ει δε
αδυνατον του το γε τοις αφροσι (μενει γαρ εκαστον, ως γεγονε), πολλωι μαλλον τα
ανω της κτισεως αΐδιον εχει την διαμονην, και ουκ εστιν αλλως, η ως εστιν ο Πατηρ
Πατηρ, και ου παππος, και ο Υιος Υιος εστι του Θεου, και ου Πατηρ του Πνευματος,
και το Πνευμα το αγιον Πνευμα αγιον, και ουκ εκγονον του Πατρος, ουδε αδελφος
 
 
 

31
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του Υιου. Τουτων ουτω δεικνυμενων, μαινοιτ' αν τις ερω των, Υιος ουν εστι και το
Πνευμα; Μηδε, επειδη μη γεγραπται ουτω, δια τουτο εξαιρειτω τις αυτο της του Θεου
φυσεως και ιδιοτητος· αλλ' ως γεγραπται, πιστευετω και μη λεγετω· ∆ια τι ουτως και
μη ουτως; ινα μη τοιαυτα διαλογιζομενος, αρξηται με λεταιν και λεγειν· Που ουν
εστιν ο Θεος, και πως εστι; και λοιπον ακουσει· «Ειπεν αφρων εν καρδιαι αυτου· Ουκ
εστι Θεος.» Τα γαρ τηι πιστει παραδιδομενα απεριεργαστον εχει την γνωσιν. Οι γουν
μαθηται, ακουσαντες, «βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του Πατρος και του Υιου και
του αγιου Πνευ ματος,» ου περιειργασαντο, δια τι δευτερον ο Υιος, και τριτον το
Πνευμα, η δια τι ολως Τριας· αλλ' ως ηκουσαν, επιστευσαν· και ουχ ωσπερ υμεις
ηρωτησαν· Υιος ουν εστι το Πνευμα; Ουδε, ειποντος του Κυριου μετα τον Υιον το
Πνευμα, ηρωτησαν· Παπ πος ουν ο Πατηρ; Ου γαρ ηκουσαν εις ονομα παππου, αλλ'
εις ονομα Πατρος, και ταυτην την πιστιν εκηρυξαν πανταχου, λογισαμενοι ορθως.
Ου γαρ ην αλλως ειπειν, η ως ειρηκεν ο Σωτηρ· εαυτον μεν Υιον, το δε Πνευμα
αγιον· ουδ' εναλλαξαι θεμις η ως συντετακται, ωσπερ και επι του Πατρος. Ὡς γαρ
ουκ εξεστιν αλλως ειπειν περι αυτου, η οτι Πατηρ, ουτως ασεβες ερωταιν, ει Υιος εστι
το Πνευμα, η το Πνευμα Υιος. ∆ια τουτο Σαβελλιος αλλοτριος της Ἐκκλησιας εκριθη,
τολμησας ειπειν επι του Πατρος το Υιος, και επι του Υιου το του Πατρος ονομα. Ἆρ'
ουν ετι μετα ταυτα τολμησει τις ακουων Υιον και Πνευμα ειπειν· Παππος ουν ο
Πατηρ, η Υιος ουν το Πνευμα; Ναι τολμησουσιν 26.645 Ευνομιοι, και Ευδοξιοι, και
Ευσεβιοι. Ἅπαξ γαρ υποκρινομενοι την Ἀρειανην αιρεσιν, ου μη παυσουσι την
εαυτων γλωσσαν απο ασεβειας. Τις γαρ αυτοις παρεδωκε ταυτα; Τις ο διδαξας; Ἀλλ'
ουδεις εκ των θειων Γραφων· εκ δε του περισσευματος της καρδιας αυτων εξηλθεν η
τοιαυτη παραφροσυνη. Ει γαρ, επει μη κτισμα εστι το Πνευμα (τουτο γαρ εδειχθη),
ερωτατε, Υιος ουν εστι το Πνευμα; ωρα, μαθοντας υμας, οτι μη κτισμα εστιν ο Υιος
(δια τουτου γαρ τα γενητα εκτισθη), ερωταιν, Πατηρ ουν εστιν ο Υιος; Ἢ και ουτως·
Το Πνευμα ουν εστιν ο Υιος, και ο Υιος αυτος εστι το Πνευμα το αγιον; Τοιαυτα δε
λογιζομενοι, εξω μεν της αγιας Τριαδος εσονται, αθεοι δε κριθησονται, αλλασ
σοντες το ονομα του Πατρος, και του Υιου, και του αγιου Πνευματος· μεταφεροντες
τε αυτο, ως θελουσιν, εν ομοιωματι γενεσεως ανθρωπινης, εκγονα και παππους
ονομαζοντες, και την Ἑλληνων θεογονιαν εαυτοις αναπλασσομενοι. Ουκ εστι δε
αυτη της Ἐκκλησιας η πιστις, αλλ' ως ειπεν ο Σωτηρ, εις Πατερα και Υιον και αγιον
Πνευμα· Πατερα μεντοι, ου δυναμενον λεγεσθαι παππον, και Υιον ου δυναμενον
λεγεσθαι Πατερα, και Πνευμα αγιον ουκ αλλως η ουτως ονομαζομενον. Ἐπι ταυτης
της πιστεως ουκ εστιν εναλλαξ ειπειν· αλλ' αει ο Πατηρ Πατηρ εστι, και ο Υιος αει
Υιος, και το Πνευμα το αγιον αει Πνευμα αγιον εστι και λεγεται. Ἐπι μεν γαρ των
ανθρωπινων, ουκ εστιν ουτως, καν οι Ἀρειανοι τοιαυτα φανταζωνται. Ὡς γαρ
γεγραπται, «Ουχ ως ανθρωπος ο Θεος,» ουτως αν τις ειποι, ουχ ως Θεος οι ανθρωποι.
Ἐπι γαρ των ανθρωπων, ουκ εστιν ο πατηρ αει πατηρ, ουδε ο υιος αει υιος. Ὁ γαρ
αυτος πατηρ μεν υιου γινεται, αυτος δε ετερου γεγονεν υιος, και ο υιος πατρος ων
υιος, αλλου γινεται πατηρ. Ἀβρααμ γουν υιος ων του Ναχωρ, πατηρ γεγονε του
Ἰσαακ· και Ἰσαακ δε υιος ων του Ἀβρααμ, πατηρ γεγονε του Ἰακωβ. Ἕκαστος
γαρ,μερος ων του γονεως, γενναται μεν υιος, γινεται δε και αυτος ετερου πατηρ. Ἐπι
δε της θεοτητος ουχ ουτως, επει μη ως ανθρωπος ο Θεος. Ὁ γουν Πατηρ ουκ εκ
Πατρος εστι· διο ουδε γενναι τον γενησομενον ετερου Πατερα· ουδε ο Υιος μερος εστι
του Πατρος, διο ουδε γεννημα εστιν εις το γενναιν Υιον. Ὅθεν επι της θεοτητος
μονης ο Πατηρ κυριως και μονος Πατηρ ων, εστι και ην και αει εστι. Και ο Υιος κυ
ριως, και μονος Υιος εστι. Και επι τουτων εστηκε το, ο Πατηρ αει Πατηρ, και το, Υιος
αει Υιος, ειναι τε και λεγεσθαι· και το Πνευμα δε το αγιον αει Πνευμα αγιον εστι· και
 
 
 

32
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο του Θεου ειναι, και παρα του Πατρος δι' Υιου διδοσθαι πεπιστευκαμεν. 26.648
Ουτω γαρ η αγια Τριας αναλλοιωτος διαμενει, εν μιαι θεοτητι γινωσκομενη. Ουκουν
ο ερωτων, Υιος ουν εστι το Πνευμα; ως δυναμενου του ονοματος αλ λασσεσθαι,
φανταζεται, και μανιαν εαυτωι περιποιει ται. Και ο ερωτων δε, παππος ουν εστιν ο
Πατηρ, επινοων ονομα τωι Πατρι, πλαναται τηι καρδιαι. Ἀπο κρινασθαι μεν ουν ετι
προς την αναιδειαν των αιρε τικων ουκ ασφαλες· μαχεσθαι γαρ εστι τηι αποστολικηι
παραινεσει· συμβουλευειν δε μαλλον, ως παρηγγειλεν αυτος, καλον. Ἀρκει ταυτα
προς ελεγχον της μωρολογιας υμων. Μηκετι παιζετε εις την θεοτητα. Παιζοντων
γαρ ιδιον ερωταιν τα μη γεγραμμενα και λεγειν· Ουκουν Υιος εστι το Πνευμα και
παππος ο Πατηρ; Ουτω γελωσιν ο εν Καισαρειαι και ο εν τηι Σκυθοπολει. Ἀρκει
πιστευειν υμας, οτι ουκ εστι κτισμα το Πνευμα, αλλα Πνευμα του Θεου εστι, και εν
αυτωι Τριας, Πατηρ, και Υιος, και Πνευμα αγιον. Και ουτε το Πατηρ ονομα επι Υιου
ονομαζειν χρη, ουτε το Πνευμα λεγειν εξεστιν αυτο ειναι τον Υιον, ουτε τον Υιον
αυτο ειναι το Πνευμα το αγιον· αλλ' ουτως εστιν, ως ειρηται, και μια η εν ταυτηι τηι
Τριαδι θεοτης εστι, και μια πιστις, και εν βαπτισμα εστιν, εν αυτηι διδομενον, και η
τελειωσις μια, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα
και το κρατος συν αγιωι Πνευματι εις τους συμπαντας αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 
 

33
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


