AΘHΝAΓOΡOΥ AΘHΝAIOΥ ΦIΛOΣOΦOΥ
ΧΡIΣΤIAΝOΥ ΠΡEΣΒEIA ΠEΡI ΧΡIΣΤIAΝΩΝ
Aυτοκρατορσιν Μαρκωι Aυρηλιωι Ἀντωνινωι και Λουκιωι Aυρηλιωι
Κομοδωι Ἀρμενιακοις Σαρματικοις, το δε μεγιστον φιλοσοφοις.
Ἡ υμετερα, μεγαλοι βασιλεων, οικουμενη αλλος αλλοις εθεσι
χρωνται και νομοις, και ουδεις αυτων νομωι και φοβωι δικης, καν
γελοια ηι, μη στεργειν τα πατρια ειργεται, αλλ' ο μεν Ἰλιευς θεον
Ἕκτορα λεγει και την Ἑλενην Ἀδραστειαν επισταμενος προσκυνει,
ο δε Λακεδαιμονιος Ἀγαμεμνονα ∆ια και Φυλονοην την Τυνδαρεω
θυγατερα και τεννηνοδιαν σεβει, ο δε Ἀθηναιος Ἐρεχθει Ποσειδωνι
θυει και Ἀγραυλωι Ἀθηναιοι και τελετας και μυστηρια [Ἀθηναιοι]
αγουσιν και Πανδροσωι, αι ενομισθησαν ασεβειν ανοιξασαι την
λαρνακα, και ενι λογωι κατα εθνη και δημους θυσιας καταγουσιν ας
αν θελωσιν ανθρωποι και μυστηρια. οι δε Aιγυπτιοι και αιλουρους
και κροκοδειλους και οφεις και ασπιδας και κυνας θεους νομιζουσιν.
και τουτοις πασιν επιτρεπετε και υμεις και οι νομοι, το μεν ουν
μηδ' ολως θεον ηγεισθαι ασεβες και ανοσιον νομισαντες, το δε οις
εκαστος βουλεται χρησθαι ως θεοις αναγκαιον, ινα τωι προς το θειον
δεει απεχωνται του αδικειν. [ημιν δε, και μη παρακρουσθητε ως οι
πολλοι εξ ακοης, τωι ονοματι απεχθανεται· ου γαρ τα ονοματα
μισους αξια, αλλα το αδικημα δικης και τιμωριας.] διοπερ το
πραον υμων και ημερον και το προς απαντα ειρηνικον και φιλ
ανθρωπον θαυμαζοντες οι μεν καθ' ενα ισονομουνται, αι δε πολεις
προς αξιαν της ισης μετεχουσι τιμης, και η συμπασα οικουμενη
τηι υμετεραι συνεσει βαθειας ειρηνης απολαυουσιν. ημεις δε οι
λεγομενοι Χριστιανοι, οτι μη προνενοησθε και ημων, συγχωρειτε
δε μηδεν αδικουντας, αλλα και παντων, ως προιοντος του λογου
δειχθησεται, ευσεβεστατα διακειμενους και δικαιοτατα προς τε το
θειον και την υμετεραν βασιλειαν, ελαυνεσθαι και φερεσθαι και
διωκεσθαι, επι μονωι ονοματι προσπολεμουντων ημιν των πολλων,
μηνυσαι τα καθ' εαυτους ετολμησαμεν (διδαχθησεσθε δε υπο του
λογου ατερ δικης και παρα παντα νομον και λογον πασχοντας
ημας) και δεομεθα υμων και περι ημων τι σκεψασθαι, οπως
παυσωμεθα ποτε υπο των συκοφαντων σφαττομενοι. ουδε γαρ εις χρηματα η παρα
των διωκοντων ζημια ουδε εις επιτιμιαν η
αισχυνη η εις αλλο τι των μειονων η βλαβη (τουτων γαρ κατα
φρονουμεν, καν τοις πολλοις δοκηι σπουδαια, δεροντα ου μονον
ουκ αντιπαιειν ουδε μην δικαζεσθαι τοις αγουσιν και αρπαζουσιν
ημας μεμαθηκοτες, αλλα τοις μεν, καν κατα κορρης προπηλακι
ζωσιν, και το ετερον παιειν παρεχειν της κεφαλης μερος, τοις δε, ει
τον χιτωνα αφαιροιντο, επιδιδοναι και το ιματιον), αλλ' εις τα
σωματα και τας ψυχας, οταν απειπωμεν τοις χρημασιν, επιβου
λευουσιν ημιν κατασκεδαζοντες οχλον εγκληματων, α ημιν μεν
ουδε μεχρις υπονοιας, τοις δε αδολεσχουσιν και τωι εκεινων προσεστι
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενει.
Και ει μεν τις ημας ελεγχειν εχει η μικρον η μειζον αδικουντας,
κολαζεσθαι ου παραιτουμεθα, αλλα και ητις πικροτατη και ανηλεης
τιμωρια, υπεχειν αξιουμεν· ει δε μεχρις ονοματος η κατηγορια
(εις γουν την σημερον ημεραν α περι ημων λογοποιουσιν η κοινη
και ακριτος των ανθρωπων φημη, και ουδεις αδικων Χριστιανος
εληλεγκται), υμων ηδη εργον των μεγιστων και φιλανθρωποτατων
και φιλομαθεστατων βασιλεων αποσκευασαι ημων νομωι την
επηρειαν, ιν' ωσπερ η συμπασα ταις παρ' υμων ευεργεσιαις και
καθ' ενα κεκοινωνηκε και κατα πολεις, και ημεις εχωμεν υμιν
χαριν σεμνυνομενοι οτι πεπαυμεθα συκοφαντουμενοι.
και γαρ ου προς της υμετερας δικαιοσυνης τους μεν αλλους αιτιαν λαβοντας
αδικηματων μη προτερον η ελεγχθηναι κολαζεσθαι, εφ' ημων δε μειζον ισχυειν το
ονομα των επι τηι δικηι ελεγχων, ουκ ει ηδικησεν
τι ο κρινομενος των δικαζοντων επιζητουντων, αλλ' εις το ονομα ως
εις αδικημα ενυβριζοντων. ουδεν δε ονομα εφ' εαυτου και δι' αυτου
ου πονηρον ουδε χρηστον νομιζεται, δια δε τας υποκειμενας αυτοις
η πονηρας η αγαθας η φλαυρα η αγαθα δοκει. υμεις δε ταυτα
ιστε φανερωτερον, ωσανει απο φιλοσοφιας και παιδειας πασης
ορμωμενοι. δια τουτο και οι παρ' υμιν κρινομενοι, καν επι μεγιστοις
φευγωσι, θαρρουσιν, <και> ειδοτες οτι εξετασετε αυτων τον βιον
και ουτε τοις ονομασι προσθησεσθε, αν ηι κενα, ουτε ταις απο των
κατηγορων αιτιαις, ει ψευδεις ειεν, εν ισηι ταξει την καταδικαζουσαν
της απολυουσης δεχονται ψηφον. το τοινυν προς απαντας ισον και
ημεις αξιουμεν, μη οτι Χριστιανοι λεγομεθα μισεισθαι και κολα
ζεσθαι (τι γαρ ημιν το ονομα προς κακιαν τελει;), αλλα κρινεσθαι
εφ' οτωι αν και ευθυνηι τις, και η αφιεσθαι απολυομενους τας
κατηγοριας η κολαζεσθαι τους αλισκομενους πονηρους, μη επι τωι
ονοματι (ουδεις γαρ Χριστιανος πονηρος, ει μη υποκρινεται τον
λογον), επι δε τωι αδικηματι. ουτω και τους απο φιλοσοφιας
κρινομενους ορωμεν· ουδεις αυτων προ κρισεως δια την επιστημην
η τεχνην αγαθος η πονηρος τωι δικαστηι ειναι δοκει, αλλα δοξας
μεν ειναι αδικος κολαζεται, ουδεν τηι φιλοσοφιαι προστριψαμενος
εγκλημα (εκεινος γαρ πονηρος ο μη ως νομος φιλοσοφων, η δε
επιστημη αναιτιος), απολυσαμενος δε τας διαβολας αφιεται. εστω
δη το ισον και εφ' ημων· ο των κρινομενων εξεταζεσθω βιος, το δε
ονομα παντος αφεισθω εγκληματος. αναγκαιον δε μοι αρχομενωι
απολογεισθαι υπερ του λογου δεηθηναι υμων, μεγιστοι αυτο
κρατορες, ισους ημιν ακροατας γενεσθαι και μη τηι κοινηι και αλογωι
φημηι συναπενεχθεντας προκατασχεθηναι, επιτρεψαι δε υμων το
φιλομαθες και φιλαληθες και τωι καθ' ημας λογωι. υμεις τε γαρ
ου προς αγνοιας εξαμαρτησετε και ημεις τα απο της ακριτου των
πολλων φημης απολυσαμενοι παυσομεθα πολεμουμενοι.
Τρια επιφημιζουσιν ημιν εγκληματα, αθεοτητα, Θυεστεια
δειπνα, Oιδιποδειους μιξεις. αλλα ει μεν αληθη ταυτα, μηδενος
γενους φεισησθε, επεξελθετε δε τοις αδικημασι, συν γυναιξι και
2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παισι προρριζους ημας αποκτεινατε, ει γε τις ανθρωπων ζηι δικην
θηριων· καιτοι γε και τα θηρια των ομογενων ουχ απτεται και
νομωι φυσεως και προς ενα καιρον τον της τεκνοποιιας, ουκ επ'
αδειας, μιγνυται, γνωριζει δε και υφ' ων ωφελειται. ει τις ουν και
των θηριων ανημερωτερος, τινα ουτος προς τα τηλικαυτα υποσχων
δικην [και] προς αξιαν κεκολασθαι νομισθησεται; ει δε λογο
ποιιαι ταυτα και διαβολαι κεναι, φυσικωι λογωι προς την αρετην της
κακιας αντικειμενης και πολεμουντων αλληλοις των εναντιων θειωι
νομωι, και του μηδεν τουτων αδικειν υμεις μαρτυρες, κελευοντες μη
ομολογειν, προς υμων λοιπον εξετασιν ποιησασθαι βιου, δογματων,
της προς υμας και τον υμετερον οικον και την βασιλειαν σπουδης
και υπακοης, και ουτω ποτε συγχωρησαι ημιν ουδεν πλεον <η> τοις
διωκουσιν ημας. νικησομεν γαρ αυτους υπερ αληθειας αοκνως και
τας ψυχας επιδιδοντες. Ὅτι μεν ουν ουκ εσμεν αθεοι (προς εν εκαστον απαντησω
των εγκληματων), μη και γελοιον ηι τους λεγοντας [μη] ελεγχειν. ∆ιαγοραι μεν γαρ
εικοτως αθεοτητα επεκαλουν Ἀθηναιοι, μη μονον τον Ὀρφικον εις μεσον
κατατιθεντι λογον και τα εν Ἐλευσινι και
τα των Καβιρων δημευοντι μυστηρια και το του Ἡρακλεους ινα τας
γογγυλας εψοι κατακοπτοντι ξοανον, αντικρυς δε αποφαινομενωι
μηδε ολως ειναι θεον· ημιν δε διαιρουσιν απο της υλης τον θεον και
δεικνυουσιν ετερον μεν τι ειναι την υλην αλλο δε τον θεον και το δια
μεσου πολυ (το μεν γαρ θειον αγενητον ειναι και αιδιον, νωι μονωι
και λογωι θεωρουμενον, την δε υλην γενητην και φθαρτην), μη τι
ουκ αλογως το της αθεοτητος επικαλουσιν ονομα; ει μεν γαρ
εφρονουμεν ομοια τωι ∆ιαγοραι, τοσαυτα εχοντες προς θεοσεβειαν
ενεχυρα, το ευτακτον, το δια παντος συμφωνον, το μεγεθος, την
χροιαν, το σχημα, την διαθεσιν του κοσμου, εικοτως αν ημιν και η
του μη θεοσεβειν δοξα και η του ελαυνεσθαι αιτια προσετριβετο· επει
δε ο λογος ημων ενα θεον αγει τον τουδε του παντος ποιητην, αυτον
μεν ου γενομενον (οτι το ον ου γινεται, αλλα το μη ον), παντα δε δια
του παρ' αυτου λογου πεποιηκοτα, εκατερα αλογως πασχομεν, και
κακως αγορευομεθα και διωκομεθα. Και ποιηται μεν και φιλοσοφοι ουκ εδοξαν
αθεοι, επιστησαντες περι θεου. ο μεν Eυριπιδης επι μεν των κατα κοινην προληψιν
ανεπιστημονως ονομαζομενων θεων διαπορων ωφειλε δ', ειπερ εστ' εν ουρανωι,
Ζευς μη τον αυτον δυστυχη καθισταναι· επι δε του κατ' επιστημην νοητου ως εστιν
θεος δογματιζων οραις τον υψου τονδ' απειρον αιθερα και γην περιξ εχοντα υγραις
εν αγκαλαις; τουτον νομιζε Ζηνα, τονδ' ηγου θεον. των μεν γαρ ουτε τας ουσιας, αις
επικατηγορεισθαι το ονομα
συμβεβηκεν, υποκειμενας εωρα (“Ζηνα γαρ οστις εστι Ζευς, ουκ
οιδα πλην λογωι”) ουτε τα ονοματα καθ' υποκειμενων κατηγορει
σθαι πραγματων (ων γαρ αι ουσιαι ουχ υποκεινται, τι πλεον αυτοις
των ονοματων;), τον δε απο των εργων, οψιν των αδηλων νοων τα
φαινομενα, αερα αιθερος γης .
ου ουν τα ποιηματα και υφ' ου
τωι πνευματι ηνιοχειται, τουτον κατελαμβανετο ειναι θεον, συν
αιδοντος τουτωι και Σοφοκλεους
εις ταις αληθειαισιν, εις εστιν θεος,
3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ος ουρανον τ' ετευξε και γαιαν μακραν,
προς την του θεου φυσιν του καλλους του εκεινου πληρουμενην
εκατερα, και που δει ειναι τον θεον και οτι ενα δει ειναι, διδασκων.
Και Φιλολαος δε ωσπερ εν φρουραι παντα υπο του θεου περιει
ληφθαι λεγων, και το ενα ειναι και το ανωτερω της υλης δεικνυει.
Λυσις δε και Ὄψιμος ο μεν αριθμον αρρητον οριζεται τον θεον, ο δε
του μεγιστου των αριθμων την παρα τον εγγυτατω υπεροχην. ει δε
μεγιστος μεν αριθμος ο δεκα κατα τους Πυθαγορικους ο τετρακτυς
τε ων και παντας τους αριθμητικους και τους αρμονικους περιεχων
λογους, τουτωι δε εγγυς παρακειται ο εννεα, μονας εστιν ο θεος,
τουτ' εστιν εις· ενι γαρ υπερεχει ο μεγιστος τον εγγυτατω. ελαχιστον αυτωι.
Πλατων δε και Ἀριστοτελης (και ουχ ως επι
δεικνυων τα δογματα των φιλοσοφων επ' ακριβες, ουτως α ειρηκασι
περι θεου διεξειμι· οιδα γαρ οτι οσον συνεσει και ισχυι της βασι
λειας παντων υπερεχετε, τοσουτον και τωι πασαν παιδειαν ακριβουν
παντων κρατειτε, ουτω καθ' εκαστον παιδειας μερος κατορθουντες
ως ουδε οι εν αυτης μοριον αποτεμομενοι· αλλ' επειδη αδυνατον
δεικνυειν ανευ παραθεσεως ονοματων οτι μη μονοι εις μοναδα τον
θεον κατακλειομεν, επι τας δοξας ετραπομην), φησιν ουν ο Πλατων·
“τον μεν ουν ποιητην και πατερα τουδε του παντος ευρειν τε εργον
και ευροντα εις παντας αδυνατον λεγειν”, ενα τον αγενητον και
αιδιον νοων θεον. ει δ' οιδεν και αλλους οιον ηλιον και σεληνην
και αστερας, αλλ' ως γενητους οιδεν αυτους· “θεοι θεων, ων εγω
δημιουργος πατηρ τε εργων α αλυτα εμου μη θελοντος, το μεν ουν
δεθεν παν λυτον” ει τοινυν ουκ εστιν αθεος Πλατων, ενα τον
δημιουργον των ολων νοων αγενητον θεον, ουδε ημεις αθεοι, υφ' ου
λογωι δεδημιουργηται και τωι παρ' αυτου πνευματι συνεχεται τα
παντα, τουτον ειδοτες και κρατυνοντες θεον.
ο δε Ἀριστοτελης και οι απ' αυτου ενα αγοντες οιονει ζωιον συνθετον, εκ ψυχης και
σωματος συνεστηκοτα λεγουσι τον θεον, σωμα μεν αυτου το
αιθεριον νομιζοντες τους τε πλανωμενους αστερας και την σφαιραν
των απλανων κινουμενα κυκλοφορητικως, ψυχην δε τον επι τηι
κινησει του σωματος λογον, αυτον μεν ου κινουμενον, αιτιον δε της
τουτου κινησεως γινομενον.
οι δε απο της Στοας, καν ταις
προσηγοριαις κατα τας παραλλαξεις της υλης, δι' ης φασι το
πνευμα χωρειν του θεου, πληθυνωσι το θειον τοις ονομασι, τωι γουν
εργωι ενα νομιζουσι τον θεον. ει γαρ ο μεν θεος πυρ τεχνικον
οδωι βαδιζον επι γενεσει κοσμου εμπεριειληφος απαντας τους
σπερματικους λογους καθ' ους εκαστα καθ' ειμαρμενην γιγνεται, το
δε πνευμα αυτου διηκει δι' ολου του κοσμου, ο θεος εις κατ' αυτους,
Ζευς μεν κατα το ζεον της υλης ονομαζομενος, Ἥρα δε κατα τον
αερα, και τα λοιπα καθ' εκαστον της υλης μερος δι' ης κεχωρηκε
καλουμενος.
Ὅταν ουν το μεν ειναι εν το θειον ως επι το πλειστον, καν μη
4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θελωσι, τοις πασι συμφωνηται επι τας αρχας των ολων παραγινο
μενοις, ημεις δε κρατυνωμεν τον διακοσμησαντα το παν τουτο,
τουτον ειναι τον θεον, τις η αιτια τοις μεν επ' αδειας εξειναι και
λεγειν και γραφειν περι του θεου α θελουσιν, εφ' ημιν δε κεισθαι
νομον, οι εχομεν ο τι και νοουμεν και ορθως πεπιστευκαμεν, ενα
θεον ειναι, αληθειας σημειοις και λογοις παραστησαι;
ποιηται μεν γαρ και φιλοσοφοι, ως και τοις αλλοις, επεβαλον στοχαστικως,
κινηθεντες μεν κατα συμπαθειαν της παρα του θεου πνοης υπο της
αυτος αυτου ψυχης εκαστος ζητησαι, ει δυνατος ευρειν και νοησαι
την αληθειαν, τοσουτον δε δυνηθεντες οσον περινοησαι, ουχ ευρειν
το ον, ου παρα θεου περι θεου αξιωσαντες μαθειν, αλλα παρ'
αυτου εκαστος· διο και αλλος αλλως εδογματισεν αυτων και περι
θεου και περι υλης και περι ειδων και περι κοσμου.
ημεις δε
ων νοουμεν και πεπιστευκαμεν εχομεν προφητας μαρτυρας, οι
πνευματι ενθεωι εκπεφωνηκασι και περι του θεου και περι των του
θεου. ειποιτε δ' αν και υμεις συνεσει και τηι περι το οντως θειον
ευσεβειαι τους αλλους προυχοντες ως εστιν αλογον παραλιποντας
πιστευειν τωι παρα του θεου πνευματι ως οργανα κεκινηκοτι τα των
προφητων στοματα, προσεχειν δοξαις ανθρωπιναις.
Ὅτι τοινυν εις εξ αρχης ο τουδε του παντος ποιητης θεος,
ουτωσι σκεψασθε, ιν' εχητε και τον λογισμον ημων της πιστεως.
ει δυο εξ αρχης η πλειους ησαν θεοι, ητοι εν ενι και ταυτωι ησαν η
ιδιαι εκαστος αυτων.
εν μεν ουν ενι και ταυτωι ειναι ουκ ηδυναντο.
ου γαρ, ει θεοι, ομοιοι, αλλ' οτι αγενητοι, ουχ ομοιοι· τα μεν γαρ
γενητα ομοια τοις παραδειγμασιν, τα δε αγενητα ανομοια, ουτε απο
τινος ουτε προς τινα γενομενα.
ει δε, ως χειρ και οφθαλμος και πους περι εν σωμα εισιν συμπληρωτικα μερη, ενα εξ
αυτων συμπληρουντες, ο θεος εις· καιτοι ο μεν Σωκρατης, παρο γενητος
και φθαρτος, συγκειμενος και διαιρουμενος εις μερη, ο δε θεος
αγενητος και απαθης και αδιαιρετος· ουκ αρα συνεστως εκ μερων.
ει δε ιδιαι εκαστος αυτων, οντος του τον κοσμον πεποιηκοτος
ανωτερω των γεγονοτων και περι α εποιησε τε και εκοσμησεν, που
ο ετερος η οι λοιποι; ει γαρ ο μεν κοσμος σφαιρικος αποτελεσθεις
ουρανου κυκλοις αποκεκλεισται, ο δε του κοσμου ποιητης ανωτερω
των γεγονοτων επεχων αυτον τηι τουτων προνοιαι, τις ο του
ετερου θεου η των λοιπων τοπος; ουτε γαρ εν τωι κοσμωι εστιν, οτι
ετερου εστιν· ουτε περι τον κοσμον, υπερ γαρ τουτον ο του κοσμου
ποιητης θεος.
ει δε μητε εν τωι κοσμωι εστιν μητε περι τον κοσμον (το γαρ περι αυτον παν υπο
τουτου κατεχεται), που εστιν; ανωτερω του κοσμου και του θεου, εν ετερωι κοσμωι
και περι ετερον; αλλ' ει μεν εστιν εν ετερωι και περι ετερον, ουτε περι ημας
εστιν ετι (ουδε γαρ κοσμου κρατει), ουτε αυτος δυναμει μεγας
εστιν (εν γαρ περιωρισμενωι τοπωι εστιν).
ει δε ουτε εν ετερωι κοσμωι εστιν (παντα γαρ υπο τουτου πεπληρωται) ουτε περι
5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετερον (παντα γαρ υπο τουτου κατεχεται), και ουκ εστιν, ουκ
οντος εν ωι εστιν. η τι ποιει, ετερου μεν οντος ου εστιν ο κοσμος,
αυτος δε ανωτερω ων του ποιητου του κοσμου, ουκ ων δε ουτε εν
κοσμωι ουτε περι κοσμον;
αλλ' εστι τι ετερον ινα που στηι ο γενομενος κατα του οντος; αλλ' υπερ αυτον ο θεος
και τα του θεου. και τις εσται τοπος τα υπερ τον κοσμον τουτου πεπληρωκοτος;
αλλα προνοει; και μην ουδε προνοει, ει μη πεποιηκεν. ει δε
μη ποιει μητε προνοει μητε εστι τοπος ετερος, εν ωι εστιν, εις
ουτος εξ αρχης και μονος ο ποιητης του κοσμου θεος.
Eι μεν ουν ταις τοιαυταις εννοιαις απηρκουμεθα, ανθρωπικον αν
τις ειναι τον καθ' ημας ενομιζεν λογον· επει δε αι φωναι των
προφητων πιστουσιν ημων τους λογισμους (νομιζω <δε> και
υμας φιλομαθεστατους και επιστημονεστατους οντας ουκ ανοητους
γεγονεναι ουτε των Μωσεως ουτε των Ἠσαιου και Ἱερεμιου και
των λοιπων προφητων, οι κατ' εκστασιν των εν αυτοις λογισμων,
κινησαντος αυτους του θειου πνευματος, α ενηργουντο εξεφωνησαν,
συγχρησαμενου του πνευματος, ως ει και αυλητης αυλον εμπνευσαι)
–τι ουν ουτοι;
“κυριος ο θεος ημων· ου λογισθησεται ετερος
προς αυτον.” και παλιν· “εγω θεος πρωτος και μετα ταυτα, και
πλην εμου ουκ εστι θεος.” ομοιως· “εμπροσθεν εμου ουκ εγενετο
αλλος θεος και μετ' εμε ουκ εσται· εγω ο θεος και ουκ εστι παρεξ
εμου”. και περι του μεγεθους. “ο ουρανος μοι θρονος, η δε γη υπο
ποδιον των ποδων μου. ποιον οικον οικοδομησετε μοι, η τις τοπος
της καταπαυσεως μου;”
καταλειπω δε υμιν επ' αυτων των
βιβλιων γενομενοις ακριβεστερον τας εκεινων εξετασαι προφητειας,
οπως μετα του προσηκοντος λογισμου την καθ' ημας επηρειαν
αποσκευασησθε.
Το μεν ουν αθεοι μη ειναι, ενα τον αγενητον και αιδιον και
αορατον και απαθη και ακαταληπτον και αχωρητον, νωι μονωι
και λογωι καταλαμβανομενον, φωτι και καλλει και πνευματι και
δυναμει ανεκδιηγητωι περιεχομενον, υφ' ου γεγενηται το παν δια
<του παρ'> αυτου λογου και διακεκοσμηται και συγκρατειται,
θεον αγοντες, ικανως μοι δεδεικται.
νοουμεν γαρ και υιον του
θεου. και μη μοι γελοιον τις νομισηι το υιον ειναι τωι θεωι. ου γαρ
ως ποιηται μυθοποιουσιν ουδεν βελτιους των ανθρωπων δεικνυντες
τους θεους, η περι του θεου και πατρος η περι του υιου πεφρονη
καμεν, αλλ' εστιν ο υιος του θεου λογος του πατρος εν ιδεαι και
ενεργειαι· προς αυτου γαρ και δι' αυτου παντα εγενετο, ενος οντος
του πατρος και του υιου. οντος δε του υιου εν πατρι και πατρος εν
υιωι ενοτητι και δυναμει πνευματος, νους και λογος του πατρος ο
υιος του θεου.
ει δε δι' υπερβολην συνεσεως σκοπειν υμιν
6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επεισιν, ο παις τι βουλεται, ερω δια βραχεων· πρωτον γεννημα
ειναι τωι πατρι, ουχ ως γενομενον (εξ αρχης γαρ ο θεος, νους
αιδιος ων, ειχεν αυτος εν εαυτωι τον λογον, αιδιως λογικος ων), αλλ'
ως των υλικων ξυμπαντων αποιου φυσεως και γης οχιας υπο
κειμενων δικην, μεμιγμενων των παχυμερεστερων προς τα κου
φοτερα, επ' αυτοις ιδεα και ενεργεια ειναι, προελθων.
συναιδει
δε τωι λογωι και το προφητικον πνευμα· “κυριος γαρ”, φησιν,
“εκτισεν με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου.” καιτοι και αυτο
το ενεργουν τοις εκφωνουσι προφητικως αγιον πνευμα απορροιαν
ειναι φαμεν του θεου, απορρεον και επαναφερομενον ως ακτινα
ηλιου.
τις ουν ουκ αν απορησαι <τους> αγοντας θεον πατερα
και υιον θεον και πνευμα αγιον, δεικνυντας αυτων και την εν τηι
ενωσει δυναμιν και την εν τηι ταξει διαιρεσιν, ακουσας αθεους
καλουμενους; και ουδ' επι τουτοις το θεολογικον ημων ισταται
μερος, αλλα και πληθος αγγελων και λειτουργων φαμεν, ους ο
ποιητης και δημιουργος κοσμου θεος δια του παρ' αυτου λογου
διενειμε και διεταξεν περι τε τα στοιχεια ειναι και τους ουρανους
και τον κοσμον και τα εν αυτωι και την τουτων ευταξιαν.
Eι δε ακριβως διεξειμι τον καθ' ημας λογον, μη θαυμασητε· ινα
γαρ μη τηι κοινηι και αλογωι συναποφερησθε γνωμηι, εχητε δε
ταληθες ειδεναι, ακριβολογουμαι· επει και δι' αυτων των δογματων
οις προσεχομεν, ουκ ανθρωπικοις ουσιν αλλα θεοφατοις και θεο
διδακτοις, πεισαι υμας μη ως περι αθεων εχειν δυναμεθα.
τινες
ουν ημων οι λογοι, οις εντρεφομεθα; “λεγω υμιν· αγαπατε τους
εχθρους υμων, ευλογειτε τους καταρωμενους, προσευχεσθε υπερ των
διωκοντων υμας, οπως γενησθε υιοι του πατρος του εν τοις ουρανοις,
ος τον ηλιον αυτου ανατελλει επι πονηρους και αγαθους και βρεχει
επι δικαιους και αδικους.”
επιτρεψατε ενταυθα του λογου
εξακουστου μετα πολλης κραυγης γεγονοτος επι παρρησιαν
αναγαγειν, ως επι βασιλεων φιλοσοφων απολογουμενον. τινες γαρ η
των τους συλλογισμους αναλυοντων και τας αμφιβολιας διαλυοντων
και τας ετυμολογιας σαφηνιζοντων η των τα ομωνυμα και συνω
νυμα και κατηγορηματα και αξιωματα και τι το υποκειμενον και
τι το κατηγορουμενον ευδαιμονας αποτελειν δια τουτων και των
τοιουτων λογων υπισχνουνται τους συνοντας, ουτως εκκεκαθαρ
μενοι εισι τας ψυχας ως αντι του μισειν τους εχθρους αγαπαν και
αντι του, το μετριωτατον, κακως αγορευειν τους προκαταρξαντας
λοιδοριας ευλογειν, και υπερ των επιβουλευοντων εις το ζην
προσευχεσθαι; οι τουναντιον αει διατελουσι κακως τα απορρητα
εαυτους ταυτα μεταλλευοντες και αει τι εργασασθαι επιθυμουντες
κακον, τεχνην λογων και ουκ επιδειξιν εργων το πραγμα πεποιη
μενοι.
7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρα δ' ημιν ευροιτε αν ιδιωτας και χειροτεχνας και
γραιδια, ει λογωι την ωφελειαν παρισταν εισιν αδυνατοι την παρα του
λογου, εργωι την απο της προαιρεσεως ωφελειαν επιδεικνυμενους·
ου γαρ λογους διαμνημονευουσιν, αλλα πραξεις αγαθας επιδεικνυ
ουσιν, παιομενοι μη αντιτυπτειν και αρπαζομενοι μη δικαζεσθαι,
τοις αιτουσιν διδοναι και τους πλησιον αγαπαν ως εαυτους.
Ἀρα τοινυν, ει μη εφεστηκεναι θεον τωι των ανθρωπων γενει
ενομιζομεν, ουτως αν εαυτους εξεκαθαιρομεν; ουκ εστιν ειπειν,
αλλ' επει πεπεισμεθα υφεξειν παντος του ενταυθα βιου λογον τωι
πεποιηκοτι και ημας και τον κοσμον θεωι, τον μετριον και φιλ
ανθρωπον και ευκαταφρονητον βιον αιρουμεθα, ουδεν τηλικουτον
πεισεσθαι κακον ενταυθα νομιζοντες καν της ψυχης ημας αφαι
ρωνται τινες, ων εκει κομιουμεθα του πραου και φιλανθρωπου και
επιεικους βιου παρα του μεγαλου δικαστου.
Πλατων μεν ουν
Μινω και Ῥαδαμανθυν δικασειν και κολασειν τους πονηρους εφη,
ημεις δε καν Μινως τις καν Ῥαδαμανθυς ηι καν ο τουτων πατηρ,
ουδε τουτον φαμεν διαφευξεσθαι την κρισιν του θεου.
ειθ' οι
μεν τον βιον τουτον νομιζοντες “φαγωμεν και πιωμεν, αυριον γαρ
αποθνηισκομεν” και τον θανατον βαθυν υπνον και ληθην τιθεμενοι
“υπνος και θανατος διδυμαονε” πιστευονται θεοσεβειν· ανθρωποι
δε τον μεν ενταυθα ολιγου και μικρου τινος αξιον βιον λελογισμενοι,
υπο μονου δε παραπεμπομενοι του τον οντως θεον και τον παρ'
αυτου λογον ειδεναι, τις η του παιδος προς τον πατερα ενοτης, τις
η του πατρος προς τον υιον κοινωνια, τι το πνευμα, τις η των
τοσουτων ενωσις και διαιρεσις ενουμενων, του πνευματος, του
παιδος, του πατρος, πολυ δε και κρειττον' η ειπειν λογωι τον εκ
δεχομενον βιον ειδοτες, εαν καθαροι οντες απο παντος παρα
πεμφθωμεν αδικηματος, μεχρι τοσουτου δε φιλανθρωποτατοι ωστε
μη μονον στεργειν τους φιλους (“εαν γαρ αγαπατε”, φησι, “τους
αγαπωντας και δανειζητε τοις δανειζουσιν υμιν, τινα μισθον
εξετε;”), τοιουτοι δε ημεις οντες και τον τοιουτον βιουντες βιον
ινα κριθηναι διαφυγωμεν, απιστουμεθα θεοσεβειν;
Ταυτα μεν ουν μικρα απο μεγαλων και ολιγα απο πολλων, ινα
μη επι πλειον υμιν ενοχλοιημεν· και γαρ το μελι και τον ορον δοκι
μαζοντες μικρωι μερει του παντος το παν ει καλον δοκιμαζουσιν.
Ἐπει δε οι πολλοι των επικαλουντων ημιν την αθεοτητα ουδ'
οναρ τι εστι θεον εγνωκοτες, αμαθεις και αθεωρητοι οντες του
φυσικου και του θεολογικου λογου, μετρουντες την ευσεβειαν θυσιων
νομωι, επικαλουσιν το μη και τους αυτους ταις πολεσι θεους αγειν,
σκεψασθε μοι, αυτοκρατορες, ωδε περι εκατερων, και πρωτον γε
περι του μη θυειν.
ο τουδε του παντος δημιουργος και πατηρ ου
δειται αιματος ουδε κνισης ουδε της απο των ανθων και θυμια
8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ματων ευωδιας, αυτος ων η τελεια ευωδια, ανενδεης και απροσδεης·
αλλα θυσια αυτωι μεγιστη, αν γινωσκωμεν τις εξετεινε και συνε
σφαιρωσεν τους ουρανους και την γην κεντρου δικην ηδρασε, τις
συνηγαγεν το υδωρ εις θαλασσας και διεκρινεν το φως απο του
σκοτους, τις εκοσμησεν αστροις τον αιθερα και εποιησεν παν
σπερμα την γην αναβαλλειν, τις εποιησεν ζωια και ανθρωπον
επλασεν.
οταν <ουν> εχοντες τον δημιουργον θεον συνεχοντα
και εποπτευοντα επιστημηι και τεχνηι καθ' ην αγει τα παντα,
επαιρωμεν οσιους χειρας αυτωι, ποιας ετι χρειαν εκατομβης εχει;
και τους μεν θυσιηισι και ευχωληις αγανηισι
λοιβηι τε κνισηι τε παρατρωπωσ' ανθρωποι,
λισσομενοι, οτε κεν τις υπερβαιηι και αμαρτηι.
τι δε μοι ολοκαυτωσεων, ων μη δειται ο θεος; και προσφερειν,
δεον αναιμακτον θυσιαν την λογικην προσαγειν λατρειαν;
Ὁ δε περι του μη προσιεναι και τους αυτους ταις πολεσιν
θεους αγειν πανυ αυτοις ευηθης λογος· αλλ' ουδε οι ημιν επικα
λουντες αθεοτητα, επει μη τους αυτους οις ισασι νομιζομεν, σφισιν
αυτοις συμφωνουσιν περι θεων [ματην], αλλ' Ἀθηναιοι μεν Κελεον
και Μετανειραν ιδρυνται θεους, Λακεδαιμονιοι δε Μενελεων και
θυουσιν αυτωι και εορταζουσιν, Ἰλιεις δε ουδε το ονομα ακουοντες
Ἕκτορα φερουσιν, Κειοι Ἀρισταιον, τον αυτον και ∆ια και
Ἀπολλω νομιζοντες, Θασιοι Θεαγενην, υφ' ου και φονος Ὀλυμ
πιασιν εγενετο, Σαμιοι Λυσανδρον επι τοσαυταις σφαγαις και
τοσουτοις κακοις, Ἀλκμαν και Ἡσιοδος Μηδειαν η Νιοβην
Κιλικες, Σικελοι Φιλιππον τον Βουτακιδου, Ὀνησιλαον Ἀμαθουσιοι,
Ἀμιλκαν Καρχηδονιοι· επιλειψει με η ημερα το πληθος καταλεγοντα.
οταν ουν αυτοι αυτοις διαφωνωσιν περι των κατ' αυτους θεων, τι
ημιν μη συμφερομενοις επικαλουσιν; το δε κατ' Aιγυπτιους μη
και γελοιον ηι· τυπτονται γαρ εν τοις ιεροις τα στηθη κατα τας
πανηγυρεις ως επι τετελευτηκοσιν και θυουσιν ως θεοις. και ουδεν
θαυμαστον· οι γε και τα θηρια θεους αγουσιν και ξυρωνται επει
αποθνηισκουσιν, και θαπτουσιν εν ιεροις και δημοτελεις κοπετους
εγειρουσιν.
αν τοινυν ημεις, οτι μη κοινως εκεινοις θεοσεβουμεν,
ασεβωμεν, πασαι μεν πολεις, παντα δε εθνη ασεβουσιν· ου γαρ τους
αυτους παντες αγουσι θεους.
Ἀλλ' εστωσαν τους αυτους αγοντες. τι ουν; επει οι πολλοι
διακριναι ου δυναμενοι, τι μεν υλη, τι δε θεος, ποσον δε το δια
μεσου αυτων, προσιασι τοις απο της υλης ειδωλοις, δι' εκεινους και
ημεις οι διακρινοντες και χωριζοντες το αγενητον και το γενητον,
το ον και το ουκ ον, το νοητον και το αισθητον, και εκαστωι αυτων το
προσηκον ονομα αποδιδοντες, προσελευσομεθα και προσκυνησομεν
τα αγαλματα;
ει μεν γαρ ταυτον υλη και θεος, δυο ονοματα καθ'
9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενος πραγματος, τους λιθους και τα ξυλα, τον χρυσον και τον
αργυρον ου νομιζοντες θεους ασεβουμεν· ει δε διεστασι παμπολυ
απ' αλληλων και τοσουτον οσον τεχνιτης και η προς την τεχνην
αυτου παρασκευη, τι εγκαλουμεθα; ως γαρ ο κεραμευς και ο
πηλος, υλη μεν ο πηλος, τεχνιτης δε ο κεραμευς, και ο θεος
δημιουργος, υπακουουσα δε αυτωι η υλη προς την τεχνην. αλλ' ως
ο πηλος καθ' εαυτον σκευη γενεσθαι χωρις τεχνης αδυνατος, και
η πανδεχης υλη ανευ του θεου του δημιουργου διακρισιν και
σχημα και κοσμον ουκ ελαμβανεν.
ως δε ου τον κεραμον
προτιμοτερον του εργασαμενου αυτον εχομεν ουδε τας φιαλας και
χρυσιδας του χαλκευσαντος, αλλ' ει τι περι εκεινας δεξιον κατα την
τεχνην, τον τεχνιτην επαινουμεν και ουτος εστιν ο την επι τοις
σκευεσι δοξαν καρπουμενος, και επι της υλης και του θεου της
διαθεσεως των κεκοσμημενων ουχ η υλη την δοξαν και την τιμην
δικαιαν εχει, αλλ' ο δημιουργος αυτης θεος.
ωστε, ει τα ειδη
της υλης αγοιμεν θεους, αναισθητειν του οντως θεου δοξομεν, τα
λυτα και φθαρτα τωι αιδιωι εξισουντες.
Καλος μεν γαρ ο κοσμος και τωι μεγεθει περιεχων και τηι
διαθεσει των τε εν τωι λοξωι κυκλωι και των περι την αρκτον και τωι
σχηματι σφαιρικωι οντι· αλλ' ου τουτον, αλλα τον τεχνιτην αυτου
προσκυνητεον.
ουδε γαρ οι προς υμας αφικνουμενοι υπηκοοι
παραλιποντες υμας τους αρχοντας και δεσποτας θεραπευειν παρ'
ων αν, <ων> δεοιντο, και τυχοιεν, επι το σεμνον της καταγωγης
υμων καταφευγουσιν, αλλα την μεν βασιλικην εστιαν, την αλλως
εντυχοντες αυτηι, θαυμαζουσι καλως ησκημενην, υμας δε παντα εν
πασιν αγουσι τηι δοξηι.
και υμεις μεν οι βασιλεις εαυτοις ασκειτε
τας καταγωγας βασιλικας, ο δε κοσμος ουχ ως δεομενου του θεου
γεγονεν· παντα γαρ ο θεος εστιν αυτος αυτωι, φως απροσιτον,
κοσμος τελειος, πνευμα, δυναμις, λογος. ει τοινυν εμμελες ο κοσμος
οργανον κινουμενον εν ·υθμωι, τον αρμοσαμενον και πλησσοντα τους
φθογγους και το συμφωνον επαιδοντα μελος, ου το οργανον προσ
κυνω· ουδε γαρ επι των αγωνιστων παραλιποντες οι αθλοθεται
τους κιθαριστας, τας κιθαρας στεφανουσιν αυτων· ειτε, ως ο
Πλατων φησι, τεχνη του θεου, θαυμαζων αυτου το καλλος τωι
τεχνιτηι προσειμι· ειτε ουσια και σωμα, ως οι απο του Περιπατου,
ου παραλιποντες προσκυνειν τον αιτιον της κινησεως του σωματος
θεον επι τα πτωχα και ασθενη στοιχεια καταπιπτομεν, τωι απαθει
αερι κατ' αυτους την παθητην υλην προσκυνουντες· ειτε δυναμεις
του θεου τα μερη του κοσμου νοει τις, ου τας δυναμεις προσιοντες
θεραπευομεν, αλλα τον ποιητην αυτων και δεσποτην.
ουκ αιτω
την υλην α μη εχει, ουδε παραλιπων τον θεον τα στοιχεια θεραπευω,
οις μηδεν πλεον η οσον εκελευσθησαν εξεστιν· ει γαρ και καλα
10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιδειν τηι του δημιουργου τεχνηι, αλλα λυτα τηι της υλης φυσει.
μαρτυρει δε τωι λογωι τουτωι και Πλατων· “ον” γαρ “ουρανον”,
φησι, “και κοσμον επωνομακαμεν, πολλων μεν μετεσχηκε <και>
μακαριων παρα του πατρος, αταρ ουν δη κεκοινωνηκε <και>
σωματος· οθεν αυτωι μεταβολης αμοιρωι τυγχανειν αδυνατον.”
ει τοινυν θαυμαζων τον ουρανον και τα στοιχεια της τεχνης ου
προσκυνω αυτα ως θεους ειδως τον επ' αυτοις της λυσεως λογον,
ων οιδα ανθρωπους δημιουργους, πως ταυτα προσειπω θεους;
Σκεψασθε δε μοι δια βραχεων (αναγκη δε απολογουμενον
ακριβεστερους παρεχειν τους λογισμους και περι των ονοματων,
οτι νεωτερα, και περι των εικονων, οτι χθες και πρυην γεγονασιν
ως λογωι ειπειν· ιστε δε και υμεις ταυτα αξιολογωτερον ως αν εν
πασιν και υπερ παντας τοις παλαιοις συγγιγνομενοι)· φημι ουν
Ὀρφεα και Ὅμηρον και Ἡσιοδον ειναι τους και γενη και ονοματα
δοντας τοις υπ' αυτων λεγομενοις θεοις.
μαρτυρει δε και
Ἡροδοτος· “Ἡσιοδον γαρ και Ὅμηρον ηλικιην τετρακοσιοισι
ετεσι δοκεω πρεσβυτερους εμου γενεσθαι, και ου πλειοσι· ουτοι δε
εισιν οι ποιησαντες θεογονιην Ἕλλησι και τοισι θεοισι τας επωνυ
μιας δοντες και τιμας τε και τεχνας διελοντες και ειδεα αυτων
σημηναντες.”
αι δ' εικονες μεχρι μηπω πλαστικη και γραφικη
και ανδριαντοποιητικη ησαν, ουδε ενομιζοντο· Σαυριου δε του
Σαμιου και Κρατωνος του Σικυωνιου και Κλεανθους του Κορινθιου
και κορης Κορινθιας επιγενομενων και σκιαγραφιας μεν ευρεθεισης
υπο Σαυριου ιππον εν ηλιωι περιγραψαντος, γραφικης δε υπο
Κρατωνος εν πινακι λελευκωμενωι σκιας ανδρος και γυναικος
εναλειψαντος, –απο δε της κορης η κοροπλαθικη ευρεθη (ερωτικως
γαρ τινος εχουσα περιεγραψεν αυτου κοιμωμενου εν τοιχωι την
σκιαν, ειθ' ο πατηρ ησθεις απαραλλακτωι ουσηι τηι ομοιοτητι–
κεραμον δε ειργαζετο–αναγλυψας την περιγραφην πηλωι προσ
ανεπληρωσεν· ο τυπος ετι και νυν εν Κορινθωι συζεται), –τουτοις
δε επιγενομενοι ∆αιδαλος, Θεοδωρος, Σμιλις ανδριαντοποιητικην
και πλαστικην προσεξευρον.
ο μεν δη χρονος ολιγος τοσουτος
ταις εικοσι και τηι περι τα ειδωλα πραγματειαι, ως εχειν ειπειν τον
εκαστου τεχνιτην θεου. το μεν γαρ εν Ἐφεσωι της Ἀρτεμιδος και
το της Ἀθηνας (μαλλον δε Ἀθηλας· αθηλη γαρ ως οι μυστικωτερον
ουτω γαρ) το απο της ελαιας το παλαιον και την Καθημενην
Ἔνδοιος ειργασατο μαθητης ∆αιδαλου, ο δε Πυθιος εργον Θεο
δωρου και Τηλεκλεους και ο ∆ηλιος και η Ἄρτεμις Τεκταιου και
Ἀγγελιωνος τεχνη, η δε εν Σαμωι Ἥρα και εν Ἄργει Σμιλιδος
χειρες και Φειδιου τα λοιπα ειδωλα η Ἀφροδιτη εν Κνιδωι
ετερα Πραξιτελους τεχνη, ο εν Ἐπιδαυρωι Ἀσκληπιος εργον
Φειδιου.
συνελοντα φαναι, ουδεν αυτων διαπεφευγεν το μη υπ'
11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπου γεγονεναι. ει τοινυν θεοι, τι ουκ ησαν εξ αρχης; τι
δε εισιν νεωτεροι των πεποιηκοτων; τι δε εδει αυτοις προς το
γενεσθαι ανθρωπων και τεχνης; γη ταυτα και λιθοι και υλη και
περιεργος τεχνη.
Ἐπει τοινυν φασι τινες εικονας μεν ειναι ταυτας, θεους δε εφ'
οις αι εικονες, και τας προσοδους ας ταυταις προσιασιν και τας
θυσιας επ' εκεινους αναφερεσθαι και εις εκεινους γινεσθαι μη ειναι
τε ετερον τροπον τοις θεοις η τουτον προσελθειν (“χαλεποι δε θεοι
φαινεσθαι εναργεις”) και του ταυθ' ουτως εχειν τεκμηρια παρ
εχουσιν τας ενιων ειδωλων ενεργειας, φερε εξετασωμεν την επι
τοις ονομασι δυναμιν αυτων.
δεησομαι δε υμων, μεγιστοι αυτο
κρατορων, προ του λογου αληθεις παρεχομενωι τους λογισμους
συγγνωναι· ου γαρ προκειμενον μοι ελεγχειν τα ειδωλα, αλλα
απολυομενος τας διαβολας λογισμον της προαιρεσεως ημων
παρεχω. εχοιτε αφ' εαυτων και την επουρανιον βασιλειαν
εξεταζειν· ως γαρ υμιν πατρι και υιωι παντα κεχειρωται ανωθεν την
βασιλειαν ειληφοσιν (“βασιλεως γαρ ψυχη εν χειρι θεου”, φησι το
προφητικον πνευμα), ουτως ενι τωι θεωι και τωι παρ' αυτου λογωι
υιωι νοουμενωι αμεριστωι παντα υποτετακται.
εκεινο τοινυν
σκεψασθε μοι προ των αλλων. ουκ εξ αρχης, ως φασιν, ησαν οι
θεοι, αλλ' ουτως γεγονεν αυτων εκαστος ως γιγνομεθα ημεις· και
τουτο πασιν αυτοις ξυμφωνειται, Ὁμηρου μεν [γαρ] λεγοντος
Ὠκεανον τε, θεων γενεσιν, και μητερα Τηθυν,
Ὀρφεως δε, ος και τα ονοματα αυτων πρωτος εξηυρεν και τας
γενεσεις διεξηλθεν και οσα εκαστοις πεπρακται ειπεν και πεπι
στευται παρ' αυτοις αληθεστερον θεολογειν, ωι και Ὅμηρος τα
πολλα και περι θεων μαλιστα επεται, και αυτου την πρωτην γενεσιν
αυτων εξ υδατος συνισταντος
Ὠκεανος, οσπερ γενεσις παντεσσι τετυκται.
ην γαρ υδωρ αρχη κατ' αυτον τοις ολοις, απο δε του υδατος ιλυς
κατεστη, εκ δε εκατερων εγεννηθη ζωιον δρακων προσπεφυκυιαν
εχων κεφαλην λεοντος, δια μεσου δε αυτων θεου προσωπον, ονομα
Ἡρακλης και Χρονος.
ουτος ο Ἡρακλης εγεννησεν υπερμεγεθες
ωιον, ο συμπληρουμενον υπο βιας του γεγεννηκοτος εκ παρατριβης
εις δυο ερραγη. το μεν ουν κατα κορυφην αυτου Oυρανος ειναι
ετελεσθη, το δε κατω ενεχθεν Γη· προηλθε δε και θεος γη δι
σωματος.
Oυρανος δε Γηι μιχθεις γενναι θηλειας μεν Κλωθω,
Λαχεσιν, Ἄτροπον, ανδρας δε Ἑκατογχειρας Κοττον, Γυγην,
Βριαρεων και Κυκλωπας, Βροντην και Στεροπην και Ἄργην· ους
και δησας κατεταρταρωσεν, εκπεσεισθαι αυτον υπο των παιδων της
αρχης μαθων. διο και οργισθεισα η Γη τους Τιτανας εγεννησεν·
Κουρους δ' Oυρανιωνας εγεινατο ποτνια Γαια,
12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ους δη και Τιτηνας επικλησιν καλεουσιν,
ουνεκα τισασθην μεγαν Oυρανον αστεροεντα.
Aυτη αρχη γενεσεως περι τους κατ' αυτους θεους τε και τωι
παντι. εκεινο τοινυν εκαστον γαρ των τεθεολογημενων ως την
αρχην ονειναι . ει γαρ γεγονασιν ουκ οντες, ως οι περι αυτων
θεολογουντες λεγουσιν, ουκ εισιν· η γαρ αγενητον τι, και εστιν
αιδιον, η γενητον, και φθαρτον εστιν.
και ουκ εγω μεν ουτως,
ετερως δε οι φιλοσοφοι. “τι το ον αει γενεσιν τε ουκ εχον, η τι το
γενομενον μεν, ον δε ουδεποτε;” περι νοητου και αισθητου δια
λεγομενος ο Πλατων το μεν αει ον, το νοητον, αγενητον ειναι
διδασκει, το δε ουκ ον, το αισθητον, γενητον, αρχομενον ειναι και
παυομενον.
τουτωι τωι λογωι και οι απο της Στοας εκπυρω
θησεσθαι τα παντα και παλιν εσεσθαι φασιν, ετεραν αρχην του
κοσμου λαβοντος. ει δε, καιτοι δισσου αιτιου κατ' αυτους οντος,
του μεν δραστηριου και καταρχομενου, καθο η προνοια, του δε
πασχοντος και τρεπομενου, καθο η υλη, αδυνατον [δε] εστιν και
προνοουμενον επι ταυτου μειναι τον κοσμον γενομενον, πως η
τουτων μενει συστασις, ου φυσει οντων αλλα γενομενων; τι δε της
υλης κρειττους οι θεοι την συστασιν εξ υδατος εχοντες;
αλλ' ουτε
κατ' αυτους υδωρ τοις πασιν αρχη (εκ γαρ απλων και μονοειδων
στοιχειων τι αν συστηναι δυναιτο; δει δε και τηι υληι τεχνιτου
και υλης τωι τεχνιτηι· η πως αν γενοιτο τα εκτυπωματα χωρις της
υλης η του τεχνιτου;)· ουτε πρεσβυτεραν λογον εχει ειναι την υλην
του θεου· το γαρ ποιητικον αιτιον προκαταρχειν των γιγνομενων
αναγκη.
Eι μεν ουν μεχρι του φησαι γεγονεναι τους θεους και εξ
υδατος την συστασιν εχειν το απιθανον ην αυτοις της θεολογιας,
επιδεδειχως οτι ουδεν γενητον ο ου και διαλυτον, επι τα λοιπα αν
παρεγενομην των εγκληματων.
επει δε τουτο μεν διατεθεικασιν
αυτων τα σωματα, τον μεν Ἡρακλεα, οτι θεος δρακων ελικτος,
τους δε Ἑκατογχειρας ειποντες, και την θυγατερα του ∆ιος, ην
εκ της μητρος Ῥεας και ∆ημητρος η δημητορος τον αυτης
επαιδοποιησατο, δυο μεν κατα φυσιν [ειπον] εχειν οφθαλμους και
επι τωι μετωπωι δυο και προτομην κατα το οπισθεν του τραχηλου
μερος, εχειν δε και κερατα, διο και την Ῥεαν φοβηθεισαν το της
παιδος τερας φυγειν ουκ εφεισαν αυτηι την θηλην, ενθεν μυστικως
μεν Ἀθηλα κοινως δε Φερσεφονη και Κορη κεκληται, ουχ η αυτη
ουσα τηι Ἀθηναι τηι απο της κορης λεγομενηι·
τουτο δε τα
πραχθεντα αυτοις επ' ακριβες ως οιονται διεξεληλυθασιν, Κρονος
μεν ως εξετεμεν τα αιδοια του πατρος και κατερριψεν αυτον απο του
13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρματος και ως ετεκνοκτονει καταπινων των παιδων τους αρσενας,
Ζευς δε οτι τον μεν πατερα δησας κατεταρταρωσεν, καθα και τους
υιεις ο Oυρανος, και προς Τιτανας περι της αρχης επολεμησεν και
οτι την μητερα Ῥεαν απαγορευουσαν αυτου τον γαμον εδιωκε,
δρακαινης δ' αυτης γενομενης και αυτος εις δρακοντα μεταβαλων
συνδησας αυτην τωι καλουμενωι Ἡρακλειωτικωι αμματι εμιγη (του
σχηματος της μιξεως συμβολον η του Ἑρμου ·αβδος), ειθ' οτι
Φερσεφονηι τηι θυγατρι εμιγη βιασαμενος και ταυτην εν δρακοντος
σχηματι, εξ ης παις ∆ιονυσος αυτωι·
αναγκη καν τοσουτον
ειπειν· τι το σεμνον η χρηστον της τοιαυτης ιστοριας, ινα πιστευ
σωμεν θεους ειναι τον Κρονον, τον ∆ια, την Κορην, τους λοιπους;
αι διαθεσεις των σωματων; και τις αν ανθρωπος κεκριμενος
και εν θεωριαι γεγονως υπο θεου γεννηθηναι πιστευσαι εχιδναν–
Ὀρφευς·
αν δε Φανης αλλην γενεην τεκνωσατο δεινην
νηδυος εξ ιερης, προσιδειν φοβερωπον Ἔχιδναν,
ης χαιται μεν απο κρατος καλον τε προσωπον
ην εσιδειν, τα δε λοιπα μερη φοβεροιο δρακοντος
αυχενος εξ ακρου–
η αυτον τον Φανητα δεξαιτο, θεον οντα πρωτογονον (ουτος γαρ
εστιν ο εκ του ωιου προχυθεις), η σωμα η σχημα εχειν δρακοντος η
καταποθηναι υπο του ∆ιος, οπως ο Ζευς αχωρητος γενοιτο;
ει
γαρ μηδεν διενενηνοχασιν των φαυλοτατων θηριων (δηλον γαρ
οτι υποδιαλλασσειν δει των γηινων και των απο της υλης
αποκρινομενων το θειον), ουκ εισιν θεοι. τι δε και προσιμεν
αυτοις, ων κτηνων μεν δικην εχει η γενεσις, αυτοι δε θηριομορφοι
και δυσειδεις;
Καιτοι ει σαρκοειδεις μονον ελεγον αυτους και αιμα εχειν και
σπερμα και παθη οργης και επιθυμιας, και τοτε εδει ληρον και
γελωτα λογους τουτους νομιζειν· ουτε γαρ οργη ουτε επιθυμια
και ορεξις ουδε παιδοποιον σπερμα εν τωι θεωι.
εστωσαν τοινυν
σαρκοειδεις, αλλα κρειττους μεν θυμου και οργης, ινα μη Ἀθηνα
μεν βλεπηται “σκυζομενη ∆ιι πατρι, χολος δε μιν αγριος ηρει”,
Ἥρα δε θεωρηται “Ἥρηι δ' ουκ εχαδε στηθος χολον, αλλα προσ
ηυδα”, κρειττους δε λυπης,
ω ποποι, η φιλον ανδρα διωκομενον περι τειχος
οφθαλμοισιν ορωμαι· εμον δ' ολοφυρεται ητορ.
εγω μεν γαρ και ανθρωπους αμαθεις και σκαιους λεγω τους οργηι
και λυπηι εικοντας· οταν δε ο “πατηρ ανδρων τε θεων τε” οδυρηται
μεν τον υιον
αŠ αŠ εγων, οτε μοι Σαρπηδονα φιλτατον ανδρων
μοιρ' υπο Πατροκλοιο Μενοιτιαδαο δαμηναι,
αδυνατηι δε οδυρομενος του κινδυνου εξαρπασαι
14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σαρπηδων ∆ιος υιος, ο δ' ουδ' ωι παιδι αμυνει,
τις ουκ αν τους επι τοις τοιουτοις μυθοις φιλοθεους, μαλλον δε
αθεους, της αμαθιας καταμεμψαιτο;
εστωσαν σαρκοειδεις,
αλλα μη τιτρωσκεσθω μηδε Ἀφροδιτη υπο ∆ιομηδους το σωμα,
“ουτα με Τυδεος υιος υπερθυμος ∆ιομηδης”, η υπο Ἄρεως την
ψυχην,
ως εμε χωλον εοντα ∆ιος θυγατηρ Ἀφροδιτη
αιεν ατιμαζει, φιλεει δ' αιδηλον Ἄρηα.
... “δια δε χροα καλον εδαψεν”, ο δεινος εν πολεμοις, ο συμ
μαχος κατα Τιτανων του ∆ιος, ασθενεστερος ∆ιομηδους φαινεται.
“μαινετο δ' ως οτ' Ἄρης εγχεσπαλος” σιωπησον, Ὅμηρε, θεος
ου μαινεται· συ δε μοι και μιαιφονον και βροτολοιγον, “Ἀρες,
Ἄρες βροτολοιγε, μιαιφονε”, διηγηι τον θεον και την μοιχειαν
αυτου διεξει και τα δεσμα·
τω δ' ες δεμνια βαντε κατεδραθον, αμφι δε δεσμοι
τεχνηεντες εχυντο πολυφρονος Ἡφαιστοιο,
ουδε τι κινησαι μελεων ην.
ου καταβαλλουσι τον πολυν τουτον ασεβη ληρον περι των θεων;
Oυρανος εκτεμνεται, δειται και καταταρταρουται Κρονος, επαν
ιστανται Τιτανες, Στυξ αποθνηισκει κατα την μαχην ηδη και
θνητους αυτους δεικνυουσιν–ερωσιν αλληλων, ερωσιν ανθρωπων·
Aινειας, τον υπ' Ἀγχισηι τεκε δι' Ἀφροδιτη,
Ἴδης εν κνημοισι θεα βροτωι ευνηθεισα.
ουκ ερωσιν, ου πασχουσιν· η γαρ θεοι και ουχ αψεται αυτων
επιθυμια ... καν σαρκα θεος κατα θειαν οικονομιαν λαβηι, ηδη
δουλος εστιν επιθυμιας;
ου γαρ πωποτε μ' ωδε θεας ερος ουδε γυναικος
θυμον ενι στηθεσσι περιπροχυθεις εδαμασσεν,
ουδ' οποτ' ηρασαμην Ἰξιονιης αλοχοιο,
ουδ' οτε περ ∆αναης καλλισφυρου Ἀκρισιωνης,
ουδ' οτε Φοινικος κουρης τηλεκλειτοιο,
ουδ' οτε περ Σεμελης, ουδ' Ἀλκμηνης ενι Θηβηι,
ουδ' οτε ∆ημητρος καλλιπλοκαμοιο ανασσης,
ουδ' οτε περ Λητους ερικυδεος, ουδε σευ αυτης.
γενητος εστιν, φθαρτος εστιν, ουδεν εχων θεου. αλλα και θητευουσιν
ανθρωποις·
ω δωματ' Ἀδμητεια, εν οις ετλην εγω
θησσαν τραπεζαν αινεσαι θεος περ ων,
και βουκολουσιν·
ελθων δ' ες αιαν τηνδ' εβουφορβουν ξενωι,
και τονδ' εσωιζον οικον.
ουκουν κρειττων Ἄδμητος του θεου.
ω μαντι και σοφε και
προειδως τοις αλλοις τα εσομενα, ουκ εμαντευσω του ερωμενου τον
φονον, αλλα και εκτεινας αυτοχειρι τον φιλον·
καγω το Φοιβου θειον αψευδες στομα
15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηλπιζον ειναι, μαντικηι βρυον τεχνηι,
ως ψευδομαντιν κακιζει τον Ἀπολλω ο Aισχυλος,
ο δ' αυτος υμνων, αυτος εν θοινηι παρων,
αυτος ταδ' ειπων, αυτος εστιν ο κτανων
τον παιδα τον εμον.
Ἀλλα ταυτα μεν ισως πλανη ποιητικη, φυσικος δε τις επ'
αυτοις και τοιουτος λογος· “Ζευς αργης”, ως φησιν Ἐμπεδοκλης,
“Ἥρη τε φερεσβιος ηδ' Ἀιδωνευς
Νηστις θ', η δακρυοις τεγγει κρουνωμα βροτειον”.
ει τοινυν Ζευς μεν το πυρ, Ἥρα δε η γη και ο αηρ Ἀιδωνευς και
το υδωρ Νηστις, στοιχεια δε ταυτα, το πυρ, το υδωρ, ο αηρ, ουδεις
αυτων θεος, ουτε Ζευς, ουτε Ἥρα, ουτε Ἀιδωνευς· απο γαρ της
υλης διακριθεισης υπο του θεου η τουτων συστασις τε και γενεσις,
πυρ και υδωρ και γαια και ηερος ηπιον υψος,
και φιλιη μετα τοισιν.
α χωρις της φιλιας ου δυναται μενειν υπο του νεικους συγχεομενα,
πως αν ουν ειποι τις ταυτα ειναι θεους; αρχικον η φιλια κατα
τον Ἐμπεδοκλεα, αρχομενα τα συγκριματα, το δε αρχικον κυριον·
ωστε, εαν μιαν και την <αυτην> του τε αρχομενου και του
αρχοντος δυναμιν θωμεν, λησομεν εαυτους ισοτιμον την υλην την
φθαρτην και ρευστην και μεταβλητην τωι αγενητωι και αιδιωι και
δια παντος συμφωνωι ποιουντες θεωι.
Ζευς η ζεουσα ουσια κατα
τους Στωικους, Ἥρα ο αηρ, και του ονοματος ει αυτο αυτωι
επισυναπτοιτο συνεκφωνουμενου, Ποσειδων η ποσις. αλλοι δε
αλλως φυσιολογουσιν· οι μεν γαρ αερα διφυη αρσενοθηλυν τον ∆ια
λεγουσιν, οι δε καιρον εις ευκρασιαν τρεποντα τον χρονον, διο και
μονος Κρονον διεφυγεν.
αλλ' επι μεν των απο της Στοας εστιν
ειπειν· ει ενα τον ανωτατω θεον αγενητον τε και αιδιον νομιζετε,
συγκριματα δε εις α η της υλης αλλαγη, και το πνευμα του
θεου δια της υλης κεχωρηκος κατα τας παραλλαξεις αυτης αλλο και
αλλο ονομα μεταλαγχανειν φατε, σωμα μεν τα ειδη της υλης του
θεου γενησεται, φθειρομενων δε των στοιχειων κατα την εκπυρωσιν
αναγκη συμφθαρηναι ομου τοις ειδεσι τα ονοματα, μονου μενοντος
του πνευματος του θεου. ων ουν σωματων φθαρτη η κατα την
υλην παραλλαγη, τις αν ταυτα πιστευσαι θεους;
προς δε τους
λεγοντας τον μεν Κρονον χρονον, την δε Ῥεαν γην, την μεν συλ
λαμβανουσαν εκ του Κρονου και αποτικτουσαν, ενθεν και μητηρ
παντων νομιζεται, τον δε γεννωντα και καταναλισκοντα, και ειναι
την μεν τομην των αναγκαιων ομιλιαν του αρρενος προς το θηλυ,
τεμνουσαν και καταβαλλουσαν σπερμα εις μητραν και γεννωσαν
ανθρωπον εν εαυτωι την επιθυμιαν, ο εστιν Ἀφροδιτη, εχοντα, την δε
μανιαν του Κρονου τροπην καιρου φθειρουσαν εμψυχα και αψυχα,
τα δε δεσμα και τον Ταρταρον χρονον υπο καιρων τρεπομενον και
16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αφανη γινομενον, προς τοινυν τουτους φαμεν· ειτε χρονος εστιν ο
Κρονος, μεταβαλλει, ειτε καιρος, τρεπεται, ειτε σκοτος η παγος η
ουσια υγρα, ουδεν αυτων μενει· το δε θειον και αθανατον και
ακινητον και αναλλοιωτον· ουτε αρα ο Κρονος ουτε το επ' αυτωι
ειδωλον θεος.
περι δε του ∆ιος, ει μεν αηρ εστι γεγονως εκ
Κρονου, ου το μεν αρσεν ο Ζευς, το δε θηλυ Ἥρα (διο και αδελφη
και γυνη), αλλοιουται, ει δε καιρος, τρεπεται· ουτε δε μεταβαλλει
ουτε μεταπιπτει το θειον.
τι δε <δει υμιν επι> πλεον λεγοντα
ενοχλειν, οι αμεινον τα παρ' εκαστοις των πεφυσιολογηκοτων
οιδατε, ποια περι της φυσεως ενοησαν οι συγγραψαμενοι η
περι της Ἀθηνας, ην φρονησιν δια παντων διηκουσαν φασιν, η
περι της Ἴσιδος, ην φυσιν αιωνος, εξ ης παντες εφυσαν και δι' ης
παντες εισιν, λεγουσιν, η περι του Ὀσιριδος, ου σφαγεντος υπο
Τυφωνος του αδελφου περι πελωρου του υιου η Ἰσις ζητουσα
τα μελη και ευρουσα ησκησεν εις ταφην, η ταφη εως νυν Ὀσιριακη
καλειται;
ανω κατω γαρ περι τα ειδη της υλης στρεφομενοι
αποπιπτουσιν του λογωι θεωρητου θεου, τα δε στοιχεια και τα
μορια αυτων θεοποιουσιν, αλλοτε αλλα ονοματα αυτοις τιθεμενοι, την
μεν του σιτου σποραν Ὄσιριν (οθεν φασι μυστικως επι τηι ανευρεσει
των μελων η των καρπων επιλεχθηναι τηι Ἴσιδι “ευρηκαμεν, συγ
χαιρομεν”), τον δε της αμπελου καρπον ∆ιονυσον και Σεμελην
αυτην την αμπελον και κεραυνον την του ηλιου φλογα.
καιτοι
γε παντα μαλλον η θεολογουσιν οι τους μυθους .... θεο
ποιουντες, ουκ ειδοτες οτι οις απολογουνται υπερ των θεων, τους
επ' αυτοις λογους βεβαιουσιν.
τι η Eυρωπη και ο Ταυρος και ο
Κυκνος και η Ληδα προς γην και αερα, ιν' η προς ταυτας μιαρα
του ∆ιος μιξις ηι γης και αερος;
αλλα αποπιπτοντες του
μεγεθους του θεου και υπερκυψαι τωι λογωι (ου γαρ εχουσιν συμ
παθειαν εις τον ουρανιον τοπον) ου δυναμενοι, επι τα ειδη της υλης
συντετηκασιν και καταπιπτοντες τας των στοιχειων τροπας θεο
ποιουσιν, ομοιον ει και ναυν τις, εν ηι επλευσεν, αντι του κυβερνητου
αγοι. ως δε ουδεν πλεον νεως, καν ηι πασιν ησκημενη, μη εχουσης
τον κυβερνητην, ουδε των στοιχειων οφελος διακεκοσμημενων
διχα της παρα του θεου προνοιας. η τε γαρ ναυς καθ' εαυτην ου
πλευσειται τα τε στοιχεια χωρις του δημιουργου ου κινηθησεται.
Eιποιτε αν ουν συνεσει παντας υπερεχοντες· τινι ουν τωι
λογωι ενια των ειδωλων ενεργει, ει μη εισιν θεοι, εφ' οις ιδρυομεθα
τα αγαλματα; ου γαρ εικος τας αψυχους και ακινητους εικονας καθ'
εαυτας ισχυειν χωρις του κινουντος.
το μεν δη κατα τοπους και
πολεις και εθνη γιγνεσθαι τινας επ' ονοματι ειδωλων ενεργειας
17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδ' ημεις αντιλεγομεν· ου μην ει ωφεληθησαν τινες και αυ ελυπη
θησαν ετεροι, θεους νοουμεν τους εφ' εκατερα ενεργησαντας, αλλα
και ωι λογωι νομιζετε ισχυειν τα ειδωλα και τινες οι ενεργουντες
επιβατευοντες αυτων τοις ονομασιν, επ' ακριβες εξητακαμεν.
αναγκαιον δε μοι μελλοντι δεικνυειν, τινες οι επι τοις ειδωλοις
ενεργουντες και οτι μη θεοι, προσχρησασθαι τισι και των απο
φιλοσοφιας μαρτυσιν.
πρωτος Θαλης διαιρει, ως οι τα εκεινου
ακριβουντες μνημονευουσιν, εις θεον, εις δαιμονας, εις ηρωας.
αλλα “θεον” μεν “τον νουν του κοσμου” αγει, “δαιμονας” δε
“ουσιας” νοει “ψυχικας και ηρωας τας κεχωρισμενας ψυχας” των
ανθρωπων, “αγαθους μεν τας αγαθας, κακους δε τας φαυλους”.
Πλατων δε τα αλλα επεχων και αυτος εις τε τον αγενητον θεον
και τους υπο του αγενητου εις κοσμον του ουρανου γεγονοτας,
τους τε πλανητας και τους απλανεις αστερας, και εις δαιμονας
τεμνει· περι ων δαιμονων αυτος απαξιων λεγειν, τοις περι αυτων
ειρηκοσιν προσεχειν αξιοι· “περι δε των αλλων δαιμονων ειπειν και
γνωναι την γενεσιν μειζον η καθ' ημας, πειστεον δε τοις ειρηκοσιν
εμπροσθεν, εγγονοις μεν θεων ουσιν, ως εφασαν, σαφως γε που τους
εαυτων προγονους ειδοτων· αδυνατον ουν θεων παισιν απιστειν,
κανπερ ανευ εικοτων και αναγκαιων αποδειξεων λεγωσιν, αλλα ως
οικεια φασκοντων απαγγελλειν επομενους τωι νομωι πιστευτεον.
ουτως ουν κατ' εκεινους και ημιν η γενεσις περι τουτων των
θεων εχετω και λεγεσθω. Γης τε και Oυρανου παιδες Ὠκεανος τε
και Τηθυς εγεννηθησαν, τουτων δε Φορκος Κρονος τε και Ῥεα και
οσοι μετα τουτων, εκ δε Κρονου τε και Ῥεας Ζευς Ἥρα τε και
παντες, ους ισμεν παντας αδελφους λεγομενους αυτων ετι τε τουτων
αλλους εκγονους.”
αρ' ουν ο τον αιδιον νωι και λογωι κατα
λαμβανομενον περινοησας θεον και τα επισυμβεβηκοτα αυτωι εξ
ειπων, το οντως ον, το μονοφυες, το αγαθον απ' αυτου αποχεομενον,
οπερ εστιν αληθεια, και περι “πρωτης δυναμεως”· ... και “περι
τον παντων βασιλεα παντα εστιν και εκεινου ενεκεν παντα και
εκεινο αιτιον παντων” και περι δευτερου και τριτου “δευτερον
δε περι τα δευτερα και τριτον περι τα τριτα”, περι των εκ των
αισθητων, γης τε και ουρανου, λεγομενων γεγονεναι μειζον η καθ'
εαυτον ταληθες μαθειν ενομισεν; η ουκ εστιν ειπειν.
αλλ' επει
αδυνατον γενναν και αποκυισκεσθαι θεους ενομισεν επομενων τοις
γιγνομενοις τελων και ετι τουτου αδυνατωτερον μεταπεισαι τους
πολλους αβασανιστως τους μυθους παραδεχομενους, δια ταυτα
μειζον η καθ' εαυτον γνωναι και ειπειν εφη περι της των αλλων
δαιμονων γενεσεως, ουτε μαθειν ουτε εξειπειν γεννασθαι θεους
δυναμενος.
και το ειρημενον αυτωι “ο δη μεγας ηγεμων εν
ουρανωι Ζευς, ελαυνων πτηνον αρμα, πρωτος πορευεται διακοσμων
παντα και επιμελουμενος, τωι δε επεται στρατια θεων τε και
18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δαιμονων” ουκ επι του απο Κρονου λεγομενου εχει ∆ιος· εστι γαρ
εν τουτωι ονομα τωι ποιητηι των ολων.
δηλοι δε και αυτος
ο Πλατων· ετερωι σημαντικωι προσειπειν αυτον ουκ εχων, τωι
δημωδει ονοματι ουχ ως ιδιωι του θεου, αλλ' εις σαφηνειαν, οτι μη
δυνατον εις παντας φερειν τον θεον, κατα δυναμιν προσεχρησατο,
επικατηγορησας το “μεγας”, ινα διαστειληι τον ουρανιον απο του
χαμαθεν, τον αγενητον απο του γενητου, του νεωτερου μεν
ουρανου και γης, νεωτερου δε Κρητων, οι εξεκλεψαν αυτον μη
αναιρεθηναι υπο του πατρος.
Τι δε δει προς υμας παντα λογον κεκινηκοτας η ποιητων
μνημονευειν η και ετερας δοξας εξεταζειν, τοσουτον ειπειν εχοντι· ει
και μη ποιηται και φιλοσοφοι ενα μεν ειναι επεγινωσκον θεον, περι
δε τουτων οι μεν ως περι δαιμονων, οι δε ως περι υλης, οι δε ως
περι ανθρωπων γενομενων εφρονουν, ημεις [τε] αν εικοτως εξεν
ηλατουμεθα, διαιρετικωι λογωι και περι θεου και υλης και περι της
τουτων αυτων ουσιας κεχρημενοι;
ως γαρ θεον φαμεν και υιον
τον λογον αυτου και πνευμα αγιον, ενουμενα μεν κατα δυναμιν
<διαιρουμενα δε κατα ταξιν εις> τον πατερα, τον υιον, το πνευμα,
οτι νους, λογος, σοφια ο υιος του πατρος και απορροια ως φως απο
πυρος το πνευμα, ουτως και ετερας ειναι δυναμεις κατειλημμεθα
περι την υλην εχουσας και δι' αυτης, μιαν μεν την αντιθεον, ουχ
οτι αντιδοξουν τι εστι τωι θεωι ως τηι φιλιαι το νεικος κατα τον
Ἐμπεδοκλεα και τηι ημεραι νυξ κατα τα φαινομενα (επει καν ει
ανθειστηκει τι τωι θεωι, επαυσατο του ειναι, λυθεισης αυτου τηι του
θεου δυναμει και ισχυι της συστασεως), αλλ' οτι τωι του θεου
αγαθωι, ο κατα συμβεβηκος εστιν αυτωι και συνυπαρχον ως χροα
σωματι, ου ανευ ουκ εστιν (ουχ ως μερους οντος, αλλ' ως κατ'
αναγκην συνοντος παρακολουθηματος, ηνωμενου και συγκεχρωσ
μενου ως τωι πυρι ξανθωι ειναι και τωι αιθερι κυανωι), εναντιον εστι
το περι την υλην εχον πνευμα, γενομενον μεν υπο του θεου, καθο
<και> οι λοιποι υπ' αυτου γεγονασιν αγγελοι, και την επι τηι υληι
και τοις της υλης ειδεσι πεπιστευμενον διοικησιν.
τουτων γαρ
η των αγγελων συστασις τωι θεωι επι προνοιαι γεγονε τοις υπ'
αυτου διακεκοσμημενοις, ιν' ηι την μεν παντελικην και γενικην ο
θεος <εχων> των ολων προνοιαν, την δε επι μερους οι επ' αυτοις
ταχθεντες αγγελοι.
ως δε και επι των ανθρωπων αυθαιρετον και
την αρετην και την κακιαν εχοντων (επει ουκ αν ουτ' ετιματε τους
αγαθους ουτ' εκολαζετε τους πονηρους, ει μη επ' αυτοις ην και η
κακια και η αρετη) [και] οι μεν σπουδαιοι περι α πιστευονται υφ'
υμων, οι δε απιστοι ευρισκονται, και το κατα τους αγγελους εν
ομοιωι καθεστηκεν.
οι μεν γαρ αλλοι–αυθαιρετοι δη γεγονασιν
19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπο του θεου–εμειναν εφ' οις αυτους εποιησεν και διεταξεν ο
θεος, οι δε ενυβρισαν και τηι της ουσιας υποστασει και τηι αρχηι
ουτος τε ο της υλης και των εν αυτηι ειδων αρχων και ετεροι των
περι το πρωτον τουτο στερεωμα (ιστε δε μηδεν ημας αμαρτυρον
λεγειν, α δε τοις προφηταις εκπεφωνηται μηνυειν), εκεινοι μεν εις
επιθυμιαν πεσοντες παρθενων και ηττους σαρκος ευρεθεντες, ουτος
δε αμελησας και πονηρος περι την των πεπιστευμενων γενομενος
διοικησιν.
εκ μεν ουν των περι τας παρθενους εχοντων οι
καλουμενοι εγεννηθησαν γιγαντες· ει δε τις εκ μερους ειρηται περι
των γιγαντων και ποιηταις λογος, μη θαυμασητε, της κοσμικης
... σοφιας οσον αληθεια πιθανου διαφερει διαλλαττουσων και της
μεν ουσης επουρανιου, της δε επιγειου και κατα τον αρχοντα της
υλης·
ισμεν ψευδεα πολλα λεγειν ετυμοισιν ομοια.
ουτοι τοινυν οι αγγελοι οι εκπεσοντες των ουρανων, περι τον
αερα εχοντες και την γην, ουκετι εις τα υπερουρανια υπερκυψαι
δυναμενοι, και αι των γιγαντων ψυχαι οι περι τον κοσμον εισι
πλανωμενοι δαιμονες, ομοιας κινησεις, οι μεν αις ελαβον συστασεσιν,
οι δαιμονες, οι δε, αις εσχον επιθυμιαις, οι αγγελοι, ποιουμενοι.
ο δε της υλης αρχων, ως εστιν εξ αυτων των γινομενων ιδειν,
εναντια τωι αγαθωι του θεου επιτροπευει και διοικει.
πολλακι μοι πραπιδων διηλθε φροντις,
ειτε τυχα ειτε δαιμων τα βροτεια κραινει,
παρα τ' ελπιδα και παρα δικαν
τους μεν απ' οικων δ' εναπιπτοντας
αταρ θεου, τους δ' ευτυχουντας αγει .
<ει> το παρ' ελπιδα και δικην ευ πραττειν η κακως εν αφασιαι
τον Eυριπιδην εποιησεν, τινος η τοιαυτη των περιγειων διοικησις,
εν ηι ειποι τις αν·
πως ουν ταδ' εισορωντες η θεων γενος
ειναι λεγωμεν η νομοισι χρωμεθα;
τουτο και τον Ἀριστοτελη απρονοητα ειπειν τα κατωτερω του
ουρανου εποιησεν, καιτοι της αιδιου επ' ισης ημιν μενουσης προ
νοιας του θεου,
η γη δ' αναγκηι, καν θεληι καν μη θεληι,
φυουσα ποιαν ταμα πιαινει βοτα,
της δ' επι μερους προς αληθειαν, ου προς δοξαν, χωρουσης επι τους
αξιους και των λοιπων κατα το κοινον συστασεως νομωι λογου
προνοουμενων.
αλλ' επει αι απο τουναντιου πνευματος δαι
μονικαι κινησεις και ενεργειαι τας ατακτους ταυτας επιφορας
παρεχουσιν, ηδη και τους ανθρωπους αλλον αλλως, και καθ' ενα και
κατα εθνη, μερικως και κοινως, κατα τον της υλης λογον και της
προς τα θεια συμπαθειας, ενδοθεν και εξωθεν κινουσαι, δια τουτο
τινες, ων δοξαι ου μικραι, ενομισαν ου ταξει τινι το παν τουτο
20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνεσταναι, αλλ' αλογωι τυχηι αγεσθαι και φερεσθαι, ουκ ειδοτες
οτι των μεν περι την του παντος κοσμου συστασιν ουδεν ατακτον
ουδε απημελημενον, αλλ' εκαστον αυτων γεγονος λογωι, διο ουδε
την ωρισμενην επ' αυτοις παραβαινουσι ταξιν,
ο δε ανθρωπος
κατα μεν τον πεποιηκοτα και αυτος ευτακτως εχει και τηι κατα
την γενεσιν φυσει ενα και κοινον [επ]εχουσηι λογον και τηι κατα
την πλασιν διαθεσει ου παραβαινουσηι τον επ' αυτηι νομον και τωι
του βιου τελει ισωι και κοινωι μενοντι, κατα δε τον ιδιον εαυτωι
λογον και την του επεχοντος αρχοντος και των παρακολουθουντων
δαιμονων ενεργειαν αλλος αλλως φερεται και κινειται, κοινον
παντες τον εν αυτοις εχοντες λογισμον.
Και οι μεν περι τα ειδωλα αυτους ελκοντες οι δαιμονες εισιν οι
προειρημενοι, οι προστετηκοτες τωι απο των ιερειων αιματι και
ταυτα περιλιχμωμενοι· οι δε τοις πολλοις αρεσκοντες θεοι και ταις
εικοσιν επονομαζομενοι, ως εστιν εκ της κατ' αυτους ιστοριας
ειδεναι, ανθρωποι γεγονασιν.
και τους μεν δαιμονας ειναι τους
επιβατευοντας τοις ονομασιν πιστις η εκαστου αυτων ενεργεια.
οι μεν γαρ αποτεμνουσι τα αιδοια, οι περι την Ῥεαν, οι δε εγ
κοπτουσιν η εντεμνουσιν, οι περι την Ἄρτεμιν. (και η μεν εν Ταυροις
φονευει τους ξενους.) εω γαρ τους ταις μαχαιραις και τοις αστρα
γαλοις αικιζομενους αυτους λεγειν ... και οσα ειδη δαιμονων.
ου γαρ θεου κινειν επι τα παρα φυσιν· “οταν ο δαιμων ανδρι
πορσυνηι κακα, τον νουν εβλαψε πρωτον”, ο δε θεος τελειως
αγαθος ων αιδιως αγαθοποιος εστιν.
του τοινυν αλλους μεν
ειναι τους ενεργουντας, εφ' ετερων δε ανιστασθαι τας εικονας,
εκεινο μεγιστον τεκμηριον, Τρωας και Παριον· η μεν Νερυλλινου
εικονας εχει–ο ανηρ των καθ' ημας–το δε Παριον Ἀλεξανδρου
και Πρωτεως· του Ἀλεξανδρου ετι επι της αγορας και ο ταφος και
η εικων. οι μεν ουν αλλοι ανδριαντες του Νερυλλινου κοσμημα εισι
δημοσιον, ειπερ και τουτοις κοσμειται πολις, εις δε αυτων και
χρηματιζειν και ιασθαι νοσουντας νομιζεται, και θυουσι τε δι' αυτα
και χρυσωι περιαλειφουσιν και στεφανουσιν τον ανδριαντα οι
Τρωαδεις.
ο δε του Ἀλεξανδρου και ο του Πρωτεως (τουτον δ'
ουκ αγνοειτε ·ιψαντα εαυτον εις το πυρ περι την Ὀλυμπιαν), ο μεν
και αυτος λεγεται χρηματιζειν, τωι δε του Ἀλεξανδρου–“∆υσπαρι,
ειδος αριστε, γυναιμανες“–δημοτελεις αγονται θυσιαι και εορται
ως επηκοωι θεωι.
ποτερον ουν ο Νερυλλινος και ο Πρωτευς
και ο Ἀλεξανδρος εισιν οι ταυτα ενεργουντες περι τα αγαλματα η
της υλης η συστασις; αλλ' η μεν υλη χαλκος εστιν, τι δε χαλκος
δυναται καθ' αυτον, ον μεταποιησαι παλιν εις ετερον σχημα
εξεστιν, ως τον ποδονιπτηρα ο παρα τωι Ἡροδοτωι Ἄμασις; ο δε
Νερυλλινος και ο Πρωτευς και ο Ἀλεξανδρος τι πλεον τοις
21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νοσουσιν; α γαρ η εικων λεγεται νυν ενεργειν, ενηργει και ζωντος
και νοσουντος Νερυλλινου.
Τι ουν; πρωτα μεν αι της ψυχης αλογοι και ινδαλματωδεις
περι τας δοξας κινησεις αλλοτ' αλλα ειδωλα τα μεν απο της υλης
ελκουσι, τα δε αυταις αναπλαττουσιν και κυουσιν. πασχει δε
τουτο ψυχη μαλιστα του υλικου προσλαβουσα και επισυγκραθεισα
πνευματος, ου προς τα ουρανια και τον τουτων ποιητην αλλα κατω
προς τα επιγεια βλεπουσα, καθολικως ειπειν, ως μονον αιμα και
σαρξ, ουκετι πνευμα καθαρον γιγνομενη.
αι ουν αλογοι αυται
και ινδαλματωδεις της ψυχης κινησεις ειδωλομανεις αποτικτουσι
φαντασιας· οταν δε απαλη και ευαγωγος ψυχη, ανηκοος μεν και
απειρος λογων ερρωμενων, αθεωρητος δε του αληθους, απερινοητος
δε του πατρος και ποιητου των ολων, εναποσφραγισηται ψευδεις
περι αυτης δοξας, οι περι την υλην δαιμονες, λιχνοι περι τας
κνισας και το των ιερειων αιμα οντες, απατηλοι δε ανθρωπων, προσ
λαβοντες τας ψευδοδοξους ταυτας των πολλων της ψυχης κινησεις,
φαντασιας αυτοις ως απο των ειδωλων και αγαλματων επιβατευον
τες αυτων τοις νοημασιν εισρειν παρεχουσιν, και οσα καθ' αυτην,
ως αθανατος ουσα, λογικως κινειται ψυχη η προμηνυουσα τα
μελλοντα η θεραπευουσα τα ενεστηκοτα, τουτων την δοξαν καρ
πουνται οι δαιμονες.
Ἀναγκαιον δε ισως κατα τα προειρημενα περι των ονοματων
ολιγα ειπειν. Ἡροδοτος μεν ουν και Ἀλεξανδρος ο του Φιλιππου
εν τηι προς την μητερα επιστοληι (εκατεροι δε εν τηι Ἡλιουπολει και
εν Μεμφιδι και Θηβαις εις λογους τοις ιερευσιν αφιχθαι λεγονται)
φασι παρ' εκεινων ανθρωπους αυτους γενεσθαι μαθειν.
Ἡρο
δοτος· “ηδη ων των αι εικονες ησαν, τοιουτους απεδεικνυσαν σφεας
[αυτους] εοντας, θεων δε πολλον απηλλαγμενους. το δε προτερον
των ανδρων τουτων θεους ειναι τους εν Aιγυπτωι αρχοντας, οικεον
τας αμα τοις ανθρωποισιν, και τουτων αει ενα τον κρατεοντα
ειναι· υστερον δε αυτης βασιλευσαι Ὧρον τον Ὀσιρεως παιδα, τον
Ἀπολλωνα Ἕλληνες ονομαζουσιν· τουτον καταπαυσαντα Τυφωνα
βασιλευσαι υστατον Aιγυπτου. Ὄσιρις δε εστι ∆ιονυσος κατα
Ἑλλαδα γλωσσαν.”
οι τε ουν αλλοι και τελευταιος βασιλεις
Aιγυπτου· παρα δε τουτων εις Ἕλληνας ηλθε τα ονοματα των
θεων. Ἀπολλων ο ∆ιονυσου και Ἴσιδος· ο αυτος Ἡροδοτος·
“Ἀπολλωνα δε και Ἄρτεμιν ∆ιονυσου και Ἴσιδος λεγουσιν ειναι
παιδας, Λητω δε τροφον αυτοισ<ι και> σωτειραν γενεσθαι.”
ους ουρανιους γεγονοτας πρωτους βασιλεας εσχον, πηι μεν
αγνοιαι της αληθους περι το θειον ευσεβειας, πηι δε χαριτι της αρχης
θεους ομου ταις γυναιξιν αυτων ηγον. “τους μεν νυν καθαρους βους
τους ερσενας και τους μοσχους οι παντες Aιγυπτιοι θυουσι, τας δε
22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θηλειας ου σφιν εξεστι θυειν, αλλα ιραι εισι της Ἴσιδος· <το γαρ της
Ἴσιδος> αγαλμα εον γυναικηιον βουκερων εστι, καθαπερ οι
Ἕλληνες την Ἰουν γραφουσιν”.
τινες δ' αν μαλλον ταυτα
πιστευθειεν λεγοντες η οι κατα διαδοχην γενους παις παρα πατρος,
ως την ιερωσυνην και την ιστοριαν διαδεχομενοι; ου γαρ τους
σεμνοποιουντας ζακορους τα ειδωλα εικος ανθρωπους αυτους
γενεσθαι ψευδεσθαι.
ει τοινυν Ἡροδοτος ελεγεν περι των θεων
ως περι ανθρωπων ιστορειν Aιγυπτιους, και λεγοντι τωι Ἡροδοτωι
“τα μεν νυν θεια των αφηγηματων, οια ηκουον, ουκ ειμι προθυμος
διηγεισθαι, εξω η τα ονοματα αυτεων μουνα” ελαχιστα μη
πιστευειν ως μυθοποιωι εδει· επει δε Ἀλεξανδρος και Ἑρμης ο
Τρισμεγιστος επικαλουμενος συναπτων το ιδιον αυτοις γενος και
αλλοι μυριοι, ινα μη καθ' εκαστον καταλεγοιμι, ουδε λογος ετι
καταλειπεται βασιλεις οντας αυτους μη νενομισθαι θεους.
και
οτι μεν ανθρωποι, δηλουσιν μεν και Aιγυπτιων οι λογιωτατοι, οι
θεους λεγοντες αιθερα, γην, ηλιον, σεληνην, τους αλλους ανθρωπους
θνητους νομιζουσιν και ιερα τους ταφους αυτων· δηλοι δε και
Ἀπολλοδωρος εν τωι περι θεων.
Ἡροδοτος δε και τα παθηματα
αυτων φησι μυστηρια· “εν δε Βουσιρι πολει ως αναγουσι τηι Ἴσι
την εορτην, ειρηται προτερον μοι. τυπτονται γαρ δη μετα την
θυσιην παντες και πασαι, μυριαδες καρτα πολλαι ανθρωπων. τον δε
τυπτονται τροπον, ου μοι οσιον εστιν λεγειν.” ει θεοι, και αθανατοι,
ει δε τυπτονται και τα παθη εστιν αυτων μυστηρια, ανθρωποι.
ο αυτος Ἡροδοτος· “εισι δε και αι ταφαι του ουχ οσιον ποιουμαι
επι τοιουτωι πραγματι εξαγορευειν το ονομα, εν Σαι εν τωι ιερωι της
Ἀθηναιης, οπισθεν του νηου, παντος της Ἀθηναιης εχομενον τοιχου.
λιμνη δ' εστιν εχομενη λιθινηι κρηπιδι κεκοσμημενη εν κυκλωι,
μεγεθος, ως εμοι δοκεει, οση περ εν ∆ηλωι η τροχοειδης καλεομενη.
εν δε τηι λιμνηι ταυτηι τα δεικηλα των παθεων αυτου νυκτος <ποιουσι
τα> καλεουσι μυστηρια Aιγυπτιοι”.
και ου μονον ο ταφος
του Ὀσιριδος δεικνυται, αλλα και ταριχεια· “επεαν σφισιν κομισθηι
νεκρος, δεικνυασι τοισι κομισασι παραδειγματα νεκρων ξυλινα τηι
γραφηι μεμιμημενα· και την μεν σπουδαιοτατην αυτεων φασιν
ειναι του ουχ οσιον ποιουμαι ουνομα επι τοιουτωι πραγματι
ονομαζειν.”
Ἀλλα και Ἑλληνων οι περι ποιησιν και ιστοριαν σοφοι περι μεν
Ἡρακλεους
σχετλιος, ουδε θεων οπιν ηιδεσατ' ουδε τραπεζαν
την ην οι παρεθηκεν· επειτα δε πεφνε και αυτον,
Ἴφιτον. τοιουτος ων εικοτως μεν εμαινετο, εικοτως δε αναψας
πυραν κατεκαυσεν αυτον.
23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι δε Ἀσκληπιου Ἡσιοδος μεν·
“πατηρ ανδρων τε θεων τε
χωσατ', απ' Oυλυμπου δε βαλων ψολοεντι κεραυνωι
εκτανε Λητοιδην φιλον συν θυμον ορινων.
Πινδαρος δε
αλλα κερδει και σοφια δεδεται.
ετραπε κακεινον αγανορι μισθωι χρυσος εν χερσι φανεις.
χερσι δ' αρα Κρονιων ·ιψας δι' αμφοιν αμπνοαν στερνων καθειλεν
ωκεως, αιθων δε κεραυνος ενεσκηψε μορον.
η τοινυν θεοι ησαν, και ουτε αυτους προς χρυσον ειχον
ω χρυσε, δεξιωμα καλλιστον βροτοις,
<ως> ουτε μητηρ ηδονας τοιασδ' εχει,
ου παιδες
(ανεπιδεες γαρ και κρειττον επιθυμιας το θειον) ουτε απεθνηισκον·
η ανθρωποι γεγονοτες και πονηροι δι' αμαθιαν ησαν και χρηματων
ελαττους.
τι <δει> με πολλα λεγειν η Καστορος η Πολυδευκους
μνημονευοντα η Ἀμφιαρεω, οι, ως ειπειν λογωι, χθες και πρυην
ανθρωποι εξ ανθρωπων γεγονοτες θεοι νομιζονται, οποτε και Ἰνω
μετα την μανιαν και τα επι της μανιας παθη θεον δοξαζουσι
γεγονεναι
ποντου πλανητες Λευκοθεαν επωνυμον
και τον παιδα αυτης
σεμνος Παλαιμων ναυτιλοις κεκλησεται;
ει γαρ και ως αποπτυστοι και θεοστυγεις δοξαν εσχον ειναι
θεοι και η θυγατηρ της ∆ερκετους Σεμιραμις, λαγνος γυνη και μιαι
φονος, εδοξε Συρια θεος και δια την ∆ερκετω <τους ιχθυς> και τας
περιστερας δια την Σεμιραμιν σεβουσι Συροι (το γαρ αδυνατον, εις
περιστεραν μετεβαλεν η γυνη· ο μυθος παρα Κτησιαι), τι θαυμαστον
τους μεν επι αρχηι και τυραννιδι υπο των κατ' αυτους κληθηναι
θεους–Σιβυλλα (μεμνηται δ' αυτης και Πλατων)·
δη τοτε δη δεκατη γενεη μεροπων ανθρωπων,
εξ ου δη κατακλυσμος επι προτερους γενετ' ανδρας,
και βασιλευσε Κρονος και Τιταν Ἰαπετος τε,
Γαιης τεκνα φεριστα και Oυρανου, ους εκαλεσσαν
ανθρωποι Γαιαν τε και Oυρανον ουνομα θεντες,
ουνεκα οι πρωτιστοι εσαν μεροπων ανθρωπων–
τους δ' επ' ισχυι, ως Ἡρακλεα και Περσεα, τους δ' επι τεχνηι, ως
Ἀσκληπιον;
οις μεν ουν η αυτοι οι αρχομενοι τιμης μετε
διδοσαν η αυτοι οι αρχοντες, οι μεν φοβωι, οι δε και αιδοι μετειχον
του ονοματος (και Ἀντινους φιλανθρωπιαι των υμετερων προγονων
προς τους υπηκοους ετυχε νομιζεσθαι θεος)· οι δε μετ' αυτους
αβασανιστως παρεδεξαντο.
Κρητες αει ψευσται· και γαρ ταφον, ω ανα, σειο
Κρητες ετεκτηναντο· συ δ' ου θανες.
24
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστευων, Καλλιμαχε, ταις γοναις του ∆ιος απιστεις αυτου τωι
ταφωι και νομιζων επισκιασειν ταληθες και τοις αγνοουσι κηρυσσεις
τον τεθνηκοτα καν μεν το αντρον βλεπηις, τον Ῥεας υπομιμνησκηι
τοκον, αν δε την σορον ιδηις, επισκοτεις τωι τεθνηκοτι, ουκ ειδως
οτι μονος αιδιος ο αγενητος θεος.
η γαρ απιστοι οι υπο των
πολλων και ποιητων λεγομενοι μυθοι περι των θεων και περισση η
περι αυτους ευσεβεια (ου γαρ εισιν ων ψευδεις οι λογοι), η ει
αληθεις αι γενησεις, οι ερωτες, αι μιαιφονιαι, αι κλοπαι, αι
εκτομαι, οι κεραυνοι, ουκετ' εισιν, παυσαμενοι ειναι, επει και
εγενοντο ουκ οντες.
τις γαρ τοις μεν πιστευειν λογος, τοις δε
απιστειν, επι το σεμνοτερον περι αυτων των ποιητων ιστορηκοτων;
ου γαρ αν δι' ους ενομισθησαν θεοι σεμνοποιησαντας την κατ'
αυτους ιστοριαν, ουτοι τα παθη τα αυτων εψευσαντο.
Ὡς μεν ουν ουκ εσμεν αθεοι θεον αγοντες τον ποιητην τουδε
του παντος και τον παρ' αυτου λογον, κατα δυναμιν την εμην, ει
και μη προς αξιαν, εληλεγκται.
Ἔτι δε και τροφας και μιξεις λογοποιουσιν αθεους καθ'
ημων, ινα τε μισειν νομιζοιεν μετα λογου και οιομενοι τωι δεδιτ
τεσθαι η της ενστασεως απαξειν ημας του βιου η πικρους και
απαραιτητους τηι των αιτιων υπερβοληι τους αρχοντας παρασκευα
σειν, προς ειδοτας παιζοντες, οτι ανωθεν πως εθος και ουκ εφ'
ημων μονον κατα τινα θειον νομον και λογον παρηκολουθηκε
προσπολεμειν την κακιαν τηι αρετηι.
ουτω και Πυθαγορας
μεν αμα τριακοσιοις εταιροις κατεφλεχθη πυρι, Ἡρακλειτος δε
και ∆ημοκριτος, ο μεν της Ἐφεσιων πολεως ηλαυνετο, ο δε της
Ἀβδηριτων επικατηγορουμενος μεμηνεναι, και Σωκρατους Ἀθηναιοι
θανατον κατεγνωσαν. αλλ' ως εκεινοι ουδεν χειρους εις αρετης
λογον δια την των πολλων δοξαν, ουδ' ημιν ουδεν επισκοτει προς
ορθοτητα βιου η παρα τινων ακριτος βλασφημια· ευδοξουμεν γαρ
παρα τωι θεωι. πλην αλλα και προς ταυτα απαντησω τα εγκληματα.
υμιν μεν ουν και δι' ων ειρηκα ευ οιδα απολελογησθαι εμαυτον.
συνεσει γαρ παντας υπερφρονουντες, οις ο βιος ως προς σταθμην
τον θεον κανονιζεται, οπως ανυπαιτιος και ανεπιληπτος εκαστος
ημων ανθρωπος αυτωι γενοιτο, ιστε τουτους μηδ' εις εννοιαν ποτε
του βραχυτατου ελευσομενους αμαρτηματος.
ει μεν γαρ ενα
τον ενταυθα βιον βιωσεσθαι επεπεισμεθα, καν υποπτευειν ενην
δουλευοντας σαρκι και αιματι η κερδους η επιθυμιας ελαττους
γενομενους αμαρτειν· επει δε εφεστηκεναι μεν οις εννοουμεν, οις
λαλουμεν και νυκτωρ και μεθ' ημεραν τον θεον οιδαμεν, παντα δε
φως αυτον οντα και τα εν τηι καρδιαι ημων οραν, πεπεισμεθα <δε>
του ενταυθα απαλλαγεντες βιου βιον ετερον βιωσεσθαι αμεινονα η
κατα τον ενθαδε και επουρανιον, ουκ επιγειον, ως αν μετα θεου και
25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συν θεωι ακλινεις και απαθεις την ψυχην ουχ ως σαρκες καν εχωμεν,
αλλ' ως ουρανιον πνευμα μενωμεν, η συγκαταπιπτοντες τοις
λοιποις χειρονα και δια πυρος (ου γαρ και ημας ως προβατα η
υποζυγια, παρεργον και ινα απολοιμεθα και αφανισθειημεν, επλασεν
ο θεος), επι τουτοις ουκ εικος ημας εθελοκακειν ουδ' αυτους τωι
μεγαλωι παραδιδοναι κολασθησομενους δικαστηι.
Τους μεν ουν θαυμαστον ουδεν λογοποιειν περι ημων α περι των
σφετερων λεγουσι θεων (και <γαρ> τα παθη αυτων δεικνυουσι
μυστηρια· χρην δ' αυτους, ει δεινον το επ' αδειας και αδιαφορως
μιγνυσθαι κρινειν εμελλον, η τον ∆ια μεμισηκεναι, εκ μητρος μεν
Ῥεας θυγατρος δε Κορης πεπαιδοποιημενον, γυναικι δε τηι ιδιαι
αδελφηι χρωμενον, η τον τουτων ποιητην Ὀρφεα, οτι και ανοσιον
υπερ τον Θυεστην και μιαρον εποιησεν τον ∆ια· και γαρ ουτος τηι
θυγατρι κατα χρησμον εμιγη, βασιλευσαι θελων και [Θυεστης]
εκδικηθηναι)·
ημεις δε τοσουτον <του> αδιαφοροι ειναι
απεχομεν, ως μηδε ιδειν ημιν προς επιθυμιαν εξειναι. “ο” γαρ
“βλεπων”, φησι, “γυναικα προς το επιθυμησαι αυτης ηδη μεμοι
χευκεν εν τηι καρδιαι αυτου”.
οις ουν μηδεν πλεον εξεστιν
οραν η εφ' α επλασεν τους οφθαλμους ο θεος, ημιν φως αυτους
ειναι, και οις το ιδειν ηδεως μοιχεια, εφ' ετερα των οφθαλμων
γεγονοτων, μεχρις εννοιας κριθησομενοις, πως αν ουτοι απιστη
θειεν σωφρονειν;
ου γαρ προς ανθρωπικους νομους ο λογος
ημιν, ους αν τις γενομενος πονηρος και λαθοι (εν αρχηι δε υμιν,
δεσποται, θεοδιδακτον ειναι τον καθ' ημας λογον επιστουμην),
αλλ' εστιν ημιν νομος * * * * η δικαιοσυνης μετρον εποιησεν
αυτους και τους πελας εχειν.
δια τουτο και καθ' ηλικιαν τους
μεν υιους και θυγατερας νοουμεν, τους δε αδελφους εχομεν και
αδελφας και τοις προβεβηκοσι την των πατερων και μητερων
τιμην απονεμομεν. ους ουν αδελφους και αδελφας και τα λοιπα του
γενους νοουμεν ονοματα, περι πολλου ημιν ανυβριστα και αδιαφθορα
αυτων τα σωματα μενειν, παλιν ημιν λεγοντος του λογου· “εαν
τις δια τουτο εκ δευτερου καταφιλησηι, οτι ηρεσεν αυτωι” και
επιφεροντος ουτως ουν ακριβωσασθαι το φιλημα μαλλον δε το
προσκυνημα δει, ως, ει που μικρον τηι διανοιαι παραθολωθειη, εξω
ημας της αιωνιου τιθεντος ζωης.
Ἐλπιδα ουν ζωης αιωνιου εχοντες, των εν τουτωι τωι βιωι
καταφρονουμεν μεχρι και των της ψυχης ηδεων, γυναικα μεν
εκαστος ημων ην ηγαγετο κατα τους υφ' ημων τεθειμενους νομους
νομιζων και ταυτην μεχρι του παιδοποιησασθαι.
ως γαρ ο
γεωργος καταβαλων εις γην τα σπερματα αμητον περιμενει ουκ
26
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επισπειρων, και ημιν μετρον επιθυμιας η παιδοποιια. ευροις δ' αν
πολλους των παρ' ημιν και ανδρας και γυναικας καταγηρασκοντας
αγαμους ελπιδι του μαλλον συνεσεσθαι τωι θεωι.
ει δε το εν
παρθενιαι και εν ευνουχιαι μειναι μαλλον παριστησι τωι θεωι, το
δε μεχρις εννοιας και επιθυμιας ελθειν απαγει, ων τας εννοιας
φευγομεν, πολυ προτερον τα εργα παραιτουμεθα.
ου γαρ <εν>
μελετηι λογων αλλ' επιδειξει και διδασκαλιαι εργων τα ημετερα η
οιος τις ετεχθη μενειν η εφ' ενι γαμωι· ο γαρ δευτερος ευπρεπης εστι
μοιχεια.
“ος” γαρ “αν απολυσηι”, φησι, “την γυναικα αυτου
και γαμησηι αλλην, μοιχαται”, ουτε απολυειν επιτρεπων ης επαυσε
τις την παρθενιαν ουτε επιγαμειν.
ο γαρ αποστερων εαυτον της
προτερας γυναικος, και ει τεθνηκεν, μοιχος εστιν παρακεκαλυμ
μενος, παραβαινων μεν την χειρα του θεου, οτι εν αρχηι ο θεος ενα
ανδρα επλασεν και μιαν γυναικα, λυων δε την σαρκα προς σαρκα
κατα την ενωσιν προς μιξιν του γενους κοινωνιαν.
Ἀλλ' οι τοιουτοι (ω, τι αν ειποιμι τα απορρητα;) ακουομεν
τα της παροιμιας “η πορνη την σωφρονα”.
οι γαρ αγοραν
στησαντες πορνειας και καταγωγας αθεσμους πεποιημενοι τοις
νεοις πασης αισχρας ηδονης και μηδε των αρσενων φειδομενοι,
αρσενες εν αρσεσι τα δεινα κατεργαζομενοι, οσων σεμνοτερα και
ευειδεστερα σωματα, παντοιως αυτα υβριζοντες, ατιμουντες και το
ποιητον του θεου καλον (ου γαρ αυτοποιητον επι γης το καλλος,
αλλα υπο χειρος και γνωμης πεμπομενον του θεου), ουτοι δε α
συνισασιν αυτοις και τους σφετερους λεγουσι θεους, επ' αυτων
ως σεμνα και των θεων αξια αυχουντες, ταυτα ημας λοιδορουνται,
κακιζοντες οι μοιχοι και παιδερασται τους ευνουχους και μονο
γαμους, οι δικην ιχθυων ζωντες (και γαρ ουτοι καταπινουσι τον
εμπεσοντα, ελαυνοντες ο ισχυροτερος τον ασθενεστερον, και τουτο
εστι σαρκων απτεσθαι ανθρωπικων, το κειμενων νομων, ους υμεις
και οι υμετεροι προγονοι προς πασαν δικαιοσυνην εξετασαντες
εθηκατε, παρα τουτους αυτους βιαζεσθαι, ως μηδε τους υφ' υμων
καταπεμπομενους ηγεμονας των εθνων εξαρκειν ταις δικαις) οις
ουδε παιομενοις μη παρεχειν εαυτους ουδε κακως ακουουσιν μη
ευλογειν εξεστιν· ου γαρ απαρκει δικαιον ειναι (εστι δε δικαιοσυνη
ισα ισοις αμειβειν), αλλ' αγαθοις και ανεξικακοις ειναι προκειται.
Τις αν ουν ευ φρονων ειποι τοιουτους οντας ημας ανδρο
φονους ειναι; ου γαρ εστι πασασθαι κρεων ανθρωπικων μη προ
τερον αποκτεινασι τινα.
το προτερον ουν ψευδομενοι ... το
δευτερον, καν μεν τις αυτους ερηται, ει εωρακασιν α λεγουσιν,
27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδεις εστιν ουτως απηρυθριασμενος ως ειπειν ιδειν.
καιτοι και
δουλοι εισιν ημιν, τοις μεν και πλειους τοις δε ελαττους, ους ουκ
εστι λαθειν· αλλα και τουτων ουδεις καθ' ημων τα τηλικαυτα ουδε
κατεψευσατο.
ους γαρ ισασιν ουδ' ιδειν καν δικαιως φονευο
μενον υπομενοντας, τουτων τις αν κατειποι η ανδροφονιαν η
ανθρωποβοριαν; τις ουχ η των περι σπουδης τας δι' οπλων
αγωνιας και δια θηριων και μαλιστα τας υφ' υμων αγομενας
εχει;
αλλ' ημεις πλησιον ειναι το ιδειν [το] φονευομενον του
αποκτειναι νομιζοντες, απηγορευσαμεν τας τοιαυτας θεας. πως ουν
οι μηδε ορωντες ινα μη εαυτοις αγος και μιασμα προστριψαιμεθα,
φονευειν δυναμεθα;
και οι τας τοις αμβλωθριδιοις χρωμενας
ανδροφονειν τε και λογον υφεξειν της εξαμβλωσεως τωι θεωι φαμεν,
κατα ποιον ανδροφονουμεν λογον; ου γαρ του αυτου νομιζειν μεν
και το κατα γαστρος ζωιον ειναι και δια τουτο αυτου μελειν τωι θεωι,
και παρεληλυθοτα εις τον βιον φονευειν, και μη εκτιθεναι μεν το
γεννηθεν, ως των εκτιθεντων τεκνοκτονουντων, παλιν δε το τραφεν
αναιρειν· αλλ' εσμεν παντα πανταχου ομοιοι και ισοι, δουλευοντες
τωι λογωι και ου κρατουντες αυτου.
Τις αν ουν αναστασιν πεπιστευκως [επι] σωμασιν αναστη
σομενοις εαυτον παρασχοι ταφον; ου γαρ των αυτων και ανα
στησεσθαι ημων πεπεισθαι τα σωματα και εσθιειν αυτα ως ουκ
αναστησομενα, και αποδωσειν μεν νομιζειν την γην τους ιδιους
νεκρους, ους δε τις αυτος εγκατεθαψεν αυτωι, μη απαιτησεσθαι.
τουναντιον μεν ουν εικος τους μεν μητε λογον υφεξειν του
ενταυθα η πονηρου η χρηστου βιου μητε αναστασιν ειναι οιομενους,
συναπολλυσθαι δε τωι σωματι και την ψυχην και οιον εναποσβεν
νυσθαι λογιζομενους, μηδενος αν αποσχεσθαι τολμηματος· τους δε
μηδεν ανεξεταστον εσεσθαι παρα τωι θεωι, συγκολασθησεσθαι δε
και το υπουργησαν σωμα ταις αλογοις ορμαις της ψυχης και
επιθυμιαις πεπεισμενους, ουδεις λογος εχει ουδε των βραχυτατων
τι αμαρτειν.
ει δε τωι ληρος πολυς δοκει το σαπεν και διαλυθεν
και αφανισθεν σωμα συστηναι παλιν, κακιας μεν ουκ αν εικοτως
δοξαν αποφεροιμεθα δια τους ου πιστευοντας, αλλ' ευηθειας· οις γαρ
απατωμεν εαυτους λογοις αδικουμεν ουδενα· οτι μεντοι ου καθ'
ημας μονον αναστησεται τα σωματα, αλλα και κατα πολλους των
φιλοσοφων, περιεργον επι του παροντος δεικνυειν, ινα μη εξαγω
νιους τοις προκειμενοις επεισαγειν δοκωμεν λογους, η περι νοητων
και αισθητων και της τοιουτων συστασεως λεγοντες η οτι πρεσ
βυτερα τα ασωματα των σωματων και τα νοητα προαγει των
αισθητων καν πρωτοις περιπιπτωμεν τοις αισθητοις, συνισταμενων
εκ μεν των ασωματων κατα την επισυνθεσιν των νοητων σωματων,
28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκ δε των νοητων <των αισθητων>· ου γαρ κωλυει κατα τον
Πυθαγοραν και τον Πλατωνα γενομενης της διαλυσεως των
σωματων εξ ων την αρχην συνεστη, απο των αυτων αυτα και παλιν
συστηναι.
Ἀλλ' ανακεισθω μεν ο περι της αναστασεως λογος. υμεις δε,
ω παντα εν πασι φυσει και παιδειαι χρηστοι και μετριοι και φιλ
ανθρωποι και της βασιλειας αξιοι, διαλελυμενωι μεν τα εγκληματα
επιδεδειχοτι δε οτι και θεοσεβεις και επιεικεις και τας ψυχας
κεκολασμενοι, την βασιλικην κεφαλην επινευσατε.
τινες γαρ και
δικαιοτεροι ων δεονται τυχειν η οιτινες περι μεν της αρχης της
υμετερας ευχομεθα, ινα παις μεν παρα πατρος κατα το δικαιοτατον
διαδεχησθε την βασιλειαν, αυξην δε και επιδοσιν και η αρχη υμων,
παντων υποχειριων γιγνομενων, λαμβανηι;
τουτο δ' εστι και προς
ημων, οπως ηρεμον και ησυχιον βιον διαγοιμεν, αυτοι δε παντα τα
κεκελευσμενα προθυμως υπηρετοιμεν.

29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


