De sententia Dionysii
Του μακαριου Ἀθανασιου περι ∆ιονυσιου του επισκοπου Ἀλεξανδρειας,
οτι και αυτος κατα της αρειανης αιρεσεως εφρονει ως η εν Νικαιαι
συνοδος, και ματην αυτον συκοφαντουσιν οι Ἀρειομανιται ως ομοδοξον
εαυτων.
1.1 Βραδεως εδηλωσας περι της νυν διαλεξεως της γενομενης παρ' υμιν προς
τους χριστο μαχους· και γαρ πριν γραψαι την σην διαθεσιν εμαθον φιλοπευστων και
ηδεως ακουων περι των τοιουτων. την μεν ουν σην ευλαβειαν απεδεξαμην καλως
φρονουσαν περι των μακαριων πατερων ημων, των δ' Ἀρειομανιτων την αλογιαν
και νυν επεγνων. 1.2 ουδεν γαρ ουτ' ευλογον ουτε προς αποδειξιν εκ της θειας
γραφης ρητον εχουσης της αιρεσεως αυτων αει μεν προφασεις αναισχυντους
εποριζοντο και σοφισματα πιθανα, νυν δε και διαβαλλειν τους πατερας τετολμηκασι.
και ουκ αλλοτριον γε αλλα και οικειον τουτο της κακονοιας εστιν αυτων· οι γαρ
κατα του κυριου και κατα του χριστου αυτου μελεταν επιχειρησαντες, τι θαυμαστον
ει και τον μακαριτην ∆ιονυσιον τον 1.3 επισκοπον Ἀλεξανδρειας ως ομοδοξον
εαυτων και ομοφρονα λοιδορουσιν; ον γαρ εαν ουτοι προς συστασιν της εαυτων
αιρεσεως δοξωσιν ευφημειν, καν μακαριον αυτον ονομαζωσι, τουτον ουχ απλως
αλλα και μεγαλως διαβαλλουσιν ωσπερ ληισται τινες και τον τροπον ασεμνοι, οι
επειδαν επι τοις ιδιοις επιτηδευμασιν ονειδιζωνται, τους σωφρονας συναριθμουσιν
εαυτοις καταψευδομενοι της εκεινων σωφροσυνης.
2.1 Ει μεν ουν θαρρουσιν οις φρονουσι και λεγουσι, προφερετωσαν γυμνην
την αιρεσιν και δεικνυτωσαν εξ αυτης ει τινα νομιζουσιν η εκ των γραφων εχειν η
καν ανθρω πινον τινα λογισμον ευσεβη προς απολογιαν, ει δε μηδεν τι τοιουτον
εχουσι, σιωπατωσαν. 2.2 ουδαμοθεν γαρ ευρησουσιν ει μη μαλλον ελεγχον καθ'
εαυτων, απο μεν των γραφων, του μεν Ἰωαννου λεγοντος· «εν αρχηι ην ο λογος», ον
ουτοι λεγουσιν ουκ ην πριν γεννηθηι, του δε ∆αυιδ ψαλλοντος εκ προσωπου του
πατρος· «εξηρευξατο η καρδια μου λογον αγαθον», ον ουτοι λεγουσι κατ' επινοιαν
ειναι και εξ ουκ οντων γεγενησθαι, ειτα του μεν Ἰωαννου παλιν ευαγγελιζομενου,
οτι «παντα δι' αυτου εγενετο και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν», του δε Παυλου
γραφοντος· «εις κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα», και 2.3 εν ετεροις· «οτι εν
αυτωι εκτισθη τα παντα». ποιαν παρρησιαν εξουσιν ουτοι και ου μαλλον αισχυνην
οφλησουσιν εναντιουμενοι τοις των αγιων ρημασιν, οταν λεγωσι ποιημα ειναι τον
των παντων δημιουργον και κτισμα τουτον, εν ωι τα κτισματα γεγονε 2.4 και
συνεστηκεν; ουδε ανθρωπινος δε τις αυτοις λογισμος ευσεβης εις απολογιαν περι
λειπεται. τις γαρ ανθρωπων η Ἕλλην η βαρβαρος, ον ομολογει θεον, τουτον
επιχειρησει κτισμα λεγειν η οτι ουκ ην πριν γενηται; η τις ανθρωπων ακουσας παρα
τουτου, ον επιστευσε μονον ειναι θεον, λεγοντος· «ουτος εστιν ο υιος μου ο
αγαπητος», και «εξη ρευξατο η καρδια μου λογον αγαθον», τολμησει καν ειπειν οτι
ο εκ καρδιας του θεου λογος εξ ουκ οντων γεγονεν η ο υιος κτισμα εστι και ουκ ιδιον
του λεγοντος γεννημα; παλιν δε τις ακουων τουτου, ον επιστευσε κυριον ειναι και
σωτηρα, λεγοντος· «εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι», και «εγω και ο πατηρ εν
εσμεν», επιχειρησει διαιρειν α εκεινος ηνωσε και αμεριστα τετηρηκε;
3.1 Ταυτα γουν και αυτοι συνορωντες και παρρησιαν ουκ εχοντες εν τοις
ιδιοις κατα ψευδονται των ευσεβων. αλλ' εδει παντων αυτους ερημους οντας και
συνορωντας εαυτους εν ταις ερωτησεσι πανταχοθεν απορουντας και χασμωμενους
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεταγινωσκειν μαλλον αποστραφεντας απο της οδου της πλανης και μη συναριθμειν
εαυτοις ους ουκ 3.2 ισασιν, ινα μη και παρ' αυτων ελεγχομενοι πλειονα την
αισχυνην απενεγκωνται. ισως δε της τοιαυτης πανουργιας ου θελησουσιν αποστηναι
ποτε· και γαρ και τουτο των περι Καιαφαν εζηλωσαν, ωσπερ και το αρνεισθαι τον
Χριστον παρ' αυτων μεμαθηκασι. και γαρ κακεινοι τοσαυτα του κυριου πεποιηκοτος
εργα, δι' ων εγνωριζεν εαυτον ειναι τον Χριστον τον υιον του θεου του ζωντος,
ελεγχομενοι τε παρ' αυτου παντα παρα τας γραφας λοιπον και φρονουντες και
λεγοντες και μη δυναμενοι καν προς το βραχυ προς τους κατ' αυτων ελεγχους
αντιβλεπειν, εις τον πατριαρχην κατεφυγον λεγοντες· «ημεις πατερα εχομεν τον
Ἁβρααμ», και νομιζοντες εν τουτωι δυνασθαι την αλογιαν 3.3 αυτων επικαλυπτειν.
αλλ' ουτε εκεινοι τουτο λεγοντες ωνησαν τι ουτε ουτοι ∆ιονυ σιον ονομαζοντες
φυγειν την ομοιαν εκεινοις αιτιαν δυνησονται. και γαρ κακεινους εφ' οις
παρηνομουν ηλεγξεν ο κυριος λεγων· «τουτο Ἁβρααμ ουκ εποιησε», και τουτους
ασεβουντας και ψευδομενους η αυτη παλιν αληθεια διελεγξει, οτι τα Ἀρειου
∆ιονυσιος ο επισκοπος ουτ' εφρονησεν ουτε την αληθειαν ηγνοησεν. αλλα και οι
τοτε Ἰουδαιοι και οι νεοι νυν παρα του πατρος εαυτων του διαβολου την
χριστομαχον εκληρωσαντο 3.4 μανιαν. μεγα μεν ουν τεκμηριον του μηδε τουτο
λεγειν αυτους αληθες, αλλα τον ανδρα συκοφαντειν, οτι μητε παρ' ετερων
επισκοπων επ' ασεβειαι καταγνωσθεις απε βληθη της επισκοπης ωσπερ ουτοι του
κληρου μητε αυτος ως αιρεσιν εκδικων εξηλθε της εκκλησιας, αλλ' εν αυτηι
κεκοιμηται καλως και η μνημη μεχρι νυν αυτου μετα των πατερων εστι και
γεγραπται. ει γαρ ην τα τουτων φρονησας η περι ων εγραψε μη ην απολογησαμενος,
ουκ ην αμφιβολον, οτι παντως τα αυτα και αυτος αυτοις επεπονθει.
4.1 Και ηρκει μεν ταυτα προς πασαν καταγνωσιν των νεων Ἰουδαιων των και
τον κυριον αρνουμενων και τους πατερας διαβαλλοντων και παντας Χριστιανους
επιχειρουν των απαταν. επειδη δε προφασεις εχειν νομιζουσι της εις τον επισκοπον
διαβολης μερη τινα επιστολης αυτου, φερε και ταυτας ιδωμεν, ινα και εκ τουτων
αυτων η ματαιολο για δειχθηι και παυσωνται μεν καν οψε ποτε βλασφημουντες παρ'
εαυτοις τον κυριον, ομολογησωσι δε καν μετα των στρατιωτων βλεποντες
μαρτυρουσαν την κτισιν, οτι 4.2 «αληθως ουτος ο υιος του θεου εστι» και ουκ εστι
των κτισματων. φασι τοινυν εν επιστοληι τον μακαριον ∆ιονυσιον ειρηκεναι, ποιημα
και γενητον ειναι τον υιον του θεου μητε δε φυσει ιδιον, αλλα ξενον κατ' ουσιαν
αυτον ειναι του πατρος, ωσπερ εστιν ο γεωργος προς την αμπελον και ο ναυπηγος
προς το σκαφος· και γαρ ως ποιημα ων ουκ 4.3 ην πριν γενηται. ναι εγραψεν,
ομολογουμεν και ημεις ειναι τοιαυτην επιστολην αυτου. αλλ' ωσπερ ταυτην
εγραψεν, ουτως και ετερας πλειστας επιστολας εγραψε και εδει και ταυταις εντυχειν
αυτους, ινα εκ πασων και μη μονης εκ της μιας η πιστις δειχθηι του ανδρος· και γαρ
και ναυπηγου πολλας τριηρεις κατασκευασαντος ουκ εκ μιας αλλ' εκ 4.4 πασων η
τουτου τεχνη κρινεται. ει μεν ουν απλως ως πιστιν εκτιθεμενος εγραψεν ην
λεγουσιν επιστολην η ταυτην μονην εγραψε, κατηγορειτωσαν ως βουλονται·
κατηγορια γαρ αληθως το τοιουτον φρονημα· ει δε καιρου και προσωπου προφασις
ειλκυσεν αυτον τοιαυτα γραψαι, εγραψε δε παλιν και αλλας επιστολας
απολογουμενος περι ων υπω πτευθη, εδει παλιν αυτους μη αφεντας τα αιτια φθονον
επαγειν τωι ανδρι προπετως, ινα μη δοξωσι λεξειδια μεν μονον θηραν,
παραπεμπεσθαι δε την εν ταις αλλαις επιστολαις 4.5 αληθειαν. και γαρ και γεωργος
των αυτων δενδρων αλλοτε αλλως επιμελειται δια την υποκειμενην της γης
ποιοτητα, και ου δια τουτο μεμψαιτο αν τις αυτον, οτι τουτο μεν τεμνει, εκεινο δε
εγκεντριζει, και τουτο μεν φυτευει, ετερον δε εκτιλλει, αλλα και μαλλον 4.6 μαθων
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την αιτιαν θαυμασει το ποικιλον αυτου της επιστημης. ουκουν ει μη παρ εργως
ενετυχον τοις γραμμασιν, ειπατωσαν και την υποθεσιν της επιστολης· ουτω γαρ
αυτων η τε συκοφαντια και η πονηρια της προαιρεσεως δειχθησεται. επειδη δε η ουκ
ισασιν η αισχυνονται, λεγειν αναγκαιον ημας.
5.1 Ἐν Πενταπολει της ανω Λιβυης τηνικαυτα τινες των επισκοπων
εφρονησαν τα Σαβελλιου και τοσουτον ισχυσαν ταις επινοιαις, ως ολιγου δειν
μηκετι εν ταις εκκλησιαις κηρυττεσθαι τον υιον του θεου. τουτο μαθων ∆ιονυσιος,
αυτος γαρ ειχε την μεριμναν των εκκλησιων εκεινων, πεμπει και συμβουλευει τοις
αιτιοις παυσασθαι της κακοδοξιας. ως δε ουκ επαυοντο, αλλα και μαλλον
αναιδεστερον ησεβουν, ηναγκασθη προς την αναι 5.2 δειαν εκεινων γραψαι την
τοιαυτην επιστολην και τα ανθρωπινα του σωτηρος εκ των ευαγγελιων παραθεσθαι,
ιν' επειδη τολμηροτερον εκεινοι τον υιον ηρνουντο και τα ανθρωπινα αυτου τωι
πατρι ανετιθεσαν, ουτως ουτος δειξας, οτι ουχ ο πατηρ αλλ' ο υιος εστιν ο γενομενος
υπερ ημων ανθρωπος, πεισηι τους αμαθεις μη ειναι τον πατερα υιον, και ουτως
λοιπον κατ' ολιγον εκεινους εις την αληθινην αναγαγηι θεοτητα του υιου και 5.3 την
γνωσιν την περι του πατρος. αυτη της επιστολης η υποθεσις και δια ταυτην την
αιτιαν ουτως εγραψε και αυτος, δια τους ουτως αναισχυντως θελησαντας
μεταθειναι την της αληθειας πιστιν.
6.1 Τι τοινυν ομοιον η Ἀρειου αιρεσις και η ∆ιονυσιου διανοια; η δια τι
∆ιονυσιος ως Ἄρειος ονομαζεται πολλης ουσης αυτων της διαφορας; ο μεν γαρ της
καθολικης εκκλησιας διδασκαλος εστιν, ο δε καινης αιρεσεως εφευρετης γεγονε. και
ο μεν Ἄρειος την ιδιαν κακοδοξιαν εκτιθεμενος εργαψε Θαλιαν εκτεθηλυμενοις και
γελοιοις ηθεσι κατα τον Αιγυπτιον Σωσατην, ο δε ∆ιονυσιος εγραψε μεν και αλλας
επιστολας, απελογησατο 6.2 δε και περι ων υπωπτευθη και εφανη φρονων ορθως. ει
μεν ουν εναντια εαυτωι γρα φει, μη ελκετωσαν αυτον προς εαυτους, ου γαρ
αξιοπιστος κατα τουτο. ει δε γραψας την προς Ἀμμωνιον επιστολην υπωπτευθη και
απελογησατο θεραπευων τα πρωτα απολογησαμενος τε ου μεταβεβληται, δηλον αν
ειη, οτι και τα υποπτευθεντα κατ' οικο 6.3 νομιαν εργαψεν. ου δει δε τα κατ'
οικονομιαν γραφομενα και γινομενα ταυτα κα κοτροπως δεχεσθαι και εις την ιδιαν
ελκειν εκαστον βουλησιν. και γαρ και ιατρος πολ λακις τα δοκουντα τισι μη ειναι
καταλληλα ταυτα τοις υποκειμενοις τραυμασιν, ως οιδεν αυτος, επιτιθησιν ουδεν
ετερον η προς την υγιειαν εχων τον σκοπον. και διδασκαλου δε φρονιμου τροπος
ουτος προς τα των διδασκομενων ηθη διατιθεσθαι και λαλειν, εως αν αυτους εις την
οδον της τελειοτητος μεταγαγηι.
7.1 Ει δε οτι μονον εγραψεν ουτως ο μακαριτης, αιτιωνται αυτον (αι γαρ των
Ἀρεια νων υπερ αυτου προφασεις αιτιαι κατ' αυτου τυγχανουσι), τι ποιησουσιν
ακουοντες και των μεγαλων και μακαριων αποστολων εν ταις Πραξεσι, του μεν
Πετρου λεγοντος· «ανδρες Ἰσραηλιται, ακουσατε τους λογους τουτους. Ἰησουν τον
Ναζωραιον, ανδρα αποδεδειγμενον απο του θεου εις υμας δυναμεσι και τερασι και
σημειοις, οις εποιησεν ο θεος δι' αυτου εν μεσωι υμων, καθως οιδατε, τουτον τηι
ωρισμενηι βουληι και προ γνωσει του θεου εκδοτον δια χειρος ανομων προσπηξαντες
ανειλατε», και παλιν· «εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου του Ναζωραιου, ον υμεις
εσταυρωσατε, ον ο θεος ηγειρεν 7.2 εκ νεκρων, εν τουτωι ουτος παρεστηκεν ενωπιον
υμων υγιης»· του δε Παυλου εξη γουμενου εν Ἀντιοχειαι της Πισιδιας, οτι
«μεταστησας ο θεος τον Σαουλ ηγειρε τον ∆αυιδ εις βασιλεα, ωι και ειπε μαρτυρησας·
ευρον ∆αυιδ τον του Ἰεσσαι ανδρα κατα την καρδιαν μου, ος ποιησει τα θεληματα
μου· τουτου ο θεος απο του σπερματος κατ' επαγ 7.3 γελιαν ηγαγε τωι Ἰσραηλ
σωτηρα Ἰησουν», και παλιν εν ταις Ἀθηναις· «τους μενουν χρονους της αγνοιας
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπεριδων ο θεος τα νυν παραγγελλει τοις ανθρωποις, παντας πανταχου μετανοειν,
καθοτι εστησεν ημεραν, εν ηι μελλει κρινειν την οικουμενην εν δικαιο συνηι, εν
ανδρι ωι ωρισε, πιστιν παρασχων πασιν, αναστησας αυτον εκ νεκρων»· η Στε φανου
του μεγαλομαρτυρος, οταν λεγηι· «ιδου θεωρω τους ουρανους διηνοιγμενους και 7.4
τον υιον του ανθρωπου εκ δεξιων εστωτα του θεου»; ωρα γαρ λοιπον αυτους απο
θρασυνεσθαι και λεγειν (ουδεν γαρ αυτοις ατολμητον), οτι και αυτοι οι αποστολοι τα
Ἀρειου εφρονουν· ανθρωπον γαρ απο Ναζαρετ και παθητον τον Χριστον απαγγελ
λουσιν.
8.1 Ἐκεινων τοινυν τοιαυτα φανταζομενων, αρ' επειδη τοις ρημασι τουτοις
εχρησαντο, μονον ανθρωπον ᾔδεισαν τον Χριστον οι αποστολοι και πλεον ουδεν; μη
γενοιτο· ουκ εστιν ουδε εις νουν ποτε τουτο λαβειν, αλλα και τουτο ως
«αρχιτεκτονες σοφοι» και 8.2 «οικονομοι μυστηριων θεου» πεποιηκασι και την
αιτιαν εχουσιν ευλογον. επειδη γαρ οι τοτε Ἰουδαιοι πλανηθεντες τε και
πλανησαντες Ἕλληνας ενομιζον τον Χριστον ψιλον ανθρωπον μονον εκ σπερματος
∆αυιδ ερχεσθαι καθ' ομοιοτητα των εκ του ∆αυιδ αλλων γενομενων τεκνων, ουτε δε
θεον αυτον ουδε οτι ο λογος σαρξ εγενετο επιστευον, τουτου ενεκα μετα πολλης της
συνεσεως οι μακαριοι αποστολοι τα ανθρωπινα του σω τηρος πρωτον εξηγουντο
τοις Ἰουδαιοις, ιν' ολως πεισαντες αυτους εκ των φαινομενων και γενομενων
σημειων εληλυθεναι τον Χριστον λοιπον και εις την περι της θεοτητος αυτου πιστιν
αυτους αναγαγωσι δεικνυντες, οτι τα γενομενα εργα ουκ εστιν ανθρωπου, 8.3 αλλα
θεου. αμελει Πετρος ο λεγων ανδρα παθητον τον Χριστον ευθυς συνηπτεν· «ουτος
αρχηγος της ζωης εστιν», εν δε τωι ευαγγελιωι ομολογει· «συ ει ο Χριστος, ο υιος του
θεου του ζωντος», εν δε τηι επιστοληι φησιν αυτον επισκοπον ψυχων και κυριον 8.4
εαυτου τε και αγγελων και δυναμεων ειναι. παλιν τε Παυλος ο λεγων ανδρα εκ σπερ
ματος ∆αυιδ ειναι τον Χριστον, ουτος επεστελλεν Ἑβραιοις μεν· «ος ων απαυγασμα
της δοξης και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου», Φιλιππησιοις δε· «ος εν μορφηι θεου
υπαρχων ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα θεωι». το δε λεγειν αρχηγον της ζωης
και υιον του θεου και απαυγασμα και χαρακτηρα και ισα θεωι και κυριον και
επισκοπον ψυχων τι αν ειη ετερον η οτι εν σωματι λογος ην θεου, δι' ου τα παντα
εγενετο, και εστιν αδιαιρετος του πατρος, ως εστι το απαυγασμα προς το φως;
9.1 Και ∆ιονυσιος τοινυν παρα των αποστολων τουτο μαθων πεποιηκεν.
επειδη γαρ ειρπεν η Σαβελλιου αιρεσις, ηναγκασθη την τοιαυτην, καθα προειπον,
επιστολην γραψαι και τα ανθρωπινως και ευτελως περι του σωτηρος ειρημενα ριψαι
κατ' αυτων, ινα τουτους αποσχοινισας δια τα ανθρωπινα του μη λεγειν υιον ειναι
τον πατερα ευκολωτεραν αυτοις κατασκευασηι την περι της θεοτητος του υιου
διδασκαλιαν, οταν αυτον εν ταις αλλαις επιστολαις απο των γραφων λεγηι λογον,
σοφιαν, δυναμιν, ατμιδα και απαυγασ 9.2 μα του πατρος. εν γουν ταις επιστολαις της
απολογιας τοιαυτα λεγων παρρησια ζεται εν τηι πιστει και τηι εις Χριστον ευσεβειαι.
ωσπερ ουν ου κατηγορητεοι οι αποστολοι δια τα ανθρωπινα ρηματα περι του κυριου
(και γαρ ανθρωπος γεγονεν ο κυριος), αλλα και μαλλον θαυματος αξιοι δια την
οικονομιαν και την εν καιρωι διδασκαλιαν, ουτως ουκ Ἀρειανος ο ∆ιονυσιος δια την
προς Ευφρανορα και Ἀμμωνιον κατα Σαβελλιου επιστολην. ει γαρ και ταπεινοις
εχρησατο λογοις και παραδειγμασιν, αλλ' εκ των ευαγγελιων εστι και ταυτα, και
προφασιν εχει τουτων την του σωτηρος ενσαρκον παρουσιαν, δι' ην και 9.3 ταυτα
και τα ομοια γεγραπται. και γαρ ωσπερ λογος εστι του θεου, ουτως μετα ταυτα «ο
λογος σαρξ εγενετο», και «εν αρχηι μεν ην ο λογος», η δε παρθενος επι συντελειαι
των αιωνων εν γαστρι εσχε και γεγονεν ο κυριος ανθρωπος. και εις μεν εστιν ο εξ
αμφοτερων σημαινομενος («ο γαρ λογος σαρξ εγενετο»), τα δε περι της θεοτητος
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου και της ενανθρωπησεως ειρημενα ρηματα ιδιαν και καταλληλον εχει προς
εκαστον 9.4 των λεγομενων την ερμηνειαν. και ο τα ανθρωπινα του λογου γραφων
οιδε και τα περι της θεοτητος αυτου και ο περι της θεοτητος εξηγουμενος ουκ αγνοει
τα ιδια της ενσαρκου παρουσιας αυτου, αλλ' εκαστον ως επιστημων και δοκιμος
τραπεζιτης δια κρινων κατ' ορθον της ευσεβειας βαδιειται. οτε γουν αυτον κλαιοντα
λεγει, οιδεν οτι ανθρωπος γενομενος ο κυριος δεικνυσι το μεν κλαιειν του
ανθρωπινου, εγειρει δε Λαζαρον ως θεος, και πεινωντα μεν αυτον και διψωντα οιδε
σωματικως, θεικως δε χορταζοντα απο πεντε αρτων πεντακισχιλιους, και κειμενον
μεν οιδεν εν μνημειωι σωμα ανθρωπινον, εγειρομενον δε ως θεου σωμα παρ' αυτου
του λογου.
10.1 Ταυτα και ∆ιονυσιος διδασκων εν μεν τηι προς Ευφρανορα και Ἀμμωνιον
επιστοληι περι των ανθρωπινως ειρημενων περι του σωτηρος δια Σαβελλιον
εγραψεν (ανθρω πινως γαρ εστιν ειρημενα περι αυτου το «εγω η αμπελος, ο πατηρ ο
γεωργος» και το «πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον» και το «εκτισε» και «τοσουτωι
κρειττων γενομενος των αγγελων»), ουκ ηγνοει δε το «εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ
εν εμοι» και το «ο εμε 10.2 εωρακως εωρακε τον πατερα». ταυτα γαρ αυτον εν ταις
αλλαις επιστολαις εγνωμεν γραψαντα· και γαρ κακει ταυτα γραφων εμνημονευσε
των ανθρωπινων του κυριου. ωσπερ γαρ «εν μορφηι θεου ων ουχ αρπαγμον ηγησατο
το ειναι ισα θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου λαβων» και «πλουσιος ων
επτωχευσε δι' ημας», ουτως οντων υψηλων και πλουσιων των περι της θεοτητος
αυτου λογων εισι και αι περι της ενσαρκου 10.3 παρουσιας αυτου ταπειναι και
πτωχαι λεξεις. οτι δε ανθρωπινως ειρηται ταυτα περι του σωτηρος, σκοπειν
εντευθεν προσηκει· ο μεν γεωργος ξενος εστι κατ' ουσιαν της αμπελου, τα δε
κληματα ομοουσια και συγγενη και αδιαιρετα της αμπελου τυγχανει οντα και μιαν
εχει και την αυτην γενεσιν ταυτα τε και η αμπελος. εστι δε, ως ειπεν ο 10.4 κυριος,
«αυτος η αμπελος, ημεις τα κληματα». ει μεν ουν ομοουσιος εστιν ημιν ο υιος και
την αυτην ημιν εχει γενεσιν, εστω κατα τουτο και ο υιος αλλοτριος κατ' ουσιαν του
πατρος, ωσπερ και η αμπελος του γεωργου, ει δε αλλος εστιν ο υιος παρ' ο εσμεν
ημεις, κακεινος μεν λογος του πατρος, ημεις δε εκ γης γεγοναμεν και του Ἀδαμ
εσμεν εκγονοι, ουκ οφειλει το ρητον εις την θεοτητα αναφερεσθαι του λογου, αλλα
λοιπον εις την ανθρωπινην αυτου παρουσιαν, επει και ουτως ειρηκεν ο σωτηρ· «εγω
η αμπελος, 10.5 υμεις τα κληματα, ο πατηρ ο γεωργος». ημεις γαρ του κυριου κατα το
σωμα συγγενεις εσμεν και αυτος δια τουτο ειπεν· «απαγγελω το ονομα σου τοις
αδελφοις μου». και ωσπερ εστι τα κληματα ομοουσια της αμπελου και εξ αυτης,
ουτως και ημεις ομογενη τα σωματα εχοντες τωι σωματι του κυριου εκ του
πληρωματος αυτου λαμβανομεν, κακεινο ριζαν εχομεν εις την αναστασιν και την
σωτηριαν. ο δε πατηρ ειρηται ο γεωργος· αυτος γαρ ειργασατο δια του λογου την
αμπελον, ητις εστι το ανθρωπινον του σωτηρος, και αυτος δι' αυτου του λογου την
εις βασιλειαν οδον ημιν ητοιμασε, και «ουδεις ερχεται προς τον κυριον, ει μη ο
πατηρ αυτον ελκυσει προς αυτον».
11.1 Ταυτην δε του ρητου την ερμηνειαν εχοντος αναγκη περι της ουτως
λεγομενης αμπελου γραφεσθαι «πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον», και «τοσουτωι
κρειττων γε νομενος των αγγελων» και το «εκτισεν». οτε γαρ ελαβεν οπερ ειχε
προσενεγκειν υπερ ημων, ην δε τουτο το εκ Μαριας της παρθενου σωμα, τοτε και
εκτισθαι και πεποιησθαι και γεγενησθαι περι αυτου γεγραπται· ανθρωποις γαρ
αρμοζουσιν αι τοιαυται λεξεις· αλλως τε ου μετα το σωμα γεγονε κρειττων των
αγγελων, ινα μη το πριν ελαττων η 11.2 ισος αυτων φαινηται. αλλα προς Ἰουδαιους
γραφων και την ανθρωπινην του κυριου διακονιαν συγκρινων τηι Μωσεως εφησε·
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων»· «δια γαρ αγγελων ο νομος ελαληθη»·
«διοτι ο μεν νομος δια Μωσεως εδοθη, η δε χαρις δια Ἰησου Χριστου εγενετο» και
του πνευματος η χορηγια. και τοτε μεν απο ∆αν και μεχρι Βηρσαβεε ο νομος
κατηγγελλετο, νυν δε «εις πασαν την γην εξηλθεν ο φθογγος αυτων» και τα εθνη
τον Χριστον προσκυνουσι και δι' αυτου τον πατερα γινωσκουσιν. ανθρω πινως αρα
περι του σωτηρος εκεινα γεγραπται και ουκ εστιν αλλως.
12.1 Ἆρ' ουν, ως οι χριστομαχοι θρυλουσι, ∆ιονυσιος τα ανθρωπινα του υιου
γραφων και λεγων ουτως ποιημα αυτον ενα των ανθρωπων ελεγεν αυτον ειναι; η
λεγων μη ειναι τον λογον ιδιον της του πατρος ουσιας εφρονει τουτον ομοουσιον
ημων ειναι των αν θρωπων; και μην ουχ ουτως εγραψεν εν ταις αλλαις επιστολαις,
αλλα και ορθως φρονων εν αυταις φαινεται και δυναται δι' αυτων βοησαι κατα
τουτων λεγων· ουκ ειμι της αυτης 12.2 υμιν δοξης, ω θεομαχοι, ουδε τα ημετερα
προφασιν Ἀρειωι παρεσχεν εις ασεβειαν. αλλα προς Ἄμμωνα και Ευφρανορα δια τους
Σαβελλιζοντας γραφων εμνησθην του γεωργου και της αμπελου και των τοιουτων
αλλων ρητων, ινα τα ανθρωπινα του κυριου δειξας πεισω μη λεγειν εκεινους, οτι ο
πατηρ εστιν ο γενομενος ανθρωπος. ως γαρ ο γεωργος ουκ εστιν αμπελος, ουτως ουκ
εστιν ο εν τωι σωματι γενομενος ο πατηρ αλλ' ο λογος, και ο λογος δε εν τηι αμπελωι
γενομενος αμπελος εκληθη δια την προς τα κληματα, απερ εσμεν ημεις, σωματικην
συγγενειαν. ταυτηι μεν ουν τηι διανοιαι την προς Ευφρανορα και Ἀμμωνιον εγραψα
επιστολην, προς δε την υμων αναιδειαν τας ετερας επιστολας τας παρ' εμου
γραφεισας αντιτιθημι, ινα γνωσιν οι φρονιμοι την εν αυταις απολογιαν και 12.3 της
εν Χριστωι πιστεως την ορθην μου φρονησιν. εδει μεν ουν και τους Ἀρειανους, ειπερ
ειχον υγιαινοντα τον νουν, τοιαυτα λογιζεσθαι και φρονειν περι του επισκοπου,
«παντα γαρ ενωπια τοις συνιουσιν εστι και ορθα τοις ευρισκουσι γνωσιν». επειδη δε
μη μαθοντες την πιστιν της καθολικης εκκλησιας πεπτωκασιν εις ασεβειαν και
λοιπον τον νουν πεπηρωμενοι νομιζουσιν ειναι και τα ορθα στρεβλα και λεγουσι το
μεν φως σκοτος, το δε σκοτος νομιζουσιν ειναι φως, αναγκαιον και τα εκ των αλλων
επιστολων του ∆ιο νυσιου παραθεσθαι και το αιτιον αυτων προς πλειονα
καταγνωσιν των αιρετικων. εξ αυτων γαρ και ημεις μαθοντες ουτω περι του ανδρος
φρονουμεν και γραφομεν.
13.1 Ἡ δε προφασις, δι' ην εγραψε τας αλλας επιστολας, εστιν αυτη.
∆ιονυσιου του επισκοπου μαθοντος περι των εν Πενταπολει και ζηλωι της ευσεβειας
γραψαντος, καθα προειπον, κατα της αιρεσεως Σαβελλιου την προς Ευφρανορα και
Ἀμμωνιον επιστολην, τινες των απο της εκκλησιας αδελφων φρονουντες μεν
ορθως, μη ερωτησαντες δε αυτον, ινα παρ' αυτου μαθωσι πως εγραψεν, ανηλθον
προς την Ῥωμην και κατειρηκασιν αυτου 13.2 παρα τωι ομωνυμωι αυτου ∆ιονυσιωι τωι
επισκοπωι Ῥωμης. κακεινος ακουσας εγραψεν ομου κατα τε των τα Σαβελλιου
δοξαζοντων και κατα των φρονουντων ταυτα, απερ και Ἄρειος λεγων εξεβληθη της
εκκλησιας, ισην και κατα διαμετρον ασεβειαν ειναι λεγων την τε Σαβελλιου και την
των λεγοντων κτισμα και ποιημα και γενητον ειναι τον του 13.3 θεου λογον.
επεστειλε δε και ∆ιονυσιωι δηλωσαι περι ων ειρηκασι κατ' αυτου. και αντεγραψεν
ευθυς αυτος και επεγραψε τα βιβλια ελεγχου και απολογιας. ενταυθα το μυσαρον
εργαστηριον των θεομαχων κατανοει και πως αυτοι καθ' εαυτων την αισχυνην
εκινησαν. ∆ιονυσιου γαρ του επισκοπου Ῥωμης γραψαντος και κατα των λεγοντων
κτισμα και ποιημα τον υιον του θεου δεικνυται μη νυν πρωτον αλλ' εκπαλαι παρα
παντων αναθεματισθεισα των χριστομαχων Ἀρειανων η αιρεσις. επειτα ∆ιονυσιου
του επισκοπου της Ἀλεξανδρειας απολογουμενου περι ης εγραψεν επιστολης,
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φαινεται και αυτος μητε ουτως φρονησας, ως αυτοι λεγουσι, μητε ολως την Ἀρειου
κακοδοξιαν εσχηκως.
14.1 Και αρκει μεν εις τελειαν καταγνωσιν των Ἀρειανων και εις αποδειξιν
της συκο φαντιας αυτων το και μονον απολογησασθαι τον ∆ιονυσιον και περι ων
ουτοι τεθρυλη κασιν. ου γαρ ως φιλονεικων αντεγραψεν, αλλ' απολογουμενος περι
ων υπωπτευθη· ο δε απολογουμενος περι ων κατηγορηθη τι ετερον ποιει η λυει μεν
παν εγκλημα υπο πτευθεν κατ' αυτου, ελεγχει δε και εν τουτωι συκοφαντας τους
Ἀρειομανιτας; ινα δε και εξ ων απολογουμενος εγραψε πλεον αισχυνθωσιν ουτοι,
φερε σοι και τας λεξεις αυτου 14.2 παραθωμαι. γνωσηι γαρ απ' αυτων, οτι οι μεν
Ἀρειανοι κακοφρονες εισιν, ο δε ∆ιονυσιος αλλοτριος της εκεινων ετεροδοξιας εστι.
πρωτον μεν ουν ελεγχου και απολογιας επεγραψεν εαυτου την επιστολην· τουτο δε
τι εστιν η οτι τους μεν ψευδομενους ελεγχει, περι δε ων εγραψεν απολογειται
δεικνυς οτι μη ως Ἄρειος υπενοησεν εγραψεν αυτος, αλλ' οτι των ανθρωπινως
ειρημενων περι του κυριου μνησθεις ουκ ηγνοει τουτον ειναι 14.3 λογον και σοφιαν
αδιαιρετον του πατρος; επειτα αιτιαται τους κατειποντας αυτου ως μη ολοκληρους
λεγοντας αλλα περικοπτοντας αυτου τας λεξεις και ως μη καληι συνειδησει αλλα
πονηραι λαλουντας ως θελουσι· τουτους τε τουτοις απεικαζει τοις τας του μακαριου
αποστολου διαβαλλουσιν επιστολας. η δε τοιαυτη μεμψις αυτου παντως απο φαυλης
υποψιας αυτον απολυει. ει γαρ τους Παυλου κατειποντας ουτως ηγειται ως τους
αυτου κατειποντας, ουδεν ετερον δεικνυσιν η οτι τα του Παυλου φρονων ουτως
εγραψεν. 14.4 αμελει και προς εκαστον των υπο των κατηγορων ειρημενων
απαντων παντα τα παρ' αυτων προφερομενα θεραπευει, και Σαβελλιον μεν εν
εκεινοις ανατρεπει, εν τουτοις δε δεικνυσιν ολοκληρον εαυτου την ευσεβη πιστιν.
φασκοντων τοινυν εκεινων φρονειν τον ∆ιονυσιον «ουκ αει ην ο θεος πατηρ, ουκ
αει ην ο υιος, αλλ' ο μεν θεος ην χωρις του λογου, αυτος δε ο υιος ουκ ην πριν
γεννηθηι, αλλ' ην ποτε οτε ουκ ην, ου γαρ αιδιος 14.5 εστιν, αλλ' υστερον
επιγεγονεν», ορα πως αποκρινεται. τα μεν ουν πλειστα των αυτου ρηματων, απερ η
ζητων εξεταζει η συλλογιζομενος συναγει η ερωτων ελεγχει η τους κατειρηκοτας
αιτιαται, ταυτα παρεις δια το μηκος των λογων μονα τα προς την κατηγοριαν
αναγκαια τιθημι. απολογουμενος τοινυν προς εκεινα γραφει ταις λεξεσι ταυταις εν
τωι πρωτωι τωι επιγραφομενωι ελεγχου και απολογιας μεθ' ετερα ουτως·
15.1 «Ου γαρ ην οτε ο θεος ουκ ην πατηρ». και τουτο οιδεν εν τοις εξης· «αει
τον «Χριστον ειναι, λογον οντα και σοφιαν και δυναμιν, ου γαρ δη τουτων αγονος
ων ο θεος «ειτα επαιδοποιησατο, αλλ' οτι μη παρ' εαυτου ο υιος αλλ' εκ του πατρος
εχει το ειναι». 15.2 και μετ' ολιγα παλιν περι του αυτου φησιν· ««απαυγασμα δε ων
φωτος αιδιου» παντως «και αυτος αιδιος εστιν. οντος γαρ αει του φωτος δηλον ως
εστιν αει το απαυγασμα. «τουτωι γαρ και οτι φως εστι τωι καταυγαζειν νοειται, και
φως ου δυναται μη φωτιζον 15.3 «ειναι. παλιν γαρ ελθωμεν επι τα παραδειγματα. ει
εστιν ηλιος, εστιν αυγη, εστιν «ημερα· ει τοιουτων μηδεν εστι, πολυ γε δει και
παρειναι ηλιον. ει μεν ουν αιδιος ο ηλιος, «απαυστος αν ην και η ημερα, νυν δε (ου
γαρ εστιν) αρξαμενου τε ηρξατο και παυ «ομενου παυεται. ο δε γε θεος αιωνιον εστι
φως ουτε αρξαμενον ουτε ληξον ποτε. ου «κουν αιωνιον προκειται και συνεστιν
αυτωι το απαυγασμα, αναρχον και αειγενες προ «φαινομενον αυτου, οπερ εστιν η
λεγουσα σοφια «εγω ημην ηι προσεχαιρε· καθ' ημεραν 15.4 «δε ηυφραινομην εν
προσωπωι αυτου εν παντι καιρωι»». και αυθις επαγει μετ' ολιγα περι του αυτου
λεγων· «οντος ουν αιωνιου του πατρος αιωνιος ο υιος εστι, φως «εκ φωτος ων·
οντος γαρ γονεως εστι και τεκνον. ει δε μη τεκνον ειη, πως και τινος ειναι 15.5
«δυναται γονευς; αλλ' εισιν αμφω και εισιν αει». ειτα παλιν προστιθησι ταυτα·
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«φωτος μεν ουν οντος του θεου ο Χριστος εστιν απαυγασμα. πνευματος δε οντος
(«πνευμα «γαρ, φησιν, ο θεος»), αναλογως παλιν ο Χριστος ατμις λελεκται· «ατμις
γαρ, φησιν, 15.6 «εστι της του θεου δυναμεως»». και εκ του δευτερου παλιν φησι·
«μονος δε ο υιος «αει συνων τωι πατρι και του οντος πληρουμενος και αυτος εστιν
ων εκ του πατρος».
16.1 Ταυτα ει μεν αμφιβολως ειρηται, χρειαν ειχε του ερμηνευοντος, επειδη
δε λευκως και πολλακις περι των αυτων εγραψεν, ο μεν Ἄρειος τριζετω τους
οδοντας ορων την αιρεσιν αυτου καταστρεφομενην υπο ∆ιονυσιου και ακουων, απερ
μη βουλεται, λεγοντος αυτου· αει ο θεος πατηρ ην και ο υιος ουχ απλως αιδιος εστιν,
αλλα του πατρος αιδιου οντος 16.2 αιδιος αν ειη και ο υιος, και συνεστιν αυτωι ως τωι
φωτι το απαυγασμα. οι δε καν μονον υπονοησαντες ∆ιονυσιον τα Ἀρειου φρονειν
κατατιθεσθωσαν την περι αυτου τοιαυτην δυσφημιαν. ποια γαρ κοινωνια τουτοις
εστι, του μεν Ἀρειου λεγοντος· ουκ ην ο υιος πριν γεννηθηι, αλλ' ην ποτε οτε ουκ ην,
του δε ∆ιονυσιου διδασκοντος· «ο δε γε θεος αιωνιον εστι φως ουτε αρξαμενον ουτε
ληξον ποτε· ουκουν αιωνιον προκειται 16.3 και συνεστιν αυτωι το απαυγασμα,
αναρχον και αειγενες προφαινομενον αυτου;» και γαρ και προς την αλλην υποψιαν
των λεγοντων, οτι πατερα λεγων ο ∆ιονυσιος ουκ ονομαζει τον υιον και παλιν υιον
λεγων ουκ ονομαζει τον πατερα, αλλα διαιρει και μακρυνει και μεριζει τον υιον απο
του πατρος, αποκρινεται και δυσωπει τουτους λεγων εν τωι δευτερωι βιβλιωι·
17.1 «Των υπ' εμου λεχθεντων ονοματων εκαστον αχωριστον εστι και
αδιαιρετον του «πλησιον. πατερα ειπον, και πριν επαγαγω τον υιον, εσημανα και
τουτον εν τωι πατρι· «υιον επηγαγον, ει και μη προειρηκειν τον πατερα, παντως αν
εν τωι υιωι προειληπτο. «αγιον πνευμα προσεθηκα, αλλ' αμα και ποθεν και δια τινος
ηκεν εφηρμοσα. οι δε ουκ «ισασιν, οτι μητε απηλλοτριωται πατηρ υιου ηι πατηρ,
προκαταρκτικον γαρ εστι της «συναφειας το ονομα, ουτε ο υιος απυκισται του
πατρος. η γαρ πατηρ προσηγορια «δηλοι την κοινωνιαν, εν τε ταις χερσιν αυτων εστι
το πνευμα μητε του πεμποντος μητε 17.2 «του φεροντος δυναμενον στερεσθαι. πως
ουν ο τουτοις χρωμενος τοις ονομασι «μεμερισθαι ταυτα και αφωρισθαι παντελως
αλληλων οιομαι»; και μετ' ολιγα επαγει λεγων· «ουτω μεν ημεις εις τε την τριαδα
την μοναδα πλατυνομεν αδιαιρετον, και την «τριαδα παλιν αμειωτον εις την
μοναδα συγκεφαλαιουμεθα».
18.1 Ειτα και αιτιωμενων αυτον ως ενα λεγοντα των γενητων ειναι τον υιον
και μη 18.1 ομοουσιον τωι πατρι, αυτος παλιν εν μεν τωι πρωτωι βιβλιωι τους
τοιουτους διελεγχει λεγων· «πλην εγω γενητα τινα και ποιητα τινα φησας νοεισθαι
των μεν τοιουτων ως «αχρειοτερων εξ επιδρομης ειπον παραδειγματα, επει μητε το
φυτον <ταυτον> εφην 18.2 «τωι γεωργωι μητε τωι ναυπηγωι το σκαφος. ειτα τοις
ικνουμενοις και προσφυεστεροις «ενδιετριψα και πλεον διεξηλθον περι των
αληθεστερων ποικιλα προσεξευρων τεκμηρια, «απερ και [σοι] δι' αλλης επιστολης
εγραψα, εν οις ηλεγξα και ο προφερουσιν εγκλημα, «κατ' εμου ψευδος ον, ως ου
λεγοντος τον Χριστον ομοουσιον ειναι τωι θεωι. ει γαρ και «το ονομα τουτο φημι μη
ευρηκεναι μηδ' ανεγνωκεναι που των αγιων γραφων, αλλα «γε τα επιχειρηματα μου
τα εξης, α σεσιωπηκασι, της διανοιας ταυτης ουκ απαιδει. και «γαρ ανθρωπειαν
γονην παρεθεμην δηλον ως ουσαν ομογενη, φησας παντως τους γονεις «μονον
ετερους ειναι των τεκνων, οτι μη αυτοι ειεν τα τεκνα, η μητε γονεις αναγκαιον 18.3
«υπαρχειν ειναι μητε τεκνα. και την μεν επιστολην, ως προειπον, δια τας
περιστασεις «ουκ εχω προκομισαι· ει δ' ουν, αυτα σοι τα τοτε ρηματα, μαλλον δε και
πασης αν «επεμψα το αντιγραφον· οπερ αν ευπορησω, ποιησω. οιδα δε και μεμνημαι
πλειονα «προσθεις των συγγενων ομοιωματα· και γαρ και φυτον ειπον απο
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σπερματος η απο «ριζης ανελθον ετερον ειναι του οθεν εβλαστησε, και παντως
εκεινωι καθεστηκεν ομο «φυες. και ποταμον απο πηγης ρεοντα ετερον σχημα και
ονομα μετειληφεναι· μητε «γαρ την πηγην ποταμον μητε τον ποταμον πηγην
λεγεσθαι και αμφοτερα υπαρχειν «και την μεν πηγην οιονει πατερα ειναι, τον δε
ποταμον ειναι το εκ της πηγης υδωρ. 18.4 «αλλα ταυτα μεν και τα τοιαυτα μηδε οραν
γεγραμμενα, αλλ' οιονει τυφλωττειν υπο «κρινονται· τοις δε δυσι ρηματιοις
ασυνθετοις καθαπερ λιθοις μακροθεν επιχειρουσιν «με βαλλειν αγνοουντες ως των
αγνοουμενων και προσαγωγης εις επιγνωσιν δεομενων «ου μονον αλλοια πολλακις,
αλλα και υπεναντια τεκμηρια γινεται των επιζητουμενων 18.5 «δηλωματα». εν δε
τωι τριτωι βιβλιωι φησι· «ζωη εκ ζωης εγεννηθη και ωσπερ ποταμος «απο πηγης
ερρευσε και απο φωτος ασβεστου λαμπρον φως ανηφθη».
19.1 Τις τουτων ακουων ου μανιας λοιπον καταψηφισεται των υπονοουντων
∆ιονυσιον τα Ἀρειου φρονειν; ιδου γαρ δια τουτων φανερως πασαν αυτου πατει την
αιρεσιν τοις της αληθειας λογισμοις. το μεν γαρ «ουκ ην πριν γεννηθηι» και το «ην
ποτε οτε ουκ ην» αναιρει τωι του απαυγασματος λογωι και λεγων, οτι τουτου ο πατηρ
ουκ ην ποτε αγονος, το δε εξ ουκ οντων αυτων αναιρει εν τωι λεγειν, τον λογον ειναι
ως ποταμον απο πηγης και βλαστον απο ριζης και τεκνον απο γονεως και φως εκ
φωτος και ζωην εκ ζωης· και το μεν αποσχοινιζειν και διαιρειν αυτους τον λογον
απο του θεου διαβαλλει λεγων αυτος αδιαιρετον και αμειωτον την τριαδα εις
μοναδα συγκεφαλαιουσθαι, το δε λεγειν αυτους αλλοτριον ειναι τον υιον της του
πατρος ουσιας αντικρυς πατει λεγων ομοουσιον 19.2 ειναι του πατρος τον υιον. εφ'
ωι και θαυμασειεν αν τις την αναιδειαν των δυσσεβων, πως ∆ιονυσιου, ον λεγουσιν
ομοδοξον εαυτων ειναι, λεγοντος ομοουσιον τον υιον, αυτοι περιερχονται ως
κωνωπες περιβομβουντες, ως ουκ ορθως γραψασης της συνοδου το 19.3 ομοουσιον.
ει γαρ ∆ιονυσιος εστιν αυτοις φιλος, μη αρνεισθωσαν τα του ομοφρονος· ει δε
νομιζουσι μη ορθως ειρησθαι, πως τον τουτο λεγοντα ∆ιονυσιον θρυλουσιν ως τα
αυτων φρονουντα; μαλιστα οτι ουδε εκ παρεργου ταυτα λεγων φαινεται, αλλα
προτερον αλλας επιστολας γραψας τους μεν κατειρηκοτας αυτου ως μη λεγοντος
ομοουσιον τον υιον τωι πατρι διελεγχει ψευδομενους, τους δε νομιζοντας αυτον
λεγειν γενητον τον λογον παρακρουεται, οτι μη ουτως ως νομιζουσιν εφρονησεν,
αλλ' ει και τας λεξεις ειρηκε, δια τουτο φησιν ειρηκεναι προς το μονον δειξαι, οτι μη
ο πατηρ εστιν αλλ' ο υιος ο το γενητον και κτιστον και ποιητον ενδυσαμενος σωμα·
διο και γεγενησθαι και πεποιησθαι και εκτισθαι λεγεται ο υιος.
20.1 Ἀμελει επειδη προεληφθη γραψαι τας τοιαυτας λεξεις, τοις μεν
Ἀρειανοις μακρα φραζει χαιρειν, παρα δε των ακουοντων συνειδησιν αγαθην
απαιτει το δυσχερες η ταχα και το απεριδρακτον των ζητουμενων προβαλλομενος,
ινα μη τας λεξεις αλλα την διανοιαν του γραφοντος κρινωσι, και μαλισθ' οταν τα
πλειστα μαρτυρηι τηι τουτου φρονησει. εφησε γουν και αυτος οτι «των μεν τοιουτων
ως αχρειοτερων εξ επιδρομης ειπον τα παραδειγματα το φυτον και τον γεωργον·
τοις δε προσφυεστεροις ενδιετριψα και πλεον 20.2 διεξηλθον περι των
αληθεστερων». ο δε τουτο λεγων δεικνυσιν αληθεστερον ειναι το λεγειν αιδιον και
εκ του πατρος τον υιον ηπερ γενητον. εκ τουτου μεν γαρ το σωματικον του κυριου
σημαινεται, εξ εκεινων δε το αιδιον της θεοτητος αυτου. εν τουτοις γουν και
ηλεγχθαι παρ' αυτου τους εγκαλεσαντας, ως μη λεγοντος αυτου ομοουσιον του πα
τρος, διαβεβαιουται ουχ απλως, αλλα μετα φρονησεως και αποδειξεως αληθους
λεγων· «ει και μη την λεξιν ταυτην ευρον εν ταις γραφαις, αλλ' εξ αυτων των
γραφων τον νουν 20.3 συναγαγων, εγνων οτι υιος ων και λογος ου ξενος αν ειη της
ουσιας του πατρος». οτι γαρ ου κτισμα ουδε ποιημα φρονει τον υιον ειναι (και γαρ
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εν τουτωι τεθρυληκασιν αυτον), ουτως εν τωι δευτερωι βιβλιωι φησιν· «εαν δε τις
των συκοφαντων, επειδη των «απαντων ποιητην τον θεον και δημιουργον ειπον,
οιηται με και του Χριστου λεγειν, «ακουσατω μου προτερον πατερα φησαντος αυτον,
εν ωι και ο υιος προσγεγραπται. «μετα γαρ το ειπειν πατερα ποιητην επαγηοχα· και
ουτε πατηρ εστιν ων ποιητης, «ει κυριως ο γεννησας πατηρ ακουοιτο (την γαρ
πλατυτητα της του πατρος προση «γοριας εν τοις εξης επεξεργασομεθα), ουτε
ποιητης ο πατηρ, ει μονος ο χειροτεχνης «ποιητης λεγοιτο. παρ' Ἕλλησι γαρ ποιηται
και των ιδιων καλουνται λογων οι σοφοι· «και ποιητας ο αποστολος ειπε νομου· και
των εγκαρδιων γαρ αρετης η κακιας ποιηται «καθιστανται, ως ειπεν ο θεος· «εμεινα
του ποιησαι κρισιν, εποιησε δε ανομιαν»».
21.1 Ἔστιν αληθως ακουοντα ταυτα μνησθηναι του θειου λογιου λεγοντος·
«ου εαν στραφηι ο ασεβης, αφανιζεται». ιδου γαρ ποικιλως στρεφομενοι καθ'
εκαστην οι δυσσε βεις αφανιζονται μη εχοντες μηδε εις τουτο προφασιν περι
∆ιονυσιου. φανερως μεν γαρ διδασκει μη ειναι ποιημα μηδε κτισμα τον υιον.
αιτιαται δε και θεραπευει τους δια βαλλοντας αυτον ως ειποντα ποιητην τον θεον,
οτι μη συνειδον ειποντα αυτον προτε 21.2 ρον πατερα τον θεον, εν ωι και ο υιος
προσγεγραπται. τουτο δε λεγων δεικνυσι μη ειναι των ποιηματων τον υιον, μηδε
ποιητην αλλα πατερα του ιδιου λογου τον θεον ειναι. και επειδη ασυνειδητως τινες
επηγαγον αυτωι, οτι ποιητην ειπε τον θεον του Χριστου, δια τουτο ποικιλως
απολογουμενος φησι μηδ' ουτως επιληψιμον ειναι τον λογον. ειρηκεναι γαρ
ποιητην φησι δια την σαρκα, ην ανελαβε γενητην ουσαν αυτην 21.3 ο λογος. ει δε
και περι του λογου τις υπονοησοι τουτο λελεχθαι, και ουτως επρεπεν αυτους
αφιλονεικως ακουσαι· «ως γαρ ου ποιημα φρονω τον λογον, και ου ποιητην «αλλα
πατερα τον θεον αυτου λεγω. καν εξ επιδρομης ειπω ποιητην τον θεον διηγου
«μενος περι του υιου, αλλα και ουτως απολογησασθαι δυνατον. ποιητας γαρ των
ιδιων «λογων Ἑλληνων μεν οι σοφοι φασι καιτοι πατερας εαυτους οντας των ιδιων
λογων. «η δε θεια γραφη και των απο καρδιας κινηματων ποιητας ημας διαγορευει,
ποιητας «νομου και κρισεως και δικαιοσυνης λεγουσα.» ωστε πανταχοθεν τον μεν
υιον μη ειναι κτισμα μηδε ποιημα, εαυτον δε αλλοτριον της αρειανης κακοδοξιας
αποδεικνυσι.
22.1 Μη γαρ δη τις Ἀρειανος μηδε εν τουτωι υπονοειτω κατ' αυτου ως ουτως
λεγοντος· συνεστιν ο υιος τωι πατρι, ως τα μεν ονοματα συνηφθαι αλληλοις, τα δε
πραγματα πλειστον αλληλων διεσταναι, και μη αει μεν συνειναι τον υιον τωι πατρι,
αφ' ου δε γε γονεν ο υιος, εξ εκεινου και πατερα τον θεον ειρησθαι και λοιπον αυτωι
συνειναι, ωσπερ και επ' ανθρωπων τουτο γινεται. αλλ' ενθυμεισθω και
μνημονευετω των προειρημενων 22.2 και οψεται ∆ιονυσιου την πιστιν ορθην.
λεγων γαρ· «ου γαρ ην οτε ο θεος ουκ ην πατηρ», και παλιν· «ο δε γε θεος αιωνιον
εστι φως ουτε αρξαμενον ουτε ληξον ποτε· ουκουν αιωνιον προκειται και συνεστιν
αυτωι το απαυγασμα, αναρχον και αειγενες, προφαινομενον αυτου»· εχρην μηδενα
το συνολον υπονοειν τινα τοιαυτα κατ' αυτου. και τα παραδειγματα δε της πηγης και
του ποταμου και της ριζης και του βλαστου και του πνευματος και της ατμιδος
καταισχυνει τους χριστομαχους ταναντια θρυλουντας κατ' αυτου. 23.1 Ἐπειδη δε
προς πασι τοις εαυτου κακοις ο Ἄρειος και τουτο συμπεφορηκεν εαυτωι ρηματιον ως
εκ κοπριας και προστιθησιν, ως αρα «ο λογος ουκ εστιν ιδιος του πατρος, αλλ' αλλος
μεν εστιν ο εν τωι θεωι λογος, ουτος δε ο κυριος ξενος μεν και αλλοτριος εστι της του
πατρος ουσιας, κατ' επινοιαν δε μονον λεγεται λογος και ουκ εστι μεν κατα φυσιν
και αληθινος του θεου υιος, κατα θεσιν δε λεγεται και ουτος υιος ως κτισμα», και τοι
αυτα λεγων αυχει παρα τοις αγνοουσιν ως και εν τουτοις εχων ομοδοξον τον
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

∆ιονυσιον, ορα και την περι τουτων πιστιν του ∆ιονυσιου και πως μαχεται ταις
τοιαυταις Ἀρειου 23.2 κακονοιαις. γραφει γαρ εν μεν τωι πρωτωι βιβλιωι ουτως·
«προειρηται μεν ουν, οτι «πηγη των αγαθων απαντων εστιν ο θεος· ποταμος δε υπ'
αυτου προχεομενος ο υιος «αναγεγραπται. απορροια γαρ νου λογος και, ως επ'
ανθρωπων ειπειν, απο καρδιας «δια στοματος εξοχετευεται, ετερος γινομενος του εν
καρδιαι λογου ο δια γλωσσης νους «προπηδων. ο μεν γαρ εμεινε προπεμψας και εστιν
οιος ην, ο δε εξεπτη προπεμφθεις «και φερεται πανταχου· και ουτως εστιν εκατερος
εν εκατερωι ετερος ων θατερου, και «εν εισιν οντες δυο. ουτω γαρ και ο πατηρ και ο
υιος εν και εν αλληλοις ελεχθησαν ειναι.» 23.3 εν δε τωι τεταρτωι βιβλιωι ουτως
λεγει· «ως γαρ ο ημετερος νους ερευγεται μεν αφ' εαυτου «τον λογον, ως ειπεν ο
προφητης· «εξηρευξατο η καρδια μου λογον αγαθον», και εστι «μεν εκατερος ετερος
θατερου, ιδιον και του λοιπου κεχωρισμενον ειληχως τοπον, ο μεν «εν τηι καρδιαι, ο
δε επι της γλωττης και του στοματος οικων τε και κινουμενος· ου μην «διεστηκασιν
ουδε καθαπαξ αλληλων στερονται ουδε εστιν ουτε ο νους αλογος ουτε «ανους ο
λογος, αλλ' ο γε νους ποιει τον λογον εν αυτωι φανεις και ο λογος δεικνυσι τον
«νουν εν αυτωι γενομενος, και ο μεν νους εστιν οιον λογος εγκειμενος, ο δε λογος
νους 23.4 «προπηδων. και μεθισταται μεν ο νους εις τον λογον, ο δε λογος τον νουν
εις τους «ακροατας εγκυκλει. και ουτως ο νους δια του λογου ταις των ακουοντων
ψυχαις ενι «δρυεται συνεισιων τωι λογωι· και εστιν ο μεν οιον πατηρ ο νους του
λογου ων εφ' εαυτου, «ο δε καθαπερ υιος ο λογος του νου, προ εκεινου μεν
αδυνατον αλλ' ουδε εξωθεν «ποθεν συν εκεινωι γενομενος, βλαστησας δε απ' αυτου.
ουτως ο πατηρ, ο μεγιστος και «καθολου νους, πρωτον τον υιον λογον ερμηνεα
<και> αγγελον εαυτου, εχει».
24.1 Τουτων η ουκ ηκουσε ποτε Ἄρειος η ακουσας ουκ ενοησεν ο αμαθης.
ουκ αν γαρ, ειπερ ην νοησας, κατεψευδετο τοσουτον κατα του επισκοπου, αλλα
παντως και αυτον ως ημας ελοιδορει δια το προς την αληθειαν μισος. χριστομαχος
γαρ ων ουκ οκνησει και τους τα Χριστου φρονουντας διωκειν, ως αυτος ο κυριος
προειρηκεν· «ει εμε εδιωξαν, 24.2 και υμας διωξουσιν.» η ει νομιζουσιν οι προσταται
της ασεβειας ομοφρονα τον ∆ιο νυσιον εαυτοις ειναι, γραψατωσαν ταυτα και
ομολογειτωσαν· γραψατωσαν την αμ πελον και τον γεωργον, το σκαφος και τον
ναυπηγον, και αμα ομολογειτωσαν και απερ ειπεν απολογουμενος το ομοουσιον και
το εκ της ουσιας ειναι τον υιον και το αιδιον και τον νουν προς τον λογον την τε
πηγην και τον ποταμον και τα αλλα, ινα καν εκ της διαφορας γνωσιν, πως εκεινα
μεν κατ' οικονομιαν, ταυτα δε ως ο της ευσεβους πιστεως βουλεται λογος ειρηκε, και
λοιπον ταυτα λεγοντες αναιρωσιν απερ κατ' αυτων τουτων 24.3 εφρονησαν. τι γαρ
καν εγγυς εχει των Ἀρειου κακων η ∆ιονυσιου πιστις; ουχ ο μεν Ἄρειος κατ'
επινοιαν λεγει τον λογον, ο δε ∆ιονυσιος αληθινον και φυσει λογον του θεου; και ο
μεν αποξενοι τον λογον απο του πατρος, ο δε ιδιον και αδιαιρετον της του πατρος
ουσιας αυτον ειναι διδασκει, ως εστιν ο λογος προς τον νουν και ποταμος προς 24.4
την πηγην. ει μεν ουν διαιρειν και αποξενουν τον λογον και τον νουν τις δυναται η
τον ποταμον και την πηγην μερισαι και τειχισας διελειν η τον ποταμον ετεροουσιον
ειπειν προς την πηγην και ξενον το υδωρ δειξαι η το απαυγασμα τολμαι διελειν απο
του φωτος και ειπειν εξ ετερας ουσιας ειναι το απαυγασμα και μη εκ του φωτος,
μαινεσθω μετα Ἀρειου. ο γαρ τοιουτος μηδε νουν ανθρωπινον εχων ετι φανησεται.
ει δε αδιαιρετα ταυτα οιδεν η φυσις και το τουτων γεννημα ιδιον, μητε τα Ἀρειου τις
ετι λοιπον φρο νειτω μητε ∆ιονυσιον διαβαλλετω, αλλα και μαλλον εκ τουτων
αυτου θαυμαζετω την τε του λογου λευκοτητα και την της πιστεως ορθοτητα.
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25.1 Ὅτι γαρ προς την μανιαν Ἀρειου λεγοντος αλλον ειναι τον εν τωι θεωι
λογον και αλλον, περι ου φησιν ο Ἰωαννης· «εν αρχηι ην ο λογος», και αλλην μεν
ιδιαν σοφιαν ειναι εν τωι θεωι, αλλην δε περι ης φησιν ο αποστολος «Χριστος θεου
δυναμις και θεου σοφια», παλιν ο ∆ιονυσιος ανθισταται και διαβαλλει την τοιαυτην
κακοδοξιαν, ορα παλιν πως εν τωι δευτερωι γραφει περι τουτων ουτως· ««εν αρχηι ην
ο λογος»· αλλ' ουκ «ην λογος ο τον λογον προεμενος· «ην γαρ ο λογος προς τον
θεον». «σοφια γεγεννηται» «ο κυριος· ουκ ην ουν σοφια ο την σοφιαν ανεις· «εγω
γαρ ημην, φησιν, ηι προσεχαι 25.2 «ρεν». αληθεια εστιν ο Χριστος· «ευλογητος δε»,
φησιν, «ο θεος της αληθειας».» εν ταυθα και Σαβελλιον και Ἄρειον ανατρεπει και
αμφοτερας τας αιρεσεις ισας εν ασεβειαι δεικνυσιν. ουτε γαρ λογος εστιν ο του λογου
πατηρ ουτε ποιημα εστι το εκ του πατρος, αλλα ιδιον της ουσιας αυτου γεννημα,
παλιν τε ουκ εστι πατηρ ο προελθων λογος ουδε παλιν εκ πολλων εις εστιν ουτος
λογος, αλλα μονος εστι του πατρος υιος, αληθινος και 25.3 φυσει γνησιος, ο και νυν
ων εν αυτωι και αιδιως και αδιαιρετως ων εξ αυτου. ουτω και σοφια και αληθεια
εστιν ο κυριος και ουκ εστιν αλλης σοφιας δευτερος, αλλα μονος ουτος εστι, δι' ου τα
παντα πεποιηκεν ο πατηρ. και εν αυτωι συνεστησατο των γενητων τας ποικιλας
ουσιας, δι' αυτου τε γνωριζεται, οις αν εθεληι, και εν αυτωι την των παντων προνοιαν
ποιειται και εργαζεται. μονον γαρ τουτον οιδε του θεου λογον και ∆ιονυσιος. 25.4
αυτη του ∆ιονυσιου η πιστις· ολιγα γαρ εκ των επιστολων αυτου συναγαγων εγραψα
δυναμενα παρασχειν σοι μεν αφορμην εις το πλειονα προστιθεναι, τοις δε Ἀρειανοις
μεγιστην αισχυνην δια την κατα του επισκοπου συκοφαντιαν. εν πασι γαρ και καθ'
εκαστον, δι' ων εγραψεν, ηλεγξεν αυτων την κακοφροσυνην και την αιρεσιν αυτων
εστηλιτευσεν.
26.1 Ουκουν απο τουτων δεικνυται και η προς Ευφρανορα και Ἀμμωνιον
επιστολη ου φαυληι διανοιαι, αλλα κατ' οικονομιαν γραφεισα παρ' αυτου· τουτο γαρ
και η απολογια αυτου δεικνυσι. και εστιν αληθως τυπος ουτος πιθανος προς
ανατροπην της Σαβελλιου μανιας, ωστε τον βουλομενον ταχεως διελεγχειν τους
τοιουτους μη απο των σημαινοντων την θεοτητα του λογου ποιεισθαι την αρχην
(οτι λογος και σοφια και δυναμις εστιν ο υιος, και οτι «εγω και ο πατηρ εν εσμεν»,
ινα μη τα καλως ειρημενα παρεξηγουμενοι εκεινοι προφασιν της αναισχυντου
φιλονεικιας εαυτων τα τοιαυτα πορισωνται ακουοντες, οτι «εγω και ο πατηρ εν
εσμεν», και· «ο εμε εωρακως, εωρακε τον πατερα»), αλλα τα ανθρωπινως ειρημενα
περι του σωτηρος προβαλλειν, ωσπερ αυτος πεποιηκεν, οια 26.2 εστι το πεινην, το
κοπιαν και οτι αμπελος και ηυχετο και πεπονθεν. οσωι γαρ ταυτα ταπεινα λεγεται,
τοσουτωι δεικνυται μη ο πατηρ γενομενος ανθρωπος. αναγκη γαρ και αμπελου
λεγομενου του κυριου ειναι και γεωργον και ευχομενου αυτου ειναι τον
υπακουοντα και αιτουντος αυτου ειναι τον διδουντα. τα δε τοιαυτα μαλλον
ευκολωτερον την των Σαβελλιανων μανιαν δεικνυσιν, οτι ετερος ο ευχομενος,
ετερος ο υπακουων και αλλος 26.3 η αμπελος και αλλος ο γεωργος. οσα γαρ ως
αποξενουντα τον υιον απο του πατρος λεγεται ρητα, ταυτα δια την σαρκα, ην δι'
ημας εφορεσε, λεγεται περι αυτου. ξενα γαρ τα γενητα κατα φυσιν εστι του θεου. δια
τουτο γουν επειδη της σαρκος γενητης ουσης γεγονεν, ως ο Ἰωαννης φησιν, ο λογος
σαρξ, καιτοι κατα φυσιν ιδιος και αδιαιρετος ων του πατρος, ομως δι' αυτην λεγεται
και ο πατηρ μακραν απ' αυτου. τα γαρ της σαρκος ιδια αυτος ανεχεται περι αυτου
λεγεσθαι, ινα δειχθηι οτι ουκ αλλου αλλ' αυτου 26.4 ην ιδιον το σωμα. τοιαυτης δε
της διανοιας ουσης ταχυτερον ελεγχθησεται Σαβελλιος, οτι μη εστιν ο πατηρ ο
γενομενος σαρξ, αλλ' ο τουτου λογος ο και ταυτην λυτρουμενος και προσαγων τωι
πατρι. ουτω δε διελεγξας και πεισας λοιπον και περι της του λογου θεοτητος
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετοιμοτερον διδαξει, οτι ο λογος και σοφια, υιος και δυναμις, απαυγασμα, χαρακτηρ.
αναγκη γαρ και ενταυθα παλιν νοειν, οτι του λογου οντος ειναι δει και τον πατερα
του λογου και σοφιας ουσης ειναι και τον ταυτης γονεα και απαυγασματος οντος
ειναι και το φως, και ουτως ειναι τον υιον και τον πατερα εν.
27.1 Ταυτα ∆ιονυσιος ειδως εγραψε και εν εκεινοις μεν Σαβελλιον εφιμωσεν,
εν τουτοις δε την αρειανην αιρεσιν κατεστρεψε. και γαρ ωσπερ ανατρεπει Σαβελλιον
τα ανθρωπινα του σωτηρος, ουτω και προς τους Ἀρειομανιτας ουκ απο των
ανθρωπινων, αλλ' απο των σημαινοντων την θεοτητα του λογου ποιεισθαι χρη τους
κατ' αυτων ελεγχους, ινα μη και ουτοι τα δια το σωμα λεχθεντα περι του κυριου
παρεξηγουμενοι νομισωσι τοιουτον ειναι τον λογον, οιοι εσμεν ημεις οι ανθρωποι,
και λοιπον επιμεινωσι τηι εαυτων μανιαι. 27.2 αν δε διδαχθωσιν και ουτοι περι της
θεοτητος, καταγνωσονται μεν της εαυτων κακονοιας, ευκολωτερον δε μαθοντες, οτι
ο λογος σαρξ εγενετο, διακρινουσι λοιπον και ουτοι 27.3 τα ανθρωπινα και τα τηι
θεοτητι αρμοζοντα. τουτων δε ουτως εχοντων και ∆ιονυσιου του επισκοπου
δειχθεντος εξ ων εγραψεν ευσεβους, τι ποιησουσι λοιπον οι Ἀρειομανιται; τινος αρα
παλιν ελεγχθεντες απο τουτων καταψευσονται; αναγκη γαρ αυτους εκπεσοντας απο
του θεμελιου των αποστολων και ευσαλευτον εχοντας την διανοιαν ζητειν 27.4
ερεισμα και μη ευρισκοντας καταψευδεσθαι λοιπον των πατερων. αλλ' ουδεις αυτοις
ετι πιστευσει, καν βιασωνται συκοφαντειν. κατεγνωσθη γαρ η αιρεσις παρα πασιν, ει
μη αρα περι του διαβολου λοιπον φθεγξονται· αυτος γαρ μονος εστιν αυτοις
συμφωνος, μαλλον δε αυτος εστιν αυτοις ο και την αιρεσιν υποβαλλων. τις ουν ετι
τουτους, ων ο διαβολος εστι καθηγεμων, Χριστιανους ονομασειε και μη μαλλον
διαβολικους; ινα μη μονον χριστομαχοι αλλα και διαβολικοι καλωνται, ει μη αρα
μεταβαλωνται και ην μεν επενοησαν ασεβειαν αρνησωνται, την δε αληθειαν
επιγνωσι. τουτο γαρ αυτους μεν ωφελησει, ημας δε πρεπει περι παντων των
πεπλανημενων ουτως ευχεσθαι.

 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


