Tractatus de placitis Manichaeorum
1 Ἡ Χριστιανων φιλοσοφια απλη καλειται. αυτη δε επι την του ηθους
κατασκευην την πλειστην επι μελειαν ποιειται αινιττομενη περι των ακριβεστερων
λογων περι θεου· ων το κεφαλαιον της περι ταυτα σπουδης εικοτως αν απαντες
αποδεξαιντο, ενθα το ποιητικον αιτιον τιμιωτατον τιθενται και πρεσβυτατον και
παντων αιτιον των οντων. επει και τοις ηθικοις τα εργωδεστερα παραλειποντες,
οιον τις τε η ηθικη αρετη και λογικη, και οσα λεγεται περι ηθων και παθων, περι τον
υποθετικον διατριβουσι τοπον, στοι χεια μεν προς εκαστης αρετης αναληψιν ουκ
αποδι δοντες, παραγγελματα δε παχυτερα ως ετυγχανεν επι σωρευοντες, ων ο πολυς
δημος ακουων ως εκ της πειρας εστι μαθειν σφοδρα επιδιδωσιν εις επιει κειαν, και
της ευσεβειας χαρακτηρ ενιζανει αυτων τοις ηθεσιν αναζωπυρων το εκ της τοιαυτης
συνηθειας συνειλημμενον ηθος και κατ' ολιγον εις την του καλου αυτους ορεξιν
οδηγων. Εις πλειστα δε ταυτης υπο των επιγενομενων μερι σθεισης ζητησεις
συνεστησαν πλειονες καθαπερ εν τοις εριστικοις, αφ' ων εντρεχεστερους μεν αλλους
ετερων μαλλον και ζητητικωτερους, ως αν τις ειποι, γεγονεναι συμβεβηκεν, και
τινες ηδη και αιρεσεων προυστησαν· αφ' ων η κατα το ηθος αδηλος κατασκευη
εμαραινετο της μεν κατα τον λογον ακριβειας ουκ εφικνουμενων τουτων οσοι των
αιρεσεων ηγεισθαι ηξιουν, του δε πολλου πληθους στασιαστικωτερον προς αυτο
διατεθεν τος, κανονος δε ουδενος υποντος ουδε νομων αφ' ων των ζητησεων
πορισασθαι λυσιν. καθαπερ δε εν τοις αλλοις η φιλοτιμια εις υπερβολας εκπιπτουσα
ουκ εστιν ο τι ου λυμαινεται, 2 ουτω δε και επι τουτων τηι καινοτητι των δοξων
εκατερος τον προ αυτου υπερ βαλλεσθαι σπουδαζων εις ανηνυτον πραγμα την
απλην ταυτην εμβεβληκασιν φιλοσοφιαν· ωσπερ ο λεγομενος Μανιχαιος, ος Περσης
μεν τις εστιν το γενος, κατα γε την εμην δοξαν παντας υπερβαλων τωι θαυμασια
λεγειν· και ου παλαι μεν επεπολασεν η τουτου καινο τομια πρωτος γε τις Παπος
τουνομα προς ημας εγενετο της του ανδρος δοξης εξηγητης και μετα του τον Θωμας
και τινες ετεροι μετ' αυτους , αυτος δε επι Ουαλεριανου μεν γεγονεναι λεγεται,
συστρατευσαι Σαπωρωι τωι Περσηι, προσκρουσας δε τι τουτωι απο λωλεναι. Τοιαδε
ουν τις φημη της εκεινου δοξης απο των γνωριμων του ανδρος αφικετο προς ημας.
αρχας ετι θετο θεον και υλην, ειναι δε τον μεν θεον αγαθον, την δε υλην κακον·
αγαθωι δε πλειονι τον θεον υπερ βαλλειν η κακωι την υλην. την δε υλην λεγει ουχ ην
Πλατων, την παντα γινομενην οταν λαβηι ποιοτητα και σχημα διο πανδεχη και
μητερα και τιθην<ην> καλει και Ἀριστοτελης, το στοιχειον περι ο το ειδος και η
στερησις, αλλ' ετερον τι παρα ταυτα· την γαρ εν εκαστωι των οντων ατακτον
κινησιν, ταυτην υλην καλει. συντεταχθαι δε τωι θεωι δυναμεις ετερας οιον υπηρετι
δας, αγαθας πασας, και αλλας τηι υληι ομοιως, πασας κακας. το δε λαμπρον και το
φως και το ανω, παντα ταυτα συν τωι θεωι ειναι, το αμυδρον δε και το σκοτος και το
κατω συν τηι υληι. ειναι δε και τωι θεωι ορεξεις, αλλα και ταυτας αγαθας, και τηι υληι
ομοιως, αλλα πασας κακας.
3 εις επιθυμιαν ουν ποτε την υλην ελθειν εις τον ανω αφικεσθαι τοπον,
αφικομενην δε θαυμασαι το τε λαμπρον και το φως οσον ην παρα τωι θεωι, και δη
θελειν την αρχην ταυτην κατασχειν τον θεον παρωσαμενην. τον δε και βεβουλησθαι
μεν ταυτην τιμωρησασθαι, απορειν δε κακου ωι δη και τιμωρησηται· μη γαρ ειναι
κακον εν θεου οικωι. πεμψαι ουν τινα δυναμιν, την υφ' ημων καλουμενην ψυχην,
 
 
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επι την υλην, ητις αυτηι δια πασης μιχθησεται· εσεσθαι γαρ της υλης θανατον τον
μετα ταυτα ποτε της δυνα μεως ταυτης χωρισμον. ουτως ουν κατα προνοιαν του
θεου μεμιχθαι την ψυχην τηι υληι, ανομοιον τι πραγμα ανομοιωι. εν δε τηι μιξει
συμπαθειν τηι υληι την ψυχην· ωσπερ γαρ εν φαυλωι αγγειωι συμμεταβαλλεσθαι πολ
λακις το ενυπαρχον, ουτω δε και εν τηι υληι τοιουτο τι την ψυχην παθουσαν παρα
την ουσαν ηλαττωσθαι φυσιν εις μετουσιαν κακιας. οικτειραι ουν τουτο τον θεον
και πεμψαι τινα ετεραν δυναμιν, ην ημεις καλου μεν δημιουργον· ης δη αφικομενης
και τηι κοσμοποιιαι επικεχειρηκυιας αποκεκρισθαι της υλης εκεινο της δυ ναμεως,
οσον απο της μιξεως ουδεν ην ατοπον πεπον θος, και γεγονεναι ηλιον και σεληνην
πρωτον, το δε εν μετριαι γεγονος κακιαι αστερας και τον ουρανον συμπαντα. της ουν
υλης ης απεκριθησαν ηλιος και σεληνη το μερος εκτος του κοσμου απεληλασθαι, και
ειναι εκεινο πυρ, καυστικον μεν σκοτωδες δε και αφεγ γες, νυκτι προσομοιον. εν δε
τοις αλλοις στοιχειοις και φυτοις και ζυοις τοις εν τουτοις ανωμαλως φερε σθαι την
θειαν δυναμιν μεμιγμενην. διο δη και τον κοσμον γεγονεναι και εν αυτωι ηλιον και
σεληνην ταις γενεσεσιν και ταις φθοραις αει την δυναμιν την θειαν της υλης
αποχωριζοντας και προς τον θεον παρα πεμποντας.
4 επι γαρ τοι τωι δημιουργωι ετεραν δυναμιν επι το φωτοειδες του ηλιου
κατελθουσαν ταυτα διαπραγματευσασθαι, και ειναι και εμφανες το πραγμα και, ως
αν τις ειποι, τυφλωι δηλον. εν μεν γαρ ταις αυξησεσιν την σεληνην λαμβανειν την
αποχωριζομενην δυναμιν απο της υλης και πληρη γινεσθαι ταυτης τον χρονον
τουτον, πληρωθεισαν δε εν ταις μειωσεσιν εις τον ηλιον αναπεμπειν· τον δε προς
τον θεον αφιεναι, ποιησαντα δε τουτο εκδεχεσθαι παλιν την απο της ετερας
πανσεληνου προς αυτον της ψυχης μετοικησιν και παραλαβοντα ομοιως προς τον
θεον εαν αυτοματως φερεσθαι και τουτο δια παντος εκπονειν. και εικονα δε εν ηλιωι
εωρασθαι τοιαυτην, οιον εστι το του αν θρωπου ειδος, και αντιφιλοτιμησασθαι την
υλην ποι ησαι τον ανθρωπον εξ αυτης κατα την δια πασης αυτης της δυναμεως
μιξιν, εχοντα και αυτον τι της ψυχης· πολυ μεντοι συμβεβλησθαι το ειδος εις το
πλειον τι παρα τα αλλα θνητα ζωια της δυναμεως της θειας τον ανθρωπον μετασχειν,
υπαρχειν γαρ αυτον θειας δυνα μεως εικονα. τον δε χριστον ειναι νουν· ον δη και
αφικομενον ποτε απο του ανω τοπου πλειστον τε της δυναμεως ταυτης προς τον
θεον λελυκεναι και δη και το τελευταιον ανασταυρωθεντα παρασχεσθαι γνωσιν
τοιωιδε τροπωι και την δυναμιν την θειαν ενηρμοσθαι, ενεσταυρωσθαι τηι υληι. επει
ουν απολλυσθαι την υλην εστι θεου δογμα, απεχεσθαι μεν εμψυχων παντων,
σιτιζεσθαι δε λαχανα και παν ο τι αναισθητον, απεχε σθαι δε γαμων και αφροδισιων
και τεκνοποιιας, ινα μη επι πλειον η δυναμις ενοικησηι τηι υληι κατα την του γενους
διαδοχην. μη εξαγειν δε εαυτους μηχανω μενους καθαρσιν ων ελυμηνατο η μιξις
της υλης την δυναμιν.
5 τα μεν κεφαλαιωδεστερα ων λεγουσιν εστιν ταυτα. τιμωσι δε μαλιστα
ηλιον και σεληνην ουχ ως θεους, αλλ' ως οδον δι' ης εστιν προς θεον αφικεσθαι.
αποχωρισθεισης δε ακριβως της θειας δυ ναμεως το εξω πυρ φασι συμπεσον εαυτο τε
και το αλλο συμπαν, ο τι δαν λειπηται της υλης, συγκατα φλεξειν. Οι δε εν τουτοις
χαριεστεροι και ελληνικων ουκ απειροι λογων αναμιμνηισκουσιν ημας εκ των
οικειων, εκ μεν των τελετων τον κατατεμνομενον ∆ιονυσον τωι λογωι επιφημιζοντες
υπο των Τιτανων, καθαπερ λεγου σιν αυτοι την θειαν δυναμιν μεριζεσθαι εις την
υλην· εκ δε των ποιησεων της γιγαντομαχιας, οτι μηδε αυ τοι ηγνοησαν την της
 
 
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υλης κατα του θεου ανταρσιν. εγω δε ως μεν ταυτα ουχ ικανα ψυχαγωγησαι τους
αβασανιστως τον λογον προσιεμενους ουκ αν ειποιμι, οπου γε και τινας των
συνεσχολακοτων ημιν εν τωι φιλοσοφειν μετεστησεν η τοιαυτη απατη των λογων
προς εαυτην· εις εξετασιν δε οπως εχει νυν εμαυτον καθεις απορω τι χρησωμαι. ουτε
γαρ δια τινων λογων νενομισμενων εισιν αυτων αι υποθεσεις, ινα κατα ταυ τας την
ζητησιν ποιησωμεθα, ουτε τινες αρχαι απο δειξεων, [και] ινα το ταυταις επομενον
θεασωμεθα. ερμαιον τε αληθως εστιν το των απλως λεγομενων φιλοσοφειν, οι τας
παρ' αυτοις γραφας παλαιας τε και νεας υποστησαμενοι–θεοπνευστους ειναι υπο
τιθεμενοι τας σφων αυτων δοξας εντευθεν περαι νουσιν και ελεγχεσθαι μονον
τηνικαυτα δοκουσιν, εαν τι μη ταυταις ακολουθον η λεγεσθαι η πραττεσθαι υπ'
αυτων συμβαινηι· και οπερ αι παρα τοις φιλοσοφουσιν καθ' Ἕλληνας των
αποδειξεων αρχαι, αι προτασεις αι αμεσοι, τουτο παρ' αυτοις εστιν η των προφητων
φωνη. ενταυθα δε τουτων μεν απαντων εκβαλλομενων, λεγο μενων δε ων προτερον
επεμνησθην ανευ τινος απο δειξεως, αναγκαιου δε οντος μετα λογου ποιησασθαι την
αποκρισιν, αλλα μη πιθανωτερα ετερα παραθειναι και μαλλον ψυχαγωγειν
δυναμενα, χαλεπωτερα η εφο δος και ετι μαλλον δυσκολωτερα, οτι και ποικιλους
τους λογους ποιεισθαι δει. ειτε γαρ ακριβεστεροι, τους υπο τουτων ανευ τινος
πιστεως προκατειλημμενους λαθοιεν αν· ειτε εις ψυχαγωγιαν γενοιντο, εις τας αυ
τας λαβας εμπεσουνται, εξ ομοιων γαρ γεγονεναι δοξου σιν. διο πολλης και μεγαλης
φροντιδος δει και θεου ως αληθως, ος του λογου ηγησεται.
6 ∆υο αρχας υποτιθεται, θεον και υλην. ει μεν το γιγνομενον του οντος
αποχωριζων, ουχ ομοιως φαυλη η υποθεσις, ινα μητε η υλη εαυτην ποιηι και τον των
εναντιων αποδεχηται λογον, ποιουσα τε και πασχουσα, μητ' αυ τοιαυτα παλιν ετερα
περι το ποι ητικον αιτιον θεωρηται, α ουδε λεγειν ισως θεμις– καιτοι ου δεομενου
του θεου προς τα αποτελεσματα υλης, εν υποστασει δυναμενων γιγνεσθαι παντων
προς εκεινον τον νουν. ει δε, οπερ μαλλον λεγεσθαι δοκει υπ' αυ του, η ατακτος
κινησις των οντων εστιν <η> υλη, πρωτον μεν λανθανει εαυτον ετερον ποιητικον
αιτιον υφισταμενος, κακοποιον μεντοι, ουχ οραι δε και το επομενον, οτι ει θεον
παντως υποστατεον και υλην, ετερα τις υλη τωι θεωι υποστησεται, ινα εκατερωι των
ποιητικων αιτιων η υποκειμενη υπαρχηι υλη. αντι τοινυν δυο τετταρας ημιν ποιων
αρχας επιδειχθησεται. θαυμαστη δε και η αντιδιαιρεσις. ει γαρ θεος εστιν παρ' αυτωι
οπερ το αγαθον, και βουλεται υφιστασθαι αυτωι εναντιον, δια τι ου καθαπερ τινες
των Πυθα γορειων το κακον αυτωι αντιτιθησιν; ανεκτοτερον γουν υπ' εκεινων
λεγεται δυο ειναι αρχας, το αγαθον και το κακον, στασιαζειν δε ταυτας συνεχως,
επικρατειν δε το αγαθον· ει γαρ το κακον υπερεχοι, φθαρησεσθαι παντα. ολως γαρ
καθ' αυτην μεν η υλη ουτε σωμα εστιν ουτε ακριβως ασωματον τι ουτε απλως τοδε
τι, αλλ' αοριστος τις προσλαβουσα το ειδος γινεται ωρι σμενη, οιον την πυραμιδα
μεν πυρ, το οκταεδρον δε αηρ, το εικοσαεδρον δε υδωρ, κυβον δε γη. πως ουν εστι
των στοιχειων η ατακτος κινησις η υλη; καθ' εαυτην μεν ουν ουκ εστιν υποστατη, η
γαρ κινησις εν τωι κινουμενωι· ου δοκει δε τοιουτον ειναι η υλη, αλλα μαλλον το
πρωτον υποκειμενον και αρρυθμιστον και αφ' ου τα αλλα. επει τοινυν η ατακτος
κινησις εστιν η υλη, ποτερον ην αει συν τωι κινουμενωι η ποτε κεχωρισται τουτου; ει
μεν γαρ ποτε ην καθ' αυτην, ουτω γε ουκ αν ην, ουδεμια γαρ κινησις ανευ του
κινουμενου· ει δε αει εν τωι κινουμενωι ην, παλιν αυ δυο αρχαι ουτω γε

 
 
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποστησονται, το κινουν και το κινουμενον· ποτερωι ουν αυτων ψηφιζεται, ινα
εκεινο μετα του θεου υποστησωμεθα πρωτον;
7 Προσετι δε τωι λογωι εφολκιον το ατακτον, εξοριστον παντελως τουτο·
οποτε γαρ μη κινησις, εικο τως αν λεγοιτο. τις δε και των κινησεων η υλη; πο τερον
η κατ' ευθειαν η η κυκλοφορητικη <η> η κατ' αλλοιωσιν η η κατα γενεσιν και κατα
φθοραν; αλλ' η μεν κυκλοφορητικη ουτω κοσμια, ωστε τηι του παντος αποδεδοται
ταξει· ου κατα τουτους δε ταυτην αιτιασθαι εν ηι ο ηλιος και η σεληνη, ους μονους
θεων αιδεισθαι φασιν. αλλα την επ' ευθειας; αλλα και ταυτηι περας εστιν, η του ιδιου
τοπου τευξις. παντηι γαρ το γηινον πεπαυται κινουμενον οταν γης επιλαβηται, παν
τε ζωιον και φυτον αυξανομενον οταν του ιδιου ορου εφικηται, ωστε η τουτων
στασις ευλογωτερος αν θα νατος γενοιτο τηι υληι <η> η υπ' αυτων ταυτηι πλεκο μενη
ανηνυτος τελευτη. την δε κατα γενεσιν και φθο ραν ουδε επινοησαι οιον τε τηι
υποθεσει ταυτηι προση κουσαν· αγενητος γαρ αυτοις εστιν η υλη. ει δε γε την κατ'
αλλοιωσιν κινησιν αποδωσουσιν αυτηι–δοκουσι γαρ μαλιστα τουτο λεγειν, επει δια
της υλης και μεταβολας ηθων και εν τηι ψυχηι κακιας ειναι λεγου σιν–, σκοπειν
αξιον οπως ποτε και ταυτα φασιν. αλλοιουσα γαρ αυτην αει αρξεται απ' αρχης και
του μεσου προιουσα επιληψεται και εις το τελος ουτως αφιξεται· αλλ' εις το τελος
αφικομενη ου στησεται– ει γε ουσια εστιν αυτης η αλλοιωσις–, αλλα παλιν
ανακαμψει δια των αυτων επι την αρχην και ομοιως εντευθεν επι το τελος, και
ουποτε τουτο ποιουσα παυ σεται. οιον ει αλλοιοιτο η ΑΓ, μεσον δε το Β, απο μεν του
Α η μεταβολη αφιξεται <επι το Β> και εκει θεν επι το Γ· παλιν τοινυν απο του ακρου
του Γ επι το Β ανακαμπτουσα αφιξεται ποτε επι το Α, και τουτο εσται δια παντος.
ωσπερ απο του μελανος η μεταβολη, μεσον δε το φαιον και ακρον το λευκον· παλιν
δε αναπαλιν απο τουτου επι το φαιον και ομοιως επι το μελαν· παλιν δε απο του
λευκου η αρχη της αλλοιωσεως, η αυτη εφοδος. ει δη 8 κατ' αλλοιωσιν κακοποιος
αιτια εστιν η υλη, ου μαλλον τι κακοποιος η αγαθοποιος ουτω γε δεικνυται. εστω
γαρ η αρχη της αλλοιωσεως απο του κακου, ουκουν ουτως απο τουτου δια των
αδιαφορων επι το αγαθον η αλλοιωσις· αλλ' απο του αγαθου, παλιν τοινυν δια των
αδιαφορων η αρχη· ειτ' επι τοδε το ακρον, ειτ' επι το ετερον η κινησις, ο αυτος
λογος. και ταυτα εκ περιουσιας λεγεται· πασα μεν γαρ κινησις περι το ποσον, κακιας
δε και αρετης ηγεμων εστιν η ποιοτης· ταυτα δε οτι και τωι γενει διωρισται, ισμεν.
Ποτερον δε μονον ο θεος και η υλη εστιν αρχαι, η τι ετερον απολειπει ο τουτων
εστιν εν μεσωι; ει μεν γαρ μηδεν εστιν, αμικτα ταυτα υπολειπεται προς αυτα καλως
γαρ λεγεται οτι, ινα τα ακρα μιχθηι, δει τι ειναι εν μεσωι οπως ταυτα συνδεηι · ει δε τι
ετερον υπαρχει, αναγκη παλιν ειναι η ασωματον η σωμα, ωστε τριττη αρχη
επεισοδιος γεγονεν. Ποτερον δε ολως ο θεος και η υλη ασωματα, η το μεν σωμα το
δε ασωματον, η αμφω σωματα; ει μεν γαρ ασωματα εκατερα, ουδετερον εν ουδετερωι·
πλην ει μη ως γραμματικη εν ψυχηι τουτο δε ατο πον επι θεου και υλης επινοειν ·
ειτε ως εν κενωι, ως τινες λεγουσιν το κενον τωι παντι περικεχυσθαι, το ετερον παλιν
ανυποστατον, ουσια γαρ του κενου το μηδεν· ει δε ως συμβεβηκοτα, πρωτον μεν
αδυνατον τουτο, ουσιας γαρ αμοιρα οντα ουδαμου ειναι δυναται, οχημα γαρ ωσπερ
εστιν υποβεβλημενον τοις συμβεβη κοσιν η ουσια. ει δε σωματα εκατερα, αναγκη η
αμφω βαρεα ειναι η αμφω κουφα η μεσα, η το μεν βαρυ η το δε κουφον η το δε
μεσον. ειτε ουν εκατερα βαρεα, συν πασηι ουτω γε αναγκη ειναι, τα δε αυτα και επι
των κουφων και επι των μεσων· ειτε παραλλαττοιτο, το ετερον παντως του ετερου
 
 
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσται κεχωρισμενον. αλλος γαρ τωι βαρει και αλλος τωι μεσωι και τωι κουφωι τοπος,
τωι μεν γαρ το ανω τωι δε το κατω τωι δε το μεσον. παντος δε σφαιροειδους το κατω
μεσον εστιν, απο γαρ αυτου προς παν το μετεωρον αχρι της ανω επιφανειας
παντοθεν εστιν η αποστασις ιση· και παντα παλιν τα βαρεα πανταχοθεν φερεται επ'
αυτα· διο και γελωτος μοι επηλθεν ακουσαντι οτι κινουμενη η υλη ατακτως τουτο
γαρ αυτηι κατα φυσιν εις την του θεου αφικετο χωραν, η εστι φως και λαμπρον και
παντα τα τοιαυτα. ει δε το μεν σωμα το δε ασωμα τον, πρωτον μεν ο εστιν σωμα
μονον κινητον εστιν· επειτα δε ει μεν αμικτα εστιν, χωρις εκατερον κατα την
οικειαν φυσιν, ει δε μεμικται το ετερον τωι ετερωι, η ψυχη η νους η συμβεβηκος αν
ειη· ουτω γαρ μονον τα ασωματα τοις σωμασι παρεστι μιγνυσθαι.
9 Ἀλλα πως ηνεχθη εις την του θεου χωραν η εκ ποιας αιτιας; κατα φυσιν
μεν γαρ αυτηι το κατω και το σκοτος, ως φασιν, παρα φυσιν δε το ανω και το φως·
ωστε παρα φυσιν τοτε γεγονεν αυτηι η κινη σις και τοιουτον τι πεπονθεν, οιον ει
λιθον τις η βωλον γης εις το ανω ριψειεν· διο δη ολιγον τα τοιαυτα κουφισθεντα
υπο της του ριψαντος βιας μετεωρα γεγονοτα εις τον αυτον καταφερεται τοπον. την
ουν υλην τις εκουφισεν εις τον ανω τοπον; δι' αυτην μεν γαρ και εξ αυτης ουκ αν
κινοιτο ταυτην την κινησιν <παρα φυσιν> αυτηι υπαρχουσαν· δει δε αυτην υπομειναι
βιαν, ινα εις τον ανω τοπον μετεω ρισθηι, καθαπερ ο λιθος και η βωλος. αλλ' ετερον
μεν ουδεν συν αυτηι απολειπουσιν, τον θεον δε. φανερον ουν το εκ του λογου
συμβαινον, οτι κατ' αυ τους ο θεος βιαι και αναγκηι ταυτην μετεωρον εποιησεν ως
αυτον. Και μην ει κακον η υλη, παντως που εισιν αυτης και ορεξεις τοιαυται· εστι δε
η μεν του κακου ορεξις φαυλη, η δε του καλου πανυ σπουδαια. ει δε του λαμπρου και
του φωτος επεθυμησεν η υλη, ου φαυλη η επιθυμια· καθαπερ ουδε <ει> εν κακιαι τις
ων μετα ταυτα ποτε επιθυμησειεν αρετης. τουναντιον γαρ εν εγκληματι, το
σπουδαιον τινα του φαυλου εις επιθυμιαν ελθειν· καθαπερ αν ει τον θεον φαιεν
ορεγεσθαι των τηι υληι προσοντων κακων. ου γαρ δη τα του θεου αγαθα τοιαυτα
υποληπτεον, οιον εστιν ο πλου τος και η πολλη γη και ο πολυς χρυσος, ων ελαττων
γινεται τωι κεκτημενωι η απο των ανθρωπων εις ετερον μεταστασις. αλλ' ει τινα
τουτων ολως εικονα επινοησαι δει, την σοφιαν οιμαι δικαιως αν τις παραβαλοι και
τας επιστημας. ωσπερ ουν ουτε η σοφια ελαττουται ουτε η επιστημη ουτε οι αυτας
εχοντες, αν ετερος των αυτων μεταλαβηι, ουτως ουδε τον θεον ευλογον φθο νησαι
τηι υληι της του καλου ορεξεως–ει δη κατ' αυτους ωρεχθη τουτου.
10 Πολυ δε τους μυθοποιους υπερβεβληκασιν τους η τα του Ουρανου αιδοια
τεμνοντας, η τας επιβουλας κατα του Κρονου υπο του υιου συντιθεντας ινα αυτος
κατασχηι την αρχην, η ποιουντας παλιν τον Κρονον τους υιους καταπινειν ειτα
διαμαρτανοντα δια της του λιθου εικονος. πως γαρ τα λεγομενα υπ' αυτων ου
τοιαυτα, οταν πολεμον αντικρυς της υλης προς τον θεον υφηγησωνται και μηδε
ταυτα μεντοι δι' υπονοιας λεγωσιν, καθαπερ Ὅμηρος χαιρειν ποιει τον ∆ια επι τωι
των θεων πολεμωι προς αλληλους εν Ἰλιαδι, αινιτ τομενος το εξ ανομοιων τον
κοσμον συγκεισθαι, ηρμο σμενων προς αλληλα και νικωντων τε και νικωμενων. και
ταυτα μοι ειρηται, επειδη γιγνωσκω τους τοιουτους, επειδαν αποδειξεων απορωσιν,
ενι πανταχοθεν απο των ποιησεων συμφεροντας και απολογιαν ταυτα υπερ των
ιδιων δοξων ποιουμενους. ουκ αν δε ταυτα επε πονθεσαν, ει μετα τινος φροντιδος
ωιτινι δηποτε ενε τυγχανον. Και μην παντα μεν τα κακα απο του θειου χορου
απεληλαται, ο ζηλος δε μαλιστα και ο φθονος· κατα λειπουσι δε ουτοι αυτα παρα τωι
 
 
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεωι, οταν φωσιν αυτον την επιβουλην κατα της υλης συνταξαι, διοτι δη του καλου
επεθυμησεν. τινι δε και ο θεος ων ειχεν εβουληθη την υλην τιμωρησασθαι; το μεν
γαρ απλουν φαναι τον θεον ακριβεστερον οιμαι η κατα τουτους εστιν, και η της
εννοιας τουτου αφηγησις ουχ ως περι των αλλων ευκολος· ουδε γαρ λογωι απλως
ενδειξασθαι αυτην δυνατον, δια δε πολλης παιδευσεως και πονου. αλλα τουτο γε
παντες ισμεν, οτι η οργη και η της τιμωριας κατα της υλης ορεξις παθη εστιν περι
τον ουτω διακειμενον συνισταμενα· ταυτα δε ουδε περι τινα σπουδαιον γενοιτο αν
τα παθηματα, μη τι γε περι το αγαθον αυτο.
11 Ἐφ' ετερα τοινυν ηκει παλιν ο λογος περιφε ρομενος. επειδη γαρ δυναμιν
τον θεον εις την υλην καταπεμψαι φασιν, σκοπειν αξιον, ποτερον η δυναμις αυτη
κατα το αγαθον ηλαττωται παρα τον θεον η ομοιως ειχεν. ει μεν γαρ ηλαττωται, τι
το αιτιον; υλης μεν γαρ ουδεν μετειχεν των παρα θεωι, εν δε μονον αγαθον εισαγει,
τον θεον, και εν κακον, την υλην. ει δε ομοιως ειχεν, τινος ενεκα ος μεν ωσπερ τις
βασιλευς επεταττεν, η δε τον πονον τον ακουσιον ανετλη τουτον; και επι της υλης
δε ζητηθησεται ποτε ρον εις το κακον ομοιαι η ελαττους δυναμεις. ει γαρ ελαττους,
παντως γε κακιας ελαττους· μετοχηι αρα του αγαθου αυται αν γενοιντο, δυο γαρ
οντων κακων το ηττον τοιουτον κατα μεταληψιν του αγαθου παντως που ουτως
εσχηκεν. αγαθον δε ουδεν περι την υλην απολειπουσιν. παλιν τοινυν απορια ετερα·
ει γαρ τις αλλη δυναμις τωι κακωι υπερβαλλει την ηγεμονευουσαν υλην, αυτη εστιν
ηγεμονικωτερα, το γαρ μαλλον κακον της αρχης της κατ' αυτην ηγειτο.
12 Το δε «κατεπεμψεν ο θεος δυναμιν επι την υλην» λεγεται μεν μετ'
ουδεμιας αποδειξεως, εστι δε πιθανον ουδ' οπωστιουν, χρη δε ομοιως και αυτο
τυχειν των οικειων λογων. το μεν γαρ αιτιον τουτου εκεινο ειναι φασιν· «οπως
μηδεν μεν ηι κακον αγαθα δε παντα, εδει μιχθηναι την δυναμιν τηι υληι κατα τους
αθλητας τους εν τωι συμπλεκεσθαι καταγωνιζο μενους τους αντιπαλους, ινα
κρατησασα του κακου παυσηι αυτο του ειναι.» πολυ δε οιμαι σεμνοτερον και της του
θεου υπεροχης επαξιον το ομου νοηματι των οντων αφανισαι την υλην. αλλ' οιμαι
τουτο ουκ απε δεξαντο δια το και νυν κακον τι υπαρχειν, ο την υλην ειναι φασιν. τα
πραγματα δε ουδεν μαλλον δυνανται παυσασθαι οντα τοιαυτα, ινα τις το μη
μεταβαλλεσθαι εις τα χειρω ενια συγχωρησηι· εδει δε τινα αισθησιν γενεσθαι τουτου,
οτι μετριως οπωσδη ποτε εμειωθη ταυτα, ινα και τας εις το μελλον ελπι δας
βελτιους εχωμεν. καλως γαρ δη προς τον Ζηνω νος του Κιτιεως ειρηται λογον, ος
«το παν εκπυρωθη σεται» λεγων «παν το καιον εχον καυσηι ολον καυσει, και ο ηλιος
πυρ εστιν και ο εχει ου καυσει;» εξ ου συνηγετο, ως ᾤετο, το παν εκπυρωθησεσθαι·
προς ον τις των χαριεστερων ειρηκεναι λεγεται· «αλλ' εγω τοι χθες και προ ενιαυτου
και προ πλειονος χρονου ειδον και νυν ομοιως ορω ουδεν υπο του πυρος του ηλιου
πεπονθως· χρην δε συν χρονωι κατ' ολιγον γενεσθαι τουτο, ινα και οτι ποτε
εκπυρωθησεται το ολον πιστευ σωμεν.» και προς τον Μανιχαιου δη λογον–καιτοι
συν ουδεμιαι πιστει ρηθεντα η αυτη οιμαι αποκρι σις οτι «αλλ' ουδεν εμειωθη ταυτα,
αλλα και προτερον ην επι του πρωτου γενομενου ανθρωπου, οπου αδελ φος
αδελφον απολλυσιν, και νυν ετι εστιν και πολεμοι οι αυτοι και ποικιλωτεραι
επιθυμιαι· χρην δε ει και μη πεπαυσθαι, μεμειωσθαι γουν ταυτα, ινα θαρσησω μεν
οτι και παυσεται ποτε συν τωι χρονωι· οντων δε των αυτων εκειθεν τις η πιστις των
εις το μελλον;»

 
 
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13 Τινα δε και τα κακα ειναι λεγει; περι μεν γαρ τον ηλιον και την σεληνην
ουδεν απολειπει· περι δε τον ουρανον και τους αστερας ει τι τοιουτον ειναι φησιν,
και τι ποτ' εστιν τουτο, ευλογον εφεξης ζητειν. αλλ' η μεν αταξια κατ' αυτους εστι
το κακον και η ατακτος κινησις· ταυτα δε αει κατα τα αυτα και ωσαυ τως εχει, και
ουτε τινα των πλανωμενων αιτιασεται ως παρα τον τεταγμενον χρονον επιμειναι
ποτε ζωιδιωι αξιωσαντα, ουτε των απλανων ως ουκ επι της αυτης μενοντα εδρας και
μη συμπεριπολουντα τηι του παν τος περιφοραι εν εκατον ετεσιν μιαν μοιραν επι τα
επομενα κινουμενον. εν γηι δε ει το ανημερον ενιων χωριων αιτιαται, η μεμφονται
οι κυβερνηται τους εν τηι θαλασσηι χειμωνας, πρωτον μεν κατ' αυτους της του
αγαθου μοιρας τα τοιαυτα. ει γουν επι γης μηδεν φυοιτο, ταχιστα αν απολοιτο παντα
τα ζωια· τουτο δε πολυ της εναπειλημμενης τηι υληι δυναμεως προς τον θεον
παραπεμψαι δυναται, και πολλας σεληνας δεησει γενεσθαι, ινα αθροως χωρησαι
δυνηθωσι τοσαυτας προσπελαζουσας ψυχας. τα δε αυτα και περι την θαλατταν·
ερμαιον γαρ απολλυσθαι, ινα ταχιστα της προς τον θεον οδου εχωνται οι
απολλυμενοι. οι δε πολεμοι οι επι γης και λιμοι και παν ο τι φθοροποιον εν πλειστηι
τιμηι κατ' αυτους· παν γαρ το αγαθων αιτιον τιμητον, αγαθου δε αιτια ταυτα εκ της
συμ βαινουσης φθορας προς τον θεον παραπεμπει την δια κρινομενην απο των
απολλυμενων δυναμιν. 14 ηγνοηκαμεν τε, ως εοικεν, οτι εν δικηι τον κροκοδειλον
και τον λεοντα και τον λυκον τιμωσιν Αιγυπτιοι, επειδη ταυτα μαλιστα παρα τα
αλλα ζωια καρτερωτατα οντα καταναλισκει σιτουμενα τε αυτα και παντα τροπον
διαφθειροντα, και τον αετον και τον ιερακα, οτι και ταυτα των εν αερι και επι γης
ασθενεστερων ζυων αναιρετικα. ταχα δε κατ' αυτους ο ανθρωπος δια τουτο εν
πλειστηι τιμηι, οτι μαλιστα παντων ταις επι νοιαις και ταις τεχναις πλειστα των ζυων
δαμαζειν ειωθεν, ινα και αυτος μη αμοιρηι τουτου του αγαθου, βορα ετερων γινεται.
παλιν ουν αι γενεσεις ατοποι κατ' αυτους, εκ μικρου και του τυχοντος σπερματος
παμμεγα τι αποτελουσαι, και πολυ καλλιον κατ' αυ τους ανηιρησθαι ταυτας υπο του
θεου, ινα αν συν τομος εγενετο απαλλαγη της ενταυθα διατριβης της δυναμεως της
θειας. αλλα τι και προς ακολασιας και αδικιας και παν οτιουν τοιουτον, φησειεν τις
αν, ο Μανιχαιος ερει; ουκουν προς ταυτα βοηθος δεδοται η παιδευσις και ο νομος; η
μεν παιδευσις εκφροντι ζουσα του μηδε τοιουτον τι περι τους ανθρωπους
συμβαινειν, ο νομος δε τιμωρουμενος τον αλοντα εν τινι των αδικηματων οντα.
επειτα δε τι το εγκλημα της γης ει γεωργος αμελησειεν του ταυτην ημερουν οτι
ηλαττωται η του θεου αρχη, ητις εστιν κατα το δικαιον, οταν ηι τα μεν καρπων
γονιμα τα δε μη τοιαυτα, η φερομενων των πνευματων καθ' ετεραν αιτιαν τους μεν
ωφελεισθαι τους δε και αβουλητα τινα υπομενειν συμβαινηι; απειρους τ' ουκ εχρην
ειναι της των ενδεχομενων φυσεως και της των αναγκαιων, ουτω γαρ ουκ αν τα
τοιαυτα ετερατευοντο.
15 Ποθεν ουν ηδονη και επιθυμια; ταυτα γαρ μαλιστα κακα ειναι λεγουσιν,
και δι' α μεμισηκασιν την υλην, ουχ ετερα μαλλον εστιν. οτι μεν ουν [ου] περι τα
αισθητικα των ζυων μονον εστι ταυτα και ουδεν ετερον αντιλαμβανεται επιθυμιας
και ηδονης η τα αισθανομενα, φανερον. ποια γαρ αισθησις ηδονης και λυπης φυτωι,
ποια δε γηι <η> υδατι η αερι; οι δαιμονες τε ειπερ εισιν αισθητικα ζωια δια τουτο ισως
τοις νενομισμενοις περι τας θυσιας ηδονται και απολειπομενων δυσφορουσιν,
ουδενος τοιουτου περι θεου επινοεισθαι δυναμενου. οι δη λεγοντες «δια τι ηδεται
και επιθυμει τα ζωια;» αιτιασθωσαν προτερον, δια τι εστιν αισθητικα ταυτα η δια τι
 
 
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τροφης δειται. α μεν γαρ ην αθανατα ζωια και φθορας και αυξης απηλλακται οιον
ηλιος και σεληνη και αστερες , καιτοι οντα αισθητ<ικ>α, εκτος δε τουτων εστιν και
της τοιαυτης αιτιασεως· ο δε ανθρωπος και αισθε σθαι και κρινειν δυναμενος και
δυναμει σοφος εχει γαρ δυναμιν τοιουτος γενεσθαι απολαβων το ιδιον δη,
καταπατει.
16 ολως γαρ αξιον πυθεσθαι τουτων των ανδρων, ποτερον ουδενα
ανθρωπον δυνα τον σπουδαιον γενεσθαι η τινα γε ενδεχεται. ει μεν γαρ ουδεις
σοφος, τι δηποτε αυτος ο Μανιχαιος εω γαρ τους αλλους ου μονον σπουδαιος ειναι
λεγει, αλλα και αλλους φησιν ικανος ειναι τοιουτους ποιησαι; ει δ' ολως εστιν τις, τι
κωλυει και παντας γενεσθαι σπουδαιους; ο γαρ περι ενα, και περι παν τας ενδεχεται,
και δι' ων και εις, δια τουτων και παντες εναρετοι αν γενοιντο· ει μη τι φασιν της
δυναμεως πλειστον τοις τοιουτοις εναπολαμβανεσθαι. παλιν τοινυν πρωτον μεν τις
χρεια του περι την παιδευσιν πονου; γενοιμεθα γαρ αν καθευδοντες σπου δαιοι. η δια
τι μαλιστα τους ακροωμενους αυτων οι τοιουτοι ανδρες εις ελπιδα αγουσι του
καλου; και γαρ καλινδουμενοι συν ταις εταιραις το οικειον εχοιεν αν αγαθον. ει δε η
παιδευσις και η περιαγωγη η βελτιων και το σπουδαιον περι την της αρετης αναλη
ψιν τοιουτον αυτον απειργασαντο, παντες γινεσθωσαν τοιουτοι, και ανηιρηται η
θρυλουμενη υπ' αυτων της υλης ατακτος κινησις. πολυ δε καλλιον ην την σοφιαν
οπλον φαναι τοις ανθρωποις υπο του θεου δεδοσθαι, ιν' ο εστιν αυτοις δια το
αισθητικοις ειναι εξ επιθυ μιας και ηδονης, τουτο κατα μικρον εις το αγαθον
περιαγουσα το επομενον ατοπον εξ αυτων ανεληι· ουτω γαρ αυτοι τε αρετην
επαγγελλομενοι διδασκειν ζηλωτοι αν ησαν της προθεσεως και του βιου, πολλη τε
αν ην ελπις του οτι ποτε παυσεται τα κακα παντων γενομενων σοφων. ο δοκει μοι
κατανενοηκεναι ο Ἰησους και ινα μη απεληλαμενοι ωσι του αγαθου γεωργοι τε και
τεκτονες και οικοδομοι και οι αλλοι απο των τεχνων, κοινον συνεδριον καθισαι
παντων ομου και δια απλων και ευκολων διαλεξεων και εις θεου εννοιαν αυτους
απενηνοχεναι και του καλου εις επιθυμιαν ελθειν ποιησαι.
17 Ἀλλα γαρ πως ποτε λεγεται το «κατεπεμψε την δυναμιν την θειαν ο θεος
επι την υλην»; ει μεν γαρ ην αει και ουτε ο θεος προτερος αυτης επινοειται ουτε η
υλη, τρεις παλιν ουτως εισιν αρχαι κατα τον Μανιχαιον, ταχα δε και παμπολλαι
φανησονται ολιγωι υστερον. ει δ' επιγενητη, πως εστιν [πως] υλης αμοι ρος αυτη; ει
δε μερος εστιν του θεου, πρωτον μεν συνθετον και σωματικον αποφαινουσιν ουτως
τον θεον· τουτο δε ατοπον και αδυνατον. ει δε εποιησεν αυτην και υλης αμοιρος
εστιν, θαυμαζω πως ουκ εσκοπησαν ουτε ουτος ουτε οι απ' εκεινου, οτι ει ο λεγεται
κατα την αληθη δοξαν οτι τα εφεξης μενοντος του θεου υποστασεις εισιν την
δυναμιν ταυτην εποιησεν βουληθεις ο θεος, πως ουχι και των αλλων απαντων των
γενομενων αιτιος εγενετο ουδεν υλης προυπαρ χουσης προσδεηθεις. τα μεν δη
φαινομενα ατοπα εκ τουτου τοιαυτα, επομενα δε τα εξης. αρα τε γαρ φυσιν ειχεν η
δυναμις ρειν επι την υλην; η παρα φυσιν ην αυτηι τουτο; πως ουν εμιχθη; ει δε κατα
φυσιν αυτηι τουτο, παντως που και αει συν τηι υληι ην· ει δε τουτο, πως κακως την
υλην αγορευουσιν μιγμα ουσαν εξ αρχης προς την θειαν δυναμιν; πως δε και
φθαρησεται μιχθεισης της θειας δυναμεως προς αυτην αποχωρησασης ποτε; εσωιζεν
γαρ δη τα καλα και ετερου τινος αγαθου αιτια γιγνεσθαι οις αν παρηι ευλογον η
διαφθοραν η αλλο τι κακον ετερον επαγειν αυτοις.

 
 
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18 το μεν γαρ δη σοφον το λεγομενον υπ' αυτων εκεινο εστιν, οτι ωσπερ
ορωμεν της ψυχης του σωμα τος αποζευχθεισης το σωμα αυτο απολλυμενον, ουτω
και της δυναμεως αφεισης την υλην το λειπομενον οπερ εστιν η υλη διαλυθεν
οιχησεται. πρωτον μεν γαρ ουχ ορωσιν οτι των οντων ουδεν οιον εστιν φθειρε σθαι
εις το μη ον, το γαρ μη ον ουκ εστιν· διασκε δασθεντων δε των σωματων και
μεταβολην τινα σχον των διαλυσις γινεται, ωστε το μεν εις γην απελθειν το δε εις
αερα το δε εις αλλο τι. επειτα δε ου μεμνηνται οτι κινησιν ατακτον υποτιθενται ειναι
την υλην. το δε δι' αυτο κινουμενον και ου εστιν ουσια η κινησις, αλλα μη κατα
συμβεβηκος υπαρχει αυτωι, πως ευλογον της δυναμεως απελθουσης παυσασθαι του
οπερ ην πριν και την δυναμιν εις αυτο κατελ θειν; ουχ ορωσι δε το παραλλαττον, οτι
παν μεν σωμα ψυχης αμοιρον ακινητον εχει γαρ και τα φυτα την φυτικην ψυχην,
της δε υλης αυτην την ουσιαν κινησιν ειναι φασιν, ατακτον μεντοι. καλλιον δε ην,
καθαπερ επι λυρας αναρμοστα μελωιδουσης η αρμονια ελθουσα το παν ηρμοσμενον
απειργασατο, ουτω δε μιχθεισαν την θειαν δυναμιν τηι ατακτωι κινησει οπερ εστιν
κατ' αυτους η υλη αντι της ενουσης ακοσμιας κοσμον τινα αυτηι επιτεθεικεναι και
αει επι θειναι του θειου χορου επαξιον. επει πως ποτε αυτος ο Μανιχαιος περι
τουτων εγενετο ικανος διαλαβειν και τωι ποτε αυτα αφηγησατο; ως γαρ μιγμα
γεγονεν και αυτος της υλης και της εναποληφθεισης αυτηι δυναμεως, συγχωρουσιν.
ειτε ουν ωι ειχεν τηι ατακτωι κινησει ταυτα ελεγεν, πως ου φαυλη η δοξα; ειτε τηι θειαι
δυναμει, αμφιδοξον ηδη το δογμα· τωι μεν απο της θειας δυναμεως ειναι, μετοχον
αληθειας, τωι δε [απο της ατακτου κινησεως] του ετερου μερους μετε χειν,
μεθισταμενον εις το ψευδος.
19 ει δε ειρητο ως η θεια δυναμις την υλην εκοσμησεν και κοσμει, μακρωι αν
ην σοφωτερον και προς αξιοπιστιαν των Μανιχαιου λογων συμβαλλομενον
μαλλον. Ἀλλα γαρ «ετεραν δυναμιν κατεπεμψεν ο θεος». α μεν δη ειρηται περι της
προτερας δυναμεως, κοινα και περι ταυτης εστιν, και οσα ατοπα επεται τωι λογωι τωι
περι της πρωτης αυτων δυναμεως, ταυτα και νυν εστι λεγειν. το δε αλλο τις <αν>
ανασχοιτο; δια τι γαρ δη ου παντα μιαν τινα δυναμενην δυναμιν κατε πεμψεν ο
θεος; η ανθρωπου μεν νους ουτως εστιν προς παντα ποικιλος, ωστε <ο> αυτος μεν
ειναι γεω μετρικος, ο αυτος δε αστρονομικος και τεκτονικος και ει τι τοιουτον, θεωι
δε αρα ην απορον ευρειν τοιαυτην δυναμιν ητις αυτωι προς παντα ην ικανη, ινα μη
πρωτης και δευτερας δεηται; δια τι δε η μεν δυναμις εστιν δημιουργικη, η δε
παθητικη μαλλον, ως καλως αυτηι εχειν προς την υλην κεραννυσθαι; ουχ ορω γαρ
παλιν ενταυθα το αιτιον της ταξεως του καλου και της κατ' αυτου υπεροχης, ει
κακον [ην] ουκ ην εν τωι του θεου οικωι. ει γαρ μονον καλον ο θεος και μονον κακον
η υλη, μεσα τα αλλα και μεταξυ αναγκη φαναι. αλλα ευρισκεται τις ποιητης
διαφορος περι τα μεσα, οταν φωσιν την μεν δημιουργικην αιτιαν, την δε μικτην
προς την υλην. ταχα ουν εστιν το προηγου μενον και αποπροηγησαμενον τουτο, ο
και οι νεωτεροι λεγουσιν εν τωι περι των αδιαφορων λογωι. Της δε δημιουργικης
φασιν δυναμεως επιχειρησα σης τηι κοσμοποιιαι αποκεκρισθαι της υλης το μειναν επι
της ιδιας αρετης καν τηι συμμιξει και γεγονεναι ηλιον και σεληνην, το δε μετριας
μετειληφος κακιας ουρανον και αστερας, λοιπον δε τα αλλα εντος τουτων
περιειληφθαι ως ετυχεν μιγματα οντα της τε θειας δυναμεως και της υλης.
20 εγω δε παρα παντα ταυτα θαυμαζω πως ουκ αισθανονται σωματικην
ποιουντες την θειαν δυναμιν και τεμνοντες καθαπερ τα μερη. δια τι γαρ ουχ υλη και
 
 
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

η θεια δυναμις, ει δη εστιν παθητη και διαιρετη [η] δια πασης αυτης και το μεν τι
αυτης γινεται ηλιος, το δε σεληνη; καθαρως γαρ ταυτα ειναι φασιν της θειας
δυναμεως. τουτο δε ην ο ελεγομεν ιδιον της υλης ειναι, το μηδεν τι ουσαν καθ'
εαυτην δεχομενην δε τα σχηματα και τας ποιοτη τας παντα γιγνεσθαι τα διωρισμενα.
ει ουν ως αφ' ενος υποκειμενου της θειας δυναμεως μονον γεγονεν ηλιος και
σεληνη, ταυτα δε ετερα και ετερα, δια τι μη και αλλο τι γενηται; ει δε παντα
γενησεται, το συμ βαινον φανερον, οτι η θεια δυναμις υλη και αυτη, προς τα
σχηματα ποιουμενη. ει δε ουδεν ετερον <η> ηλιος και σεληνη τα εκ της θειας
δυναμεως εστι γιγνομενα, τα εναπειλημμενα αρα πασιν τοις ουσιν ηλιος εστιν και
σεληνη και εκαστος των αστερων ηλιος εστιν και σεληνη η το ετερον, και των
χερσαιων ζυων καθ' εκαστον και των πτηνων και των αμφιβιων. ταυτα δε οτι ουδε
οι τα θαυματα δεικνυντες αποδε ξαιντο αν, οιμαι παντι τωι δηλον ειναι.
21 Το δε μετα ταυτα επισκοπουσιν ουκ ευθεια η οδος αλλα δυσαντοτερα της
παρελθουσης. λεγουσιν γαρ μηδεν ατοπον πεπονθεναι κατα την συμμιξιν προς την
υλην ηλιον και σεληνην· ειτα πως τα αλλα ηλατ τωθη παρα την ιδιαν φυσιν ουκ
εχουσι λεγειν. ει μεν γαρ και οτε καθ' αυτην ην η θεια δυναμις ουτως ειχεν ωστε το
μεν τι αυτης ειναι καλον το δε καλλιον, <και> κατα τον των Ἱπποκενταυρων μυθον,
οι το μεν αχρι στηθων ανθρωποι ησαν το λοιπον δε ιπποι καλα μεν εκατερα τα ζωια
καλλιον δε ο ανθρωπος, ουτω και επι της θειας δυναμεως εστιν επινοησαι το μεν τι
αυτης τωι καλωι διαφερον το δε ελαττουμενον κατα τουτο, και επι της υλης δε το μεν
υπαρχει υπερ βολην τινα εχον κακιας <.....> τα ετερα μεν ετερα και ετερα <.....>,
αλλος αν ην λογος. ενεδεχετο γαρ υπολαβειν οτι εμφρονεστερ' οντα εξ αρχης ηλιος
και σεληνη τα ηττον πονηρα της υλης εις την συμμι ξιν εξελεξατο, ινα μενηι επι της
ιδιας αρετης, εξασθε νησαντων τηλικωνδε πονηρευματων εκβιασασθαι το σαυτην
υπεροχην εν τωι αγαθωι· τα δε αλλα μερη αυτης ην πεσοντα, ουκ απρονοητως μεν, ου
μην μετα της ισης προνοιας, απολαυσαι μαλλον κακιας της εν αυτηι κατα το ποσον
εκαστον. επειδη δε ουδεν δια φορον περι της δυναμεως ταυτης παρ' αυτων λεγεται
αλλ' ομοια δια πασης αυτης θεωρειται, απιθανος ο λογος οτι εν μεν τηι συμμιξει το
μεν εμεινεν ακεραιον το δε μετεσχεν κακιας τινος.
22 Λεγουσι δε οτι και ηλιος και σεληνη την θειαν δυναμιν κατα μικρον
διακριναντες απο της υλης προς τον θεον αποπεμπουσιν, της σεληνης εν ταις
νουμηνιαις μεχρι της πανσεληνου εις εαυτην δεχομενης ταυτην ειτα τωι ηλιωι
<δι>δουσης, του δε προς τον θεον παραπεμποντος. ει δ' ησαν και κατα μικρον εις
αστρονομων θυρας φοιτησαντες, ουκ αν ταυτα πεπον θεσαν ουτε ηγνοησαν αν οτι η
σεληνη κατα τινας αμοιρος ουσα ιδιου φωτος υπο του ηλιου καταλαμ πεται, και οτι
οι σχηματισμοι αυτης εισιν παρα τας του ηλιου διαστασεις, πανσεληνος τε γιγνεται
οταν απεχηι του ηλιου τας εκατον και ογδοηκοντα μοιρας, συνοδος δε οταν επι της
αυτης τωι ηλιωι φερηται μοιρας. επειτα δε πως ου θαυμαστον οπως ποτε πολ λαι
ουσαι αι ψυχαι και απο διαφορων και γαρ του κοσμου αυτου και ζυων και φυτων
και νυμφων και δαιμονων ειεν αν και εν τουτοις πτηνων χερσαιων αμφιβιων
διακρινονται τηι οψει, αλλ' εν τι σωμα ομοιον αει δια παντος φαινεται ημιν εν τηι
σεληνηι. τι δε και το συνεχες του σωματος τουτου και οτε μεν διχοτομος εστιν η
σεληνη, φαινομενον ημικυκλιον, οτε δε αμφικυρτος, τοιουτον <..;..> παλιν πως ανα
λαμβανονται επι την σεληνην η ποιωι χρωμεναι οχη ματι; ει μεν γαρ κουφον εστιν
οιον πυρ, ουκ αχρι της σεληνης μονον εικος γενεσθαι αν, αλλ' ανωθεν δια παντος· ει
 
 
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε βαρυ, ουδ' αρχην προς σεληνην αφικεσθαι οιον τε. τινα δε λογον εχει το πρωτον
αφικομενον προς σεληνην μη ευθυς προς ηλιον ανα πεμπεσθαι, αλλ' εκδεχεσθαι την
πανσεληνον και τας των αλλων ψυχων επιδημιας; οτε τοινυν απο της πανσεληνου η
σεληνη μειουται, <η> αποχωριζομενη δυναμις τον χρονον τουτον που μενει, εως αν
κενω θεισα η σεληνη των προτερων ψυχων καθαπερ πολις ερημος δευτεραν παλιν
δεξηται αποικιαν; χρην γαρ αφωρισθαι και θησαυρον τινα εν τινι μερει της γης η
των νεφελων η ετερου τοπου τινος, ενθα αι ψυχαι συναγειρομεναι ετοιμαι
γιγνονται προς την επιδημιαν την προς σεληνην. αλλα παλιν απορια ετερα. δια τι
τοινυν ουκ ευθυς πληρουται η δια τι παλιν τας πεν τεκαιδεκα ημερας περιμενει; ουκ
ελαττον δε των ειρη μενων θαυμαστον και τουτο, το μηδεποτε αφ' ου με μνηνται οι
ανθρωποι την σεληνην εντος πεντεκαιδεκα ημερων πεπληρωσθαι, αλλα μηδε επι
του κατακλυσμου του επι ∆ευκαλιωνος και ετι μαλλον επι Φορωνεως, οτε παντα ως
ειπειν τα επι γης διεφθαρη και πολλην την δυναμιν συνεβη διακεκρισθαι της υλης.
χωρις δε τουτων και φορας γενεων και αφοριας και φθορων ομοιως σκοπειν
προσηκεν, ων ωσαυτως μη γινομενων κατα ταξιν χρην μηδε την ταξιν των
πανσεληνων μηδε των μειωσεων ουτω τηρεισθαι.
23 ου παρερ γως δε ουδε τουτο προσακτεον, οτι ει μεν απειρος εστιν η
εναπειλημμενη τηι υληι δυναμις θεια, προς το μειουσθαι αυτην ουδεν δυναται α
διαπραγματευονται ηλιος και σεληνη–το γαρ λειπομενον παλιν απειρον απο
πεπερασμενου του ληφθεντος· ει δε εστιν πεπε ρασμενη, χρην αισθησιν γενεσθαι εν
τοσουτωι χρονωι, ποσον ποτε της δυναμεως ταυτης εκ του κοσμου εμειωθη· αλλα
παντα ομοιως μενει. Τινας δε μυθους ουχ υπερβεβηκεν τωι απιθανωι και ταυτα, οτε
κατα την οφθεισαν εν ηλιωι εικονα της υλης τον ανθρωπον δημιουργημα ειναι
λεγωσιν; και γαρ εικονες ειδωλα εισιν των αρχετυπων· ει δ' εν ηλιωι την εικονα
καταλειπουσιν, που το παραδειγμα, προς οπερ η εικων αυτοις αναπεπλασται; ου γαρ
δη αυτον γε τον ανθρωπον φησουσιν τον οντως ανθρωπον ειναι, ουδε την δυναμιν
την θειαν ταυτην μεν γαρ προς την υλην μιγνυουσιν, εν ηλιωι δε την εικονα
εωρασθαι λεγουσιν, ος εγενετο κατ' αυτους απο της προς την υλην υστερον
διακρισεως, αλλ' ουδε την δημιουργι κην αιτιαν–ταυτην γαρ επι σωτηριαι της θειας
δυ ναμεως καταπεπεμφθαι φασιν, και προ ηλιου κατ' αυτους παντως γε ταυτην
τακτεον, επειδηπερ αφιγμενης αυ της τον ηλιον και την σεληνην της υλης
αποκεκρισθαι συμβεβηκεν, εν ηλιωι δε την εικονα εωρασθαι λεγουσιν. «πεποιηκεν
δε η υλη» φασιν «τον ανθρωπον.» τινι ποτε τροπωι η πως; ουδε γαρ πλασασθαι γε
τουτο δυνατον. προς γαρ τωι ειδωλον ειδωλου τον ανθρωπον υπαρχειν ουτω γε κατ'
αυτους και μηδεμιαν εχειν υποστασιν, ετι ουδε εις εννοιαν εστιν ηκειν δυναμενον,
πως της υλης εργον εστιν ο ανθρωπος· το γαρ λογιζεσθαι και αισθεσθαι ουδε της
κατ' αυτους υλης εστιν. τις δε κατ' αυτους ο ανθρωπος; αρα γε το εκ της ψυχης και
σωματος μιγμα η το ετερον η ολης ψυχης ανωτερω νους; αλλ' ειτε νους εστιν, πως
το καλλιον γενοιτ' αν του χειρονος εργον; ειτε ψυχη–ταυτην δε την θειαν δυναμιν
ειναι λεγουσιν, πως αφαιρουμενοι τον θεον την θειαν δυναμιν, ταυτην υπο την της
υλης δημι ουργιαν καταταττουσιν; ει δε το σωμα μονον κατα λειπουσιν,
αναμιμνηισκεσθωσαν παλιν οτι τουτο καθ' εαυτο ακινητον, της δε υλης την ουσιαν
κινησιν ειναι φασιν. αλλα μην οτε γε ουδεν καθ' εαυτο επι την υλην αγεσθαι
οιονται, ουδε το εκ τουτων συνεστος ευλογον ταυτης εργον ειναι υπολαμβανειν. και
μην το γινομενον υπο του οτι παντως χειρον εκεινου, αναμφισβητητον ειναι δοκει,
 
 
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτω γαρ ο κοσμος του δημιουργου χειρων και των τεχνιτων οσα τουτων εργα. ει
ουν της υλης εργον ο ανθρωπος, παντως που ταυ της χειρων. υλης δε κακιον οι
ανδρες ουδεν καταλει πουσιν· και ουκ ισον τηι υληι μιγνυσθαι την θειαν δυναμιν η
τωι ταυτης χειρονι. α δε οικονομουμενοι λεγουσιν, ταυτα ουδε επινοησαι οιον τε. δια
τι γαρ της κρειττονος εικονος εις την του ανθρωπου υπο στασιν την υλην δεδεησθαι
νομιζουσιν; η δια τι ουκ αυταρκης η εικων ωσπερ των κατοπτρων προς το πε
φηνεναι τον ανθρωπον, η καθαπερ αυτος ο ηλιος προς γενεσιν απαντων των
γινομενων και φθοραν αυταρ κης; »εμιμησατο δε την εικονα κατα την ποιησιν της
σφετερας αυτης δημιουργιας.» τινι ποτε ων ειχεν; αρα γε τηι μιχθεισηι προς αυτην
θειαι δυναμει; ουκουν εν οργανου λογωι θεια δυναμις ουτω γε προς την υλην. αλλα
τηι ατακτωι κινησει; ουτως ειδοποιουσι την υλην. αλλα παντα γε τα ομοια εν ταξεσιν
και ακριβειαις δια μιμησεων αφικνειται εις τελος· ουδε γαρ οικιαν η πλοιον η τι
ετερον των τεχνητων δι' αταξιας αποτε λεισθαι οιον τε ουδε ανδριαντα, ονπερ η
τεχνη προς ανθρωπου μιμησιν εμηχανησατο.
24
Τον δε χριστον ουδε γιγνωσκοντες, αλλα χρηστον αυτον
προσαγορευοντες τηι προς το η στοιχειον μεταληψει ετερον σημαινομενον αντι του
κυριως περι αυτου υπειλημμενου εισαγοντες νουν ειναι φασιν. ει μεν το γνωστον
και το γιγνωσκον και την σοφιαν αυτον λεγοντες, ομοφωνα ουτως τοις απο των
εκκλη σιων περι αυτου λεγουσι διαταττομενοι ουτω γε αλω σονται. πως ουν την
λεγομενην παλαιαν απασαν ιστο ριαν εκβαλλουσιν; ει δε επιγενητον κατα τινας
λεγουσιν και των εξωθεν επεισιοντων και συμβαινοντων, σκο πησωμεν. οι γαρ δη
ταυτης προισταμενοι της δοξης πιθανον μαλιστα λεγουσιν περι τα ζ ετη της
αισθητικης δυναμεως διαρθρωθεισης αυτον επεισερχεσθαι. ει δη νους εστιν ο
χριστος κατ' αυτους, ουτω γε εσται τε αμα και ουκ εσται. πριν μεν γαρ επεισελθειν
τον νουν ουδεπω εστιν, ει γε νους εστι κατ' αυτους ο χριστος· αλλα μην οντι γε αυτωι
επεισερχεται ο νους· ουτως ουν παλιν κατ' αυτους εσται [ο νους]. εστιν τε και ουκ
εστιν εν τωι αυτωι χρονωι ο χριστος. ει δε κατ' αυτων την καλλιστην αιρεσιν ο νους
κατ' αυτους εστιν τα οντα παντα, επει την υλην αγενητον υποτιθενται και
ισοχρονον ως ειπειν τωι θεωι–και νουν και υλην τουτον τον τροπον τον χριστον
υποτιθενται ειναι, <ει> γε τα παντα κατ' αυτους εστιν ο χριστος νους ων ος εστιν τα
παντα, και η υλη εν των οντων και αυτη, αγενητος ουσα. Εις επιδειγμα δε τουτον
τον τροπον και την θειαν δυναμιν ενεσταυρωσθαι τηι υληι, και αυτον
υπομεμενηκεναι το παθημα τουτο λεγουσιν· ωσπερ αδυνατου οντος εκεινου τουτο
ποιειν, οπερ αυτος ο Μανιχαιος διαπραττεται, λογωι περι τουτου διδασκων, οτι η
θεια δυναμις εις την υλην κατακεκλειται και παλιν αποχωρει τροπον <ον> αυτοις
αναπλαττουσιν. το μεν γαρ κατα τον εκκλησιαστικον λογον ειπειν εις λυσιν
αμαρτιων εαυτον επιδεδωκεναι εχει πιστιν τινα προς τους πολλους κακ των
ιστοριων των καθ' Ἕλληνας, οταν φωσιν τινας υπερ σωτηριας πολεων εαυτους
επι<δε>δωκεναι, και παραδειγμα του λογου εχει και η Ἰουδαιων ιστορια τον του
Ἀβρααμ παιδα εις θυσιαν τωι θεωι παρασκευαζουσα· το δε εις πραγματος επιδειξιν τωι
παθηματι υπαγειν τον χριστον πολλης εστιν αμαθιας, εις διδασκαλιαν και γνωσιν
των οντων του λογου οντος αυταρκους.
25 Ἀπεχονται δε εμψυχων. ει μεν γαρ ετερου τινος χαριν, ου περιεργαστεον·
ει δε διοτι η δυναμις η θεια τουτων απεστι μαλλον η ενυπαρχει πλειων, γελοιον
αυτη αυτων η προαιρεσις αυτη. ειτε γαρ τα φυτα ενυλα μαλλον, εις τροφην και
 
 
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαιταν χρησθαι τωι χειρονι πως ευλογον; ειτε πλειων εν τουτοις η δυναμις η θεια, τι
προς την τροφην τα τοιαυτα χρησιμα, του θρεπτικου και αυξητικου μερους της
ψυχης οντος σωματικωτερου; Το δε απεχεσθαι γαμου και αφροδισιων δεδιοτας, μη
κατα την του γενους διαδοχην επι πλεον ενοικησηι τηι υληι η δυναμις η θεια,
θαυμαζω πως και αυτοι εαυτους αποδεχονται. ει γαρ μη εξαρκει η του θεου προνοια,
ωστε και δια γενεσεων και δια των αει <κατα τα αυτα> και ωσαυτως εχοντων
αποικονομησασθαι της υλης την θειαν δυναμιν, τι η του Μανιχαιου επινοια υπερ
τουτου διαμηχανησασθαι δυναται; ου γαρ δηπου γιγαντειωι ληματι ως αληθως φησιν
τωι θεωι βοηθος προς τουτο γεγονεναι, ινα τας γενεσεις αναιρων συντομον ποιησηι
την της θειας δυναμεως απο της υλης αναχωρησιν. α δε λεγεται υπο των ποιησεων
περι των Γιγαντων, αντικρυς μυθος εστιν. οι μεν γαρ περι τουτων διαταττοντες εν
αλληγοριαις τα τοιαυτα προφερονται το σεμνον του λογου αποκρυπτοντες τηι του
μυθου ιδεαι· οιον οταν η των Ἰουδαιων ιστορια φηι τους αγγελους ταις θυγατρασι
των ανθρωπων εις αφροδισιων συνεληλυθεναι μιξιν, τας γαρ θρεπτικας δυναμεις
της ψυχης απο των ανω επι τα τηιδε <...> η τοιαυτη προφορα του λογου σημαινει. οι
ποιηται δε εκ γης ενοπλους ανασχειν λεγοντες τουτους ειτ' ευθυς προς θεους
ανταραντας απολωλεναι, το ταχυ και επικηρον των σωματων υποδηλουντες, ουτω
την ποιησιν εις ψυχαγωγιαν τωι θαυματι κατακοσμουσιν. οι δε ουδεν ειδοτες
τουτων, ενθα δαν παραλογισμου τινος ευπορησαι δυνωνται, οποθεν δηποτε εκεινο
ερμαιον εαυτων ποιουνται, ωσπερ διαπραγματευομενοι το αληθες πασηι τεχνηι
καταγωνισασθαι.
26 Το δε πυρ αυτοις το καυστικον μεν αφεγγες δε, το εκτος του κοσμου, που
ιδρυται; ει μεν γαρ επι τον κοσμον, τι το αιτιον του απαθη ειναι μεχρι του παροντος
τον κοσμον; ει γαρ διαφθειρει ποτε αυτον πλησιασαν, και νυν προς αυτον συνηπται.
ει δε χωρις εστιν οιον ως εν ιδιωι τοπωι μετεωρον, τι παθον υστερον επιπεσειται τωι
κοσμωι; η πως του ιδιου τοπου εκστησεται; υπο τινος αναγκης και βιας; τινα δε και
υλης χωρις επινοειν του πυρος υποστασιν η πως το υγρον τουτωι εστιν τροφη η οσα
λεγεται φυσικωτερον, ου του παροντος λογου εστιν. εκεινο δε παντως που φανερον
εκ των ειρημενων, το γαρ πυρ το του κοσμου εκτος ακριβως εστιν η λεγομενη υπ'
αυτων υλη· επειδηπερ ο ηλιος και η σεληνη καθαροι καθαρων οντες της θειας
δυναμεως απεζευχθησαν του πυρος τουτου ουδεν εαυτων εν τωι πυρι τουτωι
υπολειψαντες μερος, τουτο ην η υλη καθ' εαυτην, το ακριβως αμικτον προς την
θειαν δυναμιν. ωστε αν κενωθηι κοσμος της κατ' αυτου θειας δυνα μεως, παλιν
τοιουτον υπολειφθησεται πυρ. πως ουν το πυρ η διαφθερει τι η υπ' αλλου
φθαρησεται; προς γαρ τωι το ομοιον υπο του ομοιου απαθες ειναι– φιλον γαρ μαλλον
τωι ομοιωι το ομοιον–ουχ ορω πως γενησεται η φθορα. ο γαρ γενησεται η υλη της
θειας δυναμεως αποζευχθεισα, τουτ' ην πριν και μεμιχθαι προς αυτην την θειαν
δυναμιν. ει τοινυν απολειται ερημωθεισα της θειας δυναμεως, δια τι μη και απωλετο
πριν και την θειαν δυναμιν <....> η αλλη δημιουργια, ινα αποληται η υλη, και τουτο
ποιησει μεχρις απειρου; και τι το οφελος; ο γαρ μη εγενετο εκ του πρωτου
βουληματος, πως εκ του δευτερου γενησεται; η τις ο λογος θεωι αναθειναι πραγματα
α ουδ' επ' ανθρωπου καλως εχει υπονοειν; το γαρ αδυνατον προσεστιν τωι βουλεσθαι
επι των τοιουτων, προς τωι μηδε το βουλεσθαι, καν δυνατον ηι, προχειρως χρηναι
λεγειν· πλην ει μη τι ετερον θεον και τον επεκεινα ουσιας λεγουσιν, ωσπερ καινην
τινα εισαγουσιν υλην και ουχι την υπειλημμενην παρα τοις νουν εχουσιν, ην η μη
 
 
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πανταπασιν ουσαν ο λογος ευρισκει η το παντων εσχατον και μογις εις εννοιαν
νοθον αφικνεισθαι δυναμενον. αλλα γαρ το πυρ το αφεγγες αρα γε πλεον εστιν της
μελλουσης ερημωθησεσθαι υλης υπο της θειας δυναμεως η ελαττον; αλλ' ει μεν
ελαττον, πως καταγωνιειται το πλεον; ει δε πλεον, επαναγειν μεν αυτο προς αυτο
δυνησεται της αυτης ον φυσεως, ου μην διαφθειρει γε αυτο, ωσπερ ουδε ο Νειλος
τους απ' αυτου αποτεμνομενους κολπους.

 
 
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


