Epistulae ad Castorem
ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΠΡΟΣ ΚΑΣΤΟΡΑ ΤΟΝ
ΜΑΚΑΡΙΟΤΑΤΟΝ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΒΙΩΝ
∆ΙΑΤΥΠΩΣΕΩΝ.
Ἐπειδη μοι προσεταξας, μακαριωτατε πατερ Καστορ, γνωρισαι σοι τας κανονικας
διατυπωσεις των κοινοβιων των ανατολικων, και μαλιστα των Αιγυπτιων, ων
αυτοπτης γεγονα· ειξας εγω τηι υμετεραι κελευσει, τουτον ως εν ολιγωι τον λογον
υμιν απ εστειλα· ινα εχωσιν εφοδιον προς αρετην οι συνει λεγμενοι συν Θεωι εν τωι
νεωι σου μοναστηριωι, τους των μακαριων ανδρων κανονας τε και αλλους. Ἀναγ
καιον τοινυν προ παντων περι προσευχης της παν των αιτιας των αγαθων
διηγησασθαι, οπως τε, και μετα πασης της καταστασεως εν τοις κατα την Αι γυπτον
μαλιστα και Θηβαΐδα κοινοβιοις ταυτην επι 28.852 τελουσι. Συναγομενων γαρ
αυτων επι το αυτο κατα τον καιρον της συναξεως, ηνικα τελειωθηι ο ψαλμος, ου
παραχρημα προς γονυκλισιαν ορμωσιν, αλλα πριν η τα γονατα καμψαι, προς ολιγον
ισταμενοι, και τας χειρας εκτεταμενας εχοντες, ευχονται· και μετα ταυτα χαμαι
προσπιπτοντες, και προς ολιγον παλιν εν τηι γονυκλισιαι ευχομενοι παντες, εν τωι
αμα εγει ρονται· και παλιν τας χειρας διαπετασαντες, εκτε νεστερον και
επιτεταμενως τας ικεσιας αποπληρου σιν, ουδενος γονυ κλινοντος, η εκ της
γονυκλισιας ανισταμενου, εως αν ο ποιων αυτοις την ευχην, κλινηι πρωτος, η
αναστηι πρωτος. Καθα τοινυν ειρηται, οτε τας προειρημενας συναξεις επιτελεσαι
συνερχονται, σιωπη τοσαυτη παρεχεται υπο παντων, ως νομισθη ναι μηδενα
ανθρωπον εν τηι τοσαυτηι των αδελφων αναριθμητωι πληθυι παρειναι, εξαιρετως εν
τωι καιρωι των προσευχων, οτε ουτε πτυσμα προσερχεται, ουτε βηξ ηχειται, ουκ
ακηδια, ου νυσταγμος, ου χασμα, ου στεναγμοι μετ' ηχου αναπεμπονται. Τον γαρ εν
χαυνοτητι διανοιας μετα κραυγης τας ευχας επιτελουντα, δισσως αμαρτανειν
λεγουσι· πρωτον μεν ως ραιθυμως ευχομενον, δευτερον δε ως απαιδευτωι τηι φωνηι
την του πλησιον ακοην κατακτυπουντα, και διασκεδαζοντα την διανοιαν,
συνεπιτιθεμενων και των πονηρων πνευματων, οι, επειδη αν ιδωσιν ημας εις
προσευχην ισταμενους, λογισμοις απρεπεσι και ακηδιαι την ψυχην καταβαρυνουσι.
Και τουτου χαριν τους ψαλμους ου μετα θορυβου και ταραχης σπευ δουσιν εκτελειν,
ουδε τωι πληθει των στιχων, αλλα τηι της διανοιας νοησει ευφραινονται, εκεινωι τωι
λο γισμωι κατακολουθουντες τωι φασκοντι· «Ψαλω τωι πνευματι, ψαλω και τωι νοΐ·»
ωφελιμωτερον γαρ εχουσι το δεκα στιχους μετα συνεσεως ψαλλειν, η ολον το
ψαλτηριον μετα συγχυσεως διανοιας. Τελειωθεντων δε των ψαλμων και του
κανονος, ουτως ως ανωτερω εμνημονευσαμεν, ουδεις των αδελφων καν προς
ολιγον στηναι, η ομιλησαι μετ' αλλου τολμαι· αλλ' ουδε του κελλιου προελθειν, η το
εργον καταλιπειν, ο μετα χειρας εχουσιν, αποστολι κον πληρουντες παραγγελμα, ει
μη που γε χρεια γε νηται προς καθηκον τινος αναγκαιου εργου παντας συνεισελθειν,
οπερ ουτω μετα σπουδης και εξερχο μενοι πληρουσιν, ως μηδεμιαν ομιλιαν μεταξυ
αυ των ανακυπτειν, αλλ' εκαστον προσεχοντα τηι μελετηι της διανοιας και τωι
ψαλμωι, πληρουντες το προτε ταγμενον. Μεγαληι δε σπουδηι φυλαττουσι, μη τις μετα
αλλου, και μαλιστα αρχαριου, απολειφθηι των αδελ φων ιδιαζων που ποτε, η τας
ιδιας χειρας εκτεινας τολμησηι κατασχειν η περιπλακηναι ετερωι. Ει δε τις
παραβαινων τον κανονα τουτον ευρεθηι, επιτιμιωι βα ρυτατωι υποβαλλεται Περι μεν
ουν του κανονικου τροπου των τε ευ χων και των ψαλμων, ος οφειλει εν ταις
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθημερι ναις συνοδοις φυλαττεσθαι, ικανως ημιν ειρηται. Ὀφει λομεν δε λοιπον
περι των αποτασσομενων τωι κοσμωι 28.853 διηγησασθαι, ποιωι τροπωι εν τουτοις τοις
κοινοβιοις εισερχονται, και διαμενουσι ταπεινοφρονουντες και υποτασσομενοι εως
βαθυτατης πολιας. Τοσαυτη γαρ παρ' αυτοις η υπακοη και ταπεινωσις αχρι γηρως,
οση ουκ αν ευρεθηι ουδε κατα τον πρωτον ενιαυτον τοις αποτασσομενοις εν τοις καθ'
ημας μοναστηριοις. Ου προτερον τοινυν δεχθησεται εσω εν τωι μοναστη ριωι ο θελων
μονασαι, πριν αποδειξιν τινα και πειραν του προς Θεον ποθου και της ταπεινωσεως
και μα κροθυμιας δια της επιπλειστον υπακοης παρασχηι. ∆οκιμασθεις ουν εν
τουτοις, ευπροσδεκτος παρ' αυτοις γινεται, και διδασκεται της αυτου περιουσιας μη
εχειν τι τεθησαυρισμενον· επιστανται γαρ τον παρακρατουντα τι των ιδιων μη
δυνασθαι διαμενειν πολυχρονιον εν τηι του μοναστηριου υποταγηι, και κακου χιαι εις
τελος εγκαρτερειν. Ἡνικα γαρ οιαδηποτε προφασις η θλιψις την αυτου κινησει
διανοιαν, ευθυς η του αποκειμενου ελπις, ωσπερ σφενδονη λιθον, του μοναστηριου
εκτινασσει. ∆ια τοι τουτο εκαστος αυ των γυμνουται της αρχαιας περιουσιας, ως
μηδε αυτο το ενδυμα ο περιβεβλημενος ηλθε του λοιπου φορειν συγχωρεισθαι.
Ἀλλα, των αδελφων παντων συν ηγμενων, προαχθεις εις το μεσον, εκδυεται τα
ιματια τα ιδια, και δια των χειρων του αββα, ενδυμασι του μοναστηριου
μεταμφιεννυται· ως δια του τυπου του του επιγνωναι αυτον, οτι, παντων των
κοσμικων πραγματων και της αλαζονειας, και του τυφου γυ μνωθεις, ενεδυσατο την
πτωχειαν του Χριστου, και οτι ανεπαισχυντως εναριθμει εαυτον, και εξισοι τωι
σωματι της αδελφοτητος. Τα δε ιματια α αποδυεται λαβων ο οικονομος της μονης
φυλαττει, αφορισας εως δ' αν της προκοπης αυτου και της αναστροφης, και
υπομονης της εν διαφοροις πειρασμοις αποδειξιν παρ ασχηι. Και ει μεν ευρωσιν
αυτον δυναμενον εν του τοις καρτερειν, και εν σπουδηι πασηι, και διαπυρωι θερμηι, ηι
ενηρξατο, διαμενοντα, τοις λοιποις συναρι θμουσιν αδελφοις· ει δε τι γογγυσμου
ελαττωμα, η παρακοης οιασδηποτε αμαρτιαν εν αυτωι καταμαρθωσιν [φ.
καταμαρψωσιν], εκδυοντες τουτον απερ εκ του μοναστηριου ενεδυσαντο, και τοις
κοσμικοις ενδυμασι παλιν περιβαλλοντες, απωθουνται του κοινοβιου. Ὡς εκ ταυτης
λοιπον της ακριβειας μη ευχερες ειναι τωι βουλομενωι εισερχεσθαι ως βουλεται η
ανα χωρειν της μονης, αλλα τον μη εμμενοντα κατα παντα τροπον τηι ιδια ομολογιαι
μετενδυεσθαι του μοναστηριου. Ὅτε τοινυν ο υποδεχθεις ταυτηι, ηιπερ ει ρηκαμεν,
ακριβειαι δοκιμασθηι, και αμεμπτος ευ ρεθηι, ου παραχρημα τηι συνοδιαι των αδελφων
συν αναμιγνυσθαι επιτρεπεται, αλλα παραδιδοται τωι επιτεταγμενωι την φροντιδα
των ξενων, και τουτοις πασαν επιμελειαν και υπηρεσιαν ποιειν προστασσεται· και
οτε ολοκληρον ενιαυτον αμεμπτως εξυπηρετησηι τοις ξενοις, τυπωθεις δια τουτου
προς ταπεινωσιν και μακροθυμιαν, συναριθμειται λοιπον τηι συνοδιαι των αδελφων,
και παραδιδοται ενι των γεροντων, ος 28.856 ταυτην εχει την μεριμναν, οπως διδαξηι
τον μαθη τευομενον, δια ποιας οδου αρξαμενος δυνηθηι επι την τελειοτητα των
αρετων φθασαι. Ἐν πρωτοις ουν δι δασκει αυτον σπουδαζειν νικαιν τας ιδιας
επιθυμιας και ηδονας, δια το επιτασσειν αυτωι τα εναντια των θεληματων αυτου.
Ουκ αλλως γαρ λεγουσιν οι πατερες δυνασθαι τινα τας ηδονας χαλινουν, η οργης
περιγι νεσθαι, η λυπης, η ταπεινωσιν αληθη κτησασθαι, η απλως μετα αδελφοτητος
εν κοινοβιωι καλως τελειω θηναι, ει μη προτερον δια της υπακοης νεκρωσηι τα
εαυτου θεληματα. Ταυταις δε ταις διατυπωσεσι και διδασκαλιαις τον μαθητευομενον
προβιβασαντες ωσ ανει στοιχειοις τισι, και συλλαβαις, ακολουθως παλιν διδασκουσι
μη κρυπτειν τους ιδιους λογισμους· αλλα παραχρημα ηνικα επερχονται, τουτους τωι
οικειωι Πα τρι αποκαλυπτειν, και μηδεν περι της τουτων δια κρισεως τηι ιδιαι καρδιαι
πιστευειν· αλλ' εκεινο γι νωσκειν αγαθον η κακον ειναι; οπερ ταις εαυτου δια
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κρισεσι δοκιμασας ο Πατηρ αποδειξει. Ουτω γαρ δυνη σεται εν μηδενι υπο του
εχθρου ο προς αρετην τυπουμενος απατασθαι, ως απειρος, και μηπω γνωσιν
κεκτημενος μεθοδειας· διανες της του διαβολου τεχνης λεγουσιν ειναι οι Πατερες,
του αναπειθειν αυτον τους μαθητευομενους απο των Πατερων κρυ πτειν τους ιδιους
λογισμους ιδιαι υπεροψιαι, ως δηθεν ικανους οντας εαυτοις τα συμφεροντα
συμβουλευσα σθαι, η ιδιαι κενοδοξιαι αισχυνομενους δημοσιευσαι τας εαυτων
ενθυμησεις. Τοσαυτη δε φυλαττεται παρ' αυτοις υποταγη, ως μη τολμησαι τινα
εκτος του αββα μηδε του κελ λιου οπου καθηται προβαινειν· ουτω δε τα παρ' αυ του
προστασσομενα επιτελειν σπουδαζουσιν, ως παρα Θεου ταυτα δεχομενοι. Καθημενοι
δε εν τοις ιδιοις κελλιοις, τωι εργωι τε και τηι μελετηι, και τηι προσευχηι προσκειμενοι,
και μετα σπουδης προσεχοντες, επει δαν ακουσωσι του κρουοντος την θυραν του
κελλιου η εις την κοινην προσευχην, η προς τι εργον τουτους προσκαλουμενου,
παραχρημα παντα ομου αφεντες, προς το επιταγεν ορμωσι, πασηι σπουδηι την της υπ
ακοης αρετην ζηλουντες· ην ου μονον του εργου των χειρων, αναγνωσεως τε και
της εν κελλιωι ησυχιας, αλλα και πασων αρετων προτιμωσι, και ταυτης απαντα
δευτερα τιθενται. Ἐκεινο δε μεταξυ των αλλων περιττον εστι και λεγειν, ως ουδεις
αυτων αλλο τι κεκτηται πλην κο λοβιου, και ημιφοριου, και σανδαλιων, και
μηλωτης, και ψιαθου· αισχυνην ηγουμενοι το λεγεσθαι παρ' αυτοις, βιβλιον εμον,
γραφειον εμον, η αλλο τι εμον. Τοσουτον δε εκαστος αυτων καθ' ημεραν εξ εργου τε
και ιδρωτος ιδιου προσφερει πορισμον τωι μονα στηριωι, ως μη μονον ταις εαυτων
χρειαις εξαρκειν, αλλα και τηι διακονιαι των ξενων και πτωχων υπουρ γειν. Ουτως δε
καμνοντες ου φυσιουνται, ουχ υπερ ηφανευονται, ουτε τις αυτων εκ του οικειου
εργου και ιδρωτος απαιτει περισσοτερον της διδομενης παρα του αββα χρειας· ου
κτημα οιασδηποτε υλης εαυτωι 28.857 περιποιειται, παροικον εαυτον και ξενον εχων
ολου του κοσμου, και δουλον εαυτον μαλλον και υπηρετην των αδελφων
λογιζομενος, ηπερ δεσποτην οιουδηποτε γηΐνου πραγματος. Ει δε τις κλασηι σκευος
οιονδη ποτε, η απολεσηι, εξομολογειται τωι αββαι της ιδιας ραιθυμιας το πταισμα, και
ουτω μετα ταπεινοφρο συνης μετανοων λαμβανει συγχωρησιν. Ὅστις δε προς τι
εργον μετακληθεις, η προς συναξιν, κατα φρονησας βραδυτερον απαντησηι, η
σκληροτερον, η προπετεστερον αποκριθηι, η αμελεστερον, η υπογογ γυζων το
προσταχθεν ποιησηι, η την αναγνωσιν του εργου και της υπακοης προτιμησας, τα
προσταχθεντα αυτωι εργα βραδυτερον εκτελεσηι, η απολυθεις της συναξεως μη
ταχεως προς το εργον αυτου αναδραμηι, η μετα τινος εκτος αναγκαιας χρειας
ομιλησηι, η αλ λου μετα παῤρησιας κατασχηι την χειρα, η συγγε νειων συντυχηι χωρις
του αββα αυτου επιτροπης και ευλογιας, η επιστολην παρα τινος δεξηται, η τινι
αντιγραψαι ανευ του αββα επιχειρησηι, η τι των ομοιων τουτοις πλημμελησηι,
τοιουτωι επιτιμιωι υπο βαλλεται· Συνηγμενων των αδελφων εν τηι συναξει, ριψας
εαυτον επι την γην, και εξομολογουμενος, συγχωρησιν αιτει του ιδιου σφαλματος.
Τα δε παχυ τερα τουτων πταισματα ει τις ευρεθηι πραττων, ατινα εστι καταφρονησις,
αντιλογια μετα υπερηφανιας, η εκ του μοναστηριου προοδος εκτος επιτροπης του
αββα, η προς γυναικα συντυχια, η οργη, η μαχη, η εχθρα, η μνησικακια, η
φιλαργυρια, ητις εστι λεπρα ψυχης, η κτησις οιουδηποτε πραγματος εκτος των
διδομενων παρα του αββα, η τροφης ανευ ευλογιας κλεψιμαιωι τροπωι γινομενης,
και τα τουτων παρα πλησια, ου τωι προειρημενωι επιτιμιωι υποβαλλεται, αλλα
σφοδροτερωι, και μειζονι. Και ει μη διορθωθηι, εκβαλλεται του μοναστηριου Το δε
αναγνωσιν επιτελεισθαι εν τισι κοινοβιοις κατα τον καιρον της εστιασεως, ουκ απο
του κανονος των Αιγυπτιων, αλλα απο των Καππαδοκων, οιτινες, ου πνευματικης
ενεκεν τοσουτον γυμνασιας, οσον ησυχιας χαριν της παρα τας ομιλιας, το τοσουτον
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διετυπωσαντο. Παρα δε τοις Αιγυπτιοις, και μαλιστα τοις Ταβεννησιωταις, τοσαυτη
σιωπη υπο παντων παρεχεται, ηνικα εις τοσουτον πληθος πολυαριθμητον των
αδελφων κατα τον καιρον της συναξεως της τραπεζης αυτων, οσην σχεδον εν
αλλοις μη ευρισκε σθαι, ουτως ως μη τολμαιν βρηξαι τινα παρεκτος του αρχηγου της
τραπεζης, οστις, ει τινος χρεια γε νηται, κρουσματι μαλλον η φωνηι τουτο σημαινει.
Και τα κουκουλια εως κατω των βλεφαρων φορουσιν ουτοι, ινα μη, ρεμβους τους
οφθαλμους εχοντες, περιεργοτερον αλληλοις ενορωσι· τηι δε τραπεζηι μο νον, και τηι
του τρεφοντος Θεου ευχαριστιαι ενατενι ζουσι. Μεγαλη δε εστι φυλακη παρ' αυτοις,
οπως μηδεις αυτων εξωθεν της τραπεζης τροφης μετα λαβηι. Ἵνα δε μη τι δοξωμεν
των κοινοβιακων κανονων παραλελοιπεναι, επιμνησθηναι δει και των εν αλλοις
28.860 κλιμασι παραδεδομενων διατυπωσεων. Κατα πασαν τοινυν την
Μεσοποταμιαν και Παλαιστινην, και Καπ παδοκιαν, και πασαν την Ἀνατολην εν τωι
καιρωι της συναξεως, τριτης, και εκτης, και ενατης ωρας, ει τις, πρινη ο πρωτος
ψαλμος τελειωθηι, μη απαντησηι, του λοιπου εις το ευκτηριον εισελθειν ου τολμαι,
ουτε καταμιξαι εαυτον τοις ψαλλουσιν· αλλα των αδελφων την απολυσιν προ
θυρων εκδεχεται ιστα μενος. Ἐξερχομενων δε παντων, βαλων επι την γην
μετανοιαν, εξαιτειται της οικειας ραιθυμιας συγχω ρησιν. Ἐν δε ταις νυκτεριναις
συναξεσι δευτερου ψαλμου, παρεχεται συγγνωμη τοις βραδυνουσι παρα τουτοις· και
εβδομαδας οι αδελφοι εκ διαδοχης ποιου σιν εν τε τωι μαγειρειωι και τοις αλλοις
καθηκουσιν, αμα και εαυτους διαναπαυοντες, και νομον αγαπης, δια το δουλευειν
αλληλοις, αναπληρουντες. Τοσαυτη δε ταπεινοφροσυνη και σπουδη εν τηι διακονιαι
επιτε λειται παρ' αυτοις, οση ουκ αν δεσποταις παρα δου λων παρασχεθειη.
Συμπληρωθεισης δε της εβδομα δος, τηι αναστασιμωι ημεραι μετα τους εωθινους
υμνους αλλοις παλιν τοις εισερχομενοις υπηρετησαι τα προς την χρησιν σκευη
σεσημειωμενα παραδιδοα σιν· ατινα δεχομενοι, τοσαυτην μεριμναν και φρον τιδα εις
την τουτων παραφυλακην ενδεικνυνται, μη τι εξ αυτων κλασθηι η αποληται, οσην
εικος τον πε πιστευμενον σκευη ιερα και τωι Θεωι ανατεθειμενα. Ὑφεξειν γαρ λογον
ετοιμαζονται ου μονον εν τωι παροντι τωι οικονομωι, αλλα και εν τωι μελλοντι τωι
Θεωι, ει τυχοι εξ αμελειας η ραιθυμιας απολεσθαι τι εξ αυτων. Προς πλειονα δε πιστιν
των ειρημενων, οπερ αυταις οψεσιν εθεασαμην προσθησω τωι διηγη ματι. Ἐν τηι
εβδομαδι τινος αδελφου παριων ο οικο νομος ολιγους κοκκους φακης κατα γην
εῤριμμενους εθεασατο, και ου κατεφρονησεν ως οικτρου και ου δαμινου πραγματος·
αλλα πολλα εγκαλεσας τωι την εβδομαδα πεπιστευμενωι αδελφωι, δεδωκεν αυτωι επι
τιμιαν, ως αμελουντι των τωι Θεωι ανατιθεμενων, και καταπατουντι την ιδιαν
συνειδησιν. Τοσαυτηι γαρ πιστει και σπουδηι παντων επιμελουνται, και παντα
διοικουσιν, ως και αυτα, απερ ημιν ευτελη και κατα φρονησεως αξια φαινονται,
μετα πολλης προσοχης φυλαττειν, οιον αγγειον κακως κειμενον μεταστησαι, σκευος
εῤριμμενον συναξαι, πιστευοντες και υπερ του των μισθον εχειν παρ' αυτωι τωι
∆εσποτηι Θεωι. Του τους δε τους κανονας των εβδομαδων κατα πασαν την Ἀνατολην
ευρηκαμεν γινεσθαι. Παρα δε τοις Αιγυπτιοις ουχ ουτω των εβδομαδων η εναλλαγη
επι τελειται, αλλα ενι δοκιμωτατωι των αδελφων η του μαγειρειου φροντις
επιτρεπεται, εφ' οσον η αρετη τουτου επιδιδωσι, και η ισχυς του σωματος υπουργει
εν τηι διακονιαι, και μητε γηρας αυτωι μητε ασθενεια εμποδιζει. Και επειδη ο λογος
ημιν περι υποταγης και ταπεινωσεως ειρηται, δι' ων προς το ακροτατον της αρετης
ανελθειν δυναμεθα, αναγκαιον υπολαμ βανω ολιγα εκ πολλων των εν τοις
κοινοβιοις διαλαμψαντων αγωνων [αγιων] Πατερων κατορθωματα παραδειγματος
χαριν προσθειναι τωι διηγηματι. 28.861 ποθων αποταξασθαι τωι κοσμωι,
παραγενομενος εν κοινοβιωι, επιπολυ προ των θυρων του μοναστηριου εκαρτερησεν,
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εως οτε τηι πολληι αυτου υπομονηι μετα μικρου υιου παρα τον συνηθη κανονα του
κοινοβιου εδεχθη. Και οτε μετα πολλους κοπους εισηλθεν, ου μονον διαφοροις
εργοις παρεδοθησαν, αλλα και κατα την του κελλιου συνοικησιν διεχωρισθησαν,
οπως τηι απ' αλληλων διαζευξει κατα μικρον της προς αλλη λους φυσικης
προσπαθειας απαλλαγωσιν· ης χαριτι Χριστου δια της πολλης γυμνασιας ο πατηρ
ηλευθε ρωθη. Και ποτε προς βασανον και δοκιμην της αυτου αρετης προσεποιησατο
ο αββας μετ' οργης αγανα κτειν προς τον παιδα, και προστασσει τωι ειρημενωι πατρι
αυτου λαβειν αυτον και ριψαι εις τον ποταμον. Τοτε εκεινος, ως αν υπο Θεου
προσταχθεις βαστασαι αυτου τον παιδα, δρομαιος επι την οχθην του ποταμου
παραγινεται, και σπευδων πληρωσαι το προσταγμα πιστει διαπυρωι και θερμοτητι
της υπακοης, εκωλυθη υπο των αδελφων, επιφθασαντων και αφαρπασαντων τον
παιδα. Τοσουτον ουν παρα Θεωι η πιστις τουτου και η υπακοη προσεδεχθη, ως
αποκαλυφθηναι τωι αββαι εκ του Θεου, οτι το εργον του Ἀβρααμ ουτος εποιησε. Μετ'
ολιγον δε χρονον ο ειρημενος αββας του κοινο βιου τελευτων, τουτον διαδοχον
αυτου κατελιπεν. Ἄλλον εγνωμεν αδελφον αποταξαμενον, ος και κατα τον κοσμον
μεγας υπηρχε (και γαρ ο Πατηρ αυτου κομης εστρατευετο και πλουσιος ετυγχανε),
και εν αναγνωσμασι σπουδαιοις ου μετριως ην γεγυμνα σμενος. Ουτος ουν
καταλειψας την κοσμικην περι φανειαν, προς τον μονηρη βιον ωρμησε, και δη προς
δοκιμην της αυτου πιστεως και ταπεινωσεως προστασσεται υπο του αββα δεκα
σπυριδας βαστασαι, και εν τηι πολει τηι ιδιαι πωλησαι, και μη πασας ομου αλλα κατα
μιαν αυτας πωλειν· οπερ εκεινος μετα πασης υπομονης και ταπεινωσεως
επληρωσεν, επι θεις τας σπυριδας τοις ωμοις, και αυτας κατα μιαν πωλησας, μη
λογισαμενος την ευτελειαν του πρα γματος, και του γενους την λαμπροτητα, και της
πρασεως την δοκουσαν ατιμιαν. Ἐσπουδαζε γαρ μιμητην εαυτον καταστησαι της του
Χριστου ταπει νωσεως. Και αλλον δε τινα των Πατερων εθεασαμεθα αββαν Πινοφαν,
ανδρα πασηι αρετηι κεκοσμημενον, οστις ην πρωτοβιος και αββας μεγαλου κοινοβιου,
ο εστιν εν Αιγυπτωι εγγυς της Πανεφω πολεως· ουτος, ορων εαυτον και δια την
προσουσαν πολιτειαν, και δια το γηρας, και δια την ηγεμονιαν, υπο παν των
δοξαζομενον και τιμωμενον, και μη δυναμενον εγγυμναζεσθαι τοις της
ταπεινοφροσυνης επιτηδευ μασιν, οισπερ εξ αρχης, δια της αυτωι περιποθητου
υποταγης εν ηι εκληθη, λαθρα φυγων απο του ιδιου κοινοβιου, ανεχωρησε μονος εις
τα εσχατα της Θη βαΐδος· και επαρας το σχημα του μοναχου και ενδυ σαμενος
κοσμικα ιματια απηλθεν εις το κοινοβιον των Ταβεννησιωτων, νομισας εν τουτωι
λανθανειν τις αν ειη δια το πληθος των αδελφων, και δια το απεχειν πολυ του
κλιματος, εν ωι το τουτου κοινοβιον. 28.864 Και επι πολλας ημερας παρακαλων
εδεχθη παρα του αρχιμανδριτου, ος παραδιδωσιν αυτωι ως γεροντι, και εις μηδεν
αλλο χρησιμευοντι, την του κηπου φροντιδα και επιμελειαν, μετα και αλλου
αδελφου, ωιτινι υποτασσομενος την περιποθητον αυτωι ταπει νωσιν και υπακοην
εξετελει. Ου ταυτηι δε μονον ηρκειτο τηι διακονιαι, αλλα και οσα των εργων δυσχερη
αλλοις εδοκουν, αυτα προθυμως εποιει. ∆ιατελεσας ουτω λανθανων τριετη χρονον,
των αυτου μαθητων επιζητουντων αυτον κατα πασαν την Αιγυπτον, μολις εγνωσθη
υπο τινος αδελφου, οστις ην παραγενομενος εκεισε· ος θεασαμενος, και επιγνους τον
χαρακτηρα του προσωπου, και ετι αμφιβαλλων, επειρατο και φωνης τουτου
ακουειν· ου γαρ ειχε το ασφαλες εκ μονης της οψεως, θεωρων τον τοιουτον ανδρα
γεγη ρακοτα, και δικελλαν κρατουντα, και γην εργαζο μενον, και κοπρον τοις
οικειοις ωμοις βασταζοντα, και ταις ριζαις των λαχανων επιβαλλοντα. Ὅτε τοι νυν,
τον της φωνης ηχον επιμελως εξιχνευων, ηδυ νηθη καταλαβειν οστις εστι, ριψας
εαυτον προ των ποδων αυτου, μεγιστην εκπληξιν τοις ορωσι παρειχεν, οτι ουτω
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεποιηκεν ανθρωπωι, ος παρ' αυτοις ως αρχαριος, και ου προ πολλου τον κοσμον
καταλειψας. εσχατος ενομιζετο. Ἔτι δε μαλιστα εξεπλαγησαν, οτε το ονομα τουτου
εμαθον, ος προ τουτου μεγας παρ' αυτοις ηκουετο· και συγγνωμην ᾔτουν, διοτι
τουτον αγνοησαντες μετα των εσχατων αρχαριων εταξαν. Παρακαλεσαντες δε
αυτον πολλα, εις το ιδιον κοινοβιον εξεπεμψαν ακοντα και οδυρομενον, ατε δη μη
συγχωρουμενον εκτελεσαι την αυτωι φιλην ταπει νωσιν και υποταγην. Ποιησας ουν
ολιγον χρονον εν τωι αυτου μοναστηριωι, παλιν πυρωθεις τωι ποθωι της ταπεινωσεως
και υποταγης, επιτηρησας καιρον νυκτος, εφυγεν ουκ ετι ξενην χωραν· ανελθων γαρ
εις πλοιον ηλθεν εις τα μερη Παλαιστινης, ελπιζων εκεισε εις τελος διαλαθειν.
Παραγενομενος τοινυν εν Παλαι στινηι ωρμησεν εις το μοναστηριον το πλησιον του
σπη λαιου ενθα ο ∆εσποτης Χριστος ετεχθη· εν ωι μοναστηριωι ετυχε το τηνικαυτα
διατριβων. Και εκεισε δε παρα γενομενος, ουκ ηδυνηθη λαθειν κατα την δεσποτικην
φωνην, την φασκουσαν· «Ου δυναται πολις κρυβηναι επανω ορους κειμενη.»
Ἐλθοντες γαρ αδελφοι απο των μερων της Αιγυπτου εις προσκυνησιν των αγιων
τοπων, και επιγνοντες αυτον, παλιν απηγαγον εις το ιδιον κοινοβιον, πολλαις
δεησεσι και οδυρμοις πει σαντες αυτον. Τουτωι τοινυν τωι αγιωι ανδρι συνυκησα εγω
χρονον ολιγον εν Αιγυπτωι· απερ δε ηκουσα αυτου νουθετουντος ενα αδελφον, ον
παρουσιαι μου εδεξατο, διηγησαμενος πληρωσω τον λογον. Ἔγνως, φησιν, αδελφε,
ποσας ημερας προ των θυρων της μονης διατελεσας σημερον εδεχθης· εαν τοινυν
μαθηις της δυσχερειας την αιτιαν, δυνησεται σοι εν τηι οδωι ταυτηι, ηι επιθυμεις
επιβηναι, συμβα λεσθαι, και δουλον Χριστου σε απεργασασθαι πιστον. Ὡς γαρ τοις
πιστως δουλευουσι τωι ∆εσποτηι δοξα, τιμη προς το μελλον επηγγελται, ουτως
τιμωριαι 28.865 βαρυταται τοις χλιαρως και ραιθυμως προσερχομε νοις ταυτηι τηι
επαγγελιαι. Βελτιον γαρ εστι κατα την Γραφην μη ευξασθαι, η ευξασθαι, και μη
αποδουναι. Και παλιν ειρηται· «Ἐπικαταρατος ο ποιων το εργον του Κυριου
αμελως·» τουτου χαριν απεστρα φομεθα τε και ανεβαλλομεθα του δεξασθαι, ουχ οτι
την σωτηριαν σου και παντων των εις Χριστον πιστευοντων ουκ επιθυμουμεν, αλλ'
ινα μη, προπε τως και ως ετυχεν υποδεχομενοι, ημεις μεν παρα Θεωι κουφοτητος, και
ευχομενοι, δικην υφεξωμεν, σε δε υπευθυνον βαρυτερας τιμωριας καταστησωμεν, ει
προς το παρον ευχερως, και μη μαθοντα το βαρος και την ακριβειαν του
επαγγελματος, και μετα ταυτα χαυνος, και ραιθυμος αποδειχθηις. ∆ια τοι τουτο,
καθως ειρηται, την αιτιαν της αποταγης οφειλεις γνωναι, τι σε δει ποιειν. Ἡ
αποταγη τοινυν ουδεν αλλο καθεστηκεν ει μη σταυρου και θανατου επαγ γελια.
Γινωσκε τοινυν απο της σημερον ημερας τεθνηκεναι σε, και σταυρουσθαι τωι κοσμωι,
και τον κοσμον σοι, κατα τον Ἀποστολον· και καταμανθανε τις η δυναμις της
σταυρωσεως· επειδη ουκετι λοιπον συ ζηις, αλλ' εκεινος εν σοι ζηι ο υπερ σου σταυρω
θεις. Τουτωι τοινυν τωι τυπωι και τωι σχηματι, ωι ο ∆εσποτης υπερ ημων εκρεμασθη,
και ημας επ αναγκες εστιν εν τωι κοινοβιωι διαγειν, καθως ευχεται και ο μακαριος
∆αβιδ εκ του φοβου του Θεου παρα καλων καθηλωθηναι τας σαρκας αυτου. Ὡς γαρ ο
το σωμα προσηλωμενον εχων τωι ξυλωι ακινητος εστι προς πασαν ενεργειαν οιαν
θελει, ουτως ο τωι θειωι φοβωι καθηλωμενον τον λογισμον, ακινητος υπαρχει προς
παν θελημα σαρκικον. Και ωσπερ ο σταυρωι προσηλωμενος ουκ ετι τα παροντα
λογιζεται, ουδε τοις ιδιοις θελημασι συνδιατιθεται, ουκ επιθυμιαι ταραττεται, ου
φροντιδι του κτασθαι κατατεινεται, ουχ υπερηφανιαι φυσιουται, ου φιλονεικιαι, ου
φθονωι εξαπτεται, ου περι των παρουσων ατιμιων αλγει, ου τας παρελθουσας υβρεις
αναμιμνησκεται· μικρον γαρ υστερον την εκ του βιου εξοδον εκδεχεται δια του
σταυρου· ουτως ο αποταξαμενος γνησιως τωι κοσμωι, και τωι θειωι φοβωι ως εν
σταυρωι καθηλωμε νος, την εκ του βιου τουτου εξοδον καθ' εκαστην προσδεχομενος,
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακινητους και ανενεργητους εχει πασας τας επιθυμιας και τας σαρκικας διαθεσεις.
Φυλαττου τοιγαρουν μηποτε τουτων αναλαβειν επιθυμησηις, ων αποτασσομενος
αποβεβληκας. Κατα γαρ την αποφασιν του ∆εσποτου, «Ὁ βαλων την χειρα επ'
αροτρον, και στραφεις εις τα οπισω, ουκ ευθετος εστιν εις την βασιλειαν των
ουρανων·» και ο προς τα ταπεινα τε και γηινα του κοσμου τουτου πραγματα απο της
υψηλης πολιτειας καταβαινων παλιν παρ' εντολην του Χριστου πραττει, του δωμα
τος καταβαινων, και αραι τι των του οικου επιχει ρων. Φυλαττου τοινυν μη, της των
κατα σαρκα γο νεων αρχαιας διαθεσεως αναμνησθεις, και προς τας φροντιδας του
αιωνος τουτου επιστραφεις, ανευθετος ευρεθηις κατα την του Κυριου φωνην εν τηι
βασιλειαι 28.868 των ουρανων. Φυλαττου μηποτε την υπερηφανιαν, ην αρχομενος τηι
θερμηι της ταπεινωσεως κατεπατη σας, ανεγειρηις καθ' εαυτου, οταν το ψαλτηριον
μα θηις, η τι της Γραφης, η και κατα την του Ἀποστο λου φωνην, α κατελυσας παλιν
οικοδομων, παραβα την σεαυτον αποδειξηις· αλλα μαλλον ως ενηρξω, και
ωμολογησας την ταπεινωσιν ενωπιον Θεου και αγγε λων, εως τελους διατηρησον.
Ὁμοιως την υπομονην, ην επεδειξω εν τωι μοναστηριωι, επι πολλας ημερας προ των
θυρων διακαρτερων, και μετα δακρυων ικε τευων, σπουδασον επαυξησαι. Ἄθλιον
γαρ οντως οφειλοντα σε καθ' εκαστην προστιθεναι τηι πρωτηι θερμηι, και εις το
τελειον αναβαινειν προκοπτοντα υφαιρειν απ' αυτης, και προς τα κατω υπαναλυειν.
Ου γαρ ο αρχομενος του καλου μακαριος, αλλ' οστις εως τελους εν τουτωι διαμεινηι.
Ὁ γαρ επι γης συρο μενος οφις την ημετεραν αει τηρει πτερναν, τουτεστι τηι ημετεραι
εξοδωι επιβουλευει, και εως τελους της ζωης ημων υποσκελιζειν ημας επιχειρει. Και
τουτου χαριν το εναρξασθαι καλως ουδεν ωφελησει, ουδε η αρχη της εν υποταγηι
θερμοτητος, ει μη και το τελος ωσαυτως γενηται. Και η του Χριστου δε ταπεινω σις,
ην νυν ενωπιον αυτου επηγγειλω, ουκ αλλως βε βαιωθησεται, ει μη εως τελους
ταυτην υποδειξηις. ∆ιο, ινα δυνηθηις ταυτην τελειως κτησασθαι, και συντρι ψαι την
κεφαλην του δρακοντος, σπουδαζε, οταν επερ χωνται σοι λογισμοι, ευθεως εξ αρχης
τουτους απαγ γελλειν. Ουτως γαρ δημοσιευων τας αρχας των ολε θριων του
δρακοντος λογισμων, και μη αισχυνομενος εκφαινειν τωι σωι Πατρι, συντριψεις την
τουτου κεφα λην. ∆ιο δη κατα την Γραφην, ει προσελθηις δουλευειν τωι Θεωι,
ετοιμασον σεαυτον μη προς αμεριμνιας, μη προς ανεσεις, αλλα προς πειρασμους,
προς θλιψεις. «∆ια» γαρ «πολλων θλιψεων δει ημας εισελθειν εις την βασιλειαν των
ουρανων·» και, «Στενη η πυλη, και τεθλιμμενη η οδος η απαγουσα εις την ζωην, και
ολιγοι εισιν οι ευρισκοντες αυτην.» Προσχες τοινυν τοις ολιγοις καλοις, και εκ
παραδειγματος αυτων κανονιζε τον εαυτου βιον· μη προσχηις τοις ραιθυμοις και
καταφρονηταις, καν πολλοι ωσι· «Πολ λοι γαρ,» φησι, «κλητοι, ολιγοι δε εκλεκτοι,»
και μικρον το ποιμνιον ωι ηυδοκησεν ο Πατηρ δουναι την βασιλειαν. Μη μικρον γαρ
ειναι νομισηις αμαρτημα επαγγελλεσθαι τελειοτητα, και τοις αμελεστεροις και
ραιθυμοις ακολουθειν. Ἵνα τοινυν δυνηθηις επιβηναι τηι τελειοτητι, ταυτηι κεχρησο
τηι ταξει, και τουτοις αναβαινε τοις βαθμοις. Πρωτος βαθμος αρετης και αρχη της
ημετερας σωτηριας ο φοβος εστι του Θεου· δια τουτου και των αμαρτηματων
αποκαθαρσις, και των αρετων φυλακη, και οδος επι την τελειοτητα γινεται. Ὅταν
γαρ ο του Θεου φοβος εισελθηι εις την ψυχην, καταφρονειν παν των πειθει των του
κοσμου πραγματων, και ληθην των κατα σαρκα συγγενων γενναι, και αυτου ολου
του 28.869 κοσμου. Ἐκ δε τουτων ταπεινωσις κεφαλαιον των αρετων, και πληρωμα
παντων των καλων κατορθου ται· καταφρονησει γαρ και στερησει παντων των
πραγματων η ταπεινωσις προσγινεται. Ἡ ταπεινωσις δε τουτοις τοις γνωρισμασι
δοκιμαζεται. Πρωτον ει νεκρωθεντα τις ειχεν εαυτωι τα ιδια θεληματα· δευ τερον δε
ει μη μονον των οικειων πραξεων, αλλα και των ενθυμησεων μηδεν τον ιδιον
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κρυπτει Πατερα· τριτον, ει μη τηι ιδιαι συνεσει, αλλα παντα του Πα τρος διακρισει
πιστευει, διψων αει και επιποθων, και ηδεως ακουων της τουτου νουθεσιας·
τεταρτον, ει πασιν ανεπαισχυντως δουλευσει τοις του Πατρος προσταγμασι·
πεμπτον, ει μη μονον αυτος ου τολμαι υβρισαι τινα, αλλα και τας υπο αλλων αυτωι
επαγο μενας υβρεις μετα χαρας εσται προσδεχομενος· εκτον, ει μηδεν επιχειρησει
καινοτερον πραξαι, οπερ ο κα νων ο κοινος ουκετι προτρεπει, ουδε των Πατερων τα
παραδειγματα· εβδομον, ει πασηι ευτελειαι αρκουμε νος, και επ' αυτοις τοις
δεδομενοις ευχαριστων, και τουτων αναξιον ηγειται εαυτον· ογδοον, ει εαυτον παν
τοτε κατωτερον παντων, και μη ηι προπετης εν λο γοις· δεκατον, ει μη εστιν ευχερης
εν λογοις, και προχειρος εν γλωσσηι. Τουτοις γαρ και τοις ομοιοις τουτων σημειοις η
ταπεινωσις γνωριζεται. Ταυτα, οταν εν αληθειαι κατορθωθηι, ταχεως προς το υψος
της αγαπης αναγει, εν ηι φοβος ουκ εστι κολασεως, και δι' ης τα παντα ουκετι μετα
αναγκης, και κοπου φυλαττεται, αλλα ποθωι διαπυρωι και επιθυμιαι του καλου. Προς
ηνπερ αρετην ινα ισχυσηις ευχερεστερον φθασαι, υποδειγματα σοι προς μιμησιν
εστωσαν οι λογοι των συμβαινοντων, και ευλαβειαν κεκτημενων αδελφων· μη οι
πλειους, και αμελεστερον τε και ραιθυμοτερον ζωντες. Και γαρ εκ του μιμεισθαι και
ζηλουν τους αγιους μεγιστη ωφελεια προσγινεται τοις βουλομενοις προς τελειοτητα
φθασαι. Ει τοινυν θελεις δυνηθηναι πασι τουτοις εξ ακολουθησαι, και υπο τουτων
εις τον πνευματικον αγωνα του κοινοβιου αχρι τελους διακαρτερησαι, ταυτα α ειπεν
ο ∆αυιδ αναγκαια σοι προς φυλακην εν τηι συνοδιαι των αδελφων εστωσαν· «Ἐγω δε
ωσει κωφος ουκ ηκουον, και ωσει ανθρωπος ουκ ακουων, και ουκ εχων εν τωι
στοματι αυτου ελεγμους.» Ὅσα τοινυν βλεπεις αλλοτρια οικοδομης και ωφελειας,
ως τυφλος γενου, και οσα ακουεις, ως κωφος και αλα λος, και ουκ εχων εν τωι
στοματι ελεγμους. Και μη μιμησηι τουτους, οσοι απιστοι, και ανηκοοι, και προ πετεις,
και συρφετοι, και υβρισται τυγχανουσιν, αλλ' ως κωφος και μη ακουων, ταυτα
παραπεμπου. Ἐαν σοι τις ελεγχους, η ονειδη, η υβρεις επιπεμψηι, ακινητος εσο ως
πεφιμωμενος και αλαλος, αει τουτον τον στιχον επιλεγων του ψαλμου· «Ειπα,
Φυλαξω τας οδους μου, του μη αμαρτανειν με εν γλωσσηι μου. Ἐθεμην τωι στοματι
μου φυλακην, εν τωι συ στηναι τον αμαρτωλον εναντιον μου, εκωφωθην, και
εταπεινωθην.» Ἔτι μην προς τουτοις και τεταρτον τουτο προ παντων μελετα, και
φυλασσου, οπερ και 28.872 ταυτα τα ανωτερω ειρημενα τρια κοσμησαι δυναται. το
μωρον και αφρονα εαυτον, κατα το Ἀποστολου παραγγελμα, εν τουτωι τωι αιωνι
ποιησαι, ινα γενηι σοφος, δηλονοτι μηδεν διακρινων η δισταζων εν οις αν
προσταχθηις, απλοτητος και πιστεως την υπακοην ποιων. Ἐκεινο μονον αγιον των
αγιων λογιζομενος, και σοφον, και συμφερον πιστευων, το υπο του σου Πατρος
προσταχθεν σοι. Τοιαυτηι γαρ διαθεσει ασφα λισαμενος την σην καρδιαν, δυνησηι εως
τελους υπο μειναι τον Χριστου ζυγον της υποταγης, και ουδεν σε των του διαβολου
πειρατηριων και τεχνασματων δυνησεται σαλευσαι εκ της επιστημης του βιου. Και
την υπομονην δε, και την ταπεινωσιν, και την μα κροθυμιαν την σην, μη εκ της των
αλλων αρετης προσ δοκα κατορθουσθαι· οιον εαν υπ' ουδενος παροξυνηι, η ουκ
εξουδενωσηι, η ουκ ατιμαζηι, οπερ ουτε της σης αρε της εστι δειγμα, ουτε εν τηι
εξουσιαι κειται· αλλ' οταν λοιδορουμενος, η ατιμαζομενος, η εξουδενουμενος πραως
φερηις· τουτο γαρ εν τηι σηι προαιρεσει κειται. Ἵνα τοινυν αυτα παντα, απερ
πλατυτερον ειρηκαμεν, συναθροισαντες, τι ποτε συντομον ειπωμεν προς το ευκολως
την σην διανοιαν τουτων μνημονευειν, ακουε παλιν, πως κατα ταξιν δυνησηι
επιβηναι της τελειο τητος. Ἀρχη της ημετερας σωτηριας ο φοβος εστι του Θεου· εκ
τουτου γενναται αγαθη υπακοη, εξ ης τικτεται η υποταγη, και η καταφρονησις των
του κοσμου πραγματων· εκ δε ταυτης της ταπεινωσεως γενναται των ιδιων
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεληματων η νεκρωσις· εκ δε της των θεληματων νεκρωσεως αι των ηδονων ριζαι
μαραινονται· εκ δε τουτων παντα τα ελαττωματα της ψυχης αποβαλλονται· τηι δε
αποβοληι τουτων, αι αρε ται αυξουσι, και καρποφορουσι· τηι δε αυξησει των αρετων η
καθαροτης της καρδιας προσγινεται· ταις δε καθαροτησι της καρδιας η αποστολικη
τελειοτης επακολουθει χαριτι και συνεργειαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η
δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΥΤΟΝ ΚΑΣΤΟΡΑ ΠΕΡΙ
ΤΩΝ ΟΚΤΩ ΤΗΣ ΚΑΚΙΑΣ ΛΟΓΙΣΜΩΝ.
Πρωην τον περι διατυπωσεως λογον των κοινο βιων συνταξαντες, παλιν επι του
παροντος, ταις υμε τεραις ευχαις θαῤρησαντες, επεχειρησαμεν γραψαι περι των
οκτω της κακιας λογισμων· γαστριμαργιας φημι και πορνειας, φιλαργυριας και
οργης, λυπης και ακηδιας, κενοδοξιας και υπερηφανιας. Προηγου μενως τοινυν περι
εγκρατειας γαστρος ημιν λεχθη σεται, της αντικειμενης τηι γαστριμαργιαι· του τε
τροπου των νηστειων, και της ποιοτητος και ποσο τητος των βρωματων. Και ταυτα
ουκ αφ' εαυτων ερουμεν, αλλ' απερ παρειληφαμεν παρα των αγιων ημων Πατερων.
Ἐκεινοι τοινυν ουχ ενα κανονα νη στειας, ουδε ενα τροπον της των βρωματων
μεταλη ψεως, ουδε το αυτο μετρον πασι μεαδιδοασι, δια το μηδε παντας την αυτην
ισχυν εχειν, η δια ηλικιαν, η δι' ασθενειαν, η δια εξιν αστειοτερου σωματος. Ἕνα δε
σκοπον πασι παραδεδωκασι, φευγειν την πλησμο 28.873 νην, και αποστρεφεσθαι την
χορτασιαν της γαστρος· την δε καθημερινην νηστειαν εδοκιμασαν ωφελιμω τεραν
ειναι, και συμβαλλομενην ειναι προς καθαρο τητα, πλεον της εν τρισιν η τεταρσιν, η
και εως εβδομαδος ελκομενης νηστειας. Και γαρ φασι τον αμετρως επεκτεινομενον
τηι νηστειαι υπερ μετρον πολ λακις τηι τροφηι κεχρησθαι, ως εκ τουτου ποτε μεν τηι
υπερβοληι της ασιτιας ατονειν το σωμα, και προς τας πνευματικας λειτουργιας
οκνηροτερον γινεσθαι· ποτε δε, τωι πληθει των τροφων βαρυνομενον, ακη διαν και
χαυνωσιν εμποιειν τηι ψυχηι. Και παλιν ου πασιν αρμοδιον ειναι την των λαχανων
μεταληψιν, ουδε πασι την των οσπριων, ουδε παντας δυνασθαι τηι του ξηρου αρτου
κεχρησθαι τροφηι· και παλιν τον μεν φησι δυο λιτρας εσθιοντα αρτου ακμην πειναιν,
αλλον δε εσθιοντα λιτραν, η εξ ουγγιας χορταζεσθαι. Πασιν ουν, ως ειρηται, ενα
σκοπον εγκρατειας παρα δεδωκασι, το μη απατασθαι χορτασιαι κοιλιας, μηδε
εξελκεσθαι τηι του λαρυγγος ηδονηι. Ουδε γαρ η δια φορα της ποιοτητος μονον, αλλα
και η ποσοτης του πληθους των βρωματων τα πεπυρωμενα βελη της αμαρτιας
ειωθεν αναπτειν· οιας γαρ δηποτε τροφης πληρουμενη γαστηρ, ασωτιας σπερματα
τικτει. Και παλιν ου μονον κραιπαλη οινου, αλλα και πλησμονη υδατος, και πασων
τροφων υπερβολη κεκαρωμενην και νυσταζουσαν ταυτην αποτελουσι. Τοις
Σοδομιταις ουκ οινου και διαφορων βρωματων κραιπαλη, κατα στροφης γεγονεν
αιτια, αλλ' αρτου πλησμονη, κατα τον προφητην. Ἡ ασθενεια του σωματος προς την
καθαροτητα της καρδιας ουκ αντικειται. Ταυτα ουν παρασχομενος τωι σωματι α η
ασθενεια απαιτει, ουχ απερ η ηδονη θελει. Ἡ των βρωματων χρησις οσον
υπουργησαι προς το ζηιν παραλαμβανεται, ουχ οσον δουλευσαι ταις ορμαις της
επιθυμιας. Ἡ συμμετρος και μετα λογου των τροφων μεταληψις της υγειας
φροντιζει του σωματος, ου την αγιωσυνην αφαιρειται. Ὅρος εγκρατειας και κανων
παραδεδομενος υπο των αγιων Πατερων ακριβης ουτος εστι, το ετι της ορε ξεως
εγκειμενης, της τροφης απεχεσθαι τον εσθιοντα. Και ο Ἀποστολος δε ειπων· «Της
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σαρκος προνοιαν μη ποιεισθε εις επιθυμιαν,» ου την αναγκαιαν της ζωης
κυβερνησιν εκωλυσεν, αλλα την φιληδονον επι μελειαν απηγορευσεν. Ἄλλως τε και
προς καθαρο τητα τελειαν της ψυχης μονη η αποχη των βρωμα των ουκ ισχυει, ει μη
και αι λοιπαι αρεται συνδρα μωσι. Τοιγαρουν η ταπεινωσις δια της υπακοης του
εργου και της του σωματος καταπονησεως, μεγαλα ημιν συμβαλλεται. Ἡ αποχη της
φιλαργυριας ου μο νον το μη εχειν χρηματα, αλλα μηδε επιθυμειν κε κτησθαι. Προς
καθαροτητα την ψυχην οδηγει της οργης η αποχη, της λυπης, της κενοδοξιας, της
υπερ ηφανιας. Ταυτα παντα την καθολικην της ψυχης καθαροτητα απεργαζεται. Την
δε δια σωφροσυνης μερικην της ψυχης καθαροτητα εξαιρετως εγκρατεια 28.876 και
νηστεια κατορθοι. Ἀδυνατον γαρ τον την γα στερα κεκορεσμενον πολεμησαι κατα
διανοιαν τωι πνευματι της πορνειας. Τοιγαρουν πρωτος εστω ημιν αγων το κρατειν
γαστρος, και δουλαγωγειν το σωμα, ου μονον δια νηστειας, αλλα και δι' αγρυπνιας,
και κοπου, και αναγνωσεως, και του συναγειν την καρδιαν εις τον φοβον της
γεεννης, και εις τον ποθον της βασιλειας των ουρανων. ∆ευτερος εστιν ημιν αγων
κατα του πνευματος της πορνειας και της επιθυμιας της σαρκος, ητις επιθυμια απο
πρωτης ηλικιας αρχεται παρενοχλειν τωι ανθρωπωι. Μεγας ουτος ο αγων και
χαλεπος, και διπλην εχων την παλην· διοτι ουτος διπλους καθεστη κεν, εν τηι ψυχηι
και εν τωι σωματι συνισταμενος. Και τουτου χαριν διπλην χρη κατ' αυτου και την
παλην αναδεξασθαι. Ουτε γαρ ικανη υπαρχει μονη η σωμα τικη νηστεια προς κτησιν
της τελειας σωφροσυνης, και αληθους αγνειας, ει μη και ευχη προς Θεον εκτε νης,
και κοινη των θειων Γραφων μελετη, και κα ματος και εργον χειρων, απερ δυνανται
τας αστατους ορμας της ψυχης συστελλειν, και εκ των αισχρων φαντασιων
ανακαλεισθαι αυτην· προ δε παντων συμ βαλλεται ταπεινωσις ψυχης, ης χωρις ουδε
πορνειας, ουδε των αλλων παθων δυνησεται τις περιγενεσθαι. Προηγουμενως
τοινυν χρη πασηι φυλακηι τηρειν την καρδιαν απο λογισμων ρυπαρων. Ἐκ γαρ
ταυτης προ εξερχονται, κατα την του Κυριου φωνην, διαλογισμοι πονηροι, φονοι,
μοιχειαι, πορνειαι, και τα λοιπα. Και γαρ η νηστεια ου μονον προς κακουχιαν του
σωματος ημιν προστετακται, αλλα και προς νηψιν του νοος, ινα μη, τωι πληθει των
βρωματων σκοτισθεις, αδυνατησηι προς την των λογισμων παραφυλακην. Χρη
τοινυν μη μονον εν τηι σωματικηι νηστειαι την πασαν σπου δην ενδεικνυσθαι, αλλα
και εν τηι προσοχηι των λογι σμων, και εν τηι πνευματικηι μελετηι, ων χωρις αδυ νατον
προς το υψος της αληθους αγνειας και καθα ροτητος ανελθειν. Προσηκει τοινυν
ημας καθαριζειν προτερον, κατα την του Κυριου φωνην, το ενδον του ποτηριου και
της παροψιδος, ινα γενηται και το εκτος καθαρον. ∆ια δη τουτο, ει εστιν ημιν
σπουδη, κατα τον Ἀποστολον, νομιμως αθλησαι, και στεφανωθηναι, νικησαντας το
ακαθαρτον πνευμα της πορνειας, μη τηι ημετεραι δυναμει η ασκησει θαῤρησωμεν,
αλλα τηι βοηθειαι του δεσποτου Θεου. Ου παυεται γαρ ο ανθρωπος πολεμουμενος υπο
του δαιμονος τουτου, εως ου εν αληθειαι πιστευσηι, οτι ουκ ιδιαι σπουδηι η καματωι,
αλλα τηι του Θεου ροπηι και βοηθειαι απαλλαττε ται ταυτης της νοσου, και εις το υψος
της αγνειας ανερ χεται. Και γαρ υπερ φυσιν εστι το πραγμα, και τρο πον τινα εξω του
σωματος γινεται, ο τους ερεθισμους της σαρκος και τας ηδονας ταυτης καταπατησας.
Και τουτου χαριν αδυνατον εστιν ανθρωπον τοις πτε ροις, ιν' ουτως ειπω, προς το
υψος τουτο και ουρα νιον βραβειον της αγιωσυνης αναπτηναι, και μιμητην αγγελων
γενεσθαι· ει μη χαρις Θεου τουτον απο της γης και του βορβορου αναγαγοι. Ουδεμιαι
γαρ αρετηι 28.877 μαλλον οι σαρκι συνδεδεμενοι ανθρωποι τοις ουρα νιοις αγγελοις
συνομοιουνται, ως τηι σωφροσυνηι· δια ταυτης γαρ, ετι εν τηι γηι διαγοντες, εχουσι,
κατα τον Ἀποστολον, το πολιτευμα εν ουρανοις. ∆ειγμα δε του την αρετην ταυτην
κεκτησθαι ημας, το μηδε μιας εικονι αισχρας φαντασιας εν τοις υπνοις την ψυχην
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προστρε χειν. Ει γαρ και μη λογιζεται αμαρτια η τοιαυτη κινη σις, ομως τεκμηριον
υπαρχει του νοσειν την ψυχην, και μηπω του παθους απηλλαχθαι. Και τουτου χαριν
τας συμβαινουσας ημιν εν τοις υπνοις αισχρας φαν τασιας ελεγχον ειναι της
προλαβουσης ραιθυμιας και της εν ημιν ασθενειας πιστευειν οφειλομεν, εν τοις
αποκρυφοις της ψυχης αποκεκρυμμενην νοσον φανε ροποιουσης της γινομενης
ρυσεως εν τηι του υπνου ανεσει. ∆ιο και ο ιατρος των ψυχων εν τοις αποκρυ φοις της
ψυχης το φαρμακον εναπεθετο, ενθα και τας αιτιας της νοσου υπαρχειν εγινωσκε,
φασκων· «Ὁ εμβλεψας γυναικι προς το επιθυμησαι αυτην ηδη εμοιχευσεν αυτην εν
τηι καρδιαι αυτου·» ου το σουτον τους πορνικους και περιεργους οφθαλμους
διορθουμενος, οσον την ενδον ενιδρυμενην ψυχην, ητις τοις παρα Θεου δοθεισιν επ'
αγαθωι οφθαλμοις κακως κεχρηται· τουτου χαριν και η σοφη παροιμια ου λεγει,
Πασηι φυλακηι τηρει τους οφθαλμους, αλλα, «Πασηι φυλακηι τηρει σην καρδιαν·»
εκεινηι μαλιστα επι θεισα την ιατρειαν της φυλακης, τηι κεχρημενηι τοις οφθαλμοις
εις α βουλεται. Τοιγαρουν αυτη εστω της καθαρσεως ημων πρωτη φυλακη, ινα, οτε
τηι ημε τεραι διανοιαι μνημη γυναικος γενηται αναδοθεισα δια της διαβολικης
ενεργειας, ει τυχοι μητρος, η αδελ φης, η αλλων γυναικων ευλαβων, ταχεως αυτην
εκ της ημετερας καρδιας εκβαλωμεν· ινα μη, επιπολυ διατριβοντων ημων εν αυτηι τηι
γνωμηι ο των κακων απατεων εκ τουτων των προσωπων κατακυλισηι και
κατακρημνισηι την διανοιαν εις αισχρας και επιβλα βεις ενθυμησεις, καθως και η
παρα Θεου προς τον πρωτον δοθεισα εντολη κελευει, τηρειν την κεφαλην του
οφεως, τουτεστι του βλαβερου λογισμου την αρ χην, δι' ουπερ ερπειν εις την
ημετεραν ψυχην επι χειρει· ινα μη τηι της κεφαλης παραδοχηι, ητις εστιν η προσβολη
του λογισμου, το λοιπον του οφεως σωμα, τουτεστι της ηδονης την καταθεσιν,
παραδεξωμεθα, και εκ τουτου λοιπον επι την αθεμιτον πραξιν κατ ενεγκηι την
διανοιαν· αλλα προσηκει, κατα το γεγραμ μενον, εις τας πρωΐας αποκτενειν παντας
τους αμαρ τωλους της γης, τουτεστι τωι φωτι της γνωσεως δια κρινειν, και
εξολοθρευειν τους αμαρτωλους λογισμους εκ της γης, ητις εστιν η καρδια, κατα την
του Κυ ριου φωνην· και ως ετι νηπιοι εισιν οι υιοι Βαβυ λωνος, ηγουν οι πονηροι
λογισμοι, τουτους εδαφιζειν, και συντριβειν προς την πετραν, ητις εστιν ο Χρι στος.
Ἐαν γαρ δια της ημετερας συγκαταθεσεως ανδρυνθωσιν, ουκ ανευ μεγαλου
στεναγμου και κα ματου κινηθησονται. Προς δε τοις ειρημενοις απο της θειας
Γραφης καλον και λογον αγιων Πατερων 28.880 επιμνησθηναι δη. Ειρηται τοινυν τωι
αγιωι Βασιλειωι τωι επισκοπωι Καισαρειας Καππαδοκιας· Και γυ ναικα αγνοω, και
παρθενος ουκ ειμι· τοσουτον εγι νωσκε μη εν τηι σωματικηι μονηι αποχηι της γυναικος
το δωρον της παρθενιας κατορθουσθαι, οσον τηι της ψυχης αγιωσυνηι και καθαροτητι
η τωι φοβωι Θεου κατορθουσθαι πεφυκε. Λεγουσι δε και τουτο οι Πατε ρες, μη
δυνασθαι ημας την αρετην της αγνειας τε λειας κτησασθαι, ει μη προτερον αληθινην
ταπεινο φροσυνην εν τηι καρδιαι κτησωμεθα· ουτε δε γνω σεως αληθους
καταξιωθηναι εφ' οσον εν τοις απο κρυφοις της ψυχης το παθος της πορνειας εγκαθ
εζεται. Ἵνα δε το μεγα τουτο κατορθωμα και εκ του Ἀποστολου δειξωμεν, μιας
αυτου επιμνησθεντες λε ξεως, καταπαυσωμεν τον λογον. «Ειρηνην, φησι, διωκετε
μετα παντων, και τον αγιασμον, ου χωρις ουδεις οψεται τον Κυριον.» Ὅτι γαρ περι
τουτου λεγει, δηλον εξ ων επηγαγεν, ειπων· «Μη τις πορνος η βεβηλος ως Ἠσαυ.»
Ὅσον τοινυν ουρανιον, και αγγελικον υπαρχει το κατορθωμα της αγνοσυνης,
τοσουτον βαρυτεραις παρα των αντιπαλων επιβουλαις πολεμειται. Και τουτου χαριν
σπουδαζειν οφειλομεν ου μονον εγκρατειαν σωματος ασκειν, αλλα και συν τριβην
καρδιας, και πυκνας προσευχας μετα στε ναγμων· ωστε την καμινον της ημετερας
σαρκος, ην ο Βαβυλωνιος βασιλευς τοις της επιθυμιας ερεθισμοις καθ' εκαστην
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναπτει, τηι δροσωι της παρου σιας του αγιου Πνευματος αποσβεσθηναι. Προς δε
τουτοις μεγιστον ημιν οπλον προς τον πολεμιον του τον καθεστηκεν η κατα Θεον
αγρυπνια. Ὥσπερ γαρ η αγνεια, και η παραφυλακη της ημερας την νυκτε ρινην
παρασκευαζουσιν αγιοσυνην, ουτως η νυκτερινη κατα Θεον αγρυπνια την ημερινην
τηι ... Τριτος εστιν ημιν αγων κατα του πνευματος της φιλαργυριας· ξενος ουτος ο
πολεμος, και εξωθεν της φυσεως γνωριζομενος, εξ απιστιας τωι μοναχωι την
αφορμην ευρισκων. Και γαρ και των αλλων παθων, θυμου λεγω και επιθυμιας, οι
ερεθισμοι εκ του σω ματος δοκουσιν εχειν τας αφορμας, και τροπον τινα ως εμφυτα,
και απο γενεσεως εχοντα την αρχην· οθεν και δια μακρου χρονου νικωνται. Ἡ δε της
φιλαργυ ριας νοσος εξωθεν επερχομενη ευχερεστερον εκκο πτεσθαι δυναται, ει
επιμελειας τυχοι και προσοχης· αμεληθεισα δε ολεθριωτερα των αλλων παθων και
συναποβλητος γινεται· ριζα γαρ παντων των κακων εστι κατα τον Ἀποστολον.
Σκοπησωμεν δε ουτω. Του σωματος αι φυσικαι κινησεις ου μονον εν τοις παισι
θεωρουνται, εν οις ουπω διαγνωσις αγαθου τε και κακου τυγχανει, αλλα και εν τοις
βραχυτατοις και γαλουχουμενοις νηπιοις, ατινα, μηδε ιχνος εχοντα σαρκικης
ηδονης, ομως εν τηι σαρκι σημαινουσι κι νησιν. Ὁμοιως και του θυμου το κεντρον εν
τοις νη πιοις θεωρειται, οταν συγκινουμενα ταυτα προς τους λελυπηκοτας ορωμεν.
Και ταυτα λεγω, ου την φυσιν κακιζων, ως αμαρτιας αιτιαν, μη γενοιτο αλλ' ινα
δειξω, οτι θυμος μεν και επιθυμια, ει και επ' αγαθωι παρα του Θεου του δημιουργου
συνεζευχθησαν τωι ανθρωπωι, αλλ' ουν γε δοκει πως εκ των φυσικων του σωματος
εις τα παρα φυσιν δια ραιθυμιας εκπιπτειν. 28.881 Και γαρ η του σωματος κινησις
προς τεκνογονιαν και διαδοχην του γενους διαμονης, ου προς πορνειαν υπο του
∆ημιουργου εδοθη· και η του θυμου κινησις σωτηριωδως ημιν εγκατεσπαρται, ωστε
θυμουσθαι κατα της αμαρτιας, ου μην προς το ομοφυλον εκθη ριουσθαι. Ου τοινυν,
ει κακως ταυταις κεχρημεθα, αμαρτωλος η φυσις, η τον πλαστην αιτιασωμεθα,
ωσπερ ουδε τον δεδωκοτα σιδηρον προς αναγκαιαν και λυσιτελη χρειαν, ει ο
δεξαμενος προς φονων υπ ηρεσιαν τουτωι εχρησατο. Ταυτα δε ειρηκαμεν, δειξαι
βουλομενοι, οτι το της φιλαργυριας παθος ουκ εκ των φυσικων κινησεων την αρχην
εχει, αλλ' εκ μονης κακιας και διεφθαρμενης προαιρεσεως. Αυτη γαρ η νοσος, οταν
χλιαραν και απιστον εν αρχηι της αποτα γης ευρηι ψυχην, δικαιας τινας και το δοκειν
ευλο γους προφασεις υποβαλλει προς το κατασχειν τι ποτε ων κεκτηται· υπογραφει
γαρ κατα διανοιαν τωι μο ναχωι γηρας μακρον, και ασθενειαν σωματος, και οτι αι
διδομεναι χρειαι εκ του κοινοβιου ουκ εισιν ικαναι προς παραμυθιαν· ου λεγω
ασθενουντι, αλλ' ουδε υγιαινοντι· και οτι ενταυθα ου γινεται κατ' αξιαν φροντις
τοις ασθενουσιν, αλλα και πανυ ημε λημενη, και ως, ει μη εχει αποκεκρυμμενον χρυ
σιον, αθλιως απολειται. Τελευταιον δε υποβαλλει μη δυνασθαι μενειν επι πολυ εν
τωι μοναστηριωι δια την βαρυτητα των εργων και την του πατρος ακριβειαν. Και οτε
ταις τοιαυταις ενθυμησεσιν αποπλανησηι την διανοιαν, προς το καν εν δηναριον
κατασχειν, το τη νικαυτα πειθει αυτον και εργοχειρον λαθρα του αββα μαθειν, εξ ου
δυνησεται το περισπουδαστον αυτωι αργυριον αυξησαι· και λοιπον ελπισιν αδηλοις
απαται τον αθλιον, υποβαλλων αυτωι το εκ του εργοχειρου κερδος και την εκ τουτου
ανεσιν και αμεριμνιαν. Και ολως τηι του κερδους ενθυμησει δεθεις, ουδεν των
εναντιων σκοπει, ουκ οργης μανιαν, ειποτε συμβηι αυτωι ζημιαι περιπεσειν· ου λυπην,
ου σκοτος, ει αποτυχοι του εκ του εργου κερδους, αλλα γινεται, οπερ αλλοις η
γαστηρ θεος, ουτω τουτωι ο χρυσος. Ὅθεν ο μακαριος Ἀποστολος, τουτο γινωσκων,
ου μονον ριζαν παντων των κακων, αλλα και ειδωλολα τρειαν ταυτην εκαλεσε.
Θεωρησωμεν τοινυν προς ποσην κακιαν η νοσος αυτη τον ανθρωπον κατασυρει, ως
και εις ειδωλολατρειαν εμβαλλειν. Ἀποστησας γαρ ο φιλαργυρος τον νουν αυτου
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απο της αγαπης του Θεου, ειδωλα ανθρωπων εγγεγλυμμενα τωι χρυ σιωι αγαπαι·
τουτοις δε τοις λογισμοις ο μοναχος σκο τωθεις, και επι το χειρον αυξων, ουδεμιαν
ταπεινωσιν, ουδεμιαν υπακοην εχειν λοιπον δυναται, αλλ' αγαν ακτει, και
αναξιοπαθει, και προς εκαστον εργον γογγυ ζει, και αντιλεγει, και μηδε μιας λοιπον
ευλαβειας πεφυλαγμενης, ωσπερ ιππος σκληροτατος κατα κρη μνων φερεται, ουτε
τηι καθημερινηι τροφηι αρκουμενος, και διαμαρτυρεται εις τελος μη δυνασθαι αυτον
υπο μενειν, και Θεον ουκ εκει μονον ειναι λεγει, ουδε την ιδιαν σωτηριαν εν εκεινωι
κατακεκλεισθαι τωι τοπωι, αλλα πανταχου τοις ζητουσιν αυτον ευρισκεσθαι· και ως ει
μη αποστηι του μοναστηριου εκεινου απολλυται· 28.884 και ουτω της διεφθαρμενης
ταυτης συνεργον εχων τα πεφυλαγμενα αργυρια, ωσπερ τισι πτεροις κου φισθεις, και
την εξοδον την απο του μοναστηριου με λετων, λοιπον υπερηφανως και τραχεως
προς παντα τα παρηγγελμενα αποκρινεται, και ως ξενον και εξωτικον εαυτον
ηγουμενος, ει τι αν ιδηι εν τωι μο ναστηριωι δεομενον διορθωσεως, αμελει και
περιφρο νει. Και επειτα προφασεις αναζητει, δι' ων οργισθη σεται, η λυπηθησεται,
ινα μη δοξηι ελαφρως ανευ αιτιας εξιεναι εκ της [εκτος] του κοινοβιου. Ουδε τουτο
παραι τειται ποιησαι, βουλομενος εχειν του ιδιου ελαττωματος συνεργον. Ουτω δε
απατωμενος τωι πυρι των ιδιων χρηματων ο φιλαργυρος, ουδεποτε δυναται
ησυχασαι εν μοναστηριωι, η υπο κανονα ζησαι. Ὅταν δε τουτον ο δαιμων ωσπερ
λυκος εκ της μανδρας αφαρπασηι, και αφορισας του ποιμνιου ετοιμον εις
καταβρωσιν λαβηι, το τηνικαυτα παρασκευαζει αυτον τα εργα α εν τωι κοινοβιωι
τεταγμεναις ωραις παντως ολιγωρει, ταυτα εν τηι κελληι νυκτος και ημερας μετα
πολλης προθυμιας ποιειν· και ουτε ευχων τα εθη, ουτε των νηστειων τον τροπον,
ουτε των αγρυπνιων τον κανονα εκτελειν επιτρεπει· αλλα τηι της φιλαργυριας μανιαι
τουτον ενδησας, την πασαν σπουδην εις το εργοχειρον εχειν αναπειθει. Της δε νοσου
ταυτης τρεις εισι τρο ποι, ους επισης απαγορευουσιν αι θειαι Γραφαι και αι
διδασκαλιαι των Πατερων· εις μεν, ον ανωτερω διεγραψαμεν, ος παρασκευαζει τους
αθλιους απερ ουδε εν τωι κοσμωι εσχον, ταυτα κτασθαι και συν αθροιζειν· αλλος ος
μεταμελεισθαι ποιει τους απαξ τοις χρημασιν αποταξαμενους, υποβαλλων αυτοις ζη
τειν απερ Θεωι προσηνεγκαν· τριτος δε, οστις, κατα την αρχην απιστιας χλιαροτητι
μοναχον ενδησας, ου συγχωρει τουτον τελειως απαλλαγηναι των του κο σμου
πραγματων, φοβον πενιας υποβαλλων, και απιστιαν της Θεου προνοιας, και
παραβατην υποδεικνυς των οικειων υποσχεσεων, ων καθωμολογησεν αποτασ
σομενος τωι κοσμωι. Τουτων δε των τριων τροπων τα παραδειγματα εν τηι θειαι Γραφηι
κατακεκρυμμενα ευρισκομεν. Και γαρ ο Γιεζη χρηματα α προτερον ουκ ειχε
βουληθεις κτησασθαι, απετυχε της προφη τικης χαριτος, ην ο διδασκαλος
κληρονομιας ταξει καταλειψαι τουτωι ηβουλετο· και αντι ευλογιας αιω νιαν λεπραν
δια της του προφητου καταρας εκληρο νομησε. Και Ἰουδας, βουληθεις χρηματα
λαβειν, α προτερον τωι Χριστωι ακολουθων απεβαλεν, ου μονον εις προδοσιαν του
∆εσποτου ολισθησας, του χορου των αποστολων εξεπεσεν, αλλα και αυτην την εν
σαρκι ζωην βιαιωι θανατωι κατελυσεν. Ἀνανιας και Σαπφειρα διαφυλαξαντες τινα εξ
ων τωι Θεωι προσανεθεντο, απο στολικωι στοματι θανατωι τιμωρουνται. Μωυσης δε ο
μεγας εν τωι ∆ευτερονομιωι μυστικως παραγγελλει τοις μελλουσιν αποτασσεσθαι τωι
κοσμωι, και φοβωι απιστιας παλιν αντεχομενοις των γηΐνων πραγματων· «Ει τις εστιν
ανθρωπος περιφοβος, και τηι καρδιαι δειλος, ουκ εξελευσεται εις πολεμον·
πορευεσθω και 28.885 αμαλυετω [αναλυετω] εις τον ιδιον οικον, μηποτε πτοεισθαι
ποιησοι τας καρδιας των αδελφων αυτου.» Ἔστι της μαρτυριας ταυτης
ασφαλεστερον τι η σα φεστερον; Ουκ αρα δια τουτων μανθανομεν οι απο τασσομενοι
τωι κοσμωι τελειως αποτασσεσθαι, και ουτως επι τον πολεμον εκβαινειν, ει μη δια
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του βα λειν αρχην χαυνην και διεφθαρμενην ανατρεπειν τους αλλους απο της
ευαγγελικης τελειοτητος. Ἐπειδη δε τινες το καλως ειρημενον τηι Γραφηι·
«Μακαριον εστι διδοναι, η λαμβανειν,» κακως ερμηνευουσι, βια ζομενοι προς την
ιδιαν απατην και την της φιλαργυ ριας επιθυμιαν την εννοιαν του ρητου
παραλογιζο μενοι, και την του Κυριου διδασκαλιαν την λεγουσαν· «Ει θελεις τελειος
ειναι, πωλησον σου τα υπαρ χοντα, και δος πτωχοις, και εξεις θησαυρον εν ουρα νωι,
και δευρο, ακολουθει μοι·» και κρινουσι της ακτη μοσυνης μακαριωτερον το
εξουσιαζειν του ιδιου πλουτου, και εκ της τουτου περιουσιας διδοναι τοις δεομενοις·
γινωσκετωσαν οι τοιουτοι μηπω αποτεταχθαι τωι κοσμωι, μηδε επιβηναι της
μοναχικης τελειο τητος, εφ' οσον επαισχυνονται την υπερ Χριστου εν δοξον μετα
του Ἀποστολου αναλαβειν πτωχειαν, και την των χειρων εργασιαν εαυτοις τε και
τοις δεομε νοις υπηρετειν. Ει δε επιθυμουσιν εργωι πληρωσαι την μοναδικην
επαγγελιαν, και μετα του Ἀποστολου δοξασθηναι διασκορπισαντες τον παλαιον
πλουτον εν λιμωι και διψει και γυμνοτητι, μετα του Παυλου αγω νιζεσθωσαν τον
καλον αγωνα. Και γαρ ει το εχειν παλαιον πλουτον αναγκαιοτερον εγινωσκεν προς
τε λειωσιν ο αυτος Ἀποστολος, ουκ αν κατεφρονησε της πρωτης αυτου αξιας·
επισημον γαρ λεγει εαυτον γεγονεναι, και πολιτην Ῥωμαιων. Και οι εν Ἱεροσολυμοις δε, οιτινες επωλουν τας οικιας αυτων και τους αγρους, και ετιθεσαν παρα
τους ποδας των αποστολων, ουκ αν τουτο επραττον, ει κεκρυμμενον εγινωσκον υπο
των αποστολων μακαριωτερον ειναι, το τοις ιδιοις χρημασι τρεφεσθαι και μη
καματωι ιδιωι και τηι των χοιρων εργασιαι. Σαφεστερον δε διδασκει περι τουτου ο
ειρημενος Ἀποστολος, εν οις γραφει Ῥωμαιοις ταδε· «Νυνι δε πορευομαι εις
Ἱεροσολυμα διακονησαι τοις αγιοις. Ηυδοκησαν γαρ Μακεδονια και Ἀχαΐα κοι
νωνιαν τινα ποιησασθαι εις τους πτωχους των αγιων των εν Ἱερουσαλημ.» Ουτος δε
δεσμιος, και φυλα καις πολλακις, και τωι σκυλμωι της οδοιποριας υπο βληθεις, και
εμποδιζομενος εκ τουτου, ως ειωθει, ταις ιδιαις χερσι προσποριζειν εαυτωι τας
χρειας, ταυτας ειληφεναι διδασκει παρα των αδελφων, των απο Μακεδονιας προς
αυτον ελθοντων φασκων· «Το γαρ υστερημα μου ανεπληρωσαν οι αδελφοι ελθοντες
απο Μακεδονιας·» και Φιλιππησιοις· «Ὅτι εν αρχηι του Ευαγγελιου εξελθοντος μου
απο Μακεδονιας ουδε μιαν Ἐκκλησιαν εκοινωνησεν εις λογον δοσεως η λη ψεως, ει
μη υμεις μονοι· οτι και εν Θεσσαλονικηι και απαξ και δις επεμψατε μοι την χρειαν.»
Ἔστωσαν 28.888 τοινυν κατα την γνωμην των φιλαργυρων και ουτοι μακαριωτεροι
του Ἀποστολου, επειδη εκ των ιδιων υποστασεων εχορηγει αυτοις ταις χρειαις. Ἀλλ'
ουκ αν τις εις εσχατην ανοιαν ελθων ειπειν τολμησηι τουτο. Ει τοινυν βουλομεθα τωι
ευαγγελικωι και αποστολικωι προσταγματι, και πασηι εκεινηι τηι εξ αρχης επι των
αποστολων θεμελιωθεισηι Ἐκκλησιαι ακολουθησαι· μη ταις ημετεραις υπονοιαις
πειθωμεθα, μηδε τα καλως ειρημενα κακως νοωμεν· αλλ' αποῤριψαντες την
χλιαραν και απιστον γνωμην, αναλαβωμεν την ακρι βειαν του Ευαγγελιου. Ουτω
γαρ δυνησομεθα και τοις των αγιων Πατερων ιχνεσιν ακολουθησαι, και της
επιστημης του κοινοβιου μηδεποτε αποστηναι, και εν αληθειαι αποταξασθαι τουτωι
τωι κοσμωι. Καλον δε ενταυθα και λογου αγιων Πατερων επιμνησθηναι. Φερεται
τοινυν του αγιου Βασιλειου του επισκοπου Καισαρειας Καππαδοκιας λογος προς τινα
συγκλη τικον χλιαρως αποταξαμενον, και παρακατασχοντα τινα των ιδιων
χρηματων, ρημα τοιουτον· «Και τον συγκλητικον απωλεσας, και μοναχον ουκ
εποιησας.» Χρη τοινυν πασηι σπουδηι εκκοπτειν εκ της ημετερας ψυχης την ριζαν, και
αρχην παντων των κακων, ητις εστιν η φιλαργυρια· ασφαλως γινωσκοντας, οτι, με
νουσης της ριζης, οι κλαδοι φυονται, την δε αρετην κατορθωσαι δυσκολον, ει μη εν
κοινοβιωι διαγοντας. Ἐν αυτωι γαρ και περι αυτων των αναγκαιων χρειων
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιφρονουμεν. Την κατακρισιν Ἀνανιου και Σαπ φειρης προ οφθαλμων εχοντες,
φριξωμεν καταλιμπα νειν εαυτοις τι ποτε της παλαιας περιουσιας. Ὁμοιως του Γιεζη
φοβηθεντες το παραδειγμα του δια την φιλαργυριαν αιωνιαι λεπραι παραδοθεντος,
φυλαξω μεθα συναθροιζειν εαυτοις του βιου τα χρηματα, απερ ουδε εν τωι κοσμωι
ειχομεν. Ἔτι γε μην την του Ἰουδα λογιζομενοι δι' αγχονης τελευτην, φοβηθωμεν τι
ποτε απο παντων ων αποτασσομενοι κατεφρονησαμεν. Ἐπι πασι τουτοις προ
οφθαλμων εχοντες αει το του θανατου αδηλον, μη ποτε εν ωραι ηι ου προσδοκωμεν
ελθηι ο Κυριος, και ευρησηι το ημετερον συνειδος τηι φιλαργυριαι εσπιλωμενον, και
ερει ημιν οπερ εν τωι Ευαγ γελιωι εῤρεθη τωι πλουσιωι εκεινωι· «Ἄφρον, ταυτηι τηι
νυκτι την ψυχην σου απαιτουσιν απο σου· α δε ητοι μασας τινι εσται;» Τεταρτος ημιν
εστιν αγων κατα του πνευματος της οργης, οπως συν Θεωι τον τουτου θανατηφορον
ιον εκ του βαθους της ημετερας ψυχης εκκοψωμεν. Τουτου γαρ εν τηι ημετεραι
καρδιαι εναποκειμενου, και τον οφθαλμον της διανοιας εκτυφλουντος ταις
σκοτειναις ταραχαις, ουτε διακρισιν των συμφερον των κτησασθαι δυναμεθα, ουτε
πνευματικης γνω σεως ευρειν καταληψιν, ουτε της οντως ζωης γε νεσθαι μετοχοι,
ουτε της θεωριας του θειου και αλη θινου φωτος δεκτικος ο ημετερος νους
γενησεται· «Ἐταραχθη» γαρ, φησιν, «απο θυμου ο οφθαλμος μου,» ουτε δε σοφιας
μετοχοι γενησομεθα, καν μα λιστα σοφοι ταις επινοιαις λογιζωμεθα· επειδη γε
γραπται, οτι «Θυμος εν κολπωι αφρονων αυλισθησε ται.» Ἀλλ' ουδε τας σωτηριωδεις
ακτινας της δια κρισεως κτησασθαι δυναμεθα, ει και τα μαλιστα 28.889 φρονιμοι τοις
ανθρωποις νομιζομεθα· γεγραπται γαρ, οτι «Ὀργη και φρονιμους απολλυσιν·» ουτε
τας δικαιοσυνης κυβερνησεις νηφαλιαι καρδιαι επ εχειν ισχυομεν· γεγραπται γαρ, οτι
«Ἀνδρος οργη δικαιοσυνην Θεου ου κατεργαζεται·» ουτε δε την επαινουμενην παρα
παντων κοσμιοτητα και ευσχη μοσυνην κτησασθαι δυναμεθα· επειδη γεγραπται·
«Ἀνηρ θυμωδης ουκ ευσχημων.» Ὁ τοινυν βουλο-μενος προς τελειωσιν ελθειν, και
επιθυμων τον πνευματικον αγωνα νομιμως αγωνισασθαι, απο παντος ελαττωματος
οργης τε και θυμου αλλοτριος εστω, και ακουετω τι αυτο το σκευος της εκλογης
παραγγελλει λεγων· «Πασα πικρια, και οργη, και θυμος, και κραυγη, και βλασφημια
αρθητω αφ' ημων συν πασηι κακιαι.» Ὅταν δε ειπηι πασαν, ου δεμιαν προφασιν θυμου
ως αναγκαιαν η ως ευλογον ημιν καταλελοιπεν. Ὁ τοινυν πλημμελουντα τον
αδελφον βουλομενος διορθωσασθαι η επιτιμιαν παρ εχειν, σπουδαζετω εαυτον
αταραχον φυλαττειν, μη πο τε, αλλον θεραπευσαι βουλομενος, εαυτωι την νοσον επι
σπασηται, και ρηθησεται αυτωι το ευαγγελικον εκεινο· «Ἰατρε, θεραπευσον
σεαυτον·» και παλιν· «Τι βλεπεις το καρφος εν τωι οφθαλμωι του αδελφου σου, την
δε δοκον την εν τωι σωι οφθαλμωι ου κατανοεις; η ποιωι τροπωι ερεις τωι αδελφωι σου·
Ἄφες εκβαλω το καρφος εκ του οφθαλμου σου, οστις την δοκον εν τωι ιδιωι
οφθαλμωι εχεις, επικαλυπτουσαν αυτον; Ἐξ οιας γαρ δηποτε αιτιας η της οργης
κινησις, υπερζεσασα, τυφλοι τους οφθαλμους της ψυχης, και ουκ εαι αυτον
θεασασθαι τον ηλιον της δικαιοσυνης. Ὥσπερ γαρ ο επιθεις τοις οφθαλμοις χρυσα
μεταλλα η μολιβδινα επισης εκωλυσε την ορατικην δυναμιν, και ουδαμως διαφοραν
εποιησε της τυφλοτητος η του χρυσου μεταλλου τιμιοτης· ουτως εξ οιας δη ποτε
αιτιας η της οργης κινησις εξαφθεισα την ορα τικην δυναμιν της ψυχης σκοτιζει.
Τοτε μονον κατα φυσιν κεχρημεθα τωι θυμωι, οταν προς τους εμπα θεις και
φιληδονους λογισμους τουτον κινησωμεν. Ουτω γαρ ημας και ο προφητης ∆αυιδ
εκδιδασκει φασκων· «Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε·» τουτ εστι, κατα των ιδιων
παθων την οργην κινειτε, και κατα των πονηρων λογισμων, και μη δια του πρατ
τειν τα υποβαλλομενα υπ' αυτων αμαρτανετε· και ταυτην σαφως την εννοιαν δηλοι
το επαγομενον· «α λεγετε, φησιν, εν ταις καρδιαις υμων, επι ταις κοιταις υμων
 
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατανυγητε·» τουτεστιν, οταν ανελθωσιν επι την καρδιαν οι πονηροι λογισμοι,
εκβαλλοντες τουτους δια της προς αυτους οργης, μετα την τουτων αποβολην ωσανει
εν κοιτηι τηι ησυχιαι ευρισκομενοι, το τηνικαυτα κατανυγητε προς μετανοιαν.
Συμφωνει δε τουτοις και ο μα καριος Παυλος χρησαμενος τηι μαρτυριαι του ρητου
τουτου, και προσθεις· «Ὁ ηλιος μη επιδυετω επι τωι παροργισμωι υμων· μη διδοτε
τοπον τωι δια 28.892 βολωι·» τουτεστι μη παρασκευασητε τον Ἥλιον της δικαιοσυνης
Χριστον, παροργιζοντες αυτον εν τηι των φαυλων λογισμων συγκαταθεσει, επιδυναι
τας καρδιας υμων· ινα μη τηι αναχωρησει αυτου ευρηι εν υμιν τοπον ο διαβολος. Περι
τουτου του ηλιου και ο Θεος δια του προφητου λεγει· «Τοις δε φοβουμε νοις το
ονομα μου ανατελει Ἥλιος δικαιοσυνης, και ιασις εσται εν ταις πτερυξιν αυτου.» Ει
δε και κατα το γραμμα εκλαβωμεν το ρητον, ουδε μεχρι δυσεως ηλιου συγχωρειται
ημιν φυλαττειν την ορ γην. Τι ουν ερουμεν περι τουτων, οιτινες τηι αγριο τητι και
μανιαι της εμπαθους διαθεσεως, ου μονον μεχρι δυσεως τουτου του ηλιου διατηρουσι
την οργην, αλλα και επι πλειστας ημερας παρατεινουσιν αυτην παρασιωπωντες απ'
αλληλων, ουκετι μεν δια των ρηματων εκφεροντες αυτην, τηι δε προς αλληλους
σιωπηι τον της μνησικακιας ιον εις ολεθρον αυτων εξαπτοντες, αγνοουντες, οτι μη
μονον εκ της κατ' ενεργειαν αμαρτιας απεχεσθαι δει, αλλα και απο της κατα
διανοιαν, ινα μη, τωι σκοτει της μνησικακιας ο νους αμαυρωθεις, εκπεσηι του φωτος
της γνωσεως, και της διακρισεως, και στερηθηι της του αγιου Πνευματος οικησεως.
∆ια γαρ τουτο και ο Κυριος εν Ευαγγελιοις κελευει αφειναι το δωρον επι το θυ
σιαστηριον, και διαλλαττεσθαι τωι αδελφωι· επει μη δυνατον ευπροσδεκτον γενεσθαι,
θυμου και μνησι κακιας εναποκειμενων ημιν. Και ο Ἀποστολος δε λεγων
αδιαλειπτως προσευχεσθαι, και εν παντι τοπωι επαιρειν οσιας χειρας, χωρις οργης
και δια λογι σμων τουτο ημας διδασκει. Περιλειπεται τοινυν η μη δεποτε
προσευχεσθαι, και κατα τουτο υποδικους ειναι τωι αποστολικωι παραγγελματι, η
σπουδαζοντας φυ λαττειν τα προσταγματα, χωρις οργης και μνησικα κιας τουτο
ποιειν. Και επειδη πολλακις λυπηθεντων αδελφων η ταραχθεντων περιφρονουμεν
λεγοντες, ουκ εξ ημετερας αιτιας τουτους λελυπησθαι, ο των ψυ χων ιατρος τας
προφασεις της οργης ριζοθεν απο καρδιας ανασπασαι βουλομενος, ου μονον ει τυχοι
μεν ημεις λελυπημενοι κατα του αδελφου, προστασ σει αφιεναι το δωρον, και
διαλλαττεσθαι τουτωι· αλλα και ει αυτος λελυπηται καθ' ημων δικαιως η αδικως,
τουτον δια της απολογιας θεραπευειν, και τοτε προσφερειν το δωρον. Ἀλλα τι
επιπολυ τοις ευαγγελικοις και αποστολικοις παραγγελμασιν ενδια τριβομεν, εξον
και απο του παλαιου νομου μαθειν τουτο, ος, και συγκαταβασιν της ακριβειας εχειν
δοκων, ταδε φησι· «Μη μισησηις τον αδελφον σου εν τηι καρδιαι σου·» και παλιν·
«Ὁδοι μνησικακων εις θανατον.» Και ενταυθα γαρ ου μονον την κατ' ενεργειαν,
αλλα και την κατα διανοιαν οργην κω λυει και κολαζει. ∆ιο προσηκει, τοις θειοις
νομοις ακολουθουντας, πασηι δυναμει αγωνιζεσθαι κατα του πνευματος της οργης,
και κατα της ενδον εν ημιν αποκειμενης νοσου· και μη, κατα των ανθρωπων τον
θυμον κινουντας, ερημιαν και μονωσιν μεταδιω 28.893 κειν· ως εκει δηθεν, και
μηδενος οντος του κινουν τος ημας εις οργην, ευκολως εν τηι μονωσει η αρετη της
μακροθυμιας κατορθωθησεται· απο γαρ της υπερηφανιας και του μη θελειν
μεμφεσθαι εαυτους και επιγραφειν τηι ιδιαι ραιθυμιαι τας αιτιας της ορ γης, την εκ των
αδελφων αλλοτριωσιν επιποθουμεν. Ἕως οτε τοινυν της ημετερας ασθενειας τας
αιτιας αλλοις επιγραφομεν, αδυνατον ημας προς την τε λειωσιν της μακροθυμιας
φθασαι. Το γαρ κεφα λαιον της ημετερας διορθωσεως, ουκ εκ της των πλησιον
μακροθυμιας της προς ημας γινομενης κατορθουται, αλλ' εκ της ημετερας προς τον
πλησιον μακροθυμιας και ανεξικακιας. Ὅταν δε τον της μα κροθυμιας αγωνα
 
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φευγοντες την ερημον καταδιωκω μεν και την μονωσιν, οσα δ' αν των ημετερων
παθων αθεραπευτα εκεισε επενεγκωμεν, επικεκρυμμενα, ουκ εξειλημμενα,
τυγχανουσι. Και γαρ η ερημος και η αναχωρησις τοις μηπω παθων απηλλαγμενοις
ου μονον φυλαττειν επισταται τα ελαττωματα, αλλα και επικαλυπτειν ταυτα οιδε.
Και ουδε επαισθανεσθαι αυτους συγχωρει ποιωι παθει ηττωνται· τουναν τιον δε
φαντασιαις αυτους υποβαλλει, κατωρθωκε ναι αυτους πειθει την τε μακροθυμιαν
και την ταπεινωσιν, εως μη παρεστιν ο τουτους ερεθιζων και δοκιμαζων· οταν δε
συμβηι προφασις του τους κινουσα, και γυμναζουσα, ευθεως τα εναποκει μενα παθη
και το πριν λανθανοντα, ωσπερ ιπποι αχαλινωτοι, εκ των ιδιων αφετηριων
εκπηδησαν τες, και τηι μακραι ησυχιαι και σχοληι τραφεντες, σφο δροτερον και
αγριωτερον προς ολεθρον κατασυρουσι τον ιδιον επιβατην. Πλεον γαρ αγριουται εν
ημιν τα παθη αργουντα της εξ ανθρωπων γυμνασιας, και αυτην την σκιαν της
υπομονης και μακροθυμιας, ην εικονικως δοκουμεν εχειν, αναμεμιγμενην τοις αδελ
φοις τηι αμελειαι της αγυμνασιας, και της μονωσεως απολλυμεν. Ὥσπερ γαρ τα
ιοβολα των θηριων εν ερημιαι, και εν ταις ιδιαις κοιταις ησυχαζοντα, τοτε την ιδιαν
μανιαν επιδεικνυνται, οταν λαβωνται τινος προσεγγιζοντος· ουτω και οι εμπαθεις
ανθρωποι ουκ αρετης διαθεσει, αλλα τηι της ερημιας αναγκηι ησυ χαζοντες, τοτε τον
της ψυχης ιον εξεμουσιν, οταν δραξωνται του προσεγγιζοντος και ερεθιζοντος. Και
τουτου χαριν τοις τελειωσιν πραοτητος επιζητουσι σπουδηι πασηι οφειλει μη μονον
προς ανθρωπους μη οργιζεσθαι, αλλα μηδε προς τα αλογα, μηδε προς τα αψυχα
πραγματα. Μεμνημαι γαρ εγω ηνικα εν ερημωι διετριβον κατα καλαμου τον θυμον
κινησας, της παχυτητος τουτου η λεπτοτητος απαρεσασης μοι· και κατα ξυλου
παλιν, οταν κοψαι τουτο θελη σας, μη ταχεως εδυνηθην· και παλιν κατα λιθου
πυρεκβολου, οταν, σπουδαζοντος μου εκβαλλειν το πυρ, μη ταχεως ο σπινθηρ
εξεπηδησεν, ουτω της οργης επιταθεισης, ως κατα των αναισθητων, και αψυχων
πραγματων ταυτην εκφερειν. Ει τοινυν επι ποθουμεν τυχειν του μακαρισμου του
Χριστου, ου μονον την κατ' ενεργειαν οφειλομεν οργην κωλυσαι, καθα ειρηται,
αλλα και την κατα διανοιαν. Ου γαρ 28.896 τοσουτον ωφελει το κρατειν του
στοματος, και μη εκφερειν ρημα μανιωδες, οσον το καθαριζειν την καρδιαν απο
μνησικακιας, και μη ανατρεφειν πονη ρους λογισμους. Τας ριζας γαρ των
αμαρτηματων εκκοπτειν παραγγελλει η ευαγγελικη διδασκαλια, ηπερ τους καρπους·
της ριζης γαρ του θυμου εκκο πεισης απο της καρδιας, ουτε μισος, ουτε φθονος εις
εργον προαχθησεται· και γαρ ο μισων τον αδελφον αυτου ανθρωποκτονος εστι,
φονευων αυτον εν τηι δια θεσει του μισους. Ἀναιρεθεντος Θεος αφοραι· ουτινος το
αιμα, ου δια ξιφους εκχυθεν, ανθρωποι βλεπουσιν, αλλα τηι διαθεσει του μισους
αναιρεθεντος. Θεος αρα ου μονον υπερ πραξεων, αλλα και υπερ λογισμων και υπερ
προαιρεσεων ενι εκαστωι στεφανους η τιμωριας αποδιδους, καθως αυτος δια του
προφητου φησιν· «Ἐγω ερχομαι συναγαγειν τα εργα, και τους λογι σμους, και τας
ενθυμησεις αυτων.» Και παλιν ο Ἀποστολος λεγει· «Μεταξυ αλληλων των λογι
σμων κατηγορουντες [κατηγορουντων], η και απο λογουμενων εν ημεραι, οτε κρινει
ο Θεος τα κρυπτα των ανθρωπων.» Αυτος δε ο ∆εσποτης, διδασκων ημας, οτι δει
πασαν οργην αποτιθεσθαι, φησιν εν τοις Ευαγγελιοις· «Ὅτι πας ο οργιζομενος τωι
αδελφωι αυτου ενοχος εσται τηι κρισει.» Ουτω γαρ των αντιγραφων τα ακριβη
περιεχει· το γαρ εικη, εκ προσθηκης ετεθη· και τουτο δηλον εκ του προ κειμενου
λημματος της Γραφης. Ὁ γαρ σκοπος του Κυριου την ριζαν, και τον σπινθηρα της
οργης απο κοπτειν πασι τροποις ημας βουλεται, και μητε μιαν προφασιν οργης εν
αυτοις διαφυλαττειν· ινα μη ευλογως δηθεν την οργην κινουμενοι, υστερον τηι μα
νιαι του αλογου θυμου περιπεσωμεν. Της δε νοσου ταυτης τελεια ιατρεια αυτη εστι,
 
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ινα πιστευσωμεν, οτι ουτε επι δικαιοις, ουτε επι αδικοις, εξεστιν ημιν κινειν τον
θυμον. Του γαρ πνευματος της οργης σκο τισαντος την διανοιαν, ουτε διακρισεως
φως, ουτε ορθου βουλευματος, ουτε δικαιοσυνης κυβερνησις εν ημιν ευρεθησεται,
ουτε ναον του αγιου Πνευματος την ημετεραν ψυχην γενεσθαι δυνατον, του
πνευματος οργης κυριευοντος. Τελος δε παντων χρη το αδηλον του θανατου καθ'
εκαστην ημεραν προ οφθαλμων εχοντας, φυλαττειν εαυτους απο της οργης, και
ειδεναι, οτι ουτε ασκησις, ουτε σωφροσυνη, ουτε αποταγη πασης υλης, ουτε των
νηστειων και αγρυπνιων οφε λος ημιν εσται, εαν, υπο οργης και μισους
κατεχομενοι, ενοχοι ευρεθωμεν τηι κρισει. Ἧς ρυσθειημεν χα ριτι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Πεμπτος ημιν εστιν αγων
κατα του πνευματος της λυπης, του επισκοτουντος τηι ψυχηι απο πασης πνευματικης
θεωριας, και κωλυοντος αυτην απο πα σης αγαθης εργασιας. Ὅταν γαρ το πονηρον
τουτο πνευμα περιδραξηται της ψυχης, και ολην αυτην σκοτωσηι, ουκ ευχας εκτελειν
μετα προθυμιας συγ χωρει, ου των ιερων αναγνωσματων τηι ωφελειαι εγ καρτερειν,
πραον και ευκαταμικτον προς τους αδελ φους ειναι ου συγχωρει, και προς παντα
των εργων τα επιτηδευματα, και προς αυτην του βιου την επαγγελιαν μισος εμποιει.
Και παντα απλως τα σωτη ριωδη βουλευματα της ψυχης η λυπη συγχεασα και την
ευτονιαν αυτης, και καρτεριαν παραλυσασα, ως 28.897 αφρονα αυτην, και
παραπληγα απεργαζεται, τωι της απογνωσεως λοιπον ενδησασα λογισμωι. ∆ια τουτο
εις σκοπος ημιν εστω αγωνισασθαι τον πνευματικον αγωνα, και νικησαι συν Θεωι τα
πνευματα της πονη ριας, και πασηι φυλακηι τηρησαι την εαυτων καρδιαν απο του
πνευματος της λυπης. Ὥσπερ γαρ σης ιμα τιον, και σκωληξ ξυλον, ουτως η λυπη την
του αν θρωπου ψυχην κατεσθιει, εκκλινειν πειθουσα πασαν αγαθην συντυχιαν, και
ουδε παρα των γνησιων φι λων λογον συμβουλιας δεχεσθαι συγχωρουσα, ουδε
χρηστην αποκρισιν η ειρηνικην επιτρεπουσα τουτοις μεταδουναι· αλλα πασαν την
ψυχην θλιβουσα, πικριας αυτην και ακηδιας πληροι· και λοιπον υποβαλλει αυτην
φευγειν τους ανθρωπους, ως αιτιους αυτηι της ταραχης γενομενους· και ου συγχωρει
αυτην επιγνωναι, οτι ουκ εξωθεν, αλλ' ενδοθεν εχει την νο σον αποκειμενην, ητις
τοτε φανερουται, οταν οι πειρασμοι επισταντες δια της γυμνασιας εις το εμφανες
αυτην προενεγκωσιν. Ουδεποτε γαρ υπο αλλου βλα βησεται ανθρωπος, ει μη
ενδοθεν αποκειμενην εχει την νοσον, ητοι τας των παθων αιτιας, και τουτου χαριν ο
παντων δημιουργος και ιατρος των ψυχων Θεος, και μονος επισταμενος τα
τραυματα της ψυχης ακριβως, ου τας των ανθρωπων διατριβας παραγγελ λει
καταλιμπανειν, αλλα τας εν ημιν της κακιας εκκοπτειν αιτιας, γινωσκων την αιτιαν
της ψυχης υγειας ουκ εν τωι χωρισμωι των ανθρωπων κατορ θουσθαι, αλλ' εν τηι των
ανθρωπων συνδιαγωγηι και γυμνασιαι. Ὅταν τοινυν δια τινας ευλογους δηθεν
προφασεις τους αδελφους καταλιμπανωμεν, ου τας της λυπης αφορμας εξεκοψαμεν,
αλλα μονον ενηλλα ξαμεν αυτας της εναποκειμενης ενδον νοσου, και διετο...
πραγματων ταυτας ανακινουσης. ∆ια τουτο κατα των ενδοθεν παθων απας ημιν
εστω ο πο λεμος. Τουτων γαρ δια της του Θεου συνεργιας εκβληθεντων, ου λεγω
μετα ανθρωπων, αλλα και μετα θηριων ευκολως συνδιατριψομεν, κατα το υπο του
μακαριου Ἰωβ ειρημενον· «Θηρες αγριοι ειρηνευσουσι σοι.» Προηγουμενως τοινυν
αγωνιστεον κατα του πνευματος της λυπης, του βαλλοντος την ψυχην εις
απογνωσιν, οπως απελασωμεν τουτο της ημετερας καρδιας. Τουτο γαρ τον Καιν ου
συνεχω ρησε μετα την αδελφοκτονιαν μετανοησαι, ουτε τον Ἰουδαν μετα την του
∆εσποτου προδοσιαν. Ἐκει-νην μονην την λυπην ασκησωμεν, την επι τηι μετα νοιαι
των ημαρτημενων μετα ελπιδος αγαθης γινομε νην, και τηι επικτησει των εν
ουρανοις αγαθων επιτηδευομενην. Περι ης και ο Ἀποστολος ειπεν, οτι «Ἡ κατα Θεον
 
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λυπη ...» τηι ελπιδι της μετανοιας τρεφουσα την ψυχην, χαρα συμμικτος υπαρχει·
οθεν και προθυμον και υπηκοον προς πασαν αγαθην εργασιαν παρα σκευαζει τον
ανθρωπον ευπροσιτον, ταπεινον [Λειπει φυλλον εν, τουτεστι το λειπον κατα του
πνευματος της λυπης, και η αρχη του κατα της ακηδιας πνευματος.] ... Ἄρτον
εσθιωσιν. Ἀκουσωμεν πως σοφως ημιν υποδεικνυσι τας αιτιας της ακηδιας ο
Ἀποστολος «Ἀτα-κτους» γαρ καλει τους μη εργαζομενους ενι τουτωι ρη 28.900 ματι
πολλην κακιαν εμφαινων. Ὁ γαρ αργος και προ πετης εν λογοις τυγχανει, και προς
λοιδοριαν προχει ρος, και λοιπον εις ησυχιαν ανεπιτηδειος, και της ακη διας δουλος.
Παραγγελλει ουν στελλεσθαι απ' αυτου, τουτεστιν αφοριζεσθαι ως απο λοιμικης
νοσου. Ειτα τι φησι· «Και μη κατα την παραδοσιν ην παρελαβον παρ' ημων,» δια της
λεξεως ταυτης υπερηφανους αυτους ειναι, καταφρονησαντας εμφαινων, και των
αποστο λικων παραδοσεων καταλυτας· και παλιν· «∆ωρεαν, φησιν, αρτον ουκ
εφαγομεν παρα τινος, αλλ' εν κοπωι και μοχθωι, νυκτος και ημερας εργαζομενοι προς
το μη επιβαρησαι τινα υμων.» Ὁ διδασκαλος των εθνων, ο κηρυξ Ευαγγελιου, ο
μεταρσιος εως τριτου ουρανου, ο λεγων τον Κυριον προστεταχεναι τους το
Ευαγγελιον καταγγελλοντας εκ του Ευαγγελιου ζηιν, εν κοπωι και νυκτος και ημερας
ειργαζετο προς το μη επιβαρησαι. Τι ουν ποιησομεν ημεις ακη διωντες απο του
εργου, και την σωματικην αναπαυ σιν μεταδιωκοντες· οις ουτε κηρυγμα Ευαγγελιου
ενεχειρισθη, ουτε των Ἐκκλησιων η μεριμνα, αλλα της ιδιας μονης ψυχης η
φροντις; Ειτα, σαφεστερον δει κνυων την τικτομενην βλαβην εκ της αργιας, επιφε
ρει· «Μηδεν εργαζομενους, αλλα περιεργαζομενους·» απο αργιας αταξια, και απο
αταξιας πασα κακια. Κατασκευαζων δε παλιν την θεραπειαν αυτης επιφε ρει· «Τοις
δε τοιουτοις παραγγελλομεν, και παρα καλουμεν εν ησυχιαι εργαζομενους τον
εαυτων αρτον εσθιειν·» και επιπληκτικωτερον επαγει λεγων· «Ει τις ου θελει
εργαζεσθαι, μηδε εσθιετω.» Τουτοις τοις αποστολικοις παραγγελμασιν οι κατα την
Αιγυ πτον αγιοι Πατερες, παιδευομενοι, ουδενα καιρον αρ γους ειναι τους μοναχους
επιτρεπουσι, και μαλιστα τους νεωτερους, ειδοτες, οτι δια της υπομονης του εργου
ακηδιαν απελαυνουσι, και την εαυτων τροφην προσποριζουσι, και τοις δεομενοις
βοηθουσιν. Ου μο νον γαρ της εαυτων χρειας ενεκεν εργαζονται, αλλα δε ξενοις και
πτωχοις, και τοις εν φυλακαις, και πασι τοις δεομενοις, εκ του ιδιου εργου
επιχορηγουσι, πι στευοντες την εαυτων ευποιιαν, θυσιαν ευαρεστον τωι Θεωι
γινεσθαι. Και τουτο δε λεγουσιν οι Πατερες, οτι ο εργαζομενος ενι δαιμονι πολεμει,
και πολλακις υπ' αυτου θλιβεται· ο δε αργος υπο μυριων πνευματων
αιχμαλωτιζεται. Καλον δε προς τουτοις και λογον επιμνησθηναι του αββα Μωυσεως
του δοκιμωτατου εν τοις Πατρασιν, ον προς με απεφθεγξατο. Καθ εσθεντος γαρ μου
ολιγον χρονον εν τηι ερημωι, ωχληθην υπο ακηδιας, και παραβαλων αυτωι, λεγω
προς αυτον, οτι «∆εινως οχληθεις υπο της ακηδιας, και εξασθενησας σφοδρα, ου
προτερον απηλλαγην αυτης, ει μη απηλθον, και παρεβαλον τωι αββαι Παυλωι.» Ἀπ
εκρινατο δε μοι προς ταυτα ο αββας Μωυσης λεγων· «Θαρσει, ουχ εαυτον απο
ταυτης ηλευθερωσας, αλλα μαλλον εκδοτον και δουλον ταυτηι παρεδωκας. Γινωσκε
28.901 τοινυν, οτι βαρυτερως σε ως λειποτακτην καταπολε μησει· ει μη του λοιπου
δι' υπομονης και προσευχης και του εργου των χειρων, ταυτην καταπαλαισαι
σπουδασηις.» Ἕβδομος ημιν εστιν αγων κατα του πνευματος της κενοδοξιας,
πολυμορφον τουτο και λεπτοτατον πα θος, και ουδε υπ' αυτου του πειραζομενου
καταλαμβα νομενον. Και γαρ των αλλων παθων αι προσβολαι φα νερωτεραι
τυγχανουσι, και ευκολωτερον πως την προς ταυτα μαχην κεκτηνται, και της ψυχης
τον πολεμον επιγινωσκομενης δια της αντιῤρησεως και προσευχης τουτον
ανατρεπουσης. Ἡ δε της κενοδοξιας κακια, πολυμορφος ουσα, καθως ειρηται,
 
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυσκαταγωνιστος τυγχανει. Και γαρ εν παντι επιτηδευματι παρυφιστα ται εν τε
σχηματι, και μορφηι, και βαδισματι, και λογωι, και εν αγρυπνιαις, και εν νηστειαις,
και εν προσευχηι, και εν αναγνωσει, και εν ησυχιαι, και εν μακροθυμιαι. ∆ια παντων
γαρ τουτων επιχειρει τον στρατιωτην του Χριστου κατατοξευειν. Και γαρ οντινα μη
δυνηθηι δια πολυτελειας ενδυματων προς κενοδοξιαν απατησαι, τουτον δι' ευτελους
εσθητος επιχειρει πει ραζειν. Και ον ουκ ηδυνηθη δια τιμης επαραι, τουτον δια του
φερειν δηθεν ατιμιαν εις απονοιαν αιρει· και ον ουκ ηδυνηθη δια της επιστημης του
λογου πεισαι κενοδοξειν, τουτον τηι σιωπηι ως ησυχον δελεαζει· και ον ουκ ηδυνηθη
πολυτελειαι βρωματων χαυνωσαι, τουτον δια νηστειας εις επαινον εκλυει. Και
απλως παν εργον, παν επιτηδευμα, προφασιν πολεμου παρεχει τουτωι τωι δαιμονι.
Ἔτι δε προς τουτοις και κληρον φανταζεται ο πολεμουμενος υπ' αυτου. Με μνημαι
γαρ τινος γεροντος, ηνικα εν Σκητηι διετριβον, απελθοντος εις κελλιον τινος
αδελφου επισκεψεως χαριν, και ως επλησιασε τηι θυραι της κελλης, ακουει αυτου
λαλουντος ενδον· και νομισας ο γερων απο Γραφης αυτον μελεταιν, εστη
ακροωμενος, και αισθανεται αυτου υπο κενοδοξιας παραφρονουντος, και εαυτον
χειροτονουντος διακονον, και τοις κατηχουμενοις απο λυσιν παρεχοντα. Ὡς ουν
ηκουσε τουτο ο γερων, τε λος ωθησας την θυραν εισηλθε, και απαντησας αυτωι ο
αδελφος προσεκυνησε κατα το εθος. και ηξιου μα θειν παρ' αυτου, ει πολλην ωραν
εχει προς τηι θυραι. Ὁ δε γερων χαριεντως απεκριθη προς αυτον· Ἄρτι, φησιν, ηλθον,
οτε συ την απολυσιν τοις κατηχουμε νοις επετελεις. Τοτε ο αδελφος, ακουσας ταυτα,
επεσε παρα τους ποδας του γεροντος, και παρακαλει αυτον ευχεσθαι υπερ αυτου, ινα
ρυσθηι της τοιαυτης πλανης. Τουτου δε εμνησθην δειξαι βουλομενος εις οσην αν
αισθησιαν φερει τον ανθρωπον ουτος ο δαιμων. Ὁ τοι νυν βουλομενος τελειως
αθλησαι, και τον της δικαιο συνης στεφανον αναδησασθαι, πασι τροποις σπουδασηι
το πολυμορφον τουτο θηριον νικησαι, προ οφθαλμων εχων παντοτε το υπο του
αγιου ∆αυιδ ειρημενον· «Κυριος διεσκορπισεν οστα ανθρωπαρεσκων·» και μηδεν
ποιειτω περιβλεπομενος τον εξ ανθρωπων επαινον, αλλα τον παρα Θεου μισθον
επιζητειτω, και 28.904 αποῤριπτων αει τους επερχομενους εν τηι καρδιαι αυ του
λογισμους και επαινουντας αυτον, εξουθενειτω εαυτον ενωπιον του Θεου. Ουτως
γαρ δυνησεται συν Θεωι απαλλαγηναι του δαιμονος της κενοδοξιας χα ριτι του
Κυριου ημων Ἰησου, ωι η δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην. Ὄγδοος ημιν εστιν αγων κατα
του πνευματος της υπερηφανιας· χαλεπωτατος ουτος και παντων των προτερων
αγριωτερος, τους τελειους μαλιστα πολε μων, και σχεδον τους το υψος των αρετων
αναβεβη κοτας επιχειρει καταστρεφειν· και καθαπερ νοσος λοιμικη φθοροποιος ουχι
μερος του σωματος, αλλ' ολον διαφθειρει. Και των μεν αλλων παθων εκαστον, ει και
ταρασσει την ψυχην, αλλα προς μιαν την αντι κειμενην αυτωι αρετην πολεμουν, και
ταυτην νικησαι φιλονεικουν, εκ μερους επισκοτει την ψυχην, και ταρασσει αυτην·
το δε της υπερηφανιας πασαν αυτην επισκοτει, και εις πτωσιν αγει εσχατην. Και ινα
σα φεστερον νοησωμεν το ειρημενον, σκοπησωμεν ου τως. Ἡ γαστριμαργια την
εγκρατειαν σπουδαζει διαφθειραι, η πορνεια την σωφροσυνην, η φιλαργυρια την
ακτημοσυνην· ο θυμος την πραοτητα, και τα λοιπα της κακιας ειδη τας εναντιας
αυτων αρετας· η δε της υπερηφανιας κακια, οταν κυριευσηι της αθλιας ψυχης, ωσπερ
τις χαλεπωτατος τυραννος με-γαλην πολιν και υψηλην παραλαβων, ολην αυτην
καταστρεφει, και εως θεμελιων κατασκαπτει. Και μαρτυς τουτου ο αγγελος ο εκ του
ουρανου πεσων δια την υπερηφανιαν· ος, εκ του Θεου κτισθεις, και πασηι αρετηι και
σοφιαι κοσμηθεις, ου τηι του ∆εσποτου χαριτι εβουληθη ταυτα επιγραφειν, αλλα τηι
ιδιαι φυσει· οθεν και ισον εαυτον υπελαβεν ειναι Θεου. Και ταυτην αυτου την
ενθυμησιν ελεγχων ο προφητης φησιν· «Ειπας εν τηι καρδιαι σου· Καθιω εν ορει
 
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υψηλωι, θησω τον θρονον μου επι των νεφελων, και εσομαι ομοιος τωι Ὑψιστωι.» Συ
δε ανθρωπος, και ου Θεος. Και αλλος προφητης λεγει· «Τι εγκαυχαι εν κακιαι, ο
δυνατος;» και μετ' ολιγα· «Ἠγαπησας παντα ρηματα καταποντισμου, γλωσσαν
δολιαν. ∆ια τουτο ο Θεος καθελει σε εις τελος, εκτιλαι σε, και μετανα-στευσαι σε απο
σκηνωματος σου, και το ριζωμα σου εκ γης ζωντων. Ὄψονται δικαιοι, και
φοβηθησονται, και επ' αυτον γελασονται, και ερουσιν· Ἰδου ανθρω-πος ος ουκ εθετο
τον Θεον βοηθον αυτου, και ενεδυ-ναμωθη επι τηι ματαιοτητι αυτου.» Ταυτα τοινυν
γινωσκοντες, φοβηθωμεν, και πασηι φυλακηι τηρη-σωμεν την εαυτων καρδιαν απο
του θανατηφορου πνευματος της υπερηφανιας, επιλεγοντες εαυτοις το του
Ἀποστολου, οταν αρετην τινα κατορθωσωμεν· «Ουκ εγω δε, αλλ' η χαρις του Θεου η
συν εμοι·» και το υπο του Κυριου ειρημενον, οτι «Χωρις εμου ου δυνασθε ποιειν
ουδεν·» και το υπο του Προφητου· «Ἐαν μη Κυριος οικοδομησηι οικον, εις ματην εκοπιασαν οι οικοδομουντες·» και παλιν· «Ου του θελοντος, ουδε του τρεχοντος, αλλα
του ελεουντος Θεου.» Και γαρ ει και τα μαλιστα εσεται τις ζεων τηι προθυμιαι, και
σπουδαιος τηι προαιρεσει, αλλα σαρκι συνδεδεμε 28.905 νος και αιματι, ου δυνησεται
προς τελειοτητα φθασαι, ει μη προς τουτοις πασιν επι τωι ελεει Χριστου ελπιζει και
τηι χαριτι αυτου. Κατα γαρ τον θειον Ἰακωβον, «πασα δοσις αγαθη, και παν δωρημα
τελειον ανωθεν εστι, καταβαινον εκ του Πατρος των φωτων.» Και ο Παυλος φησι·
«Τι γαρ εχεις ο ουκ ελαβες; Ει δε και ελαβες, τι καυχασαι ως μη λαβων;» αλλ' ως επ'
ιδιοις τοις αλλοτριοις χαρισμασιν επαιρομενος. Ὅτι δε χαριτι και ελεει Θεου η
σωτηρια ημιν προσγινε-ται, μαρτυς ο ληιστης εκεινος, ος ουκ αρετης επαθλον την
βασιλειαν των ουρανων εκομισατο, αλλα χαριτι Θεου και ελεει. Ταυτα και οι
Πατερες ημων επιστα-μενοι, παντες μιαι γνωμηι παραδεδωκασι μη αλλως δυνασθαι
ημας θεμελιον ασφαλη προς τελειωσιν αρε-της καταβαλλεσθαι, ει μη δια
ταπεινωσεως, ητις απο πιστεως και πραοτητος, και τελειας ακτημοσυνης
προσγινεσθαι πεφυκε, δι' ων η τελεια αγαπη κατορ-θουται χαριτι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, μεθ' ου Πατρι η δοξα συν τωι αγιωι Πνευματι εις τους αιωνας. Ἀμην.

 
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


