Sermo contra Latinos
ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ, ΕΚ ΤΟΥ ΚΑΤΑ ΛΑΤΙΝΩΝ
ΛΟΓΟΥ.
Ἀλλ' ουχ ουτως οι του Χριστου, αλλ' ωσπερ εκεινος το· «Ὅταν ελθηι, λεγων, ο
Παρακλητος ο εγω πεμψω υμιν παρα του Πατρος το Πνευμα της αληθειας, ο παρα
του Πατρος εκπορευεται·» μονον εντευθεν προβολεα τον Πατερα του Πνευματος
αποδεικνυσιν· ουτω και ουτοι τωι διδασκαλωι πειθομενοι εκ του Πατρος μονου τουτο
φασιν εκπορευεσθαι. Ει δε τις ερει, οτι ουδαμου το Πνευμα εκ μονου λεγεται του
Πατρος· ακουετω ο τοιουτος, οτιπερ ο περι τουτου γραφων ουκ αλλως
επιμαρτυρεται η κατα την των θειοτατων Πατερων ημων διδασκαλιαν. Ὥσπερ γαρ
εκεινοι το Πνευμα το αγιον εκ του Πατρος φασιν εκπορευεσθαι, την αιτιαν απ' αυτου
του κυριακου λαμβανοντες στοματος· ουτω και οι καθεξης λογογραφοι και
συγγραφεις ακολουθως διαγορευουσιν. Ου μεντοιγε τις αυτων και εκ του Υιου και
δια του Υιου τουτο φησιν εκπορευεσθαι· ει μη πως ερει τις την αλλην προχυσιν,
ειτουν φανερωσιν και αποστο λην των χαρισματων του Πνευματος. Προς ταυτην
γαρ, καιπερ εκ του Πατρος φανερουται το Πνευμα το αγιον προς επινεμησιν, ουτω
και εκ του Υιου, καθως ο της αληθειας διδασκει κανων. Καπειδηπερ απαντας το αυτο
λεγοντες συμφωνως και εν κατα την του Κυριου παραδοσιν, και ουδαμου φαινεται
τις διαφωνων· ευδηλον, οτι εκ μονου του Πατρος το Πνευμα εχει την υπαρξιν· ειπερ
η τοιαυτη εκπο 28.825 ρευσις καθεστηκεν υπαρξις. Ὥσπερ γαρ παντων λεγοντων,
γεννημα Πατρος ο Υιος, συνεπινοειται και το εκ μονου του Πατρος ο Υιος κατα την
προαιωνιον γεννησιν· ουτω και παντων λεγοντων το Πνευμα προβλημα Πατρος,
συνεπινοειται και το εκ μονου του Πατρος το Πνευμα, κατα την προαιωνιον
προβλησιν· ει μονος εκ μονου του Πατρος ο Υιος, και μονον εκ μονου του Πατρος το
Πνευμα το αγιον. Κατα δε την υστεραν προχυσιν, ειτουν επινεμησιν και χορηγιαν
την προς τους αξιους, ωσπερ εκ του Πατρος το Πνευμα, ουτω και δια του Υιου και εκ
του Υιου. Καθαπερ δε και την υστεραν γεννησιν του Υιου, ειτουν επιδημιαν την προς
ημας, ουκ εκ του Πατρος μονον δοξαζομεν, αλλα και εκ του Πνευματος. Και πειθετω
σε η του αρχαγγελου φωνη προς Ἰωσηφ λεγουσα τον ανδρα Μαριας το, «Μη
φοβηθηις παρα λαβειν Μαριαμ την γυναικα σου· το γαρ εν αυτηι γεννηθεν εκ
Πνευματος εστιν αγιου.» Ει δε βουλει μαθειν, οτι και τινες εκ των ημετερων
μεγαλων αγιων απεφηναντο το εκ μονου του Πατρος το Πνευμα το αγιον
εκπορευεσθαι, ηδη τον μεγαν της ημετερας Ἐκκλησιας ηλιον Κυριλλον, η μαλλον
ειπειν, του κοσμου παντος, προς τουτο λαμβανε μαρτυρα· εν γαρ τωι Περι Τριαδος
λογωι αυτου ωδε πως σαφως παρισται. Ἡ παναγια, φησι, και σεπτη Τριας, προ παντων
αιωνων και εις αει υπαρχουσα, αχραντος εστι και αΐδιος, ασωματος, ακαταληπτος,
απερι ληπτος, περιληπτικη δε των απαντων, και συγκρα τουσα το παν, αγαθη,
προνοητικη, δημιουργος των απαντων, ορατων τε και αορατων, απαθης,
αναλλοιωτος, ατρεπτος, νωι ανθρωπων και αγγελων και τηι κτιστηι φυσει
ακαταληπτος· ομοουσιος εν εαυτηι, ακοινωνητος δε κατ' ουσιαν πασηι τηι κτισει·
γινωσκομενη μονον υφ' εαυτης, υπ' ουδεμιας φυσεως της εν τωι κοσμωι τουτωι και
της υπερ κοσμον τουτον· μονας εν τρισιν υποστασεσιν, ειτουν προσωποις, και Τριας
εν μοναδι θεοτητος, ητοι μιας ουσιας γινωσκομενη. Ταυτης της αγιας και σεπτης
μοναδος, αι προσκυνηται τρεις υποστασεις γινωσκονται και πιστευονται· εν Πατρι
 
 
 
 

1

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναρχωι, αναιτιωι, αγεννητωι, αιδιωι· και εν Υιωι μονογενει γεννηθεντι αῤρητως, και
απαθως και αφραστως, προ παντων των αιωνων, εκ της ουσιας αυτης του Πατρος,
και δια τουτο ομοουσιωι και ισωι τωι Πατρι, χωρις της πατροτητος, αρχην δε και
αιτιαν τον Πατερα εχοντι γεννητως· και εν Πνευματι αγιωι ζωοποιωι
προσκυνουμενωι, εκπορευομενωι εκ του Πατρος, τουτεστιν εκ της ουσιας του Πατρος.
Ου γεννητως καθαπερ ο Υιος, ινα μη δυο Υιοι εν τηι Τριαδι· αλλ' εκπορευομενωι
καθαπερ ειρηται, εκ μονου του Πατρος, και απο στοματος· πεφηνοτι δε δι' Υιου, και
λαλησαντι εν τοις αγιοις προφηταις και αποστολοις. Πλην, ως ειπον, της ουσιας
αυτου του Πατρος και του Υιου υπαρχοντι, και το ομοουσιον εχοντι προς Πατερα και
Υιον. Ἀκοινωνητον δε και αυτο εστιν, ωσπερ και ο Πατηρ και ο Υιος προς πασαν την
κτισιν κατα τον της ουσιας λογον. Ὁραις πως εκ μονου του Πατρος το Πνευμα το
αγιον κατα τον αγιον Κυριλλον, η μαλλον κατα πα σαν την θειαν Γραφην. Και μη
μοι το απο τουδε 28.828 λεγετω τις τα ψυχρα εκεινα ρηματα, η λογυδρια, οτι
Ἀθανασιος και Κυριλλος οι αοιδιμοι, προς δε και ο Νυσσαεων Γρηγοριος, της
προσθηκης γεγονασιν αιτιοι. Ὁ μεν γαρ Ἀθανασιος ουτως φησι· Το Πνευμα εκ του
Πατρος οι αντιθετοι λεγουσι, και παρα του Λογου, του εκ Πατρος, εκπορευομενον· ο
δε Νυσσης, ειπων τον Υιον ειναι προσεχως εκ του πρωτου, τουτ εστι του Πατρος,
εξης λεγει· Το Πνευμα δια του προσεχως εκ του πρωτου· ο δε γε σοφωτατος
Κυριλλος προφανως, φησιν, ειρηκεν εξ αμφοιν Πατρος και Υιου το Πνευμα το αγιον.
Ταυτα των της σαθρας προσθηκης τερατουργων τα προβληματα. Ἔγωγε δ' «απαν
νοημα,» καιπερ ων αμαθης, «αιχμαλωτιζων εις την υπακοην του Χριστου,» ωδε πως
ταυτα διασαφω. Ουτως το Πνευμα εκ του Πατρος φησιν Ἀθανασιος, και παρα του
Λογου, του εκ Πατρος, εκπορευομενον, ωσπερ και εξ αυτου του συναιδιου Πατρος,
καθα και ο Υιος ουτως απο στελλεται, και διδοται παρα του Πνευμα τος τοις πιστοις,
ως και εξ αυτου του Πατρος· και την μαρτυριαν απ' αυτου λαμβανε του Λογου και
Υιου, «Πνευμα Κυριου,» λεγοντος, «επ' εμε, ου εινεκεν εχρισε με. Ευαγγελισασθαι
πτωχοις απεσταλκε με.» Ἄρα το Πνευμα και εχρισε τον Υιον, και απεσταλκεν· αλλα
και ο Πατηρ εξ αμφοιν Υιου και Πνευματος αποστελλεται. Ὅπως δε τουτο, αυτου του
Πατρος ουτω δια Ἡσαΐου του προφητου λεγον τος ακουσον· «Ἄκουε μου, Ἰακωβ και
Ἰσραηλ, ονεγω καλω· Ἐγω Θεος πρωτος, εγω και μετα ταυτα· και πλην εμου θεος
ουκ εστιν. Ἐγω χειρι μου εθεμε λιωσα την γην, και το Πνευμα μου εστερεωσε τον
ουρανον. Ἐγω πασι τοις αστροις ενετειλαμην. Και νυν Κυριος απεσταλκε με.» Ἄρα ο
Πατηρ εστιν εν ταυθα ο λεγων το· «Ἀπεσταλκε με.» Ὁραις την ισοτιμιαν των τριων
προσωπων της υπερτατης θεο τητος; Ὅτε το Πνευμα το αγιον αποστελλεται εξ
αμφοιν, ως ομοουσιον αποστελλεται Πατρος και Υιου. Ὅτε δε ο Υιος εκ του Πατρος,
ως ομοουσιος και του Πνευματος. Ὅτε δε ο Πατηρ εκ του Υιου και του Πνευματος,
ως ομοουσιος. Ειπων τοινυν ο μεγας Ἀθανασιος, το εκπορευομενον του Πατρος
Πνευμα, εδηλωσεν οθεν εχει το Πνευμα την υπαρξιν, εκ μο νου δηλονοτι του
Πατρος. Ειπων δε παλιν ουτω το Πνευμα εκ του Πατρος, ως παρα του Λογου του εκ
Πατρος, την ισοτιμιαν εδηλωσε Πατρος και Υιου, καταισχυναι εν τουτωι τον
αθεωτατον Ἄρειον, ος κτισμα ελεγε, και ου Θεον τον Υιον· οιονει ταυτα λεγων προς
αυτον· Ὦ αθεωτατε Ἄρειε, ουτω το εκπορευομενον Πνευμα του Πατρος, παρα του
υπο σου βλασφημουμενου Υιου εκλαμπει και διδοται τοις πιστοις κατα την αυτου
ενεργειαν και δωρεαν, ωσπερ και εξ αυτου του συναιδιου Πατρος. Ὅτι δε τουτο
τοιουτον εχει τον τροπον, ορα τι γραφει προς τον επισκοπον τον Σεραπιωνα, ο της
αθανασιας αξιωνυμος ουτος Πατηρ. Τα αυτα γαρ λεγων, και 28.829 φιλοσοφων περι
των αυτων, ουτω κακεισε φησιν· Ὥσπερ γεννημα μονογενες εστιν ο Υιος του
 
 
 
 

2

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατρος, ουτω και το Πνευμα παρα του Υιου διδομενον και πεμπομενον, και αυτο εν
και ου πολλα, ουδ' εκ πολλων εν, αλλα μονον αυτο Πνευμα. Ἑνος γαρ οντος του
Υιου του ζωντος Λογου, μιαν ειναι δει τελειαν και πληρη την αγιαστικην και
φωτιστικην ζωην, ουσαν ενεργειαν και δωρεαν αυτου, ητις γε εκ Πατρος λεγεται
εκπορευεσθαι, επειδη παρα του Λογου του εκ Πατρος ομολογουμενου εκλαμπει και
αποστελλεται και διδοται. Ὥσπερ γεννημα μονογε νες, φησιν, ο Υιος του Πατρος,
ουτω και προβλημα του αυτου Πατρος εν το Πνευμα και ου πολλα, ουδ' εκ πολλων
δηλονοτι την υπαρξιν εσχηκος. Ἀλλ' ως μονον αυτο Πνευμα και προβλημα, ουτως
και εκ μονου τουτο και εξ ενος του Πατρος. Ἑνος γαρ οντος του Υιου του ζωντος
Λογου, ως εξ ενος του Πατρος, και μιαν ειναι δει τελειαν και πληρη την αγιαστικην
και φωτιστικην ζωην, ητις ην το Πνευ μα το αγιον, το την ιδιαν εαυτου δωρεαν
ενεργουν, και διαιρουν ιδιαι εκαστωι, καθως βουλεται. Ἥτις γε δωρεα δια τουτο εκ
του Πατρος λεγεται εκπορευ εσθαι, τουτεστιν εκχεισθαι και αποστελλεσθαι, επει δη
παρα του Λογου του εκ Πατρος ομολογουμενου εκλαμπει και αποστελλεται και
διδοται. Φιλοσοφησας πρωτον ο αγιος περι της προαιωνιου του Πνευματος
εκπορευσεως αμυδρως, μονον αυτο αποδειξας προβλημα, ως εξ ενος του προβολεως
τε και Πατρος, δια των εξης ημιν αποδεικνυσι μαλα σαφως και την υπο χρονον
προχυσιν, ως εξ αμφοιν υπαρ χουσαν Πατρος και Υιου. Ὅπερ δε δυναται εκει το,
Ουτω το Πνευμα εκ του Πατρος, ως παρα του Λογου του εκ Πατρος, ουτως ενταυθα
και το· Ἥτις γε εκ του Πατρος λεγεται εκπορευεσθαι, επειδη παρα του Λογου του εκ
Πατρος ομολογουμενου εκλαμπει και αποστελλεται και διδοται. Κατ' αυτον δε τον
τροπον και ο Νυσσης Γρηγοριος το Πνευμα δια του προσεχως εκ του πρωτου φησι·
μετα του Υιου δηλονοτι συνημμενως και αμα, και ου μετα τον Υιον υστεριζων κατα
την υπαρξιν. Ειπων δε τον Υιον προσεχως εκ του πρωτου, μη νομιζε μη και αυτος
ειναι το Πνευμα προσεχως εκ του πρωτου. Ὥσπερ γαρ ο Υιος προσεχως και εγγιστα
εκ του πρωτου, τουτεστι του Πατρος, ουτω και το Πνευμα προσεχως εκ του πρωτου,
κατα την προαιωνιον υπαρ ξιν. Πρωτος δε ο Πατηρ ου κατα χρονον, ουδε κατα ταξιν,
μη γενοιτο! αλλα καθο αιτιος του Υιου και του Πνευματος, ωσπερ και μειζων και
αναρχος, ως αναιτιος, ως ριζα των εξ αυτου και πηγη. Ὥσπερ γαρ ουτος μονος
αναρχος προς το Πνευμα και τον Υιον, ουτω και τουτων ο αυτος μονος αιτιος· το δε
Πνευμα προς τον Πατερα, ουκ αναρχον, ουδ' αναιτιον, ωσπερ δη και αυτος ο Υιος
κατα την εν χρονωι αρχην. Ου μονον το Πνευμα, αλλα και ο Υιος αναρχος ωσπερ και
ο Πατηρ. Πρωτος αιτιος και μονος ο Πατηρ του Υιου και του Πνευματος. Ἀλλα μη
ζητει και δευτερον ο ορθοδοξος, μηδε γε τριτον· ινα μη, την αυτην και μιαν ουσιαν
κατατεμνων κακοσχολως, 28.832 και διαιρων, καταδικασθηις ως κακοδοξος. Πρωτος
τοιγαρουν ο Πατηρ καθο μειζων, μειζων δε καθο αναρχος· αναρχος δε καθο αρχη
των ομοφυων υποστασεων. Το Πνευμα, και ο Υιος προσεχως εκ του μειζονος,
τουτεστι του Πατρος. Ἅμα γαρ ο Υιος κυριως και αληθως, και το Πνευμα εκ του
Πατρος. Ουχ ο μεν προτερον, το δε μετ' αυτον· αλλ' αμα η γεννησις του Υιου, αμα και
του Πνευματος η εκπορευσις εκλαμπεται, και αποστελλεται το Πνευμα και διδοται
δια του Υιου, ως μακαριος φησιν Ἀθανασιος, καθαπερ και ο Υιος δια του Πνευματος,
ωσπερ ειρηται. Ὡσαυτως και το του μακαριου Κυριλλου, λεγω δη το, εξ αμφοιν, κατ'
αυτην εκληπτεον την εννοιαν· το Πνευμα το εκπορευομενον εκ του Πατρος εξ
αμφοιν εκλαμπεται, αποστελλεται και διδοται, Πατρος και Υιου. Και μετ' ολιγα· ∆υο
γεννησεις ως ανωθεν εφθην ειπων επι του Λογου μεμαθηκα· μιαν μεν την εκ Πατρος
και υπερ χρονον, μιαν δε την εκ της Παρθενου και υπο χρονον. Ὡσαυτως και δυο
προχυσεις εμυηθην επι του Πνευματος· μιαν μεν την εκπορευτικην και υπερ χρονον,
 
 
 
 

3

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και μιαν την μεταδοτικην αγαθοτητος. Ἀλλα της πρωτης γεννησεως του Υιου, και
της πρωτης του Πνευματος εκπορευσεως, ο Πατηρ μονος αιτιος. Της δε αλλης
γεννησεως της υπο χρονον, και της αλλης προχυσεως της μεταδοτικης, ου μονος
αιτιος ο Πατηρ, αλλα και ο Υιος και το Πνευμα το αγιον. Ἐξ αμφοιν τοιγαρουν το
Πνευμα, Πατρος και Υιου, προς επινεμησιν προχειται· ου κατα την υπαρξιν, μη
γενοιτο! επει δυο τα αιτια παρεισαγονται, του ενος συμφυους και ομοτιμου κατα
πολυ διαφεροντα.

 
 
 
 

4

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


