Alexias
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ
p.1.1 Ῥεων ο χρονος ακαθεκτα και αει τι κινουμενος παρασυρει και
παραφερει παντα τα εν γενεσει και ες βυθον αφανειας καταποντοι οπου μεν ουκ
αξια λογου πραγματα, οπου δε μεγαλα τε και αξια μνημης, και τα τε αδηλα φυων
κατα την τραγωιδιαν και τα φανεντα αποκρυπτομενος. Ἀλλ' ο γε λογος ο της
ιστοριας ερυμα καρτερωτατον γινεται τωι του χρονου ρευματι και ιστησι τροπον τινα
την ακαθεκτον τουτου ροην και τα εν αυτωι γινομενα παντα, οποσα υπερειληφε,
ξυνεχει και περισφιγγει και ουκ εαι διολισθαινειν εις ληθης βυθους. p.1.2 Ταυτα δε
διεγνωκυια εγω Ἄννα, θυγατηρ μεν των βασιλεων Ἀλεξιου και Ειρηνης, πορφυρας
τιθηνημα τε και γεννημα, ου γραμματων ουκ αμοιρος, αλλα και το Ἑλληνιζειν ες
ακρον εσπουδακυια και ρητορικης ουκ αμελετητως εχουσα και τας Ἀριστοτελικας
τεχνας ευ αναλεξαμενη και τους Πλατωνος διαλογους και τον νουν απο της
τετρακτυος των μαθηματων πυκασασα (δει γαρ εξορχεισθαι ταυτα, και ου
περιαυτολογια το πραγμα, οσα η φυσις και η περι τας επιστημας σπουδη δεδωκε και
ο Θεος ανωθεν επεβραβευσε και ο καιρος συνεισηνεγκε) βουλομαι δια τησδε μου της
γραφης τας πραξεις αφηγησασθαι τουμου πατρος ουκ αξιας σιγηι παραδοθηναι ουδε
τωι ρευματι του χρονου παρασυρηναι καθαπερ εις πελαγος αμνημοσυνης, οσας τε
των σκηπτρων επειλημμενος κατεπραξατο και οσας προ του διαδηματος εδρασεν
ετεροις βασιλευσιν υπηρετουμενος.
p.2.1 Ταυτας δε λεξουσα ερχομαι ουχ ως επιδειξιν τινα της περι λογους
ποιουμενη ασκησεως, αλλ' ως αν μη πραγμα τηλικουτον τοις επειτα γενησομενοις
καταλειφθειη αμαρτυρον, επει και τα μεγιστα των εργων, ει μη πως αρα δια των
λογων φυλαχθειη και τηι μνημηι παραδοθειη, τωι της σιωπης αποσβεννυται σκοτωι.
Ἧν γαρ ο εμος πατηρ, ως αυτα τα πραγματα εδειξεν, επισταμενος αρχειν και
υπεικειν, ες οσον χρη, τοις αρχουσιν. p.2.2 Ἀλλα και τας εκεινου πραξεις
προελομενη συγγραφειν δεδοικα το υφορμουν τε και υποτρεχον, μη ποτε λογισαιτο
τις τα του εμου πατρος συγγραφουσαν τα εαυτης επαινειν, και ψευδος απαν δοξηι το
της ιστοριας πραγμα και εγκωμιον αντικρυς, ει τι των εκεινου θαυμαζοιμι. Ει δε που
αυτος ενεγκοι και το πραγμα βιαζοιτο, ωστε καθαπτεσθαι τι και των εκεινου, ου δι'
εκεινον, αλλα δια την των πραγματων φυσιν, δεδοικα παλιν τους φιλοσκωμμονας,
μη μοι τον του Νωε Χαμ επενεγκοιεν εποφθαλμιωντες απαντες προς απαντας και ου
καθορωντες το καλως εχον υπο βασκανιας και φθονου, και τον αναιτιον καθ'
Ὅμηρον αιτιοωνται. p.2.3 Ὅταν γαρ τις το της ιστοριας ηθος αναλαμβανηι,
επιλαθεσθαι χρη ευνοιας και μισους και πολλακις κοσμειν τους εχθρους τοις
μεγιστοις επαινοις, οταν αι πραξεις απαιτωσι τουτο, πολλακις δε ελεγχειν τους
αναγκαιοτατους, οταν αι των επιτηδευματων αμαρτιαι τουθ' υποδεικνυωσι. ∆ιοπερ
ουτε των φιλων καθαπτεσθαι ουτε τους εχθρους επαινειν οκνητεον. Ἐγω δε και
τουτους κακεινους, και τους πληττομενους υφ' ημων και τους αποδεχομενους ημας,
παραμυθησαιμην αν απο των πραγματων αυτων και των εωρακοτων τα πραγματα
αυτους τε και τα πραγματα μαρτυραμενη. Ἐνιων γαρ των νυν οντων ανθρωπων οι
μεν πατερες, οι δε παπποι εγενοντο οι τουτων συνιστορες.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

p.3.1 Μαλιστα δε εις την ιστοριαν εληλυθα των του πατρος πραξεων εκ
τοιασδε αιτιας. Ἐμοι ανηρ εγενετο κατα νομους συναφθεις ο Καισαρ Νικηφορος, εις
την των Βρυεννιων σειραν αναγομενος, ανηρ και καλλους υπερβοληι και συνεσεως
ακροτητι και λογων ακριβειαι μακρωι τους κατ' αυτον υπερβαλλων. Θαυμα γαρ ην
αντικρυς και ορωμενος και ακροωμενος. Και ινα μη ο λογος της λεωφορου
εκτρεποιτο, το παρον των εφεξης εχωμεθα. p.3.2 Ἧν μεν ουν εν πασιν
επιφανεστατος, συνεστρατευσε δ' Ἰωαννηι τωι αυτοκρατορι εμωι αδελφωι και κατ'
αλλων μεν βαρβαρων καθισταντι στρατιαν, και δε και κατα των Συρων εξορμημενωι
και παλιν επι νομωι εχοντι την Ἀντιοχου πολιν. Ἀλλ' ο γε Καισαρ ουκ ειδως αμελειν
του λογου και εν κοποις και πονοις, συνεγραφε μεν και αλλα τα συγγραμματα
μνημης και λογου αξια, προειλετο δε μαλιστα τα κατα τον Ἀλεξιον τον αυτοκρατορα
Ῥωμαιων και εμον πατερα συγγραψαι εξ επιταγης της βασιλιδος και εν βιβλοις
ενθειναι τας πραξεις της βασιλειας αυτου, εν ωιπερ ο καιρος εδιδου τουτωι των
οπλων και του πολεμου βραχυ τι απαλλαγεντι επιβλεψαι προς συγγραφας και
λογικους τινας πονους. Και δη και ηρξατο της συγγραφης εις τους ανεκαθεν
ανενεγκας χρονους τον λογον, τωι της δεσποινης ημων καν τουτωι υπεικων
προσταγματι, απο ∆ιογενους του αυτοκρατορος Ῥωμαιων αρξαμενος και
καταβαινων εις αυτον εκεινον, περι ου την προθεσιν εποιησατο. Τοτε γαρ και
ανθουν ειχεν ο χρονος τον εμον πατερα μειρακιον παραγγειλαντα. Τα γαρ προ τουδε
ουδε μειρακιον ην και ουδεν ο τι αξιον συγγραφης αυτωι πεπρακτο, ει μη τις
εγκωμιου λογον και τα παιδικα αυτωι θησαιτο. p.3.3 Ὁ μεν ουν σκοπος τωι Καισαρι
τοιουτος, ως η τουτου συγγραφη βουλεται. Ου μην τα της ελπιδος εκβεβηκεν ουδε
την ιστοριαν πασαν ετελεωσατο, αλλα μεχρι των χρονων του αυτοκρατορος
Νικηφορου του Βοτανειατου τον λογον εφελκυσαμενος εκεισε του συγγραφειν
επαυσατο, περαιτερω του καιρου μη διδοντος προκοψαι την συγγραφην, ζημιαν μεν
τοις υπο την συγγραφην πραγμασι περιποιησαμενου, ηδονην δε αποστερησαντος
τοις αναγινωσκουσι. ∆ια τουτο αυτη, οσα τωμωι πατρι πεπρακτο, συγγραψασθαι
προειλομην, ινα μη τοιαυτα εργα τους ες υστερον παραδραμηι. Οιαν μεν γαρ ειχον
την αρμονιαν, οποσην δε την χαριν οι του Καισαρος λογοι, ισασιν απαντες οι τοις
εκεινου εντετυχηκοτες συγγραμμασιν. p.3.4 Ἀλλα μεχρι τουτου ελθων, καθαπερ
ειπον, και το συγγραμμα σχεδιασας και ημιτελες εκ της υπεροριας κομισας ημιν,
συναπεκομισεν, οιμοι, και θανασιμον νοσημα ταχα εκ της απειρου κακοπαθειας,
ταχα εκ των συχνοτερων στρατηγηματων, ταχα εκ της υπερ ημων αφατου μεριμνης.
Μεριμνα γαρ εμφυτος και πονοι ανενδοτοι· προς δε και αερων ανωμαλιαι τε και
κακοτητες ποτηριον αυτωι θανασιμον εκερασαντο. Ἔνθεν μεν γαρ εις Συρους και
Κιλικας δεινως νοσων εξεστρατευεν· ειτα κακειθεν Συρια τουτον μεν απεδωκεν
αρρωστουντα Κιλιξι, Κιλικες δε Παμφυλιοις, Παμφυλιοι δε τοις Λυδοις και η Λυδια
τηι Βιθυνιαι και η Βιθυνια τηι βασιλιδι των πολεων και ημιν εξωιδηκοτα ηδη το
σπλαγχνον εκ της πολλης κακοπαθειας. Καιπερ δε ουτως εχων ασθενειας και θελων
τα συμπεσοντα οι εκτραγωιδειν το μεν τι νοσων ουκ ηδυνατο, το δε τι και παρ' ημων
εκωλυετο, ως μη το τραυμα ανοιξοι διηγουμενος.
p.4.1 Ἐγω δ' ενταυθα γενομενη σκοτοδινης εμπιπλαμαι την ψυχην και
ρειθροις δακρυων περιτεγγω τους οφθαλμους. Ὢ οιον η Ῥωμαιων απολωλε
βουλευμα· ω πειρας μεν ακριβεστατης περι τα πραγματα και οσην εκεινος συνειλοχε·
λογων δε επιστημης, ποικιλης δε σοφιας, λεγω δη της θυραιας και της ημετερας
αυλης· ω και χαριτος επιτρεχουσης τοις μελεσι και ειδους ουκ αξιου τυραννιδος, ως
τινες λεγουσιν, αλλα και θειοτερας και κρειττονος. Ἔγωγ' ουν και πολλοις αλλοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

προσωμιληκειν δεινοις εκ μεσων των πορφυροθεν σπαργανων, ως ουτως ειπειν, και
τυχαις εχρησαμην ουκ αγαθαις, ει μη τις θειτο τυχην ουκ αγαθην και προσμειδιωσαν
μοι την τε γειναμενην αυτην και τον τεκοντα τους αυτοκρατορας και την πορφυραν
εφ' ης εβλαστησα· τα γαρ αλλα φευ των κυματων, φευ των επαναστασεων. Ὀρφευς
μεν ουν αιδων και λιθους εκινει και ξυλα και την αψυχον απλως φυσιν, Τιμοθεος δε
ο αυλητης τον ορθιον ποτε Ἀλεξανδρωι αυλησας εις τα οπλα παραχρημα και το ξιφος
εκινει τον Μακεδονα· τα δε γε κατ' εμε διηγηματα ου τοπικην τινα κινησιν ουδε
προς οπλα και μαχην, αλλ' ες δακρυα τον ακροατην συγκινησειε και ουκ αισθητικην
μονον, αλλα και αψυχον φυσιν εις παθος καταναγκασειε. p.4.2 Το μεντοι παθος το
περι τον Καισαρα και ο κατ' αυτον ανελπιστος θανατος αυτης μου καθικετο της
ψυχης και ες βαθος το τραυμα ειργασατο. Και ηγουμαι τας προειληφυιας συμφορας
προς ταυτην την απληστον συμφοραν ψεκαδα ως οντως προς ολον Ἀτλαντικον
πελαγος η του Ἀδριαντικου πελαγους τα κυματα. Μαλλον δε, ως εοικεν, ησαν εκεινα
τουτων προοιμια και με προκατελαμβανεν ο καπνος του καμινιαιου τουτου πυρος
και ο καυσων εκεινος της αρρητου ταυτης φλογωσεως και τα καθ' ημεραν πυρσα της
αφατου πυρκαιας. Ὢ πυρος ανευ υλης αποτεφρουντος, πυρος εν απορρητοις
δαιδουχουμενου και καιοντος μεν, μη καταφλεγοντος δε και την καρδιαν μεν
περιφρυγοντος, δοξαν δε παρεχοντος, οτι ου συνεφρυγημεν, καιτοι μεχρις οστεων
και μυελων και μερισμου ψυχης τας πυρακτωσεις δεξαμενοι. p.4.3 Ἀλλα γαρ
εμαυτης αισθανομαι δια ταυτα παρενηνεγμενης του προκειμενου, και ο Καισαρ μοι
επιστας και το του Καισαρος πενθος πενθος μοι επεσταξε διωλυγιον. Ἀποψησασα
ουν το δακρυον των ομματων και εμαυτην αναλεξαμενη του παθους των εξης
εξομαι διπλα κατα την τραγωιδιαν κερδαινουσα δακρυα, οιον επι τηι συμφοραι
συμφορας μεμνημενη. Το γαρ εις μεσον προθειναι τοιουτου βασιλεως υποθεσιν και
τοσουτου προς αρετην αναμνησις εστι και των κατ' εκεινον θαυματων, απερ καμε
προς δακρυα θερμοτατα καταφερει μετα πασης της οικουμενης δακρυουσαν. Το γαρ
εκεινου μεμνησθαι και την αυτου βασιλειαν εις μεσον αγειν εμοι μεν θρηνων
υποθεσις, τοις αλλοις δε ζημιας αναμνησις. Ἀρκτεον τοινυν ενθενδε της ιστοριας
τουμου πατρος, οθεν και αρχεσθαι αμεινον· αμεινον δε οθεν σαφεστερος τε και
ιστορικωτερος ο λογος γενησεται

1.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ Αʹ
1.1.1 Ὁ βασιλευς Ἀλεξιος και εμος πατηρ και προ του των σκηπτρων
επειληφθαι της βασιλειας μεγα οφελος τηι βασι λειαι Ῥωμαιων γεγενηται. Ἤρξατο
μεν γαρ στρατευειν επι Ῥωμανου του ∆ιογενους. Θαυμαστος τις γαρ εφαινετο εν τοις
κατ' αυτον και φιλοκινδυνοτατος. Ουτος γαρ τεσσαρεσ καιδεκατου ετους ων κατ'
εκεινο καιρου συνεκστρατευειν ηπειγετο τωι βασιλει ∆ιογενει κατα Περσων
βαρυτατην αγοντι στρατιαν, και απο γε τουδε ορμηματος απειλην κατα των βαρ
βαρων εμφαινων και ως, ει συμπλακησεται τοις βαρβαροις, το ξιφος αυτου μεθυσει
αφ' αιματος· ουτως ην φιλοπολεμος ο νεανισκος. Ἀλλα τοτε ουκ εξεχωρησεν ο
αυτοκρατωρ ∆ιο γενης αυτωι ξυνεπεσθαι, ατε παθους καταλαβοντος την μη τερα
βαρυτατου. Ἐθρηνει γαρ το τηνικαυτα θανατον του πρωτοτοκου υιου Μανουηλ,
ανδρος μεγαλα και αξιαγαστα εργα ενδεδειγμενου τηι των Ῥωμαιων αρχηι. Και ινα
μη απαραμυθητος ειη εκεινη, τον μεν των υιεων μηκετι γινωσ κουσα ου κατορυξειε,
τον δε αποστελλουσα εν πολεμοις και δεδοικυια μη τι απαισιον συναντησοι τωι
3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νεανισκωι και ουδ' οι γης πεσειται επιγνωσεται, δια ταυτα υποστρεψαι προς την
μητερα το μειρακιον Ἀλεξιον κατηναγκασε. Και τοτε μεν απελειφθη και ακων των
συστρατευομενων, αλλ' ο γε εφεξης καιρος πελαγος υπανεωιξεν αυτωι ανδραγαθη
ματων. Ἐπι γαρ τοι του βασιλεως Μιχαηλ του ∆ουκα μετα την του ∆ιογενους
βασιλεως καθαιρεσιν, οσος ην εις ανδρειαν, παρεδειξε τα κατα τον Ουρσελιον
πραγματα. 1.1.2 Ἧν μεν γαρ ουτος Κελτος ανεκαθεν τηι στρατιαι Ῥωμαιων
κατειλεγμενος, εις δε μεγα τυχης εξογκωθεις και δυναμιν συναθροισας αμφ' αυτον
και στρατιαν αξιολογον των μεν εκειθεν οντων οθεν και αυτος ωρμητο, των δε και
εξ αλλου γενους παντοδαπου βαρυς ην αυτοθεν τυραννος. Πολλας δε ταλαντευσεις
λαβουσης της των Ῥωμαιων ηγεμονιας και των Τουρκων καθυπερτερησαντων της
τυχης Ῥωμαιων, των δε εις το κατοπιν υπαχθεντων ωσπερ ψαμμου ποδων
υποσπασθεισης, τηνικαυτα και ουτος τηι βασιλειαι Ῥωμαιων επεθετο. Και αλλως μεν
ων τυραννικωτατος την ψυχην, τοτε δε και μαλλον εξαφθεις προς καθαραν
τυραννιδα δια το κατηφες των της βασιλειας πραγματων τα της ευας παντα σχεδον
εληισατο. Πολλων δε πιστευθεντων τον μετ' αυτου πολεμον επ' ανδρειαι
διαβεβοημενων και πειραν εισε νεγκαμενων πλειστην πολεμου και μαχης, ουτος
υπερπαιων εφαινετο και την εκεινων πολυπειριαν. Πη μεν αυτος προσ βαλλων και
τρεπων και καθαπερ πρηστηρ εμπιπτων τοις αντικαθισταμενοις αυτωι, πη δε και
συμμαχιαν λαμβανων απο των Τουρκων ανυποστατος ην ταις ορμαις, ωστε και των
πανυ μεγιστανων τινας κατασχειν και τας εκεινων κλονησαι φαλαγγας. 1.1.3 Ὅτε δη
και υπο ταδελφωι εταττετο ο εμος πατηρ Ἀλεξιος και αντικρυς υπεστρατηγει τουτωι,
τα στρατευματα παντα ευας και εσπεριου ληξεως εγκεχει ρισμενωι. Ἐπει δε εν
αμηχανοις ην τα πραγματα τηνικαυτα Ῥωμαιοις, του βαρβαρου τουτου δικην
κεραυνου τα παντα επερχομενου, εις αξιομαχον αντικαταστασιν επινοειται ο
αξιαγαστος ουτος Ἀλεξιος στρατηγος αυτοκρατωρ υπο του βασιλεως Μιχαηλ
αναδεδειγμενος. Ὃς δη και πασαν ανακινησας φρονησιν τε και πολυπειριαν
στρατηγικην τε και στρατιωτικην, και ταυτα ουκ εν πολλωι χρονωι ταυτην
συλλεξαμενος (αλλα γαρ δια το πανυ φιλοπονον του ανδρος και πανταχοθεν
εγρηγορος εις ακρον εληλυθεναι στρατηγικης εμπειριας τοις των Ῥωμαιων λογασιν
εδοξεν, οιος Αιμι λιος εκεινος ο Ῥωμαιος, οποιος ο Σκηπιων, οιος Ἀννιβας ο
Καρχηδονιος· νεωτατος γαρ ην και αρτι πρωτως υπηνη της, ο φασι) τον τε
Ουρσελιον εκεινον ειλε τον πολυν κατα των Ῥωμαιων ρεοντα και τα πραγματα της
εω κατεστησεν ου πολλων δεηθεις ημερων. Ἦν γαρ και οξυς φωρασαι το ξυμφερον
και οξυτερος καταπραξασθαι· τινα δε τον τροπον ειλεν εκεινον, δηλοι μεν και ο
Καισαρ εν τηι δευτεραι της κατ' αυτον ιστοριας βιβλωι πλατυτερον, δηλωσομεν δε και
ημεις, εφ' οσον εις την καθ' ημας ιστοριαν συνηνεγκεν. 1.2.1 Ἄρτι γαρ του βαρβαρου
Τουταχ εκ των βαθυτερων της ανατολης μερων κατεληλυθοτος μετα βαρυτατου
στρα τευματος, εφ' ωι τα των Ῥωμαιων ληιζεσθαι, ο Ουρσελιος πολλακις υπο του
στρατοπεδαρχου στενοχωρουμενος και αλλα επ' αλλοις φρουρια αφαιρουμενος,
καιτοι στρατιαν πολλην επαγομενος και παντας λαμπρως και γενναιως
καθωπλισμενους, ευμηχανιαι παρα πολυ ηττατο τουμου πατρος Ἀλεξιου· τεως δ' ουν
επ' εκεινο καταφυγειν εδοξε. Τελευταιον τοις πασιν εξαπορουμενος ξυμμιγνυσι τωι
Του ταχ και φιλον ποιειται και εις συμμαχιαν αυτον καταλιπα ρει. 1.2.2 Ἀλλ' ο
στρατοπεδαρχης Ἀλεξιος αντιστρατηγειται προς ταυτα και οξυτερον οικειουται τον
βαρβαρον και επισπαται προς εαυτον και λογοις και δωροις και πασι τροποις και
μηχανημασιν. Ἦν γαρ ειπερ τις αλλος εφευ ρετης και πορους εν τοις απορωτατοις
ξυμμηχανωμενος. Ὁ γουν δυνατωτατος αυτωι των τροπων τοιουτος τις ην, ως εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τυπωι ειπειν, δεξιωσασθαι τον Τουταχ· και φησι «φιλοι μεν αμφω αλληλοις ο τε σος
σουλτανος και εμος βασιλευς. Ὁ δε βαρβαρος ουτος Ουρσελιος και προς αμφω
ανταιρει τας χειρας και εχθρος και αμφοτεροις καθισταται φοβερωτατος εκεινου μεν
κατατρεχων και αει τι της μεριδος Ῥωμαιων κατα μικρον υποσπωμενος,
αποστερισκων δε τηι Περσιδι απερ αν και εξην κακεινηι περιγενεσθαι. Τεχνηι δε το
απαν μετερχεται νυν μεν εμε παρασκιαζων δια της σης δυναμεως, αυθις δε του
καιρου τουτωι συμπνευσαντος αφε μενος εμου ως ηδη εν ακινδυνωι καθεστηκως
παλιν εξ υποστροφης κατα σου αρειται τας χειρας. Ἀλλ' ει τι εμοι πειθηι, επειδαν και
αυθις ελευσεται προς υμας, χρηματων πολλων κρατησαι τον Ουρσελιον και προς
ημας εξαποστει λαι δεσμωτην. Τρια γαρ εντευθεν» φησι «κερδανεις, εν μεν
χρηματων πληθος οσον και οιον ουδεις πω προτερον, ετερον δε την ευνοιαν του
αυτοκρατορος συνεπισπασηι, αφ' ουπερ εις ακρον ευδαιμονιας φθασεις εληλυθως,
τριτον δε οτι και ο σουλτανος τα μεγαλα ησθησεται εχθρου τηλικουτου εκπο δων
γεγονοτος και τας χειρας ασκουντος καθ' εκατερων κατα τε Ῥωμαιων και
Τουρκων». 1.2.3 Ταυτα διαπρεσβευ σαμενος προς τον ανωθεν ειρημενον Τουταχ ο
εμος πατηρ και της Ῥωμαικης στρατιας αρχηγος κατ' εκεινο καιρου και αμα και
ομηρους πεμψας των ενδοξοτατων τινας επι συγκειμενωι χρονωι και χρηματων
ποσοτητι πειθει τους αμφι τον Τουταχ βαρβαρους κατασχειν τον Ουρσελιον. Και
τουτου ταχυ γεγονοτος αποστελλεται εις Ἀμασειαν τωι στρατοπεδαρχηι. 1.2.4 Ἀλλ'
εντευθεν εχρονοτριβει τα χρη ματα· αυτος μεν γαρ ουκ ειχεν οποθεν αποπληρωσειε,
τα δ' εκ βασιλεως ημελητο· και ουχ οτι βραδει ποδι κατα την τραγωιδιαν εστιχεν,
αλλ' ουδαμου κατεφαινετο. Οι μεν γαρ αμφι τον Τουταχ ενεκειντο τον των
χρηματων απαιτουν τες ογκον η τον εωνημενον εξοπισθεν λαμβανειν και παλιν
δρομειν εαν τουτον οθεν κατειληπτο· ο δε ουκ ειχεν οθεν αποδοιη την του
εωνημενου τιμην. Τοις ολοις ουν δι' ολης νυκτος εξαπορουμενος ερανισασθαι παρα
των οικητορων Ἀμασειας ελογισατο την τιμην. 1.2.5 Και αυγαζουσης ημερας, καν
αργαλεον εδοκει, αλλ' ομως συνεκαλειτο απαν τας τε και μαλλον τους τα πρωτα
φεροντας και χρηματων ευπορουντας. Προς ους μαλλον θεασαμενος εφη «ιστε
παντες, οπως ο βαρβαρος ουτοσι τας του Ἀρμενιακου διε θετο πολεις απασας οσας τε
κωμοπολεις επορθησε και οπο σους κακως διεθετο συμφοραις αφορητοις υποβαλων
οποσα τε χρηματα αφ' υμων εκομισατο. Ἀλλα καιρος ηδη παρεστι των εξ αυτου υμας
απαλλαττειν κακωσεων, ει βουλεσθε. ∆ει τοιγαρουν μη προεσθαι τουτον. Ὁρατε γαρ
ως δεσμωτης ημιν ο βαρβαρος νευσει παντως Θεου και ημετεραι σπουδηι. Ὁ δε τουτον
ζωγρησας Τουταχ εξ ημων αιτει την τιμην. Ἡμεις δ' απορουμεν πανταπασιν επ'
αλλοδαπης τε οντες και συχνον ηδη χρονον μετα των βαρβαρων μαχομενοι και τα
προσοντα δεδαπανηκοτες. Ει μη γουν πορρω ο βασιλευς ην και καιρον αναμονης
εδιδου ο βαρβαρος, εσπευσα αν εκειθεν κομισθηναι τα της τιμης. Ἐπει δ', ως ιστε και
αυτοι, ουδεν τουτων εξεστι πραττειν, δεον υμας συνεισε νεγκειν την τιμην, και
ληψεσθε παντα δι' ημων εκ βασι λεως οποσα παρασχοιτε» 1.2.6 Ειπε ταυτα και
εξεκρουσθη παραυτικα και θορυβον ανηψε σφοδροτατον των Ἀμασεια νων εις
αποστασιαν κεκινημενων. Ἦσαν γαρ οι τουτους εις θορυβον ηρεθιζον ανδρες
κακουργοτατοι τινες και ρεκται πραγματων ειδοτες οτρυνειν δημον εις ταραχην.
Θορυβος τοινυν ηρτο πολυς των μεν βουλομενων συζεσθαι τον Ουρσελιον και το
πληθος αντιλαβεσθαι τουτου ερεθι ζοντων, των δε εκταραττομενων (τοιουτον γαρ
το συρφετω δες πληθος) και τον Ουρσελιον αρπασαι θελοντων και των δεσμων
απολυειν. ∆ημον ουν ο στρατοπεδαρχης τοσουτον ορων μαινομενον ως εν στενωι
κομιδη τα κατ' αυτον εγνω κει, καταπεπτωκει μεν ουδαμως, αλλ' επιρρωσας εαυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

κατεσιγαζε τηι χειρι τον θορυβον. 1.2.7 Ὀψε δε και μολις τουτους καταπαυσας και
προς το πληθος τον λογον ανενεγ κων εφη «θαυμαζειν επεισι μοι, ανδρες
Ἀμασειανοι, οπως την συσκευην τουτωνι των εξαπατωντων υμας πανταπασιν
ηγνοησατε την σφων αυτων σωτηριαν τωι υμετερωι αιματι εξωνουμενων και
μεγιστην υμιν την βλαβην προξενουντων αει. Ποια γαρ υμιν της του Ουρσελιου
τυραννιδος η ωφε λεια, ει μη σφαγαι και πηρωσεις και ακρωτηριασμοι μελων; Ουτοι
δε οι των τοιουτων υμιν προξενοι ενθεν μεν τα οικεια ασινη διετηρουν τον
βαρβαρον θεραπευοντες, εκειθεν δε αυθις των εκ βασιλεως ενεφορουντο
δωρηματων χαριζο μενοι τουτωι, οτι μη υμων τε και της πολεως Ἀμασειας
παρεχωρησαν τωι βαρβαρωι, και ταυτα μηδενα λογον υμων ποιησαμενοι πωποτε. ∆ια
τουτο και την τυραννιδα συνι στασθαι βουλομενοι, τωι μεν τυραννωι χρηστας
υποσαινοντες ελπιδας ασινη τα οικεια διατηρωσιν, εκ βασιλεως δε αυθις απαιτωσι
τιμας τε και δωρεας. Ἢν δε τι και νεωτερισθειη, αυτοι μεν παλιν εαυτους του
δραματος εξαγωσι, τον δε βασιλεως θυμον καθ' υμων εξαψωσιν. Ει τι ουν εμοι πειθε
σθε, τουτους μεν υμας προς θορυβον ερεθιζοντας το παρον ερρωσθαι εασατε,
εκαστος δε υμων οικαδε απελθων τα λεχθεντα σκοπειτω, και εισεσθε οποιος υμιν το
ξυμφερον βουλευεται».
1.3.1 Τουτων ακουσαντες των ρηματων ωσπερ οστρακου μεταπεσοντος την
γνωμην μεταβαλοντες οικαδε ανεχω ρουν. Ὁ δε στρατοπεδαρχης γινωσκων τον
δημον εν ροπηι τας γνωμας μεταβαλλειν ειωθοτα, και μαλλον ει υπο χαιρε κακων
οτρυνεται, δεισας μη δια της νυκτος κατ' αυτου μελετησαντες επελθωσι και τον
Ουρσελιον εξαγαγοντες μεν της φρουρας, λυσαντες δε των δεσμων αφωσιν, επει μη
αποχρωσας ειχε δυναμεις προς τοσουτους αντικαταστηναι, μηχαναται το εντευθεν
Παλαμηδειον τι μηχανημα. Ἐς μεν το φανερον αποτυφλοι τον Ουρσελιον· και
ηπλωτο μεν εν τηι γηι, ο δε δημιος επηγε τον σιδηρον, ο δε επωρυετο τε και εστενε
καθαπερ λεων βρυχωμενος. Σχημα δε παντα ησαν της των ομματων αποστερησεως,
παρηγγελτο δε και ο τωι δοξαι τυφλουμενος βοαν τε και κεκραγεναι και ο μεχρι του
δοκειν τους οφθαλμους εξορυττων δριμυ τε ενο ραν προς τον εκκειμενον και
μανιωδη τα παντα δραν, μαλλον δε σχηματιζεσθαι την αποτυφλωσιν. Και ο μεν
απετυφλουτο μη αποτυφλουμενος, ο δε δημος εκροτει και πανταχοθι την του
Ουρσελιου τυφλωσιν διεβομβει. 1.3.2 Ταυτα ωσπερ εν σκηνηι δραματουργηθεντα
πεπεικε τον οχλον ολον, οσος εγχωριος και οσος εξωθεν, εις ερανον κατα τας
μελισσας συλλεγεσθαι. Τουτο γαρ απαν το σκεμμα της Ἀλεξιου φρονησεως, ινα οι
προς το δουναι χρηματα δυσχερως εχοντες και αφελεσθαι τον Ουρσελιον
επιβουλευοντες εκ των χειρων Ἀλεξιου τουμου πατρος αποκαραδοκησωσι τε ως
εντευθεν αυτοις της επιβουλης ανωφελους καθεστηκυιας και ταχυ προς το βουλημα
του στρατοπεδαρχου τραπωνται της πρυην αστοχουντες βου λης αυτον τε φιλον
ποιουμενοι και οργην βασιλεως εκκλι νοντες. Τουτον τοινυν ουτω κατασχων τον
Ουρσελιον ο αξιαγαστος στρατηγος ειχεν ως εν ζωγριωι τον λεοντα ετι
επικαλυμματα τοις οφθαλμοις φεροντα τα συμβολα της δηθεν αποτυφλωσεως. 1.3.3
Ου μην ηρκειτο οις ειργασται ουδε ως κυδος αραμενος προς ταλλα των πραγματων
ανα πεπτωκει, αλλα πολεις τε αλλας πολλας και φρουρια κατεκτησατο και υπο την
της βασιλειας εξουσιαν πεποι ηκεν, οσα επι των Ουρσελιου καιρων πονηρως
προπεπραχεν. Ἐντευθεν ουν τας ηνιας στρεψας ευθυ της βασιλιδος πολεως ηλαυνε.
Γενομενος δε εν τηι παππυαι πολει και μικρον αναπαυων των πολλων καματων
εαυτον τε και την συμπασαν στρατιαν πραγμα εντευθεν ωπτο πεποιηκως, οπερ
Ἡρακλης εκεινος επι τηι του Ἀδμητου Ἀλκηστιδι.1.3.4 Ὡς γαρ ειδεν ο ∆οκειανος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

εκεινος, ο του προβεβασι λευκοτος Ἰσαακιου Κομνηνου αδελφιδους και τουτου εξα
δελφος (ανηρ δε ουτος των επιδοξων και γενει και αξιω ματι) τον Ουρσελιον τα της
τυφλωσεως συμβολα φεροντα και υπο του χειραγωγουμενον, βυθιον τι στεναξας και
επι δακρυσας τωι Ουρσελιωι ωμοτητα κατηγορηκει του στρατη γου. Και μεμψιν αυτωι
επηγε τουτου καταβοωμενος ως τοιουτον ανδρα γενναδαν τε και αντικρυς ηρωα
τους οφθαλμους αφελομενου, ον εχρην ατιμωρητον διασωσασθαι· αλλ' εκεινος τοτε
μεν «τας αιτιας της αποτυφλωσεως εισαυθις επακουσειας» επειπων «φιλτατε μοι»,
μετα βραχυ εις οικισκον αγαγων αυτον τε και τον Ουρσελιον ανακαλυ πτει το
προσωπον και δεικνυσιν Ουρσελιου τους οφθαλ μους πυρωπον απαστραπτοντας.
Ἐξεπλαγη ταυτα ως εθεασατο και εθαυμασεν ο ∆οκειανος και ουκ ειχεν ο τι και
χρησαιτο τωι πληθει του θαυματος. Και θαμα μεν ταις οψεσι τας χειρας επεβαλε, μη
που και οναρ εστι το θεω μενον η τις μαγικη τερατεια η αλλο τι τοιουτον αρτι πρω
τως καινοτομουμενον. Ὡς δε την επι τωι ανδρι φιλαν θρωπιαν του εξαδελφου
κατεμανθανε και μετα της φιλανθρωπιας την τεχνην, περιχαρης γεγονως ενηγκαλι
ζετο τε αυτον και κατεφιλει πολλακις το προσωπον εις ηδονην το θαυμα
μεταβαλων. Ταυτο δε τουτωι πεπονθασι και οι περι τον βασιλεα Μιχαηλ και βασιλευς
αυτος και παντες.
1.4.1 Ἐντευθεν παλιν επι την εσπεραν πεμπεται παρα Νικηφορου του
αυτοκρατορος ηδη τα Ῥωμαιων σκηπτρα κατεσχηκοτος κατα Νικηφορου του
Βρυεννιου την δυσιν ολην κλονουντος και το διαδημα εαυτωι περιθεμενου και
βασιλεα Ῥωμαιων ανακηρυττοντος. Ἄρτι γαρ του αυτοκρατορος Μιχαηλ του ∆ουκα
του θρονου καθαιρεθεντος και αντι ταινιας τε και στεμματος τον ποδηρη και την
επω μιδα την αρχιερατικην ενδεδυμενου, ο Βοτανειατης επι του βασιλειου θρονου
καθισας και την βασιλιδα Μαριαν, ως προιων ο λογος σαφεστερον παραστησειε,
μνηστευσαμενος τα της βασιλειας διιθυνε πραγματα. 1.4.2 Ἀλλ' ο Νικηφορος
Βρυεννιος την δουκικην περιεζωσμενος αρχην ∆υρραχιου επι του βασιλεως Μιχαηλ
και προ του βασιλευσαι τον Νικηφορον βασιλειαν τε ηρξατο και αποστασιαν κατα
του Μιχαηλ εμελετησε. Το μεν οθεν και οπως, ουκ αναγκαιον εστιν ημιν διηγεισθαι·
φθανει γαρ η του Καισαρος ξυγγραφη το αιτιον της αποστασιας εξιστορησαι. Το δ'
οτι εκειθεν ωσπερ εξ ορμητηριου τινος της πολεως ∆υρραχιου παντα τα της εσπερας
κατεδραμε και υφ' εαυτον εποιησε και οπως ουτος εαλω, τουτο των αναγκαιοτατων
εστιν εν βραχει διηγησασθαι. Το γαρ ακριβες της ιστοριας τον βουλο μενον μαθειν ες
τον Καισαρα παραπεμπομεν. 1.4.3 Κρα τιστος γαρ ο ανηρ τα πολεμια και αμα και
γενους ων των επισημοτατων και αναδρομηι σωματος και καλλει προσ ωπου
κοσμουμενος και εμβριθειαι φρονηματος και βρα χιονων δυναμει των κατ' αυτον
διαφερων ανδρων επαξιον ην βασιλειας το χρημα. Και τοσουτος ην εις πειθω
δυνατος και παντας εφελκειν και εκ πρωτης οψεως και ομιλιας δυναμενος, ωστε
παντες πανδημει και στρατιωται και ιδιωται των πρωτειων αυτωι ξυνεχωρουν και
βασιλευειν ηξιουν απασης ευας και εσπεριας ληξεως. Και γαρ επιοντα τουτον αι
πολεις απασαι υπτιαις χερσιν υπεδε χοντο και αλλη προς αλλην πολιν μετα κροτου
παρεπεμπε. Ταυτα εταραττε μεν τον Βοτανειατην, εξεκυκα δε και το περι αυτον
στρατευμα και εις αμηχανιαν την βασιλειαν ολην ενεβαλλε. 1.4.4 Πεμπειν ουν
διεγνωκεισαν τον εμον πατερα τον Κομνηνον Ἀλεξιον κατα του Βρυεννιου δομε
στικον των σχολων αρτι προχειρισθεντα μετα των ενουσων δυναμεων. Εις γαρ το
μερος τουτο η βασιλεια Ῥωμαιων εις τουσχατον εληλυθει. Τα τε γαρ εωια των
στρατευματων αλλο αλλαχου διεσκεδαστο των Τουρκων υφαπλωθεντων και παντα
σχεδον περισχοντων, οσα Ευξεινου ποντου εστι μεταξυ και Ἑλλησποντου και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

Αιγαιου τε και Συριακου πελαγους [και] Σαρου τε και των αλλων και μαλιστα οποσοι
Παμφυλιαν τε και Κιλικας παραμειβοντες ες το πελαγος εκπιπτουσι το Αιγυπτιον. Τα
μεν ουν εωια στρατευματα ουτως εσχον· τα δε της εσπερας ες τον Βρυεννιον συρρευ
σαντα εις στενον κομιδη και ολιγον στρατευμα την βασι λειαν αφηκε Ῥωμαιων.
Ἀθανατοι τε γαρ τινες αυτηι κατελειφθησαν χθες και πρυην ξιφους ημμενοι και
δορατος και τινες εκ του Χωματος στρατιωται ολιγοι και Κελτικη τις στρατια εις
ολιγους τινας περιισταμενη. Τουτους δη τωι εμωι πατρι Ἀλεξιωι διδοασι και αμα
συμμαχους απο των Τουρκων προσκαλεσαμενοι εξιεναι οι περι τον βασιλεα
προσεταττον και ξυμμιξαι τωι Βρυεννιωι ου μαλλον εις την εφεπομενην στρατιαν
θαρρουντες η εις το φρονημα του ανδρος και την εν πολεμοις και μαχαις δεινοτητα.
1.4.5 Ὁ δε την ξυμμαχιαν μη περιμεινας οξεως επερχομενον τον εχθρον ακουων
καντευθεν καλως και εαυτον και τους ξυν επομενους φραξαμενος εξεισι της
βασιλιδος των πολεων και κατα την Θραικην γεγονως περι τον Ἁλμυρον ποταμον
στρατοπεδευει ανευ ταφρων και χαρακος. Μανθανων γαρ τον Βρυεννιον εν τοις
Κηδοκτου πεδιοις αυλιζομενον εβουλετο εκατερα τα στρατευματα αυτου τε και των
εναν τιων αξιολογον απεχειν διαστημα. Ου γαρ ειχεν αντιμετω πος επιστηναι τωι
Βρυεννιωι, ινα μη καταφωρα γενοιτο τα της δυναμεως και μη δοιη, οποσος τις εστι
την στρα τιαν, αισθησιν τωι εχθρωι. Μετ' ολιγων γαρ προς πολλους και μετ'
απειροπολεμων προς εμπειροπολεμους εμελλε ξυμβαλειν και του θαρρειν αφεμενος
και αναφανδον εμπιπτειν κλωπετευειν την νικην εβουλετο.
1.5.1 Ἐπει δε ανδρας και αμφοτερους γενναιους εις πολεμον ο λογος
κατεστησατο, τον τε Βρυεννιον και τον εμον πατερα τον Κομημνον Ἀλεξιον (ουδεν
γαρ ετερος του ετερου προς ανδρειαν απελιμπανετο ουδε τα της εμπειριας ετερος
ετερου παρ' ελαττον ειχεν), αξιον εστι καταστησα μενους τουτους εις φαλαγγας και
αντιπαραταξεις εκειθεν αποσκοπησαι του πολεμου την τυχην. Τω μεν γαρ ανδρε
τουτω και αμφω ηστην καλω και γενναιω και τα γε εις χειρας και πειραν ισοι ωσπερ
επι τρυτανης ισταμενοι· οραν δε ημας χρεων, οπου τα της τυχης επεβρισεν. Ὁ μεν
γαρ Βρυεννιος μετα του θαρρειν ταις δυναμεσι και την πειραν προυβαλλετο και την
ευταξιαν της παραταξεως· ο δ' Ἀλεξιος εκ του ετερου ολιγας μεν ελπιδας και πανυ
αφελεις ειχεν οσον επι τωι στρατευματι, αντιπρουβαλλετο δε την απο της τεχνης
ισχυν και τας στρατηγικας μηχα νας. 1.5.2 Ἤδη γαρ αλληλοιν αισθομενοι και οτι
πολεμων ηδη καιρος ο μεν Βρυεννιος, επειδη τας εφοδους αυτου προυποτεμνεσθαι
τον Κομνηνον Ἀλεξιον μεμαθηκοι και περι Καλαυρην στρατοπεδευειν, ουτω
ξυνταξαμενος αντεπ ηρχετο. Εις τε γαρ δεξιον κερας και ευωνυμον ταξας το
στρατευμα του μεν δεξιου καταρχειν τον αυταδελφον Ἰωαν νην επεταττε·
πεντακισχιλιοι δ' ησαν οι τουτο το μερος συμπληρουντες, Ἰταλοι τε και της του
Μανιακου εκεινου αποσπαδος και μην και εκ Θετταλιας ανδρες ιππεις και μοιρα τις
των απο της εταιριας ουκ αγεννης. Θατερον δε το ευωνυμον κερας ο Ταρχανειωτης
ειχε Κατακαλων, Μακεδονας τε και Θραικας εξωπλισμενους εις τρισχιλιους τους
ξυμπαντας συναριθμουμενους. Αυτος δ' ο Βρυεννιος το μεσον κατειχε της φαλαγγος
εκ τε Μακεδονων και Θραικων συντεταγμενον και του αρχοντικου συμπαντος οσον
επιλεκτον. Παντες δε εφ' ιππου Θετταλης εποχου μενοι και τοις σιδηροις θωραξι και
τοις περι την κεφαλην κρανεσιν εξαστραπτοντες, των τε ιππων διεγειρομενων ες
ορθον ους και των ασπιδων προς αλληλας παταγουσων πολλη τις αυγη αυτων τε και
των κορυθων εκειθεν εξε πιπτε μετα δειματος. Ὁ δε εις μεσους κυκλουμενος ο
Βρυεννιος καθαπερ τις Ἄρης η Γιγας υπερωμιας εις πηχυν ενα των αλλων παντων
υψουμενος και αυτοχρημα θαμβος ην και φοβος τοις θεωμενοις. Ἔξωθεν δε του ταγ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ματος ολου ωσανει δυειν σταδιων διαστημα Σκυθαι τινες ησαν συμμαχοι
βαρβαρικοις κεκοσμημενοι τοις οπλοις. Παρηγγελτο δε, επειδαν οι πολεμιοι
προφανειεν και η σαλπιγξ πολεμιον αλαλαξειεν, ευθυς κατα νωτων εμπι πτειν και
βαλλειν τους Σκυθας τοις πολεμιοις και θλιβειν αυτους τοις πυκνοις και συνεχεσι
τοξευμασι, τους δε λοι πους πυκνα συνασπισαμενους εμπιπτειν κατα το καρτερω
τατον. 1.5.3 Ουτω μεν ουτος τους αμφ' αυτον διεταξατο· ο δε γε εμος πατηρ ο
Κομνηνος Ἀλεξιος του τοπου την θεσιν κατασκεψαμενος το μεν του στρατευματος
κατεστησεν εν τισι κοιλασι, το δ' αντιμετωπον εστησε της στρατιας Βρυεννιου.
Ἄμφω δε παραταξαμενος, το υποκαθημενον και το προφανες, και πτερωσας λογοις
ανδρα εκαστον και εις ανδρειαν επαρας τωι μεν επεσκηπτε τωι προλοχιζοντι ταγματι,
επειδαν κατα νωτου γενοιντο των πολεμιων, εξ αιφνιδιου προσπιπτειν και μετα
ρυμης οτι πολλης και σφοδρας επα ραττειν κατα του δεξιου κερατος. Τους δ'
αθανατους λεγομε νους και τινας απο των Κελτων εαυτωι παρακατεσχε και του των
προυτετακτο· των δε Χωματηνων και Τουρκων εξαρχον τον Κατακαλων κατεστησε
και προς το Σκυθικον απαν εχειν τον νουν και τας διεκδρομας αυτων απαλλαττειν
παρεκε λευσατο. 1.5.4 Ταυτα μεν ουτως ειχε. Και επει κατα τους κοιλωδεις τοπους το
του Βρυεννιου γεγονε στρατευμα, ευθυς συνθημα δεδωκοτος τουμου πατρος
Ἀλεξιου μετα βοης και αλαλαγμου εμπηδησαν το περι την ενεδραν στρα τευμα τωι τε
αιφνιδιωι κατεπληξαν τους πολεμιους, εκα στος των παρατυχοντων πληττων τε και
φονευων, και εις φυγην κατηναγκασαν. Ἀλλ' ο Βρυεννιος Ἰωαννης και του
ηγεμονος αυταδελφος μνησθεις ενταυθα θουριδος αλκης και θυμου τωι ψαλιωι
στρεψας τον ιππον και τον επιοντα στρατιωτην αθανατον πληγηι μιαι καταβαλων
εστησε τε κλο νουμενην την φαλαγγα και ουτω συνταξας απωσε τους πολεμιους.
Ουτως οι αθανατοι προτροπαδην μετα τινος ακοσμιας εφευγον υπο των κατοπιν αει
στρατιωτων απο κτιννυμενοι. 1.5.5 Ὁ δε γε εμος πατηρ εις μεσους εαυτον εμβαλων
των πολεμιων και γενναιως αγωνιζομενος εκλονει μεν και ουτος το μερος, εφ' ωιπερ
αν παραγινοιτο, πληττων εκαστον τον προς αυτον ιοντα και ευθυς καταβαλλων,
ελπιζων δε ξυνεπεσθαι και τινας αμυνειν αυτωι στρατιωτας ακατασχετως ειχετο του
αγωνος. Αισθομενος δε διαρρα γεισαν την εαυτου φαλαγγα και ηδη πολλαχου
σκεδασθεισαν τους ευψυχοτερους (εξ δε ησαν οι συμπαντες) συλλεξαμε νος
εβουλευσατο σπασαμενους τα ξιφη, επειδαν εγγισαιεν τωι Βρυεννιωι, κατ' αυτου
χωρειν αναισχυντως, καν δεοι κακεινους αυτωι συναποθανειν. Ἀλλ' απειρξε του
τοιουτου βουλευματος Θεοδοτος τις στρατιωτης, ανηρ τωμωι πατρι παιδοθεν
υπηρετησας, ως αντικρυς παραβολου του εγχειρη ματος οντος. Την εναντιαν ουν
τρεπομενος ο Ἀλεξιος ολιγον μεν υπεξαγειν εαυτον της του Βρυεννιου στρατιας
εβουλετο, γνωριμους δε τινας των διασκεδασθεντων επισυλ λεξας και
συστησαμενος αυθις τωι εργωι ενεκειτο. 1.5.6 Μη πω δε τουμου πατρος εκειθεν
εαυτον υπεξαγαγοντος οι Σκυ θαι τους περι τον Κατακαλων Χωματηνους εκλονουν
βοηι πολληι και αλαλαγμωι χρωμενοι. Και επειδη και τουτους απωσαντο και εις
φυγην ευκολως ετρεψαντο, προς λαφυρα γωγιαν απεβλεψαν [και φυγην] και τας
εαυτων ανεζητουν διατριβας. Τοιουτον γαρ το εθνος το Σκυθικον· μηπω καθαρως
τρεψαμενοι τον αντιπαλον και το κρατος αναδη σαμενοι διαφθειρουσι την νικην τηι
λαφυραγωγιαι. Την γαρ ουραγιαν του Βρυεννικου στρατευματος καταλαβον απαν το
θητικον ταις ταξεσιν αυτων ξυνεμιγνυτο φοβωι των Σκυθων του μη τι παθειν ενεκα
παρα τουτων· αει δε τι συρρεον επι τουτους, οσον εξεφυγε τας χειρας τας Σκυ θικας,
συγχυσιν ου μικραν ταις ταξεσιν ενεποιησε των σημαιων αναμιχθεισων αλληλαις.
1.5.7 Ἐν τουτοις δε εναπ ειλημμενος ων ουμος πατηρ Ἀλεξιος, ως και προσθεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ελεγομεν, περιχορευων εντος του στρατευματος του Βρυεννικου οραι των
ιπποκομων ενα του Βρυεννιου ιππον τινα των βασιλικων επισυρομενον, τηι τε
αλουργωι εφεστριδι κεκοσμημενον και καταχρυσα τα φαλαρα εχοντα και δη και τους
κατεχοντας τας εξ εθους τοις βασι λευσι παρεπομενας ρομφαιας εγγυθεν αυτωι
παραθεοντας. Ταυτ' ουν θεασαμενος καλυπτει μεν το προσωπον τωι θωρα κιδιωι, ο
της κορυθος κυκλωι εξηρτητο, σφοδρως δε κατ' αυτων εξορμησας συν τοις εξ
στρατιωταις, ους ανωθεν ο λογος εδηλωσε, καταβαλλει μεν και τον ιπποκομον, αιρει
δε και τον βασιλικον ιππον, συναφαιρειται δε και τας ρομ φαιας και λαθραι υπεξεισι
του στρατευματος. Ἐν τωι ακιν δυνωι δε καταστας τον τε χρυσοφαλαρον εκεινον
ιππον εξεπεμψε και τας παρ' εκατερα του βασιλικου σωματος στρεφομενας ρομφαιας
και κηρυκα τινα μεγαλοφωνοτατον παρακελευσαμενος απανταχου του
στρατευματος διαθεοντα βοαν ως ο Βρυεννιος επεπτωκει. 1.5.8 Τουτο γενομενον
πολλους των σκεδασθεντων του στρατευματος του μεγαλου δομεστικου των
σχολων και εμου πατρος απανταχοθεν ξυνελεγε και παλιμπορευτους εποιει, τους δε
και επειθεν εγκαρτερειν. Οι δε εστηκεσαν ατρεμουντες, ινα εκαστος ετυχε, και εις
τουπισω τας οψεις στρεψαντες εξεπλητ τοντο εφ' οις παρ' ελπιδα εωρων. Και ην
ιδειν επ' αυτοις καινον τι γενομενον, των ιππων εν οις επωχουντο τας κεφαλας επι
το προσω ορωσας, τα δ' αυτων προσωπα εις τουπισω εστραμμενα, και μητε επι τα
προσω χωρουντας μητε εις τουπισω στρεψαι τους χαλινους εθελοντας, αλλ'
εκθαμβους οντας και εξαπορουμενους οιον επι τοις ξυμπε σουσιν. 1.5.9 Οι τε γαρ
Σκυθαι νοστου μνησαμενοι και οικαδε απιοντες ουκ εμελλον ετι επιδιωκειν, αλλα
πορρω των στρατευματων αμφοιν γεγονοτες μετα της λειας αυτου που
περιπεπλανηντο. Το τε διακηρυκευομενον, ως αρα ο Βρυεννιος εαλω και
κατενηνεκτο, εθαρσοποιει τους τεως δειλους και φυγαδας και το κηρυττομενον
αυτοθεν ειχε το πιθανον ενδεικνυμενου πανταχοθι μετα των βασιλικων παρασημων
του ιππου και των ρομφαιων μονονουχι διαγγελ λουσων, ως ο φυλαττομενος
ταυταις Βρυεννιος χειρος πολεμιας γεγονεν εργον.
1.6.1 Ειτα η τυχη ξυνεβαλε και τι τοιουτον. Ἀπομοιρα τις εκ της συμμαχιας
των Τουρκων καταλαμβανει τον δομεστικον των σχολων Ἀλεξιον και ως
καθειστηκει τα του πολεμου μαθοντες και τους πολεμιους, οπου και ειεν,
επιζητησαντες, επι λοφου τινος συνεληλυθοτες τωι Κομνηνωι Ἀλεξιωι και εμωι πατρι
εκεινου δεικνυντος τηι χειρι την στρατιαν εθεωντο τουτους ωσπερ απο τινος
σκοπιας· ειχε δε ωδε τα κατ' αυτους. Συγκεχυμενοι τε γαρ ησαν μηπω συνταξαντες
εαυτους και ως την νικην ηδη αραμενοι κατα φρονητικως ειχον και εξω κινδυνων
εαυτους ᾤοντο. Μαλιστα δε αναπεπτωκεισαν των τωι εμωι πατρι ξυνεπο μενων
Φραγγων προσκεχωρηκοτων τωι Βρυεννιωι δια την προγεγενημενην τροπην. Και γαρ
των ιππων αποβεβηκοτων των Φραγγων και δεξιας διδοντων αυτωι, καθαπερ δη
πατριον εστι διδοναι τας πιστεις, αλλος αλλαχοθεν προς τουτους ξυνερρεον
θεασομενοι το γινομενον. ∆ιεσαλπιζε γαρ η φημη το στρατευμα, ως αρα και οι
Φραγγοι τουτοις προσεθεντο τον αρχιστρατηγον καταλελοιποτες Ἀλεξιον. 1.6.2
Ουτω δητα συγκεχυμενως εχοντας τουτους οι αμφι τον εμον πατερα και τους
νεηλυδας Τουρκους θεασαμενοι εις τρεις μοιρας εαυτους διενειμαντο και τας μεν
δυο ελλο χειν αυτου που διεταττον, την δε τριτην μεριδα χωρειν επι τους πολεμιους
εκελευον. Και το ξυμπαν της τοιαυτης διαταγης ες τον εμον πατερα Ἀλεξιον
ανεφερετο. 1.6.3 Οι μεντοι Τουρκοι ου κατα φαλαγγα συντεταγμενως επηιεσαν αμα
παντες, αλλα μεμερισμενως και απ' αλληλων κατα τινας ομιλους διεστηκοτες
εκασταχου. Ειτα προσβαλλειν εκαστην ιλην τους ιππους επι τουτους ελαυνοντας και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

πυκνοις αποχρησθαι τοξευμασι. Συνειπετο δε τουτοις και ο την ολην στρατηγιαν
αναδησαμενος εμος πατηρ Ἀλε ξιος συλλεξας απο των σκεδασθεντων οσους ο καιρος
υπηγορευε στρατιωτας. Ἐνταυθα τις των αμφι τον Ἀλεξιον αθανατων
θρασυσπλαγχνος τις ων και τολμητιας προεξελασας τον ιππον και των αλλων
προεκδραμων αντι κρυς κατα του Βρυεννιου ολους χαλασας ρυτηρας εφερετο. Και
αυτος μεν το δορυ μαλα σφοδρως ερειδει κατα των στερνων εκεινου· ο δε γοργως
του κουλεου το ξιφος ελκυ σας μηπω φθασαντος του δορατος κραταιοτερον
ερεισθηναι τουτο τε απεκοψεν αυτικα, και τον τρωσαντα κατα της κλει δος πληξας
ολωι βραχιονι κατενεγκων την πληγην αμα την χειρα πασαν εξετεμεν αυτωι θωρακι.
1.6.4 Οι μεν ουν Τουρ κοι αλλος επ' αλλωι καταλαμβανοντες τοις συνεχεσι βελεσι το
στρατευμα κατεσκιαζον. Οι δε γε περι τον Βρυεννιον επληγησαν μεν τωι αιφνιδιωι,
ομως συλλεξαντες εαυτους και εις ταξεις καταστησαμενοι το του πολεμου βαρος εδε
ξαντο αλλος αλλον παρακαλουντες ανδριζεσθαι. Οι μεντοι Τουρκοι και ο εμος πατηρ
βραχυ τι προς τους πολεμιους αντικατασταντες εξης φευγειν εσχηματιζοντο κατ'
ολιγον εφελκοντες εις τας ενεδρας τους πολεμιους και τεχνικως υποσυροντες. Ἐπει
δε κατα την πρωτην γεγονασιν ενεδραν, εξ υποστροφης κατα μετωπον τουτοις
ειστηκεσαν, και συν θηματος τινος γεγονοτος ευθυς καθαπερ σφηκιαι τινες αλλος
αλλαχοθεν διεξιππαζοντο των ελλοχιζοντων και αλα λαγμωι πολλωι και βοηι και τοις
επαλληλοις τοξευμασι τα τε ωτα κατακροτα των αμφι τον Βρυεννιον εποιησαντο
και τα ομματα ξυνεζοφωσαν τηι πυκνοτητι των βελων απανταχο θεν διεκπιπτοντων.
1.6.5 Ἐνταυθα δε μη αντιστηναι δυνα μενον το του Βρυεννιου στρατευμα (ηδη γαρ
πας κατετε τρωτο και ιππος και ανθρωπος) προς τροπην απεκλινε την σημαιαν και
τον νωτον παιειν παρεσχε τοις εναντιοις. Ἀλλ' ο γε Βρυεννιος καιτοι πολλα
βαρυνομενος υπο του πολεμου και συν βιαι ωθουμενος εδεικνυ το ανδρειον και
ευψυχον αει μεν επιστροφαδην τυπτων τον επιοντα, αει δε τα της φυγης καλως και
ανδρειως διοικονομουμενος. Συνηραντο δε τουτωι και ο αδελφος εξ εκατερου μερους
και ο υιος και κατ' εκεινο καιρου θαυμα τοις πολεμιοις εδει χθησαν ηρωικως
ανταγωνισαμενοι. 1.6.6 Ἤδη δε του ιππου καμοντος και μη δυναμενου φευγειν η και
διωκειν (εγγυς γαρ ην του αποπεπνευκεναι δια τους επαλληλους δρομους)
ανασειρασας τουτον ο Βρυεννιος καθαπερ τις αθλητης γεν ναιος ειστηκει προς τας
λαβας και προς εαυτον δυο των Τουρκων γενναιους εξεκαλεσατο. Ὧν ο μεν εις παιει
τωι δορατι, αλλ' ουκ εφθη δουναι βαρειαν πληγην και λαμβανει απο δεξιας τανδρος
βαρυτεραν· φθανει γαρ αποκοψας τουτου την χειρα ο Βρυεννιος τωι ξιφει, η μετα του
δορατος προς τουδαφος εξεκυλισθη. Ἅτερος δε τουτων του ιδιου ιππου
καταπηδησας καθαπερ τις παρδαλις ηλλετο επι του ιππου του Βρυεννιου εναρμοσας
εαυτον επι της οσφυος. Και ο μεν ειχετο τουτου απριξ και επιβαινειν επειρατο του
νωτου, ο δε καθαπερ θηριον επιστρεψας εαυτον εκκεν τειν δια του ξιφους εβουλετο.
Ου μεντοι κατα νουν εχωρει αυτωι τα πραγματα, αει τοι του κατα νωτον Τουρκου
λυγι ζομενου και τας τρωσεις εκφευγοντος. Ἐπει δε και η δεξια αυτωι απειρηκει
κενεμβατουσα και απειπεν ο αθλητης, ενταυθα προς απασαν χειρα πολεμιων
ενδεδωκεν εαυτον. Οι και συλλαβομενοι τουτον και ωσπερ μεγα κυδος αραμενοι
κομιζουσιν Ἀλεξιωι τωι Κομνηνωι ου πανυ μεν τοι πορρωτερω καθεστηκοτι της του
Βρυεννιου αλωσεως, εκταττοντι δε τας τε των βαρβαρων και τας εαυτου φαλαγγας
και προς τον πολεμον ερεθιζοντι. 1.6.7 Και προ τερον μεν δια τινων κηρυκων την
αλωσιν του ανδρος διεπεμψαντο, επειτα δε και αυτον παριστωσι τωι στρατηγωι θεαμα
οντως φοβερον και πολεμουντα και αλισκομενον. Ουτω μεν ουν τον Βρυεννιον εις
χειρας εχων ο Κομνηνος Ἀλεξιος δορυκτητον τωι βασιλει εκπεμπει Βοτανειατηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

μηδεν μεντοι λυμηναμενος αυτου τα ομματα ολως ο ανηρ. Ου γαρ ην τοιουτος α
Κομνηνος, ωστε μετα την αλωσιν επεξερχεσθαι τοις επ' αυτον καταστασιν, αλλ' εις
τιμωριαν αυταρκη ενομιζε την του πολεμιου αλωσιν. Τα δ' εντευθεν φιλανθρωπιαι
τε και φιλοφροσυναι και φιλοτιμια πολλη· οπερ καν τωι Βρυεννιωι ενεδειξατο. 1.6.8
Και γαρ ικανον αυτωι μετα την αλωσιν συμπορευθεις διαστημα, επαν τον *** ουτω
καλουμενον τοπον κατελαβεν ανακτησασθαι της λυπης χρησταις ελπισι τον ανδρα
βουληθεις, προς αυτον εφη «αποβαντες των ιππων καθεζωμεθα μικρον εαυτους
διαναπαυσοντες». Ὁ δε τον περι ψυχης δεδιως κινδυνον μεμηνοσιν ευκει και ου γε
ραιστωνης εν χρειαι ην. Πως γαρ ο και αυτην απολεγομενος την ζωην; Ἀλλ' ομως τωι
του στρατηγου ευθυς υπεταγη βουληματι. Τοιουτον γαρ το δουλον προς απαν το
επιταττομενον ραιδιως υπεικον, και μαλλον ει δορυαλωτον αγοιτο. 1.6.9 Ἀποβαντες
τοινυν οι δημαγωγοι των ιππων, ο μεν ενθεν ως επι στιβαδος επι ποας ευθυς
ανεκειτο χλοερας, εκειθι δ' ο Βρυεννιος ριζης υπερθεν υψικομου δρυος την κεφαλην
ανεχων. Κακεινος μεν εκαθευδε, τον δ' ουκ ειχε νηδυμος υπνος, τουτο δη το της
γλυκειας ποιησεως. Ἀλλα τον οφθαλμον ανατεινας και το απηιωρημενον τοις
πτορθοις ξιφος θεασαμενος, επει μηδενα μηδαμου τοτε παροντα εωρα,
ανακτησαμενος της αθυμιας εαυτον κρειττονος γινεται λογισμου και αποκτειναι τον
εμον πατερα βουλευεται. Και ταχα αν εις εργον απεβη το βουλευμα, ει μη τις ανωθεν
θεια τουτον διεκωλυσε δυναμις το αγριον του θυμου εξημερωσασα και ιλαρον τωι
στρατηγωι ενατενιζειν παρασκευασασα. Ταυτα εγω εκεινου διηγουμενου πολλακις
ηκουον. Ἔνεστι δε τωι βουλομενωι εντευθεν κατανοειν, οπως τον Κομνηνον ες
μειζονα αξιαν παρεφυλαττετο ο Θεος καθαπερ τι χρημα τιμιον τα Ῥωμαιων σκηπτρα
δι' αυτου επανακαλεσασθαι θελων. Ει δε τι μετα ταυτα συμβεβηκε τωι Βρυεννιωι των
αβουλητων, αιτια των αμφι τον βασιλεα τινων, ο εμος πατηρ αναιτιος.
1.7.1 Τα μεν ουν κατα τον Βρυεννιον ουτω διηνυστο· ο δε μεγας δομεστικος
Ἀλεξιος και εμος πατηρ ουκ εμελλεν ατρεμησειν, αλλ' εξ αγωνων εις αγωνας
μεταχωρειν. Ὁ γαρ Βοριλος των αμφι τον Βοτανειατην οικειοτατος βαρβαρος
εξελθων της πολεως και υπαντησας τωι μεγαλωι δομεστικωι και εμωι πατρι τον
Βρυεννιον εκ των χειρων αυτου παραλαβων εδρασεν ο τι δη και εδρασεν. Ἐπι
σκηπτει δε παρα του βασιλεως τωι εμωι πατρι χωρειν ως επι τον Βασιλακιον ηδη και
τουτον βασιλειας περιθεμενον διαδημα και την εσπεραν μετα γε τον Βρυεννιον
ακατα σχετως κυμαινοντα. Ὁ γαρ τοι Βασιλακιος ουτος ανηρ ην μεν των πανυ
θαυμαζομενων επ' ανδρειαι τε και θυμωι και τολμηι και ρωμηι· αλλως δε ανθρωπος
τυραννικην ψυχην εχων εφειλκεν εις εαυτον τας υπερηφανους τιμας και
αναρρησεις τας μεν επενοειτο, τας δε προσεταττε. Του γαρ Βρυεννιου καθαιρεθεντος
ουτος καθαπερ εκεινου διαδοχος γεγονως την πασαν εις εαυτον ανεδεξατο της
τυραννιδος υποθεσιν. 1.7.2 Και απο της Ἐπιδαμνου αρξα μενος (μητροπολις δε αυτη
προκαθημενη του Ἰλλυρικου) μεχρι της των Θετταλων πολεως ηκε παντα καταστρε
ψαμενος αυτος εαυτον και χειροτονησας εις βασιλεα και ευφημησας και τον
πλανητα τουτου στρατον οποι και βουλοιτο μεταφερων. Ἦν γαρ και αλλως μεν
θαυμαζο μενος ο ανηρ επι τε μεγεθει σωματος και κρατει βραχιο νων και προσωπου
σεμνοτητι, οις μαλλον αλισκεται το αγροικικον τουτο και στρατιωτικον εθνος. Ου
γαρ διοραι εις ψυχην ουδ' ενατενιζει προς αρετην, αλλα μεχρι των του σωματος
αρετων ισταται τολμαν και ρωμην και δρομον και μεγεθος θαυμαζον και ταυτα
κρινον αξια αλουργιδος και διαδηματος. Ὁ δε και ταυτα εχων ουκ αγεννη, και την
ψυχην ειχεν ανδρειαν και ακαταπληκτον· και ολως ουτος ο Βασιλακιος τυραννικον
τι και επνει και εβλεπε. Φθεγμα τε γαρ αυτωι βροντωδες και οιον καταπληξαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

στρατιαν ολην και εμβοημα ικανον συστειλαι ψυχης θρασος. Και αμαχος εν λογοις
επισης επιχειρων επαραι τε και συστειλαι τον στρατιωτην εις πολεμον και φυγην.
Μετα τοιουτων πλεον εκτηματων στρατευομενος ο ανηρ και περι αυτον συλλεξα
μενος αμαχον στρατιαν την Θετταλων πολιν καταλαμβανει, καθαπερ εφημεν. 1.7.3
Ὁ δε γε εμος πατηρ ο Κομνηνος Ἀλεξιος ως προς Τυφωνα μεγαν η εκατονταχειρα
Γιγαντα αντιπαραταξαμενος και πασαν εαυτωι ανεγειρας στρατη γικην μηχανην και
φρονημα γενναιον ως προς αντιπαλον παρεσκευαστο. Και μηπω τον εκ των
προτερων αθλων κονιορτον αποτιναξαμενος μηδε τον λυθρον του ξιφους και των
χειρων αποπλυναμενος ωσπερ λεων εχωρει βλοσυρος προς τον χαυλιοδοντα τουτον
συν Βασιλακιον τον θυμον αυτου ανεγειρας. Και καταλαμβανει δητα τον ποταμον
Βαρδαριον· ουτω γαρ εγχωριως αυτον ονομαζουσι. Ῥει μεν γαρ ανωθεν απο των
εγγυθεν της Μυσιας ορων, παραμειβων δε πολλους μεταξυ τοπους και διοριζων προς
τε την εω και την εσπεραν τα τε Βερροιαι και τα Θεσσα λονικηι προσηκοντα εκδιδωσιν
εις την καθ' ημας και νοτιαν θαλασσαν. Πασχουσι δε οι μεγιστοι των ποταμων
τοιουτον τι. Ἐπειδαν δια της προσχωσεως αναστημα τι αξιολογον επιφορησωσι γης,
τοτε δη επι τα καταρροπα ρεουσιν ωσπερ δη μεταμειβοντες τας πρωτας κοιτας
αυτων, και την μεν παλαιαν καταλειπουσι παροδον διακενον υγρου και χηρευουσαν
υδατος, ην δε νυν διοδευουσιν, εμπιπλωσι ρευματων πολλων. 1.7.4 Τουτων ουν των
δυειν παροδων, της τε παλαιας χαραδρας και της αρτι γενομενης πορειας, το μεταξυ
θεασαμενος ο στρατηγικωτατος ουτος Ἀλεξιος και εμος πατηρ, και τον μεν ολκον
του ποταμου ως ασφα λειαν θεμενος εκ θατερου, τηι δε παλαιαι διοδωι ηδη φαραγγι
γεγονυιαι εκ της του ρευματος επιρροιας καθαπερ αυτοφυει αποχρησαμενος διωρυχι
εστρατοπεδευσεν, ου πλειον των δυειν η τριων σταδιων αλληλων αποδιεστηκοτων.
Και ευθυς εν παραγγελιαι παντες ησαν, ημερας μεν αναπαυσασθαι και παραμυθησαι
υπνωι το σωμα και τοις ιπποις τροφην δουναι την αρκουσαν· μελλουσι γαρ της
εσπερας καταλα βουσης αγρυπνησαι τε και ελπιζειν αδοκητον τι παρα των πολεμιων
επισυμβηναι. 1.7.5 Ταυτα δε, οιμαι, διωικονομητο ο εμος πατηρ κιδνυνον
υφορωμενος κατα την εσπεραν εκεινην παρα των πολεμιων. Ἐπιθησεσθαι γαρ
εαυτωι τουτους ηλπιζεν ειτ' εκ πολυπειριας τουτο προμαντευο μενος ειτε αλλως
εικασας. Ου μην τα της προφητειας αυτωι εις μακραν εληλυθει ουδε προεγνω μεν, ου
το δεον δε διωικησατο· αλλ' απαρας της τουτου σκηνης αμα τοις αμφ' αυτον
στρατιωταις συν οπλοις και ιπποις και πασι τοις προς μαχην επιτηδειοις, απεστη μεν
της σκηνης, λαμπαδας καταλελοιπως εκειθι πανταχοθεν φαινουσας και τινα των
αμφ' αυτον οικειον Ἰωαννικιον παλαι τον μοναχικον ελομενον βιον την σκηνην
καταπισ τευσας και οσα επεφερετο εις τε τραπεζαν χρειωδη και την αλλην
παρασκευην. Αυτος δε πορρωτατω απιων εκαθητο μετα της ενοπλου στρατιας το
μελλον καραδοκων, τουτο τεχναζομενος, ιν' ο Βασιλακιος ανημμενας απαντα χοθεν
πυρκαιας ιδων και λαμπαδουχουμενην την τουμου πατρος σκηνην οιησαιτο εκειθι
τουτον ειναι διανα παυομενον, ως εντευθεν εκεινωι τουτον αλωσιμον ειναι και
υποχειριον.
1.8.1 Ουκ εις ματην, καθαπερ ειρηκειμεν, η μαντεια τουμου πατρος Ἀλεξιου.
Ἐπηλθε γαρ τωι προσδοκωμενωι στρατοπεδωι αθροον ο Βασιλακιος συν ιππευσι τε και
πεζοις μυριανδρον στρατιαν επαγομενος. Και τας μεν κλισιας εφευρεν εκασταχου
αναλαμπουσας πυρι, εξαστραπτουσαν δε και την του στρατηγου σκηνην θεασαμενος
ως ειχε ρυμης εις ταυτην εισεληλυθει πολυταρακτον τε και θορυ βωδες βοων. Ὡς δ'
ουκ ην ουδαμου ο προσδοκωμενος ουδε τις ανεπτη στρατιωτης εκειθεν το παραπαν
η στρατηγος, ει μη που τινες καταλελειμμενοι των θητευοντων ευκατα φρονητοι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ετι μαλλον εβοα και εκεκραγει «που ποτε εστιν ο τραυλος;» Ουτωσι και τοις ρημασιν
εις τον μεγαν δομεσ τικον αποσκωπτων. Ἦν γαρ ταλλα μεν ουτος ο εμος πατηρ
Ἀλεξιος ευστομος και ουδεις ουτω ρητωρ ην αυτο φυης εν τε ενθυμημασι και
επιχειρημασι, μονον δε κατα τον φθογγον του ρω ως υπωλισθαινε τε μετριως και
ασυμ φανως διωκλα η γλωττα, καιτοι κατα ταλλα στοιχεια τον ρουν ακαθεκτον
εχουσα. 1.8.2 Ἀλλ' ο μεν ουτως ονειδιζων εβοα και διηρευνατο και ανετρεπε παντα
και κιβωτια και σκιμποδας και σκευη και αυτην δη την τουμου πατρος κλινην, μη
πως ο στρατηγος εν τινι τουτων κεκρυπτο. Και θαμα προς τε τον μοναχον ουτω
καλουμενον Ἰωαννικιον ενεβλεπε· και γαρ δια σπουδης επεποιητο η μητηρ εν
απασαις ταις αυτου εκστρατειαις ομοσκηνον εχειν των τιμιωτερων τινα μοναχον,
και ο ευνους ουτος υιος υπεικε τωι μητρικωι θεληματι ου τα εν βρεφει μονον, αλλα
και ες μειρακας παραγγειλας και μεχρις αν γυναικι συνηρμοσθη. Και τα της σκηνης
απαντα ο Βασιλακιος διηρευνατο και, τουτο δη το του Ἀριστοφανους, ερεβοδιφων
ουκ ανιει πυν θανομενος αμα και τον Ἰωαννικιον περι του δομεστικου. Του δε προ
ωρας εξιεναι ξυν παντι τωι στρατευματι διισχυριζομενου, γνους οτι πολυν τον
πλανον υπεμεινε και τοις απασιν απειπαμενος αλλας εξ αλλων φωνας μετα μειβων
εβοα «ανδρες συστρατιωται, ηπατημεθα· ο πολεμος εξωθεν». 1.8.3 Ουπω τελος εσχεν
ο λογος αυτωι, και εξιουσι του στρατοπεδου εφισταται τουτοις ο εμος πατηρ ο
Κομνηνος Ἀλεξιος προπηδησας της στρατιας συν ολιγοις τισι μετα σφοδροτητος. Και
τινα εις ταξιν συνιστωντα τας φαλαγγας θεασαμενος (και γαρ οι πλειους των στρα
τιωτων των αμφι τον Βασιλακιον εις την λειαν εαυτους επιδεδωκοτες και τα
λαφυρα, τουτο γαρ και παλαι τωμωι πατρι εμεμηχανητο, ουπω εφθησαν συνελθειν
και εις παραταξιν καταστηναι, και επεστη αυτοις αθροον κακον ο μεγας δομεστικος),
ιδων δε τον καθιστωντα τας φαλαγγας και νομισας ειτε απο του μεγεθους ειτε απο
της των οπλων λαμπροτητος (και γαρ αντεστιλβε τουτωι τα οπλα προς την αστρυαν
βολην), εκεινον ειναι τουτον τον Βασιλακιον, συναντησας αυτωι γοργως παιει κατα
της χειρος. Ἣ δ' ευθυς μετα του ξιφους εις γην ερριπτο, οπερ μεγαλως την φαλαγγα
συνεταραξεν. Ου μην ο Βασιλακιος ην, αλλα τις των περι τον Βασιλακιον
γενναιοτατος ουδεν του Βασι λακιου οσον γε τα εις ανδρειαν λειπομενος. 1.8.4
Βαρυς ουν του λοιπου κατ' αυτων κυλινδουμενος και τοξευμασι βαλλων και δορατι
τιτρωσκων και αλαλαγμοις εμβοων και νυκτι συγχεων και παντα και τοπον και
χρονον και οργανον εις νικην λαμβανων και τουτοις προσφυως αποχρωμενος ακλο
νητωι φρονηματι και ασυγχυτωι τηι διανοιαι και αλλον αλλοσε φευγοντα
προλαμβανων παντα διεκρινε και τον εχθρον και τον φιλιον. Ἀλλα και τις ανηρ
Καππαδοκης Γουλης το επωνυμον, ευνους θεραπων τουμου πατρος, την χειρα
γενναιος, τον θυμον ες πολεμους ακαθεκτος, τον Βασι λακιον θεασαμενος και
ακριβως εγνωκως παιει κατα της κορυθος. Ἀλλα το του Μενελεω προς τον
Ἀλεξανδρον πεπονθε· το γαρ ξιφος αυτου τριχθα τε και τετραχθα διατρυφθεν
εξεπεσε της χειρος, της λαβης καταλειφθεισης εν τηι χειρι. Ὃν ο στρατηγος
θεασαμενος ευθυς διελοι δορειτο, οτι μη κατασχοι το ξιφος, και ανανδρον απεκαλει
τουτον· αλλ' ο στρατιωτης την καταλειφθεισαν του ξιφους λαβην παραδεικνυς
πραιοτερον εποιει τον μεγαν δομεστικον. 1.8.5 Και τις δ' αλλος Μακεδων, Πετρος την
κλησιν Τορ νικιος την επωνυμιαν, μεσον των πολεμιων εμπεσων πολλους τουτων
ανηιρει. Ἡ γαρ φαλαγξ ειπετο αγνοουσα τα δρωμενα· εν σκοτει γαρ της μαχης
καθισταμενης ουχ οιοι τε ησαν απαντες τα γινομενα οραν. Ὁ δε Κομνηνος επι το
μηπω διασπασθεν της φαλαγγος ιετο παιων τους αντικαθισταμενους και
ανθυποστρεφων αυθις εις τους ιδιους, σπευδων και το ετι συνισταμενον της του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

Βασι λακιου παραλυσαι φαλαγγος και διαπεμπομενος εις τους οπισθεν και
παρακελευομενος μη μελλειν, αλλ' επεσθαι οι και καταλαμβανειν ταχυτερον. 1.8.6
Ἐν τοσουτωι δε ανηρ τις Κελτος των αμφι τον δομεστικον, ιν' εν βραχει τα παντα
διηγησωμαι, γενναιος στρατιωτης και Ἄρεως ολος εμπλεως τον εμον πατερα ιδων
μεσοθεν των πολεμιων αρτι εξιοντα εσπασμενον το ξιφος θερμον απο του αιματος
αναπεμπον ατμον και των πολεμιων νομισας ενα αθροον αυτωι εμπεσων παιει τωι
δορατι περι το στερνον, και ταχα αν εξεδρον τον στρατηγον επεποιηκει, ει μη αυτος
αμα τε προς το εδραιοτερον εαυτον εφηδρασατο και ονομαστι τουτον εκαλεσεν
αποκοψειν απειλησαμενος δια του ξιφους παρα χρημα την κεφαλην. Ὁ δε, επειδη
πως τον αγνοουντα πρου βαλετο και την νυκτα και το συγκεχυσθαι περι την μαχην,
μετα των ζωντων ηριθμητο.
1.9.1 Τα μεν νυκτος εργα του δομεστικου των σχολων συν ολιγοις τοιαυτα·
ημερας δε αρτι διαγελωσης και του ηλιου του οριζοντος υπερκυψαντος οι του
Βασιλακιου φαλαγγαρχαι εσπευδον οληι γνωμηι επισυλλεγειν τους περι την λειαν
εσπουδακοτας και απολειφθεντας της μαχης. Ὁ δε μεγας δομεστικος το ιδιον
καταστησας στρατευμα κατα του Βασιλακιου αυθις ιετο. Πορρωθεν δε τινας αυτων οι
του δομεστικου θεασαμενοι και κατ' αυτων σφοδρως εξορμησαντες ετρεψαντο και
τινας αυτωι ζωγριαν επανε ληλυθοτες προσηγον. 1.9.2 Ὁ δε του Βασιλακιου αδελφος
Μανουηλ επι λοφου τινος ανελθων επερρωννυε το στρα τευμα μεγα φωνων ωδε
«του Βασιλακιου η σημερον εστιν ημερα και νικη». Εις δε τις Βασιλειος την κλησιν
Κουρ τικιος την επωνυμιαν, γνωστος και συνηθης του Βρυεννιου εκεινου
Νικηφορου, περι ου ο λογος εμνησθη, και τα εις πολεμους ακαθεκτος, προθεων της
του Κομνηνου παρα ταξεως ανεισι προς τον λοφον. Ὁ δε Βασιλακιος Μανουηλ του
κουλεου το ξιφος σπασαμενος ολας ηνιας χαλασας σφοδρως κατ' αυτου ιετο. Ὁ δε
Κουρτικιος ου δια ξιφους, αλλα την απηιωρημενην τηι εφεστριδι ραβδον εφελκυσας
παιει τουτον κατα του κρανους και παραχρημα καταβαλλει του ιππου και δεσμωτην
τουτον επισυρομενος καθαπερ τι λαφυρον τωμωι πατρι προσηγεν. Ἐν τοσουτωι δε και
τον Κομνηνον μετα των ιδιων αναφανεντα ταγματων το εκλει πομενον του
Βασιλακιου στρατευμα θεασαμενον μικρον αντισχον εις φυγην εξωρμησε. Και ο μεν
Βασιλακιος προσθεν εφευγεν, ο δε Κομνηνος Ἀλεξιος εδιωκε. 1.9.3 Κα ταλαβοντων
δε εις Θεσσαλονικην, ευθυς οι Θεσσαλονικεις τον Βασιλακιον εδεξαντο τωι στρατηγωι
επιζυγωσαντες παραχρημα τας πυλας. Ἀλλ' ουδ' ὣς ανηκεν ο εμος πατηρ ουδ'
απεδυσατο τον θωρακα ουδε το κρανος απεθετο ουδε την ασπιδα των ωμων παρειτο
ουδε το ξιφος απερρι ψεν, αλλα στρατοπεδευσας ηπειλει τειχομαχιας τηι πολει και
πορθησιν αντικρυς. Και εθελων διασωσαι τον ανδρα δια του συνεφεπομενου αυτωι
μοναχου Ἰωαννικιου (ανηρ δε ουτος επ' αρετηι διαβοητος) τα περι ειρηνης προς τον
Βασιλακιον ηρωτα, ωστε τας πιστεις λαβοντα μηδεν δεινον πεισεσθαι, εγχειριζειν
αυτωι εαυτον τε ομου και την πολιν. Και ο μεν Βασιλακιος απειθης ην, οι δε
Θεσσαλονικεις δεει του μη αλωναι την πολιν και δεινον τι παθειν παρεχω ρουν τωι
Κομνηνωι της εισοδου. 1.9.4 Ἀλλ' ο Βασιλακιος αισθομενος του γινομενου απο του
πληθους επι την ακρο πολιν μεταβαινει και απο ταυτης εις εκεινην εφαλλεται. Και
ουδ' ὣς επιλανθανεται πολεμου και μαχης, καιτοι του δομεστικου πιστεις αυτωι
διδοντος μηδεν τι παθειν ανη κεστον, αλλ' ωρατο γε ο Βασιλακιος και εν τοις δεινοις
και εν οις εστενοχωρειτο λιαν ανηρ. Ουδε γαρ υφειναι τι του ανδρωδους και του
γενναιου ηβουλετο, εως εκειθεν αυτον οι της ακροπολεως οικητορες και φυλακες
εξελασαντες απαντες ακοντα και βιαι τουτον τωι μεγαλωι δομεστικωι παρεδωκαν.
1.9.5 Ευθυς δε προς τον βασιλεα την τουτου αλωσιν διαμεμηνυκως αυτος επ' ολιγον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

τηι Θεσσαλονικηι εγκαρτερησας και τα εν αυτηι καταστησαμενος λαμπρος στεφανιτης
επανηιει. Οι δε προς του βασιλεως πεμφθεντες μεταξυ Φιλιππων και Ἀμφιπολεως
τωμωι πατρι συναντη σαντες τας περι αυτου εγγραφους προσταξεις βασιλικας αυτωι
εγχειρισαντες, παραλαβοντες τον Βασιλακιον περι τι χωριον Χλεμπιναν καλουμενον
απαγαγοντες εγγυς της εν αυτωι πηγης τους οφθαλμους αυτου εξορυττουσιν· εξ ου
και μεχρι της δευρο η πηγη Βασιλακιου κεκληται. 1.9.6 Τουτο τριτον αθλον προ γε
της βασιλειας καθαπερ τινι Ἡρακλει τωι μεγαλωι Ἀλεξιωι γεγενητο. Ἂν γαρ τις
Ἐρυμανθιονκαπρον τον Βασιλακιον τουτον καλεσειεν, Ἡρακλεα δε τινα καθ' ημας
γενναιοτατον τον εμον πατερα Ἀλεξιον, ουκ αν αμαρτοιτο της αληθειας. Ταυτα μεν
εστω πλεονε κτηματα και προ του θρονου κατορθωματα τωι Κομνηνωι Ἀλεξιωι, ων
απαντων γερας απελαβε παρα του αυτοκρα τορος την του σεβαστου αξιαν σεβαστος
αναρρηθεις εκ μεσης συγκλητου.
1.10.1 Καθαπερ, οιμαι, τα πονηρευομενα των σωματων πη μεν ταις εξωθεν
αιτιαις κακουνται, εστι δ' οπου και τα αιτια των νοσηματων αφ' εαυτων
αναβλυζουσι, και αιτιω μεθα πολλακις μεν τας του περιεχοντος ανωμαλιας και τινας
τροφων ποιοτητας πυρετων γενεσεις, ενιοτε δε και χυμων σηπεδονας· ουτω δητα
και η των Ῥωμαιων κακοτης κατ' εκεινο καιρου νυν μεν ανεβλαστησε θανατωδεις
κηρας τους προειρημενους ανδρας εκεινους, λεγω δη Ουρσελιους και Βασιλακιους
και οσοι το τυραννικον συνεπληρουν πληθος, νυν δε εξωθεν τινας και επεισακτους
τυραννους τα της τυχης ταυτηι επεισηγαγετο απροσμαχον τι κακον και ανιατον
νοσημα, καθα γε και τον επι τυραννικηι γνωμηι διαβοητον Ῥομπερτον εκεινον τον
αλαζονα, ον Νορμανια μεν ηνεγκε, φαυλοτης δε παντοδαπη και εθρεψατο και
εμαιευσεν. 1.10.2 Ἡ δε Ῥωμαιων εχθρον τηλικουτον εφ' εαυτης ειλκυσε προφασιν
δεδωκυια των απ' εκεινου πολε μων τοις προς ημας κηδος ετεροφυλον τε και
βαρβαρον και τα προς ημας απροσαρμοστον, μαλλον δε απροσεξια του τοτε
κρατουντος Μιχαηλ του τας του γενους σειρας προς τους ∆ουκας αναπτοντος. Ει δε
και καθαπτοιμην τινος των καθ' αιμα μοι προσηκοντων (και γαρ καμοι τα προς
μητρος εκειθεν καταρρει), νεμεσατω μηδεις· την τε γαρ αληθειαν εξ απαντων
προειλομην ξυγγραφειν και οσον επι τουτωι τας εξ απαντων μεμψεις ανεστειλαμην.
Ἐκεινος γαρ ο ειρημενος αυτοκρατωρ ο ∆ουκας Μιχαηλ την του βαρβαρου τουτου
θυγατερα εις τον εαυτου υιον κατηγγυησατο Κωνσταντινον, καντευθεν ανερραγη τα
των πολεμιων. Και περι μεν του υιεος του βασιλεως τουτουι Κωνσταντινου και του
περι αυτον γαμικου συναλλαγματος και ολως του βαρβαρικου κηδους και δη και
οπως ειχε καλλους τε και μεγεθους ο ανηρ και οποιος ην την φυσιν και ποδαπος,
κατα καιρον ερουμεν, επειδαν απολοφυροιμην και τας εμας συμφορας μικρον μετα
την του κηδους τουτου διηγησιν και την ητταν της βαρβαρικης απασης δυναμεως
και την απωλειαν των Νορμανοθεν τυραννων, ους εξ αλογιας κατα της των
Ῥωμαιων εθρεψατο. 1.10.3 Ἀλλα προτερον δει ανωθεν που τον λογον αναγαγουσαν
τα περι του Ῥομπερτου τουτου διηγησασθαι, οπως τε ειχε γενους και τυχης και εις
οιον κρατος και υψος η φορα των πραγματων τουτον ανηνεγκε, μαλλον δε, ιν'
ευσεβε στερον φαιην, ου παρεχωρησε τουτον η προνοια προελθειν ενδουσα προς τας
εκεινου κακοτροπους ορμας τε και μη χανας. 1.10.4 Ὁ δε Ῥομπερτος ουτος Νορμανος
το γενος, την τυχην ασημος, την γνωμην τυραννικος, την ψυχην πανουργοτατος,
την χειρα γενναιος, επιθεσθαι μεν δεινο τατος πλουτωι και περιουσιαι μεγαλων
ανδρων, καταπραξαι δε αφυκτοτατος, ες το αναντιρρητον τα του σκοπου περιαγων.
Τα δε του σωματος τοσουτος εις μεγεθος, ως και των μεγιστων υπερανεχειν, πυρσος
το χρωμα, την κομην ξανθος, τους ωμους ευρυς, τους οφθαλμους *** αλλα πυρ απ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

αυτων μονουχι απεσπινθηριζετο. Και οπου μεν εδει διοργανωσαι την φυσιν το
πλατος, ευμηχανον ην, οπου δε αποστενωσαι τουτο, εις το ευρυθμον διωμαλιστο.
Ουτως εξ ακρας κεφαλης ες ποδας ο ανηρ κατερρυθμιστο, ως πολλων λεγοντων
πολλακις ακηκοα. Το δε φθεγμα Ὅμηρος μεν περι Ἀχιλλεως εποιησεν, ως αρα
φωνησαντος εκεινου φαντασιαν εσχηκεσαν οι ακουοντες πολλων θορυβουντων,
τουτου δε του ανδρος, ως φασι, το εμβοημα πολλας ετρεπετο μυριαδας. Ουτως εχων
και τυχης και φυσεως και ψυχης, αδουλωτος ην, ως εικος, μηδενι των απαντων
υποταττομενος· τοιαυται γαρ αι μεγαλαι φυσεις, ως φασι, καν τυχης ωσιν
αφαυροτερας.
1.11.1 Τοιουτος δε ων ο ανηρ και αγεσθαι ολως μη ανεχο μενος, απο
Νορμανιας απαρας μετα τινων ιππεων, πεντε δε ησαν ιππεις και πεζοι τριακοντα οι
παντες, εξελθων της πατριδος περι τας ακρολοφιας και τα αντρα και τα ορη της
Λογγιβαρδιας διετριβε χειρος ληιστρικης καταρχων και τοις οδιταις επιτιθεμενος
οπου μεν ιππους, οπου δε και πραγματα αλλα τα και οπλα προσεπικτωμενος. Και τα
προοιμια του βιου τουτωι αιματων ησαν εκχυσεις και ανδροφονιαι πολλαι. 1.11.2
Χρονοτριβων δε εν τοις μερεσι της Λογγιβαρδιας ουκ ελαθε Γελιελμον τον
Μασκαβελην, ος κατ' εκεινο καιρου μερους μεγιστου των παρακειμενων τηι
Λογγιβαρδιαι ηγεμων ετυγχανεν ων· οθεν τας εισοδους δαψιλεις αν' ετος ελαμβανε
καντευθεν δυναμεις ικανας επαγομενος επιφανης ην αρχηγος. Μεμαθηκως δε περι
του Ῥομπερτου οποιος εστι κατ' αμφω, ψυχην και σωμα φημι, προσηκατο τε
αβουλως τον ανδρα και μιαν των θυγατερων τουτωι κατηγγυησατο. Και πληρωσας
το κηδος, θαυμασας αυτον της τε φυσεως και της περι τα στρα τιωτικα εμπειριας ου
μεν ουν τα κατα γνωμην ηυτυχησεν. 1.11.3 Και γαρ και πολιν καθαπερει τι εδνον
αυτωι εδεδωκει και αλλα τα προσεπεφιλοτιμησατο. Ὁ δε περι αυτον δυσνους
γενομενος και επαναστασιν κατ' αυτου μελετησας, τα μεν πρωτα τον ευνουν
υπεκρινετο και τας δυναμεις προσετιθει τριπλασιασας μεν τους ιππεις, εις δε διπλα
σιους τους πεζους ποιησαμενος. Και τουντευθεν υπερρει τα της ευνοιας και κατα
μικρον παρεγυμνουτο η κακοη θεια. 1.11.4 Και ου διελιμπανε προφασεις καθ'
εκαστην σκανδαλων διδους και λαμβανων και τροπους συνεχεις μηχανωμενος, αφ'
ων εριδες τε και μαχαι και πολεμοι ειωθασι τικτεσθαι. Ἐπει δε ο ρηθεις Γελιελμος ο
Μασκα βελης πλουτωι και δυναμει κατα πολυ διεφερεν αυτου, απογνους ο
Ῥομπερτος την κατα προσωπον προς αυτον μαχην βουλην βουλευεται πονηραν. Και
προβαλλεται μεν την ευνοιαν και το μεταμελον πλαττεται και υπορυττει δολον
αυτωι δεινον και δυσφωρατον, τας τε πολεις αυτου κατασχειν και κυριος γενεσθαι
των προσοντων απαντων τωι Μασκαβεληι. 1.11.5 Και πρωτα μεν τα προς ειρηνην
επερωται και συνελθειν εις λογους αυτοπροσωπως διαπρε σβευεται· ο δε την προς
αυτον ειρηνην ασπαζεται φιλων την θυγατερα εξοχως και συντιθεται την ομιλιαν ες
νεωτα. Ὁ δε Ῥομπερτος καταγγελλει τοπον αυτωι, εν ωι συνελθοντας διαλεχθηναι
προσηκει και τας προς αλληλους συνθεσθαι σπονδας. Ἀκρολοφιαι δε ησαν δυο εξ
ισου της πεδιαδος εξυπανεχουσαι κατα διαμετρον την θεσιν λαχου σαι. Το δε μεταξυ
τουτων ελωδες ην και κατασκιον δενδροις παντοδαποις και φυτοις. Ἔνθα και λοχον
εστη σατο ο δεινος εκεινος Ῥομπερτος τεσσαρας ανδρας ενο πλους γενναιοτατους
παρεγγυησαμενος πανταχοσε παπται νειν τα ομματα· επειδαν δε ιδοιεν αυτον μετα
του Γελιελμου συμπλεκομενον, ευθυς προς εκεινον αναδραμειν μηδεν το παραπαν
μελλησαντας. Ταυτ' ουν προκατασκευα σας ο κακουργοτατος εκεινος Ῥομπερτος την
μεν των ακρολοφιων εις την μετα του Μασκαβελη ομιλιαν χρησι μευουσαν κατελιπε
φθασας ταυτην υποδειξαι αυτωι, θατε ραν δε οιον ιδιοποιησαμενος, πεντεκαιδεκα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

ιππεας και πεζους ωσει εξ και πεντηκοντα μεθ' εαυτου συλλαβομενος ανελθων εν
αυτηι συνεταξε, την βουλην πασαν τοις αξιο λογωτεροις τουτων εξορχησαμενος και
ενι τουτων παραγ γειλας τα αυτου οπλα βασταζειν, ασπιδα και κρανος και ακινακην,
ως ραιδιως δια τουτων εξοπλισθειη, και τοις λοχωσι τεσσαρσιν επισκηψας, ιν'
οπηνικα τωι Μασκαβεληι συμπλακεντα τουτον θεασοιντο, θαττον αναδραμωσι προς
αυτον. 1.11.6 Και ο Γελιελμος κατα την συγκειμενην ημεραν ηρχετο προς την
ακρωρειαν εις τον τοπον, ον φθασας αυτωι ο Ῥομπερτος υπεδειξε, τας μετ' αυτου
συνθηκας πληρωσων. Ὃν ιδων εκεινος εγγυθεν γενομενον, αυτωι τε ιπποτης
προσυπηντηκει και ασπασαμενος εδεξιουτο μαλα ευθυμως. Ἔστησαν ουν αμφω εις
το πρανες μικρον της ακρολοφιας υποκλιναντες ομιλουντες, αττα και εμελλον
ποιειν. Ὁ δε δεινος εκεινος Ῥομπερτος λογους εκ λογων συνειρων ετριβε τον
καιρον, ειτα φησι προς τον Γελιελμον «Ἵνα τι τοις ιπποις εποχουμενοι κοπιωμεν;
Ἀποβαντες καθεδουμεθα εις τουδαφος και αφροντιστως περι ων χρη ομιλησομεν.»
Πειθεται ο Μασκαβελης νηπιος αγνοησας τον δολον και ου κακου φερεται. Και
αποβαινοντα τον Ῥομπερτον του ιππου θεασαμενος πεζος και αυτος τηνι καυτα
ειστηκει και τηι γηι τον αγκωνα διερεισαμενος αυθις λογων κατηρχετο. Ὁ δε
Ῥομπερτος δουλειαν ομολογει του λοιπου τωι Μασκαβεληι και πιστιν ευεργετην
αυτον και κυριον ονομαζων. Θεασαμενοι δε τουτους οι του Μασκαβελη των ιππων
αποβαντας και λογων αλλων ωσπερ καταρχομενους, καμοντες απο τε του καυσωνος
απο τε του δεηθηναι και τροφης και ποτου, ωρα γαρ θερους ην, οπηνικα τας ακτινας
ο ηλιος κατα κορυφην ειωθε βαλλειν, και της αλεας αφορητου γινομενης, οι μεν
των ιππων αποβαινοντες τους χαλινους περι τους πτορθους των δενδρων
αναδεσμουντες εις τουδαφος κατεκλινοντο ταις απο των ιππων και των δενδρων
σκιαις αναψυχομενοι, οι δε οικαδε εχωρουν. 1.11.7 Ἀλλ' ουτοι μεν ουτως· ο δε τα
παντα δεινος Ῥομπερτος ουτω ταυτα προκαταστησας αθροον επιφυεται τωι
Μασκαβεληι και το ημερον αφεις βλεμμα προς το οργιλωτερον μεταβαλλεται και
φονιον αυτωι επιβαλλει την χειρα. Και συμπλακεις αντισυνεπλε κετο τε και ειλκε και
ειλκετο, και εκυλιοντο αμφω κατα του πρανους. Τουτους δε οι λοχωντες τετταρες
εκεινοι ανδρες θεασαμενοι αναδυντες του ελους επεδραμον ηδη τωι Γελιελμωι και
ξυνδησαντες απανταχοθεν ανετρεχον ως προς τους εις την ετεραν ακρωρειαν
ισταμενους ιππεις του Ῥομπερτου, ηδη και αυτων υποκαλπαζοντων κατα του
παρανους προς αυτους· οπισθεν δε εδιωκον οι του Γελιελμου. Ὁ δε γε Ῥομπερτος
επιβας του ιππου κρανοςτε και δορυ λαβων και γοργως εναγκαλισαμενος και ασπιδι
περιφραξας εαυτον επιστραφεις πληττει ενα των του Γελιελμου δια δορατος, ο δ'
αμα τηι πληγηι και την ψυχην συναφηιρητο. 1.11.8 Ἐν τοσουτωι την φοραν των αμφι
τον πενθερον ιππεων αναχαιτισας και την απο τουτων βοη θειαν ανακοψας (οι δε γε
λοιποι τους υπερ κεφαλης αυτων καταβαινοντας ιπποτας του Ῥομπερτου ως και απο
του τοπου βοηθουμενους θεασαμενοι παραχρημα τα νωτα διδοασιν), ουτω γουν την
φοραν των του Μασκαβελη ιππεων ανακοψαντος του Ῥομπερτου, αγεται τηνικαυτα
ο Μασκαβελης δεσμιος και αιχμαλωτος εις οπερ δεδωκεν αυτωι εις προικα φρουριον,
οτε την θυγατερα τουτωι κατηγ γυησατο. Και ειχεν αρα τοτε τον οικειον δεσποτην η
πολις εμφρουρον, φρουριον εντευθεν εικοτως προσαγο ρευομενη. Ουδεν δε χειρον
και την ωμοτητα του Ῥο μπερτου διηγησασθαι. Ἐπειδη γαρ απαξ εγκρατης εγεγονει
του Μασκαβελη, τα πρωτα μεν των οδοντων απαντων αποστερει, εφ' εκαστωι
τουτων προσαπαιτων πολυταλαντον ολκην νομισματων και πυνθανομενος, ου
ταυτα εναπεθετο. Ἐπει δε ουκ εληγεν απαρασσων, εστ' αν απαντα ελαβε, και αμα οι

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

τε οδοντες εξελιπον και τα χρηματα, επι τους οφθαλμους Γελιελμου επιβαλλει τους
οφθαλμους ο Ῥομπερτος και φθονησας τουτωι των οψεων αποστερει των ομματων.
1.12.1 Παντων ουν εγκρατης γενομενος ηυξανετο τε το εντευθεν οσημεραι
και εις το τυραννικωτερον αποκλινων ταις πολεσι τε προσετιθετο πολεις και τοις
χρημασι χρηματα. Και εν βραχει προς την δουκικην περιωπην αναβεβηκως δουξ
Λογγιβαρδιας απασης ωνομαζετο. Ἐντευ θεν ουν απαντες προς τον κατ' αυτου
φθονον ηρεθιζοντο. Ὁ δε φρενηρης ων ανηρ οπου μεν θωπειαις χρησαμενος προς
τους αντικαθισταμενους αυτωι, οπου δε και δωρημασι τους μεταξυ του πληθους
θορυβους εξωμαλισατο και τον κατ' αυτου φθονον των μεγιστανων ευμηχανως
κατε στειλεν, εστι δ' ου και οπλοις χειρωσαμενος απαν το κρατος Λογγιβαρδιας τε
και της ομορουσης χωρας εις εαυτον ανεδησατο. 1.12.2 Ἀει δε τι ο Ῥομπερτος ουτος
επινοων τυραννικωτερον και φανταζομενος την βασιλειαν Ῥωμαιων προφασεως,
ως εφην, της προς τον αυτοκρατορα Μιχαηλ συμπενθεριας επιδραξαμενος τον προς
Ῥωμαιους ανερριπιζε πολεμον. Ἔφθημεν γαρ ειρηκοτες, οτι Μιχαηλ ο αυτοκρατωρ
ουκ οιδ' οπως την του τυραννου τουτου θυγατερα (Ἑλενη δε αυτη προσηγορευετο)
τωι υιωι Κων σταντινωι κατηγγυησατο. 1.12.3 Παλιν δε μεμνημενη του νεανισκου
τουτου παθαινομαι την τε ψυχην και τους λογισμους συγχεομαι· ανακοπτομαι δε
την αμφι τουτον διηγησιν φυλαττουσα παντα καιρωι τωι προσηκοντι. Τουτο δε μονον
ουχ υπομενω μη λεγειν, καν εξω του καιρου λεγοιμι, ως αγαλμα φυσεως ην ο
νεανιας εκεινος και Θεου χειρων, ως ουτως ειπειν, φιλοτιμημα. Ει γαρ και μονον
εθεασατο τις αυτον, ειπεν αν ως του παρ' Ἕλλησι μυθευο μενου χρυσου γενους
απορροη· ουτως αμηχανον ειχε το καλλος. Ἐγω δε μετα τοσουτους ενιαυτους
μεμνημενη του νεανιου τουτου δακρυων εμπιπλαμαι· επεχω δε ομως το δακρυον και
ταμιευω προς τους επικαιρους των τοπων, ινα μη τας μονωιδιας των εμων
αναμιγνυσα ταις ιστορικαις διηγησεσι την ιστοριαν συγχεοιμι. 1.12.4 Ουτος γαρ ο
νεανι σκος, περι ου κανταυθα και αλλαχοσε ειρηκειμεν, προ χρονιος προ ημων και
πριν ημεις τον ηλιον ιδοιμεν, μνηστηρ εγεγονει της του Ῥομπερτου Ἑλενης καθαρος
και αμολυντος, και τα εγγραφα συναλλαγματα επ' αυτηι εγεγρα φεισαν καν ατελεστα
και εν επαγγελιαις μονον, ατελους την ηλικιαν οντος του νεανισκου. ∆ιεσπασθη δε
αμα τωι της βασιλειας επιβηναι τον βασιλεα Νικηφορον τον Βοτα νειατην. Ἀλλ'
εξετραπομην του λογου, επανελευσομαι δ' αυθις αφ' ουπερ εξετραπομην. 1.12.5 Ὁ
γαρ τοι Ῥομπερτος εκεινος εξ αφανους πανυ τυχης περιφανης γεγονως και πολλην
δυναμιν αθροισας περι αυτον επεβαλετο και Ῥω μαιων αυτοκρατωρ γενεσθαι, και
προφασεις ευλογους δηθεν επλαττετο της προς Ῥωμαιους δυσμενειας και των πολε
μων. ∆ιττος δε εντευθεν φερεται λογος. 1.12.6 Ὁ μεν γαρ φημιζεται τε και διαρρει
και μεχρι της ημετερας ακοης εφθασεν, οτι τις μοναχος Ῥαικτωρ ονομαζομενος
υπεκριθη τον βασιλεα Μιχαηλ και προς τον Ῥομπερτον τουτον και συμπενθερον
αυτομολησας τας οικειας συμφορας ωλοφυ ρετο. Ουτος γαρ μετα τον ∆ιογενην των
σκηπτρων Ῥωμαιων επειλημμενος και βραχυν τινα χρονον διαπρεψας την βασι
λειαν παρελυθη μεν της αρχης υπο του Βοτανειατου επα νασταντος αυτωι, τον δε
των μοναχων υπεδυ βιον, μετα δε ταυτα τον αρχιερατικον ποδηρη και την κιδαριν
ημφιεσατο, ει βουλει δε, και την επωμιδα. Τουτο δε συνεβουλευσεν ο καισαρ
Ἰωαννης, ο προς πατρος αυτωι θειος, το κουφον ειδως του τηνικαυτα κρατουντος και
μη τι παθοι δεινο τερον δεδιως. 1.12.7 Τουτον υπεκριθη ο ειρημενος μοναχος εκεινος
Ῥαικτωρ η και ως ουτως ειπειν ρεκτης των απαν ταχου τολμηροτατος. Προσεισι τε
τωι Ῥομπερτωι ως δηθεν συμπενθερωι και τα της αδικιας εκτραγωιδει, ως καθαιρεθειη
μεν των βασιλικων θρονων και εις οπερ σχημα τουτον ορωηι περιελθειν. Και δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

τουτων παντων εις αμυναν εξεκαλειτο τον βαρβαρον· την γαρ καλην φησι μειρακα
την αυτου νυμφην Ἑλενην απεριστατον καταλειψαι και χηραν αντι κρυς του
νυμφιου· τον γαρ υιον Κωνσταντινον και την βασιλιδα Μαριαν προσρυηναι τωι
Βοτανειατηι και ακοντας δια την τυραννιδα εβοα. Ταυτα λεγων παρωξυνε τε τον
θυμον του βαρβαρου και προς πολεμον κατα Ῥωμαιων εξωπλιζε. Τοιουτος μεν
λογος διαρρει μου τας ακοας, και ουκ εχω γε δια θαυματος, ει τινες αδοξοτατοι τινας
τους επι δοξης και γενους ευγενους υποκρινονται. 1.12.8 Ἕτερος δε με περιβομβει
πιθανωτερος λογος ετερωθεν φημιζο μενος, ως ουτε μοναχος τις τον βασιλεα
Μιχαηλ υπεκρι νατο ουτε τοιουτον τι τον Ῥομπερτον προς τον κατα Ῥωμαιων
εκινησε πολεμον, αλλ' αυτος ο βαρβαρος πολυ τροπωτατος ων τα τοιαυτα ραιδιως
επλαττετο. Ἔχει γαρ ωδε τα εφεξης. Αυτος μεν, ως φασιν, ο Ῥομπερτος
ραιδιουργοτατος ων και την κατα Ῥωμαιων ωδινων μαχην και προ πολλου προς τον
πολεμον παρασκευαζομενος εκω λυετο μεν ως αδικων πολεμων αρχων και κατα
Χριστιανων ευτρεπιζομενος παρα τινων των περι αυτον ενδοξοτατων ανδρων και
αυτης της γυναικος αυτου Γαΐτης, και ανεκο πτετο πολλακις επιχειρησας της
τοιαυτης ορμης. Βουλο μενος δε πιθανην την προφασιν του πολεμου ποιησασθαι
πεμπει τινας ανδρας εις Κοτρωνην τα απορρητα καταπι στευσας αυτοις των
βεβουλευμενων και επισκηπτει τοιαυτα· ως ει τινα μοναχον ευροιεν βουλομενον
εκειθεν ενθαδε διαπερασαι εις προσκυνησιν του νεω των κορυφαιων και πολιουχων
της Ῥωμης αποστολων, εξ αυτης οψεως μη πανυ το δυσγενες εμφαινοντα, τουτον
ασμενως εναγκαλι σασθαι και οικειωσαμενους προς αυτον αγαγειν. Ἐπει δε τον
προειρημενον εφευρον Ῥαικτωρα, ανδρα ποικιλον τε και προς πανουργιαν
απαραμιλλον, δηλουσι τωι Ῥομπερτωι δια γραμματων κατα το Σαλερηνον
ενδιατριβοντι, οτιπερ «ο σος κηδεστης Μιχαηλ ο της βασιλειας εξεωθεις κατε λαβε
την απο σου εξαιτουμενος βοηθειαν». Ουτω γαρ αυτοις ο Ῥομπερτος υπεθετο τας
προς αυτον εκθειναι γραφας. 1.12.9 Ὁ δε εν χερσι ταυτας λαβων παρευθυς μεν τηι
ομευνετιδι υπαναγινωσκει, ειτα συναγαγων τους κομητας απαντας υποδεικνυσι και
τουτοις τα γραμματα, ως μηκετι κωλυεσθαι παρ' αυτων ευλογου ταχα αιτιας
δραξαμενος. Συντιθενται απαντες παραχρημα τηι του Ῥομπερτου βουληι, και ουτως
προσηκατο τε αυτον και εις ομιλιαν εληλυθεν. Ἐντευθεν τα παντα δραματουργει και
σκηνην περιτιθησιν, ως ο βασιλευς ειη Μιχαηλ ο μοναχος εκεινος, ως καθαιρεθειη
των θρονων, ως την γυναικα και τον παιδα και ταλλα παντα προς του Βοτανειατου
τυραννου αφαιρεθειη, και ως τουτον αδικως και παρα παντα δικαιον λογον αντι της
ταινιας τε και του διαδηματος το μοναχικον περιεθεντο σχημα. Και «νυν ικετης ηκε»
φησι «προς ημας». 1.12.10 Ταυτα εις μεσους εδημηγορει ο Ῥομπερτος την τε
βασιλειαν αυτωι δια το κηδος επανασωθηναι πρε σβευων, και αξιων εκαστης ημερας
τον μοναχον εκεινον, ως δηθεν τον βασιλεα Μιχαηλ, και προεδριας και θρονων
υψηλοτερων και τιμης υπερβαλλουσης, και αλλοτε αλλως τας δημηγοριας
πλαττομενος, νυν μεν ελεεινολογουμενος, οια πεπονθεν επι θυγατρι, νυν δε του
συμπενθερου φειδο μενος εφ' οιστισι κακοις περιπεπτωκεν, νυν δε προσπαρο ξυνων
τε και διεγειρων προς πολεμον το περι αυτον βαρβαρον ποικιλως επαγγελλομενος
τουτοις χρυσου θημω νας, ους εκ της Ῥωμαιων εχειν τουτοις κατεπηγγελλετο.
1.12.11 Ἐντευθεν παντας ελκυσαμενος της ρινος και πλουσιω τερους και
πενεστερους απαρας της Λογγιβαρδιας, μαλλον δε πασαν αυτην ελκυσαμενος
καταλαμβανει την Σαλερνον μητροπολιν ουσαν Μελφης, εν ηι τα κατα τας αλλας
θυγα τερας αυτου παντα καταπραξας καλως εντευθεν τα προς τον πολεμον
εξαρτυεται. ∆υο δε ηστην αυτωι· την γαρ τριτην η βασιλις των πολεων ειχεν εξ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

αυτου θαλαμου δυστυχη. Ὁ γαρ νεανιας εκεινος εξ αρχης αυτης ουπω εφηβος ων
απεστρεφετο τουτι το κηδος καθαπερ τους μορμολυττομενους τα βρεφη. Τουτων δε
την μεν Ῥαιμουντωι τωι υιωι κομητος Βραχενωνος κατηγγυησατο, την ετεραν δε
συνεζευξε τωι Ευβουλωι επιφανεστατωι και τουτωι κομητι. Ουδε ταυτα τα
συναλλαγματα προς το ασυμφορον εωρα Ῥομπερτωι· αλλα πανταχοθεν γαρ
συνεκεκροτητο και συνη θροιζετο εαυτωι δυναμιν, εκ γενους, εκ τυραννιδος, εξ
αγχιστειας, εξ αλλων τροπων παντοδαπων, ων αν τις ουδε επινοησαιτο.
1.13.1 Ξυμπιπτει δε μεταξυ και τι τοιουτον, οπερ αξιον αφηγησασθαι· εστι γαρ
και τουτο εις ευτυχιαν τουτου ανα φερομενον. Και γαρ και τους της δυσεως απαντας
αρχη γους αναχαιτιζεσθαι της προς τουτον φορας σφοδρα της των πραγματων
ευροιας τωι βαρβαρωι λογιζομαι, απαν ταχοθεν της τυχης αυτωι συνεργουσης και
επαιρουσης εις τυραννιδα και παν το επωφελες περαιουμενης. Ὁ γαρ τοι παπας της
Ῥωμης (γενναια δε αυτη αρχη και στρατευμασι παντοδαποις περιφραττομενη) μετα
του ρηγος Ἀλαμανιας Ἐνεριχου διαφοραν εσχηκως εβουλετο προς συμμαχιαν
ελκυσαι Ῥομπερτον ηδη περιφανεστατον γεγονοτα και προς μεγαλας αρχας
ακμασαντα. 1.13.2 Ἡ δε διαφορα ρηγος τε και παπα τοιαυτη τις ην. Ὁ μεν γαρ
κατηιτιατο τον ρηγα Ἐνεριχον ως τας εκκλησιας ου προικα διδοντα, αλλα
δωρηματων αποδιδομενον και που και αναξιοις ανδρασι την αρχιερωσυνην
καταπιστευοντα και τοιουτων εγκληματων εδιωκεν. Ὁ δε γε ρηξ Ἀλαμανιας
τυραννιδος τον παπαν εγραφετο, ως ατερ γνωμης αυτου τον αποστολικον εξαρ
πασειε θρονον. Και που και απηναισχυντηκει προς τουτον και ιταμωτεροις εχρησατο
λογοις, ως, ει μη εκσταιη της αυθαιρετου προεδριας, μεθ' υβρεως εκειθεν
απελαθησεται. 1.13.3 Τουτων ουν ακουσας ο παπας των λογων κατα των πρεσβεων
ευθυς εμεμηνει και αικισαμενος προτερον απαν θρωπως, ειτα και κειρας τας
κεφαλας και επικειρας τους πωγωνας, τας μεν ψαλισι, ξυρωι δε τους πωγωνας, και
αλλο τι προσεξεργασαμενος ατοπωτατον και βαρβαρικην υβριν υπερελαυνον
αφηκεν. Ειπον αν και την υβριν, ει μη με και γυναικεια και βασιλικη επειχεν αιδως.
Ἐκεινο γαρ ουχ οπως αναξιον αρχιερεως το παρ' εκεινου πραχθεν, αλλ' ουδ' ολως
ανθρωπου Χριστιανικον επιφερομενου και του νομα. Ἐβδελυξαμην και το ενθυμημα
του βαρβαρου, μη οτι γε τουργον, επει και τον γραφεα καλαμον και τον χαρτην
εμολυνα αν, ει το πραχθεν κατα μερος διεξηιειν. Ἀλλ' εις παραστασιν και βαρβαρικης
υβρεως και οτι ο χρονος ρεων ηθη ανδρων παντοδαπα προς κακιαν αναφυει και
παντολμα, αρκεσει αυτο τουτο το μηδε μικρον τι του πραχθεντος ανασχεσθαι ημας
παρεμφηναι η διηγησασθαι. 1.13.4 Και ταυτα αρχιερεως, ω δικη, και ταυτα πρωτου
αρχιερεως και ταυτα προκαθημενου της οικουμενης απασης γενομενου, ωσπερ ουν
και οι Λατινοι λεγουσι τε και οιονται· εστι γαρ και τουτο της αλαζονειας αυτων.
Μεταπεπτω κοτων γαρ των σκηπτρων εκειθεν ενθαδε εις την ημεδαπην τε και
ημετεραν βασιλιδα πολιν και δη και της συγκλητου και αμα πασης της ταξεως
μεταπεπτωκε και η των θρονων αρχιερατικη ταξις. Και δεδωκασιν οι ανεκαθεν
βασιλεις τα πρεσβεια τωι θρονωι Κωνσταντινουπολεως, και μαλιστα η εν Χαλκηδονι
συνοδος εις περιωπην πρωτιστην τον Κωνσταν τινουπολεως αναβιβασαμενη τας
ανα την οικουμενην διοι κησεις απασας υπο τουτον εταξατο. 1.13.5 Μηποτε ουν η
τοιαυτη προς τους πρεσβεας υβρις ανεφερετο προς τον πεπομφοτα ιουσα, ου μονον
οτι τουτους εκολασεν, αλλ' οτι και καινην τινα την εις αυτους γενομενην υβριν
αυτος πρωτος εξευρατο. Ἠνιττετο γαρ δι' ων εποιει το του ρηγος, ως οιμαι,
ευκαταφρονητον, ωσπερ τις ημιθεος ημιονωι διαλεγομενος δια των καθυβρισμενων
τουτωνι πρεσβεων. 1.13.6 Ὁ μεν ουν παπας επειδη ταυτα πεπραχως και τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

πρεσβεις ουτως, ως ειπον, αποπεμψαμενος προς τον ρηγα, μεγιστον πολεμον
ανηρεθισεν. Ἵνα δε μη τωι Ῥομπερτωι προσθεμενος ο ρηξ αφορητοτερος γενοιτο,
φθανει τα προς ειρηνην τωι Ῥομπερτωι διακηρυκευσαμενος, ουδε προτερον φιλιως
διακειμενος προς αυτον. Πυθομενος γαρ τον δουκα Ῥομπερτον κατειληφοτα την
Σαλερνον απα ρας εκεινος της Ῥωμης εις Βενεβενδον παραγινεται. Και δια
πρεσβεων προς αλληλους διαλεχθεντες ειθ' ουτως και αυτοπροσωπως
εντετυχηκοτες αλληλοις. Και γαρ ο μεν της Βενεβενδου μετα του οικειου
ξυνταγματος, ο δε της Σαλερνου μετα στρατιας εξιοντες, κᾆθ' ουτως των στρα
τευματων γεγονοτων εκ διαστηματος ικανου, εκατερος του οικειου ταγματος
αποστας, συνηλθετην τε τω ανδρε και πιστεις παρ' αλληλων και ορκους λαβοντες
υπεστρεψαν. Οι δε ορκοι, ιν' ο μεν παπας την τε του ρηγος αξιαν περιθειη αυτωι και
συμμαχιαν δοιη καιρου καλουντος κατα Ῥωμαιων· ο δε δουξ ανθωρκιζετο τωι παπαι
προσβοηθειν οποι βουλοιτο. Ματαια δ' αρα ησαν τα των ορκων παρ' αμφοτερων
τελουμενα. Ὅ τε γαρ παπας κατα του ρηγος ευ μαλα παρωξυντο και ο προς εκεινον
πονος κατηπειγεν, ο τε δουξ Ῥομπερτος τηι Ῥωμαιων επωφθαλμια και ωσπερ τις
καπρος αγριος τους οδοντας κατα τουτων ετετριγει τε και τον θυμον εθηγεν, ωστε
μεχρι λογων οι ορκοι τουτων. Και ομνυντες αυτικα το προς αλληλους οι βαρβαροι το
παραυτικα και παρεσπονδουν. 1.13.7 Ὁ μεν δουξ Ῥομπερτος συστρεψας τους
χαλινους επι την Σαλερνον εσπευδεν, ο δε καταπτυστος ουτος παπας (ουδε γαρ εχω
τι ποτ' αν αλλο τουτον επονομαζειν την απανθρωπον εκεινην υβριν ενθυμηθεισα
την εις τους πρεσβεας) μετα πνευματικης χαριτος και ευαγγελικης ειρηνης επι τον
πολεμον ο δεσποτης εχωρει οληι γνωμηι και ολαις χερσι τον εμφυλιον, ο ειρηνικος
ταυτα και του ειρηνικου μαθητης. Τους γαρ Σαξονας αυτικα και τους Σαξονων
ηγεμονας Λαντουλφον τε και Ουελκον μεταπεμψαμενος, και πολλα μεν και αλλα εν
υποσχεσεσιν υποτεινας και ρηγας ποιησειν της εσπερας απασης επαγγειλαμενος εις
εαυτον υποσυρει τους ανδρας. Ουτως εκεινος ευκολον ειχε την δεξιαν εις
χειροθεσιαν ρηγων του Παυλου παρακουων, ως εοικε, «χειρας ταχεως μηδενι
επιτιθει» λεγοντος· ο δε τον δουκα Λογγιβαρδιας εταινιου και τους Σαξονας τουτους
εστεφε. 1.13.8 Συνα γηοχοτος τοινυν εκατερου τας δυναμεις αυτων, του τε ρηγος
Ἀλαμανιας Ἐνεριχου και του παπα, και προς αλληλους παραταξαμενων η τε
κερατινη σαλπιγξ το ενδο σιμον εδεδωκει και συνερραγησαν ευθυς αι φαλαγγες και
μαχη εξ εκατερων ανερριπισθη μεγαλη και παραμονιμος. Ἐπι τοσουτον γαρ εξ
εκατερου μερους ηνδρισαντο και ταις απο των δορατων τρωσεσι και τοξευματων
βολαις ενεκαρ τερησαν, ως εν βραχει χρονωι πασαν την υποκειμενην πεδιαδα υπο
των αιματων των απο των φονων ενθαλατ τευεσθαι και τους υπολοιπους ανδρας
εμπλεοντας τωι πολλωι λυθρωι μαχεσθαι. Ἔστιν οπου και τοις νεκροις σωμασι
συμποδιζομενους διαπιπτειν και τωι ποταμωι των αιματων εμπνιγεσθαι. Ει γαρ υπερ
τας τριακοντα χιλιαδας ανδρες κατ' εκεινην την μαχην, ως φασιν, επεπτωκεισαν,
ποσος ρους αιματος κατερρυη, ποσον διαστημα γης τωι λυθρωι πεπαλακτο. 1.13.9
Ειχον ουν, ως ουτως ειπειν, ισας υσμινηι τας κεφαλας και εκατερα μερις, εως ο των
Σαξονων ηγεμων Λαντουλφος διειπε τον πολεμον. Ἐπει δε εκεινος καιριαν εβληθη
και αυτικα την ψυχην αφηκεν, εκλινεν η φαλαγξ του παπα και τα νωτα τοις εχθροις
εδεδωκει ουκ αναιμακτως ουδ' ανευ τραυματων φευγοντες. Ἔφεπε δε τουτους
κλονεων ο Ἐνεριχος και μαλα θαρρησας την μετα διωξιν, εξ οτου και τον
Λαντουλφον επυθετο πεπτωκοτα και πολεμιας χειρος εργον γεγενημενον. Ἀλλ' εστη
του δρομου και αναπνειν επεταττε τα στρατευματα· και εξο πλισαμενος αυθις επι
την Ῥωμην εσπευδε πολιορκησειν αυτην προθυμουμενος. 1.13.10 Ἐνθυμιον ενταυθα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

λαμβανει ο παπας τας συνθηκας και τους ορκους του Ῥομπερτου και διαπρεσβευεται
προς αυτον εις συμμαχιαν αποπειρω μενος. Και δη κατα ταυτον και ο Ἐνεριχος
συμμαχιαν εζητει πεμψας κατα της πρεσβυτατης Ῥωμης ορμωμενος. Ἀλλ' εδοξεν
εκατερος τοτε ληρος Ῥομπερτωι τοιαυτα επιζητων· εκεινος δε προς μεν τον ρηγα
αλλον τροπον και αγραφως απεκρινατο, προς δε τον παπαν επιστολην διεχα ραξεν.
Ειχε δε τα της επιστολης ωδε πως «τωι μεγαλωι αρχιερει και κυριωι μου Ῥομπερτος
δουξ εν Θεωι. Την γεγενημενην κατα σου των εχθρων εφοδον διακηκοως ου πανυ τι
τηι ακοηι προσεθεμην ειδως, ως ουκ αν τις τολμη σειεν ανταραι σοι χειρας. Τις γαρ
κατα τοσουτου πατρος επιχειρησειεν, ει μη μαινοιτο; Ἐμε δε ισθι προς πολεμον
βαρυτατον εξοπλιζομενον και προς εθνος δυσκαταγωνιστον. Ῥωμαιοι γαρ εισι προς
ους ο πολεμος, οι πασαν γην και θαλασσαν τροπαιων ενεπλησαν. Σοι δε αλλ' απο
ψυχης βαθειας πιστιν οφειλω, ην και καιρου καλουντος παρα σχοιμι». Ουτως
εκεινος και αμφοτερων των εις συμμαχιαν καλουντων τους πρεσβεις, τους μεν τηι
επιστοληι ταυτηι, τους δε πιθανοις τισι λογοις διακρουσαμενος απεπεμψατο.
1.14.1 Ἀλλα μη παρωμεν τα κατα Λογγιβαρδιαν αυτωι διαπεπραγμενα πριν
ηκειν εις τον Αυλωνα συν τωι στρα τευματι. Ὁ μεν γαρ και αλλως ην τυραννικος
ανηρ και πικροτατος, τοτε δε και Ἡρωδου μιμειται μανιαν. Μη γαρ αρκουμενος τοις
ανεκαθεν εστρατευμενοις ανδρασι και προς μαχην επισταμενοις οπλιζεσθαι
νεοσυλλεκτον ποιειται στρατευμα μηδεμιας φειδομενος ηλικιας· αλλα και την
εξωρον και την αωρον πανταχοθεν συναγηοχως Λογγιβαρδιας τε και Ἀπουληΐας εις
εαυτον εφειλκυσατο. Και ην ιδειν και παιδας και μειρακισκους και γεροντας
ανθρωπους οικτρους, οι μηδ' οσον εν ονειροις οπλον εθεα σαντο, τοτε δη
ενδεδυμενους θωρακα και ασπιδα κρατουν τας και τοξον αφυως παντη και
πλημμελως τεινοντας και κατα στομα πιπτοντας, επειδαν βαδιζειν εξην. 1.14.2
Ταυτα δη ταυτα θορυβου μεν προφασις ησαν τηι χωραι Λογγιβαρδιας ακαταπαυστου,
και πανταχου κλαυθμος ανδρων και ολολυγμος γυναικων, και εμεριζετο ταυταις τα
της συγγενειας. Ἡ μεν γαρ αυτων αστρατευτον ανδρα εθρηνει, η δε απειροπολεμον
παιδα, αλλη δε αδελφον γεωργον η προς αλλα εργα ησχολημενον. Ταυτα μεν αντι
κρυς, καθαπερ ειπον, μανιας ησαν Ἡρωδου η και πλεον Ἡρωδου. Ἐκεινος μεν γαρ
κατα των βρεφων εμεμηνει μονον, ουτος δε και κατα παιδων και πρεσβυτερων.
Ἀλλα καιπερ ουτως εχοντων τουτων ανασκητως, ως ουτω γε φαναι, εγυμναζε τε
καθ' ημεραν εκαστην και συνεκροτει τα των νεοσυλλεκτων σωματα. 1.14.3 Ταυτα
μεν εν Σαλερνωι συνεπεπτωκει Ῥομπερτωι, πριν εις Ὑδρουντα παραγενεσθαι. Ἐκεισε
γαρ προεξεπεμψε στρατευμα ικανωτατον αυτον απεκδεχομενον, επειδαν απαντα
καταστησειε τα κατα την χωραν Λογγιβαρδιαν και προς τους πρεσβεις τας
προσηκουσας αποκρισεις ποιησαιτο. Τοσουτον μεντοι τωι παπαι προσεθετο, οτι τωι
υιωι αυτου Ῥογερηι, ον Ἀπουληΐας απασης κεχειροτονηκεν αρχοντα και Βορι τυλαν
τον αδελφον, επεσκηψεν, επειδαν ο της Ῥωμης θρονος προς βοηθειαν αυτους
προσκαλοιτο κατα του Ἐνε ριχου ρηγος, προθυμοτατα προς αυτον αφικεσθαι και την
δυνατην εισενεγκειν συμμαχιαν. 1.14.4 Τον μεντοι Βαιμουν τον, τον νεωτερον των
υιεων αυτου και κατα παντα παρεμφερη τωι πατρι και τολμαν και ρωμην και γενναιο
τητα και θυμον ακατασχετον (ολως γαρ ουτος του πατρος αποσφραγισμα ην και της
εκεινου φυσεως εμψυχον εκμα γειον) μετα βαρυτατου στρατευματος εν τοις καθ'
ημας αποστελλει χωριοις τοις αμφι τον Αυλωνα τοποις επιπη δησοντα. Ὁ δε αυτικα
ξυν απειληι και ακατασχετωι ρυμηι καθαπερ τις επιρρυεις κεραυνος των τε Κανινων
και Ἱεριχω και του Αυλωνος παντος επελαβετο και αει τι τα ξυμπαρακειμενα ᾕρει
και επυρπολει μαχομενος. Και ην ως αληθως προ του πυρος καπνος δριμυτατος και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

προ της μεγαλης πολιορκιας πολιορκιας προοιμιον. Βρουχους και ακριδας ειπεν αν
τις αυτους, τον πατερα και τον υιον· τα γαρ καταλοιπα Ῥομπερτου ο τουτου υιος
Βαιμουντος προσεπενειματο και κατεφαγεν. Ἀλλα μηπω γε τουτον εις τον Αυλωνα
διαπερασωμεν· προσεξε ταζεσθω δε τα κατα την αντιπεραν ηπειρον αυτωι πεπραγ
μενα.
1.15.1 Ἀπαρας γαρ εκειθεν γινεται κατα τον Ὑδρουντα, ειτ' εκειθι
διακαρτερησας ολιγας ημερας και την γυναικα Γαΐταν απεκδεχομενος (και γαρ και
αυτη ξυνεστρατευε τωι ανδρι και χρημα ην η γυνη φοβερον, επειδαν εξοπλι σαιτο)
ως ενηγκαλισατο ταυτην επελθουσαν, αρας εκειθεν παλιν ολωι στρατευματι το
Βρεντησιον καταλαμβανει· εστι δε τουτο επινειον της ολης Ἰαπυγιας
ευλιμενωτατον. Ἐνταυθα δε καταπτας εκαραδοκει τε το στρατευμα παν ενταυθα
συναθροισθηναι και τας νηας απασας, οσαι τε φορ τιδες ησαν και οσαι μακραι και
πολεμιστηριοι· εκειθεν γαρ επι ταδε τον αποπλουν εδοκει ποιειν. 1.15.2 Και αμα
οποταν κατα την Σαλερνον ην, πρεσβυν εξαποστελλει τινα των αμφ' αυτον
μεγιστανων Ῥαουλ επονομαζομενον προς τον βασιλεα Βοτανειατην ηδη μετα τον
αυτοκρατορα ∆ουκαν των σκηπτρων επειλημμενον. Ἐκαραδοκει και τουτου τας
αποκρισεις· αυτωι τε γαρ επεπομφει μεμψεις τινας και προφασεις δηθεν ευλογους
του προκειμενου πολεμου, οτι την θυγατερα μνηστευθεισαν τωι βασιλει
Κωνσταντινωι, ως ο λογος φθασας εδηλωσε, την μεν απεζευξε του νυμφιου, του δε
την βασιλειαν παρειλετο, και ως ηδικηκοτος προς αμυναν αυτος ευτρεπιζοιτο. Τωι δε
τηνικαυτα μεγαλωι δομεστικωι και εξαρχωι των δυτικων στρατευματων (ουτος δ' ην ο
εμος πατηρ Ἀλεξιος) δωρα τε τινα επεπομφει και γραμματα φιλιαν επαγγελλομενα.
Ταυτα καραδοκων ητρεμει τωι Βρεντησιωι. 1.15.3 Ἐπει δε μηπω των στρατευ ματων
συλλεγεντων απαντων και των νηων απωσθεισων των πλειονων εις θαλασσαν ηκε
Βυζαντοθεν και ο Ῥαουλ. Μηδεμιαν αποκρισιν προς τα μεμηνυμενα επενεγκων εις
θυμον ανερριπισε πλεω τον βαρβαρον και μαλλον οτι και δικαιολογιας ηπτετο προς
τουτον τοιαυτης των προς τους Ῥωμαιους πολεμων απαγουσης, πρωτα μεν οτι ο
εφεπο μενος αυτωι μοναχος υποκριτης εστι και γοης ανηρ και υποδυεται τον
αυτοκρατορα Μιχαηλ και ολως πλασμα εστι το κατ' αυτον. Ἐκεινον γαρ ιδειν φησι
μετα την απο θρονου καθαιρεσιν εν τηι βασιλιδι πολει φαιον ενδεδυμενον τριβωνιον
και εν μοναστηριωι διαγοντα επιμελες ποιησα μενος το αυταις οψεσι τον
καταβεβλημενον βασιλεα θεα σασθαι. Ἔπειτα προσετιθει και τουτο, ο και κατα την
υποστροφην συμπεπτωκος ηκηκοει. Ὁ γαρ εμος πατηρ της βασιλειας επιδραξαμενος,
ως υστερον διηγησομαι, τον Βοτανειατην των βασιλειων εξηλασε και τον του ∆ουκα
υιον τον περιφανεστατον Κωνσταντινον εκεινον εν τοις υφ' ηλιον προσηκαμενος
μετεδιδου αυθις της βασι λειας. 1.15.4 Τουτο κατα την οδον ακηκοως ο Ῥαουλ εις
πειθω και ταυτα προσηγε παραλυειν πειρωμενος την του πολεμου σκευην. «Τινι γαρ
δικαιωι λογωι προς Ἀλεξιον» φησι «πολεμησομεν, του Βοτανειατου τας αρχας
δεδωκοτος της αδικιας και την θυγατερα την σην Ἑλενην των Ῥωμαικων σκηπτρων
αποστερησαντος; Τα γαρ παρ' αλλων εις ημας γινομενα ουκ αν ετεροις τοις μη
προσκεκρουκοσι κατα δικην ενεγκοι πολεμον. Μη εχοντος δε του πολεμου δικαιαν
προφασιν τα ξυμπαντα φρουδα, και νηες και οπλα και ανδρες και παρασκευη πασα
πολεμιστηριος». 1.15.5 Ταυτα ρηθεντα εξωργισεν επι πλεον Ῥομπερτον· εμε μηνει
γαρ και εμελλε τω χειρε τουτωι επιβαλειν. Ἐκ θατε ρου δε και ο πεπλασμενος εκεινος
∆ουκας και ψευδοβασι λευς Μιχαηλ, ον και Ῥαικτωρα ωνομακαμεν, εσχετλιαζε τε
και εδυσφορει και ουκ ειχεν, οπως κατασχοι την οργην, ουτω σαφως εξελεγχομενος,
ως ουκ ειη βασιλευς εκεινος ο ∆ουκας, αλλα ψευδεπιπλαστος βασιλευς. Ὢν δε και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

αλλως εξωργισμενος ο τυραννος κατα του Ῥαουλ, του αδελφου Ῥογερη προς
Ῥωμαιους αυτομολησαντος και διαμεμηνυκοτος απαντα τα κατα τον
παρασκευαζομενον πολεμον, ηβουληθη κακον τι δρασαι τωι Ῥαουλ τον παραυ τικα
θανατον απειλησας. Ὁ δε μηδ' ολως προς την φυγην ερραιθυμηκως προς τον
Βαιμουντον εδραπετευσεν ωσπερ τι κρησφυγετον εκ του σχεδον αυτον εφευραμενος.
1.15.6 Ἐτραγυδει δε και ο Ῥαικτωρ τας παλαμναιοτατας απειλας ταδελφωι του
Ῥαουλ τωι προς Ῥωμαιους αυτομολησαντι μεγαλα τε κεκραγως και τον μηρον τηι
δεξιαι πληττων και εξαιτουμενος τον Ῥομπερτον και λεγων «εν τουτο και μονον
αιτω, ως ει της βασιλειας επιδραξοιμην και αποκατασταιην τοις θρονοις,
παραδουναι μοι τον Ῥογερην, και ει μη τουτον οικτιστωι θανατωι παραδοιην αυτικα
εν μεσηι τηι πολει ανασταυρωσας, ταδε και ταδε πεισομαι εκ Θεου». Ἀλλα μεταξυ των
διηγησεων τουτων γελαν επεισι μοι τους ανδρας τουτους και της απονοιας και της
κουφοτητος, μαλλον δε της κατ' αλληλων αλαζο νειας. Ὁ μεν γαρ τοι Ῥομπερτος
προφασιν ειχε τον απατεωνα τουτον και δελεαρ και οιον τι προσχημα του
συμπενθερου και βασιλεως και διεδεικνυ τουτον ταις πολεσι και προς αποστασιαν
επηρεν, εφ' ους αν παρα γενοιτο και συμπειθειν ηδυνατο, εν νωι εχων, επειδαν κατα
ρουν αυτωι τα του πολεμου και της τυχης επελθοι, επι του τραχηλου ραπισας
αποπεμψαι συν γελωτι· μετα γαρ την θηραν καταγελαται το δελεαρ. Ὁ δε και αυτος
ελπισιν ηπατημεναις ετρεφετο, ει που συμβαιη και μετα σχοι κρατους τινος, οια
φιλει πολλακις γινεσθαι παραλογως. Ἀλλ' εκεινος μεν της βασιλειας απριξ
επιδραξοιτο, ως ουκ αν τον βαρβαρον Ῥομπερτον προσηκαμενου εις βασι λειαν του
Ῥωμαικου δημου και του στρατευματος, αυτωι δε τωι τεως αποχρωιτο καθαπερ
οργανωι εις την ολην της σκευωριας οικονομιαν. Ταυτα ενθυμουμενηι μοι μειδιαν
επερχεται και γελως επιτρεχει τοις χειλεσι προς λυχνον επισυρουσηι τον καλαμον.
1.16.1 Ὁ μεντοι Ῥομπερτος πασαν δυναμιν συναγηοχως κατα το Βρεντησιον
τας τε ναυς αυτωι και τους στρατιω τας (αι μεν γαρ νηες εις εκατον και πεντηκοντα
συνη ριθμηντο, οι δε στρατιωται εις τριακοντα χιλιαδας ξυμπαντες ετυγχανον
συμποσουμενοι, εκαστης νηος ανδρας απολαμβανουσης διακοσιους μεθ' οπλων και
ιππων) και ουτως εχοντων παρασκευης, επειδαν οις προσοκειλειαν, ωπλισμενοις
τουτοις και ιπποταις περι τυχοιεν, εμελλε διαφειναι προς την Ἐπιδαμνον πολιν, ην
∆υρραχιον κατα το νυν επικρατησαν εθος προσονομα ζομεν. Ἐδοκει μεν γαρ εξ
Ὑδρουντος προς τας Νικοπολεις διαπεραν και την τε Ναυπακτον και τα ξυμπαρα
κειμενα χωρια και φρουρια παντα κυκλωι περιλαβειν. Ἀλλ' επειδηπερ εις πολυ
πλατος ηνεωικτο το εκειθεν ενθαδε πελαγος η το απο Βρεντησιου προς το ∆υρραχιον,
προει λετο μαλλον τουτον τον καταπλουν εκεινου αμα μεν και την ταχιστην
κελευθον προαιρουμενος, αμα δε και την ραιστωνην τωι στολωι περιποιουμενος. Και
γαρ χειμεριος ην η ωρα και ο ηλιος προς τους νοτιους κυκλους απελαυ νομενος και
τωι αιγοκερωτι πλησιαζων υπετεμνετο τα ημερησια διαστηματα. Ἵν' ουν μη εξ
Ὑδρουντος αφεις αρχομενης ημερας νυκτοπλοησειε και κλυδωσι τισι προσ
πελασειεν, επι το ∆υρραχιον εκ Βρεντησιου ολοις ιστιοις απενεχθηναι εβουλευσατο.
Τα μηκη γαρ του διαστηματος της οδου συνετεμνετο επιστενουμενου του
Ἀδριαντικου πελαγους εκειθι. Ου μεντοι ουδε τον υιον Ῥογερην κατο πιν απελιπε,
καθαπερ βεβουλητο προτερον, Ἀπουληΐας αυτον κεχειροτονηκως κυριον, αλλ' ουκ
οιδ' οπως μετα δοξαν αυτον παλιν συνεφεπομενον ειχε. 1.16.2 Μεταξυ δε του προς
το ∆υρραχιον καταπλου την τε Κορυφω πολιν οχυρωτατην και αλλα τα ημετερα
φρουρια εξ αποστολης κατεσχε. Και ομηρους εκ τε Λογγιβαρδιας και Ἀπουληΐας
αναλαβομενος και την χωραν αργυρολογησας απασαν και φορολογησας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

προσδοκησιμος ην τωι ∆υρραχιωι προσεσχη κεναι. ∆ουξ δε τηνικαυτα ετυγχανε
παντος του Ἰλλυρικου Γεωργιος ο Μονομαχατος παρα του αυτοκρατορος Βοτα
νειατου αποσταλεις. Καιτοι γε προτερον την αποστολην απεπεμπετο και ουδ' ολως
ην ευπειθης προς την λει τουργιαν ταυτην, αλλ' οι γε βαρβαροι δουλοι του αυτοκρα
τορος (Σκυθαι γαρ ησαν Βοριλος τε και Γερμανος) ενεκοτουν τε τωι Μονομαχατωι και
αει τι δεινοτερον κατ' αυτου εννοουντες κατειπον αυτου προς τον αυτοκρατορα.
Συρραψαντες οποσα γε και βεβουλοιντο, και τοσουτον ανεφλεξαν τον του βασιλεως
κατ' αυτου θυμον, ως επι στραφεντα ποτε προς την βασιλιδα Μαριαν ερειν «εχθρον
της των Ῥωμαιων ηγεμονιας τον Μονομαχατον τουτον υπωπτευκα». 1.16.3 Τουτο
ακροασαμενος Ἰωαννης ο Ἀλα νος, φιλος ες τα μαλιστα ων του Μονομαχατου, γινω
σκων δε και την των Σκυθων προς αυτον μηνιν και τας συχνας κατ' αυτου
εισηγησεις απαντα τα τε του βασιλεως ρηματα τα τε των Σκυθων προς τον
Μονομαχατον απελθων εξηγειται και περι του συμφεροντος βουλευσασθαι ξυμβου
λευει. Ὁ δε (νουνεχης γαρ ην) και τωι βασιλει προσελθων προαρπαζει την επι το
∆υρραχιον λειτουργιαν λογοις κολακευτικοις καταθελξας αυτον. Και ως προς την
Ἐπιδαμνον συνταξαμενος και τας επι τηι δουκικηι ζωνηι προσταξεις εγγραφως
ανειληφως, επισπευδοντων ευ μαλα προς τουτο των Σκυθων εκεινων Γερμανου και
Βοριλου, εις δευτεραν ημεραν της βασιλιδος πολεως εξεισι την Ἐπιδαμνον αφορων
και την Ἰλλυριδα χωραν. 1.16.4 Ἀλλα περιτυγχανει περι που την λεγομενην Πηγην,
ενθα και ναος ωικοδομηται της εμης δεσποινης παρθενου και θεο μητορος εν τοις
ανα Βυζαντιδα πολιν ναοις περιβοητος, τωι εμωι πατρι Ἀλεξιωι. Οι δε ειδον αλληλους,
και ο μεν Μονομαχατος αρχεται λογων προς τον μεγαν δομεστικον περιπαθων και
ως υπεροριος γινεται δι' εκεινον και την προς τουτον φιλιαν, και οτι οι Σκυθαι οι
πασιν εποφθαλ μιωντες Βοριλος και Γερμανος ολον του φθονου τον τροχον κατ'
αυτου εξεκυλισαν και δη των οικειων και της φιλης ταυτης πολεως ευπροσωπως
εξοριζουσι. Και παντα κατα μερος εκτραγωιδησας, οσα τε προς τον βασιλεα συκοφαν
τηθειη και παθοι παρα των δουλων, ηξιουτο παραμυθιας οτι πλειστης παρα του
δομεστικου της δυσεως, οιος εκεινος ψυχην επικουφισαι βαρυνομενην ταις
συμφοραις. Και τελος επειποντος, ως αρα Θεος ειη των τοιουτων εκδικητης και ως
μεμνησθαι φιλιας της προς αυτον υπομνησαντος, ο μεν επι το ∆υρραχιον ωρμα, τον
δ' αφηκεν εισδυναι την βασιλευουσαν πολιν. 1.16.5 Ὁ δε Μονομαχατος καταλαβων
το ∆υρραχιον και αμφοτερων την παρασκευην ακηκοως την τε του τυραννου
Ῥομπερτου και την επαναστασιν Ἀλεξιου, εν ζυγωι και σταθμωι τα κατ' αυτον
διετιθετο. Και προς μεν το φανερον αντιξως ειχεν [εν] αμφοτεροις, ειχε δε τι τα της
προδηλου μαχης και του φαινομενου βαθυτερον. Ὁ μεν γαρ μεγας δομεστικος
γραμμασιν αυτωι μεμηνυκει τα συμπεσοντα, οτι τε των ομματων αποστερησις τουτωι
ηπειλητο και ως αρα δια ταυτην την αναγκην και την μελετωμενην τυραν νιδα τοις
τυραννουσιν αντεπιτιθεται και χρη τουτον δια ναστηναι υπερ του φιλου και προς
αυτον εθελησαι πεμψαι οθεν δηποτε χρημα τουτωι συνειλεγμενον. «∆ει δη γαρ» φησι
«χρηματων, και ανευ τουτων ουδεν εστι γενεσθαι των δεοντων». 1.16.6 Ὁ δε
χρηματα μεν ουκ επεμψε, φιλο φρονησαμενος δε τους πρεσβεις γραμματα τουτοις
επιτι θησιν αντι χρηματων τοιονδε νουν περιεχοντα, ως αυτος μεν εις την τημερον
την αρχαιαν φιλιαν διαφυλαττοι και εις το εξης φυλαττειν κατεπαγγελλοιτο. Περι
δε του επιτεταγμενου χρυσιου σφοδρα μεν και αυτον γλιχεσθαι πεμπειν οποσα γε
βουλοιτο χρηματα. «Ἀλλα γαρ επεσχε με πραγμα δικαιον. Και γαρ προς του βασιλεως
Βοτα νειατου πεμφθεις και τας πιστεις της δουλειας αυτωι δεδωκως ου καλος αν
ουδε σοι δοξω και ευνους τα εις βασιλεας ανηρ, ει γε τοις σοις επιταγμασιν εκ του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

σχεδον υπειξομαι. Ει δε την βασιλειαν σοι επιβραβευσειεν η ανωθεν προνοια, ως
πρωτον φιλος εγω πιστος ην, και μετα ταυτα δουλος πιστοτατος εσομαι». 1.16.7
Ταυτα του Μονομαχατου προς τον εμον πατερα σχεδιασαντος και εν ταυτωι αυτον τε
αμα, λεγω δη τον εμον πατερα, και τον Βοτανειατην υποποιουμενου, προς δε τουτοις
προς τον βαρβαρον Ῥομπερτον γυμνοτερους ποιησαμενου λογους και εις λαμπραν
αποστασιαν αναρρηγνυμενου, πολλα κατηγο ρειν εχω. Ἀλλ' εοικε πως τα τοιαυτα
ηθη των ανθρωπων παλιμβολα και πολλα χρωματα μεταλαμβανοντα κατα τας των
πραγματων μεταβολας, και τωι μεν κοινωι οι τοιουτοι παντες αξυμφοροι, εαυτοις δε
εισιν ασφαλεστατοι τα κατ' αυτους και μονους ξυμφεροντα διοικονομουμενοι και
ως τα πολλα αποτυγχανοντες. Ταυτα μεν ουτως ο της ιστοριας ιππος της λεωφορου
εξεδραμε· παλιν δε τουτον εις τους προτερους δρομους επαναγαγωμεν και γεγονοτα
εξηνιον. 1.16.8 Ὁ γαρ τοι Ῥομπερτος και προτερον σφαδαζων προς την καθ' ημων
περαιωσιν και το ∆υρραχιον φανταζομενος, τοτε δη και μαλλον εξεφλεγετο και
χειρας και ποδας ακαθεκτος ην προς την ναυστολιαν και τους στρατιωτας επεσπευδε
και λογοις παροξυντικοις παρεθαρρυνεν. Ὁ δε Μονομαχατος ταυτα κατασκευασας
και αλλην τινα τοιαυ την ασφαλειαν εαυτωι επωικοδομειτο. Τον τε γαρ Βοδινον και
τον Μιχαηλαν τους εξαρχους των ∆αλματων δια τινων γραφων εαυτωι υπεποιησατο
φιλους και δωρεαις προκατειληφε τας γνωμας αυτων θυρας παντοδαπας εαυτωι
υπανοιγων. Ει γαρ του τε Ῥομπερτου και Ἀλεξιου αστοχησειε και αμφοτερων
αποκριθειη, ευθυ ∆αλματιας ελασειε προς τε Βοδινον και Μιχαηλαν αυτομολος
γενησο μενος. Ἐχθρων γαρ τουτων αναφανεντων λοιπος αρα ο Μιχαηλας
κατηλπιζετο τουτωι και ετερωθεν ο Βοδινος, προς ους και φυγειν παρεσκευαστο, των
απο του Ῥομπερ του δηλονοτι και Ἀλεξιου αντιπνευσαντων αυτωι. 1.16.9 Ταυτα μεν
εχετω ταυτηι. Καιρος δε ηδη τραπεσθαι προς την βασιλειαν τουμου πατρος και οπως
και εξ οιων αφορμων εις το βασιλευειν εληλυθε, διηγησασθαι. Ου γαρ τα προ της
βασιλειας αυτωι εσκεψαμην ερειν, αλλα και οσα βασιλευων κατωρθωκεν η
εξημαρτεν, ει γε τεως σφαλεντα τουτον ευρησομεν εν απασι δι' ων βαδιουμεθα. Ου
γαρ ως πατρος φεισαιμην, ει γε μοι παρασταιη τι των εκεινωι μη καλως
πεπραγμενων, ουδε δια την υποτρεχουσαν υποψιαν, οτι πατηρ εστι, περι ου
ξυγγραφομεν, τα κατορθωματα τουτωι παραδραμουμεθα. Ἐν εκατεροις γαρ
αδικησομεν την αληθειαν. Ἐμοι γαρ τουτον εχουσηι σκοπον, ανωθεν καθαπερ
πολλακις ειρηται, υποθεσις ο πατηρ και βασιλευς υποβεβληται. Τον ουν Ῥομπερτον
εκεισε καταλελοιποτες, ουπερ ο λογος αυτον ηγαγετο, τα κατα τον βασιλεα
σκοπωμεν ηδη, τους τε πολεμους και τας μαχας τας προς τον Ῥομπερτον εν ετερωι
λογωι ταμιευσομεθα.

2.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ Βʹ
2.1.1 Ὅθεν μεν ουν ο αυτοκρατωρ Ἀλεξιος ωρμητο και εξ οιου γενους τον
βουλομενον ειδεναι εις τας τουμου Καισαρος συγγραφας παραπεμπομεν· αλλα δη
και τα περι του βασιλεως Νικηφορου του Βοτανειατου εκειθεν ελκυ σεται. Μανουηλ
μεν ουν τον πρωτοτοκον αδελφον Ἰσαακιου και Ἀλεξιου και των λοιπων των εξ
Ἰωαννου του Κομνηνου και προς πατρος εμου παππου κατηγμενων στρατηγον
αυτοκρατορα η Ἀσια πασα ειχε του προβεβασιλευκοτος Ῥωμανου του ∆ιογενους
τουτον προχειρισαμενου, αυθις δε και τον Ἰσαακιον δουκα η Ἀντιοχου εκληρωσατο,
πολλους πολεμους και μαχας αγωνισαμενους, πολλα δε και τροπαια κατα των
27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αντικειμενων στησαντας. Και μετ' αυτους ουμος πατηρ Ἀλεξιος στρατηγος
αυτοκρατωρ προυβεβλητο κατα του Ουρσελιου παρα του τοτε βασιλευοντος Μιχαηλ
του ∆ουκα αποσταλεις. 2.1.2 Ὡς δε και ο βασιλευς Νικηφορος περιδεξιον τουτον περι
τα πολεμικα εθεασατο, ακηκοως δε και οπως περι την εω συνων ταδελφωι Ἰσαακιωι
υπερ τον αυτου χρονον εν διαφοροις αγωσιν εμπεπτωκεν αριστευς αναφανεις και
οπως τον Ουρσελιον κατετροπωσατο, διαφε ροντως ηγαπα και του Ἰσαακιου ουκ
ελαττον. Και ενστερ νιζομενος αμφω ταδελφω ιλαρον ενητενιζεν, εστιν ου και της
αυτης τραπεζης αξιων. 2.1.3 Ἀνεφλεγε τουτο τον κατ' αυτων φθονον και μαλλον
των ειρημενων δυο βαρ βαρων Σθλαβογενων, του τε Βοριλου φημι και του
Γερμανου. Ὁρωντες γαρ την του βασιλεως ες αυτους ευμενειαν και οτι καθ' ωραν
ταις του φθονου τοξειαις βαλλομενοι ατρωτοι διαμενουσιν, εξετηκοντο. Τον γαρ
Ἀλεξιον, καν ουπω τον ιουλον επανθουντα ειχεν, εν πασιν ευδοκιμουντα ορων ο
βασιλευς στρατηγον αυτοκρατορα της εσπερας αναδεικνυσι τωι των προεδρων
τετιμηκως αξιω ματι. Ὅσα μεν ουν και κατα την εσπεραν ουτος ανεστησε τροπαια
και οποσους αποστατας καταγωνισαμενος ζωγριας ηγε τωι βασιλει, αρκουντως
προλελεκται. Ἀλλα ταυτα τοις δουλοις ουκ ηρεσκεν, εξεκαε δε μαλλον αυτων
αναφλεγοντα τον φθονον. Οι και πολλα μεν υπετονθορυζον βυσσοδο μουντες κατ'
αυτων, πολλα δε και κρυφια λεγοντες τωι βασιλει, τινα δε και εις τουμφανες, αλλα
δε δι' ετερων, μεθοδειαις τισι χρωμενοι εκποδων τουτους γενεσθαι παν τοιως
εσπουδαζον. 2.1.4 Ἀποριαι γουν συνεχομενοι οι Κομνηνοι δεον ελογισαντο τους περι
την γυναικωνιτιν υποποιησασθαι και δι' αυτων την της βασιλιδος επι πλεον
ευμενειαν επισπασασθαι. Ἐπαγωγοι γαρ οι ανδρες και λιθινην καταμαλαξαι ψυχην
δυναμενοι και παντοιοις επι χειρημασι. Τουτο ηδη κατωρθου ο Ἰσαακιος παλαι προς
αυτης επι τηι ιδιαι εξαδελφηι εις κηδος προσληφθεις, ο γενναιοτατος ων εν λογοις και
πραξεσι και τα πλειστα τω μωι πατρι εμφερης. Ἀλλ' επει τα περι αυτον καλως προκε
χωρηκε, πολλα φροντιζων ην περι ταδελφου, και οσον εκεινος τουτωι εις την του
κηδους τοτε συνηιρετο υποθεσιν, τοσουτον ουτος εσπουδακει μηδ' αυτον της
βασιλιδος πορρωτερω καθεσταναι. Ὀρεστην μεν ουν και Πυλαδην φιλους οντας
τοσουτον τον προς αλληλους ποθον εχειν φασιν, ως εν καιρωι μαχης αμελειν μεν
εκατερον των καθ' εαυτου πολεμιων, αμυνειν δε τους επιφερομενους θατερωι και
προαρπαζειν ατερον τας προς θατερον ερχομενας των οιστων βολας τα στερνα
υπεχοντα. Τοιουτον και επι τουτοις ην συνοραν. Ἄμφω γαρ ταδελφω και τους κιν
δυνους προαρπαζειν εβουλοντο και τας αριστειας τε και τιμας και απλως ταγαθον
θατερου ιδιον ατερος ελογιζετο και αυ τουναντιον, τοσουτον τον ποθον προς
αλληλους ειχον. 2.1.5 Τα μεν ουν κατα τον Ἰσαακιον ουτως εκ θειας ωικονομητο
προνοιας· ου πολυ το εν μεσωι, και οι περι την γυναικωνιτιν ταις του Ἰσαακιου
υποθημοσυναις παρα πειθουσι την βασιλιδα υιοθετησασθαι τον Ἀλεξιον. Πει θεται
τουτοις, καπειδη περι τα βασιλεια κατα τινα κυριαν ημεραν και αμφω γεγονατον, η
βασιλις υιοθετει τον Ἀλε ξιον κατα τον παρακολουθησαντα περι των τοιουτων
παλαι τυπον. Ἀνεσφηλε γουν του λοιπου της πολλης φροντιδος ο μεγας των
εσπεριων στρατευματων δομεστικος. Κακτοτε θαμα τοις βασιλειοις αμφω φοιτωντες
και την τοις βασι λευσι προσηκουσαν αποπληρουντες προσκυνησιν και μικρον
εγκαρτερουντες τηι βασιλιδι προσηρχοντο· ταυτα επι πλεον τον κατ' αυτων φθονον
εξεκαε. 2.1.6 Τουτο δε δια πολλων οι Κομνηνοι βεβαιουμενοι, δεισαντες, ινα μη
αμφοτεροι ταις παγαις αυτων αλοντες ουδε τον επαρηγοντα εχωσι, τροπον εζητουν,
δι' ου το ασφαλες Θεου συλλαμβανομενου εαυτοις περιποιησαιντο. Πολλους ουν
λογισμους συναμα τηι μητρι ανελιξαντες και πολλα πολλακις διασκεψαμενοι μιαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

ευρον κατα ανθρωπον σωτηριας ελπιδα· η δε ην τηι βασιλιδι προσελθειν, οπηνικα
αιτιαν τινα ευπροσωπον προς τουτο σχοιεν, και το απορρητον εξειπειν. Ειχον δε
ομως υποβρυχιον την βουλην και ουδενι το παραπαν το σκοπου μενον εξεκαλυπτον.
Προσειχον δε καθαπερ οι θαλαττιοι μη το θηραμα προσοβησωσιν. Ἀποδραναι μεν
γαρ εμελετων, επεφοβηντο δε αρα τουτο προς την βασιλιδα ειπειν, μη πως εκεινη
φθασηι τωι βασιλει παραδηλωσαι τα κατ' αυτους και αμφοτερων κηδομενη και του
βασιλεως και των ανδρων. Τουτου τοινυν κατεγνωκοτες του σκεμματος αλλοσε τρε
πουσι την βουλην· δεινοι γαρ τοις παραπεπτωκοσι καιροις αποχρησασθαι.
2.2.1 Ἐπει γαρ ο βασιλευς τεκνογονειν δια το γηρας ουκ επεφυκει, δεδιως δε
και το αφυκτον της του θανατου τομης περι του διαδεξομενου διεσκοπειτο. Ἦν δε
τηνι καυτα Συναδηνος τις εξ ανατολων ορμωμενος, εκ γενους λαμπρου, το ειδος
ωραιος, την φρενα βαθυς, ρωμαλεος την χειρα, την ηλικιαν ες μειρακιον
παραγγελλων και αλλως δε προσηκων αυτωι κατα γενος. Των αλλων μαλλον
εσκεπτετο διαδοχον αυτον της βασιλειας καταλιπειν, καθαπερ τινα πατριον κληρον
το κρατος αυτωι διδους, κακως βουλευο μενος. Ἐξον γαρ αυτωι το ασφαλες μεχρι
τελους περι ποιησασθαι, αμα δε και δικαιον τι σκοπειν την αυτοκρα τορος εξουσιαν
τωι της βασιλιδος υιωι Κωνσταντινωι καταλιπειν και ως οιον τινα κληρον προς
παππου και πατρος αυτωι διαφερουσαν, και την βασιλιδα μαλλον δια τουτο επ' αυτωι
θαρρειν και το ευνουν επαυξειν. Λεληθεν εαυτον ο γηραλεος αδικα τε και αξυμφορα
διασκοπουμενος και κατα της εαυτου κεφαλης τεκταινων κακα. 2.2.2 Τουτων
υποψιθυριζομενων ᾔσθετο η βασιλις και περιλυπος ην τον του παιδος κινδυνον
υφορωμενη. Και ην αθυμουσα μεν, ουδενι δε την λυπην εξορχουμενη. Τουτο τους
Κομνηνους ου διελαθεν. Ευκαιριαν ουν, ην εζητουν, ευρηκοτες τηι βασιλιδι
προσελθειν εβουλευσαντο. Της δε προς αυτην ομιλιας την καταρχην η μητηρ τωι
Ἰσαακιωι επετρεψε συμ παροντος αυτωι ταδελφου Ἀλεξιου. Των δε προσελθοντων τηι
βασιλιδι ο Ἰσαακιος φησι προς αυτην «ουχ ως χθες και προτριτα ορωμεν σε,
δεσποινα, εχουσαν, αλλ' ως υπο λογισμων ανεκφορων δακνομενην και
σκεπτομενην, ως μη θαρρειν εχουσαν, προς ον αν εκκαλυψειας το απορρητον». Ἡ δε
τεως μεν εκφαινειν ουκ ηθελε, βυθιον δε τι στενα ξασα «ου χρη» φησι «τους
αλλοτριαν οικουντας επε ρωταν· αυτο γαρ τουτο ες λυπην αυτοις αξιοχρεων. Ἐμε
δε, φευ, οια εξ οιων διεδεξατο και οποια μοι, ως εοικε, μετ' ου πολυ ταμιευεται». Οι
δε αποσταντες πλειω μεν ρηματα ου προσεθεντο· ες γην δε τους οφθαλμους επερει
σαντες και περιστειλαντες αμφω τω χειρε συννους προς μικρον ειστηκεσαν. Ειτα την
συνηθη προσκυνησιν ποιησα μενοι οικαδε απηιεσαν αγωνιωντες. 2.2.3 Τηι δ' υστεραιαι
παλιν προσερησομενοι ηκουσιν· ιλαρωτερον δε η πρυην τουτοις ατενιζουσαν
ορωντες προσιασιν αμφω και φασι «συ μεν δεσποτις, ημεις δε δουλοι ευνουστατοι,
παν οτιουν ετοιμως εχοντες υπερ της σης βασιλειας παθειν. Και μη σε λογισμος τις
διαταραττετω εις διψυχιαν ολως εισαγων». Ἐκ τουτων ουν των λογων τα πιστα
δεδωκοτες τηι βασιλιδι και απαλλαξαντες εαυτους υποψιας απασης το απορρητον
ηδη συνηιεσαν οξεις τε οντες και αγχινοι και δεινοι θηρασαι ανθρωπων εξ ολιγων
ρηματων βαθεως εγκει μενην γνωμην και τεως απορρητον. Και αυτικα μαλα
προσετιθεντο τε τηι βασιλιδι και εκ πολλων ευνους αυτους φανερως καταστησαντες
και παν εις οπερ αν αυτους προσκαλοιτο, εκθυμως επαμυνειν κατεπηγγειλαντο. Συγ
χαιρειν τε χαιρουσηι και λυπουμενηι συνανιασθαι, τουτο δη το αποστολικον, μαλα
προθυμως συνεθεντο. Και ως αυθι γενεις ηξιουν τουτους λογιζεσθαι και συνηθεις
κακειθεν ορμωμενους οθεν και αυτη, τοσουτον επειποντες, ως ει τι παρα των
φθονουντων αυτηι τε τηι δεσποινηι και τωι αυτο κρατορι κατ' αυτων εισηγηθειη, τουτο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

αυτους μη διαλαν θανοι το παραυτικα, ινα μη λαθωσι ταις παγαις των εχθρων
εμπεσουμενοι. Τουτο τε ηξιουν και θαρρειν εκε λευον, ως συν Θεωι γε φαναι την
δυνατην μετα προθυμιας εισενεγκειν βοηθειαν, ως εαυτων γε ενεκα μη
εκπεπτωκεναι της βασιλειας τον ταυτης υιον Κωνσταντινον. Και δη και δι' ορκων
εμπεδουν ηθελον τα συνδοξαντα· ουδε γαρ ενην διατριβειν δια τους
εποφθαλμιωντας. 2.2.4 Της τε πολλης ανεκουφισθησαν λυπης οι ανδρες και
εξανεφερον και το απο τουδε μεθ' ιλαρωτερου προσωπου τωι βασιλει διελε γοντο,
οποδαποι εκεινοι και μαλλον ατερος τουτων Ἀλεξιος συσκιασαι απορρητον εννοιαν
και βυσσοδομευομενην επι βουλην τοις φαινομενοις προσχημασιν. Ἐπει δε ο φθονος
μαλλον εις πυρσον ανηπτετο μεγιστον και ουδεν του λοιπου των προς τον βασιλεα
κατ' αυτων λεγομενων αυτους διελαν θανε κατα τα πρυην συνδοξαντα, εγινωσκον
δε και τους δυο παραδυναστευοντας δουλους βουλευομενους εκποδων τουτους
ποιησασθαι, ουκετι κατα το συνηθες ομου τοις βασιλειοις εφοιτων, αλλ' ετερημερος
ην εκατερος. Το δε σκεμμα σοφον τε και Παλαμηδειον, ιν' ει γενοιτο τον ετερον
τουτων κατασχεθηναι δια τας λαθραιας επιβουλας των παραδυναστευοντων
εκεινων Σκυθων, ατερος απο δρασειε, και μη αμα και αμφω ταις παγαις των
βαρβαρων εμπεσουνται. Ἀλλα το μεν σκεμμα τοιουτον ην· ου μην κατα την υποψιαν
εκεινων απηντηκει τουτοις τα πραγματα. Ἔφθασαν γαρ κρειττους γενεσθαι των
επιβουλευοντων ανδρων, ως ενθεν ο λογος αφορμηθεις δια πασης σαφηνειας
δηλωσειε. 2.3.1 Της πολεως τοινυν Κυζικου κατασχεθεισης παρα των Τουρκων,
πυθομενος την της πολεως αλωσιν ο αυτο κρατωρ τον Κομνηνον αυτικα
μετεκαλειτο Ἀλεξιον. Ἔτυχε γαρ κατα την ημεραν εκεινην ο Ἰσαακιος εληλυθως.
Ὡς δε εισερχομενον τουτον παρα την συνθηκην ο αδελφος Ἰσαακιος εθεασατο,
προσελθων ηρωτα οτου χαριν παρε γενετο. Ὁ δ' ευθυς την αιτιαν ειρηκει, «οτι με»
φησιν «ο αυτοκρατωρ προσεκαλεσατο». Εισελθοντων ουν αμφω και την συνηθη
προσκυνησιν ποιησαμενων, επει αριστου καιρος ηδη παρην, προσμειναι μικρον
παρακελευσαμενος προσταττει κοινης αυτωι τραπεζης μετειληχεναι. Και δη
διαιρεθεντες ο μεν περι το δεξιον καθηστο της τραπεζης, ο δε περι το ευωνυμον,
αντικρυ αλληλων. Μετ' ολιγον δε τοις περιεστωσιν ενατενισαντες μετα
σκυθρωποτητος ψιθυ ριζοντας εωρων. ∆εισαντες ουν μη τι κατ' αυτων οξυ
μελετωσιν οι δουλοι και υπογυος αυτοις ο κινδυνος ειη, λαθριδιοις βλεμμασι
αλληλοις ενητενιζον μη εχοντες ο τι και δρασαιεν. 2.3.2 Ἐπει δε προ πολλου τους
περι τον βασιλεα απαντας μειλιχιοις λογοις προπομπαις τε και παν τοιαις δεξιωσεσιν
εσφετεριζοντο και αυτον τον οψοποιον δεξιωσαμενοι ιλαρον αυτοις προσβλεπειν
ανεπεισαν. Τουτωι προσελθων τις των θεραποντων Ἰσαακιου του Κομνηνου φησιν
«απαγγειλον τωι κυριωι μου την της Κυζικου κατα σχεσιν· γραμμα γαρ εκειθεν ηκει
τουτο μηνυον». Ὁ δ' ευθυς αμα τε οψα τηι τραπεζηι παρετιθει και απερ παρα του
υπηρετου ανεδιδαχθη, ανεδιδασκε τον Ἰσαακιον ηρεμαιαι φωνηι. Ὁ δε μικρον
υποκινησας τα χειλη εσημανε ταδελφωι το λεχθεν. Ὀξυς δε ων περι το νοειν και
πυρος θερμοτερος ο Ἀλεξιος αυτικα ηρπασε το λεγομενον. Ἀνεπνευσαν ουν και
αμφω της κατασχουσης αυτους εννοιας. Και γεγο νοτες εαυτων εσκοπουντο, ιν' ει
που τις αυτους εροιτο περι τουτου, ετοιμως αποκριθησονται, ει δε και ο βασιλευς
αυτους ες βουλην αγαγοι, προσηκοντως αυτωι βουλευσοιντο. 2.3.3 Τοιαυτα τουτων
λογιζομενων ο βασιλευς απιδων προς τους ανδρας ως δη αγνοουντας αυτους τα
κατα την Κυζικον την αλωσιν αυτοις ελεγεν. Οι δε (και γαρ ησαν ετοιμοι ψυχην
θεραπευσαι κυμαινομενην βασιλεως επι πορθησεσι πολεων) ανηγειραν τε το
πεπτωκος του αυτο κρατορος φρονημα και προς ελπιδας αγαθας ανεθερμηναν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

ραιδιως την πολιν επανασωθηναι κατεγγυωμενοι. «Μονον» φησι «το σον κρατος
εχετω καλως· οι δε γε πολιορκηται της πολεως επταπλασιον εις τον κολπον αυτων
απολη ψονται ων ειργασαντο». Τοτε μεν ουν ηγασατο τουτους ο βασιλευς και της
ευωχιας απολυσας το εξης της ημερας απεριμεριμνως εσχε. 2.3.4 Το απο τουδε
τοινυν επιμελες εσχον οι Κομνηνοι τοις βασιλειοις προσιεναι και τους περι τον
βασιλεα ετι μαλλον εναγκαλιζεσθαι και αυτους μεν μη διδοναι λαβην το παραπαν
τοις κατ' αυτων μελετωσι μηδ' ηντιναουν προφασιν απεχθειας αυτοις υπανοιγειν,
παντας δε αναπειθειν στεργειν αυτους και τα υπερ αυτων φρονειν τε και λεγειν.
Προσεμηχανωντο δε τι πλεον υποποιεισθαι και την βασιλιδα Μαριαν και ολους
αυτους εκεινην και βλεπειν και αναπνειν. Ὁ μεν γαρ Ἰσαακιος και το κηδος το επι τηι
εξαδελφηι αυτης προβαλλομενος την παρρησιαν ξυνετεινεν· ο δ' εμος πατηρ ουχ
ηττον μεν και δια την εξ αγχιστειας συγγενειαν, πλεον δε την υιοθεσιαν λαμπραν
υποθεσιν των προς την βασιλιδα εισοδων ποιουμενος παν ταπασιν ανεμφαντος ην
και τον φθονον των πονηρευομενων αυτωι συνεσκιαζεν· ουδε γαρ ελανθανεν αυτον
το βαρυμηνι των βαρβαρων εκεινων δουλων και το του βασιλεως κουφο τατον. Και
εικοτως μη εκπεσειν της εκεινης ευνοιας εφροντιζον, ινα μη εντευθεν τοις εχθροις
παραναλωμα γενοιντο. Τα γαρ τοι κουφοτατα ηθη ευμεταφορα πως και Ευριπου
δικην ως εν παλιρροιαι περιπλαζομενα. 2.4.1 Ταυτα ορωντες οι δουλοι και οπως ου
κατα σκοπον αυτοις το πραγμα προηιει ουδε η των τοιουτων ανδρων απωλεια
ευχερης αυτοις εστι της του αυτοκρατορος ες αυτους ευμενειας οσημεραι
αυξανουσης, πολλα μεν ειπον τες, πολλα δε και απειποντες εφ' ετεραν ατραπον ετρα
πησαν. Τις δε αυτη; Ἵν' εν μιαι νυκτι μετακαλεσαμενοι τουτους βουλης ατερ του
κρατουντος εκποδων τους ανδρας ποιησωνται τους αυτων οφθαλμους εξορυξαντες
ψευδη αιτιαν αναπλασαμενοι. 2.4.2 Τουτο τους Κομνηνους ου διελαθε. Και επει
πολλα γνωσιμαχησαντες υπογυον τον κινδυνον εγνωσαν, μιαν σωτηριας ελπιδα την
αποστασιαν εδοκουν προς ταυτην κατ' αναγκην πολλην συνωθουμενοι. Τι γαρ δει
περιμενειν τον επενεγκοντα μυδρον τοις ομμασι και τον εν αυτοις ηλιον
αποσβεσοντα; Ὑποβρυχιον ουν εν ταις ψυχαις την γνωμην ταυτην ειχον. Ἐπει δε
μετ' ου πολυ προσετετακτο ο Ἀλεξιος τινα μεριδα της στρατιας εισαγαγειν
μελλουσαν εξοπλιζεσθαι κατα των πορθησαντων την πολιν Κυζικου Ἀγαρηνων
(ετυχε γαρ τηνικαυτα δομεστικος ων της εσπερας), αφορμης ευλογου δραξαμενος
τους ευνως προς αυτον εχοντας των του στρατου ηγεμονων μετα των υπ' αυτους δια
γραμματων μετεκαλε σατο. Και δη κινηθεντες απαντες προς την μεγαλοπολιν
ηπειγοντο. 2.4.3 Ἐν τοσουτωι δε εισελθων τις εξ υποθηκης θατερου των δουλων, του
λεγομενου Βοριλου, ηρετο τον βασιλεα, ει κατα γνωμην αυτου τας δυναμεις απασας
ο μεγας δομεστικος εις την βασιλευουσαν πολιν εισαγει. Ὁ δ' ευθυς
μετακαλεσαμενος τουτον ηρωτα, ει αληθες εστι το λεγομενον. Και ος αυτικα τουτο
μεν ουκ ηρνειτο, οτι στρατια τις εισαγεται τηι εκεινου κελευσει, προς δε το πασαν
απανταχοθεν ενταυθοι συναθροιζεσθαι πιθανως παρεκρουετο. «Ὁ γαρ τοι στρατος»
φησι «διεσπαρμενος ων απανταχοθεν αλλος αλλοθεν ηκει λαβων το ενδοσιμον. Και
οι τουτους ορωντες εκ διαφορων μερων της των Ῥωμαιων ηγεμονιας αθροους
αφικνουμενους νομιζουσιν ως απο συνθηματος παντα τον στρατον ενταυθοι συνα
θροιζεσθαι τηι θεαι και μονηι εξαπατωμενοι.» Καιτοι του Βοριλου πολλα προς τουτους
τους λογους ανθυπενεγκον τος, ισχυροτερος και ουτως ην ο Ἀλεξιος και ολαις
εκρατει ψηφοις. Ὁ δε Γερμανος απλουστερος ων ου πανυ του Ἀλεξιου κατετρεχεν.
Ἐπει δε ουδε τα εισηγηθεντα ταυτα κατα του δομεστικου την του βασιλεως
εξεταραξε ψυχην, καιρου λαβομενοι αδειας (εσπερα δε ην) την κατα των Κομνηνων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

ενεδραν εξηρτυον. 2.4.4 Ἔστι μεν γαρ αλλως φυσει το δουλον τοις δεσποταις
πολεμιον, οταν δε των δεσποτων αστοχησηι, εξουσιας δραξαμενον κατα των
ομοδουλων ανυποιστον γινεται. Τοιουτου γουν επειραθη και ηθους και φρονηματος
των ειρημενων δουλων ο Κομνηνος Ἀλεξιος. Ἐντευθεν οι ηδη ρηθεντες ουχυπερ
του αυτοκρατορος κατα των Κομνηνων εμηνιων· αλλ' εβασιλεια μεν ο Βοριλος, ως
τινες εφασαν, ο δε γε Γερμανος κοινωνος ων αυτωι του σκεμματος επιμελως συν
αυτωι ενεδραν εξηρτυε. Και προς αλληλους τα βου λευομενα διελεγοντο και οπως αν
αυτοις κατα νουν απο βαιηι το πραγμα· και εις τουμφανες ηδη εξεφερον το υπ'
οδοντα τεως λαλουμενον. 2.4.5 Ἠκροατο τις των λεγομε νων Ἀλανος το γενος,
μαγιστρος την αξιαν, εκ πολλου προσωικειωμενος τωι βασιλει καν τοις οικειοις
διατελων. Τηνικαυτα γουν μεσης εξελθων φυλακης της νυκτος εκτρεχει προς τους
Κομνηνους απαγγελων απαντα τωι μεγαλωι δομεστικωι. Τινες δε φασι μηδε την
βασιλιδα την προς τους Κομνηνους του μαγιστρου αφιξιν πανταπασιν ηγνοηκεναι.
Ὁ δε εισαγει τουτον τηι μητρι και ταδελφωι. Ἐνωτισθεντες δε την απευκταιαν
εκεινην αγγελιαν, δεον ελογισαντο το τεως κρυπτομενον εις τουμφανες αγαγειν και
ξυν Θεωι την σφων σωτηριαν περιποιησασθαι. 2.4.6 Ἐπει δε μετα την επιουσαν
εμεμαθηκει το στρατευμα καταλαβειν την Τζουρουλον (πολιχνιον δε τουτο περι που
την Θραικην κειμενον), ο δομεστικος περι πρωτην φυλακην της νυκτος φοιται προς
τον Πακουριανον (ανηρ δε ουτος μικρος μεν εην δεμας κατα τον ποιητην, πλην
αλλα μαχητης, γενους λαμπρου εξ Ἀρμενιων ορμωμενος) και ανακοινουται τουτωι
τα παντα, την μηνιν των δουλων, τον φθονον, την εκ πολλου κατ' αυτων μελετην
και την εξ υπογυου μελετωμενην των οφθαλμων αυτων εκκοπην, και ως ου χρη ως
ανδραποδα παθειν, αλλα δρασαντας τι γεν ναιον απολεσθαι, ει και τουτου δεησειε·
και τουτο γαρ ιδιον μεγαλοψυχιας ελεγεν. 2.4.7 Ὁ δε απαντα διακηκοως και συνιδων
ως ου χρη μελλειν εν τοις τοιουτοις, αλλα ταχεως γενναιοτερου εργου εφαπτεσθαι,
φησιν «ει μεν αυγαζουσης της αυριον εξελθηις των ενταυθοι, συνεψομαι σοι καγω
προθυμως επαγωνισομενος. Ει δε ες νεωτα φυλαξεις το βουλευομενον, αλλ' εμε γ'
ισθι αυτον εμε προσελθοντα τωι βασιλει παραυτικα και σου και των συν σοι
κατειπειν μηδε μικρον αναβαλομενον». Ὁ δε «επει σε της εμης κηδομενον ορω
σωτηριας, Θεου δε τουτο παντως εργον, ουκ αποστησομαι σου της βουλης, πλην
αλλα χρη δι' ορκου το ασφαλες εκατερον εχειν». Ἔνθεν τοι και πιστεις προς
αλληλους δι' ορκων εποιησατην, ως αρα, ει εις τον βασιλειον θρονον αυτον αγαγοι
Θεος, εκεινον ες την του δομεστικου αξιαν αναγαγηι, ην νυν αυτος εν τωι τεως
κατειχεν. Ἐξελθων ουν εκειθεν ο Κομνη νος Ἀλεξιος και του Πακουριανου
απαλλαγεις προς ετερον ανδρα και αυτον αρειμανιον τον Ουμπερτοπουλον απεισι.
Και τον ιδιον απαγγελλει σκοπον και την αιτιαν παριστησι, καθ' ην διαδραναι
βουλομενος εις συμμαχιαν και αυτον προσκαλειται. Ὁ δ' ευθυς κατενενευκει· «καμε
δ'« εφη «παντως εξεις ευψυχως σου και μαλα προκιν δυνευοντα». 2.4.8 Προσεκειντο
δε και τωι Ἀλεξιωι μαλλον οι ειρημενοι ανδρες τα τε αλλα, και διοτι ανδρειαι και
συνεσει των αλλων διεφερε. Φιλοδωροτατον τε οντα και την χειρα, ειπερ τις αλλος,
περι τας δοσεις ευκινητον λιαν υπερηγαπων, καιτοι μη πανυ τι πλουτωι
περιρρεομενον. Ου γαρ ην των αρπαζοντων και προς το πλουτειν διακε χηνοτων. Το
γαρ ελευθεριον ουκ εν πληθει παροχης χρη ματων κρινεσθαι ειωθεν, αλλα γνωμηι
ταλαντευεσθαι πεφυ κεν. Ἔστι γαρ τον ολιγα κεκτημενον και προς λογον των
ενοντων καταβαλοντα ελευθεριον ειναι, τον δε γε πλουτον πολυν εχοντα και τηι γηι
κατορυττοντα η μη κατα λογον τουτον τωι δεομενωι παρεχοντα αλλον Κροισον η
χρυσομανη Μιδαν κιμβικα τε και γλισχρον και ενα των διαπριοντων το κυμινον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ειπων αν τις ου διαμαρτηι του δεοντος. Πασαις τοινυν αρεταις κεκοσμημενον τον
Ἀλεξιον οι ηδη ρηθεντες ανδρες ανεκαθεν και παλαι γινωσκοντες την αυτου
αναρρησιν και ηγαπων και επηυχοντο. 2.4.9 Ὁ δε Ἀλεξιος και εξ αυτου αιτησας
ορκον και λαβων δρομαιος απεισιν οικαδε και παντα ανακοινουται τοις αυτου. Νυξ
ην η της τυροφαγου κυριακης, καθ' ην ουμος πατηρ ταυτα εσκεπτετο. Τηι δε μετ'
αυτην ορθρου βαθεος μετα των αμφ' αυτον εξεληλυθει της πολεως. Ἔνθεν τοι και
το πληθος αποδεξαμενον της ορμης τον Ἀλεξιον και της αγχινοιας εξ αυτων των
πραγματων ᾀσματιον αυτωι ανεπλεξαντο εξ ιδιωτιδος μεν συγκειμενον γλωττης,
αυτην δε την του πραγματος επινοιαν εμμελεστατα πως ανα κρουομενον και
κατεμφαινον την τε προαισθησιν της κατ' εκεινου επιβουλης και τα παρ' αυτου
μεμηχανημενα. Το δε ᾀσματιον αυταις λεξεσιν ειχεν ουτως· «το σαββατον της
τυρινης χαρα 'στ' Ἀλεξιε ενοησες το και την δευτεραν το πρωι υπα καλως γερακιν
μου.» Ειχε δε ωδε πως εννοιας το διαφημιζομενον εκεινο ᾀσματιον, ως αρα «κατα
μεν το τυρωνυμον σαββατον υπερευγε σοι της αγχινοιας, Ἀλεξιε, την δε μετα την
κυριακην δευτεραν ημεραν καθαπερ τις υψιπετης ιεραξ αφιπτασο των
επιβουλευοντων βαρβαρων».
2.5.1 Ἐπει δε η μητηρ των Κομνηνων η ∆αλασσηνη Ἄννα γαμβρον εφθασεν
εισποιησασθαι επι τηι θυγατρι Μανουηλ του πρωτοτοκου των υιων αυτης τον του
Βοτα νειατου εγγονον, πτοηθεισα μη ο παιδαγωγος αυτου γνους την επιβουλην
προσαγγειληι τωι βασιλει βουλην αριστην βουλευεται. Και δη προσκυνησεως χαριν
των του Θεου αγιων εκκλησιων αθροισθηναι κελευει παντας εσπερας· ην γαρ αυτηι
συνηθες εις τα ιερα τεμενη φοιταν. Γινεται τουτο· και δη παντες, ως εθος, παρησαν
εξηγον τε τους ιππους των ιπποσταθμων επιμελως στρωννυειν σχηματι ζομενοι τας
γυναιξι πρεπουσας εφεστριδας. Ὁ δε γε του Βοτανειατου εγγονος συν τωι παιδαγωγωι
υπνωττον· απο μεμεριστο γαρ τι τουτοις οικημα ιδιον. 2.5.2 Περι πρωτην δε
φυλακην τους πυλεωνας κλεισαντες οι Κομνηνοι μελ λοντες ηδη οπλιζεσθαι και της
βασιλευουσης πολεως αφιππασασθαι τηι μητρι παρεσχον τας κλεις εκλεισαν τε
αψοφητι και τας θυρας του δωματος, εν ωι ο επ' εγγονηι γαμβρος αυτης ο
Βοτανειατης αφυπνωττεν, ου μεντοι ακριβως κατασφαλισαμενοι ως εφαρμοσαι
ταυτας αλληλαις, ινα μη ψοφος τις γεγονως διυπνισηι αυτον. Τουτων ουτω
γινομενων το πλειστον παρωιχηκει της νυκτος. Προ αλεκ τοροφωνιας ουν πρωτης
τους πυλεωνας ανοιξαντες την τε μητερα και τας αδελφας και τας σφων γυναικας
και τα παιδια συμπαραλαβοντες μεχρι του Κωνσταντινιου φορου ομου πεζηι
συναπηιεσαν. Κακειθεν συνταξαμενοι ταυταις εκεινοι μεν προς τα εν Βλαχερναις
βασιλεια μαλα οξεως εξεδραμον· αυται δε προς τον της μεγαλης Σοφιας νεων συν
σπουδηι εθεον. 2.5.3 Ὁ δε του Βοτα νειατου παιδαγωγος διυπνισθεις και γνους το
γενομενον εξηιει προς αυτους δαιδα ταιν χεροιν εχων φθανει τε κατα ταχος αυτους
του των αγιων τεσσαρακοντα τεμενους εγγυς μηπω κατειληφοτας. Θεασαμενη δε
τουτον ευθυς η ∆αλασσηνη και μητηρ των αριστεων εκεινων παιδων φησι
«κατειπον ημων τινες, ως επυθομην, τωι βασιλει. Ἄπειμι γουν εις τας αγιας
εκκλησιας τηι αυτων χρωμενη, καθως αν δυναιμην, επαρωγηι· κακειθεν αυγαζουσης
ημερας απελευσομαι προς τα βασιλεια. Ἄπιθι τοινυν αυτος, ιν' οπηνικα οι πυλωροι
ανοιξωσι, περι της ημων αυτοις απαγγειληις ελευσεως». Ὁ δ' ευθυς προς το κελευ
σθεν ηπειγετο. 2.5.4 Αι δε φθανουσι προς το του ιεραρχου Νικολαου τεμενος, ο
Προσφυγιον μεχρι της δευρο ειωθασιν ονομαζειν, αγχου της μεγαλης εκκλησιας και
πρυην ενιδρυμενον παλαι επι σωτηριαι των επ' εγκλημασιν αλισκομενων, ως μερος
τυγχανον του μεγαλου τεμενους και επιτηδες, οιμαι, κατασκευασθεν τοις αρχαιοις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

ινα πας ο επ' εγκληματι αλους και φθασας εισω τουτου γενεσθαι της εκ των νομων
τηνικαυτα ελευθερωται ποινης. Οι γαρ παλαι βασιλεις τε και καισαρες πολλης
προμηθειας ηξιουν το υπηκοον. Ὁ δε γε εν τωι τοιουτωι τεμενει προσμενων ταχεως
αυταις ουκ απεζυγου τας θυρας, αλλ' επυνθανετο, τινες και οθεν ειεν. Εις δε τις των
συν αυταις «γυναικες» φησιν «εξ ανατολων. Τα δε προς χρειαν απαντα δαπανησασαι
επισπευδουσι την προσκυνησιν οικαδε εθελουσαι επανελθειν». Ὁ δ' ευθυς
αποζυγωσας τας θυρας παραχωρει αυταις της εισοδου. 2.5.5 Τηι δ' επαυριον
εκκλησιασας ο αυτοκρατωρ την συγκλη τον, επειδη τα κατα τους ανδρας
εμεμαθηκει, τα εικοτα προς τουτους εδημηγορησε καταδρομην του δομεστικου
ποιουμενος. Ἐκπεμπει δε τηνικαυτα προς τας γυναικας τον τε καλουμενον
Στραβορωμανον και τινα Ευφημιανον την κλησιν μετακαλουμενος αυτας εις τα
βασιλεια. Ἡ δε ∆αλασσηνη προς αυτους «ειπατε» φησι «προς τον αυτοκρατορα· οι
παιδες οι εμοι δουλοι εισι πιστοι της σης βασιλειας και προθυμως εξυπηρετουντες
αυτηι επι πασιν ουκ εφεισαντο ουτε ψυχων ουτε σωματων αει προκινδυ νευοντες
εκθυμως υπερ του σου κρατους. Ὁ δε κατ' αυτων φθονος μη φερων την εις αυτους
ευνοιαν τε και κηδε μονιαν της σης βασιλειας μεγαν τον κινδυνον κατ' αυτων κατ'
ωραν εξηρτυεν· ως δε και τους οφθαλμους αυτων εξορυττειν εμελετησαν, τουτο
αισθομενοι και μη φερον τες τον τοιουτον αδικον κινδυνον της πολεως ουχ ως
αποσταται εξηλθον, αλλ' ως δουλοι πιστοι αμα μεν τον υπογυον αποδιδρασκοντες
κινδυνον, αμα δε και τα κατ' αυτων μελετωμενα το κρατος σου αναδιδαξοντες και
την απο της σης βασιλειας εξαιτησομενοι βοηθειαν.» 2.5.6 Οι δε επεκειντο σφοδρα
μετακαλουμενοι ταυτην. Ἀγανακτη σασα δε η γυνη φησι προς αυτους
«παραχωρησατε μοι εις την του Θεου εκκλησιαν εισελθουσηι προσκυνησαι. Ἄτοπον
γαρ εστιν εις τους πυλεωνας αυτης φθασασαν μη εισελθειν και μεσιτιδι τηι
παναχραντωι δεσποινηι και θεομητορι χρησασθαι εις τε τον Θεον και την του
βασιλεως ψυχην.» Την ευλογον ουν αιτησιν της γυναικος αιδεσθεντες οι πρεσβεις
παραχωρουσιν αυτηι της εισοδου. Ἡ δε βραδει ποδι στειχουσα ως οιον υπο του γηρως
και της λυπης κεκμηκυια, μαλλον δε και τον κεκμηκοτα υπο κρινομενη περι τε αυτα
που τα εισοδια του ιερου βηματος πελασασα και γονυκλισιας δυο ποιησαμενη περι
την τριτην καθεσθεισα χαμαι απριξ των αγιων ειχετο θυρων επιβοωμενη ως «ει μη
τας χειρας αποτμηθειην, ουκ αν του ιερου τεμενους εξελθοιμι, ει μη τον του
βασιλεως ωσπερ εχεγγυον της σωτηριας δεξαιμην σταυρον». 2.5.7 Ἐκβα λων δε ο
Στραβορωμανος ονπερ επεφερετο σταυρον εγκολπιον εδιδου. Ἡ δε «ουκ αφ' υμων
την πληροφοριαν αιτω, αλλ' εξ αυτου του βασιλεως επιζητω την ειρημενην
βοηθειαν. Και ουδ' απλως εν μικρωι μεγεθει τον διδομενον αν σταυρον δεξαιμην,
αλλ' αξιολογον το μεγεθος εχοντα», τουτο δε επεζητει, ινα καταφανες προς εκεινην
το ορκιον γινοιτο· εν μικρωι γαρ σταυριωι της υποσχεσεως γινο μενης ταχα αν τους
πολλους τα εμπεδουμενα διελανθανον· «εκεινου τοινυν την κρισιν και τον ελεον
ανακαλουμαι. Ἄπιτε, απαγγειλατε αυτωι». 2.5.8 Ἡ δε επι τωι Ἰσαακιωι νυμφη αυτης
(προεφθασε γαρ εις τον ναον εισελθειν αμα τωι τας πυλας ανεωιχθηναι δια τον
ορθριον υμνον) την επικαλυπτουσαν οθονην το προσωπον περιελουσα φησι προς
αυτους «αυτη μεν, ει βουλεται, απερχεσθω· ημεις δε πληροφοριας ατερ του ιερου
ουκ εξερχομεθα, καν θανειν ημας προκειται». Ἰδοντες ουν το ενστατικον των
γυναικων και οπως αναισχυντοτερον αυτοις η προ τερον προσεφεροντο, και
πτοηθεντες μη θορυβος γενηται, απελθοντες απηγγειλαν παντα τωι βασιλει. Ὁ δε
φυσει αγαθος ων, επικαμφθεις και τοις της γυναικος λογοις, αποστελλει τον
επιζητουμενον σταυρον προς αυτην πασαν αφροντισιαν αυτηι διδους. Και ουτω της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

του Θεου αγιας εκκλησιας εξελθουσαν περιορισθηναι παρακελευει μετα τε των
θυγατερων και των νυμφων αυτης εις την αγχου της Σιδηρας διακειμενην
γυναικειαν μονην των Πετριων. Μετακλητον δε ποιειται και την συμπενθεραν
αυτης την του καισαρος Ἰωαννου νυμφην (πρωτοβεστιαρια δε ην αυτη το αξιωμα)
απο του εν Βλαχερναις τεμενους, ο επ' ονοματι της δεσποτιδος ημων θεομητορος
ωικοδομητο, και εις την ρηθεισαν μονην των Πετριων και αυτην ειναι
παρακελευεται. Και προσταττει τους τε πιθωνας και σιτωνας αυτων και παντα τα
ταμεια τηρεισθαι αμειαγω γητα. 2.5.9 Καθ' εκαστην ουν πρωΐαν αμφω τοις φυλατ
τουσι προσερχομεναι επυνθανοντο, ει τι απο των παιδων αυτων μεμαθηκεσαν. Οι δε
απλοικωτερον αυταις προσφε ρομενοι απηγγελλον απαν το ακουσθεν. Ἡ δε πρωτοβε
στιαρια ελευθερα και χειρα και γνωμην ουσα βουλομενη τε τους φυλασσοντας
σφετερισασθαι επεταττεν αυτοις αναλαμβανεσθαι απο των βρωσιμων εις ιδιαν
χρησιν οποσα και βουλοιντο· εφειτο γαρ αυταις απαραποδιστως εισα γεσθαι τα προς
χρειαν. Ἐντευθεν προθυμοτεροι προς τας απαγγελιας οι φυλακες εγεγονεισαν,
κακτοτε εκφορα παντα ποιουντων εκεινων ουδεν αυτας διελανθανε.
2.6.1 Τα μεν ουν κατα τας γυναικας τοιαυτα· οι δε γε αποσταται φθασαντες
την περι το βραχιονιον των Βλα χερνων ισταμενην πυλην και τας κλεις κατεαξαντες
αδεως εξεληλυθεισαν εις τους βασιλικους ιπποσταθμους. Και τους μεν των ιππων
αυτου που καταλιμπανουσι προ τερον τους οπισθεν ποδας απ' αυτων των μηρων τωι
ξιφει αποτεμοντες, τους δ' αναλαβομενοι, οσοι τουτοις εδοξαν χρησιμωτεροι,
εκειθεν ταχεως το αγχου που της μεγαλο πολεως μοναστηριον, ο Κοσμιδιον
επωνομασται, καταλαμβα νουσι. Και γαρ, ινα μεταξυ πως επιδιηγησαιμην και
σαφεστερος ημιν ο λογος προιηι, την ειρημενην ανωθεν πρωτοβεστιαριαν, πριν η τον
βασιλεα ταυτην μετακα λεσασθαι, ως ο λογος φθασας εδηλωσε, κειθι καταλαβοντες
ταυτηι τε συνεταττοντο επι τωι εξελαυνειν εκειθεν και Γεωργιον τον Παλαιολογον
ανεπειθον μεθ' εαυτων συλλα βειν και συναπαιρειν αυτοις κατηναγκαζον. 2.6.2
Ουπω γαρ ησαν εκφορα τα κατ' αυτους θεμενοι προς τον ανδρα δι' υποψιαν
ευπροσωπον· ην γαρ ο πατηρ του Γεωργιου του τουι τωι βασιλει ευνουστατος ες τα
μαλιστα, και η της αποστασιας προς τουτον απογυμνωσις ουκ ακινδυνος. Τα μεν ουν
πρωτα ο Παλαιολογος προς τουτους ουκ ειχεν ευαγωγως πολλα τε αντιτεινομενος
και κατονειδιζων την προς εκεινον τουτων διαπιστιαν και οτι υστερον, τουτο δη το
πεπαροιμιασμενον, νουν οισαντες και τουτον ανακα λουνται. Ἐπει δε και η
πρωτοβεστιαρια η του Παλαιολογου πενθερα βαρεια ενεκειτο τουτωι συνεξελθειν και
απειλουσα αυτωι τα δεινοτατα, μαλακωτερος γινεται. 2.6.3 Φροντιζει δε το εντευθεν
περι των γυναικων, της τε αυτου γαμετης Ἄννης και Μαριας της πενθερας αυτου, τα
πρωτα του γενους εκ των Βουλγαρων εχουσης, καλλους δε τοσουτον επισυρομενης
και ευαρμοστιας μελων και μερων, ωστε μηδεμιαν φανηναι κατ' εκεινο καιρου την
ταυτης ωραιο τεραν. Ουκ ανευ ουν φροντιδος ησαν τα κατ' αυτην τωι Παλαιολογωι
και Ἀλεξιωι. Ταυτηι τοι και γνωμην εσχον οι αμφι τον Ἀλεξιον εκειθεν ανελομενοι
ταυτας οι μεν εις τι φρουριον απαγαγειν, ο δε Παλαιολογος εις το εν Βλαχερναις
τεμενος της θεομητορος. Και κρατει η του Γεωργιου γνωμη. Ευθυς ουν απελθοντες
μετ' αυτων παρε θεντο ταυτας τηι παναγνωι μητρι του τα παντα συνεχοντος Λογου.
Αυτοι δε παλινοστησαντες, οθεν εξηιεσαν, εσκοπουν ο τι δη και ποιησαιεν. Ὁ δε
Παλαιολογος «υμας μεν» φησιν «απερχεσθαι χρη· εγω δε ταχιον υμας καταληψομαι
τα προσοντα μοι χρηματα συνεπιφερομενος». Ἔτυχε γαρ πασαν την εν κινητοις
αυτου θεωρουμενην περιουσιαν εχων εγκειμενην εκεισε. Μη μελλησαντες ουν
ευθυς της προκειμενης οδοιποριας ειχοντο· εκεινος δε τοις των μοναχων υποζυγιοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

επισαξας τα εαυτου οπισθεν αυτων ηλαυνε. Και φθασας συν τουτοις εις Τζουρουλον
(κωμη δε και αυτη Θραικικη) διασυζεται κακεισε τυχαιως τωι εξ επιταγης του
δομεστικου καταλαβοντι στρατευματι ηνω θησαν απαντες. 2.6.4 ∆εον ουν κριναντες
περι των συμπε σοντων αυτοις δηλωσαι τωι ∆ουκαι Ἰωαννηι τωι καισαρι εν τοις ιδιοις
κτημασι των Μωροβουνδου αυλιζομενωι απε σταλκασι τον την αποστασιαν εκεινωι
μηνυσοντα. Φθασας δε ο την αγγελιαν εκεινην κομιζων περι δειλην ευαν εξω των
ουδων της αυλιδος ειστηκει τον καισαρα αναζητων. Ἰδων δε τουτον ο εγγονος
αυτου Ἰωαννης, νεος ετι ων και μηπω μειρακιον και δια τουτο αδιασπαστως συνων
τωι καισαρι, δρομαιος εισεισι και καθευδοντα τουτον διυπνισας απαγγελλει την
αποστασιαν. Ὁ δ' ευθυς πληγεις τηι ακοηι ραπιζει τον υιωνον κατα κορρης και μη
τοιαυτα ληρειν επειπων απωσατο. Κακεινος μετα μικρον παλιν εισελθων την αυτην
αγγελιαν κομιζει προσθεμενος και τον απο των Κομνηνων προς αυτον
αποτοξευομενον λογον. 2.6.5 Ειχε δε ο λογος μεταξυ που και τι αστειοτατον την
τυραννιδα συναινιττομενον ως «ημεις μεν» φησιν «οψον μαλα καλον ηυτρεπισαμεν
και καρυκειας ουκ ατερ· συ δε αλλ' ει βουλει της ευωχιας μεταλαχειν, την ταχιστην
ηκειν της πανδαισιας μεταληψομενος» Ἀνακαθισας ουν και επι του δεξιου αγκωνος
εαυτον επερεισας εισαγαγειν τον εκειθεν ελθοντα κελευει. Του δε παντα τα κατα
τους Κομνηνους διηγησαμενου, «φευ μοι» ο καισαρ ειπων ευθυς επιβαλλει τας
χειρας ταις οψεσιν· επι μικρον δε και της υπηνης περιδραξαμενος, οιον εν τοσουτωι
λογισμους πολ λους ανελιττων, εις εν τουτο ηρεισεν εαυτον, συναπο στατησαι
κακεινον. Ευθυς ουν μετακαλεσαμενος τους ιππο κομους και του ιππου επιβας της
προς τους Κομνηνους φερουσης ηψατο. 2.6.6 Και Βυζαντιωι δε τινι καθ' οδον
εντυχων χρυσου βαλαντιον ικανον επιφερομενωι και προς την μεγαλοπολιν απιοντι
ηρετο αυτον, τουτο δη το Ὁμη ρικον, «τις, ποθεν εις ανδρων;» Και επειδη παρ' αυτου
εμανθανεν, οτι τε πολυν χρυσον επιφερεται απο τινων εισπραξεων και οτι προς τον
κοιτωνα τουτον διακομιζει, βιαζεται τουτον συγκαταλυσαι αυτωι υπισχνουμενος ως
αμα ημεραι, ουπερ αν βουλοιτο, βαδιειται. Του δε ενιστα μενου και βαρεως φεροντος
τουτο ο καισαρ σφοδροτερον επετιθετο και επεισε λεγων, οποιος εκεινος
επιτροχαλος εν λογοις και δεινος εν νοημασι πειθω τε εν γλωττηι φερων ηιπερ
Αισχινης αλλος η ∆ημοσθενης. Συμπαραλαβων ουν τον τοιουτον καταλυει εν τινι
δωματιωι και παντοιως φιλοφρονησαμενος τραπεζης τε αξιωσας και διαναπαυσας
καλως παρακατεσχε τον ανδρα. 2.6.7 Κατα το περιορθρον δε ηδη, οτε και ο ηλιος τον
ανατολικον οριζοντα καταλαμ βανειν επειγεται, ο μεν Βυζαντιος επιθεμενος τας εφε
στριδας τοις ιπποις ευθυ Βυζαντιδος ελαυνειν ηπειγετο. Τουτον δε ο καισαρ
θεασαμενος «εα» φησι «και συμπο ρευου μεθ' ημων» Ὁ δε μηθ' οπου πορευεται
γινωσκων, πανταπασι δε και την αιτιαν δι' ην της τοιαυτης φιλο φροσυνης ηξιωται
αγνοων παλιν δυσανασχετων ην και υποπτως ειχε προς τον καισαρα και τας
φιλοφροσυνας του καισαρος. Ὁ δε επεκειτο ελκων αυτον· ως δ' ουχ υπηκουε,
μεταβαλων τραχυτεροις προς τουτον εκεχρητο ρημασιν, ει μη το προσταττομενον
ποιησειε. Μη υπακουοντος δε προσταττει τα μεν προσοντα αυτωι απαντα τοις ιδιοις
ενωθηναι υποζυγιοις και την προκειμενην πορευεσθαι, εκεινωι δε αδειαν διδωσιν
οπη βουλοιτο απιεναι. Ὁ δε την μεν εις τα βασιλεια εισοδον παντελως απαγορευσας,
ατε δεδιως μη και εμφρουρος γενηται δια το κεναις χερσιν τοις αμφι τον βασιλικον
κοιτωνα οφθηναι, παλινδρομησαι δε μη θελων δια την τοις πραγμασιν
επεισπεσουσαν ακα ταστασιαν και συγχυσιν εκ της ανακυψασης ηδη του Κομνηνου
αποστασιας, και μη βουλομενος συνειπετο τωι καισαρι. 2.6.8 Γινεται δε τι κατα
συντυχιαν τοιουτον. Ἀπερχομενος ο καισαρ περιετυχε Τουρκοις αρτι δια περωσι τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

Ευρον καλουμενον ποταμον. Ἀνασειρασας ουν τον χαλινον επυνθανετο οθεν και
οποι πορευονται, αμα δε και υπισχνειτο χρηματα τε πολλα δωσειν και παντοιας
θεραπειας αξιωσαι, ει προς τον Κομνηνον συν αυτωι φοι τησουσι. Συντιθεται ουν
τηνικαυτα, και ος ορκον εκ των ηγεμονων αυτων απαιτει εμπεδωσαι τας συνθηκας
δια τουτου βουλομενος. Οι δ' ευθυς κατα το ειθισμενον αυτοις τον ορκον επληρουν
συμμαχησαι τωι Κομνηνωι μαλα προ θυμως διαβεβαιουμενοι. 2.6.9 Ἄπεισι τοινυν
συμπαραλαβων και τους Τουρκους προς τους Κομνηνους. Οι δε πορρω τουτον
θεασαμενοι και την καινην αγραν υπεραγασαμενοι και μαλιστα τουτων ουμος πατηρ
Ἀλεξιος ουκ ειχον υφ' ηδονης ο τι και δρασαιεν. Προυπαντησας δε και περιπλα κεις
τον καισαρα κατησπαζετο. Τι το εντευθεν; Της προς την βασιλευουσαν απαγουσης
ηψαντο του καισαρος τουτο υποθεμενου και επισπευσαντος. 2.6.10 Ἅπαντες ουν οι
κατα τας κωμοπολεις αυτομολοι προσερχομενοι εφημιζον τουτον βασιλεα πλην των
κατα την Ὀρεστιαδα· εκεινοι γαρ εγκοτουντες παλαι αυτωι δια την του Βρυεν νιου
κατασχεσιν τωι μερει του Βοτανειατου προσεκειντο. Καταλαβοντες ουν τον Ἀθυραν
κακεισε διαναπαυσαμενοι την μετ' αυτην εκειθεν απαραντες τα Σχιζα κατελαβον
(κωμη δε και τουτο Θραικικη) κειθι τον χαρακα πηξα μενοι.
2.7.1 Μετεωροι δε ησαν απαντες καραδοκουντες το μελ λον και τον
ελπιζομενον αναρρηθηναι βασιλεα επιποθουν τες ιδειν. Οι πλειους δε Ἀλεξιωι το
κρατος επηυχοντο, αλλ' ουδ' οι περι τον Ἰσαακιον αναπεπτωκεσαν, ως ενον,
απαντας μεταχειριζομενοι. Στασις δε ην ασυμβατος κατα το φαινομενον των μεν
τουτον, των δ' εκεινον οιακοστροφον της βασιλικης περιωπης ιμειρομενων
γενεσθαι. Παρησαν δε τοτε και οι εξ αγχιστειας τωι Ἀλεξιωι προσηκοντες, ο ανωθεν
μνημονευθεις καισαρ Ἰωαννης ο ∆ουκας, ανηρ και βουλευσασθαι ικανος και
καταπραξασθαι περιδεξιος, ον καγω επ' ολιγον φθασασα τεθεαμαι, και Μιχαηλ και
Ἰωαννης οι τουτου εγγονοι, ναι μην και ο τουτων επ' αδελφηι γαμβρος Γεωργιος ο
Παλαιολογος, συμπαροντες αυτοις και αγωνιωντες και τας απαντων προς το αυτοις
βουλητον διαστρεφοντες γνωμας και παντα καλων, ο φασι, κινουντες και πασαν
μηχανην ευφυως τεχναζομενοι, ωστε τον Ἀλεξιον αναρρηθηναι. Τοιγαρουν και τας
απαντων προς το αυτοις βουλητον μετεφερον γνωμας· ενθεν τοι και τους τωι
Ἰσαακιωι προσανεχοντας κατα βραχυ ελατ τουσθαι συνεβαινεν. 2.7.2 Ὅπου γαρ
Ἰωαννης ο καισαρ ην, ουδεις των απαντων αντεχειν ηδυνατο· ην γαρ απα ραμιλλος
ουτος κατα τε φρονηματος ογκον και σωματος μεγεθος και μορφην τυραννωι
προσηκουσαν. Τι μεν ουκ επραττον οι ∆ουκαι; Τι δε ουκ ελεγον; Τι δε ουχ υπισ
χνουντο αγαθον εσεσθαι τοις τε λογασι και τωι κοινωι του στρατου, ει επι την
βασιλειον περιωπην Ἀλεξιος αναβαιηι; Φασκοντες ως «μεγισταις υμας δωρεαις και
τιμαις αντα μειψεται, ως εκαστωι προσηκει και ουχ ως ετυχε, καθαπερ οι αμαθεις και
απειροι των ηγεμονων, δια το και στρατο πεδαρχης υμων χρονον ηδη συχνον
χρηματισαι και μεγας της εσπερας δομεστικος και κοινων αλων υμιν μετασχειν εν
λοχοις τε και τοις κατασυσταδην πολεμοις γενναιως υμιν συναγωνιζομενος, μη
σαρκων, μη μελων, μηδε της ψυχης αυτης υπερ της υμων φεισαμενος σωτηριας, ορη
τε και πεδιαδας μεθ' υμων πολλακις διελθων, τας εκ των μοθων κακοπαθειας
επισταμενος και ακριβως απαντας ομου και καθ' ενα γινωσκων, Ἀρηΐφιλος τε ων
και τους γενναιους των στρατιωτων εξοχως ποθων». 2.7.3 Ἀλλα ταυτα μεν οι
∆ουκαι· ο δε γε Ἀλεξιος πολλης τιμης ηξιου τον Ἰσαακιον εν πασιν αυτον
προτιμωμενος ειτε δια το φιλτρον της αδελφοτητος η και μαλλον, ο και λεκτεον,
επειδη η μεν στρατια ξυμπασα προς τουτον ξυνερρει και την αυτου βασιλειαν
κατεσπευδε, προς δε τον Ἰσαακιον ουδ' οπωστιουν επεστρεφετο, εχων εκειθεν το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

κρατος και την ισχυν και κατ' ελπιδας αυτωι το πραγμα γινομενον ορων παρεμυθειτο
τον αδελφον τηι προς την βασιλειαν υποποιησει, πραγμα ουδεν εκ τουτων πασχων
αβουλητον, ει αυτος μεν παρα της στρατιας απασης εις τους υπερηφα νους αξονας
αναρπαζοιτο, ο δε λογοις υποσαινοι τον αδελφον και προσχημα ποιοιτο την του
κρατους δηθεν εκχωρησιν. 2.7.4 Του καιρου γουν ουτω τριβομενου συνει λεκτο το
οπλιτικον απαν περι την σκηνην μετεωροι οντες και την ιδιαν εκαστος επιθυμιαν
ευχομενος τελεσθηναι. Ἀναστας δε ο Ἰσαακιος και λαβων το φοινικοβαφες πεδιλον
υποδιδυσκειν τον αδελφον επειρατο. Ὡς δε εκεινος πολλακις ανενευεν, «εα» φησι,
«δια σου ο Θεος το γενος ημων ανακαλεσασθαι βουλεται». Ἀναμνησας και ων ο
φανεις ποτε περι που τα Καρπιανου λεγομενα εκ των βασιλειων οικαδε
απερχομενων αμφοτερων των αδελφων προς αυτον απεφοιβασεν. 2.7.5 Ἐκεισε γαρ
γενομενοις ανηρ τις τουτοις υπηντηκως ειτε των κρειττονων τις ων η αλλως
ανθρωπος των μελλοντων, ως αληθως ειπειν, διορατικωτατος. Ἐδοκει δ' ουν ιερευς
το φαινομενον απο γυμνης της κεφαλης προσερχομενος, πολιος την τριχα, το
γενειον λασιος· επιλαμβανεται της κνημης του Ἀλεξιου και προς εαυτον πεζος ων
ιπποτην εφελκυσαμενος προς το ους τουτο δη το της ∆αυιτικης ανεφθεγξατο λυρας
«εντειναι και κατευοδου και βασιλευε ενεκεν αληθειας και πραιοτητος και
δικαιοσυνης». Και προσειπε τωι λογωι «αυτοκρατορ Ἀλεξιε». Ταυτα ειπων και οιον
προμαν τευσαμενος αφανης ᾤχετο. Ουδε γαρ ην τωι Ἀλεξιωι αλωσιμος, καιτοι
πανταχοσε περιπαπταινοντι, ει που και τουτον θεασαιτο, και δη και ολους λυσαντι
χαλινους και τουτον μεταδιωκοντι, ει που και καταλαβοιτο, ινα τις τε ειη και οποθεν
ακριβεστερον μαθοι. Ἀλλ' ομως αφανεστα τον ην το θεαθεν. 2.7.6 Ἐκειθεν δε
υποστρεψαντα ο αδελφος Ἰσαακιος πολλα τε περι του φανεντος εξεπυνθα νετο και
το απορρητον ηξιου παραγυμνουν· ως δε ενεκειτο απαιτων ο Ἰσαακιος, ο Ἀλεξιος το
εντευθεν τα πρωτα μεν αναβαλλομενωι ευκει, μετα ταυτα δε και το λαληθεν
μυστικως προς αυτον εξωρχειτο. Αυτος μεν τοις εξωθεν λογοις και προς τον
αδελφον πλασμα το λεχθεν επεξηγου μενος και φενακην ειναι εφθεγγετο, κατα
νουν δε ελκων τον φανεντα εκεινωι ιεροπρεπη ανδρα εις τον της βροντης υιον
θεολογον παρεικαζεν. 2.7.7 Ἐπει δε τα του γεροντος προμαντευματα και απερ ειπεν
εκεινος εν λογοις ο Ἰσαα κιος εν τοις πραγμασιν εθεατο, ενιστατο τε ανδρικωτερον
αυτον βιαζομενος και το ερυθροβαφες ενδιδυσκει υποδημα, και μαλλον ορων του
οπλιτικου παντος την διαπυρον επι θυμιαν προς τον Ἀλεξιον. Και το εντευθεν
εξηρχον οι ∆ουκαι της ευφημιας τα τε αλλα τον ανδρα και ουτοι αποδεχομενοι και
διοτι η τουτων προσγενης Ειρηνη και μητηρ εμη κατα νομους συνηπτο τωι εμωι
πατρι. Συναμα δε τουτοις και οι εκ του αιματος συμφυεις αυτων αναβλα στησαντες
το αυτο προθυμως εποιουν. Το δε γε λοιπον του στρατου διαδεξαμενον την
ευφημιαν σχεδον ες αυτον τον ουρανον ανεπεμπον τας φωνας. Και ην ιδειν καινον
τι τηνικαυτα συμβαινον, τους προτερον διηιρημενους τας γνωμας και θανατον
ελεσθαι μαλλον η της σφων επιθυμιας αποτυχειν βουλομενους, ομογνωμονας εν μιαι
καιρου ροπηι γεγονοτας, και τοσουτον ως μηδ' ει ποτε στασις μεταξυ τουτων ολως ην
επιγινωσκεσθαι.
2.8.1 Ἐν οσωι ταυτα ετελειτο, φημη τις περι του Μελισσηνου διετρεχε φθασαι
τουτον μηνυουσα περι την ∆αμαλιν μεθ' ικανης στρατιας ευφημεισθαι τε ως βασιλεα
ηδη και αλουργα ημφιεσμενον· οι δε τωι λεγομενωι πιστευειν τεως ουκ ειχον. Τα δε
κατ' αυτους κακεινος μαθων πρε σβεις ταχυ προς αυτους εξαπεστειλεν, οι και
καταλαβοντες ηδη τας προς αυτους γραφας ενεχειριζον ουτωσι πως διεξιουσας. 2.8.2
«Ὁ Θεος με μεχρι ∆αμαλεως μετα της υπ' εμε στρατιας ασινη διεσωσατο. Μεμαθηκα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

δε και τα υμιν ξυμπεσοντα και ως της κακονοιας των δουλων εκεινων και των
δεινων καθ' υμων επιχειρηματων Θεου προμηθειαι ρυσθεντες της εαυτων
πεφροντικατε σωτηριας. Ἐπει δε καγω τηι μεν σχεσει Θεου νευσει εξ αγχιστειας υμιν
προσωικειωμαι, τηι δε γνωμηι και τηι προς υμας αρρηκτωι διαθεσει ουδενος των καθ'
αιμα προσηκοντων υμιν αποδεω, ως ο τα παντα κρινων οιδε Θεος, δεον ημας κοινως
σκοπησαντας περιποιησασθαι εαυτοις το ασφαλες τε και ακατασειστον, οπως μη
παντι ανεμωι μεταφερωμεθα, αλλα καλως τα της βασιλειας ιθυνοντες επ' ασφαλους
βαινωμεν της κρηπιδος. Τουτο δε παντως ημιν εσειται, ει Θεου νευσει της πολεως
παρ' υμων εαλωκυιας υμεις μεν τα τας εσπερας διεξαγοιτε πραγματα θατερου υμων
αναρρηθεντος, εμοι δε τα της Ἀσιας αποκληρωθηναι εκχωρησοιτε στεφηφορουντι
και αλουργα περιβεβλημενωι και αναγορευομενωι, ως εθος τοις βασιλευσιν εστι, συν
τωι αναρρηθεντι εξ υμων, ωστε κοινην την ημων ευφημιαν γινεσθαι, καν οι τοποι
και τα πραγματα ημιν απομεμερι σται, την τε γνωμην μιαν και την αυτην ειναι. Και
ουτως ημων εχοντων αστασιαστα δι' αμφοιν διεξαγοιτο αν τα της βασιλειας.» 2.8.3
Ταυτα οι πρεσβεις απαγγειλαντες αποκρισιν μεν αυτοτελη τηνικαυτα ουκ εδεξαντο.
Τηι δε μετ' αυτην μετακαλεσαμενοι τουτους δια πολλων το αδυ νατον των παρα του
Μελισσηνου μηνυθεντων εδεικνυον· τα δε γε δοκουντα τουτοις ες νεωτα γνωρισαι
αυτοις επηγγελλοντο δια Γεωργιου του καλουμενου Μαγγανη, ωι και την αυτων
θεραπειαν ανεθεντο. Τουτων ουτω γινο μενων ουδε της πολιορκιας κατερραιθυμουν
πανταπασιν, αλλα δι' ακροβολισμων, ως ενον, των τειχων απεπειρωντο της πολεως.
Τηι δε μετ' αυτην μετακαλεσαμενοι τουτους τα αυτοις ειπον δοκουντα. Τα δε ην
τιμηθηναι τον Μελισ σηνον τωι του καισαρος αξιωματι και ταινιας αξιωθηναι και
ευφημιας και των αλλων, οσα τωι τοιουτωι προσηκει αξιωματι, δοθηναι δε οι και την
Θετταλου μεγιστην πολιν, εν ηι και ο επ' ονοματι του μεγαλομαρτυρος ∆ημη τριου
περικαλλης ναος ωικοδομηται, οπου και το μυρον εκ της εκεινου τιμιας σορου
βλυζον αει μεγιστας ιασεις τοις μετα πιστεως προσιουσι παρεχει. 2.8.4 Οι δε δυσχεραι
νοντες επι τουτοις, επει εφ' οις μεν ελεγον ουκ ειση κουοντο, εωρων δε πολλην την
κατα της πολεως του αποστατου παρασκευην και παμπληθη την υπ' αυτον στρατιαν
ουσαν και τον καιρον ηδη αυτοις αποστενου μενον, δεδιοτες μη της πολεως αλουσης
τεθαρρηκοτες οι Κομνηνοι ουδ' απερ νυν υπισχνουνται θελησωσι περα τωσαι δια
χρυσοβουλλου λογου ταυτα γενεσθαι εγγραφως δι' ερυθρων βεβαιωθεντος
γραμματων ηιτουντο. Κατανευει προς τουτο ο Ἀλεξιος ο αρτιφανης βασιλευς και
μετα καλεσαμενος ευθυς Γεωργιον τον Μαγγανην, ος και υπογραφευς αυτωι
εχρηματιζεν, ανατιθεται τουτωι την του χρυσοβουλλου γραφην. Ὁ δ' επι τρισιν
ημεραις υπερετι θετο αλλοτε αλλας αιτιας συνειρων, ποτε μεν λεγων, ως αρα
κατακοπος γεγονως κατα την ημεραν ολην της νυκτος μη δυνασθαι γραφην
ξυντελεσαι, αλλοτε δ' οτι τα γεγραμ μενα νυκτος σπινθηρ εμπεσων απετεφρωσε.
Τοιαυτα και αλλα τινα ο Μαγγανης προφασιζομενος και οιον μαγγα νευομενος
αλλοτε αλλως υπερετιθετο. 2.8.5 Ἀπαραντες δ' εκειθεν οι Κομνηνοι καταλαμβανουσι
ταχυ τας καλουμενας Ἀρετας. Τοπος δε ουτος αγχου της πολεως διακειμενος,
υπερκειμενος μεν της πεδιαδος και τοις κατωθεν ιστα μενοις και προς τουτον
ορωσιν εις λοφιαν ανατεινομενος και την ετεραν μεν πλευραν προς θαλατταν
απονευων, κατα δε την ετεραν προς το Βυζαντιον, ταις δε γε λοι παις δυσι προς
αρκτον και δυσιν, παντι ανεμωι καταπνεο μενος, διειδες υδωρ και ποτιμον εχων ρεον
αει, φυτων δε και δενδρων πανταπασιν αμοιρων· ειπες αν υπο τινων δρυτομων
εκπεφαλακρωσθαι τον λοφον. ∆ια γουν το του τοπου επιτερπες και ευκρατον και
Ῥωμανος ∆ιογενης ο αυτοκρατωρ ραιστωνης μικρας χαριν οικηματα λαμπρα και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

αποχρωντα βασιλευσιν ανηγειρεν. Ἐκεισε τοινυν γενομενοι πεμποντες απεπειρωντο
του τειχους ου δι' ελεπολεων η μηχανων η πετροβολων τινων οργανων, επει μηδ' ο
καιρος εδιδου, αλλα δια πελταστων και εκηβολων και δορυφορων και καταφρακτων
ανδρων.
2.9.1 Ὁ δε γε Βοτανειατης την των Κομνηνων αποστα σιαν ορων πολυπληθη
τε και εκ παντοιων συνειλεγμενην ανδρων και προς ταις πυλαις της πολεως
επειγομενην ηδη εγγισαι, τον δε γε Μελισσηνον Νικηφορον περι την ∆αμαλιν
φθασαντα ουχ ηττω τουτων δυναμιν εχοντα και της βασιλειας ωσαυτως
αντιποιουμενον, μη εχων ο τι και δρασειε μητε αντιπαλαμασθαι δυναμενος προς
αμφω τα μερη, υπο του γηρως υποψυχρος τε ων και μαλλον περι δεης, καν εν
νεοτητι ανδρικωτατος ην, τοσουτον τοτε μονον ανεπνει, οποσον αυτον η του
τειχους περιβολη διεζωννυε, και απενενευκει μαλλον προς το της βασιλειας
εκστηναι. Ἔνθεν τοι και εκπληξις κατειχε και θορυβος απαντας και αλωσιμα παντα
εδοκει γενησεσθαι παντοθεν. 2.9.2 Ὡς δε δυσχερης η της πολεως αλωσις τοις
Κομνηνοις κατεφαινετο (αι δε δυναμεις εκ διαφορων ξενικων τε και εγχωριων
συνελεγοντο· οπου δε πληθυς διαφορος, εκει και το της γνωμης διαφορον
καταφαινεται), βλεπων ο το νεον ενδεδυκως πεδιλον Ἀλεξιος το δυσαλωτον της
πολεως και το των στρατιωτων παλιμβολον υποτοπαζων εις ετεραν ετραπετο
γνωμην, ινα θωπειαις τισι και υπο ποιησαμενος τινας των φυλασσοντων τα τειχη
και κλεψας αυτων την γνωμην ουτως αιρησει την πολιν. 2.9.3 Ταυτα δι' ολης νυκτος
μελετησας εις την σκηνην του καισαρος αμα πρωι παραγινεται απαγγελλων τα
σκοπη θεντα και αξιων αμα συνεψεσθαι οι και κατασκοπησαι τα τειχη και τας
επαλξεις αναθεωρησαι και τους φυλασ σοντας (ησαν γαρ εκ διαφορων), και
διαγνωναι οπως δυνατον εστιν αλωναι την πολιν. Ὁ δε βαρεως τουπι ταγμα εφερεν,
ατε το μοναχικον ουπω πρυην περιβεβλη μενος αμφιον και συνεις οτι καταγελωιτο
αν υπο των περι το τειχος ισταμενων και τας επαλξεις, ει ουτως τον πλησιασμον
των τειχων ανεδυετο. Ὅπερ και πεπονθεν. Ὡς γαρ βιασθεις τωι Ἀλεξιωι
συνηκολουθηκεν, ευθυς αυτον απο των τειχων εωρακοτες τον αββαν μετα τινος
προσθηκης υβριστικης διετωθαζον. Ὁ δε επισυναξας το επισκυνιον και ενδοθεν
υβριζομενος παρ' ουδεν ελογιζετο, προς δε τον προκειμενον σκοπον ολον ειχε τον
νουν. Ειωθασι γαρ οι φρονημα στασιμον εχοντες εμμενειν εφ' οις αν κρινωσι, των δ'
εξωθεν επισυμβαινοντων καταφρο νειν. 2.9.4 Ἐπυνθανετο ουν, τινες αν ειεν οι
εκασταχου τους πυργους φυλασσοντες. Ὡς δε ενθαυθα μεν εφεσταναι τους
αθανατους λεγομενους εμανθανε (στρατευμα δε τουτο της Ῥωμαικης δυναμεως
ιδιαιτατον), εκεισε δε τους εκ της Θουλης Βαραγγους (τουτους δη λεγω τους
πελεκυφορους βαρβαρους), αλλαχοσε δε τους Νεμιτζους (εθνος δε και τουτο
βαρβαρικον και τηι βασιλειαι Ῥωμαιων δουλευον ανεκαθεν), φησι προς τον Ἀλεξιον
παραινων μητε τοις Βαραγγοις εμβαλειν μητε τοις αθανατοις προσεμβαλειν. Οι μεν
γαρ αυτοχθονες οντες τωι βασιλει πολλην την εις αυτον εξ αναγκης εχοντες ευνοιαν
θαττον αν τας ψυχας προδοιεν η πονηρον τι κατ' αυτου μελετησαι πεισθησονται. Οι
δε γε επι των ωμων τα ξιφη κραδαι νοντες πατριον παραδοσιν και οιον
παρακαταθηκην τινα και κληρον την εις τους αυτοκρατορας πιστιν και την των
σωματων αυτων φυλακην αλλος εξ αλλου διαδεχομενοι την προς αυτον πιστιν
ακραδαντον διατηρουσι και ουδε ψιλον παντως ανεξονται περι προδοσιας λογον.
Των δε γε Νεμιτζων αποπειρωμενος ισως ου πορρω βαλει σκοπου, αλλ' ευτυχησει
την εισοδον απο του υπ' αυτων τηρουμενου πυργου. 2.9.5 Πειθεται τοινυν το
εντευθεν Ἀλεξιος τοις του καισαρος λογοις ωσπερ εκ θειας ομφης τουτους δεξα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

μενος. ∆ια τινος ουν αποσταλεντος παρ' αυτου τον ηγεμονα των Νεμιτζων κατωθεν
επιμελως ανεζητει· ο δε ανωθεν προκυψας πολλα τε ειπων και ακουσας συντι θεται
ταχυ προδουναι την πολιν. Ἧκεν ουν την αγγελιαν ταυτην κομιζων ο στρατιωτης·
ακουσαντες δε οι αμφι τον Ἀλεξιον το παρ' ελπιδας περιχαρεις γενομενοι μαλα
προθυμως επιβαινειν τοις ιπποις ητοιμαζοντο.
2.10.1 Ἅμα δε τουτοις και οι του Μελισσηνου πρεσβεις σφοδρως επεκειντο
απαιτουντες τον υπεσχημενον χρυσο βουλλον λογον. Και ο Μαγγανης ευθυς
μετεκαλειτο κομισων αυτον· ο δε τον μεν χρυσοβουλλον λογον γεγραμ μενον εχειν
ελεγε, το δε γε χρησιμευον σκευος προς τας βασιλικας υπογραφας συν τηι γραφιδι
απολωλεκεναι διισχυριζετο κρυψινους ὣν ανηρ και δεινος το μελλον ραιστα
προιδειν και εκ μεν του παρεληλυθοτος θηρασαι τι συνοισον, το δε γε ενεστος
ακριβως διαγνωναι και προς οπερ αν βουλοιτο ευφυως μετενεγκειν επισκιασαι τε
πραγματα, ει μονον θελησει. Ἀνεβαλλετο γαρ την του χρυ σοβουλλου γραφην ο
Μαγγανης μετεωρους τας ελπιδας διδους τωι Μελισσηνωι. Ἐδεδιει γαρ, μη του
χρυσοβουλλου ταχιον η προσηκε καταπεμφθεντος αυτωι, ος την του καισαρος αξιαν
τουτωι κατεχαριζετο, τον καισαρα μεν αποπεμψοιτο, της δε βασιλειας ολος εξεχοιτο,
καθαπερ και προς τους Κομνηνους διαμεμηνυκως ην, και σπου δασειε τι θρασυτερον.
Και τουτο ην η τεχνη και το μαγγανευμα τωι Μαγγανηι περι την αναβολην του χρυσο
βουλλου λογου του καισαρος. 2.10.2 Τουτων ουτω τελου μενων και του καιρου
κατεπειγοντος την προς την πολιν εισοδον, υποτοπαζοντες οι πρεσβεις το δραμα
σφοδροτερον ενεκειντο εξαιτουμενοι τον χρυσοβουλλον λογον. Οι δε Κομνηνοι
φασι προς αυτους· «Ἐπει εν χερσιν ηδη την πολιν εχοντες απιμεν εφ' ωι κατασχειν
αυτην Θεου επα ρηγοντος, απελθοντες απαγγειλατε ταυτα τωι δεσποτηι και κυριωι
υμων, και τουτ' επειποντες ως ει γε κατ' ελπιδας ημιν απαντησει τα πραγματα σου
προς ημας παραγενο μενου, παντα κατα ρουν ακολουθησειε και κατα το ημιν και σοι
βουλητον». Ἀλλα ταυτα μεν προς τους πρεσβεις· τον μεντοι. Γεωργιον τον
Παλαιολογον προς τον ηγεμονα των Νεμιτζων Γιλπρακτον εξεπεμψαν αποπειραν
ποιη σασθαι της γνωμης Γιλπρακτου. και ει διαγνοιη προθυ μουμενον δεξασθαι κατα
την υποσχεσιν τους Κομνηνους, το δοθεν αυτωι συνθημα ποιησαι, οπερ αυτοι μεν
θεασα μενοι επισπευσουσι την εισελευσιν, αυτος δε εις τον πυργον ανελθων θαττον
αυτοις τας πυλας υπανοιξει. Ὁ δε μαλα προθυμως την προς τον Γιλπρακτον
οδοιποριαν ανεδεξατο, προθυμος ων ανηρ ες πολεμικας πραξεις και πολεων
εκπορθησεις, και τουτ' αυτο τειχεσιπλητης αυτο χρημα ειπες αν, ο περι Ἄρεως
Ὅμηρος. Οι δε Κομνηνοι οπλισαμενοι και το οπλιτικον απαν εμπειρως πανυ κατα
στησαμενοι βραδει ποδι στειχοντες ιλαδον προς την πολιν απηιεσαν. 2.10.3 Ἑσπερας
ουν πελασας τωι τειχει ο Παλαιολογος Γεωργιος και συνθημα απο του Γιλπρακτου
λαβων ανεισιν επι τον πυργον μετα των αμφ' αυτον. Οι δε γε αμφι τον Ἀλεξιον τεως
μεν βραχυ τι προ των τειχων γεγονοτες χαρακα τε βαλλονται και στρατοπε δευουσι
λαμπρως. Και βραχυ τι μερος επ' αυτου της νυκτος αυλισαμενοι το λοιπον αυτοι το
μεσαιτατον ειχον της φαλαγγος αμα τοις των ιππεων επιλεκτοις και τηι κρειττονι
στρατιαι το τε ψιλον διαταξαντες βαδην τε προιοντες κατ' αυτο το περιορθρον προ
των τειχων αθροον καθιστανται. Και πολεμου σχημα διατυπωσαντες εσιδηρο
φορουν ξυμπαντες, ινα τους εντος καταπληξαιεν. Συν θημα δε ανωθεν δοντος
αυτοις του Παλαιολογου και τας πυλας ανοιξαντος συμμιγδην εισηιεσαν, ου συν
ευταξιαι στρατιωτικηι, αλλ' ως ετυχεν εκαστος, ασπιδας και τοξα και δορατα
φεροντες. 2.10.4 Ἡ δε ημερα πεμπτη ην η μεγαλη, καθ' ην το μυστικον πασχα
θυομεν, αμα και εστιωμεθα, επινεμησεως τεταρτης ετους #22ϛφπθʹ μηνος Ἀπριλλιου.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

Και ουτως απαν το στρατοπεδον εκ ξενικης τε και εγχωριου δυναμεως εκ τ'
αυτοχθονων και των παρακειμενων χωρων συνεληλυθος την πολιν εκ πολλου
παντοιοις ευθηνουσαν ειδεσιν εξ ηπειρου τε και θαλασσης συνεχως αρδομενην
γινωσκοντες εν βραχει χρονωι εισελη λυθασι δια της Χαρσιου πυλης απανταχου
σκεδασθεντες περι τε τας λεωφορους περι τε τας τριοδους και αμφο δους μη οικιων,
μη εκκλησιων, μηδε αυτων των ιερων αδυτων το παραπαν φειδομενοι, αλλα λειαν
πολλην εκειθεν επισυναγοντες, του μεντοι αποκτεινειν μονου αφισταμενοι, τα δ'
αλλα παντα ιταμως παντη και αναισχυντως ποιουντες. Το δε δη χειρον, οτι ουδε οι
αυτοχθονες των τοιουτων αφισταντο πραξεων, αλλ' οιον εκλαθομενοι εαυτων και
τα σφων ηθη επι το χειρον αμειψαντες ανερυ θριαστως και αυτοι, απερ οι βαρβαροι,
επραττον.
2.11.1 Ταυτα δε ο βασιλευς Νικηφορος ορων και ως τα κατ' αυτον εν στενωι
κομιδη κατηντηκεν, απο τε της δυσεως πολιορκουμενης της πολεως απο τε της εω
Νικη φορου του Μελισσηνου περι την ∆αμαλιν ηδη αυλιζομενου, μη εχων ο τι και
δρασειε, τωι Μελισσηνωι προτεθυμητο των πρωτειων μαλλον παραχωρησαι.
Κατασχεθεισης δε της πολεως ηδη παρα των Κομνηνων μετακαλεσαμενος τινα των
πιστοτερων θεραποντων αυτου παρεκελευετο δια του στολου τον Μελισσηνον
εισαγειν εις τα βασιλεια, ωιτινι συνειπετο και σπαθαριος τις ανηρ μαχιμωτατος.
2.11.2 Προ δε του φθασαι εις εργον τον λογον η μεν πολις εαλω, ο δε Παλαιολογος
ενα των υπ' αυτον αναλαβομενος πεζηι κατεισιν ως προς θαλασσαν πορευομενος.
Περιτυχων δε τινι ακατιωι εισεισιν ευθυς και τοις ερεταις παρεκε λευετο, οπου ο
στολος κατα το ειθισμενον προσωρμιστο, απευθυναι το σκαφος. Ἐγγιζων δε ηδη
προς την περαιαν οραι τον παρα του Βοτανειατου αποσταλεντα εφ' ωι τον
Μελισσηνον διαπεραιωσαι τον στολον ευτρε πιζοντα και τον σπαθαριον εντος μιας
των πολεμικων νηων. Γνωρισας ουν αυτον πορρωθεν, παλαι συνηθη τουτον εχων,
παραπλευσας και προσειπων αυτωι τα συνηθη επυνθανετο, οθεν και οπη πορευεται,
και μεθ' εαυτου αναλαβεσθαι αυτον ηξιου. Ὁ δε σπαθαριος ξιφηρη τουτον ορων και
ασπιδα κατεχοντα, δειλιασας φησι προς αυτον· «Ει μη σε ουτω καθωπλισμενον
εωρων, περιχαρως αν εδεξαμην». Ὁ δε μαλα προθυμως και την ασπιδα και ακινακην
και την κορυθα αποθεσθαι κατετιθετο, ει μονον θελησει τουτον αναλαβεσθαι. 2.11.3
Ὡς δε καταθεμενον αυτον τα οπλα ο σπαθαριος εθεασατο, παρεκεχωρηκει τηνικαυτα
αυτωι της εις το ιδιον πλοιον εισελευσεως και περιπλακεις κατησπαζετο μαλα
περιχαρως. Ὁ δε Παλαιο λογος ομβριμοεργος ων ανηρ ουδε προς βραχυ περιμεινας
εργου ηπτετο. Και ως προς την πρυραν αλλομενος τους ερετας επυνθανετο «τι»
λεγων «ποιειτε και οπη πορευεσθε κατα της σφων κεφαλης κακα μεγιστα επενεγ
κειν πραγματευομενοι; η πολις, ως ορατε, εαλω. Ὅ ποτε μεγας δομεστικος νυν
βασιλευς ανηγορευται· και τους οπλοφορους ορατε και της ευφημιας ακουετε· και
ουκετι χωραν ετερος εν τοις βασιλειοις εξει. Καλος μεν ουν ο Βοτανειατης, αλλα και
οι Κομνηνοι πολλωι κρειττονες. Πολλη η του Βοτανειατου στρατια, αλλα
πολλαπλασιος η ημετερα. Ου χρη τοιγαρουν την σφων αυτων ζωην τας τε γυναικας
και τους παιδας προδουναι, αλλα δη την πολιν περιαθρησαντας και το οπλιτικον
απαν εντος αυτης θεασαμενους τας τε σημαιας και την ευφημιαν λαμπραν
γινομενην ακουοντας τον τε ποτε μεγαν δομεστικον νυν βασιλεα τοις βασιλειοις
πελαζοντα και την αυτοκρατορα αρχην ηδη περιζωννυμενον πρυμναν τε
κρουσασθαι και ετεραλκεα την νικην ποιησαμενους αυτωι προσελθειν.» 2.11.4 Οι δε
τηνικαυτα τοις τουτου λογοις υπειξαντες παντες της αυτου γνωμης γεγονασι. Του δε
σπαθαριου δυσχεραι νοντος ηπειλησεν ο ξιφηφορος ουτος Γεωργιος ο Παλαιο λογος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

αυτου που επι του καταστρωματος της νεως δεσμησας καταβαλειν η κατα του βυθου
ριψαι. Ευθυς ουν της ευφημιας ο Παλαιολογος εξηρχε και συν αυτωι οι ερεται. Τον δε
σπαθαριον δυσχεραινοντα και μη βουλο μενον κατα του καταστρωματος δεσμησας
κατεθηκε. 2.11.5 Παραπλευσας δε μικρον αναλαμβανεται τον τε ακι νακην και την
ασπιδα και ουτω προσορμιζει, οπου ο στολος, και πανδημον εποειτο ηδη την
ευφημιαν. Ἐντυχων δε και τωι αποσταλεντι παρα του Βοτανειατου εφ' ωι τον στολον
αναλαβεσθαι και διαπερασαι τον Μελισ σηνον, ευθυς κατεσχεν αυτον και λυσαι τα
πρυμνησια παρεκελευετο τοις ναυτικοις. Ἀποπλευσας ουν εκειθεν συναμα τωι στολωι
καταλαμβανει την ακροπολιν την ευφη μιαν λαμπραν ποιουμενος. Κακεισε τοις
ερεταις παυσα σθαι της ειρεσιας διεκελευετο και ατρεμουντας εσταναι εφ' ωι τους εκ
της ευας πειρωμενους διαπεραν απειργειν. 2.11.6 Μετ' ολιγον δε πλοιον θεασαμενος
προς το μεγα παλατιον καταιρον, τοις του ιδιου πλοιου ερεταις κελευ σας σφοδραν
την ειρεσιαν ποιησασθαι φθανει τουτο. Και ως τον ιδιον εθεασατο εν αυτωι πατερα,
αναστας ευθυς την προσηκουσαν γονευσι προσκυνησιν αυτωι απεδιδου. Ὁ δ' ου
περιχαρως αυτον εθεασατο ουτε μην γλυκερον φαος ωνομασε, καθαπερ ποτε ο
Ἰθακησιος Ὀδυσσευς τον Τηλεμαχον θεασαμενος. Ἐκει γαρ συμποσιον και
μνηστηρες και αμιλλα και νευρα και τοξον, και αθλον τωι νικη σαντι η σωφρων
εκειτο Πηνελοπη. Και ο Τηλεμαχος ουκ εχθρος, αλλ' ως υιος πατρι επαρηγων εισηιει·
ενταυθα δε μαχη και πολεμος, και αντικαθισταμενοι προς αλληλους κατα γνωμην
ησαν αμφω. Και η θατερου ατερον ουκ ελαν θανε σχεσις, καν εις εργον ουπω τα της
γνωμης απεβαινεν. Ἔνθεν τοι λοξον βλεψας και μωρον αυτον καλεσας επυνθανετο
λεγων « τι ωδε ποιησων ηκεις;» Ὁ δε φησιν «επει συ ο εμου πυνθανομενος ει,
ουδεν.» Και ος προς αυτον «ανεχου μικρον και ει μου ο βασιλευς υπακουσει, γνωσηι
μετ' ου πολυ» 2.11.7 Φθασας ουν ο ρηθεις Νικηφορος ο Παλαιολογος εις τα
ανακτορα, επει εσκεδασμενους εωρα τους ξυμπαντας και περι την συλ λογην των
χρηματων ησχολημενους, ευκαταγωνιστους αυτους οιομενος ηιτειτο τον
Βοτανειατην δοθηναι οι τους απο της Θουλης νησου βαρβαρους, ωστε δι' αυτων
εξωθησαι της πολεως τους Κομνηνους. Ὁ δε γε Βοτα νειατης απαξ τα περι αυτον
απεγνωκως εσχηματιζετο μη θελειν εμφυλιον γενεσθαι πολεμον· «αλλ' ει γε μοι
πειθηι, Νικηφορε,» φησιν «επει εισω της πολεως γεγονασιν οι Κομνηνοι, απελθε
προς αυτους πρεσβευων τα προς ειρηνην». Ὁ δε δυσανασχετων ομως απηιει.
2.12.1 Ὡς δε εισελθοντες οι Κομνηνοι τεθαρρηκοτες ηδη εκαρτερουν περι το
πεδιον του μεγαλομαρτυρος Γεωργιου του καλουμενου Συκεωτου βουλευομενοι ει
χρη πρωτον απελθειν εις τας σφων μητερας και την συνηθη προσκυνησιν κατα το
ειθισμενον αυταις απονειμαι, ειθ' ουτω προς τα βασιλεια χωρησαι, μαθων ο καισαρ
απο στειλας τινα των αυτου θεραποντων ηπειλησατο της βραδυτητος τουτους
πολλα καταμεμψαμενος. Ευθυς ουν αμφι τον οικον του Ἰβηριτζη γενομενων
καταλαμβανει Νικηφορος ο Παλαιολογος λεγων. 2.12.2 «Ὁ βασιλευς υμιν ταδε
μηνυει· γερων μεν εγω ηδη και μονος μηθ' υιον κεκτημενος μητ' αδελφον μητε τινα
των γνησιων, και ει βουλει», προς τον αρτιφανη βασιλεα τον Ἀλεξιον απο τεινων
τον λογον «συ γενου μοι θετος υιος. Καγω ουκ αφελωμαι τι ων εκαστωι των
συστρατευομενων σοι πεφι λοτιμησαι ουδε τινος σοι εξουσιας επικοινωνησω βασι
λικης, αλλα μονον εσομαι ψιλου του της βασιλειας μετεχων ονοματος και της
ευφημιας και των ερυθρων πεδιλων, ετι δε και του διαναπαυεσθαι εις τα ανακτορα.
Σοι δε η των της βασιλειας πραγματων μελησει παντως διοικησις.» 2.12.3 Προς
ταυτα οι Κομνηνοι ρηματα τινα συγκαταθεσεως εμφαντικα ενεφαινον· απερ
ενωτισθεις ο καισαρ φθανει ταχος προς αυτους επαπειλουμενος και προς τα βασιλεια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

κατεπειγων. Ὡς δε δεξιοθεν της αυλιδος εισηιει, εξελθοντες οι Κομνηνοι συναντωσι
πεζευοντι αυτωι· ο δε πολλα τουτους εμεμφετο. Ἀτενισας δ' εν τωι εισιεναι και τον
Παλαιολογον Νικηφορον θεασα μενος απο της λαιας αυθις εισερχομενον «τι προς τα
ενταυθα;» φησι «και τι βουλομενος ηκεις, συμπεν θερε;» Ὁ δε «τελεσω μεν, ως
εοικεν, ουδεν· τας δε αυτας ταις πρυην και αυθις ηκω τοις Κομνηνοις κομισων παρα
του αυτοκρατορος αγγελιας. ∆ιενισταται γαρ ο βασιλευς φυλαξαι τα υπεσχημενα και
ως υιωι μεν χρησα σθαι τωι Ἀλεξιωι εφ' ωι την αυτοκρατορος αρχην αυτον
αναδησασθαι και τα της βασιλειας κατα το αυτωι διοικειν βουλητον, εκεινον δε
μονου του της βασιλειας μετεχειν ονοματος και των ερυθρων πεδιλων και της
κοινης αλουρ γιδος και του περι τα βασιλεια διαναπαυεσθαι γεροντα τε ηδη οντα και
ραιστωνης δεομενον.» Ευθυς δε προς αυτον δριμυ ενατενισας και τας οφρυς
επισυναξας αυτωι φησιν «Ἀπελθων απαγγειλον τωι βασιλει, ως ταυτα ησαν αν συμ
φορωτατα προ του την πολιν αλωναι· το δ' εντευθεν χωραν ολως ουκ εχει τα της
πρεσβειας. Γερων δε ηδη ων υπεξιστασο του θρονου και της σαυτου φροντισον
σωτηριας.» 2.12.4 Ἀλλα ταυτα μεν ο καισαρ. Ὁ δε γε Βοριλος την τουτων μεμαθηκως
εισελευσιν και ως ο υπ' αυτους στρατος απανταχου σκεδασθεις περι την λειαν
ενασχο λειται και της των λαφυρων συλλογης ολος γεγενηται (ουτοι δε μετα των εξ
αιματος και εξ αγχιστειας προση κοντων αυτοις και μετριων οθνειων
κατελειφθησαν), αντικαταστηναι διεγνω τουτοις λιαν ευχειρωτοις ουσι δια τον του
στρατου σκεδασμον. Τοινυν και συναγαγων τους επι των ωμων τα ξιφη
κραδαινοντας απαντας, και οποσοι εκ του Χωματος ωρμηντο, απο του
Κωνσταντινιου φορου μεχρι και του λεγομενου Μιλιου και ανωθεν μετ' ευταξιας οτι
πολλης στοιχηδον αυτους συνεταξεν. Οι δε συνησπι κοτες ισταντο προς μαχην
παρεσκευασμενοι και ατρε μουντες τεως. 2.12.5 Ἐπει δε ο τηνικαυτα πατριαρχης
χρηματιζων ιεροπρεπης τωι οντι ακτημων και παν ειδος ασκησεως, ηιπερ οι εν
ερημιαις και ορεσιν ενδιαιτωμενοι των παλαι πατερων, διεληλυθως κατηξιωτο
προορατικου και θειου χαρισματος πολλα τε πολλακις προειπων και μηδεποτε
διαψευσαμενος και κανων και τυπος αρετης τοις μετ' αυτον χρηματισας ουδε τα τωι
Βοτανειατηι συμ πεσοντα πανταπασιν αγνοησας εφαινετο. Ἀλλ' ειτε εκ θειας
επιπνοιας ειτε και του καισαρος υποθεμενου (ελε γετο γαρ και τουτο) και παλαι
φιλιως προς αυτον διακει μενου δια το υψος της αυτου αρετης, ξυνεβουλευε τωι
βασιλει υπεκστηναι του βασιλειου θρονου «μη χωρει» λεγων «προς εμφυλιους
πολεμους μητ' αντιβαινε Θεου προσταξει. Αιμασι Χριστιανων μη θελε μιανθηναι την
πολιν, αλλ' ειξας Θεου βουλησει υπεκστηθι του μεσου.» 2.12.6 Πειθεται τοις του
αρχιερεως λογοις ο βασιλευς. ∆εδιως δε το του στρατου ατασθαλον περιζωννυται
και κατεισιν ως προς την του Θεου μεγαλην εκκλησιαν απονε νευκως. Πληρης δε
συγχυσεως ων λεληθεν ημφιεσμενος ετι την τοις βασιλευσι πρεπουσαν στολην. Ὁ δε
Βοριλος επιστραφεις και αψαμενος των περι τον βραχιονα κεκολ λημενων δια
μαργαρων πεπλων παραλυει τηνικαυτα της εσθητος φαμενος μετα τινος μυκτηρος
και σεσηροτος ηθους ως «τοιουτον ημιν επ' αληθειας προσηκει νυν». Ὁ δε εις τον
μεγαν του Θεου νεων της του Θεου σοφιας εισελθων εγκαρτερων τεως ην εν αυτωι.

3.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ Γʹ

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

3.1.1 Οι δε Κομνηνοι τα βασιλεια καταλαβοντες παρα χρημα τον επ' ανεψιαι
γαμβρον αυτων Μιχαηλ, ος εν υστε ροις καιροις λογοθετης των σεκρετων
εχρηματισε, πεμ πουσι προς αυτον. Ὁ δε απελθων μετα του τηνικαυτα επαρχου (ο
Ῥαδηνος δε ουτος ην) εισαγαγων τον βασιλεα εις ακατιον τι μικρον απερχεται μετ'
αυτου εις την της Περιβλεπτου περιωνυμον μονην· ειτα το μοναδικον αυτωι αμφω
προτρεπονται αμφιασασθαι σχημα. Του δε ες νεωτα τουτο υπερτιθεμενου ουτοι
δεδιοτες ετι εν συγχυσει και αταξιαι των πραγματων οντων, μη τι απο του μερους
των δουλων εκεινων και των εκ του Χωματος αυθις νεωτερισθηι, κατηπειγμενως
την των τριχων αποκοπην αυτωι συνεβου λευον. Και πειθεται τουτοις και του
αγγελικου τηνικαυτα αξιουται σχηματος. Οια τα της τυχης· υψου μεν αιρει τον
ανθρωπινον βιον οτε επιμειδιαν αυτωι θελησειε, και διαδημα βασιλικον αυτωι
περιτιθησι και περιπορφυρει τα πεδιλα· επαν δε τας οφρυς τουτοις επισυναξηι, αντι
της πορφυριδος και των στεμματων τα μελανα ρακη καταμ φιεννυσιν. Ὅπερ δη και
τωι βασιλει Βοτανειατηι ξυμβεβη κεν. Ἐρωτηθεις δε παρα του των συνηθων, ει
ευφορως την μεταβολην φερει, φησιν «η του κρεως με μονον αποχη ανιαι, των δ'
αλλων ολιγη μοι η φροντις». 3.1.2 Ἡ μεντοι βασιλις Μαρια συναμα τωι υιωι
Κωνσταντινωι, ον εκ του προβεβασιλευκοτος Μιχαηλ εσχε του ∆ουκα, ετι τοις
βασιλειοις προσεμενε δεδοικυια περι ξανθωι Μενελαωι κατα την ποιησιν, προφασιν
αδιαβλητον της καρτεριας την συγγενειαν εχουσα, καν τινες υπο φθονου
παρακεκινημενοι αλλα τινα περι αυτης υπετοπαζον. Προεφθακει γαρ τον μεν
γαμβρον, τον δε θετον υιον εισποιησασθαι. Ταυτα δε ανεπεισεν αυτην οικονομησαι
ουκ αιτια τις κατα τους πολλους επιψογος ουδε το των ανδρων εκεινων επαγωγον
και ευπροσιτον, αλλα το επ' αλλοτριας ειναι, μη συγγενη, μη συνηθη, μηδενα το
παραπαν ομοχθονα κεκτημενην. Ουκ ηθελεν ουν ασυντακτως εκειθεν εκστηναι
δεδοικυια, μη τι κακον συμβαιη τωι παιδι, αν εκειθεν εξελθηι προ του εχεγγυον τι
ασφαλειας λαβειν, οποια εν ταις μεταπτωσεσι των βασιλεων συμβαινειν ειωθεν.
3.1.3 Ἦν γαρ το παιδιον και αλλως ωραιον και ετι νεον, ουπω τον εβδομον χρονον
υπερελασαν, και ου νεμεσις, ει τους εμους επαινοιην υπο της των πραγματων
αναγκαζομενη φυσεως. Ἡδυ μεν ουκ εν λογοις μονον, αλλα και εν παντοιαις
κινησεσι και περιστροφαις παιγνιων απαραμιλλον, ως οι τοτε παροντες υστερον
ελεγον, ξανθον και λευκον ωσπερ γαλα, ερυθη ματος μεστον, οπου δεοι, και οποιον
τα των καλυκων αρτι εξαστραπτοντα ροδα. Οι δε οφθαλμοι ου λευκοι, αλλ' ιερακος
εοικοτες και λαμποντες υπο ταις οφρυσιν ωσπερ εν χρυσηι σφενδονηι. Καντευθεν
ποικιλαις τερψεσι τερπον τους ορωντας ουρανιον τι και ουκ επιγειον καλλος δοκουν
και το ολον, ειπεν αν τις ιδων οποιον τον Ἔρωτα γρα φουσιν. 3.1.4 Αυτη η αληθης
αιτια της εις τα βασιλεια της βασιλιδος εγκαρτεριας. Ἐγω γαρ και αλλως φυσει το
λογοποιειν και καινα τινα αναπλαττειν αποστρεφομαι ειδυια τουτο συνηθες ειναι
τοις πολλοις, και μαλλον οπη νικα υπο φθονου και χαιρεκακιας αλισκοιντο, και ου
ταχυ ταις διαβολαις συμφερομαι των πολλων. Ἀλλα και αλλοθεν την εν τοις
τοιουτοις ασφαλειαν εσχον εκ παιδαριου συνανατραφεισα τηι βασιλιδι και ουπω τον
ογδοον υπερε λασασα χρονον. Πολυ δε το περι εμε φιλτρον εχουσα των απορρητων
παντων κεκοινωνηκε. Και πολλων μεν και αλλων περι τουτων λεγοντων ακηκοα
και προς αλλους διαφερομενων, των μεν ουτως, των δε ουτως εκλαμβανο μενων τα
τοτε πραχθεντα, εκαστου προς την ιδιαν της ψυχης καταστασιν και ως προς αυτην
ευνοιας η μισους ειχε, και ου παντας της αυτης εωρων γνωμης. Ἠκηκοειν δε
πολλακις και αυτης διηγουμενης, οποσα ξυμβεβηκεν αυτηι και εις οιον φοβον και
μαλλον περι του παιδος εμπεπτωκει, οπηνικα ο βασιλευς Νικηφορος την βασιλειαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

απετιθετο. Και κατα γε εμε κριτην και τους πολλους των αριστων και αληθειας
επιμελουμενων ο του παιδος ποθος αυτην εν τοις βασιλειοις προς ολιγον τωι τοτε
κατεσχηκεν. 3.1.5 Ἀλλα τα μεν περι της βασιλιδος Μαριας τοσαυτα· ο δε γε τεως των
σκηπτρων δραξαμενος Ἀλεξιος ο εμος πατηρ εισω των βασιλειων γενομενος την μεν
ιδιαν συνευ νον πεντεκαιδεκατον ετος αγουσαν συν ταις αδελφαις και τηι μητρι και
καισαρι τωι προς πατρος αυτης παππωι εν τωι κατω καταλελοιπει παλατιωι· ουτω γαρ
εφθασε καλεισθαι απο της του τοπου θεσεως την επωνυμιαν λαχον. Αυτος δε μετα
των αδελφων και της μητρος και των εξ αγχιστειας προσηκοντων αυτωι γαμβρων εις
το υπερκειμενον παλατιον ανεισιν, ο και Βουκολεων επονομα ζεται εξ αιτιας
τοιασδε. Και γαρ αγχου των τουτου τει χων λιμην δι' εγχορηγου και μαρμαρων
παλαι των χρονων ωικοδομητο, οπου ο λιθινος λεων ζωγρει τον βουν· εχεται γαρ
του κερως του βοος και εξαυχενισας αυτον εμφυεται πως τωι λαιμωι. Ἐξ ου δη και
Βουκολεων ο τοπος ολος ωνομασται τα τε εν ηπειρωι οικοδομηματα και αυτος δη ο
λιμην.
3.2.1 Πολλοι μεν ουν, ως ανωθεν ειρηται, την της βασι λιδος περι τα
βασιλεια καρτεριαν υποπτευοντες υπετονθορυζον, ως εις κηδος ταυτην αγαγεσθαι
μελλει ο νυν της βασιλειας επιδραξαμενος. Οι δε ∆ουκαι ουδεν μεν τι τοιουτον
ενοουν (ου γαρ συνεφεροντο ταις τυχουσαις εννοιαις), αλλα την της μητρος των
Κομνηνων απροφα σιστον κατ' αυτων μηνιν εκ μακρου γινωσκοντες περιδεεις ησαν
υποπτευοντες αυτην, ως καγω πολλακις διηγουμενων ακηκοα. Ἐπει δε και ο
Παλαιολογος Γεωργιος μετα του στολου φθασας της ευφημιας εξηρχεν, οι περι τους
Κο μνηνους προκυπτοντες ανωθεν κατεσιγαζον, μη την Ειρηνην τωι Ἀλεξιωι καν τηι
ευφημιαι συναψαντας κοινως ευφημειν. Ὁ δ' εμβριμησαμενος κατωθεν αυτοις φησιν
«ου δι' υμας τον τοσουτον αγωνα ανεδυσαμην αυτος, αλλα δι' ην φατε Ειρηνην».
Ἅμα δε και τοις ναυτικοις παρεκελευετο Ειρηνην συν τωι Ἀλεξιωι ανευφημειν. Ταυτα
ταις μεν ψυχαις των ∆ουκων πολυν ενεβαλε θορυβον, τοις δε γε μωμοσκοποις
λοιδοριας υλη κατα της βασιλιδος Μαριας εγενετο. 3.2.2 Ὁ δε βασιλευς Ἀλεξιος μηδ'
εν νωι τοιουτον τι βαλλομενος (και πως γαρ;), αλλα την των Ῥωμαιων ηγεμονιαν
παραλαβων, ανηρ εν πασι δραστηριος, ευθυς των ολων πραγματων γινεται και, ως
αν ειπηι τις, ως απο κεντρου των απαντων καταρχεται. Ἀνισχοντος γαρ ηλιου εις τα
βασιλεια εισελθων, πριν η τον, απο της στα σεως κονισαλον αποτιναξασθαι και το
σωμα διαναπαυσαι, ευθυς της των στρατιωτικων ολος εγεγονει φροντιδος. Και τον
αδελφον Ἰσαακιον ως πατερα σεβομενος κοινωνον ειχεν εν πασιν, αμα και την
μητερα, εν ταις των κοινων διοικησεσιν υπερειδοντας, καν το μεγαλονουν αυτου
και δραστηριον ου προς μιαν βασιλειας διοικησιν, αλλα πολ λαις και διαφοροις
εξηρκει. Αυτος δε προς το κατεπειγον απονενευκως ην το της ημερας επιλοιπον και
την ολην νυκτα ες φροντιδα καταναλωσας, του στρατιωτικου πλη θους
σκεδασθεντος εις το Βυζαντιον αμα και ατακτοις ορμαις κεχρημενου, οπως μεν
αυτους θορυβου ατερ της ατακτου ανακοψηι ορμης, αφροντισιαν δε τωι κοινωι του
λοιπου περιποιησηται. Ἐδεδιει γαρ και αλλως το ιταμον των στρατιωτων, και
μαλλον οσωιπερ εκ διαφορων συνει λεκτο, μη και κατ' αυτου χειρον διανοησαιντο.
3.2.3 Ὁ δε καισαρ Ἰωαννης ο ∆ουκας βουλομενος ταχιον την βασι λιδα Μαριαν
αποσκευασασθαι και των βασιλειων απελασαι υποψιας τε τους πολλους απαλλαξαι
ψευδους ενθεν μεν τον πατριαρχην Κοσμαν παντοιως υπεποιειτο αξιων τα υπερ
αυτων φρονειν και τοις λογοις της των Κομνηνων μητρος μηδαμως υπεικειν,
εκειθεν δε τηι βασιλιδι Μαριαι νουνεχως υπετιθετο εγγραφον τι του αυτοκρατορος
εξαι τησαμενην αυτης τε χαριν και της του παιδος ασφαλειας ουτως εκειθεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

υποχωρησαι, Πατροκλον προφασιν ταυτ' εσχηκως. Ἔφθασε γαρ αντιλαβεσθαι
ταυτης, οπηνικα ο βασιλευς Μιχαηλ ο ∆ουκας της βασιλειας εξεστη, και τωι μετ'
αυτον βεβασιλευκοτι Νικηφορωι τωι Βοτανειατηι συμ βουλευσασθαι συναφθηναι
ταυτηι προς γαμου κοινωνιαν, οτι εξ αλλοδαπης εστι και συγγενων οχλος ου προσην
αυτηι, δι' ων ο βασιλευς οχλοιτο, περι τε του γενους και της του σωματος ωρας
απαγγελλων πολλα και πολλακις επαινων αυτην. 3.2.4 Και γαρ ην ευμηκης μεν την
ηλικιαν καθαπερει κυπαριττος, λευκη δε το σωμα ωσει χιων, προσ ωπον κυκλον μεν
ουκ απαρτιζον, το δε χρωμα δι' ολου ανθος ηρινον η ροδον αντικρυς. Τας δε των
ομματων αυγας τις ανθρωπων εξειποι; Ὀφρυς υπερανεστηκυια και πυρση, βλεμμα
χαροπον. Ζωγραφου μεν ουν χειρ τα των ανθεων πολλακις εμιμησατο χρωματα,
οποσα ωραι φερειν ειωθασι, το δε της βασιλιδος καλλος και η επι λαμπουσα αυτηι
χαρις και το των ηθων επαγωγον τε και ευχαρι υπερ λογον και τεχνην εφαινετο· ουκ
Ἀπελλης, ου φειδιας ουδε τις των αγαλματοποιων τοιουτον ποτε παρη γαγεν
αγαλμα. Και η μεν της Γοργους κεφαλη λιθους εξ ανθρωπων τους ορωντας εποιει,
ως λεγεται, την δε ιδων αν τις βαδιζουσαν η αιφνης υπαντιασας εκεχηνει τε και επι
ταυτου σχηματος εφ' ωι ετυχεν ων, ιστατο εννεος, ως αφηιρησθαι τηνικαυτα δοκειν
και ψυχην και διανοιαν. Ἀναλογιαν γαρ τοιαυτην μελων και μερων, του ολου προς
τα μερη και τουτων προς το ολον, ουδεις ουδεπω τοιαυτην εν ανθρωπου σωματι
εθεασατο· αγαλμα εμψυχον και ανθρωποις φιλοκαλοις ερασμιον. Ἵμερος γαρ
αντικρυς ην σωματωθεις οιον εις τονδε τον περιγειον κοσμον. 3.2.5 Του τοις ουν ο
καισαρ συγχρησαμενος τοτε την του βασιλεως καταμαλαττει και χειρουται ψυχην,
καν πολλοι αυτωι συνεβουλευον την βασιλιδα αγαγεσθαι Ευδοκιαν, περι ης
υπετονθορυζον τινες, ως της βασιλειας και αυθις ιμειρο μενη τον Βοτανειατην,
οπηνικα την ∆αμαλιν κατελαβεν επειγομενος εις την βασιλειον αναχθηναι
περιωπην, δια γραμματων εσφετεριζετο. Οι δε, οτι ου χαριν εαυτης, αλλα της ιδιας
θυγατρος Ζωης της πορφυρογεννητου. Και ταχα διηνυκει αν το σπουδαζομενον, ει
μη τις των θερα ποντων της ορμης ταυτην ανεκοψε, Λεων εκτομιας ο Κυδωνιατης,
πολλα και καιρια προς αυτην ειρηκως, α κατα μερος ημιν απαγγελλειν ου θεμις
φυσει το διαβαλλειν αποστρεφομενοις, τοις δε των τοιουτων λογοποιοις παντως και
περι τουτων μελησει. 3.2.6 Ὁ μεντοι καισαρ Ἰωαννης παντοιως αυτον μετελθων
περας δεδωκε τηι βουληι πεισας συναφθηναι τηι βασιλιδι Μαριαι, καθως ο λογος
σαφεστερον φθασας εδηλωσε, καντευθεν παρρησιαν πολλην εσχηκει προς αυτην.
Ἐπει δ' εν τισιν ημεραις ταυτ' ετελειτο, μη βουλομενων των Κομνηνων αθροον των
βασιλειων αυτην απελασαι, ατε πολλων αυτης ευεργετηματων τυχοντων παρ' ολον
τον της βασιλειας αυτης χρονον, ουχ ηττον δε και δι' ην προς αυτην εσχον
συνηθειαν τηι προφασει της εξ αμφοτερων των μερων ξυμπεσουσης συγγενειας,
πολλοι εκ πολλων συνειροντο λογοι νοηματων διαφορων εξαγγελ τικοι, των μεν
αλλως εκλαμβανομενων τα πραττομενα, των δε ετερως, ως εκαστος ευνοιας η
μισους ειχε τα προς αυτην των ειωθοτων εκ προαιρεσεως και μη ως εχουσι κρινειν
τα πραγματα. Και δη στεφεται τεως ο Ἀλεξιος μονος παρα της δεξιας του αρχιερεως
Κοσμα. Και γαρ τωι τεταρτωι ετει της βασιλειας Μιχαηλ του ∆ουκα του υιου
Κωνσταντινου αυτοκρατορος τελευτησαντος του ιερωτατου πατριαρχου Ἰωαννου
του Ξιφιλινου μηνος Αυγουστου δευτεραν αγοντος επινεμησεως τρισκαιδεκατης
χειροτονειται τηνικαυτα ουτος ανηρ ιεροπρεπης και πληρης αγιωσυνης. 3.2.7 Τους
∆ουκας δε το μηπω την βασιλιδα της βασιλικης ταινιας αξιωθηναι επι πλεον
εξεδειματου· ενισταντο δε ομως και την βασιλιδα Ειρηνην του στεφους αξιωθηναι.
Ἔτυχε δε τις μοναχος Ευστρα τιος την κλησιν, Γαριδας την επωνυμιαν, τας οικησεις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

αγχου της του Θεου μεγαλης εκκλησιας ποιουμενος και αρετην δηθεν
υποκρινομενος. Ουτος θαμα προς την μητερα των Κομνηνων παλαι παραγινομενος
περι βασιλειας προυλεγεν. Ἡ δε και αλλως φιλομοναχος ουσα, αλλα και τοις
τοιουτοις υποσαινομενη λογοις την εις αυτον πιστιν οσημεραι επι πλεον
αυξανουσαν εδεικνυ καντευθεν τωι αρχιερατικωι της μεγαλοπολεως θρονωι
εγκαθιδρυσαι τουτον προτεθυμητο. Και το απλουν και απραγμον του τηνικαυτα
αρχιερεως προφασιζομενη επειθε τινας λογους παραιτη σεως εν σχηματι συμβουλης
προς αυτον ανακινειν ως δηθεν δια το αυτωι συμφερον τουτο ξυμβουλευοντας. Ἀλλα
τον ιερον εκεινον ανδρα η σκηψις αυτη ου διελανθανε· και τελος την ιδιαν
επομοσαμενος κλησιν φησι προς αυτους «νη τον Κοσμαν, ει μη δια των εμων χειρων
η Ειρηνη του στεφους αξιωθηι, του αρχιερατικου θρονου ουκ αποστησομαι». Οι δε
επαναστρεψαντες απαγγελλουσι τηι δεσποινηι τα μηνυθεντα· εφθασαν γαρ ηδη ουτω
ταυτην καλειν απαντες του φιλομητορος βασιλεως τουτο βουλο μενου. Ἑβδομαια
τοινυν μετα την Ἀλεξιου αναρρησιν και η αυτου ομευνετις Ειρηνη δια του
πατριαρχου Κοσμα αξιουται του στεφους.
3.3.1 Αι μεν ουν μορφαι τοιν βασιλεοιν αμφοιν Ἀλεξιωι τε και Ειρηνηι
αμηχανοι και εις απαν αμιμητοι. Και ουτε γραφευς γραψειεν αν προς αρχετυπιαν του
καλλους ορων ουτε λιθοξοος αψυχον ουσιαν ουτω ρυθμισειεν, αλλα και ο του
Πολυκλειτου κανων εκεινος ο πολυθρυλλητος εις ατεχνιαν αντικρυς ηρχετο, ει τις
αν προς τα της φυσεως αγαλματα ταυτα, λεγω δη τους αριστεφεις αυτο κρατορας,
και προς τα του Πολυκλειτου εκεινου σπου δασματα αποβλεψειεν. 3.3.2 Ὁ μεν γαρ
Ἀλεξιος ου πανυ μεν απο της γης επηρτο επι πολυ, εις ευρος δε συμμετρως πως
ηυρυνετο. Και ισταμενος μεν ου τοσουτον θαμβος εδιδου τοις θεωμενοις, ει δ' επι
του βασιλειου καθισειεν ουτος θρονου και γοργωπον σελας αφησει των οφθαλμων,
πρηστηρ εδοκει και αμαχον αυγην αποστελλειν και του προσωπου και της ολης
διοργανωσεως. Μελαινα μεν γαρ η οφρυς εκατερωθεν εκυρτουτο· τηι δε οφθαλμος
υπεκα θητο βλοσυρον αμα και ημερον ενορων, ως απο τε της βολης των ομματων
και της στιλπνοτητος του μετωπου και των παρειων της σεμνοτητος και του
επιτρεχοντος αυταις ερευθους ομου και δεδοικεναι τε και θαρρειν. Των τε ωμων η
ευρυτης και των βραχιονων το στερρον και των στερνων η προβολη ηροικα παντα
και ολως εις θαμβος και τερψιν τους πολλους εκκαλουμενα. Το γαρ αυτο του ανδρος
και ωραν ειχε και χαριν και βαρος και ογκον απροσιτον. Ει δε και εις ομιλιαν ηλθεν
εκεινος και την γλωτταν εκινησεν, ειδες αν αυτοχρημα την πυριπνουν
επικαθημενην τοις χειλεσιν εκεινου ρητορικην. Τωι γαρ κατακλυσμωι των
επιχειρηματων πασαν και ακοην και ψυχην κατεσυρετο και αμυθητος ην και αμαχος
και την γλωτταν ομου και την χειρα, την μεν προς δορατος αφεσιν, την δε προς
ακηρατα θελγητρα. 3.3.3 Ἡ δε γε βασιλις Ειρηνη και μητηρ εμη μειραξ τε ην το
τηνικαδε και ουδεπω τον πεντεκαιδεκατον παραδεδραμηκει χρονον. Θυγατριον δε
ην Ἀνδρονικου του πρωτοτοκου υιου του καισαρος, το γενος περιβλεπτος, εις
Ἀνδρονικους εκει νους και Κωνσταντινους τους ∆ουκας αναφερουσα την του γενους
σειραν. Ἀνιστατο μεν γαρ καθαπερ τι ερνος ορθιον και αειθαλες συμμετρως και
πλατυνομενη και στε νουμενη καταλληλως εκασταχου των μελων και μερων. Και
επεραστος μεν ιδειν, επεραστος δε ακουσαι και οψεως τε και ακοης ακορεστον ως
οντως ακουσμα τε και θεαμα. Αυτο μεν γαρ το προσωπον σεληνης μεν απε στιλβε
φεγγος, ου μην εις κυκλον ακριβη διαπεπλαστο κατα τας Ἀσσυριους γυναικας ουδ'
αλλως εξεμηκυνετο κατα τας Σκυθιδας, αλλ' υπεχαλατο μικρον πως της ακριβειας
του κυκλου. Ἀνεπεπτατο δε αυτης ο λειμων απο των παρειων και την ροδωνιαν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

τοις πορρω πρου βαλλετο. Ὄμμα δε χαροπον και συν ηδονηι φοβερον ενητενιζεν, ως
των ορωντων τα ομματα τηι μεν ηδονηι και τωι καλλει ελκειν προς εαυτην, τωι δε
φοβωι μυειν καταναγκαζειν ουκ εχοντων οπως αποβλεψωνται η οπως αν
αποκρυψωνται. 3.3.4 Και ει μεν τις ην Ἀθηνα τοις πρυην εφευρημενη ποιηταις τε
και συγγραφευσιν, ουκ οιδα εγωγε· μυθον δε ταυτην ακουω περιφερομενον και
περισυρομενον· την δε βασιλιδα ταυτην Ἀθηναν ει τις ειπεν εν τοις τοτε χρονοις
φανεισαν τωι ανθρωπινωι βιωι η καταρραγεισαν εξ ουρανου μετα τινος ουρανιας
αιγλης και απροσιτου μαρμαρυγης, ουκ αν εξημαρτε του εικοτος. Και το
θαυμασιωτερον, οπερ ουκ αν εν αλληι των γυναικων ευρεθειη, τους μεν ιταμους των
ανδρων συνεστελλε, τοις δ' υπο φοβου συνεσταλμενοις θαρρειν ενεδιδου εκ μονης
οψεως. Τα δε χειλη εμεμυκει μεν τα πολλα και εδεικνυ σιγωσαν, εμπνουν ως
αληθως αγαλμα καλλονης και στηλην εμβιον ευρυθμιας. Ἡνιοχει δε τα πολλα η χειρ
τωι λογωι συν ευρυθμιαι μεχρι του καρπου παραδεικνυσα το μετακαρπιον, και ειπες αν
ελεφαντα εκτετορευσθαι παρα τεχνιτου τινος εις δακτυλων και χειρων διαθεσιν. Ἡ
μεντοι ιρις των οφθαλμων θαλατταν εμιμειτο γαληνιωσαν εν βαθυκυμονι διαθεσει
το κυανουν εξαυγαζουσα· αντε στιλβε δε και το λευκον των ομματων κυκλωι της
ιριδος, και χαριν απελαμπον αμαχον και ηδονην αφατον ενεδιδουν ταις οψεσι.
Τοιουτοι μεν την ιδεαν Ειρηνη τε και Ἀλεξιος. 3.3.5 Ὁ μεντοι θειος εμος Ἰσαακιος
την μεν ηλικιαν ευκει ταδελφωι ουδε κατα τα αλλα πολυ απευκει. Ὕπωχρος μεν
ουν ην αυτος την οψιν και την υπηνην ου πανυ δασυς, αλλα και περι τας γναθους
ψιλοτεραν ειχε της ταδελφου. Ἄμφω δε ταδελφω κυνηγεσιοις μεν πολλακις
απενευον, οπηνικα ου πολλη τις αυτοις επερρει πραγμα των φροντις, πολεμικοις δε
μαλλον η κυνηγετικοις εχαιρον πραγμασιν. Ἐν δε ταις εμβολαις των πολεμων, ουδ'
οπηνικα των ταγματων αυτος κατηρχε, προετρεχε τις αυτου, αλλ' αμα τε την
παραταξιν εωρακει των πολεμιων εκεινος και παντων καταφρονησας των αλλων ες
μεσους ενεπιπτε καθαπερ τις κεραυνος οξεως διακοπτων τας φαλαγγας. Κακ τουτου
εαλω και απαξ και δις κατα την Ἀσιαν συμμιξας Ἀγαρηνοις. Και τουτο μονον ειχε
ψογου αξιον εν τοις πολεμοις ουμος θειος, οτι προς συμβολας ακατασχετος ην.
3.4.1 Ἐπει δε τον Μελισσηνον Νικηφορον της του καισα ρος κατα την
υποσχεσιν εδει αξιας μετειληχεναι και τον Ἰσαακιον δε, πρωτον των αδελφων κατα
χρονον οντα, μειζονι εχρην τιμηθηναι αξιωματι, ετερον δε αξιωμα πλην του
καισαρος ουκ ην, νεον ονοματοποιησας ο βασιλευς Ἀλεξιος απο τε του σεβαστου και
του αυτοκρατορος συν θετον ονομα το του σεβαστοκρατορος ταδελφωι εφηρμο σατο
οιονει δευτερον βασιλεα πεποιηκως, τον καισαρα τουτου υποβιβασας και τριτον εν
ταις ευφημιαις αριθμη σαμενος μετα την του αυτοκρατορος ευφημιαν. Ου μην αλλα
και στεμμασιν εν ταις πανδημοις ημεραις αυτους στεφανουσθαι προσεταττε τον τε
σεβαστοκρατορα και τον καισαρα κατα πολυ διαφερουσι τηι πολυτελειαι του διαδημα
τος, ωι αυτος εστεφανωτο. Το μεν γαρ βασιλικον διαδημα καθαπερ ημισφαιριον
ευγυρον την κεφαλην διαδει παντα χοθεν μαργαροις και λιθοις κοσμουμενον, τοις
μεν εγκει μενοις, τοις δε και εξηρτημενοις· εκατερωθεν γαρ των κροταφων ορμαθοι
τινες απαιωρουνται δια μαργαρων και λιθων και τας παρειας επιξεουσι, και εστι
τουτο εξηιρη μενον τι χρημα τοις βασιλευσι στολης. Οι δε των σεβα στοκρατορων και
των καισαρων στεφανοι σποραδην εστιν οπου των μαργαρων και λιθων μετεχοντες
ανευ του επι σφαιρωματος. 3.4.2 Κατ' εκεινο δε καιρου τετιμηται και ο Ταρωνειτης
και γαμβρος επ' αδελφηι του βασιλεως πρωτο σεβαστος τε και πρωτοβεστιαριος, μετ'
ου πολυ δε και πανυπερσεβαστος αναδεικνυται και ξυνθωκος τωι καισαρι γινεται.
Προς δε και Ἀδριανος ο αδελφος αυτου πρωτο σεβαστος αξιουται περιφανεστατος·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

και Νικηφορος ο υστατος αδελφος μεγας τε δρουγγαριος του στολου πρου βεβλητο
και εις την των σεβαστων και ουτος ανηχθη βαθμιδα. 3.4.3 Τουτων δε των
αξιωματων την καινοτομιαν ο εμος πατηρ προσεξευρατο τα μεν συνθεις, καθαπερ
ανωθεν ειρηται, τοις δε και παραχρησαμενος. Το μεν γαρ πανυπερσεβαστος και
σεβαστοκρατωρ και οσα τοιαυτα συντεθεικε, τηι δε του σεβαστου αξιαι
παραχρησαμενος φαινεται. Σεβαστοι γαρ οι βασιλεις ανεκαθεν επιθετικως
ωνομαζοντο, και ην εξιδιαζοντως εις βασιλεα λεγομενον το του σεβαστου ονομα·
αυτος δε εις το κοινοτερον πρωτον κατηνεγκε την τοιαυτην αξιαν. Ει γαρ τις εις
επιστημην και τινα υπερτατην φιλοσοφιαν αναγοι την βασιλειαν ωσπερ τεχνην
ουσαν τεχνων και επιστημην επιστημων, θαυμασαιτο αν και τον εμον πατερα οιον
τινα επιστημονα τε και αρχιτεκτονα τα υπο την βασιλειαν καινοτομουντα και
πραγματα και ονοματα· πλην οσον οι μεν των λογικων επιστημων προσταται δια
σαφηνειαν τα τοιαυτα των ονοματων εφευραντο, ο δ' επιστημοναρχης ουτος της
βασιλειας Ἀλεξιος προς το ξυμφερον απαντα τηι βασιλειαι διωικονομητο ξενιζων
πολλακις και περι την ταξιν των πραγματων και περι την κλησιν των ονοματων.
3.4.4 Ὁ μεντοι ιεροπρεπης εκεινος ανηρ και πατριαρχης Κοσμας, ου και προτερον
διεμνημονευσαμεν, μεθ' ημερας τινας κατα την μνημην του ιεραρχου Ἰωαννου του
θεολογου την ιεροτελεστιαν τελεσας εν τωι κατα το Ἕβδομον επ' ονοματι του ηδη
ρηθεντος σηκωι, τον αρχιε ρατικον θρονον διαπρεψας ετη πεντε και μηνας εννεα,
παραιτειται την αρχιερωσυνην και απεισιν εις την του Καλλιου μονην. Ἐγχειριζεται
δε τους της αρχιερωσυνης οιακας μετ' αυτον ο προρρηθεις εκτομιας Ευστρατιος ο
Γαριδας. 3.4.5 Ἐπει δε ο της βασιλιδος Μαριας υιος Κωνσταντινος ο
πορφυρογεννητος μετα την παραλυσιν της βασιλειας του πατρος αυτου Μιχαηλ του
∆ουκα τα ερυθρα μεν εκων απεδυσατο πεδιλα, τα δε κοινα και μελανα υπεδυσατο,
Νικηφορος ο Βοτανειατης ο μετα τον ∆ουκαν και πατερα του Κωνσταντινου των
σκηπτρων επειλημμενος τα μεν μελανα εκεινον αποβαλειν διωρισατο, εκ ποικιλων
δε σηρικων υφασματων υποδηματα προσεταττε περιδεισθαι ωσπερ τον νεανισκον
επαισχυνομενος και του καλλους ομου και του γενους αγαμενος. Το μεν γαρ
κοκκινον διολου απαστραπτειν αυτωι των πεδιλων οιον εφθονει, το δε τινας τοπους
εκ των υφασματων ανθειν το κοκκινον υπεδιδου. 3.4.6 Μετα δε την του Κομνηνου
Ἀλεξιου αναρρησιν η βασιλις Μαρια και μητηρ εκεινου ταις υποθημοσυναις
πεισθεισα του καισαρος εγγραφον πιστιν ηιτησατο δι' ερυθρων βεβαιωθησομενην
γραμματων και σφραγιδος χρυσης παρα του αυτοκρατορος, ωστε μη μονον ασινης
συν τωι υιωι διατηρηθηναι, αλλα και συμ βασιλευειν αυτωι κακεινον τα τε ερυθρα
υποδιδυσκομενον και στεφηφορουντα και ως βασιλεα συν αυτωι αναγορευο μενον.
Και ουκ ηστοχησε της αιτησεως, αλλα λαμβανει χρυσοβουλλον λογον βεβαιουντα τα
αυτης θεληματα απαντα. Τηνικαυτα και α υπεδιδυσκετο εκ σηρικων υφα σματων
περιελοντες των διολου ερυθρων υποδηματων τουτωι μεταδιδοασι καν ταις δωρεαις
και χρυσοβουλλοις λογοις δευτερος του λοιπου συνυπογραφων ην δια κιννα βαρεως
τωι βασιλει Ἀλεξιωι καν ταις προπομπαις μετα της βασιλικης τιαρας συνεπομενος. Ὡς
δε τινες εφασαν, και προ της αποστασιας τας περι τουτου συνθηκας ειχεν η βασιλις,
ιν' ουτω τα κατα τον υιον αυτης γινοιτο. 3.4.7 Ουτω γουν των βασιλειων εκεινη
εξερχεται μετα προ πομπης αξιας εν τοις κατα την μονην του μεγαλου μαρ τυρος
Γεωργιου παρα του αποβεβιωκοτος Κωνσταντινου βασιλεως του Μονομαχου
οικοδομηθεισιν οικημασι κατα σκηνωσουσα (Μαγγανα ταυτα η κοινη εισετι
κικλησκει διαλεκτος), Ἰσαακιου συνεφεπομενου ταυτηι του σεβαστο κρατορος.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

3.5.1 Τα μεν ουν κατα την βασιλιδα Μαριαν ουτω παρα των Κομνηνων
ωικονομητο· ο δε γε αυτοκρατωρ παιδειας εκ νηπιου τυχων αγαθης και προς τας
νουθεσιας της μητρος εαυτον απευθυνων τον του Θεου φοβον ενστερνι σαμενος και
εγκαρδιον εχων εδακνετο ανιωμενος επι τηι της πολεως προνομηι, ην κατα την
εισελευσιν αυτου παντες πανδημει επεπονθεισαν. Το μεν γαρ απταιστον ισως και εις
απονοιαν αγει τον μηδ' οπωστιουν προσκε κρουκοτα τοις πραγμασιν· ο δε γε
εξαμαρτων, ειπερ εστι των ευλαβεστερων και των νουν εχοντων, αυτικα μαλα τον
του Θεου φοβον βαλλεται κατα ψυχην και ολως κατα κλονειται και δεδοικε, και
μαλλον ει γε πραγματων μεγα λων επιδραξαμενος ειη και εις υπερηφανους ανελθοι
περιωπας. ∆εος γαρ αυτον υποθραττει, μη πως αμαθιαι και θρασει και υβρει
πορευομενος τον τε θυμον του Θεου εις εαυτον εκκαλεσηται και της αρχης
εκκυλισθεις απο πεσειται, ων τεως εγκρατης γεγονεν. Οια και τωι Σαουλ συμβεβηκει
ποτε· και γαρ ο Θεος δια το του βασιλεως ατασθαλον διαρρησσων διερρηξε την
βασιλειαν αυτου. 3.5.2 Τουτοις <ην> αλυων τοις λογισμοις ο Ἀλεξιος και
παθαινομενος την ψυχην, μη που και Θεου αντικρυς μηνιμα γενοιτο. Το γαρ εις
ολην την πολιν γεγονος κακον παρ' εκαστου των στρατιωτων, οποσος το τηνικαυτα
συρφετος ανα πασαν την πολιν επερρευσεν, ιδιον ελο γιζετο. Και ως αυτος ων
εκεινος ο τα πανδεινα εκεινα κακα εργασαμενος κατετιτρωσκετο τε και εξεφλεγετο
βασιλειαν και κρατος και αλουργιδα και διαδημα λιθοκολ λητον και εσθητα χρυσην
τε και περιμαργαρον ουδεν, ως γε το εικος, λογιζομενος προς την τοτε κατασχουσαν
απεριηγητον συμφοραν την βασιλιδα των πολεων. Τα γαρ περιστοιχισαντα ταυτην
δεινα κατ' εκεινο καιρου ουδεις αν και θελων διηγησασθαι δυνησεται. Και γαρ και
αυτα ιερα και τεμενη και τα κοινα και τα ιδια απανταχοθεν υπο παντων
καθηρπαζοντο, τα δε ωτα των απαντων κατακεκροτητο ταις ριπτουμεναις
απανταχου βοαις και φωναις· ειπεν αν τις ιδων σεισμον ειναι το γινομενον. 3.5.3
Ταυτα εις νουν βαλλομενος ο Ἀλεξιος ηνιατο τε την ψυχην και κατεσπαραττετο και
ουκ ειχεν ο τι τωι πληθει της λυπης χρησαιτο. Ἦν γαρ ο ανηρ πανταπασιν οξυ τατος
εις αισθησιν ελθειν του κακως πεπραγμενου. Και ταυτα μεν τα προγεγονοτα, εφ' οις
η πολις πονηρως επραξεν, ᾔδει μεν ως ετερων χειρες και γνωμαι διενηρ γηκασιν,
αλλα συνηιδει και τουτο γε ακριβεστατα, οτι τας υποθεσεις και τας αρχας του παθους
αυτος δεδωκεν· αυτωι δε παλιν της αποστασιας αιτιοι οι ηδη ρηθεντες δουλοι
γεγονασιν. 3.5.4 Ἀλλα και ὣς εαυτωι την απασαν προσαπτων αιτιαν θεραπευσαι το
τραυμα και επεζητει και ηθελεν. Ουτω γαρ αν και μετα την τοιαυτην θεραπειαν και
τον τουτωνι καθαρμον επιχειροιη τοις της βασιλειας πραγμασι και τα κατα τε τον
στρατον κατα τε τους πολεμους καλως διιθυνοι και διεξαγοι. Προσερχεται τοινυν τηι
μητρι, ανακοινουται το επαινετον παθος εκεινο, θεραπειας τροπον αναζητει και
απαλλαγης των υποκνιζοντων αυτου την συνειδησιν. Ἡ δε ασπαζεται τον υιον και
ασμενως δεχεται τα λεχθεντα. Μετακαλουνται τοινυν τουτου συνδοξαντος τον τε
πατριαρχην Κοσμαν (ουπω γαρ τοτε τον θρονον παρηιτητο) και τινας λογαδας των
της ιερας συνοδου και του μοναδικου συνταγματος. 3.5.5 Προσεισι τουτοις ο
βασιλευς ως υποδικος, ως κατα κριτος, ως ευτελης η και τις αλλος των υπ' εξουσιαν
τεταγμενων και την ψηφον οσον ουδεπω καραδοκουντων, ην κατ' εκεινου
ψηφιειται το δικαστηριον. Ἐξαγγελλει παντα, μη προσβολην, μη συγκαταθεσιν, μη
πραξιν μηδε αιτιαν των πεπραγμενων παραδραμων, αλλα παντα μετα φοβου και
πιστεως εξαγορευσαμενος και την θεραπειαν εξ εκεινων θερμως εξαιτει επιτιμιοις
εαυτον καθυπο βαλλων. Οι δε ουκ αυτον μονον, αλλα και τους εκ ταυτου αιματος
προσηκοντας και προς την αποστασιαν συναρα μενους τοις αυτοις επιτιμιοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

καθυποβαλλουσι νηστειαν και χαμευνιαν και τα τουτοις εφεπομενα προς την του
θειου εξιλεωσιν επιταξαντες. ∆εξαμενοι δε τα επιτιμια προθυμως εφυλαττον. Ἀλλ'
ουδε αι σφων αυτων γυναικες εξω των επιτιμιων εσταναι ηνειχοντο (πως γαρ,
φιλανδροι ουσαι;), αυτομολοι δε τον της μετανοιας ζυγον αναδεχον ται. 3.5.6 Και ην
ιδειν τα βασιλεια τοτε δακρυων και πενθους αναμεστα, πενθους ουκ επιψογου ουδ'
ασθενειαν ψυχων κατηγορουντος, αλλ' επαινετου και χαρας προξενου της
κρειττονος και μηδεποτε λυομενης. Ὁ δε αυτοκρατωρ, οποιος εκεινος την ευσεβειαν,
πλεον τι ποιων εντος της βασιλικης αλουργιδος σακκον περιεβεβλητο εν χρωι
ψαυοντα της σαρκος επι τεσσαρακοντα νυχθημεροις. Ἐν δε ταις νυξι χαμευνης
εκειτο επι πετρας μονον ανεχων την κεφαλην και πενθων ως εικος. Ειθ' ουτως των
της βασιλειας πραγματων αγναις απτεται χερσιν.
3.6.1 Οιακοστροφον δε μαλλον εαυτου την μητερα βουλο μενος ειναι την
βουλην υποβρυχιον τεως ειχε δεδιως, μη του τοιουτου γνωσθεντος αυτηι λογισμου
και των βασιλειων εξελθοι, προς υψηλοτερον βιον γινωσκων αυτην αποβλε πουσαν.
Ἐν πασι μεν ουν τοις προσπιπτουσι βουλης αυτης ατερ μηδε το τυχον ην ενεργων·
αλλα κοινωνον ειχε των βουλευματων ομου και συλληπτορα, και κατα μικρον
υφερπων αυτηι και κοινοποιουμενος την των πραγ ματων διοικησιν και που και
φανερως ενδεικνυμενος, ως ατερ της εκεινης φρενος και γνωμης απολειται της βασι
λειας τα πραγματα. Ουτως ειχε και ξυνεδεσμει πλεον εαυτωι την μητερα και του κατα
σκοπον απειργε και απε κωλυεν. 3.6.2 Ἡ μεν γαρ προς σταθμον απεβλεπεν εσχατον
και μονας διενοειτο, εν αις τον επιλοιπον χρονον μετ' εμφρονος λογισμου ελκυσει
του βιου. Και ταυτ' ενενοει και εαυτηι δια παντος επηυχετο τευξασθαι. Ἀλλ' ει και
τοιαυτα κατα νουν συνδιεσκοπειτο και ολως προς υψηλο τερον ενητενιζε βιον, αλλ'
ην και φιλοπαις, ειπερ τις αλλη γυνη, και πως ηβουλετο συνδιενεγκειν μετα του
υιου το της βασιλειας κλυδωνιον και ουριοδρομουσαν την ναυν η και πανταχοθεν
βαλλομενην τοις κυμασιν ως αριστα οιακοστροφειν και μαλιστα του παιδος αρτι επι
την πρυ μναν καθισαντος και των οιακων εφαψαμενου και μηπω πρυην θαλαττηι
και κυμασι και ανεμοις ωμιληκοτος τοιουτοις. Ταυτα δε λεγουσα την της βασιλειας
αινιττομαι πολυμερη και πολυταρακτον οχλησιν. Το τοινυν μητρωιον παθος
κατειχεν αυτην, και συνδιεκυβερνα τωι υιωι και βασιλει και τας ηνιας εστιν οπου και
μονη παραλαβουσα απροσπταιστως τε και αναμαρτητως το αρμα του κρατους
ηλαυνεν. Ἦν γαρ και φρενηρης αλλως και βασιλειος γνωμη αυτοχρημα και θρονων
κατορθωσις· ανθειλκε δε ταυτην εκ θατερου και ο ποθος ο προς Θεον. 3.6.3 Ἐπει δε
κατα τον Αυγουστον μηνα επινεμησεως της αυτης ετι τρεχουσης η του Ῥομπερτου
διαπεραιωσις τουτον εξελ θειν κατηναγκαζεν, εις φως ηδη και εργον το της ψυχης
εννοημα εξαγων την αυτοκρατορα διοικησιν τηι μητρι και μονηι απεκληρωσατο και
δια χρυσοβουλλου λογου τα βεβου λευμενα εις προυπτον πασι κατεστησεν. Ἐπει δε
τον ιστοριαν συγγραφοντα ου παχυμερως τας των αγαθων ανδρων πραξεις και τα
θεσπισματα παραπεμπειν χρη, αλλα τας μεν καταλεπτυνειν, ως ενον, τα δ' εκεινοις
δεδογμενα εκτιθεσθαι, ειμι και αυτη τουτον τον τροπον τα του ρηθεντος
χρυσοβουλλου εκθησομενη τας του γραφεως μονον κομψειας περιελουσα. 3.6.4 Ἔχει
δε ουτως «ουδεν ισοστασιον μητρος συμπαθους και φιλοπαιδος ουτε ταυτης
ισχυροτερον φυλακτηριον, καν κινδυνος προοραται καν αλλο τι των απευκταιων
ελπιζοιτο. Ει γαρ βουλευσεται αυτη, παγιον εσται το βουλευμα, ει επευξε ται,
στηριγμα εσονται αι ευχαι και φυλακες ακαταγω νιστοι. Τοιαυτη γουν και τηι
βασιλειαι μου εφανη εξ αυτης της ατελους ηλικιας πρακτικως η ηγιασμενη μητηρ
αυτης και δεσποινα τα παντα μοι γεγονυια και τροφος και ανα γωγος. Και γαρ τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

συγκλητικωι καταλογωι αυτης συνουσης μητρος ποθος προεδραμε και υιου πιστις
ακεραια συνετη ρηθη. Μια ψυχη εν διηιρημενοις σωμασι διεγνωσθη και χαριτι
Χριστου καλως διετηρηθη μεχρι του νυν. Ου το εμον η το σον, το ψυχρον τουτο
ρημα, ερρηθη, και το δη μειζον, οτι αι αυτης ευχαι τον παντα χρονον πληθυνο μεναι
εις τα ωτα κυριου εισεδυσαν και εις τοδε το υψος της βασιλειας ημας ανηγαγον. 3.6.5
Ἀλλ' επει και μετα το επιλαβεσθαι των της βασιλειας σκηπτρων ουκ εφερε μη
συμπονουμενη επισης τηι βασιλειαι μου και του συμφε ροντος αυτηι αντεχομενη και
του κοινου, ετοιμαζομενη δε ηδη η βασιλεια μου συν Θεωι προς την κατα των
εχθρων της Ῥωμανιας εξελευσιν δια φροντιδος μεν πολλης ποιειται και την του
στρατιωτικου συλλογην τε και διευ θετησιν, ουκ ελαχιστον δε ταυτηι νενομισται και
η περι της των σεκρετικων τε και πολιτικων πραγματων διοικη σεως φροντις. Ευρε
γουν αριστοκρατιας οιον ανεπιβου λευτον οχυρωμα, ως αν τηι ηγιασμενηι και
πανεντιμοτατηι μητρι αυτης ανατεθηι η των απαντων διοικησις. 3.6.6 ∆ιο ριζεται ουν
η βασιλεια μου καθαρως δια του παροντος χρυ σοβουλλου, ινα δι' ην εχει
πολυπειριαν περι τα βιωτικα πραγματα, ει και τελεον τουτων καταπεφρονηκεν,
απερ εγγραφως διορισηται, καν παρα του προεστωτος των σεκρετων αναφερωνται η
των υπ' αυτον σεκρετικων η των αλλων παντων, ων αι υπομνησεις η αιτησεις η
κρισεις ετοιμασθησονται επι συμπαθειαις δημοσιακαις οφληματων, το κυρος εξουσι
μονιμον ως παρα του γαληνιου κρατους της βασιλειας μου οικονομουμενα και εξ
αυτου του στοματος αυτης τα γραφεντα αποστοματιζομενα. Οιαι γαρ αν λυσεις παρ'
αυτης αποφανθησονται η και προσ ταξεις εγγραφοι η αγραφοι, καν ευλογοι καν
ανευ λογοι, σφραγιδα φερουσαι αυτης την μεταμορφωσιν και την κοιμησιν, ως
αυτης της βασιλειας μου λογισθη σονται, τωι δε μηνι του κατα την ημεραν
διοικουντος τα σεκρετα. 3.6.7 Ἀλλα και επι προβολων και διαδοχων των σεκρετων
και των θεματων και επι τοις αξιωμασι και οφφικιοις και δωρεαις ακινητων
βασιλικως η αγια μητηρ αυτης εξει αδειαν ο δοξει ταυτηι ποιειν. αλλα και ει τινες
προβληθησονται εις τα σεκρετα η και εις θεματα και διαδεχθησονται, τιμηθησονται
δε και εν μεγιστοις αξιωμασι και μεσοις και ελαχιστοις, εσονται εις το εξης
αμετακινητοι και αμεταπτωτοι. Ἀλλα και αυξη σεις ρογων και προσθηκας δοσεων
και συμπαθειας των λεγομενων συνηθειων και σχιδευμους και αποσχιδευμους
προσταξει αυτη ανενδοιαστως και, περιεκτικως ειπειν, ουδεν ασυντελες
λογισθησεται, οπερ αυτη κελευσει εγγρα φως τε και αγραφως. Τα γαρ ρηματα ταυτης
και τα προσταγματα ως της βασιλειας μου λογισθησονται και ουδεν τουτων
αθετηθησεται, αλλα και κυρια και μονιμα εσονται εις τους εξης χρονους. 3.6.8 Και
ουτε ευθυνην ουτε ηντιναουν ανακρισιν υποπτευσει νυν η εις το μετε πειτα παρ'
ουτινοσουν των απαντων ουτε τις των εξυ πηρετουμενων αυτηι η αυτος ο κατα την
ημεραν λογο θετης των σεκρετων, καν ευλογα καν παραλογα τα πραχθησομενα
δοξηι. Το γαρ παντελως αλογοπραγητον εξουσιν ες αει, οποια αν και ειη τωι παροντι
χρυσοβουλλωι λογωι στηριζομενα.»
3.7.1 Ἀλλα ταυτα μεν τα του χρυσοβουλλου· θαυμασειε δ' αν τις εν τουτοις
τον εμον πατερα και αυτοκρατορα της εις την μητερα τιμης και οπως αυτηι
παρακεχωρηκει των απαντων, αυτος της βασιλικης ηνιας οιον υπεξισταμενος και
τροπον τινα εποχουμενηι του βασιλικου αρματος αυτηι παραθεων και ψιλου μονου
του της βασιλειας μετεχων ονοματος. Καιτοι κατα την ηλικιαν τον μειρακα ηδη
παρηλλαττε, καθ' ον μαλιστα καιρον επιφυεται τοις τοιουτοις ηθεσιν ο της
φιλαρχιας ερως. Τους μεν γαρ προς τους βαρβαρους πολεμους και οσα των αθλων
και των αγωνων υπην αυτος ανεζωσατο, πασαν δε των πραγ ματων διοικησιν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

πολιτικας αρχας και τους περι των εισφορων λογους και των υπερ της βασιλειας
αναλωματων τηι μητρι κατεπιστευσε. 3.7.2 Και ισως μεν αν τις ενταυθα γενομενος
καταμεμψοιτο την οικονομιαν ως γυναικωνιτιδι καταπιστευσαντος τουμου πατρος
την της βασιλειας διοι κησιν. Ἀλλ' ει το φρονημα της γυναικος ηπιστατο και οση τις
ην την αρετην και τον νουν και οπως ειχε δρα στηριοτητος, αφεμενος μεμψεως προς
θαυμα την μεμψιν μετεβαλλε. Τοσαυτη γαρ η εμη μαμμη περι τα πραγματα
δεξιωτατη και ταξαι και καταστησασθαι πολιτειαν ευμη χανος, ωστε μη μονον την
Ῥωμαιων αρχην διοικειν δυνασθαι, αλλα και πασαν την οπουδηποτε βασιλειαν,
οποσην ηλιος εφοραι. Πολυπειρος τε γαρ ην και πολλων πραγματων εγινωσκε
φυσεις, και οπως αρχεται και εις ο καταντησειεν εκαστον εξηπιστατο, και τινα μεν
τινων εισιν αναιρετικα, τινα δε μαλλον επιρρωννυσιν ετερα, οξυτατη τε το δεον
καταμαθειν και μετα ασφαλειας καταπραξαι δεινη. 3.7.3 Και ουκ ην μεν την γνωμην
τοιαυτη, γλωτταν δε ειχεν απαιδουσαν προς την γνωμην· αλλ' ην αυτοχρημα ρητωρ
πιθανωτατη, και ουτε λαλος και εις μηκος τους λογους εκτεινουσα, ουτε ταχεως απε
λιμπανεν αυτη το πνευμα του λογου, αλλ' επικαιρως αρξαμενη εις τα καιριωτατα
παλιν κατεληγε. Και ο μεν βασιλειος θρονος αυτην παρηκμακυιαν κατειληφεν, οτε
και μαλλον το φρονουν ηκμαζε και η συνεσις επηνθει και η περι τα πραγματα
επιστημη συνηκμαζεν, εξ ων οικο νομιαι και διοικησεις το κρατος εχουσιν. Ἔχει δε
ως το εικος η τοιαυτη ηλικια ου μονον τι λεξαι των νεων σοφω τερον, ως η
τραγωιδια φησιν, αλλα και συμφορωτερον πρα ξαι. Ὁ δε κατοπιν χρονος και οποταν
εκεινη ταις νεωτε ραις συνεξηταζετο γυναιξι, θαυμα αντικρυς ην πολιον εν νεαραι
ηλικιαι επιδεικνυμενη φρονημα. Και παρειχεν εξ αυτης οψεως τωι βουλομενωι
καταθρειν την ενουσαν αυτηι αρετην ομου και εμβριθειαν. 3.7.4 Ἀλλ', οπερ ελεγον, ο
εμος πατηρ της βασιλειας επιδραξαμενος τους μεν αγω νας και τους ιδρωτας εαυτωι
τεταμιευκε θεωρον των αγω νων την μητερα ποιουμενος, εκεινην δε δεσποτιν κατα
στησαμενος το παρ' εκεινης κελευομενον καθαπερ δουλος ελεγε τε και επραττεν.
Ἔστεργεν ουν αυτην ο βασιλευς υπερφυως και των αυτης βουλευματων εξηρτητο
(τοσουτον ην φιλομητωρ) και την δεξιαν εδιδου της εκεινης γλωττης υπηρετιν και
την ακοην των εκεινης φωνων εις ακροασιν και εις απαντα ταυτηι ο βασιλευς
συγκατενευεν η ανε νευεν, εφ' οις αρα εκεινη κατανευσειεν η ανανευσειε. 3.7.5 Και
ην το πραγμα ολως τοιουτον. Ἐκεινος μεν γαρ σχημα βασιλειας ειχεν, η δε την
βασιλειαν αυτην· και η μεν εθεσμοθετει, διυκει το παν, επρυτανευεν, ο δε τας
διοικησεις εκεινης και τας εγγραφους και τας αγραφους, τας μεν χειρι, τας δε
φωναις επεσφραγιζε, και ως, ουτω γε φαναι, οργανον ην αυτηι βασιλειας, ου
βασιλευς. Ἠρεσκετο γαρ εφ' απασιν, οις η μητηρ διαγνοιη και διορισειε, και ουχ ως
μητρι μονον καταπειθεστατος ην, αλλα γαρ ως εξαρχωι βασιλικης επιστημης ταυτηι
προσ ειχε τον νουν. Ἤιδει γαρ ακριβως το ταυτης εφ' απασιν επι το κρατιστον
συγκεχωρηκος και οτι διαφε ροντως παντας τους κατ' εκεινο καιρου γεγονοτας
ανθρω πους εις φρονησιν τε και συνεσιν πραγματων υπερελαυνει.
3.8.1 Τοιαυτα τα της Ἀλεξιου βασιλειας προοιμια. Ου γαρ τις αυτοκρατορα
τουτον εικοτως το γε νυν ονο μασειε της αυτοκρατορος περιωπης απαξ
αποκληρωθεισης παρ' αυτου τηι μητρι. Ἄλλος μεν ουν νομοις εγκωμιαστι κοις
υπεικων πατριδα της θαυμασιας εκεινης μητρος επαινειτω και γενος προς
Ἀδριανους εκεινους τους ∆αλασσηνους αναφερομενον και Χαρωνας και τωι πελαγει
των κατ' εκεινους προτερηματων επαφιετω τον λογον. Ἐμοι δε ιστοριαν
ξυγγραφουσηι ουκ εκ γενους και αιματος προσηκει ταυτην χαρακτηριζειν, αλλ' εκ
τροπου και αρε της και τουτων, οποσον ο της ιστοριας υποτιθεται λογος. 3.8.2 Ἵνα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

γαρ προς εκεινην επαναδραμουμαι και αυθις, αξιωμα μεν ουν μεγιστον αυτην ου
γυναικων μονον, αλλα και αρρενων καθιστατο και κοσμος της ανθρωπινης φυσεως·
την δε περι τα βασιλεια γυναικωνιτιν πανταπασι διεφθορυιαν, εξ οτου ο Μονομαχος
εκεινος το της βασιλειας ανεδησατο κρατος, και εις ερωτας αλογους απο κλινασαν
και μεχρι της βασιλειας τουμου πατρος επι το βελτιον αλλοιωσασα εις κοσμον
επαινουμενον μετηνεγκε. Και ην ιδειν τα βασιλεια τηνικαυτα ταξεως επαινουμενης
μετειληχοτα· και γαρ ορους τε των θειων υμνων εταξε και καιρους αριστου τε και
αρχαιρεσιας επηξατο σταθμη και κανων τοις πασιν αυτη γεγονυια, ως τα βασιλεια
μαλλον ιερα φροντιστηρια ειναι δοκειν. 3.8.3 Τοιαυτη τις ην η υπερφυης οντως και
ιερα εκεινη γυνη. Σωφροσυνηι μεν γαρ τοσουτον υπερηρε και τας παλαι υμνουμενας,
περι ων ο πολυς λογος, οποσον αστερας ηλιος. Τον δε περι τους πενητας οικτον
αυτης και την δαψιλη προς τους δεομενους χειρα τις παραστησειε λογος; Κοινον μεν
ην η αυτης εστια καταγωγιον τοις εξ αιματος πενομενοις, κοινον δε και ξενοις ουχ
ηττον. Ἱερεας δε και μοναχους διαφεροντως ετιμα και συνδειπνουντας ειχε και
ουδενι ατερ μοναχων την αυτης τραπεζαν θεασασθαι ενην. Ἡ δε εξωθεν
επιφαινομενη του ηθους καταστασις και αγγελοις αιδεσιμος και αυτοις δε τοις
δαιμοσι φοβερα, ανθρωποις δε μη εχεφροσιν, αλλα περι ηδονας επτοημενοις
ανυποιστος και εκ μονου του βλεμματος, τοις δ' αυ γε σωφροσυνης επιμελουμενοις
ιλαρα τε και προσηνης. Μετρα γαρ εγνω κατηφειας και σεμνοτητος, ως μητε το
κατηφες αγριον πως και θηριωδες δοκειν μητε το απαλον κεχαλασμενον τε και
ακολαστον, και ορον, οιμαι, τουτ' ειναι κοσμιοτητος, κραθεντος του φιλανθρωπου
τωι της ψυχης αναστηματι. 3.8.4 Το δε ηθος αυτηι υποκαθημενον προς ενθυμησεις αει
καινοτερας ανελιττουσηι τας γνωμας, ου φθαρτικας του κοινου, ως τινες
υπετονθορυζον, αλλα σωστικας και διεφθορυιαν ηδη την βασιλειαν εις ολοκλη ριαν
επαναγουσας τα τε του κοινου εις το μηδεν εληλα κοτα επανορθουσας, ως δυναμις.
Πλην ει και τηι των κοινων διοικησει ενησχολειτο, της τοις μοναχοις προση κουσης
διαγωγης ουδαμως καταπεφρονηκει, αλλα το πλειον μεν της νυκτος τους ιερους
απεπληρου υμνους προσευχηι τε συντονωι και αγρυπνιαι συντετηκυια· περι δε το
ορθριον, εστι δ' οτε και δευτερας αλεκτοροφωνιας, ταις του κοινου προσεκειτο
διοικησεσι περι τε αρχαιρεσιων σκοπουσα και τας των δεομενων αιτησεις επιλυουσα
υπογραμματευοντος αυτηι Γρηγοριου του Γενεσιου. 3.8.5 Ταυτα ει τις ηβουλετο
ρητωρ εις εγκωμιου λογον αγαγειν, τινας αν ουκ απεκρυ ψατο των παλαι
περιβοητων επ' αρετηι και κατ' αμφοτερα τα γενη φανεντας περιφανεις τοις
επιχειρημασι και τοις ενθυμημασι και ταις προς αλλους συγκρισεσιν εξογκων εις
μεγα την επαινουμενην, ωσπερ νομος εστι τοις εγκωμιαζουσιν; Ἀλλα τα της ιστοριας
ουχ ουτως αδειαν διδωσι τωι ξυγγραφοντι. ∆ιοπερ ει περι ταυτης της βασιλιδος
λεγοντες τα μεγαλα μικροπρεπεστερον ειπωμεν, μηδεις υπο μεμψιν αγετω τον
λογον, οσοι την εκεινης ισασιν αρετην και τον ογκον του αξιωματος και το αγχι
νουν εν απασι και το ακροφυεστατον του φρονηματος. Ἡμεις δε οθεν περι αυτης
λεγοντες μικρον τι εξετρα πομεθα, παλιν επανακαμψωμεν. Ἐκεινη τοινυν την βασι
λειαν, ως εφημεν, διιθυνουσα ουδε την πασαν ημεραν ταις κοσμικαις φροντισιν
αφωριστο, αλλα τας εκ τυπου λει τουργιας εις το ιερον τεμενος της μαρτυρος
Θεκλης απεπληρου, οπερ ο αυτοκρατωρ Ἰσαακιος ο Κομνηνος και ανδραδελφος
αυτης εξ αιτιας τοιαυτης εδειματο. 3.8.6 Ἐπει γαρ ας παλαι ειχον οι των ∆ακων
αρχηγεται μετα των Ῥωμαιων σπονδας τηρειν εισετι ουκ ηθελον, αλλα
παρασπονδησαντες διελυσαν, τουτου δε δηλου τοις Σαυροματαις γεγονοτος, οι προς
των παλαι Μυσοι προσ ηγορευοντο, ουδε αυτοι τοις ιδιοις οριοις εμμενοντες ηθελον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

ησυχαζειν, νεμομενοι προτερον οποσα ο Ἴστρος προς την των Ῥωμαιων διοριζει
ηγεμονιαν, αλλ' αθροον απανασταντες προς την ημεδαπην γην μετωικισθησαν. Αιτια
δε της τουτων μετοικησεως η των Γετων κατ' αυτων ασπονδος εχθρα ομορουντων
μεν εκεινοις, τουτους δε ληιστευοντων. ∆ια ταυτα καιρον επιτηρουντες, επει τον
Ἴστρον αποκρυσταλλωθεντα ειδον, ωσπερ ηπειρωι τουτωι χρησαμενοι εκειθεν προς
ημας μετανιστανται ολον εθνος τοις ημετεροις επιφορτισθεν οριοις και δεινως
εληιζοντο τας παρακειμενας πολεις και χωρας. 3.8.7 Τουτ' ενωτισθεις ο βασιλευς
Ἰσαακιος δεον εκρινε την Τρια διτζαν καταλαβειν. Ἐπει τους ευους βαρβαρους των
επιχειρηματων φθασας ανειρξε, και τουτο δη απραγμο νεστατον αυτωι εγεγονει το
τμημα. Και δη το οπλιτικον απαν συλλεξαμενος της προς τα εκεισε φερουσης οδου
ηψατο απελασαι βουλομενος των Ῥωμαικων ορων αυτους. Καταστησας δε το
οπλιτικον απαν εν ευταξιαι στρατηγος κατ' αυτων ιεται. Οι δε τουτον θεασαμενοι
ευθυς διαιρε θεντες διαφορου γνωμης γεγονασιν. Ὁ δε ου πανυ πι στευειν αυτοις
εχων επι το καρτερωτατον και δυσμαχωτε ρον μερος αυτων συν καρτεραι τηι φαλαγγι
ιεται και δη πλησιασας αυτοις εαυτωι τε και τωι στρατοπεδωι κατε πληξε. Προς μεν
γαρ τον οια δη κεραυνοφορον αντωπειν ουκ ετολμων, του δε στρατοπεδου τον
αρραγη συνασπισμον βλεποντες αυτοι διελυοντο. Ὑποχωρησαντες ουν προς μικρον,
πολεμον ες τριτην αυτωι επαγγειλαμενοι τας σκηνας αυθημερον αφεντες φυγαδειαι
εχρησαντο. Ὁ δε καταλαβων, ενθα ουτοι ηυλιζοντο, και τας τε σκηνας αυτων
κατασκαψας και την ευρημενην λειαν απαγαγων τροπαιοφορος επανεισι. 3.8.8
Γενομενου δε περι τους του Λοβιτζου προποδας, ραγδαιος ομβρος αυτον
καταλαμβανει και νιφετος εξωρος εικοστην προς τηι τεταρτηι του Σε πτεμβριου
αγοντος, εν ηι η της μεγαλομαρτυρος Θεκλης μνημη τελειται. Πλημμυρας ουν
γενομενης των ποταμιων ρευματων και υπερχειλησαντος του υδατος θαλασσαν ην
οραν απαν το πεδιον εκεινο, εν ωι η τε βασιλικη σκηνη και το οπλιτικον απαν
κατεσκηνου. Ἐντευθεν τα προς χρειαν απαντα ηφανισθησαν τοις ποταμιοις ρευμασι
παρασυρεντα, οι ανθρωποι δε και τα κτηνη υπο του κρυους επηγνυντο. Ἐμυκατο δε
και βροντων ουρανος, αστραπαι δε συνεχεις, χρονικην μη εχουσαι το παραπαν
διαστασιν, το περιγειον εκεινο απαν εμπρησαι οιον ηπειλουν. 3.8.9 Ταυτα ορων ο
βασιλευς εν αμηχανιαι ην. Ἀναστολης δε μετριας γενομενης πλειστους τε αποβαλων
ταις διναις των ποταμιων συσχεθεντας ρευματων εκειθεν μετα των λογαδων εξεισι
και υπο φηγον τινα μετ' αυτων απελθων ιστατο. Ἤχου δε μεγιστου και βοης απο του
δρυος οιον εξερχομενου αισθομενος και σφοδροτερων ανε μων τηνικαυτα πνεοντων
πτοηθεις, μη τηι τουτων βιαι ο δρυς κατενεχθηι, τοσουτον διαστημα αποστας, οποσον
ο δρυς, ει κατενεχθειη, μη φθασηι παταξαι αυτον, εννεος ιστατο. Ὁ δ' ευθυς ωσπερ εκ
συνθηματος ριζοθεν ανα σπασθεις εις γην ωρατο κειμενος. 3.8.10 Ὁ δε βασιλευς
θαυμαζων ειστηκει την του Θεου περι αυτον κηδεμονιαν· λογοποιουμενην δε
αποστασιαν περι την εω μαθων εισεισιν εις τα βασιλεια. Και τηνικαυτα επι τωι
ονοματι της μεγαλομαρτυρος Θεκλης ναον περικαλλη εδειματο μεγαλοπρεπως μεν
κατεσκευασμενον και ικανηι δαπανηι, χειρος τε το ποικιλον εχοντα, σωστρα τε θυσας
εν αυτωι Χριστιανοις προσηκοντα τους θειους υμνους δια παντος εν αυτωι
απεπληρου. Ουτως το ηδη ρηθεν ιερον τεμενος επ' ονοματι της μεγαλομαρτυρος
Θεκλης ανωικοδομητο, εν ωι τας εντευξεις, ως ο λογος φθασας εδηλωσεν, η βασιλις
και μητηρ του αυτοκρατορος Ἀλεξιου συνεχεις επεποιητο. 3.8.11 Ἣν καγω βραχυν
τινα τεθεαμαι χρονον και τεθαυμακα. Και οτι μη κομπος τα ηδη ρηθεντα, ισασιν
απαντες και ομολογησαιεν, ει γε βουλοιντο, οποσοι ατερ παθους την αληθειαν
εκκαλυπτειν εθελουσιν. Ει μεν γαρ εγκωμιαζειν προειλομην, αλλα μη ιστοριαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

ποιειν, επι πλεον αν επαφηκα τον λογον τοις περι τουτων διηγη μασι, καθαπερ
φθασασα εδηλωσα· νυν δε επανακτεον αυθις αυτον προς το προκειμενον.
3.9.1 Ἀσπαιρουσαν δε οιον κατανοων την βασιλειαν ο βασιλευς Ἀλεξιος (και
γαρ τα μεν προς ανισχοντα ηλιον οι Τουρκοι δεινως εληιζοντο, τα δε κατα την
εσπεραν λιαν ειχε κακως του Ῥομπερτου παντα καλων κινουντος εφ' ωι τον
προσεληλυθοτα αυτωι ψευδωνυμον Μιχαηλ εις τα βασιλεια εισαξαι· οπερ εμοι
σκηψις μαλλον δοκει και φιλαρχιας ερως αναφλεγων αυτον και ηρεμειν το παραπαν
μη συγχωρων· ενθεν τοι και Πατροκλον προφασιν τον Μιχαηλ ευρηκως τον τεως
υποτυφομενον της φιλαρχιας σπινθηρα εις πυρσον ανηψε μεγαν και δεινως κατα
της Ῥωμαιων αρχης ωπλιζετο δρομωνας τε και τριηρεις ετοι μαζων και διηρεις και
σερμωνας και φορταγωγους ετερας παμπληθεις ναυς εκ των παραλιων ευτρεπιζων
χωρων κακ της ηπειρου δε δυναμεις πολλας συλλεγων ες το προκειμενον αυτωι
συνεπαρηγουσας) εν αμηχανιαι ο γεν ναιος εκεινος μειραξ γενομενος και μη εχων
οποτερωσε νευσειεν, εκαστου των πολεμιων προς εαυτον την μαχην οιον
προαρπαζοντος, ηνιατο και ησχαλλε μητε στρατιαν αξιομαχον της των Ῥωμαιων
βασιλειας εχουσης (ου πλειους γαρ των τριακοσιων στρατιωτων ησαν και τουτων εκ
του Χωματος, αναλκιδων παντη και απειροπολεμων, και ξενικων τινων
ευαριθμητων βαρβαρων των επι του δεξιου ειωθοτων κραδαινειν ωμου το ξιφος)
μητε σωρων χρηματων τοις περι τα βασιλεια ταμιειοις εναποκειμενων, δι' ων
ξυμμαχιας τινας εξ αλλοδαπων μετακαλεσοιτο. Λιαν γαρ ατεχνως περι τε τα
πολεμικα και στρατιωτικα διατεθεντες οι προ αυτου βεβασιλευκοτες εν στενωι
κομιδηι τα Ῥωμαιων συνηλασαν πραγματα. Ἐγω γουν και στρα τιωτων αυτων και
πρεσβυτερων ανδρων ενιων ακηκοα, ως ουδεμια των πολεων απ' αιωνος ες
τοσουτον αθλιοτητος κατηχθη. 3.9.2 Ειχεν ουν τωι αυτοκρατορι δυσκολως τα
πραγματα μεριζομενωι φροντισι παντοδαπαις. Ὁ δε γεν ναιος ων και ατρεστος και
περι τα πολεμικα εργα εμπει ριαν πολλην κεκτημενος εβουλετο εκ πολλου
κλυδωνος εις αλυπους ακτας την βασιλειαν αυθις εγκαθορμισαι των επανισταμενων
εχθρων εις αφρον Θεου αρωγηι διαλυομενων κυματων δικην, οπηνικα ταις πετραις
προσαραξουσι. 3.9.3 ∆εον ουν εγνω παντας τους κατα την ανατολην τοπαρχας ταχυ
μετακαλεσασθαι, οποσοι φρουρια τε και πολεις κατεχοντες γενναιως τοις Τουρκοις
αντικαθι σταντο. Ευθυς ουν προς απαντας διαφορους σχεδιαζει γραφας, προς τε τον
∆αβατηνον τοποτηρητην τηνικαυτα της κατα Ποντον Ἡρακλειας και Παφλαγονιας
χρημα τιζοντα και τον Βουρτζην τοπαρχην οντα Καππαδοκιας και Χωματος και τους
λοιπους λογαδας, δηλωσας μεν και οποσα αυτωι ξυμπεσοντα Θεου προνοιαι εις την
αυτοκρα τορος περιωπην ανεβιβασεν εξ υπογυου κινδυνου παρα δοξως σωθεντα,
παρακελευομενος δε των σφετερων χωρων προνοιαν ικανην ποιησαμενους
κατασφαλισασθαι αυτας και αποχρωντας προς τουτο στρατιωτας καταλιπειν, μετα
δε των επιλοιπων εις την Κωνσταντινου παραγινεσθαι συνεπαγομενους και
νεολεκτους ακμητας, οποσους δυναιντο. 3.9.4 Ειτα δειν εγνω και τα κατα τον
Ῥομπερ τον, ως ενον, προκατασφαλισασθαι και τους προσρυο μενους εκεινωι
αρχηγους τε και κομητας απειρξαι του εγχειρηματος. Ἐπει δ' ο προ του την πολιν
αυτον κατασχειν προς τον Μονομαχατον αποσταλεις, δι' ου εις βοηθειαν αυτον
μετεκαλειτο χρηματα τε επεζητει αποσταληναι οι, γραμματα μονον κομιζων ηκεν
αυτωι προ φασεις δηλουντα, καθαπερ φθασαντες ιστορησαμεν, δι' ας δηθεν ετι του
Βοτανειατου της βασιλειας εγκρατους οντος βοηθειν ουκ ηδυνατο, ταυτα αναγνους
και πτοηθεις, μη μαθων την απο της βασιλειας του Βοτανειατου εκπτωσιν προσρυηι
τωι Ῥομπερτωι, αθυμως ειχε πανταπασι. Τοιγαρ ουν μετακαλεσαμενος τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

συγγαμβρον αυτου Γεωργιον τον Παλαιολογον προς το ∆υρραχιον εξαπεστειλε
(πολις δε τουτο Ἰλλυρικη) παρακαλεσαμενος πασηι μηχανηι χρησασθαι, ωστε αμαχητι
εκειθεν εξεωσαι τον Μονομα χατον, επει μη αποχρωσαν ειχε δυναμιν, δι' ης τουτον
ακοντα εκειθεν απελασει, προς δε τας του Ῥομπερτου μηχανας αντιμηχανασθαι, ως
δυναμις. 3.9.5 Παρεκελευ σατο και τας επαλξεις καινοπρεπεστερον κατασκευασαι
ανηλωτα τα πλειω των ξυλων εασαντα, ιν' ει που δια κλιμακων συμβαιη τους
Λατινους ανελθειν, αμα τωι των ξυλων επιβηναι περιτρεπωνται ταυτα και συν
τουτοις καταπιπτωσιν εις τουδαφος. Ναι μην αλλα και τοις ηγεμοσι των παραλιων
πολεων και αυτοις δη τοις νησιω ταις πολλα δια γραφων παρηγγυατο μη
αναπεπτωκεναι μηδε καταρραιθυμειν ολως, αλλ' εγρηγορεναι και νηφειν δια παντος
περιφραττομενους και τον Ῥομπερτον καρα δοκουντας, μη εξ εφοδου πασων των
παραλιων πολεων εγκρατης γενομενος και αυτων δη των νησων πραγματα ες
υστερον τηι βασιλειαι Ῥωμαιων παρεξει.
3.10.1 Ταυτα μεν ουν ουτω παρα του βασιλεως περι το Ἰλλυρικον
ωικονομητο, και καλως τα τεως κατα προσωπον και εν ποσι κειμενα τωι Ῥομπερτωι
κατοχυρωσας ωπτο· αλλ' ουδε των κατα νωτων εκεινωι προσισταμενων κατερραι
θυμηκως ην. Γραμματα τοινυν πρωτον μεν προς τον αρχηγον Λογγιβαρδιας
Ἑρμανον εκθεμενος, ειτα και προς τον παπαν Ῥωμης, προς δε και προς τον
αρχιεπισκοπον Καπουης Ἔρβιον, προς τους πριγκιπας, ετι γε μην και προς απαντας
τους αρχηγους των Κελτικων χωρων δωροις τε μετριοις τουτους δεξιωσαμενος και
υποσχεσεσι πολλων δωρεων και αξιωματων προς την κατα του Ῥομπερτου εχθραν
ηρεθιζεν· ων οι μεν της προς τον Ῥομπερτον φιλιας ηδη απεστησαν, οι δε
υπισχνουντο, ει πλειονα λαβοιεν. 3.10.2 Ὑπερ παντας δε τουτους τον ρηγα
Ἀλαμανιας γινωσκων δυναμενον παν ο τι και βουλοιτο κατα του Ῥομπερτου
καταπραξασθαι απαξ και δις γραμματα προς αυτον εκπεμψας και δια μειλιχιων
λογων και παν τοιων υποσχεσεων υποποιησαμενος, επει καταπειθη του τον εγνωκει
και τωι αυτου υπειξαι θεληματι υπισχνου μενον, μεθ' ετερων αυθις γραμματων τον
Χοιροσφακτην εξεπεμψε ταδ' υπαγορευοντων. 3.10.3 «Τα κατα την σην
μεγαλοδυναμον εξουσιαν καλως εχειν και προκοπτειν επι το βελτιον ευχης εργον
εστι τηι βασιλειαι μου, πανευγε νεστατε και τωι οντι Χριστιανικωτατε αδελφε. Και πως
γαρ ουκ εξεσται τηι του κρατους ημων θεοσεβειαι επευ χεσθαι σοι τα κρειττω τε και
λυσιτελεστερα την εν σοι καταμαθουσηι θεοσεβειαν; Ἡ γαρ προς την ημετεραν
βασιλειαν αδελφικη σου αυτη ροπη και διαθεσις και ο μετα του κακομηχανου
ανδρος συμφωνηθεις αναδεχθηναι σοι καματος, ινα τον παλαμναιον και αλιτηριον
και του Θεου πολεμιον και των Χριστιανων αξιως μετελθηις της κακοφροσυνης
αυτου πολλην σοι την αγαθοθελειαν της ψυχης διαδεικνυσι, και το εργον τουτο
φανεραν την πληροφοριαν παριστησι του κατα Θεον σου φρονηματος. 3.10.4 Τα δε
κατα την ημετεραν βασιλειαν ταλλα μεν εχει καλως, εν ελαχιστοις δε αστατει και
ταραττεται τοις κατα τον Ῥομπερτον κυμαινομενα. Ἀλλ' ει τι δει πι στευειν Θεωι και
τοις εκεινου δικαιοις κριμασι, ταχεια η καταστροφη του αδικωτατου τουτου
ανθρωπου παρεσεται. Ουδε γαρ ανεξεται παντως Θεος ραβδον αμαρτωλων κατα της
κληρονομιας αυτου επαφιεσθαι. Τα μεντοι παρα του κρατους ημων συμφωνηθεντα
αποσταληναι τηι μεγα λοδυναμωι σου εξουσιαι, αι εκατον τεσσαρακοντα τεσσαρες
χιλιαδες των νομισματων και τα εκατον βλαττια, απεστα λησαν νυν δια του
πρωτοπροεδρου Κωνσταντινου και κατεπανω των αξιωματων κατα την αρεσκειαν
του πιστο τατου και ευγενεστατου σου κομητος του Βουλχαρδου. Και το ρηθεν ποσον
των αποσταλεντων απεπληρωθη δια τε ειργασμενου αργυρου και Ῥωμανατου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

παλαιας ποιοτη τος. Και τελειουμενου του ορκου παρα της ευγενειας σου
σταλησονται σοι και αι υπολοιποι διακοσιοι δεκαεξ χιλιαδες των νομισματων και η
ρογα των δοθεντων εικοσιν αξιωμα των δια του πιστοτατου τηι σηι εξουσιαι
Βαγελαρδου, οπηνικα εις Λογγιβαρδιαν κατελθηις. 3.10.5 Ὅπως μεντοι οφειλει
τελεσθηναι ο ορκος, προεδηλωθη παντως τηι ευγε νειαι σου, απαγγελει δ' ετι
σαφεστερον και ο πρωτοπροε δρος Κωνσταντινος και κατεπανω, ος και παρα του
κρατους ημων ενταλθεις εκαστον των κεφαλαιων, απερ μελλουσι ζητηθηναι και δια
του γενησομενου παρα σου ορκου βεβαιωθηναι. Ὁπηνικα γαρ η συμφωνια
αναμεταξυ της βασιλειας μου και των παρα της ευγενειας σου αποστα λεντων
πρεσβεων εγινετο, διεμνημονευθησαν τινα των αναγκαιοτερων κεφαλαια· οτι δε
περι τουτων μη εχειν προσταξιν ειπον οι της ευγενειας σου ανθρωποι, κατα τουτο
και η βασιλεια μου τον ορκον αυτης ανηρτησε. Τοινυν και τελεσθητω ο ορκος παρα
της ευγενειας σου, ως ο πιστος σου Ἀλβερτης ενωμοτως τηι βασιλειαι μου εβεβαιωσε,
και ως το ημετερον κρατος κατα προσθηκην αναγκαιοτεραν αυτου ζητει. 3.10.6 Ἡ δε
βραδυτης του πιστοτατου και ευγενεστατου σου κομητος του Βουλχαρ δου γεγονε
δια το την βασιλειαν μου βουλεσθαι τον φιλτα τον μοι ανεψιον, τον υιον του
πανευτυχεστατου σεβαστο κρατορος και περιποθητου αυταδελφου της βασιλειας
μου, θεαθηναι παρ' αυτου, ως αν ελθων απαγγειληι σοι την εν ηλικιας απαλωι
καταστηματι βεβηκυιαν συνεσιν του παι δος. Τα γαρ εξω και σωματικα δευτερου
τιθεται λογου η βασιλεια μου, ει και εν τουτοις πολυ εχει το περιουσιον. Ὡς γαρ τηι
μεγαλοπολει ενδημησας εθεασατο το παιδιον και οσα εικος ωμιλησεν, απαγγελει σοι
ο πρεσβυς σου. Και επει παιδιον μεν ουπω ο Θεος τηι βασιλειαι μου εχαρι σατο, τοπον
δε μοι γνησιου παιδος ο φιλτατος ουτος επεχει αδελφιδους, Θεου ευδοκουντος ουδεν
εστι το κωλυον ενωθηναι ημας δι' αιματος συγγενικου και φιλα μεν αλληλοις
φρονειν ως Χριστιανοις, οικειουσθαι δε και τα αλληλων ως συγγενεις, ιν' εντευθεν
δι' αλληλων εκαστος δυναμουμενοι φοβεροι τοις εναντιοις ωμεν και αηττητοι μετα
Θεου. 3.10.7 Τηι μεντοι ευγενειαι σου νυν απεσταλησαν δεξιωματων ενεκεν
εγκολπιον χρυσουν μετα μαργαρι ταριων, θηκη διαχρυσος εχουσα ενδον τμηματα
διαφορων αγιων, ων εκαστον δια του εφ' εκαστωι αυτων εντεθεντος χαρτιου
γνωριζεται, καυκιον σαρδονυχιον και εμποτης κρυος, αστροπελεκιν δεδεμενον μετα
χρυσαφιου και οπο βαλσαμον. 3.10.8 Μακρυναι ο Θεος την ζωην σου, πλατυναι τα
της εξουσιας σου ορια και θειη σοι παντας τους αντιπιπτοντας εις ονειδισμον και εις
καταπατημα. Ειρηνη ειη τηι εξουσιαι σου και γαληνης ηλιος επιλαμψοι πασηι τηι
υπηκοωι σου, και γενοιντο σοι απαντες εις αφανισμον οι εχθροι της ανωθεν κραταιας
ισχυος κατα παντων σοι χαριζομενης το αμαχον τοσουτον το αληθινον αυτου ονομα
αγαπωντι και κατα των εχθρων εκεινου την χειρα οπλι ζοντι.»
3.11.1 Ουτω μεν ουν τα κατα την εσπεραν οικονομησας αυτος προς το
κατεπειγον και υπογυον τον κινδυνον απει λουν ητοιμαζετο εγκαρτερων ετι τηι
βασιλιδι των πολεων, σκοπων οπως δια παντοιας μεθοδου τοις εις προυπτον
επικειμενοις εχθροις αντικατασταιη. Και επει, ως ο λογος φθασας εδηλωσε, τους μεν
αθεωτατους Τουρκους περι την Προποντιδα εωρα ενδιατριβοντας, του Σολυμα της
ευας απασης εξουσιαζοντος και περι την Νικαιαν αυλιζομενου (ου και το
σουλτανικιν ην, οπερ αν ημεις βασιλειον ονομα σαιμεν) και προνομεις συνεχως
αποστελλοντος και ληιζο μενου απαντα τα τε περι την Βιθυνιαν διακειμενα και
Θυνιαν, και μεχρις αυτης Βοσπορου της νυν καλουμενης ∆αμαλεως ιππηλασιας και
επιδρομας ποιουμενους και λειαν πολλην αφαιρουμενους και μονον ου
υπεραλλεσθαι και αυτης επιχειρουντας της θαλασσης. Ους οι Βυζαντιοι ορωντες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

αφοβως παντη ενδιατριβοντας εν τοις περι τας ακτας διακειμενοις πολιχνιοις και
ιεροις τεμενεσι μη τινος εκειθεν αυτους απελαυνοντος εντρομοι δια παντος οντες
διηπορουντο ο τι δει διαπραξασθαι. 3.11.2 Ταυτα ορων ο βασιλευς, πολλοις
κυμαινομενος λογισμοις και πολλας λαμ βανων μεταβολας και τροπας του
κρατησαντος γινεται λογισμου και, ως ενον, εργου ειχετο. Ἀφ' ων ουν εξ υπο γυου
συνειλοχως ην Ῥωμαιων ανδρων και τινων των απο του Χωματος ωρμημενων
δεκαρχας προχειρισαμενος και εν ακατιοις ενθεμενος τους μεν ψιλους τοξα και
ασπιδα φεροντας μονον, τους δε και αλλως θωρηξασθαι ειδοτας κορυσι τε και ασπισι
και δορυσι, νυξι περι τας ακτας και τους αιγιαλους ερχομενους λαθραι εξαλλεσθαι τε
και τοις αθεοις εισπιπτειν εκελευεν, ει γε κατανοοιεν μη πολλα πλους της αυτων
ποσοτητος εκεινους ειναι, και ευθυς παλινοστειν εκαστος οθεν εξηιει.
Ἀπειροπολεμους δε παντη γινωσκων αυτους επεσκηπτεν αψοφητι την ειρεσιαν τοις
ερεταις παραγγελλειν ποιεισθαι φυλαττομενους αμα και απο των εν ταις ρωχμαις
των πετρων λοχωντων βαρβαρων. 3.11.3 Τουτων γουν επι τισιν ημεραις ουτω
τελουμενων κατ' ολιγον των περι την θαλατταν χωριων ανωτερω εχωρουν οι
βαρβαροι. Ὅπερ ο αυτοκρατωρ μεμαθηκως τοις απο σταλεισι παρεκελευετο
καταλαβειν, απερ εκεινοι πρυην κατειχον πολιχνια και οικοδομηματα, και εισω
τουτων διανυκτερευειν. Περι δε τας ηλιακας αυγας, οπηνικα χορταγωγιας χαριν η
τινος ετερας χρειας τοις υπεναντιοις ξυμβαινει εξιεναι, αθροον αυτοις επιτιθεσθαι,
και ει τι κατ' αυτων δυνηθειεν, αρκεισθαι τουτωι, καν μικρον ηι, και μη πλειον
ζητουντας παρακινδυνευειν και θαρσος τοις εχθροις εντευθεν διδοναι, αλλ' ευθυς
υποστρεφειν και εισω των φρουριων γινεσθαι. 3.11.4 Ου πολυ το εν μεσωι, και
πορρωτερω αυθις οι βαρβαροι εγινοντο, ωστε αποθαρρησαι τον αυτοκρατορα τοις
τεως πεζοις και ιππασασθαι κελευσαι και δορυ κινειν και πολλους διαυλους
ιππασιας κατα των εναντιων ποιειν ουκετι εν νυκτι ουδε λαθραι εμπιπτουσιν, αλλα
και ημερας αρτι αυγαζουσης. Και οι τεως δεκαρχαι πεντηκονταρχαι γεγονασι και οι
πεζηι και νυκτος μετα δεους πολλου τοις εναντιοις μαχομενοι εωθινοι αυτοις
επετιθεντο και ηλιου ες μεσουρανημα φθανοντος μετα θαρσους λαμπρους ξυνιστων
πολεμους. Ουτως ουν τοις μεν εις τουπισω προυχωρει τα πραγματα, τηι δε Ῥωμαιων
αρχηι αναλαμπειν κατα μικρον τον υποτυφομενον της εξουσιας σπινθηρα
ξυνεβαινεν. Ου γαρ απο της Βοσπορου μονον και των τηι θαλαττηι παρακειμενων
χωριων ο Κομνηνος αυτους πορρω που μαλα απηλασεν, αλλα και των περι την
Βιθυνιαν και Θυνιαν απασαν και των της Νικομηδους οριων εκδιωξας τα περι
ειρηνης ανεπεισε τον σουλτανον μαλα θερμως εξαιτεισθαι. 3.11.5 Ὡς δε την
ακατασχετον του Ῥομπερτου ορμην εκ πολλων εβεβαιουτο και ως απειροπληθεις
συναγηοχως δυναμεις ηδη προς την ηιονα της Λογγιβαρδιας εγγιζειν επειγεται,
ασμενος τον περι ειρηνης δεχεται λογον. Ει γαρ μηδε τον Ἡρακλεα προς δυο
μαχεσθαι ενην, ως ο παροιμιωδης αινιττεται λογος, πολλωι μαλλον νεον αρχηγον
νεωστι διεφθορυιας ηδη επιδραξαμενον αρχης, κατα μικρον μεν προ πολλου φθι
νουσης, εις τουσχατον δε ηδη εληλακυιας, μη δυναμεις, μη χρηματα κεκτημενον·
προπεποτο γαρ απαντα εν μηδενι χρησιμωι καταναλωθεντα. Ἔνθεν τοι και τους
Τουρκους δια παντοιας μεθοδου της τε ∆αμαλεως και των περι αυτην παραλιων
τοπων εκδιωξας, αμα και δωροις δεξιωσαμενος εξεβιασατο εις ειρηνικας απονευσαι
σπονδας· και ορον αυτοις τον καλουμενον ∆ρακοντα ποταμον δεδωκως μη
υπερβαινειν ολως αυτου μητε ποτε προς τα ορια Βιθυνων εξορμαν επεισεν.
3.12.1 Ουτω μεν ουν τα περι την εω κατηυναστο. Κατα λαβων δε το
∆υρραχιον ο Παλαιολογος ταχυδρομον απο στειλας τα περι του Μονομαχατου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

εδηλου, οτιπερ την εκεινου αφιξιν μεμαθηκως σπουδαιως προς τε τον Βοδινον και
τον Μιχαηλαν προσεληλυθει. Ἐδεδιει γαρ δια το μη υπακουσαι, αλλα κενον
αποπεμψαι, ον προ του την μελε τωμενην αποστασιαν εις φως αγαγειν ο βασιλευς
Ἀλεξιος προς αυτον επεπομφει γραμματοκομιστην χρηματα δι' αυτου αιτουμενος,
καν ο βασιλευς μηδεν κατ' αυτου εναν τιον διενοειτο, ει μη την της αρχης
παραλυσιν δια την ηδη ρηθεισαν αιτιαν. ∆ιαγνους δε τα κατα τον Μονομα χατον ο
αυτοκρατωρ χρυσοβουλλον λογον προς αυτον εξα ποστελλει πασαν αφροντισιαν
αυτωι παρεχων· ον εν χερσιν εκεινος λαβων παλινδρομει προς τα βασιλεια. 3.12.2 Ὁ
δε Ῥομπερτος εις Ὑδρουντα παραγενομενος και την απασαν αυτου εξουσιαν και
αυτης δη της Λογγιβαρδιας τωι υιωι αυτου Ῥογερηι αναθεμενος εκειθεν εξελθων τον
λιμενα του Βρεντησιου κατελαβε, κακεισε την του Παλαιολογου ες το ∆υρραχιον
ελευσιν μεμαθηκως, παραχρημα εν τοις μειζοσι των πλοιων πυργους δειμαμενος δια
ξυλων, δια βυρσης τουτους περιεστειλε και παντα τα προς τειχομαχιαν επι τηδεια εν
ταις ναυσι σπουδαιως εισαγαγων εις τε τους δρομωνας ιππους τε και ενοπλους
ιππεας εισελασας και παντοθεν τα προς πολεμον οξεως μαλα εξαρτυσας διαπεραν
ηπειγετο. Ἐσκοπει γαρ, οπηνικα το ∆υρραχιον καταλαβηι, περιζωσαι τουτο δια των
ελεπολεων απο τε θαλαττης και ηπειρου, ιν' αμα μεν καταπληξηι τους εντος, αμα δε
και πανταχοθεν περιστοιχισας αυτους εξ εφοδου την πολιν αιρησεται. Θορυβος
τοινυν εντευθεν τους τε νησιωτας και τους περι την ηιονα του ∆υρραχιου ταυτα
μεμαθηκοτας κατεσχε πολυς. 3.12.3 Ἐπει δε κατα γνωμην αυτωι τα παντα ηδη
τετελεσται, λυσας τα πρυμνησια τους τε δρομωνας και τας τριηρεις νηας και
μονηρεις κατα την των ναυτικων εμπειριαν εις πολεμου σχημα διατυπωσας συν
ευταξιαι του πλοος απεπειρατο. Ουριου δε τυχων πνευματος την κατα τον Αυλωνα
περαιαν κατελαβε και την ηιονα παραπλεων απηλθε μεχρι Βοθρεντου. Κακεισε
ενωθεις μετα του υιου αυτου Βαιμουντου προφθασαντος περασαι και τον Αυλωνα εξ
εφοδου κατασχειν, διχη το απαν διελων στρατευμα το μεν αυτος κατειχε δια
θαλαττης τον αποπλουν ως προς το ∆υρραχιον εθελων ποιησασθαι, του δε τον
Βαιμουντον αρχειν επετρεψε δια ξηρας μελλοντα προς το ∆υρραχιον οδευσαι. 3.12.4
Και δη την Κορυφω διελθων και προς το ∆υρραχιον αποκλινας κατα τι ακρωτηριον
Γλωσσαν καλου μενον μεγιστωι κλυδωνι αιφνης περιπεπτωκει. Νιφετος γαρ πολυς
και ανεμοι των ορων κινηθεντες την θαλασσαν σφοδρως συνεταραττον. Καντευθεν
ηγειρετο τε τα κυματα και επωρυετο αι τε κωπαι των προσκωπων καθιεντων
εθραυοντο τα θ' ιστια διαβιβρωσκοντες ησαν οι ανεμοι, αι δε κεραιαι συνθλωμεναι
κατα του καταστρωματος επιπτον και αυτανδρα ηδη τα σκαφη κατεποντιζετο, καν
θερους ωρα ην του ηλιου τον καρκινον ηδη παρελθοντος και προς τον λεοντα
επειγομενου, οποτε και την του κυνος επιτολην ειναι φασιν. Ἐταραττοντο ουν
απαντες εξαπορουμενοι και ουκ ειχον ο τι και δρασαιεν πολεμιοις τοιουτοις αντικαθ
ιστασθαι μη δυναμενοι. Θρους δε επηρτο πολυς, ᾤμωζον, εποτνιωντο, εθεοκλυτουν
Θεον σωτηρα επικαλουμενοι και την ηπειρον θεασασθαι επηυχοντο. 3.12.5 Ὁ δε
κλυδων τεως ουκ ενεδιδου μηνιοντος ωσπερ του Θεου προς το του Ῥο μπερτου
ακαθεκτον και υπερογκον φρυαγμα και το τελος εκ πρωτης αφετηριας ουκ ευτυχες
παραδεικνυοντος ηδη. Τα μεν ουν των πλοιων συν αυτοις πλωτηρσι κατεποντισθη,
τα δε ταις ακταις προσαραχθεντα συνεθλασθη. Των δε περι στελλουσων τους
πυργους βυρσων υπο του υετου χαλαρω τερων γεγονυιων οι τε ηλοι των οικειων
τοπων εξεστησαν και το εντευθεν αι βυρσαι βαρος ειληφυιαι τους ξυλινους εκεινους
πυργους ταχυ περιετρεψαν και καταρραγεντες τας ναυς κατεδυσαν. Το δε γε σκαφος,
εν ωι ο Ῥομπερτος ενην, ημιθραυστον γεγονος μογις διεσωθη· εσωθησαν δε και τινες
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

των ολκαδων συν τοις πλωτηρσι παραδοξως. 3.12.6 Πολλους μεν η θαλαττα
αποπτυσασα, ουκ ολιγα δε βαλαντια και αλλα τινα, εξ ων το ναυτικον του
Ῥομπερτου συνεπε φερετο, περι την ψαμμον κατεστρωσε. Τους μεντοι νεκρους οι
σωθεντες περιστελλοντες εθαπτον καντευθεν πολλης της εκ τουτων δυσωδιας
επιμπλαντο· ου γαρ ενην αυτοις τοσουτους ραιδιως ενσοριασαι. Των ουν εδωδιμων
παντων αφανισθεντων ταχα αν και υπο λιμου διεφθαρησαν οι τεως σωθεντες, ει μη
τα ληια παντα και οι αγροι και οι κηποι τοις καρποις εβριθον. Συνετα μεν ουν ταυτα
ησαν πασι τοις φρονουσιν ορθως, τον δε Ῥομπερτον ουδεν των γεγο νοτων εφοβει
ακαταπτοητον οντα και ες τοσουτον, οιμαι, την ζωην εαυτωι διαρκεσαι επευχομενον,
εφ' οσον προς ους εθελει μαχεσθαι δυναιτο αν. 3.12.7 Ἔνθεν τοι και του προκει
μενου σκοπου των γεγονοτων ουδεν απειρξεν αυτον, αλλα μετα των σωθεντων
(ησαν γαρ τινες οι Θεου αμαχωι δυναμει του κινδυνου ρυσθεντες) εβδομην ημεραν
εις την Γλαβινιτζαν εγκαρτερησας, εφ' ωι αυτον ανακτησασθαι, διαναπαυσαι δε και
τους εκ του κλυδωνος της θαλαττης διασωθεντας, φθασαι δε και τους εις το
Βρεντησιον κατα λειφθεντας και μην και τους αλλοθεν προσδοκωμενους δια στολου
καταλαβειν τους τε προ μικρου φθασαντας δια της ηπειρου διαπεραιωθηναι ιππεας
ενοπλους και πεζους και το ψιλον της αυτου δυναμεως, απαντας συναγηοχως δια τε
της ξηρας και θαλασσης το Ἰλλυρικον πεδιον κατελαβε μετα πασων των αυτου
δυναμεων. 3.12.8 Συνην δε αυτωι και ο ταυτα μοι διηγουμενος Λατινος, ως ελεγε,
πρεσβυς του επισκοπου Βαρεως προς τον Ῥομπερτον αποσταλεις, και ως
διεβεβαιουτο, συν τωι Ῥομπερτωι την τοιαυτην διετριβε πεδιαδα. Και δη εντος των
ερειπωθεντων τειχων της παλαι καλουμενης πολεως Ἐπιδαμνου καλυβας
επηγνυντο ιλαδον τας δυναμεις κατατιθεμενοι. Ἐν ηι βασιλευς ποτε Ἠπειρωτης
Πυρρος Ταραντινοις ενωθεις Ῥωμαιοις εν Ἀπουληΐαι καρτερον τον πολεμον
συνεστησατο· και ανδροκτασιας εντευθεν πολλης γεγονυιας, ως απαντας αρδην
ξιφους παραναλωμα γεγονεναι, αοικος παντη καταλελειπται. Ἐν υστεροις δε
χρονοις, ως Ἕλληνες φασι και αυτα δη τα εν τηι πολει γλυπτα γραμματα
μαρτυρουσιν, υπ' Ἀμφιονος και Ζηθου ανοικοδομηθεισα εις ο νυν οραται σχημα
αυτικα και την κλησιν μεταμειψασα ∆υρραχιον προσηγορευται. Τοσαυτα μεν ουν
προσιστορεισθω και περι ταυτης της πολεως· και ημιν τα του τριτου λογου ενταυθοι
συμπε περανθω, τα δ' εφεξης ο μετα τουτον ευθυς ιστορησειεν.

4.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ ∆ʹ
4.1.1 Ἡ μεν ουν ηπειρος τον Ῥομπερτον ειχε ηδη εν αυτηι αυλιζομενον επτα
και δεκατην αγοντος του Ἰουνιου μηνος της τεταρτης επινεμησεως μεθ' ιππεων και
πεζων δυναμεων αριθμον υπερβαινουσων, και φοβερον ιδειν απο τε του σχηματος
απο τε της στρατηγικης καταστασεως· ηδη γαρ απανταχοθεν αυθις συνηθροιστο
στρατευμα. Ἐν δε τηι θαλαττηι παντοιον ειδος πλοιων μεθ' ετερων στρατιω των
εμπειριαν πολλην του δια θαλασσης πολεμου εχοντων το ναυτικον αυτου
διεπλυζετο. Περιστοιχισθεντες ουν οι του ∆υρραχιου εντος εξ εκατερου μερους,
θαλαττης φημι και ηπειρου, και απειροπληθεις τας του Ῥομπερτου ορωντες
δυναμεις και παντα λογον υπερβαινουσας μεγιστωι δεει συνειχοντο. Ὁ δε γε
Παλαιολογος Γεωργιος γενναιος ων ανηρ και στρατηγικην πασαν εξησκημενος,
μυριους δε πολεμους αγωνισαμενος περι την εω και νικητης αναδει χθεις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

ακαταπληκτος ων την πολιν κατωχυρου τας τε επαλξεις κατασκευαζων κατα τας
υποθημοσυνας του αυτοκρατορος και λιθοβολοις τα τειχη καταπυκνων μηχα νημασι
τους τε αναπεπτωκοτας των στρατιωτων ανακτω μενος και σκοπους δι' ολου
καταστησας του τειχους και αυτος δη περιπολευων δια πασης νυκτος και ημερας
επαγρυπνειν τους φυλασσοντας παρεκελευετο. Τηνικαυτα δε και δια γραμματων την
του Ῥομπερτου εφοδον εδηλου τωι αυτοκρατορι και οτι την πολιν πολιορκησων το
∆υρρα χιον παρεγενετο. 4.1.2 Οι δε εντος ορωντες τας εξωθεν ελεπολεις και τον
κατασκευασθεντα υπερμεγεθη μοσυνα υπερανεστηκοτα και αυτων των του
∆υρραχιου τειχων βυρσαις τε πανταχοθεν περιπεφραγμενον και τα λιθοβολα
μηχανηματα κατα κορυφην τουτου ισταμενα την τε πασαν περιβολην των τειχων
εξωθεν του στρατοπεδου περιζω σθεισαν και τους απανταχοθεν συρρεοντας
συμμαχους προς τον Ῥομπερτον και τας παρακειμενας πολεις εξ επιδρομης
πορθουμενας και τας καλυβας καθ' εκαστην πολλαπλασιαζομενας, δεει συνειχοντο
διαγινωσκοντες ηδη τον σκοπον του δουκος Ῥομπερτου, ως ουκ επι τωι πολεις και
χωρας δηιωσασθαι και λειαν πολλην εκειθεν συγκομι σαμενος αυθις εις Ἀπουληΐαν
επαναστρεψαι, ως απαντα χου διεκηρυκευετο, το Ἰλλυρικον πεδιον κατελαβεν, αλλα
της αρχης της Ῥωμαιων βασιλειας ιμειρομενος το ∆υρρα χιον, ο φασιν, εκ πρωτης
αφετηριας πολιορκησαι ηπει γετο. 4.1.3 Κελευει τοινυν ο Παλαιολογος ανωθεν
πυθεσθαι, οτου χαριν παραγεγονεν. Ὁ δε φησιν «ωστε τον της βασιλειας εξωσθεντα
Μιχαηλ τον εμον κηδεστην εις την ιδιαν τιμην αυθις αποκαταστησαι και τας εις
αυτον γεγονυιας υβρεις επεξελθειν και το ολον εκδικησαι αυτον». Οι δε φασι προς
αυτον ως «ει τον Μιχαηλ θεασαμενοι γνωρισομεν, προσκυνησομεν τε ευθυς αυτον
και την πολιν παραδωμεν». Ταυτα ακουσας ο Ῥομπερτος προστασσει ευθυς τον
Μιχαηλ λαμπρως αμφιασθεντα υπο δειχθηναι τοις της πολεως οικητορσιν.
Ἀπαγαγοντες δε τον τοιουτον μετα λαμπρας προπομπης παντοιοις οργανοις
μουσικοις και κυμβαλοις κατακτυπουμενον υποδεικνυουσιν. Ἅμα δε τωι τουτον
θεασασθαι ανωθεν μυριαις υβρεσιν επλυνον μη επιγινωσκειν αυτον ολως
διισχυριζομενοι. Ὁ δε Ῥομπερτος παρ' ουδεν ταυτα θεμενος του προκειμενου εργου
ειχετο. Ἐν οσωι δε ταυτα οι τε εντος και εκτος προς αλληλους ελεγον, αφνω της
πολεως εκπηδησαντες τινες μετα των Λατινων συναιρουσι πολεμον και μερικως
αυτους καταβλαψαντες αυθις εισηλθον εις το ∆υρραχιον. 4.1.4 Περι δε γε του
συνεφεπομενου μοναχου τωι Ῥομπερτωι διαφορου γνωμης ησαν οι πλειους. Οι μεν
διεκηρυττον τον οινοχοον λεγοντες ειναι Μιχαηλ βασιλεως του ∆ουκα, οι δε αυτον
εκεινον διεβεβαιουντο τον αυτοκρατορα Μιχαηλ τον του βαρβαρου συμπενθερον, δι'
ον και τον πολυν ανειλετο πολεμον, ως φασιν· ενιοι δε διενισταντο ακριβως ειδεναι,
οτι σκηψις ην το ολον του Ῥομπερτου· ου γαρ αυτομολος εις αυτον εκεινος
εληλυθει. Ἀλλ' επει απο εσχατης πενιας και τυχης αφανους δια δραστηριοτητα
φυσεως και φρονηματος ογκον πασων των κατα την Λογγι βαρδιαν πολεων και
χωρων και αυτης Ἀπουληΐας εγκρατης γεγονως κυριον εαυτον κατεστησεν, ως ο
λογος ανωθεν φθασας ιστορησε, μετ' ου πολυ εις εφεσιν πλειονων ελθων, οποια ταις
ακορεστοις εγγινεσθαι ειωθε ψυχαις, των κατα το Ἰλλυρικον διακειμενων πολεων
δειν εγνω αποπειρασθαι και ουτως, ει ευοδα αυτωι τα πραγματα γενοιτο, τοις
εμπροσθεν επεκτεινεσθαι. Και γαρ πας φιλοχρηματος, επειδαν αρχης δραξοιτο,
γαγγραινης κατ' ουδεν διενηνοχεν, ητις, επειδαν σωματος επιλαβοιτο, ουδαμως
ισταται, μεχρις αν το ολον διαπορευομενη λυμηνηται.
4.2.1 Ὁ δε αυτοκρατωρ παντα δια γραμματων του Πα λαιολογου
αναδιδαχθεις και οτι κατα τον Ἰουνιον μηνα διαπερασας (ως ο λογος φθασας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

εδηλωσε) και τοσουτωι κλυδωνι και ναυαγιωι κατασχεθεις και οιαι θεομηνιαι περι
πεσων ουχ υπεσταλη, αλλα τον Αυλωνα μετα των συν αυτωι συνελθοντων εξ εφοδου
κατεσχε, και οπως αυθις απανταχοθεν απειροπληθεις δυναμεις ες αυτον συρρεουσι
νιφασιν εοικυιαι χειμεριηισι και οι κουφοτεροι τον ψευδω νυμον επ' αληθειας
Μιχαηλ ειναι τον βασιλεα πιστευοντες προσερχονται τωι Ῥομπερτωι, εδεδιει προς το
της υπο θεσεως αποβλεπων μεγεθος και τας υπ' αυτον δυναμεις μηδε το πολλοστον
των του Ῥομπερτου σωιζουσας κατα νοων δεον εκρινεν εκ της ευας Τουρκους
μετακαλεσασθαι και τηνικαυτα περι τουτου δηλοι τωι σουλτανωι. 4.2.2 Ἀλλα και τους
Βενετικους προσκαλειται δι' υποσχεσεων και δωρων (αφ' ων, ως φασι, και το
βενετον χρωμα εν ταις ιππικαις αμιλλαις Ῥωμαιοις εξευρηται) τα μεν επαγγει
λαμενος, τα δε και προτεινων ηδη, ει μονον θελησαιεν το ναυτικον απασης της
χωρας αυτων εξοπλισαι και ταχιον εις το ∆υρραχιον καταλαβειν, εφ' ωι τουτο μεν
φυλαξαι, μετα δε του στολου του Ῥομπερτου καρτερον συστησασθαι πολεμον. Και ει
κατα τα διαμηνυθεντα αυτοις ποιησαιεν, ειτε Θεου επαρηγοντος την νικωσαν
σχοιεν, ειτε (οποια συμβαινειν ειωθεν) ηττηθειεν, εκεινα αυτα ληψονται κατα τα
υπεσχημενα, ωσπερ ει κατα κρατος ενικησαν. Ἀλλα και οποσα των θεληματων
αυτων μη επισφαλη τηι των Ῥωμαιων αρχηι ειεν, αποπληρωθησονται δια
χρυσοβουλλων λογων εμπεδωθεντα. 4.2.3 Οι δε τουτων ακουσαντες παντα οσαπερ
ηθελον αυθις δια πρεσβεων εξαιτησαμενοι τας υποσχεσεις βεβαιας λαμβανουσι.
Τηνικαυτα τοινυν στολον ευτρεπισαντες δια παντοιου ειδους πλοιων τον προς
∆υρραχιον αποπλουν εποιουντο συν ευταξιαι πολληι. Και πολλους κελευθους
διανηξαμενοι κατελαβον το επ' ονοματι της υπεραμωμου θεοτοκου παλαι
ανοικοδομηθεν τεμενος εις τοπον Παλλια καλουμενον απεχοντα της παρεμβολης
του Ῥομπερτου εξωθεν του ∆υρραχιου κειμενης ωσει σταδιους οκτωκαιδεκα.
Θεασαμενοι δε το ναυτικον του Ῥομπερτου εκειθεν της πολεως ∆υρραχιου παντοιωι
ειδει πολεμικων οργανων περιπεφραγμενον απεδειλιασαν προς τον πολεμον.
Μεμαθηκως δε την τουτων ελευσιν ο Ῥομπερτος πεμπει τον υιον αυτου Βαιμουντον
προς αυτους μετα στολου μηνυων ευφημησαι τον βασιλεα Μιχαηλ και αυτον τον
Ῥομπερτον. Οι δε ες νεωτα την ευφημιαν ανηρτων. Ἑσπερας δε καταλαβουσης, επει
ουκ ενην αυτοις ταις ακταις προσπελασαι, νηνεμιας ουσης, συναρτησαντες τα
μειζονα των πλοιων καλωιδιοις τε δεσμησαντες και τον λεγομενον πελαγολιμενα
συναρτι σαντες πυργους τε ξυλινους εν τοις ιστιοις αυτων οικοδο μησαντες δια
καλωιδιων ανηγαγον εν αυτοις τα εκαστωι αυτων συνεφεπομενα μικρα ακατια.
Ἐντος δε των τοιουτων ανδρας ενοπλους εισαγαγοντες ξυλα τε παχυ τατα εις μερη
διατεμοντες ουκ εις πλειον πηχεος ενος σιδηρεους ηλους οξεις εμπηξαντες εν αυτοις
την του Φραγγικου στολου εξεδεχοντο ελευσιν. 4.2.4 Ἡμερας δε ηδη αυγαζουσης
καταλαμβανει ο Βαιμουντος την ευφημιαν εξαιτουμενος. Των δε εις τον πωγωνα
αυτου εφυβρι σαντων τουτο ο Βαιμουντος μη ενεγκων αυτος πρωτος κατ' αυτων
εξορμησας τοις μεγιστοις των αυτων πλοιων προσεπελασεν, ειτα και ο λοιπος
στολος. Καρτερου δε πολεμου συρραγεντος, επει ο Βαιμουντος καρτερωτερον αυτοις
απεμαχετο, εν των ειρημενων ξυλων ανωθεν ριψαντες ευθυς διετρησαν την ναυν,
εν ηι ο Βαιμουντος ετυγχανεν ων. Ὡς δε αναρροιβδησαντος του υδατος
καταποντιζεσθαι εμελλον, οι μεν εξερχομενοι της νεως, εξ ουπερ εφευγον, εις τουτ'
αυτο ενεπιπτον και εβυθι ζοντο, οι δε μετα των Βενετικων μαχομενοι ανηιρεθησαν.
Ἐκεινος δε εις κινδυνον ηδη εληλακως εις εν των αυτου πλοιων εισπηδησας
εισεισιν. 4.2.5 Ἐπι πλεον δε θαρρη σαντες οι Βενετικοι και την κατ' αυτων μαχην
θαρραλεω τερον συναψαντες και τελειως κατατροπωσαμενοι τουτους εδιωξαν αχρι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

της του Ῥομπερτου σκηνης. Ἅμα δε τωι τηι χερσωι πελασαι εισπηδησαντες αλλον
πολεμον μετα του Ῥομπερτου συναπτουσι. Τουτους θεασαμενος ο Παλαιο λογος
εξελθων και αυτος απο του καστρου ∆υρραχιου μαχομενος ην μετ' αυτων. Καρτερου
γουν γεγονοτος πολε μου και μεχρι της του Ῥομπερτου παρεμβολης φθασαντος
εκειθεν ταυτης πολλοι εδιωχθησαν, πολλοι δε και παραν αλωμα ξιφων γεγονασιν.
4.2.6 Οι δε Βενετικοι λειαν πολλην αφελομενοι εις τα ιδια πλοια παλινοστησαντες
εισηιεσαν, ο δε Παλαιολογος εις το καστρον αυθις εισεισιν. Ἡμερας γουν τινας οι
Βενετικοι διαναπαυσαμενοι απο στελλουσι προς τον βασιλεα πρεσβεις διαμηνυοντες
τα γεγονοτα. Ὁ δε φιλοφρονησαμενος αυτους, ως εικος, και μυριων ευεργεσιων
αξιωσας απελυσεν αποστειλας μετ' αυτων χρηματα ικανα προς τε τον δουκα
Βενετιας και τους υπ' αυτον αρχοντας.
4.3.1 Ὁ δε Ῥομπερτος μαχιμωτατος ων δειν εγνω μη αφιστασθαι του
πολεμου, αλλα καρτερως μαχεσθαι. Χειμω νος δε οντος ουκ ενην αυτωι τα πλοια εις
την θαλασσαν καθελκυσαι· απειργε δε και τους απο Λογγιβαρδιας ερχο μενους και
τους τα προς χρειαν αυτωι εκειθεν κομιζοντας ο τε Ῥωμαικος και ο των Βενετικων
στολος τον αναμε ταξυ πορθμον επιμελως τηρουντες. Ὡς δε το εαρ ηδη παρην και ο
θαλαττιος κλυδων επεπαυτο, πρωτον μεν οι Βενετικοι λυσαντες τα πρυμνησια κατα
του Ῥομπερτου εξωρμησαν· εχομενως δε τουτοις ο Μαυριξ μετα του Ῥωμαικου
απεπλευσε στολου. Και συναιρεται πολεμος εντευθεν βαρυτατος και οι του
Ῥομπερτου τα νωτα διδοασιν· ειτα δειν εγνω ο Ῥομπερτος απαντα τον αυτου στολον
ελκυσαι εις την χερσον. 4.3.2 Οι δε νησιωται και τα παρα θαλατταν της ηπειρου
πολιχνια και οποσοι αλλοι φορους παρειχον τωι Ῥομπερτωι, τεθαρρηκοτες δια τα
συμπεσοντα αυτωι ουχ ετοιμως τα επιτεθεντα βαρη εδι δουν την αυτου κατα
θαλατταν μαθοντες ητταν. ∆ειν ουν εγνω πλειονι περιεργιαι πολεμου χρησασθαι και
δια τε θαλαττης και ηπειρου αυθις μαχεσθαι. Ἐπει δε ουκ ενην τα κατα γνωμην εις
εργον προαγειν, δεδιως το ναυαγιον ανεμων μεγαλων τηνικαυτα πνεοντων
εγκαρτερησας επι δυσι μησι περι τον λιμενα της Ἱεριχω ηυτρεπιζετο βου λομενος
απο τε της θαλαττης και ηπειρου μαχεσθαι και τα της μαχης εξηρτυεν. Ὁ δε στολος ο
τε Βενετικος και ο Ῥωμαικος ως ενον τον πορθμον ετηρει, και οπηνικα μικρον η
θαλασσα τοις βουλομενοις πλειν νωτα υπειχε, τους εκειθεν προς τον Ῥομπερτον
επιχειρουντας διαπε ραν απειργεν. Ὡς δε ουδ' απο της ηπειρου ραιδιως ενην τα προς
χρειαν κομιζεσθαι περι τον Γλυκυν ποταμον αυλιζομενοις αυτοις των εκ του
∆υρραχιου απειργοντων τους χορταγωγιας χαριν η συγκομιδης ετερας εξιοντας της
του Ῥομπερτου ταφρειας, λιμωττειν εντευθεν τουτοις συνεβαινεν. Ἀλλα και το
αηθες του τοπου μεγαλως αυτους ελυμαινετο· δια παραδρομης τοινυν μηνων τριων,
ως λεγεται, φθορα γεγονεν ανδρων εις χιλιαδας δεκα ποσουμενων. Ἡ δε νοσος αυτη
και τας μετα του Ῥομπερτου ιππικας δυναμεις καταλαβουσα πολλους διεφθειρεν.
Ἀπο μεν γαρ των ιππεων κομητες και λογαδες αλκιμω τατοι ανδρες μεχρι των
πεντακοσιων νοσου και λιμου παραναλωμα γεγονασι, της δε χθαμαλωτερας τυχης
ιππεις αναριθμητοι. 4.3.3 Των δε πλοιων αυτου εις τον Γλυκυν ενορμισθεντων
ποταμον, ως ειρηται, τουτου ολιγωθεντος δια την ανυδριαν ηδη μετα τον χειμωνα
και το επιγεγονος εαρ του θερους θερμοτερον επιβαλλοντος, και μηδ' οποσον ταις
χαραδραις ειωθε καταρρειν υδωρ εχοντος εν αμηχανιαι ην μη δυναμενος αυθις αυτα
εις την θαλασσαν ελκυσαι. Ἀλλ' οια μηχανικωτατος ων και βαθυνους ανηρ πασσα
λους εκατερωθεν εκελευε πηγνυσθαι του ποταμου, συνδε δεσθαι δε τουτους δια
λυγων πυκνων, ειτα δενδρα παμμε γεθη κοπτοντας ριζοθεν οπισθεν αυτων
καταστρωννυειν ψαμμον επιπαττοντας ανωθεν, ως εις ενα το υδωρ συλλειβεσθαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

τοπον ωσπερ εις διωρυχα μιαν την εκ των πασσαλων γεγονυιαν συναθροιζομενον.
Και κατα μικρον αναλιμναζον το υδωρ την κρηπιδα πασαν επληρου του ποταμου και
εις βαθος αξιολογον ηρχετο, εως τας ναυς ανεκουφισε και τας τεως ερηρεισμενας
νηας τηι γηι ανεσχε τε και ακροπλους εποιησε. Και το απο τουδε ευπλοιας
επιδραξαμενα τα πλοια ευκολως προς την θαλασσαν ειλκυσθησαν.
4.4.1 Μεμαθηκως δε τα κατα τον Ῥομπερτον ο αυτοκρα τωρ παραχρημα δια
γραφης τωι Πακουριανωι την αυτου ακαθεκτον ορμην παριστησι και οπως τον
Αυλωνα κατε λαβε, μη πεφροντικως ολως των ξυμπεσοντων αυτωι δεινων κατ'
ηπειρον τε και θαλατταν μητε της ηττης εκεινης, ην εκ πρωτης, ο φασιν, αφετηριας
επεπονθει, και ως χρη μη μελλειν, αλλα θαττον τας δυναμεις επισυν αγαγοντα
ενωθηναι οι. Ταυτα μεν ουν προς τον Πακου ριανον· αυτος δε παραυτικα της
Κωνσταντινου εξεισιν εις μηνα αυγουστον της τεταρτης επινεμησεως τον Ἰσαακιον
εις την μεγαλοπολιν καταλιπων, εφ' ωι τα κατα την πολιν εδραζεσθαι, και ει που
τινες λογοι απαιδοντες εξ εχθρων εξακουοιντο, οποια ειωθεν, αυτον διασκεδαζειν τε
και φρουρειν τα βασιλεια και την πολιν, αμα και το των γυναικων φιλοπενθες
ανακτωμενον. Το δε γε εις την μητερα ηκον ουδεμιας, ως οιμαι, βοηθειας εδειτο
ρωμα λεωτατης καθισταμενης εκεινης και αλλως μεταχειρισασθαι τα πραγματα
δεξιωτατης. Τοιγαρουν το γραμμα ο Πακου ριανος ανελιξας τηνικαυτα
υποστρατηγον προχειριζεται Νικολαον τον Βραναν, ανδρα γενναιον και πολλην
περι τα πολεμικα εμπειριαν εχοντα. Ὁ δε μετα του οπλιτικου παντος και των της
μειζονος τυχης της Ὀρεστιαδος σπουδαιως εξεισιν ενωθηναι τωι βασιλει
επειγομενος. 4.4.2 Ἐφθακως δε και ο αυτοκρατωρ ευθυς εις πολεμου σχημα το
οπλιτικον απαν κατεστησεν ηγεμονας των λογα δων επιστησας ανδρας
γενναιοτατους, παρακελευσαμενος ουτω της οδοιποριας εχεσθαι, ουπερ ο τοπος
αυτοις τουτο διδωσιν, ινα το σχημα της παραταξεως διαγνοντες και τον ιδιον
εκαστος γνωρισας τοπον εν τωι καιρωι της μαχης ασυγχυτοι μενωσι και μη ραιδιως
μεταφεροιντο και ως ετυχεν. 4.4.3 Ἐξηρχε μεν ουν του των εξκουβιτων ταγ ματος
Κωνσταντινος ο Ὦπος, των Μακεδονων ο Ἀντιοχος, των Θετταλων δε Ἀλεξανδρος ο
Καβασιλας, ο δε γε Τατικιος και μεγας τωι τοτε πριμικηριος των περι την Ἀχριδω
οικουντων Τουρκων ηγεμονευε, γενναιοτατος ων και ακαταπληκτος εν μαχαις, ουκ
ελευθερας δε ων τυχης εκ προγονων. Και γαρ ο πατηρ αυτου Σαρακηνος ων εκ
προνομης περιηλθε τωι προς πατρος εμωι παππωι Ἰωαννηι τωι Κομνηνωι. Των δε γε
Μανιχαιων προς τοις οκτακοσιοις εις δισχιλιους ποσουμενων ηγεμονες ησαν ο
Ξαντας και ο Κουλεων, της αυτης και ουτοι αιρεσεως. Ἄνδρες απαν τες ουτοι
μαχιμωτατοι και αιματος απογευεσθαι των εχθρων καιρου καλουντος ετοιμοτατοι
και προς γε ετι και ιταμοι και αναισχυντοι. Των δε γε οικειοτερων αυτωι (βεστιαριτας
η συνηθεια καλει) και των Φραγγικων ταγ ματων ο Πανουκωμιτης και
Κωνσταντινος ο Ουμπερτο πουλος εκ γενους την επωνυμιαν λαχων. 4.4.4 Ουτως ουν
τα ταγματα καταστησας πανστρατι κατα του Ῥομπερτου εξωρμησε. Συναντησας δε
τινι εκειθεν ερχομενωι περι των κατα το ∆υρραχιον πυθομενος σαφεστερον
εμεμαθηκει, οτι ο Ῥομπερτος κινησας παντα τα προς τειχομαχιαν επιτηδεια οργανα
τοις τειχεσι προσεπελασεν. Ὁ δε Παλαιολογος Γεωργιος δια πασης νυκτος και
ημερας προς τας εξωθεν ελεπολεις και τα μηχανηματα αντικαθ ισταμενος και
απαγορευσας ηδη τας πυλας αναπετασας και εξελθων μετ' αυτων καρτερον
συνεστησατο πολεμον. Και καιριως εν διαφοροις του σωματος τοποις επληγη και
μαλλον περι τον κροταφον βελους διελθοντος. Ὃ βιαζο μενος εξελειν και μη
δυνηθεις μετακαλεσαμενος τινα των εμπειρων περιειλε τα ακρα, τον τε στυρακα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

φημι και ου το βελος πτερυσσεται, το δ' επιλοιπον μερος τωι τοπωι της πληγης
εναπεμεινε. ∆εσμησας δε την κεφαλην, ως ο καιρος ενεδιδου, αυθις ες μεσους τους
εναντιους εαυτον ωθησας μαχομενος μεχρι δειλης εσπερας ακλονητος ιστατο. 4.4.5
Ταυτα ακηκοως ο βασιλευς και διαγνους αρωγης ταχειας τουτον δεισθαι επετεινε
την οδοιποριαν. Καταλαβων δε την Θεσσαλονικην δια πολλων τα κατα τον
Ῥομπερτον επι πλεον εβεβαιουτο. Και γαρ ετοιμος ων ο Ῥομπερτος και γενναιους
μεν παρετοιμασας στρα τιωτας, πολλην δε και υλην κατα την πεδιαδα συναθροι σας
του ∆υρραχιου την παρεμβολην κατεθετο ωσει τοξου βολην των τειχων τουτου
απεχουσαν· πολλας μεντοι των υπ' αυτον δυναμεις και περι τα ορη και τα τεμπη και
τους βουνους κατεθετο. Ἀλλα και την του Παλαιολογου επιμελειαν εκ πολλων
κατεμανθανεν. 4.4.6 Ἤδη γαρ ο Παλαιολογος εμπρησαι διανοουμενος τον
ετοιμασθεντα παρα του Ῥομπερτου μοσυνα και τοις τειχεσιν επιθεις ναφθαν και
πισσαν και ξηρων ξυλων σχιδακας και λιθο βολα οργανα την του πολεμου συμβολην
εκαραδοκει. Προσδοκιμον δε τον Ῥομπερτον εχων ες νεωτα ον προφθασας
ητοιμασεν εντος ξυλινον πυργον κατευθυ του εξωθεν ερχομενου πυργου
καταστησας δι' ολης νυκτος δοκιμασιαν επεποιητο του ανωθεν τουτου δοκου, ον
προ βαλλεσθαι εμελλον κατα των θυρετρων του μοσυνος του εξωθεν ενηνεγμενου,
ει ραιστα τε κινοιτο και αντιπροσω πος αντιπιπτων ταις θυραις ουκ ευκολως
ανοιγνυσθαι ξυγχωρησειε. ∆ιαγνους δε ως ευπετως το ξυλον ωθειται και ευστοχηκει
του πραγματος, απεθαρρησεν ηδη προς τον ελπιζομενον πολεμον. 4.4.7 Τηι μετ'
αυτην δε σιδηρο φορησαι κελευσαντος του Ῥομπερτου απαντας και εντος του
πυργου πεζους τε και ιππεις οπλοφορους ωσει πεν τακοσιους εισαγαγοντος, επει τωι
τειχει τουτον προσπε λασαντες ηδη την ανωθεν ουσαν θυραν αναπεταννυειν
ηπειγοντο ως γεφυραι ταυτηι χρησομενοι προς την του καστρου εισελευσιν, ο
Παλαιολογος εντος το παμμεγεθες ξυλον τηνικαυτα ωθησας δι' ων φθασας
προκατεσκευασε μηχανων και ανδρων πολλων και γενναιων απρακτον την του
Ῥομπερτου μηχανην εποιησε του δοκου το παραπαν μη συγχωρουντος ανεωιχθηναι
την θυραν. 4.4.8 Ειτα βαλλων τους ανωθεν του πυργου ισταμενους Κελτους συνεχως
ουκ ανιει· οι δε τας βολας μη φεροντες εκρυ πτοντο. Κελευει τοινυν εμπρησθηναι
τον πυργον, και ουπω παν ειρητο επος, και ευθυς εργον η του πυργου πυρκαια
εγενετο. Και οι μεν ανωθεν εκρημνιζοντο, οι δε κατωθεν ανοιξαντες την περιπεζιον
του πυργου θυραν εφευγον. Τουτους δε φευγοντας ορων ο Παλαιολογος τηνικαυτα
γενναιους ανδρας οπλοφορους εξαγει δια της πυλιδος του καστρου και ετερους μετα
αξινων, ως αν δι' αυτων ο πυργος αφανισθηι. Και ουδε τουτου ηστοχει, αλλα του
πυργου τα μεν ανωθεν εμπρησας, τα δε κατωθεν δια τινων λαξευτηριων οργανων
ποδοκοπησας τελειως ηφανισεν.
4.5.1 Ἐπει δε, ως ο ταυτα διηγησαμενος ελεγεν, ο Ῥομπερτος αυθις ετερον
κατασκευαζειν μοσυνα ηπειγετο παρομοιον τωι προκατασκευασθεντι και ελεπολεις
κατα του ∆υρραχιου ητοιμαζε, διαγνους ο βασιλευς αρωγης τους εν τωι ∆υρραχιωι
ταχειας δεισθαι καταστησας τας ιδιας δυναμεις της προς το ∆υρραχιον οδου ειχετο.
Καταλαβων ουν εκεισε και ταφρον ποιησας και τα στρατευματα καταθεις εις τον
λεγομενον Χαρζανην ποταμον ευθυς δια τινων αποστειλας ηρωτα τον Ῥομπερτον,
οτου χαριν παρεγενετο και τις αυτωι ο σκοπος. 4.5.2 Ἐκειθεν δε απα ρας ερχεται εις
το επ' ονοματι του εν ιεραρχαις μεγιστου Νικολαου τεμενος τεσσαρας σταδιους του
∆υρραχιου απεχον και την του τοπου διεσκοπειτο θεσιν, ωστε τον επικαιροτατον
τοπον, οπη χρη τας φαλαγγας εν καιρωι μαχης καταστησασθαι, προκαταλαβειν.
Πεντεκαιδεκατη δ' ην τηνικαυτα του Ὀκτωβριου μηνος. Αυχην δε ην απο ∆αλματιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

διηκων προς θαλασσαν αποτελευτων εις ακρω τηριον τι, οπερ οιον χερσονησος
εστιν, εν ωι και το ηδη ρηθεν ωικοδομηται τεμενος. Ἠρεμα δε το του αυχενος πρανες
συμβαλλον τηι πεδιαδι προς το ∆υρραχιον απονε νευκος εξ ευωνυμου μεν την
θαλασσαν, δεξιοθεν δε ορος υψηλον και υπερκειμενον εχει. Ἐκεισε γουν το
οπλιτικον απαν συναγαγων και τον χαρακα πηξαμενος τηνικαυτα και τον
Παλαιολογον μετεκαλειτο Γεωργιον. Ὁ δε πειραν σχων των τοιουτων εκ μακρου μη
συμφερον τουτο λογι ζομενος ανενευε την εξελευσιν αυτο τουτο προς τον βασιλεα
δηλωσας. Ὡς δ' αυθις ο βασιλευς επιμελεστερον τουτον μετεκαλειτο, φησιν «εμοι
λιαν ολεθριον δοκει πολιορκουμενου του καστρου εξελθειν, και ει μη τον δακτυλιον
της χειρος της σης βασιλειας θεασομαι, ουκ εξελευσομαι». Ἀποσταλεντα δε τουτον
θεασαμενος τηνι καυτα φοιται προς τον βασιλεα μετα πολεμικων νηων. 4.5.3 Ὁ δε
βασιλευς τουτον ιδων τα κατα τον Ῥομπερτον αυτου επυνθανετο· τουτου δε παντα
αυτωι διασαφησαντος ηρωτα, ει χρη τον μετ' αυτου αποθαρρησαι πολεμον. Ὁ δε προς
τουτον ανενευε τεως. Ἀλλα και τινες των περι τα πολεμικα πειραν εκ μακρου
χρονου εσχηκοτων επιμελως τουτον εκωλυον συμβουλευομενοι καρτερησαι και δι'
ακρο βολισμων σπευσαι στενοχωρησαι τον Ῥομπερτον μη συγχω ρουμενων των υπ'
αυτον χορταγωγιας χαριν η προνομης της ιδιας παρεμβολης εξιεναι, τουτο δε και τωι
Βοδινωι και τοις ∆αλματαις και τοις λοιποις αρχηγοις των παρα κειμενων χωρων
παρακελευσασθαι ποιειν, διαβεβαιουμενοι, ως τουτον τον τροπον ραιδιως ο
Ῥομπερτος ηττηθησεται. Οι δε πλειονες των νεωτερων του στρατου τον πολεμον
προυτρεποντο και παντων μαλλον Κωνσταντιος ο πορφυ ρογεννητος και Νικηφορος
ο Συναδηνος και ο των Βαραγγων ηγεμων Ναμπιτης και αυτοι οι του προβεβα
σιλευκοτος Ῥωμανου του ∆ιογενους υιεις, ο τε Λεων και ο Νικηφορος. 4.5.4 Ἅμα δε
και οι προς τον Ῥομπερτον αποσταλεντες επανεληλυθοτες τα εκεινου προς τον βασι
λεα απεστοματιζον ως «εγω μεν» φησι «κατα της σης βασιλειας ουδαμως εξεληλυθα,
αλλ' εκδικησων μαλλον την γενομενην εις τον εμον συμπενθερον αδικιαν. Ει δε συ
την μετ' εμου θελεις ειρηνην, ασπαζομαι τουτο καγω, μονον ει και αυτος τα μετα
των εμων δηλωθεντα σοι πρεσβεων προθυμηθηις αποπληρωσαι.» Ἐπει δε αδυνατα
πανταπασιν επεζητει και επιβλαβη τηι Ῥωμαιων αρχηι υπισχνουμενος αμα, ει
τευξεται των παρ' αυτου ζητου μενων, και αυτην την Λογγιβαρδιαν ως απο του
βασιλεως λογισασθαι και βοηθειν, οπηνικα χρεια εστι. Τα δε σκηψις ην, ινα δοξηι, δι'
ων μεν αιτειται, αυτος την ειρηνην θελειν, αδυνατα δε λεγων και μη τυγχανων της
μαχης ανθεξεται, ειτα την της μαχης αιτιαν τωι βασιλει Ῥωμαιων προστριψειεν. 4.5.5
Ἀτελεστα γουν αιτησαμενος και μη τυχων παντας τους κομητας συγκαλεσαμενος
φησι προς αυτους «οιδατε την παρα του βασιλεως Νικηφορου του Βοτανειατου
γεγονυιαν αδικιαν εις τον εμον συμπεν θερον και την ατιμιαν, ην η εμη θυγατηρ
Ἑλενη επεπονθει της βασιλειας συν αυτωι εξεωθεισα. Τουτο δε μη φεροντες εις
εκδικησιν τουτων κατα του Βοτανειατου της χωρας ημων εξεληλυθειμεν. Ἐκεινου
δε της αρχης παραλυθεντος νυν προς βασιλεα εχομεν νεον και στρατιωτην γενναιον
υπερ τον χρονον αυτου πειραν της στρατιωτικης επιστη μης εσχηκοτα, και ου χρη ως
ετυχε τον μετ' αυτου ανα δεξασθαι πολεμον. Ὅπου γαρ πολυαρχια, εκει και συγ
χυσις της διαφορου γνωμης των πολλων ταυτην εισαγουσης. Λοιπον χρη ενος τινος
ημων τους λοιπους επακουειν κακεινον μεν την εξ απαντων βουλην επιζητειν και
μη τοις οικειοις λογισμοις απεριμεριμνως χρασθαι και ως ετυχε, τους δε γε λοιπους
το δοκουν αυτοις μετ' ευθυτητος λεγειν προς αυτον επομενους αμα τηι του
προκριθεντος βουληι. Και ιδου εγω εις εξ απαντων ετοιμος ων υπεικειν, ωι αν παντες
προκρινητε». 4.5.6 Παντες ουν την βουλην ταυτην επαινεσαντες και καλως λεγειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

τον Ῥομπερτον φαμενοι τηνικαυτα αυτωι των πρωτειων παρα κεχωρηκασιν απαντες
εις τουτο ομογνωμονησαντες. Ὁ δε ακκιζομενος οιον ανεβαλλετο τεως την
εγχειρησιν· οι δε μαλλον επεκειντο τουτο αυτο αιτουντες. Ὑπειξας ουν τωι
φαινομενωι ταις αυτων παρακλησεσι, καν τουτο ωδινων εκ μακρου, λογους εκ
λογων περιεπλεκε και αιτιας αιτιαις συνειρων ευφυως, εις οπερ ιμειρετο, ακων
εδοκει τοις μη εις νουν βαπτουσιν ερχεσθαι. 4.5.7 Λοιπον φησι προς αυτους
«ακουσατε της εμης βουλης, κομητες και το λοιπον του στρατου. Ἐπει τας σφων
πατριδας καταλε λοιποτες ενταυθοι παρεγενομεθα, και η προκειμενη μαχη προς
ανδρικωτερον βασιλεα εστι και αρτι μεν τους της βασιλειας οιακας αναδεξαμενον,
πολλους δε πολεμους επι των προ αυτου βεβασιλευκοτων νενικηκοτα και μεγιστους
αποστατας δορυαλωτους αυτοις προσενηνοχοτα, ολοψυχως χρη της μαχης
ανθεξεσθαι. Και ει την νικωσαν ημιν επιψηφιειται Θεος, ουκετι χρηματων εν χρειαι
εσομεθα. Χρη τοιγαρουν τας μεν σκευας απασας εμπρησαι, τας δε ολκαδας
διατρησαντας κατα του πελαγους αφειναι και ουτω την μετ' αυτου αναδεξασθαι
μαχην ως τηνικαυτα γεννηθεντας και τεθνηξομενους». Ἐπι τουτοις κατενευ σαν
απαντες.
4.6.1 Ἀλλα τοιαυτα μεν τα του Ῥομπερτου διανοηματα τε και βουλευματα·
αλλα δ' αυ τα του αυτοκρατορος ποι κιλωτερα τε και οξυτερα. Συνειχον δ' ομως οι
δημαγωγοι αμφω τα στρατευματα στρατηγιας και δημαγωγιας περι βουλευομενοι,
οπως μετ' επιστημης δημαγωγησαιεν και στρατευσοιντο. Και ο μεν αυτοκρατωρ
αιφνης νυκτος εξ εκατερου μερους επεισπεσειν τηι του Ῥομπερτου παρεμ βοληι
σκεπτομενος το μεν εθνικον απαν στρατευμα απο του οπισθεν μερους επετρεψε
προσβαλειν δια των αλυκων διελθοντας και πλειονα την οδοιποριαν αναδεξασθαι
αυτους δια το ανυποπτον ουκ απηνηινατο. Αυτος δε απο των εμπροσθεν, οπηνικα
γνοιη εφθακοτας τους αποσταλεντας, ηβουλετο προσβαλειν τωι Ῥομπερτωι. Ὃς
κενας τας σκηνας καταλιπων και νυκτος δια της γεφυρας διεληλυθως (ογδοη δ' ην
προς τηι δεκατηι του παριππευοντος μηνος Ὀκτω βριου επινεμησεως πεμπτης) το
παρα την θαλατταν επ' ονοματι του μαρτυρος Θεοδωρου παλαι ανοικοδομηθεν
τεμενος κατελαβε μετα παντος του στρατευματος. Και δι' ολης νυκτος το θειον
εξευμενιζομενοι των αχραντων και θειων μυστηριων μετελαμβανον. Ειτα τας ιδιας
κατα στησας φαλαγγας την μεσην ειχετο του συνταγματος χωραν, το δε γε προς
θαλατταν κερας τωι Ἀμικετηι επε τρεψε (κομης δε ουτος των επιφανων, γενναιος και
χειρα και γνωμην), θατερον δε τωι υιωι αυτου Βαιμουντωι, την επικλησιν Σανισκωι.
4.6.2 Τουτων ο αυτοκρατωρ αισθομενος, δεινος ων το συνοισον εν οξειαι ευρηκεναι
ροπηι, μεθαρ μοσαμενος εαυτον προς το ξυμπεσον αυτου που κατα το πρανες παρα
την θαλασσαν τας παραταξεις κατεστησε. Και διελων τα στρατευματα τους μεν επι
τας σκηνας του Ῥομπερτου απερχομενους βαρβαρους της ορμης ουκ ανε κοψε, τους
δε επι των ωμων τα ετεροκοπα φεροντας ξιφη παρακατασχων μετα του σφων
αρχηγου του Ναμπιτου αποβαντας των ιππων εμπροσθεν εκ μικρου διαστηματος
προπορευεσθαι στοιχηδον επετρεψε· τουτο δε γενος ασπι δηφορον ξυμπαντες. Του δε
στρατευματος το λοιπον εις φαλαγγας διελων αυτος μεν το μεσαιτατον ειχε της
παρα ταξεως, δεξιοθεν δε και εξ ευωνυμου φαλαγγαρχας τον καισαρα Νικηφορον
τον Μελισσηνον επεστησε και τον καλουμενον Πακουριανον και μεγαν δομεστικον.
Το δε μεσαιτατον αυτου τε και των πεζηι βαδιζοντων βαρβαρων ικανους ειχε
στρατιωτας της τοξειας ειδημονας, ους κατα του· Ῥομπερτου προεκπεμπειν
ηβουλετο, επιτρεψας τωι Ναμπιτηι, οπηνικα βουλοιντο προς τους Κελτους εξιππα
σασθαι και αυθις υποστρεφειν, χωραν αυτοις εξ εφοδου διδοναι εφ' εκατερα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

σχιζομενους, ειτ' αυθις συνεχιζεσθαι και συνησπικοτας πορευεσθαι. 4.6.3 Ουτω γουν
το απαν διατυπωσας στρατευμα αυτος μεν κατα μετωπον ιετο των Κελτικων
στρατευματων την ηιονα παραθεων· οι δε απο σταλεντες βαρβαροι τας αλυκας
διεληλυθοτες, επει και οι εντος του ∆υρραχιου τας πυλας ανεπετασαν τουτο αυτοις
του αυτοκρατορος επισκηψαντος, εν ταυτωι ταις Κελτικαις σκηναις προσεβαλον.
Κατ' αλληλων δε των δημαγωγων ερχομενων αποσπαδας αποστελλων ο Ῥομπερτος
ιππασιας εκελευε ποιεισθαι, ει που εκειθεν υποσυραι τινας δυνηθειεν του Ῥωμαικου
στρατευματος. Ἀλλ' ουδ' ο βασιλευς προς τουτο ανεπεπτωκει· επεμπε δε μαλλον και
συχνους τους αντικαταστησομενους αυτοις πελταστας. 4.6.4 Ἀκροβο λισμοις ουν
μετριοις αμφοτερων κατ' αλληλων χρησαμενων, επει και ο Ῥομπερτος ηρεμα
τουτοις ειπετο και το μεται χμιον ηδη απεστενουτο διαστημα, της φαλαγγος του Ἀμι
κετου προεκδραμοντες πεζοι και ιππεις περι το ακρον της παραταξεως της του
Ναμπιτου προσεβαλον. Γενναιοτερον δ' αυτων αντικατασταντων παλινορσοι
γεγονασιν, επει ου παντες λογαδες ησαν, και τηι θαλασσηι εαυτους επιρρι ψαντες αχρι
του τραχηλου ταις νηυσι του Ῥωμαικου και Βενετικικου στολου πελαζοντες εκειθεν
ηιτουντο την σωτηριαν και παρ' εκεινων ου προσεδεχοντο. 4.6.5 Ἡ δε γε Γαΐτα, ως
λογος τις φησιν, η του Ῥομπερτου συνευνος αυτωι συστρατευομενη, Παλλας αλλη
καν μη Ἀθηνη, θεασα μενη τους φευγοντας δριμυ τουτοις ενατενισασα κατ' αυτων
μεγιστην αφεισα φωνην μονον ου το Ὁμηρικον εκεινο επος τηι ιδιαι διαλεκτωι λεγειν
ευκει «μεχρι ποσου φευ ξεσθε; στητε, ανερες εστε». Ὡς δε ετι φευγοντας του τους
εωρα, δορυ μακρον εναγκαλισαμενη ολους ρυτηρας ενδουσα κατα των φευγοντων
ιεται. Τουτο θεασαμενοι και εαυτων γεγονοτες αυθις προς μαχην εαυτους
ανεκαλεσαντο. 4.6.6 Ἐπειδη δε οι πελεκυφοροι και αυτος ο τουτων αρχηγος ο
Ναμπιτης δι' απειριαν και θερμοτητα οξυτερον βεβα δικοτες ικανον της Ῥωμαικης
παραταξεως απεστησαν σπευδοντες ξυμβαλειν εν ισωι θυμωι τοις Κελτοις (και γαρ
ουχ ηττον εκεινων περι τας μαχας και ουτοι εκθυμοτεροι εισι και των Κελτων εν
τουτωι τωι μερει μη αποδεοντες), κεκοπιακοτας τουτους ηδη και ασθμαινοντας ο
Ῥομπερτος θεασαμενος και τουτο απο τε της οξειας κινησεως του τε διαστηματος
βεβαιωθεις και του αχθους των οπλων τινας των πεζων επεσκηψε κατ' αυτων
εισπηδησαι. Οι δε προκεκμηκοτες ηδη μαλακωτεροι των Κελτων εφαινοντο. Πιπτει
γουν τηνικαυτα το βαρβαρον απαν, και οποσοι τουτων εσωθησαν, περι το τεμενος
του αρχιστρατηγου Μιχαηλ προσπεφευγοτες οι μεν και οποσοις εξεχωρει το τεμενος
εντος, εισηιεσαν, οι δε ανωθεν του τεμενους ανελθοντες ειστηκεσαν την σωτηριαν,
ως ᾤοντο, εκειθεν πραγματευσομενοι. Οι δε Λατινοι πυρ κατ' αυτων αφεντες συν τωι
τεμενει παντας κατεκαυσαν. 4.6.7 Το δε γε λοιπον της Ῥωμαικης φαλαγγος
καρτερως προς αυτους απεμα χοντο. Ὁ δε Ῥομπερτος καθαπερ τις πτερωτος ιπποτης
συν ταις λοιπαις δυναμεσι κατα της Ῥωμαικης φαλαγγος ελαι και ωθειται ταυτην και
εις μερη πολλα διασπαι. Ἐν τευθεν οι μεν των αντικειμενων εν αυτωι τωι πολεμωι
μαχο μενοι πιπτουσιν, οι δε φυγηι την εαυτων επραγματευσαντο σωτηριαν. Ὁ δε
βασιλευς Ἀλεξιος καθαπερ τις πυργος ακλονητος εμενε, καν πολλους των μετ'
αυτου αποβεβληκει ανδρων και γενει και πειραι στρατιωτικηι διαφεροντων. Πεπτωκε
γαρ τηνικαυτα ο Κωνσταντιος υιος μεν του προβεβασιλευκοτος Κωνσταντινου του
∆ουκα, ουκ ιδιω τευοντος αυτου ετι αποτεχθεις, αλλ' εν πορφυραι και γεννηθεις και
τραφεις και ταινιας τωι τοτε καιρωι βασιλικης παρα του πατρος αξιωθεις· και ο
Νικηφορος μεν την κλησιν, Συναδηνος δε την επικλησιν καλουμενος, ανηρ γενναιος
και ωραιοτατος και σφαδαζων παντων υπερ τερησαι κατα την ημεραν εκεινην
μαχομενος, μεθ' ου ο ηδη ρηθεις Κωνσταντιος περι κηδους επι τηι ιδιαι αδελφηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

πολλακις ωμιλει· ναι μην και ο του Παλαιολογου πατηρ Νικηφορος και ετεροι των
επιφανων. Πληττεται γαρ και ο Ζαχαριας καιριαν κατα του στερνου και την ψυχην
αμα τηι πληγηι επαφιησι και ο Ἀσπιετης και πολλοι των λογαδων. 4.6.8 Της δε μαχης
μη διαλυομενης, επει τον βασιλεα εωρων 4.6.8 ετι ανθισταμενον, αποκριθεντες τινες
των Λατινων τρεις, αφ' ων εις ο ηδη ρηθεις Ἀμικετης ην, ο δε Πετρος του Ἀλιφα, ως
αυτος εκεινος ελεγεν, ο δε τριτος κατ' ουδεν τουτων ελαττων, ολους ρυτηρας
ενδοντες τοις ιπποις δορατα μακρα εναγκαλισαμενοι κατ' αυτου ιενται. Και ο μεν
Ἀμικετης διημαρτηκει του βασιλεως μικρον παρεκκλι ναντος του ιππου· του δ'
αλλου το δορυ δια του ξιφους ο βασιλευς απωσαμενος και τονωσας την χειρα παιει
τουτον κατα την κλειδα και την χειρα του λοιπου αποτεμνει σωματος. Ὁ δε γε τριτος
πληττει τουτον ευθυς κατα το μετωπον, ο δε φρενηρης τε ων και εδραιος τον νουν
μηδεν ολως συγχυθεις, γοργοτητι γνωμης εν ασκεπτωι χρονωι το δεον συνεις, υπτιον
αμα τηι πληγηι εαυτον ως επ' ουραν του ιππου εθετο. Και ευθυς τον χρωτα του
σωματος μικρον παραξεσασα η του ξιφους ακμη περι την ακωκην παρα ποδισθεισα
της κορυθος και τον συνεχοντα ταυτην υπο την γενυν ιμαντα διασπασασα ωσε
ταυτην εις γην. Τηνικαυτα δε ο μεν Κελτος εκεινος παραθεει, ον ᾤετο
κατακρημνισαι του ιππου, ο δ' ευθυς ορθωθεις επι της εφεστριδος εδραιος εκαθητο
μηδεν των οπλων αποβαλων. Ἀλλα και γυμνον το ξιφος κατεχων τηι δεξιαι, τωι δε
λυθρωι του ιδιου πεφοι νιγμενος αιματος και την κεφαλην απερικαλυπτον εχων και
την πυρσην και ηλιωσαν κομην περιπλανωμενην ταις οψεσι και διοχλουσαν αυτον
(ο γαρ ιππος ταραττομενος και αποπτυων τους χαλινους και φριμασσων
ατακτοτερον εμπιπτειν τωι προσωπωι τους βοστρυχους παρεσκευαζεν), αλλα και ὣς
εαυτον ανακαλεσαμενος, ως ενην, τοις εναντιοις αντικαθιστατο. 4.6.9 Ἐπει δε και
τους Τουρ κους φευγοντας εωρα και αυτον τον Βοδινον απολε μητον υποχωρουντα·
ωπλιστο γαρ και ουτος και εις πολεμου τυπον το αυτου διατυπωσας στρατευμα κατα
ταυτηνι την ημεραν ιστατο ως επαρηξων ταχα τωι αυτο κρατορι κατα τας προς αυτον
γεγενημενας συνθηκας. Ἐκαραδοκει δε, ως εοικεν, ινα, ει μεν την ροπην της νικης
τωι αυτοκρατορι δοθεισαν γνοιη, επιτεθειη και αυτος τοις Κελτοις, ει δε τουναντιον,
ατρεμησηι τε και οπισθοπους γενηται. Ταυτα διαλογιζομενος, ως εξ ων επεπραχει
δηλον, και την νικωσαν απαρτι τους Κελτους εγνωκως εχοντας αγευστος πολεμου
το παραπαν οικαδε επαναδε δραμηκει. Ὁ δε αυτοκρατωρ ταυτα θεασαμενος και ως
μηδενα τον αυτωι επαμυνοντα βλεπων τα μεταφρενα και αυτος τηνικαυτα διδωσι
τοις εναντιοις. Και ουτως εδιωκον οι Λατινοι το Ῥωμαικον στρατευμα.
4.7.1 Ὁ δε Ῥομπερτος καταλαβων το τεμενος του αγιου Νικολαου, οπου και η
βασιλικη σκηνη και απασα η σκευη του Ῥωμαικου στρατευματος, οποσους ευσθενεις
ειχε, τον βασιλεα διωκειν εκπεπομφεν αυτου που αυτος εγκαρτερων φανταζομενος
την του αυτοκρατορος κατα σχεσιν. Τοιουτοι γαρ λογισμοι τουτου το υπερογκον εξε
καιον φρονημα. Οι δε ευψυχως μαλα τουτον εδιωκον μεχρι τοπου τινος παρα των
εγχωριων καλουμενου Κακη Πλευρα. Ἥδε τουτου θεσις· ποταμος ρεων κατωθεν ο
Χαρζανης καλουμενος, ενθεν δε υπερκειμενη πετρα υψηλη. Ἀναμε ταξυ δε τουτων
φθανουσιν αυτον οι διωκοντες, οι και παιουσιν αυτον κατα την αριστεραν πλευραν
δια των δορατων (εννεα δε ξυμπαντες) και επι θατερα κλινουσι. Ταχα δ' αν και
επεπτωκει, ει μη το ξιφος, ο τηι δεξιαι κατειχε χειρι, εφθασεν εναπερεισθηναι τηι γηι.
Ναι μην και η του μυωπος ακμη του αριστερου ποδος ενδακουσα το ακρον της
εφεστριδος, ο υποστρωμα λεγουσιν, ακλινε στερον τον ιπποτην εποιει. Και αυτος δε
τηι λαιαι της χαιτης δραξαμενος του ιππου ανειχεν εαυτον. Βοηθειται μεντοι εκ θειας
τινος δυναμεως σωτηριαν παρ' εχθρων αυτωι κομιζουσης παραδοξως. Ἀναφυει γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

δεξιοθεν αλλους Κελτους τα δορατα προς εκεινον ορθωσαντας· οι και τα ακρα των
δορατων κατα την δεξιαν πλευραν εμβα λοντες ωρθωσαν τε αθροον τον στρατιωτην
και εις το μεσον κατεστησαν. 4.7.2 Και ην ιδειν θαυμα παραδοξον. Οι μεν γαρ εξ
ευωνυμων ανατρεπειν ηπειγοντο, οι δε εκ των δεξιων τα δορατα τηι πλευραι
πηξαντες ωσπερ τοις πρυην εναντιουμενοι και αντερειδοντες δορασι δορατα επ'
ορθου σχηματος τον βασιλεα εποιησαν. Ἑδρασαντος δε εαυτον γενναιοτερον και
συσφιγξαντος περιβαδην τον ιππον ομου και την εφεστριδα τηνικαυτα γινεται τι της
γενναιοτητος εκεινου τεκμηριον. Ὁ γαρ ιππος αλλως μεν και θερμοτατος ων και
υγροσκελης, αλλως δε και αθλητι κωτατος και πολεμικος (εφθη γαρ οπου τουτον
αναλα βεσθαι του Βρυεννιου μετα της ερυθροβαφους εφεστριδος, οποτε τουτον
ειλεν εν τωι καιρωι της μαχης βασιλευοντος ετι Νικηφορου του Βοτανειατου), το δε
ολον ειπειν, υπο θειας προνοιας εμπνευσθεις παλλεται τε ευθυς και διαεριος γινεται
και επ' ακρου της ειρημενης πετρας εφισταται ωσπερ υποπτερος κουφισθεις και,
τουτο δη το των μυθων, Πηγασου πτερα λαβων· Σγουριτζην τουτονι τον ιππον ο
Βρυεννιος ωνομαζε. Τα δε των βαρβαρων δορατα ωσπερ κενεμβατησαντα τα μεν και
των χειρων τουτων εξεπεσον, τα δε διαπεπαρμενα τοις μερεσι του εσθηματος του
βασιλεως εναπομειναντα μετεωρισθεντα τωι ιππωι συνηκολουθησαν. Ὁ δ' ευθυς
αποκοπτει τα επαγομενα δορατα. 4.7.3 Και ουτε τεθορυβητο την ψυχην εν τοσουτοις
δεινοις καταστας ουτε συνεθολωθη τους λογισμους, αλλα ταχυ του συνοισοντος
γινεται και το παραδοξον εκ μεσου εαυτον ποιειται. Οι δε γε Κελτοι κεχηνοτες
ειστηκεσαν το γεγονος εκπληττομενοι· και γαρ ην εκπληξεως αξιον· θεασαμενοι δε
τουτον εφ' ετεραν τραπεντα και αυθις εδιωκον. Ὁ δε επι πολυ νωτα τοις
μεταδιωκουσι στρατιωταις διδους στρεψας τους χαλινους και συναντησας ενι των
διωκοντων διελαυνει το δορυ τοις στερνοις· ο δε τηνικαυτα εις γην υπτιος εκειτο.
4.7.4 Ὁ δε βασιλευς αυθις τας ηνιας στρεψας ειχετο της προτερας οδου. Συνανται
τοινυν απο των εμπροσθεν διωκοντων τας Ῥωμαικας δυναμεις Κελτοις ουκ ολιγοις.
Οι δε πορρωθεν τουτον θεασαμενοι συνησπικοτες εστησαν τους τε ιππους αναψυξαι
βουλομενοι, αμα δε και ζωγρησαι τουτον εθε λοντες καντευθεν ωσπερ τι λαφυρον
τωι Ῥομπερτωι κομι σαι. Ὁ δε αμα μεν τους οπισθεν φευγων διωκοντας και τους
εμπροσθεν θεασαμενος απεγνωκει τας σωιζουσας ελπιδας. Συλλεξαμενος δε εαυτον,
επει των αλλων μεσον τινα εθεασατο απο τε του σωματος και της των οπλων
αποπαλλομενης αιγλης τον Ῥομπερτον ειναι νομισας καταστησας τον ιππον κατ'
αυτου φερεται· κακεινος δ' εκειθεν προς αυτον το δορυ ευθυνας. Και μεντοι γε και
συνελασαντες αμφω κατα το μεσαιχμιον κατ' αλληλων ιενται. 4.7.5 Προτερος δε ο
αυτοκρατωρ διιθυνας την χειρα παιει τουτον δια του δορατος· το δε αυτοθεν δια των
μαζων εις τα μεταφρενα διεκβαλλεται. Και τον μεν βαρ βαρον αυτικα ειχε γη· ευθυς
γαρ τουτον αφηκε και η ψυχη της τρωσεως καιριας γεγενημενης. Και του λοιπου ο
βασιλευς διασχισθεισης της φαλαγγος δια μεσων αυτων εξιππασατο αδειαν εαυτωι
εφευραμενος την σφαγην του βαρβαρου τουτου. Οι δ' ευθυς τον τρωθεντα εις γην
ερριμ μενον θεασαμενοι περιχυθεντες τωι κειμενωι περι αυτον διεπονουντο. Και οι
οπισθεν δε τον βασιλεα διωκοντες του τους θεασαμενοι αποβαντες των ιππων και
γνωρισαντες τον ανδρα εκοπτοντο ολολυζοντες. Ἀλλ' ο Ῥομπερτος μεν ουκ ην,
ετερος δε των επιφανων και ο τουτου δευ τερος. Τουτων δε ασχολουμενων ο
βασιλευς επι τα προσω την πορειαν επεποιητο.
4.8.1 Ἀλλ' εγωγε μεταξυ των λογων επελαθομην το μεν δια την φυσιν της
ιστοριας, το δε και δια την των πρα γματων υπερβολην, οτι πατρος κατορθωματα
γραφοιμι. Μηδε γαρ βουλομενη την ιστοριαν υποπτον θειναι πολ λακις παρατρεχω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

τα του πατρος μητε αυξανουσα μητε παθος περιτιθεισα. Ειθε γαρ ελευθερα ην του
παθους τουτου του πατρικου και απολυτος, ινα καθαπερ υλης αμφιλαφους
δραξαμενη την σοβαδα γλωσσαν ενεδειξαμην, οποσην εχοι περι τα καλα την
οικειωσιν. Ἐπηλυγαζει δε μου το προθυμον η φυσικη στοργη, μη πως δοξαιμι τοις
πολλοις υπο προθυμιας του λεγειν περι των κατ' εμαυτην τερατολογιας παρεχειν
υποληψιν. Και γαρ αν πολλαχου των κατορθωματων των πατρικων μεμνημενη και
την ψυχην αυτην απεσταλαξα ξυγγραφουσα τε και διηγουμενη, εν οποσοις κακοις
περιπεπτωκε, και ουδ' ανευ μονωιδιας και θρηνου τον τοπον παρηλθον. Ἀλλ' ινα μη
ρητορεια κομψη τις ηι κατα το μερος εκεινο της ιστοριας, ωσπερ τις απαθης αδαμας
και λιθος παρατρεχω τας του πατρος ξυμφορας, ασπερ εδει καμε καθαπερ εκεινον
τον Ὁμηρικον νεανισκον εις ορκον προφερειν (ουδε γαρ ειμι χειρων εκεινου του
λεγοντος «ου μα Ζην', Ἀγελαε, και αλγεα πατρος εμοιο») προς το ειναι και λεγεσθαι
φιλοπατωρ. Ἀλλα το μεν παθος το πατρικον εμοι μονηι καταλελειφθω και θαυμαζειν
και ολοφυρεσθαι, τα δε της ιστοριας εχεσθω. 4.8.2 Μετα ταυτα οι μεν Κελτοι της
προς τον Ῥομπερτον φερουσης ειχοντο. Ὁ δε κενους τουτους θεασαμενος πυθομενος
τε τα τουτοις συμπεσοντα παντας μεν μεγαλως κατηιτιατο, ενα δε τον τουτων
εκκριτον και μαστιζειν ηπειλει ανανδρον τε αποκαλων και απειροπολεμον. Και οτι
μη και αυτος επι της πετρας μετα του ιππου ανεθορε και τον βασιλεα Ἀλεξιον η κρου
σας ανειλεν η δραξαμενος ζωντα ηγαγε, τα πανδεινα πασχειν ᾤετο. Ἦν γαρ ο
Ῥομπερτος ουτος ταλλα μεν ευψυχοτατος τε και φιλοκινδυνοτατος, πικριας δε ολος
ανθρωπος και εν ρισιν επικαθημενον εχων τον χολον και την καρδιαν μεστην θυμου
και οργης εμπλεων και ουτως εχων περι τους πολεμιους, ως η τον αντικαθισταμενον
διαπειραι τωι δορατι η εαυτον διαχρησασθαι παρα τον Μοι ραιον φησι κλωστηρα
απαλλαττομενος. 4.8.3 Ὁ μεντοι στρατιωτης εκεινος, ον υπ' αιτιασιν ο Ῥομπερτος
ειχε, το τε ανεπιβατον και οξυ της πετρας μαλα σαφως διη γειτο, και οτι εις το
μετεωροτατον ο τοπος επηρτο και ως οξεια η πετρα ην και ακροσφαλης και ως
ουδενα ου πεζον, ουχ ιπποτην επιβηναι ταυτης δυνατον ανευ θειας τινος μηχανης,
μη οτι γε τινα πολεμουμενον και μαχομενον, αλλ' ουδ' ανευ πολεμου τινος ειναι
δυνατον αποπειρασθαι της πετρας. «Ει δ' εμοι» φησι «και διαπι στοιης, επιχειρησας η
αυτος συ η αλλος τις ιπποτων ο θαρραλεωτατος, των αμηχανων αισθησεται. Ει δ'
ουν, αλλ' ει τις αναφανειται της πετρας περιγενομενος, μη οτι γε απτερος, αλλα και
υποπτερος ων, ετοιμος αυτος παν ει τι δεινον υποστηναι και ανανδριαν
κατακριθηναι.» Ταυτα ειπων μετα θαυματος και εκπληξεως ο βαρβαρος τον
επιχολον Ῥομπερτον κατεστειλε τε και εις θαυμα εκινησεν αφεμενον του
οργιζεσθαι. 4.8.4 Ὁ δε βασιλευς τους ελιγ μους των παρακειμενων ορων και πασαν
την δυσβατον ατραπον εν δυσι νυχθημεροις διεξελθων καταλαμβανει την Ἀχριδα.
Ἐν δε τωι μεταξυ τον Χαρζανην διελθων και μικρον περι την καλουμενην
Βαβαγοραν εγκαρτερησας (τεμπος δ' αυτη δυσβατον εστι), μηθ' υπο της ηττης μηθ'
υπο των αλλων του μοθου κακων τον νουν συγχυθεις μηθ' υπο της κατα το μετωπον
του τραυματος οδυνης υποχα λασας, καν τα εντος υπο της λυπης των εν τηι μαχηι πε
πτωκοτων και μαλλον των γενναιως αγωνισαμενων ανδρων εξεφλεγετο. Ἀλλ'
ομως της πολεως ολος ην ∆υρραχιου και ταυτης εμεμνητο αχθομενος οτι ατερ
ηγεμονος κατα λελειπτο του Παλαιολογου δια την οξειαν συμβολην του πολεμου μη
δυνηθεντος επαναστρεψαι. Και ως ενον τους κατ' αυτην ησφαλισατο και την της
ακροπολεως φρουραν τοις εκκριτοις Βενετικοις των εκεισε αποικων ανεθετο, την δε
γε επιλοιπον πασαν πολιν τωι εξ Ἀρβανων ορμω μενωι Κομισκορτηι τα συνοισοντα,
δια γραμματων υποθεμενος.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

5.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ Εʹ
5.1.1 Ὁ μεντοι Ῥομπερτος αμεριμνησας πανταπασι την λειαν πασαν και την
βασιλικην σκηνην αφελομενος τρο παιοφορος και γαυριων την πεδιαδα κατελαβεν,
εις ην προτερον ηυλιζετο το ∆υρραχιον πολιορκων. Και μικρον διαναπαυσαμενος
εβουλευετο, ει χρη αυθις αποπειρασθαι των τουτου τειχων η την μεν πολιορκιαν εις
το επιον εαρ παραφυλαξασθαι, το παρον δε την Γλαβινιτζαν κατα λαβειν και τα
Ἰωαννινα κακεισε παραχειμασαι καταθεμενον το οπλιτικον απαν εις τα υπερκειμενα
τεμπη της πεδια δος ∆υρραχιου. Οι δ' εντος ∆υρραχιου, καθαπερ ο λογος εδηλωσεν,
επει οι πλειους απο Μελφης και Βενετιας ησαν αποικοι, τα ξυμπεσοντα τωι
αυτοκρατορι μεμαθη κοτες και την τοσαυτην ανδροκτασιαν και την των τηλι
κουτων ανδρων σφαγην και τους στολους υποκεχωρηκοτας και οτι ο Ῥομπερτος εις
το επιον εαρ την πολιορκιαν ταμιευεται, διεσκοπειτο εκαστος ο τι πραττειν χρη και
συζεσθαι και μη αυθις ες τοσουτους εμπεπτωκεναι κινδυ νους. 5.1.2 Συλλεξαμενοι
ουν εαυτους το απορρητον εκαστος εις το εμφανες αγουσι και περι των ολων γνω
σιμαχησαντες ωσπερ εν αποροις πορον ευρηκεναι ωιηθησαν πεισθηναι τωι Ῥομπερτωι
και παραδουναι οι την πολιν. Ἐρεθισθεντες δε και παρα του των αποικων Μελφης
και ταις τουτου πεισθεντες υποθημοσυναις τας εισοδους αναπετασαντες παροδον τωι
Ῥομπερτωι δεδωκασιν. Ἐγκρατης δε τουτου γενομενος τας δυναμεις μετεκαλειτο
φυλοκρινων αμα, ει που τετρωται τις καιριαν η επι χρωτα παραξεσαντος τυχον του
ξιφους, και διερευνωμενος οποιοι τε και οποσοι πολεμου παραναλωμα γεγονασιν εν
ταις προηγησαμεναις μαχαις, σκοπων αμα, επει χειμων ηδη παρην κατα τοδε καιρου,
δια τουτου και μισθοφορικον ετερον επισυναξαι και ξενικας επισυλλεξαι δυναμεις
και ηρος επιφανεντος τηνικαυτα πανστρατι κατα του βασι λεως χωρησαι. 5.1.3 Ἀλλ'
ουκ αυτος μεν ο Ῥομπερτος, καιτοι νικητην εαυτον και τροπαιουχον ανευφημων,
τοιαυτα ελογιζετο, ο δ' ηττηθεις βασιλευς και τραυματιας γεγονως δια την
ανυποιστον εκεινην ητταν και τοσουτους και τοιουτους αποβεβληκως μορμολυχθεις
οιον συνεσταλ ται· αλλα μηδεν σμικροπρεπες περι εαυτου λογισαμενος μηδε
χαλασας ολως τον λογισμον σπευδων ην οληι γνωμηι την ητταν ηρος φανεντος
ανακαλεσασθαι. Ἦσαν γαρ αμφω παντα προιδειν και συνιδειν ικανοι και πολεμικων
τεχνασματων ουδενος αδαεις, αλλα πασαις μεν τειχο μαχιαις, πασαις δε λοχησεσι
και ταις εκ παραταξεως αγωνιαις εθαδες, τας δε δια χειρος πραξεις δραστικοι και
γενναιοι και εχθροι παντων των υπ' ουρανον ηγεμονων γνωμηι και ανδριαι
καταλληλοι. Ειχε δε τι του Ῥομπερτου πλεον ο βασιλευς Ἀλεξιος, οτι νεαζων την
ηλικιαν ετι κατ' ουδεν ελαττων του ηδη ακμαζοντος ην και την γην μικρου σαλευειν
ολας τε φαλαγγας εκ μονου εμβοηματος αυχουντος συνταραττειν. Ἀλλα ταυτα μεν
εν ετεροις τηρεισθωσαν τοποις· μελησει γαρ παντως τοις εγκωμιαζειν εθελουσιν.
5.1.4 Ὁ δε γε βασιλευς Ἀλεξιος εν Ἀχριδιμικρον εαυτον ανακτησαμενος και το σωμα
διαναπαυσας καταλαμβανει την ∆ιαβολιν. Και τους μεν του πολεμου διασωθεντας
της εκ του μοχθου κακοπαθειας ως ενον επανελαμβανε, τους δε γε επιλοιπους
απανταχοθεν απο στειλας διεκηρυκευε την Θεσσαλονικην καταλαβειν. Ἐπει δε
πειραν του Ῥομπερτου και της τολμης του τηλικουτου εσχε στρατευματος και
πολλην αφελειαν και ανανδριαν των υπ' αυτον κατεψηφισατο (ου γαρ αν προσθειην
στρα τιωτων οτι και οι τεως παροντες αγυμναστοι τε το παραπαν ησαν και πασης
στρατιωτικης εμπειριας αδαεις), δια τουτο γουν εδειτο συμμαχων· το δε ατερ
74
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρηματων ουκ ενην. Τα δε ου παρην των βασιλικων ταμιειων επι μηδενι δεοντι
κενωθεντων υπο του προβεβασιλευκοτος Νικηφορου του Βοτανειατου τοσουτον ως
μηδε των ταμιειων κεκλεισθαι τας πυλας, αλλ' ανετως πατεισθαι παντι τωι
βουλομενωι δι' αυτων οδευειν· προπεποτο γαρ. Ἔνθεν τοι και εν αμηχανιαι το παν
καθιστατο ασθενειας και πενιας ομου συμπιεζουσης την υπο Ῥωμαιους. 5.1.5 Τοτε δη
τοτε τι τον νεον βασιλεα και αρτι των της βασι λειας οιακων επιβεβηκοτα εχρην
διαπραξασθαι; Παντως η εξαπορουμενον το παν καταλιποντα εκστηναι της αρχης,
ως μη αναιτιον οντα αιτιωιτο τις αυτον ως απειροπολεμον και ανεπιστημονα
αρχηγον, η εξ αναγκης ως ενον και συμμαχους μετακαλεσασθαι και τα τουτοις
επαρκεσοντα χρηματα οθεν δηποτε συναγαγειν και τους απανταχη διασπαρεντας
του στρατευματος δια δωρεων ανακαλεισθαι, ιν' εντευθεν μειζους ελπιδας
κτησαμενοι αυτοι τε μετ' αυτου εγκαρτερησαιεν και οι αποντες προς το
επανερχεσθαι προθυμοτεροι γενοιντο και ουτω γενναιοτερον προς τα Κελτικα
πληθη αντικαταστηναι δυνησαιντο. Ἀναξιον μεν ουν και ασυμφωνον της αυτου περι
τα στρατιωτικα επιστημης ομου και τολμης μηδεν πεπραχεναι βουλομενος προς δυο
ταυτα απεβλεψε, συμμαχους τε απανταχοθεν μεταπεμψασθαι ελπισι πολλων
δωρεων ευμηχανως του τους υποσυρομενος, την δε γε μητερα και τον αδελφον
αιτησασθαι χρηματα οι ξυμπορισαμενους οθεν δηποτε εκπεμψαι.
5.2.1 Οι δε πορον πορισμου μη εφευρισκοντες ετερον προτερον μεν απαντα τα
αυτων συναγαγοντες χρηματα, οποσα εν χρυσωι και αργυρωι τηι βασιλικηι χωνειαι
παραπε πομφασι. Πρωτη δε παντων η βασιλις και μητηρ εμη οποσα εκ τε μητρυου
και πατρυου κληρου ενυπηρχον αυτηι κατεβαλετο και τους αλλους εντευθεν προς
τουτο ερεθισαι οιομενη· εδεδιει γαρ υπερ του αυτοκρατορος εν στενωι κομιδηι τα κατ'
αυτον ορωσα. Ειτα δη και εξ ετερων, οποσοι ευνοικωτερον προς τους βασιλεις
τουτους διεκειντο, αυθαιρετως προτεθυμηκοτων κατα βαλεσθαι, οποσον εκαστος
ειχε προθεσεως χρυσιου και αργυριου πορισαμενοι εξεπεμψαν το μεν τι τοις συμμα
χοις, το δε τι προς τον αυτοκρατορα. 5.2.2 Ἀλλα προς την επικειμενην χρειαν
μηδαμως εξαρκουντων, των μεν χαριτας αιτουντων ως συναγωνισαμενων δηθεν,
των δε, οποσον μισθοφορικον, δαψιλεστερον τον μισθον εξαιτου μενων, ενεκειτο
αυθις και ετερα ανακαλουμενος δια το απεγνωκεναι την Ῥωμαιων ευνοιαν. Οι δε εν
αμηχανιαι γεγονοτες και πολλους λογισμους ανελιξαντες ιδιαι τε και κοινηι, επει και
τον Ῥομπερτον αυθις οπλιζομενον μεμα θηκεσαν, μη εχοντες ο τι και δρασαιεν εις
τους παλαι κειμενους νομους και τους κανονας περι της των ιερων εκποιησεως
απεβλεψαν. Και μετα των αλλων ευρηκοτες οτιπερ επ' αναρρυσει αιχμαλωτων τα
των αγιων του Θεου εκκλησιων ιερα εξεστιν εκποιεισθαι (εωρων δε οτι και των
Χριστιανων οσοι περι την Ἀσιαν υπο την βαρβαρικην ετελουν χειρα και οποσοι την
σφαγην εξεφυγον εμιαινοντο δια την μετα των απιστων συναναστροφην), ολιγ'
αττα των παλαι ηργηκοτων ιερων και καταλελυμενων ως εις μηδεμιαν χρειαν
συντελουντα, αλλ' αφορμην μονον ιεροσυ λιας και ασεβειας αμα τοις πολλοις
παρεχομενα ως υλην χαραγματος εις μισθον τοις στρατιωταις και συμμαχοις τα
τοιαυτα χρηματισαι εσκεψαντο. 5.2.3 Τουτου γουν συνδοξαντος ανερχεται ο
σεβαστοκρατωρ Ἰσαακιος εις το του Θεου μεγα τεμενος την συνοδον εκκλησιασας
και το της εκκλησιας απαν πληρωμα. Θεασαμενοι δε τουτον οι της ιερας συνοδου επ'
εκκλησιας συνεδριαζοντες τωι πατριαρχηι εκθαμβοι γεγονοτες ηρωτων οτου χαριν
παρεγενετο. Ὁ δε· «Λεξων ηκω τι προς υμας χρησιμον τηι βιαιαι των πραγματων
παρεμπτωσει και σωστικον του στρατου.» Ἅμα δε και τους περι των μη
χρησιμευοντων ιερων κανονας απεστοματιζε και πολλα περι τουτων δημηγορη σας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

«Ἀναγκαζομαι, φησιν, αναγκαζειν ους ου βου λομαι αναγκαζειν.» Και γενναιους
προτιθεμενος λογι σμους εδοκει ταχα πειθειν τους πλειονας. 5.2.4 Ὁ δε γε Μεταξας
αντετεινεν ανθυποφορας τινας ευλογους εισα γαγων, αποσκωπτων αμα και προς
αυτον τον Ἰσαακιον. Ἀλλ' ομως τα δεδογμενα εκρατει. Τουτο υλη μεγιστης
κατηγοριας τοις βασιλευσιν εγενετο (ουκ οκνω γαρ και τον Ἰσαακιον απορφυρον
βασιλεα κατονομαζειν) ου τοτε μονον, αλλα και μεχρι καιρου διαρκεσασα. Και γαρ
αρχιε ρευς τις τηνικαυτα Χαλκηδονος Λεων προυκαθητο, ου των πανυ σοφων και
λογιων, αρετης δε επιμεμελημενος, το δε ηθος αυτωι σκληρον και αποκροτον· ουτος
ουν των εν τοις Χαλκοπρατιοις πυλων αφαιρουμενων του επικει μενου αυταις
αργυριου η και χρυσιου εις το μεσον εισδυς επαρρησιαζετο μηδ' ολως η οικονομιας η
των περι των ιερων κειμενων νομων επαισθανομενος. Ὑβριστικωτερον δε και οιον
ειπειν ατακτοτερον τωι τηνικαυτα κρατουντι προσεφερετο, οσακις εις την
βασιλευουσαν επανηιει τηι ανεξικακιαι εκεινου και τηι φιλανθρωπιαι καταχρωμενος.
Και οπηνικα μεν τα πρωτα κατα του Ῥομπερτου ο αυτοκρατωρ της βασιλιδος πολεως
εξηιει, Ἰσαακιου του σεβα στοκρατορος και αυταδελφου αυτου μετα της κοινης
γνωμης οθεν δηποτε συμποριζομενου χρηματα μετα των νομων αμα και του
δικαιου, εις θυμον εκινει τον ρηθεντα αδελφον του βασιλεως αναισχυντοτερον
αυτωι προσφερομενος. 5.2.5 Ὡς δε και ο βασιλευς πολλακις μεν ηττηθεις και
μυριακις αυθις κατατολμησας των Κελτων Θεου νευσει νικηφορος στεφανιτης
επανεληλυθει, επει και αυθις αλλο νεφος εχθρων, τους Σκυθας φημι, κατ' αυτου
εξορμων ηδη μεμαθηκοι, και δια τουτο και η συλλογη των χρηματων, και του
βασιλεως εν τηι μεγαλοπολει ενδημουν τος, εφ' ομοιαις αιτιαις εσπουδαζετο, ο
αρχιερευς εκεινος αναιδεστερον προσεπεσε τωι αυτοκρατορι. Και συζητησεως πολλης
εντευθεν περι των ιερων γινομενης, λατρευτικως, ου σχετικως δε προσκυνεισθαι τας
αγιας εικονας παρ' ημων εδογματιζεν εν τισι μεν ευλογως αμα και αρχιερα τικως
ενισταμενος, εν τισι δε και ουκ ορθως δογματιζων ουκ οιδ' ειτε δι' εριν και την προς
τον βασιλεα απεχθειαν τουτο πεπονθως ειτε δι' αγνοιαν. Ἐξακριβουν γαρ ασφαλως
τον λογον ουκ ειχεν, οτι λογικης μαθησεως αμετοχος υπηρχε πανταπασιν. 5.2.6 Ὡς
δ' επι πλεον προς τους βασιλεις εθρασυνετο χαιρεκακοις ανδρασι πειθομενος, οποιοι
πολλοι τοτε υπηρχον του πολιτευματος, εις τουτο παρανυττομενος και προς υβρεις
και βλασφημιας ακαιρους ετραπετο, και ταυτα παρακαλουντος αυτον του βασιλεως
μεταβαλειν την περι των εικονων γνωμην, ετι δε και της προς αυτον αποσχεσθαι
απεχθειας, υπισχνουμενου αμα και τα ιερα ταις αγιαις εκκλησιαις λαμπροτερα
αποδουναι και παν ο τι δεοι ποιειν προς διορθωσιν, και ηδη και διορθουμενου παρα
των ελλογιμωτερων τοτε της συνοδου, ους οι τωι του Χαλκηδονος μερει
προσκειμενοι κολακας εκαλουν, καθαιρεσει κατεδικαζετο. Ὡς δε μηδεν υπο πτησσων
ουδ' ολως ηρεμει, αλλα και αυθις συνεταραττε την εκκλησιαν ουκ αγεννη φατριαν
συνεπαγομενος, ως ατεγκ τος ην παντη και αδιορθωτος, μετα πολλων ενιαυτων
παρελευσιν παντες ομου του ανδρος κατεψηφισαντο. καντευθεν υπεροριαν
καταδικαζεται. Και δεχεται τουτον η περι τον Ποντον Σωιζοπολις παντοιας προνοιας
και θεραπειας βασιλικης αξιουμενον, καν ουδαμως χρασθαι ταυταις ηβουλετο
υστερον δι' ην προς τον αυτοκρατορα ετρεφε μηνιν, ως εοικεν. Ἀλλα ταυτα μεν ωδε
πη περι γεγραφθω.
5.3.1 Ὁ δε γε αυτοκρατωρ τους νεηλυδας (συνερρεον γαρ ικανοι περισωθεντα
τουτον μεμαθηκοτες) επιμελως εξεπαι δευεν οπως ιππευειν χρη ευοχωτατα και
τοξευειν ευστο χωτατα, οπλιτευειν τε και ενεδρευειν επικαιροτατα. Ἐπε πομφει δε
αυθις και προς τον ρηγα Ἀλαμανιας πρεσβεις, ων προεξηρχεν ο Μηθυμνης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

καλουμενος, και δια γραφης επι πλεον ερεθιζει μη μελλειν ετι, αλλα τας αυτου ανα
λαβομενον δυναμεις ταχιον την Λογγιβαρδιαν καταλαβειν κατα τας συγκειμενας
συνθηκας, εφ' ωι απασχολησαι τον Ῥομπερτον, ιν' ουτως αδειας τυχων στρατευματα
αυθις και ξενικας δυναμεις συλλεξηται και ουτω τουτον του Ἰλλυρικου απελασηι,
πολλας τωι Ἀλαμανιας ρηγι ομολογησας τας χαριτας ει ουτω ποιησειε, και το
υποσχεθεν αυτωι δια των παρ' αυτου σταλεντων πρεσβεων κηδος εκπληρωσαι
διαβεβαιουμενος. 5.3.2 Ταυτα οικονομησας τον Πακουριανον μεγαν δομεστικον
αυτου που καταλιπων αυτος προς την βασιλευουσαν επανερχεται, εφ' ωι και ξενικας
απανταχοθεν συλλεξασθαι δυναμεις και αλλα τινα οικονομησαι τωι καιρωι και τοις
ξυμπεσουσι πραγμασι συμβαλλομενα. Οι δε Μανιχαιοι, ο τε Ξαντας και ο Κου λεων,
μετα των υπ' αυτους ως εις δυο προς τηι ημισειαι χιλιαδας ποσουμενων ασυντακτως
οικαδε επανερχονται. Και πολλακις μετακαλουμενοι παρα του αυτοκρατορος
υπισχνουντο μεν εληλυθεναι, υπερετιθεντο δε την ελευσιν. Ὁ δε επεκειτο και
δωρεας αυτοις και τιμας δια γραφων υπισχνουμενος, και ουδ' ουτως προς αυτον
εληλυθεσαν. 5.3.3 Ουτως ουν του βασιλεως κατα του Ῥομπερτου ετοι μαζομενου ηκε
τις τωι Ῥομπερτωι απαγγελλων την του ρηγος Ἀλαμανιας εις Λογγιβαρδιαν οσον ηδη
αφιξιν. Ὁ δε εν αμηχανιαι γεγονως διεσκοπειτο τι αν χρη ποιειν. Πολλα τοινυν
γνωσιμαχησας, επει τον μεν Ῥογερην εν τωι προς το Ἰλλυρικον διαπεραν διαδοχον
της αυτου αρχης κατε λιπε, τωι δε γε Βαιμουντωι νεωτερωι οντι ουπω χωραν τινα
απενειματο, συναγαγων τους κομητας απαντας και εκκριτους του οπλιτικου παντος
μετακαλεσαμενος τον υιον αυτου Βαιμουντον τον Σανισκον δημηγορος πρου καθητο
και φησιν. 5.3.4 «Οιδατε, κομητες, οτι τον φιλ τατον μοι υιον Ῥογερην και
πρωτοτοκον των υιων κυριον της εμης εν τωι προς το Ἰλλυρικον μελλειν διαπεραν
κατ εστησα χωρας. Ου γαρ εχρην εκειθεν υποχωρουντα και τοιουτο αναδεχομενον
εργον την ιδιαν χωραν ατερ ηγε μονος καταλιπειν εις προνομην ετοιμον παντι τωι
βουλο μενωι εκκεισθαι. Ἐπει δε ο ρηξ Ἀλαμανιας πολιορκησων ταυτην ηδη
καταλαμβανει, χρη και ημας ως ενον ταυτης αντιποιησασθαι. Ουδε γαρ δει ετερων
επιλαμβανομενους των ιδιων κατερραιθυμηκεναι. Λοιπον εγω μεν απειμι εφ' ωι της
οικειας χωρας αντιποιησασθαι, την προς τον Ἀλαμανιας αναδησαμενος μαχην.
Τουτωιι δε μοι τωι υιωι τωι νεωτερωι επαφιημι το τε ∆υρραχιον και τον Αυλωνα και
τας λοιπας πολεις και νησους οσας φθασας αυτος τωμωι δορατι κατεσχον.
Παρεγγυωμαι δε και υμιν και αξιω ως εμε τουτον λογιζεσθαι και οληι χειρι και
γνωμηι υπερ αυτου μαχεσθαι. 5.3.5 Και σοι δε τωι φιλτατωι μοι επισκηπτω υιωι»
αποστρεψας τον λογον προς τον Βαι μουντον «δια τιμης πασης τους κομητας αγειν
και συμ βουλοις εν απασι χρασθαι και μη οιον εναυθεντειν, αλλα παντων αυτοις
κοινωνειν. Συ δε αλλ' ορα μη καταμελη σηις τον κατα του βασιλεως Ῥωμαιων
αναπραξασθαι πολεμον, αλλ' εν οσωι μεγαλην ητταν ηττηθη και μικρου μαχαιρας
εργον εγεγονει και το πολυ των αυτου στρα τευματων τωι πολεμωι ανηλωτο (και γαρ,
φησι, και εγγυς ηλθε του ζωγρηθηναι και εκ μεσων των χειρων ημων τραυματιας
ᾤχετο), μη ανησεις ολως, μη πως ανεσεως τυχων συλλεξαι το τε πνευμα και
γενναιοτερον η το προ τερον αντικατασταιη σοι. Ου γαρ των τυχοντων ο ανηρ, αλλ'
εκ νηπιου πολεμοις και μαχαις εντραφεις πασαν τε την εω και την εσπεραν
διεληλυθως οποσους αποστατας τοις πρυην αυτοκρατορσι δορυθηρατους εποιησε,
και αυτος παντως εκ πολλων ακουεις. Ει γουν ολως αναπεσηις και μη κατ' αυτου
χωρησεις πασηι γνωμηι, οποσα μεν αυτος εργα πολλα καμων ηνυσα φρουδα ποιησεις,
αυτος δε τους καρπους της ιδιας ραιθυμιας παντως δρεψηι. Καγω μεν ηδη απειμι
αγωνισομενος τον ρηγα της ημε δαπης απελασαι χωρας και ουτω τον φιλτατον μοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

Ῥογερην επι της δοθεισης αυτωι εξουσιας εδρασαι.» 5.3.6 Ουτω μεν ουν
συνταξαμενος αυτωι εισεληλυθως εις μονηρες την περαιαν της Λογγιβαρδιας
κατελαβε· και οξεως εις το Σαλερηνον εκειθεν παραγινεται, οπερ παλαι ποτε εις
κατοικιαν των της δουκικης αξιας αντιποιου μενων αφωριστο. Κειθι γουν
εγκαρτερησας ικανας συν ειλοχει δυναμεις και μισθοφορικον εξ αλλοδαπων οτι πλει
στον. Ὁ δε ρηξ Ἀλαμανιας κατα τας προς τον αυτοκρατορα υποσχεσεις
καταλαμβανειν ηδη την Λογγιβαρδιαν ηπειγετο. Τουτο μεμαθηκως ο Ῥομπερτος
εσπευδε την Ῥωμην καταλαβειν ενωθησομενος τε τωι παπαι και τον Ἀλαμανιας
απειρξων του προκειμενου σκοπου. Ἐπει δε ουδ' ο παπας προς τουτο ανενευεν,
αμφω κατα του Ἀλα μανιας εξωρμησαν. 5.3.7 Ὁ μεντοι ρηξ πολιορκησαι την
Λογγιβαρδιαν επειγομενος, επει και τα κατα τον αυτο κρατορα μεμαθηκοι και οτι
μεγαλην ητταν ηττηθεις, των μεν του στρατευματος ξιφων παραναλωμα
γεγονοτων, των δε εκασταχου διασπαρεντων, αυτος εις πολλους καταστας
κινδυνους εν τωι γενναιως μαχεσθαι καιριως εν διαφοροις του σωματος πληγεις
μερεσι τολμηι και γενναιοτητι γνωμης παραδοξως ερρυσθη, στρεψας τας ηνιας προς
την ενεγκαμενην εχωρει τουτο νικην λογισαμενος το μη κιν δυνοις εαυτον
υποβαλειν επι μηδενι δεοντι. Ουτος μεν ουν ειχετο της προς τα οικοι φερουσης· ο δε
Ῥομπερτος φθασας εις την του ρηγος παρεμβολην αυτος μεν προσω τερω διωκειν
ουκ ηθελεν, απομοιραν δε ικανην των αυτου ταγματων διελων διωκειν τον
Ἀλαμανιας προυτρεψατο. Αυτος δε την λειαν πασαν αναλαβομενος μετα του παπα
προς Ῥωμην απενευσε. Και τουτον επι του ιδιου θρονου εδρασας ευφημιας αυθις
παρ' εκεινου τυγχανει καπειτα προς το Σαλερηνον επανερχεται της εκ των πολλων
μοθων κακοπαθειας εαυτον ανακτησομενος.
5.4.1 Μετ' ου πολυ δε καταλαμβανει τουτον ο Βαιμουν τος την αγγελιαν της
επισυμβασης αυτωι ηττης επι του προσωπου φερων. Ὅπως δε ξυνεπεσε τα της τυχης
αυτωι, ο λογος ηδη δηλωσει. Και γαρ των εκεινου μεμνη μενος παραγγελματων και
αλλως δε αρηΐφιλος ων ανηρ και φιλοκινδυνοτατος απριξ της κατα του βασιλεως
μαχης ειχετο. Και τας ιδιας δυναμεις αναλαβομενος συνεφεπο μενους εχων και
οποσοι ελλογιμωτεροι και λογαδες Ῥωμαιων στρατιωται και ηγεμονες των παρα του
Ῥομπερτου κατασχεθεισων χωρων και πολεων (απεγνωκοτες γαρ καθαπαξ του
αυτοκρατορος ολοι της του Βαιμουντου γεγονασι γνωμης) καταλαμβανει δια της
Βαγενητιας τα Ἰωαννινα και ταφρον κατα τους εξωθεν διακειμενους αμπελωνας
ποιησας προτερον, αμα δε και το οπλιτικον απαν εν επικαιροις τοποις καταθεμενος
αυτος εντος τας σκηνας επηξατο. Τα δε τειχη περιαθρησας και την του καστρου
ακροπολιν επισφαλη διαγνους ου μονον αυτην ανορθουν ως ενον ηπειγετο, αλλα
και ετεραν εν αλλωι μερει των τειχων ου μαλλον συνοισον αυτωι δεδοκτο ερυμνο
τατην ανωικοδομει, ληιζομενος αμα και τας παρακειμενας πολεις και χωρας. 5.4.2
Ταυτα μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ ευθυς μηδε μελλησας ολως τας δυναμεις απασας
συναγα γων της Κωνσταντινου σπευσας εξεισι κατα μηνα Μαιον. Τοιγαρουν τα
Ἰωαννινα καταλαβων, επει ο του πολεμου και της μαχης καιρος ηδη παρην, τα
οικεια στρατευματα μηδε το πολλοστον των του Βαιμουντου δυναμεων οντα
κατανοων και αλλως δε απο της μετα του Ῥομπερτου προηγησαμενης μαχης
γινωσκων την πρωτην κατα των εναντιων ιππασιαν των Κελτων ανυποιστον δεον
εκρινε πρωτον μεν δια πολλοστων μετρητων τινων και εκκριτων ακροβολισμους
ποιησασθαι, ιν' εντευθεν ενδειξιν τινα και της τωι Βαιμουντωι ενυπαρχουσης
στρατηγικης επιστημης σχοιη και γενηται οι δια των μερικων προσβολων την του
ολου γνωσιν εσχηκεναι καντευθεν ξυν επιστημηι βεβαιο τερον προς τον Κελτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

αντιπαραταξασθαι. Ουτω γουν τα στρατευματα κατ' αλληλων εσφαδαιζεν· ο δε
βασιλευς την ανυποιστον των Λατινων δεδιως πρωτην προσβολην καινον τι ποιει.
Ἁμαξας κουφοτερας κατασκευασας και των συνηθων ηττους εφ' εκαστηι τουτων
κοντους ενεπηξε τεσσαρας και πεζους οπλοφορους επεστησεν, ωστε οπηνικα οι
Λατινοι ολους ρυτηρας χαλασαντες κατα της Ῥωμαικης ορμησουσι φαλαγγος, τας
αμαξας ωθεισθαι προσω δια των υφισταμενων οπλοφορων πεζων, ιν' ουτω το
συνεχες διακοπτηται του συνασπισμου των Λατινων. 5.4.3 Και επει καιρος πολεμου
παρην, του ηλιου ηδη του οριζοντος λαμπρως υπερκυψαντος, ο αυτοκρατωρ τας
φαλαγγας εις πολεμου τυπον καταστησας αυτος το μεσαι τατον ειχεν. Ὁ γουν
Βαιμουντος ουκ ανετοιμος της μαχης συγκροτυμενης προς την μηχανην εφανη του
αυτοκρατορος, αλλ' ωσπερ προγνους το βεβουλευμενον μεθαρμοζεται προς το
ξυμπεσον και τας ιδιας δυναμεις διχα διελων και τας αμαξας παρεκκλινας κατα της
Ῥωμαικης εκατερωθεν ιεται παραταξεως. Και φαλαγγες μεν φαλαγξι τηνικαυτα
εμιγνυντο και ανερες ανδρασι κατα στομα εμαχοντο. Ουτω δε πολλων εκατερωθεν
εν τωι μαχεσθαι πεσοντων την μεν νικωσαν ειχεν ο Βαιμουντος, ο δε γε αυτοκρατωρ
καθαπερ τις πυργος ακλονητος ιστατο εξ εκατερου μερους βαλλομενος και οπου μεν
ιππαζομενος κατα των επιοντων Κελτων και συμπλεκομενος ενιοις πληττων και
κτεινων και πληττομενος, οπου δε και τους φευγοντας συχνοις εμβοημασιν
ανακτωμενος. Ὡς δ' εις μερη πολλα τας φαλαγγας διασπασθεισας εωρα, δειν
ελογισατο και αυτος εαυτωι το ασφαλες περιποιησασθαι ου σωσων εαυτον ουθ' υπο
δειλιας συγχυθεις, ως ταχα αν τις ειπηι, αλλ' ει που τον κινδυνον διεκφυγων και
συλλεξα μενος εαυτον αυθις γενναιοτερον τοις μαχομενοις Κελτοις αντικατασταιη.
5.4.4 Ὑποφευγων δε τους εχθρους μετ' ολιγων πανυ τινων και των Κελτων τισιν
εντυχων αυθις εκεινος ο ακαταπτοητος στρατηγος εδεικνυτο. Ἀναρρωσας γαρ τους
συν αυτωι και σφοδραν την κατ' αυτων ιππασιαν ως σημερον τεθνηξομενος ποιησας
η κατα κρατος ηττη σων κτεινει μεν αυτος παισας ενα των Κελτων, και οποσοι δε
συν αυτωι Ἄρεως ησαν υπασπισται πολλους τρωσαντες εξεδιωξαν. Και ουτως
αμετρητους και μεγιστους διεκφυ γων κινδυνους αυθις συζεται δια των Στρουγων
διελθων εις Ἀχριδας κακειθι εγκαρτερησας και ικανους των πεφευγοτων
ανακαλεσαμενος αυτου που μετα του μεγαλου δομεστικου παντας καταλιπων
καταλαμβανει τον Βαρ δαρην, ου ραιστωνης χαριν· βασιλικας γαρ ραιθυμιας και
αναπαυλας ουδαμως εαυτωι απεμετρει. 5.4.5 Και αυθις συναγαγων τα στρατευματα
και μισθοφορικον συλλεξα μενος κατα του Βαιμουντου χωρει ετερον τι σκοπησας,
δι' ου καταγωνισαιτο τους Κελτους. Τριβολους γαρ σιδηρας κατασκευασας, επει την
μαχην ες νεωτα προσεδοκα, εσπερας ταυτας εν τωι μεσαιχμιωι της πεδιαδος κατε
στρωσεν ουπερ σφοδροτεραν εστοχαζετο τους Κελτους την ιππασιαν ποιησασθαι,
μηχανωμενος ταχα την πρωτην και ανυποιστον των Λατινων ορμην δια τουτων
αποθραυ σαι των τριβολων περιπαρεντων τοις ποσι των ιππων και τους μεν κατα
μετωπον ισταμενους των Ῥωμαιων, οποσοι δορατα εφερον, μεμετρημενας τας
ιππασιας ποιεισθαι και οποσον μη ταις τριβολοις περιπαρειεν, αλλ' εφ' εκατερα
σχιζομενους υποστρεφειν, τους δε πελταστας πορρωθεν κατα των Κελτων σφοδρους
εκπεμπειν τους οιστους, το δε γε δεξιον και ευωνυμον κερας εξ εκατερου μερους
ασχετωι ρυμηι τοις Κελτοις επεισπεσειν. 5.4.6 Τοιαυτα μεν τα τουμου πατρος
διανοηματα· τον δε Βαιμουντον ταυτα ου διελαθε. Συνεβαινε γαρ τι τοιουτον. Ὅπερ
γαρ ο βασιλευς εσπερας κατ' εκεινου εβουλευσατο, πρωΐας ο Κελτος μεμαθηκε. Και
προς το ακουσθεν ευφυως μεθαρμοσαμενος την μαχην ανεδεχετο και ουκεθ', ως
εθος αυτωι, την ορμην της μαχης εποιει, αλλα προαρπασας την του αυτοκρατορος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

βουλην αυτος εξ εκατερου μερους τον μοθον μαλλον ανερριπισε την κατα μετωπον
φαλαγγα ατρεμειν τεως παρακελευσαμενος. Της γουν μαχης αγχεμαχου γεγονυιας
οι του ρωμαικου στρατευματος τα νωτα τοις Λατινοις δεδωκασι μηδ' αντωπησαι
τουτοις του λοιπου ισχυοντες προκατεπτοημενοι οντες δια την προηγησαμενην
ητταν. 5.4.7 Και συγχυσις τηνικαυτα της ρωμαικης παραταξεως ην, καν ο βασιλευς
ακλονητος μενων γενναιως και χειρι και γνωμηι αντικαθιστατο πολλους μεν
τρωσας, εστι δ' ου και τρωθεις. Και επει το απαν εκρευσαν ηδη στρατευμα εθεασατο
και εαυτον μετ' ολιγων καταλειφθεντα, δεον ελογισατο μη αλογως ανθισταμενος
κινδυνευσαι. Ἐπαν γαρ τις πολλα μογησας μη προς ισχυος εχοι τοις εχθροις
αντικαθιστασθαι, ματαιος αν ηι εις προυπτον κινδυνον εαυτον συνωθων. Του γουν
δεξιου και ευωνυμου κερως της ρωμαικης φαλαγγος φυγαδειαι χρησαμενων ο
βασιλευς ετι εγκαρτερων μετα της του Βαιμουντου φαλαγγος γεν ναιως απεμαχετο
τον ολον αυτος αναδεξαμενος πολεμον. Το δε ανατιρρητον συνιεις του κινδυνου
δεον εκρινεν εαυτον περισωσαι, ως αυθις δυνασθαι μαχεσθαι προς τον
καταγωνισαμενον και αντιπαλος εσεσθαι καρτερωτατος και μη το παν της νικης
αρασθαι τον Βαιμουντον. 5.4.8 Τοιουτος γαρ ην ηττωμενος και νικων, φευγων και
αυθις διωκων, και μηδεποτε υποπτησσων μητε μη ανελπιστιας βροχοις αλισκομενος.
Ἦν γαρ και εις Θεον μεγιστην εχων πιστιν και τουτον μεν ες μεσον δια παντος
περιφερων, ορκου δε πανταπασιν απεχομενος. Ἀπειρηκως ουν, ως ανωθεν ειρηται,
οπισθορμητος και αυτος γεγονε διωκο μενος παρα του Βαιμουντου και εκκριτων
κομητων. Ἐν τουτοις δε φησι προς τον Γουλην (ουτος δε πατρωιος αυτου θεραπων)
και τους συν αυτωι «Μεχρι ποσου φευξο μεθα;» Και στρεψας τον χαλινον και του
κουλεου το ξιφος εξαγαγων παιει τον πρωτως αυτωι συναντησαντα κατα της οψεως.
Τουτο οι Κελτοι θεασαμενοι και διαγνον τες αυτον της ιδιας απεγνωκοτα σωτηριας,
επειδη τους τοιαυτης γνωμης γεγονοτας ανδρας ακαταμαχητους παλαι εγινωσκον,
υποσταλεντες του διωκειν επαυσαντο. Και ουτω των διωκοντων απαλλαγεις
υπεξηιει του κινδυνου. Ουδε φευγων δε ολως ανεπεπτωκει, αλλα των φευγοντων
τους μεν ανεκαλειτο, τους δε και επεσκωπτε, καν οι πολλοι τον αγνοουντα
υπεκρινοντο. Ουτω γουν του κινδυ νου σωθεις εισερχεται εις την βασιλευουσαν, εφ'
ωι συνα γαγειν αυθις στρατευματα και κατα του Βαιμουντου χωρησαι.
5.5.1 Ἐπει δε του Ῥομπερτου προς Λογγιβαρδιαν παλινοστησαντος την μετα
του αυτοκρατορος μαχην ο Βαιμουντος ανεδεξατο ταις εκεινου υποθημοσυναις
χρωμενος και δια παντος μαχας και πολεμους αναρριπιζων, τον μεν Πετρον του
Ἀλιφα μετα του Πουντεση εις πολιορκιαν εν διαφοροις χωραις εξεπεμψεν· ενθεν τοι
και τους μεν δυο Πολοβους ευθυς ο Πετρος του Ἀλιφα κατεσχε, τα δε Σκοπια ο
προρρηθεις Πουντεσης. Αυτος δε μηνυθεις παρα των Ἀχριδιωτων ταχυ τας Ἀχριδας
καταλαμβανει. Και προς μικρον εγκαρτερησας του Ἀριεβη φρουρουντος το καστρον
απρακτος απηλθεν εις τον Ὀστροβον κακειθεν κενος αποπεμφθεις διηλθε δια του
Σοσκου και δια των Σερβιων απηλθεν εις Βεροιαν. Και προσβαλων εν πολλοις και
πολλακις τοποις και μη ανυσας δια των Βοδινων καταλαμβανει τα Μογλενα και
ανεγειρει καστελιον τι προ χρονου ερειπωθεν. Ειτα καταλιπων μεθ' ικανων εκει
κομητα τινα Σαρακηνον εξ επωνυμιας καλουμενον εις τον Βαρδαρην κατελαβεν εις
τας καλουμενας Ἄσπρας Ἐκκλησιας. Και τριμηναιον χρονον διατριβοντος εκει εν τωι
μεταξυ εκκριτοι τρεις των κομητων, ο τε Πουντεσης, ο Ῥεναλδος και Γελιελμος τις
καλουμενος συνωμοσιαν πεποιηκοτες αυτομολησαι προς τον βασιλεα εφωραθησαν.
Και ο μεν Πουντεσης τουτο προγνους αποδρασας προσηλθε τωι αυτοκρατορι, οι δε
λοιποι δυο κατεσχεθησαν και απελυθησαν κατα τον νομον των Κελτων προς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

πολεμον. Και ηττηθεις κατεβληθη ο Γελιελμος, ον και κατασχων ετυφλωσε, τον δε
γε ετερον Ῥεναλδον απεστειλε προς τον πατερα αυτου Ῥομπερτον εις Λογγιβαρδιαν,
υφ' ου αφαι ρειται και ουτος τους οφθαλμους. Ὁ δε Βαιμουντος απαρας απο των
Ἄσπρων Ἐκκλησιων απηλθεν εις Καστοριαν. Τουτο μαθων ο μεγας δομεστικος
καταλαμβανει τα Μογλενα και κατασχων τον Σαρακηνον κτεινει παραυτικα
ερειπωσας τελειως το καστελιον. Ὁ δε γε Βαιμουντος εξελθων της Καστοριας
ερχεται εις την Λαρισσαν κειθι παραχειμασαι βουλομενος. 5.5.2 Καταλαβων δε την
μεγα λοπολιν ο αυτοκρατωρ, καθαπερ ειρηται, ευθυς εργου ειχετο, οποιος εκεινος
θερμουργος και μηδεποτε ραιστωνης μετειληχως, δυναμεις τε ηιτειτο τον σουλτανον
μετα ηγεμονων πειραν εκ μακρου εσχηκοτων. Ὁ δε τηνικαυτα πεμπει προς αυτον
χιλιαδας επτα μετα ηγεμονων λιαν εμπειρων και αυτον τον Καμυρην χρονωι και
πειραι των αλλων υπερεχοντα. Ἐν οσωι δε ταυτα ο βασιλευς ωικονομει και
ητοιμαζετο, ο Βαιμουντος μερος τι του ιδιου στρατευ ματος αποδιελομενος Κελτους
καταφρακτους ολους απο στειλας εξ επιδρομης κατεσχε την Πελαγονιαν, τα Τρικαλα
και την Καστοριαν. Αυτος δε ο Βαιμουντος μετα ξυμπαντος του στρατευματος
καταλαβων τα Τρικαλα αποσπαδα του ολου στρατευματος αποστειλας γενναιους
ολους εξ εφοδου κατεσχε τον Τζιβισκον. Κᾆθ' ουτως καταλαβων την Λαρισσαν κατ'
αυτην την του μεγαλομαρτυ ρος Γεωργιου μνημην συν ολαις δυναμεσι και
περιζωσας τα τειχη επολιορκει αυτην. 5.5.3 Ὁ δε ταυτηνι την πολιν φυλαττων
πατρυου του αυτοκρατορος θεραποντος υιος, Λεων ο Κεφαλας, γενναιως προς τας
του Βαιμουντου αντι καθιστατο μηχανας επι ολοις μησιν εξ. ∆ηλοι δε την του
βαρβαρου εφοδον δια γραφων τηνικαυτα τωι αυτοκρατορι. Ὁ δε ου παραχρημα,
καιτοι σφαδαιζων, της προς τον Βαιμουντον φερουσης ηπτετο, αλλα πλειον
μισθοφορικον επισυναγων απανταχοθεν ανεβαλλετο την εξελευσιν. Ειτα καρτερως
οπλισας απαντας εξεισι της Κωνσταντινου. Και τοις μερεσι της Λαρισσης εγγισας και
διελθων δια του βουνου των Κελλιων και την δημοσιαν λεωφορον δεξιοθεν
καταλιπων και τον βουνον τον ουτωσι εγχωριως καλουμενον Κισσαβον κατηλθεν
εις Ἐζεβαν· χωριον δε τουτο Βλαχικον της Ἀνδρωνιας εγγιστα διακειμενον. Ἐκειθεν
δε καταλαβων ετεραν αυθις κωμοπολιν Πλαβιτζαν συνηθως καλουμενην, αγχου που
του ουτωσι πως καλου μενου ποταμου † ρεοντος διακειμενην, την σκηνην κα τεθετο
αποχρωντα ταφρον διορυξας. Και εγερθεις εκειθεν ο βασιλευς απηλθεν αχρι των
κηπουρειων του ∆ελφινα κακειθεν εις τα Τρικαλα. 5.5.4 Γραμμα δε τις τηνικαυτα
ηκε κομιζων του Κεφαλα Λεοντος, περι ου φθασας ο λογος εδηλωσε,
παρρησιαστικωτερον γραφοντος· «Ἴσθι, ω βασι λευ, οτι μεχρι του νυν σπουδην
πολλην εισενηνοχως διετηρησα το καστρον αναλωτον. Ἤδη δε των εφειμενων
Χριστιανοις τροφιμων στερουμενοι και των μη προσηκον των ηψαμεθα. Ἀλλα και
ταυθ' ημιν επελιπον. Ει γουν βοηθησαι ημιν θελων σπευσεις και τους πολιορκουντας
εκδιωξαι δυνηθειης, τωι Θεωι χαρις. Ει δ' ου, τουμον ηδη πεπληρωκα· και το εντευθεν
αναγκηι δουλευοντες (και τι γαρ δει προς φυσιν και την εκ ταυτης τυραννιδα ποιειν;)
γνωμην εχομεν το φρουριον παραδουναι τοις επικειμενοις εχθροις και φανερως
αποπνιγουσιν. Ἀλλ' ει ταυτα δυστυ χησαι συμβαιη, επαρατος μεν γενοιμην εγω,
τολμηρως δε και κατα της σης βασιλειας τουτο παρρησιαζομαι, ει μη ταχιον σπευσεις
του κινδυνου ημας εξελεσθαι μη προς τοσουτον βαρος πολεμου τε και λιμου
αντισχειν επι πλεον δεδυνημενους, συ δ' ο ημετερος βασιλευς, ει γε δυναμενος
βοηθειν ουκ επεσπευσας την βοηθειαν, ουκ αν φθανοις εγκλημα προδοσιας
αποφυγγανων». 5.5.5 Ὁ δε αυτοκρατωρ δειν εγνω δια τινος τροπου ετερου αυτους
καταγωνισασθαι· λογισμοι δε τουτον συνειχον και μεριμναι. Και δητα σκοπων οπως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

χρη λοχους ενστησασθαι, δι' ολης ημερας διεπονειτο Θεον αρωγον επικαλουμενος.
Μετακαλεσα μενος ουν τηνικαυτα τινα των γεροντων Λαρισσαιων επυνθανετο περι
της του τοπου θεσεως. Και ανατεινας τους οφθαλμους, αμα και τωι δακτυλωι
επισημαινων, επι μελως ανηρωτα οπη φαραγγες εισι διερρωγυιαι τοις τοποις η
λοχμαι τινες βαθειαι προς αυτας συνεχιζονται. Ταυτα δε του Λαρισσαιου επυνθανετο
βουλομενος λοχον επιστησαι και δι' απατης τους Λατινους καταγωνισασθαι· τον γαρ
φανερον και κατα μετωπον φθασας απηγορευε πολεμον πολλακις συμβαλων και
ηττηθεις και πειραν της συμβολης του φραγγικου πολεμου λαβων. 5.5.6 Ἐπει δε
ηλιος κατεδυ αυτος τε δι' ολης κεκοπιακως της ημερας ο βασιλευς εις υπνον
ετραπετο, ονειρος εφισταται τουτωι. Ἐδοκει εντος του ιερου τεμενους του
μεγαλομαρτυρος ∆ημητριου εσταναι και φωνης ακουσαι, «Μη λυπου μηδε στενε,
αυριον νικαις». Την δε φωνην βαλλειν αυτου την ακοην ᾤετο εκ μιας των εν τωι
τεμενει απηιωρημενων εικονων, εν ηι ο μεγαλομαρτυς ∆ημητριος κατεγεγραπτο.
∆ιυπνισθεις δε και περιχαρης γεγονως εκ της του ονειρου ταυτης ομφης εθεοκλυτει
τε τωι μαρτυρι και προσυπισ χνειτο, ει γενοιτο οι νικην κατα των εχθρων αρασθαι,
αυτοθι τε παραγενεσθαι και προ σταδιων ικανων της πολεως Θεσσαλονικης ουκ
εφιππον, αλλα πεζηι και βαδην ερχομενον εις την αυτου ελευσεσθαι προσκυνησιν.
5.5.7 Και δη μετακαλεσαμενος τους στρατηγους τε και ηγε μονας και συγγενεις
απαντας βουλης ηρχετο την εκαστου γνωμην αναζητων· ειτα το σκοπηθεν
απηγγειλε. Το δε ην παραδουναι τα ταγματα απαντα τοις συγγενεσιν αυτου·
προεξαρχοντα δε τον Μελισσηνον Νικηφορον εφιστησι και τον Κουρτικιον
Βασιλειον, τον και Ἰωαννακην καλου μενον· ανηρ δε ουτος των επιφανων,
περιβοητος επ' ανδρειαι και στρατιωτικηι επιστημηι, εξ Ἀδριανουπολεως ορμωμενος.
Ου τα ταγματα δε μονον αυτοις παραδιδωσιν, αλλα και τα της βασιλειας παρασημα
απαντα. Ἐπε σκηπτε δε ποιησασθαι την παραταξιν καθ' ο σχημα εν τοις
προηγησαμενοις πολεμοις αυτος παρεταττετο παραγ γειλας αυτοις δι'
ακροβολισμων προτερον αποπειραν των εμπροσθεν των Λατινων ερχομενων
ποιησασθαι, ειτα το ενυαλιον αλαλαξαντας πανστρατι κατ' αυτων χωρησαι· επαν δε
ο συνασπισμος γενηται και εις χειρας κατ' αλλη λων ελθωσι, νωτα παρασχειν τοις
Λατινοις και φευγειν ακρατως ως προς το Λυκοστομιον υποκρινεσθαι. Ἐν ωι δε
ταυτα ο βασιλευς παρεκελευετο, χρεμετισμος απαντων των ιππων του στρατοπεδου
αιφνης εξηκουσθη. Και θαμβος επι τουτωι κατεσχεν απαντας· αγαθος δε ομως οιωνος
αυτωι τε τωι βασιλει παραυτικα και πασι τοις περιεργοτεροις εδοκει. 5.5.8 Ἀλλα ταυτα
μεν ουτω πως επισκηψας αυτοις και καταλιπων δεξιοθεν του καστρου Λαρισσης
περιμεινας την του ηλιου δυσιν γενναδας τινας ανδρας επεσθαι οι επιταξας την του
Λιβοτανιου κλεισ ουραν διεληλυθως και τον Ῥεβενικον περικοψας και δια της
καλουμενης Ἀλλαγης προς το ευωνυμον της Λαρισσης μερος καταλαβων και
περιαθρησας την απασαν του τοπου θεσιν χθαμαλωτερον τοπον κατανοησας εκειθι
μετα των συνεφεπομενων αυτωι λοχων ην. Οι δε ηγεμονες των ρωμαικων
ταγματων, οπηνικα ο βασιλευς προλοχισειν, ως ειρηται, επειγομενος την του
Λιβοτανιου κλεισουραν διερχεσθαι εμελλε, τηνικαυτα αποσπαδα τινα των ρωμαι
κων αποδιελομενοι ταγματων κατα των Κελτων εξεπεμψαν, εφ' ωι προς εαυτους
ελκυσαι, ως μη εκεχειριαν εχοιεν φωρασαι τον αυτοκρατορα οπη πορευεται. Οι και
προς την πεδιαδα κατελθοντες προσεβαλον τοις Κελτοις και εφ' ικανον μαχεσαμενοι
διεστησαν της νυκτος απαρτι μη παραχωρουσης την μαχην. Καταλαβων δε τον
σκοπηθεντα τοπον ο βασιλευς απαντας αποβηναι των ιππων εκελευσε και επι γονυ
κλιθεντας τους χαλινους χερσι κατεχειν. Και αυτος δε χαμαιδρυωι περιτυχων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

ωσαυτως κατακλιθεις τον χαλινον εν χερσι κατεχων επι προσωπον το επιλοιπον της
νυκτος εκειτο.
5.6.1 Ἀνισχοντος δε του ηλιου, επει τα των Ῥωμαιων ταγματα κατα
φαλαγγας ισταμενα ο Βαιμουντος εθεασατο τας τε βασιλικας σημαιας και τα
αργυροηλα δορατα <και> τους ιππους μετα των βασιλικων ερυθρων εφεστριδων, ως
ενον και αυτος κατ' αυτων την ιδιαν κατεστησατο φαλαγγα διχη διελων τας
δυναμεις και των μεν αυτος καταρχων, των δε φαλαγγαρχην τον Βρυεννιον
καταστησας· Λατινος δε ουτος των επιφανων, ον και κονοσταυλον ωνομασαν. Ουτω
γουν τας ιδιας καταστησας δυναμεις το συνηθες και παλιν ποιει και κατα μετωπον
της παρα ταξεως, οπου τα βασιλικα εωρα παρασημα, εκει τον αυτοκρατορα νομισας
ειναι ως πρηστηρ τοις φαινομενοις εμπιπτει. Οι δε μικρον αντισχοντες τα νωτα
τουτωι διδοα σιν· ο δε τουτους διωκων οπισθεν ηλαυνεν ακρατως, ως ο λογος
φθασας εδηλωσεν. Ὁ μεντοι βασιλευς τα ιδια ταγματα επι πολυ φευγοντα ορων και
τον Βαιμουντον οπισθεν των ρωμαικων ταγματων ακρατως διωκοντα
στοχασαμενος ικανον ηδη διαστημα της ιδιας αποστηναι τον Βαιμουντον
παρεμβολης, επι τον ιππον αναβας, το αυτο δε και τοις μετ' αυτου
παρακελευσαμενος κατα λαμβανει την του Βαιμουντου παρεμβολην. Και εισω
ταυτης γενομενος πολλους μεν των παρευρεθεντων Λατι νων αναιρει και τα
λαφυρα εκειθεν αναιρειται· ειτα περιαθρει τους διωκοντας και φευγοντας. 5.6.2 Και
επει ατεχνως την φυγην εωρα ποιουμενους και τον Βαιμουντον οπισθεν διωκοντα
και εκεινου οπισθεν τον Βρυεννιον, μετακαλεσαμενος τον καλουμενον Πυρρον
Γεωργιον επι τοξειαι υμνουμενον και ετερους ανδρας γενναιους χωρισας ικανους
πελταστας οπισθεν του Βρυεννιου οξεως ελαυνειν επεσκηψε, φθασαντας δε μη
αγχεμαχον την μαχην ποιησαι, αλλα πορρωθεν κατα των ιππων μαλλον συχνα
πεμπειν τα βελη. Ἐπικαταλαβοντες ουν τους Κελτους τους ιππους πυκνοις οιστοις
εβαλλον, ως εν αμηχανιαι τους ιπποτας καθιστασθαι. Και γαρ ανηρ Κελτος πας
εποχουμενος μεν ανυποιστος την ορμην και την θεαν εστιν, επαν δ' αποβαιη του
ιππου, το μεν τι τωι μεγεθει της ασπιδος, το δε τι και δια τα των πεδιλων προαλματα
και δρομον ανεπιτηδειον ευχειροτατος τε τηνικαυτα γινεται και αλλοιος παντα
πασιν η προτερον οκλαζουσης οιον και της ψυχικης αυτωι προθυμιας. Και τουτο,
οιμαι, γινωσκων ο βασιλευς μη τους ιπποτας, αλλα τους ιππους αναιρειν επεταττε.
5.6.3 Των δε ιππων των Κελτων πιπτοντων περιεδινουντο οι του Βρυεννιου. Και απο
της τουτων πολλης συστροφης κονισσαλος μακρος και πυκνος ιστατο μεχρι νεφων
κορυ φουμενος, ως παραβαλλεσθαι τουτον κατ' εκεινου καιρου τωι κατα την
Αιγυπτον γεγονοτι παλαι σκοτει ψηλαφητωι. Τας τε γαρ τουτων οψεις η πυκνοτης
απετυφλου της κονεως και αγνοιαν εμπαρειχεν οποθεν και παρα τινων οι οιστοι
πεμπονται. Τρεις δε Λατινους αποστειλας ο Βρυεν νιος εδηλωσε τωι Βαιμουντωι το
παν. Οι και κατελαβον αυτον εις τι νησιδιον ποταμου του ουτω καλουμενου
Σαλαβρια μετα τινων ισταμενον ολιγων Κελτων και σταφυ λας εσθιοντα, αμα δε και
υπερκομπον τι καυχωμενον, οπερ και μεχρι του νυν παρωιδειται και περιφερεται.
Τουτο γαρ πολλακις ελεγε βαρβαριζων το Λυκοστομιον οτι «Τον Ἀλεξιον εις λυκου
στομα ενεβαλον». Τοιουτον γαρ η υπεροψια σφαλλουσα τους πολλους και προς τα
υπ' οψιν και εν ποσι κειμενα. 5.6.4 Ἀκουσας δε τα παρα του Βρυεν νιου μηνυθεντα
και επιγνους τον δολον και την δι' απατης νικην του αυτοκρατορος ηχθετο μεν, ως
εικος, κατεπιπτε δε ουδαμως, οποιος εκεινος. Ἀποκριθεντες ουν τινες των υπ' αυτον
καταφρακτοι Κελτοι ανηλθον εις ακρωρειαν τινα κατεναντι της Λαρισσης
διακειμενην. Τουτους το οπλιτικον θεασαμενοι ξυν πολληι προθυμιαι εβιαζον ξυμβα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

λειν αυτοις· ο δε αυτοκρατωρ απηγε τουτους του εγχειρη ματος. Ἐκ διαφορων δε
πολλοι και διαφοροι ξυμμιγεντες ταγματων ανελθοντες προσεβαλον τοις Κελτοις· οι
δε παραχρημα κατ' αυτων ωρμηκοτες αναιρουσιν αχρι των πεντακοσιων. Ειτα του
βασιλεως στοχασαμενου του τοπου δι' ου ο Βαιμουντος εμελλε διελθειν, και
αποστειλαντος γενναιους στρατιωτας μετα και Τουρκων και του Μιγιδη νου
προεξαρχοντος, αμα τωι πλησιον γενεσθαι ευθυς ο Βαιμουντος ορμησας κατ' αυτων
ηττησε τουτους μεχρι του ποταμου διωξας.
5.7.1 Τηι δε μετ' αυτην αυγαζουσης ηδη της ημερας παραδραμων τον ηδη
ρηθεντα ποταμον μετα των συνεφε πομενων αυτωι κομητων και αυτου δη του
Βρυεννιου, επει ελωδη τοπον εν τοις της Λαρισσης μερεσιν εθεασατο, αναμεταξυ δυο
βουνων πεδιαδα αλσωδη ευρων αποτε λευτωσαν εις στενωπον οξυν (κλεισουραν
τουτον καλουσι), την λεγομενην ∆ομενικου παλατιον, δια τουτου εισελθων εκει τον
χαρακα επηξατο. Τηι δε μετ' αυτην κατα το περιορθρον καταλαμβανει αυτον ο
φαλαγγαρχης Μιχαηλ ο ∆ουκας, ο προς μητρος εμος θειος, μετα του οπλιτικου
παντος, ανηρ τις επι φρονησει διαβεβοημενος, ωραι δε και μεγεθει σωματος
διαφερων ου των τοτε καιρου, αλλα και των πωποτε γεγενημενων (θαμβος γαρ
ειχεν απαντας τους ορωντας τον ανδρα), συνιδειν δε το μελλον και φωρασαι το
ενεστος και καταπραξασθαι δεινοτατος τε και απαρα μιλλος. 5.7.2 Τουτωι ο
αυτοκρατωρ επεσκηψε μη παντας εντος του στομιου της κλεισουρας εισελθειν, αλλα
τας μεν δυναμεις εξωθεν ιστασθαι ιλαδον, ολιγους δε διελειν Τουρκων και
Σαυροματων της τοξειας ειδημονας και τουτοις παραχωρησαι της εισοδου,
επισκηψαι δε τουτοις μηδενι ετερωι ξιφει πλην οιστοις χρησασθαι. Εισελθοντων δε
και ιππασιας ποιουμενων κατα των Λατινων οι εξωθεν ισταμενοι προς αλληλους
σφαδαιζοντες ηριζον, οποιος αν το στομιον εισελθοι. Ὁ γαρ Βαιμουντος πληρης ων
στρα τηγικης επιστημης τους υπ' αυτον εκελευε συνησπικοτας ιστασθαι και ταις
ασπισιν εαυτους περιφραττοντας ατρε μειν. Ὁ δε γε πρωτοστρατωρ θεασαμενος τους
υπ' αυτον κατα μικρον εκρεοντας και εισερχομενους δια του στομιου εισηλθε και
αυτος. Ὁ δε Βαιμουντος τουτους θεασαμενος, «ωσπερ λεων εχαρη μεγαλωι επι
σωματι κυρσας,» ειπεν αν τις ομηρικως, ὣς και ουτος ιδων εν αυτοις οφθαλμοισι του
τους και τον πρωτοστρατορα Μιχαηλ ασχετωι ρυμηι πανσυδι κατ' αυτων ιεται· οι δε
παραχρημα νωτα τουτωι διδοασιν. 5.7.3 Ουζας δε την κλησιν φερωνυμον εκ του
γενους λαχων, επ' ανδρειαι διαβεβοημενος, ειδως ηδ' «επι δεξια ηδ' επ' αριστερα
νωμησαι βων αζαλεην» καθ' Ὅμηρον εν τωι του στομιου εξερχεσθαι δεξια
παρεκκλινας γοργως επιστραφεις παιει τον αυτωι υπαντιασαντα Λατινον· ο δ' ευθυς
κυμβαχος κατα γης εκειτο. Ὁ δε Βαιμουντος εδιωκε τουτους μεχρι του ποταμου
Σαλαβρια. Ἐν δε τωι φευγειν ο ηδη ρηθεις Ουζας παιει τον την σημαιαν του
Βαιμουντου κατεχοντα δια του δορατος και την σημαιαν των χειρων αυτου
αφαρπασας μικρον περιδινει και κλινει προς το πρανες. Οι γουν Λατινοι την σημαιαν
εξ ορθιου σχηματος κατα κλιθεισαν εωρακοτες εν συγχυσει γεγονασι και εφ' ετεραν
ετραποντο ατραπον, δι' ης και τα Τρικαλα καταλαμβανου σιν ηδη προκατασχεθεντα
παρα τινων των μετα του Βαι μουντου προς το Λυκοστομιον φευγοντων. Κακεισε
τεως αυλιζονται εισω τουτων γεγονοτες· εκειθεν δε καταλαμ βανουσι την
Καστοριαν. 5.7.4 Ὁ δε βασιλευς υποστρεψας απο Λαρισσης και την Θεσσαλονικην
καταλαβων, οποιος εκεινος περι τα τοιαυτα, ταχυ μαλα προς τους συν τωι Βαιμουντωι
κομητας αποστειλας πολλας υποσχεσεις επε ποιητο, ει τον Βαιμουντον τους μισθους
απαιτησουσιν, ωσπερ αυτοις και υπεσχετο· του δε μη εχοντος αποδουναι
παραπεισουσι τουτον κατελθειν εις θαλασσαν και αναζη τησαι ταυτα απο του ιδιου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

πατρος Ῥομπερτου και αυτον εκεινον διαπερασαι τους αυτων μισθους
εξαιτησομενον. Και ει τουτο ανυσαιεν, παντας τιμης και μυριων ευεργε σιων
επαπολαυσαι. Και οσοι μεν τουτων επι μισθωι δουλευσαι θελησουσι,
προσλαμβανεσθαι τουτους και αποχρωντα τον μισθον αποδουναι κατα τα θεληματα
αυτων, τους δ' αυ εις τας οικιας αυτων βουλομενους απελθειν ακινδυνως
διαβιβασαι δια της Ουγγριας. 5.7.5 Ὑπειξαντες ουν τωι του βασιλεως προσταγματι οι
κομητες τους των παραδραμοντων τεσσα ρων ενιαυτων μισθους ασυμπαθως
απηιτουν. Ὁ δε μη εχων αποδουναι ανεβαλλετο τεως. Ὡς δε ενεκειντο ευλογα
αιτουντες, μη εχων ο τι και δρασειε τον μεν Βρυεννιον αυτου που φυλασσειν την
Καστοριαν κατελιπε και τον τους Πολοβους φυλασσοντα Πετρον του Ἀλιφα· αυτος
δε τον Αυλωνα κατελαβε. Τουτο δε μεμαθηκως ο βασιλευς νικητης εις την βασιλιδα
των πολεων επαναζευγνυσι.
5.8.1 Καταλαβων δε ταυτην και εν συγχυσει τα κατα την εκκλησιαν ευρων
ουδε προς βραχυν τινα χρονον ανε σεως ετυχεν. Ἀλλ' οποιος εκεινος αποστολικος
ων, επει κυμαινομενην τοις του Ἰταλου δογμασι την εκκλησιαν ευρε, καν και κατα
του Βρυεννιου εβουλευετο (Κελτος δε ουτος την Καστοριαν κατασχων, ως ειρηται),
αλλ' ουδ' ουτως ημελει του δογματος. Ἐπι τουτοις γαρ και τα κατα τον Ἰταλον
εβλαστησαν μεγαλως την εκκλησιαν συνταραττοντα. Ουτος δε ο Ἰταλος (δει γαρ τα
κατ' αυτον εξ αρχης αυτης διηγησασθαι) ωρμητο μεν εξ Ἰταλιας και εν τηι Σικελιαι
εφ' ικανον διετριψε· νησος δε αυτη αγχου της Ἰταλιας διακειμενη. Οι γαρ Σικελοι
αποσταντες της Ῥωμαιων αρχης και εις πολεμον κατ' αυτων και μαχας απονενευκο
τες τους Ἰταλους εις συμμαχιαν προυκαλεσαντο, μεθ' ων και ο του Ἰταλου πατηρ ην
εχων και τον παιδα μεθ' εαυτου, καν μη στρατευσιμον ειχε την ηλικιαν, συνεφε
πομενον τουτωι και συμπαρασκαιροντα και τα πολεμικα οια τα των Ἰταλων,
παιδευομενον. Τα μεν ουν πρωτα της ηλικιας ουτως ειχε τωι Ἰταλωι και η πρωτη
τοιαυτη τουτωι καταβολη της παιδευσεως. 5.8.2 Ἐπει δε ο κλεινος εκεινος Γεωργιος ο
Μανιακης του Μονομαχου τα σκηπτρα της Ῥωμαιων διεποντος τυραννησας την
Σικελιαν κατεσχε, μολις εκειθεν ο του Ἰταλου πατηρ και τον παιδα επιφερο μενος
πεφευγε. Και εις Λογγιβαρδιαν φυγαδες αμφω κατη χθησαν ετι υπο Ῥωμαιους
τελουσαν. Ἐκειθεν δε ουτος ο Ἰταλος, ουκ οιδ' οπως, την Κωνσταντινου κατελαβε
παι δειας απασης και τεχνης λογικης ουκ ενδεως εχουσαν. Και γαρ απο της
αυτοκρατοριας Βασιλειου του πορφυρογεννη του και μεχρις αυτης της του
Μονομαχου βασιλειας ο λογος, ει και τοις πλειοσιν ερραιθυμητο, αλλ' ουν γε παλιν
ου καταδεδυκως ανελαμψε και ανεθορε και δια σπουδης τοις φιλολογοις εγενετο επι
των χρονων Ἀλεξιου του αυτοκρατορος, τα προ τουτου χλιδωντων των πλειονων
και παιζοντων ανθρωπων και ορτυγιαις και αλλοις αισχιοσι παιγνιοις
ενασχολουμενων δια την χλιδην, λογον δε και παιδευσιν απασαν τεχνικην εν
παρεργωι τιθεμενων. 5.8.3 Ουτως ουν τους ενταυθα εχοντας ο Ἰταλος ευρηκως και
ανδρασιν ομιλησας σχολαστικοις και αμειλικτοις και το ηθος αγριοις (ησαν γαρ τοτε
και τινες περι την βασιλευου σαν τοιουτοι) παιδειας τοινυν εξ εκεινων λογικης μετα
σχων και Μιχαηλ εκεινωι τωι Ψελλωι εν υστερωι προσωμιλησεν, ος ου πανυ τι παρα
διδασκαλοις σοφοις εφοιτησε, δια φυσεως δε δεξιοτητα και νοος οξυτητα, τυχων
μεντοι και Θεου αρωγου προς τουτοις δια την της μητρος θερμοτα την ικεσιαν
επαγρυπνουσης συχνως τωι εν τωι ναωι του Κυρου της θεοτοκου σεπτωι εικονισματι
και θερμοις τοις δακρυσιν υπερ του παιδος εκκαλουμενης, εις ακρον σοφιας απασης
εληλακως και τα Ἑλληνων και Χαλδαιων ακρι βωσαμενος γεγονε τοις τοτε χρονοις
περιβοητος εν σοφιαι. Τουτωι γουν ο Ἰταλος προσομιλησας εν απαιδευτωι ηθει και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

βαρβαρικωι ουκ ηδυνατο φιλοσοφιας εις βαθος ελθειν διδασκαλων ολως μηδ' εν τωι
μανθανειν ανεχομενος, θρα σους ων μεστος και απονοιας βαρβαρικης παντων τε
καθυ περτερειν και προ του μαθειν οιομενος και προς αυτον τον Ψελλον εκ πρωτης
αφετηριας αντεταξατο. Ἐμβαθυνας δε τηι διαλεκτικηι καθημερινους θορυβους εν
πανδημοις συνελευσεσιν εποιειτο σοφιστικας συνειρων ερεσχελιας και παν ει τι
τοιουτον προτιθεις και αυθις υπεχων λογον τοιουτοτροπον. 5.8.4 Τουτον
προσηταιρισατο και ο τηνι καυτα βασιλευων Μιχαηλ ο ∆ουκας και οι τουτου
αδελφοι· και δευτερου μεν λογου τουτον προς τον Ψελλον ετιθεντο, ομως δε
περιειχοντο τε αυτου και εν λογικαις συνεχρωντο αμιλλαις. Ἦσαν γαρ
φιλολογωτατοι οι ∆ουκαι και οι του αυτοκρατορος αδελφοι και αυτος δη ο βασιλευς
Μιχαηλ. Ὁ δε Ἰταλος θερμον αει και μανικον προς τον Ψελλον εβλεπε, καν εκεινος
ως αετος των του Ἰταλου ερεσχελιων υπεριπτατο. 5.8.5 Τι το μετα ταυτα; Ἐσφαδαιζε
τα των Λατινων τε και Ἰταλων κατα Ῥωμαιων και η της Λογγιβαρδιας ολης ομου
και Ἰταλιας εμελετατο κατασχεσις. Και ο βασιλευς εκεινος τον Ἰταλον ως οικειον
δηθεν και ανδρα αγαθον και τα των Ἰταλων επισταμενον εις Ἐπιδαμνον απεστειλε.
Και ινα συντεμω τον λογον, ως κακει εφωρατο τα ημετερα προδιδους και
απεστελλετο ο μελλων αυτον μετακινειν εκειθεν, τουτου αισθομενος φυγας εις
Ῥωμην ᾤχετο. Ειθ' οποιος εκεινος μεταμεληθεις προς τον βασιλεα παρακλησει
χρησαμενος κατα κελευσιν εκεινου την Κωνσταντινου κατελαβε την μονην την
ουτω καλου μενην Πηγην ενδιαιτημα λαβων και την εκκλησιαν των αγιων
τεσσαρακοντα. Ἔνθα και του Ψελλου μεταχωρη σαντος Βυζαντοθεν μετα την
αποκαρσιν αυτος φιλοσο φιας απασης προεστη διδασκαλος, υπατος των φιλοσοφων
χρηματισας, και τας τε Ἀριστοτελικας βιβλους και τας Πλατωνικας εξηγεισθαι
εσπουδαζε. 5.8.6 Και ην μεν τωι δοξαι πολυμαθεστατος, δεινος δε μαλλον ειπερ τις
αλλος διερευνησασθαι των ανθρωπων την δεινοτατην περιπατη τικην και ταυτης
πλεον την διαλεκτικην. Προς δε τας αλλας τεχνας των λογων ου πανυ τι ευφυως
ειχεν, αλλα περι τε την γραμματικην εχωλευε τεχνην και του ρητορικου νεκταρος
ουκ εγευσατο· ουδ' εκειθεν ο λογος τουτωι εφηρ μοστο και εις καλλος απεξεστο.
Ἔνθεν τοι και του χαρα κτηρος ειχε στρυφνως και το παν ανεμπεριβολως. Και
συνενενευκει ο λογος αυτωι τας οφρυς, και διολου απεπνει ιδριμυτητος.
∆ιαλεκτικων δε εφοδων εμεμεστωτο τουτωι το ξυγγραμμα, και η γλωττα των
επιχειρηματων επεφορητο τωι διαλεγομενωι εν ταις ομιλιαις μαλλον η ταις γραφαις.
Ουτως ειχεν ισχυρως προς τας διαλεξεις και τοσουτον αφυκτος ην ως τον
αποκρινομενον αυτοματως συνενε χθηναι προς την σιγην και εις αμηχανιαν ελθειν.
Ἑκατε ρωθεν γαρ της ερωτησεως βοθρον ωρυττε και εις φρεαρ αποριων ενεβαλλε
τον προσδιαλεγομενον. Ουτως εμπειρως ειχε της διαλεκτικης ο ανηρ και ταις
επαλληλαις επερω τησεσι κατεπνιγε τους διαλεγομενους συγχεων αυτων και
συνταραττων τον νουν. Και ουκ ην τον απαξ αυτωι συντυ χοντα τους λαβυρινθους
τουτου διελθειν. 5.8.7 Ἀμουσοτα τος δε αλλως ην και θυμος αυτου κατεκρατει· και
ηντινα προσεκτησατο αρετην απο του λογου κατελυε και ηφα νιζεν ο θυμος.
∆ιελεγετο γαρ και επεσι και χερσιν ο ανηρ και τον προσδιαλεγομενον ουκ ηφιει προς
αποριαν ολως ελθειν ουδ' αυταρκες ην αυτωι το επιρραψαι του αντικει μενου το
στομα και σιγην αυτου καταψηφιεισθαι, αλλ' ευθυς η χειρ κατα τε του πωγωνος και
των τριχων προσε φηλλετο και υβρις ευθυς ξυνεποδιζεν υβριν· και ακαθεκτος ην ο
ανθρωπος και τας χειρας ομου και την γλωτταν. Τουτο δε μονον αφιλοσοφον ειχεν,
οτι μετα την πληγην κατελιμπανε τουτον ο θυμος και το δακρυον κατελαμβανε και
εις λαμπρον μεταμελον ηρχετο. 5.8.8 Ει δε τωι φιλον και περι της οψεως αυτου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

μαθειν, μεγαλη μεν αυτου η κεφαλη, το μετωπον προπετεστατον, <το> προσωπον
εμφανες και ο μυκτηρ ελευθερον τε και ανετον απεπνει τον αερα και περιφερης ο
πωγων, τα στερνα ευρυς και ευπαγης τα μελη του σωματος, την δε της ηλικιας
αναδρομην των ευμηκεστερων ηττων, την δε φωνην τοιουτος οιος αν απο των
Λατινων εληλυθως νεανιας εις την ημεδαπην γην τα Ἑλληνων μεν εκμαθοι, ου
πανυ δε καθαριευοι τι την φωνην, αλλ' εστιν ου και κολοβωτερας εκφεροι τας
συλλα βας. Ἀλλ' ουτε το του στοματος ουκ ευαγες ουτε το εις ακρον αφωνον
ελανθανε τους πολλους, τοις δε ρητορικωτεροις αγροικιζων κατελαμβανετο. Ἔνθεν
τοι και τα συγγραμματα τουτου συνεσφιγκτο μεν απανταχοθεν τοις διαλεκτικοις
τοποις, ασυνταξιας δε κακιαν και σολοικισμον σποραδην διερριμμενον πανταπασιν
ουκ εξεφευγον.
5.9.1 Ουτος τοινυν προκαθημενος φιλοσοφιας απασης και συρρεουσης εις
αυτον της νεοτητος (και γαρ τα τε Προ κλου και Πλατωνος και τα φιλοσοφων
αμφοιν Πορφυριου τε και Ἰαμβλιχου ανεκαλυπτε τουτοις δογματα και μαλιστα τας
Ἀριστοτελους τεχνας και την ως οργανου παρεχο μενην χρειαν υφηγειτο τοις
εθελουσι πραγματειαν και ταυτηι μαλλον ενηβρυνετο και ενησχολητο) ου πανυ τι
τους μανθανοντας ωφελησαι ενισχυσε τον θυμον και την αλλην του ηθους
ακαταστασιαν κωλυμην εχων. 5.9.2 Και ορα μοι τους τουτου μαθητας, τον
Σολομωντα Ἰωαννην και τινας Ἰασιτας και Σερβλιας και αλλους ταχα περι την
μαθησιν εσπουδακοτας· ων τους πλειους θαμα φοιτωντας προς τα βασιλεια και αυτη
εθεασαμην υστερον τεχνικον μηδεν τι κατα ακριβειαν ειδοτας, σχηματιζομενους δε
τον διαλεκ τικον κινησεσιν ατακτοις και μοριων παραφοροις τισι μετα φοραις, υγιες
δε ουδεν επισταμενους, προβαλλομενους τας ιδεας, ηδη δε και τας μετεμψυχωσεις
συνεσκιασμενως πως και αλλα τινα ομοιοτροπα και παραπλησιως τουτοις αλλο
κοτα. 5.9.3 Και τις γαρ λογου μετεχων ου παρην, του ιερου ζευγους τοσουτον περι
την των θειων λογων εξερευνησιν δια πασης νυκτος και ημερας διαπονουμενων;
Τους εμους φημι τοκεας και βασιλεις. Ἀλλα τι μικρον παραδιηγησομαι· διδωσι γαρ
μοι τουτο νομος ρητορικος. Μεμνημαι της μητρος και βασιλιδος πολλακις αριστου
προκειμενου βιβλον εν χεροιν φερουσης και τους λογους διερευνωμενης των
δογματιστων αγιων πατερων, μαλιστα δε του φιλοσοφου Μαξιμου και μαρτυρος.
Ἐσπουδακει γαρ ου τοσουτον περι τας φυσικας συζητησεις οποσον περι τα δογματα
την οντως σοφιαν καρπουσθαι βουλομενη. Και μοι πολλακις θαυμαζειν επηιει και
θαυμαζουσα εφην ποτε προς αυτην «Πως αυτοθεν προς τοσουτον υψος απεβλεψας;
Ἔγωγε τρεμω και ουδ' ακροις ωσιν αποτολμω τουτων επαΐειν. Το γαρ πανυ
θεωρητικον τε και νοερον του ανδρος, ως φασιν, ιλιγγον παρεχεται τοις
αναγινωσκουσιν.» Ἡ δε μειδιασασα εφη, «Ἐπαινετην οιδα την δειλιαν ταυτην· και
ουδ' αυτη ατρεμας ταις βιβλοις ταυταις προσειμι. Ἀλλ' ομως απο σπασθαι τουτων ου
δυναμαι. Συ δε μοι μικρον αναμεινον και ταις αλλαις εγκυψασα βιβλοις προτερον
και της τουτων απογευσηι ηδυτητος.» Ἔτρωσε μου την καρδιαν η των ρηθεντων
μνημη και ωσπερ εις πελαγος αλλων διηγηματων εμπεπτωκα. Ἀλλα με θεσμος
ιστοριας απειργει· ενθεν τοι και προς τα κατα τον Ἰταλον ανατρεχετω ο λογος. 5.9.4
Ἐν τουτοις ουν τοις ανωθεν ρηθεισιν αυτου μαθηταις ακμαζων ο Ἰταλος πασι
καταφρονητικως προσεφερετο τους πολλους των ανοητων προς ανταρσιας
ανακινων και τυραν νους εκ των οικειων μαθητων ουκ ολιγους αποκαθιστας. Και
ειχον πολλους προφερειν, ει μη ο χρονος με την μνημην αφειλετο. Ἀλλα ταυτα μην
ησαν προ του αναχθηναι τον εμον πατερα εις την της βασιλειας περιωπην· επει δε τα
ωδι παιδειας ευρεν απασης ενδεως εχοντα και τεχνης λογικης, του λογου πορρω που
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

απελαθεντος, αυτος ει που σπινθηρες τινες ησαν τουτου υπο σποδιαι κρυπτομενοι,
αναχωννυειν ηπειγετο. Και τους οσοι περι τα μαθηματα επιρρεπως ειχον (ησαν γαρ
τινες και ουτοι βραχεις, και ουτοι μεχρι των Ἀριστοτελικων εστηκοτες προθυρων),
τουτους προς μαθησιν οτρυνων ουκ ενεδιδου, προηγεισθαι δε την των θειων βιβλων
μελετην της Ἑλληνικης παιδειας επετρεπε. 5.9.5 Τον δε Ἰταλον ευρηκως θορυβων τα
παντα μεστα ποιουμενον και πολλους εξαπατωντα τωι σεβαστο κρατορι Ἰσαακιωι την
τουτου
δοκιμασιαν ανεθετο· ανηρ δε ουτος φιλολογωτατος
και
μεγαλεπηβολωτατος. Και ος ουτως εχοντα τον ανδρα ευρηκως δημοσιαι ηλεγξε παρα
στησας εις μεσον ειθ' ουτως τηι εκκλησιαι παρεπεμψε κατα κελευσιν ταδελφου και
βασιλεως. Ἐπει δε την εαυτου απαιδευσιαν κρυπτειν ουχ οιος τε ην, κακεισε εκφυλα
της εκκλησιας δογματα εξηρευξατο και εις μεσους τους της εκκλησιας λογαδας
κωμωιδων ουκ επαυετο και αλλα τινα ποιων ηθους απαιδευτου και βαρβαρικου,
προεδρου οντος της εκκλησιας τηνικαυτα Ευστρατιου του Γαριδα· ας τουτον
παρακατεσχε περι τας οικοδομας της μεγαλης εκκλησιας, ως ινα ταχα προς το
κρειττον μεταποιησηι. Ἀλλα μικρου θαττον αν αυτος της εκεινου μετεσχε κακιας η
μετεδωκε κρειττονος γνωσεως, κατα το φαμενον, και ο Ἰταλος τον Γαριδαν ολον
εαυτου εποιησατο. 5.9.6 Τι το εντευθεν; Ὁ δημος απας της Κωνσταντινου προς την
εκκλησιαν συγκεκινητο τον Ἰταλον αναζητουντες. Και ταχα αν αφ' υψους εις μεσον
της εκκλησιας ερριπτο, ει μη λαθων εκεινος εις τον οροφον τουτουι του θειου
τεμενους ανελθων εν τινι φωλεωι εαυτον συνεκαλυψεν. Ὡς δε τα παρ' εκεινου
κακως δογματισθεντα πολλοις των περι τα ανακτορα εθρυλλειτο και μεγιστανες ουκ
ολιγοι διεφθαρησαν υπο των φθοροποιων τουτων δογματων και μεγαλως η του
βασιλεως ψυχη δια τουτο εδακνετο, εις ενδεκα τινα κεφα λαια τα δογματισθεντα
κακως παρα του Ἰταλου συνεκεφα λαιωσαντο και τωι βασιλει εξαπεστειλαν. Ὁ δε
αυτοκρατωρ αυτα ταυτα τα κεφαλαια τον Ἰταλον αναθεματισαι επ' αμβωνος εν τηι
μεγαληι εκκλησιαι εκελευσεν ανακεκαλυμ μενηι τηι κεφαληι του πληθους απαντος
ακροωμενου και επιλεγοντος αυτοις το αναθεμα. 5.9.7 Ὡς ουν εγενετο ταυτα και ο
Ἰταλος ακαθεκτος ην και παλιν εν πολλοις τα τοιαυτα ελεγεν αναφανδον και
παραινουμενος παρα του βασιλεως ατακτον τι και βαρβαρικον απεπηδα, ανεθεμα
τισθη και αυτος, καν ες υστερον αυθις εκεινου μεταμελη θεντος μετριωτερος και ο
τουτου γεγονεν αναθεματισμος. Και τα μεν δογματα απεντευθεν αναθεματιζεται, το
δε εκεινου ονομα πλαγιως πως και υποκεκρυμμενως και ουδε τοις πολλοις
γνωριμως υπαγεται τωι εκκλησιαστικωι αναθε ματι. Και γαρ ουτος εν υστεροις
καιροις μετεβεβλητο περι το δογμα και εφ' οις ποτε πεπλανητο, μεταμεμελητο.
Ἠρνειτο δε και τας μετεμψυχωσεις και το υβριζειν τας σεπτας εικονας των αγιων
και τον περι των ιδεων λογον μεθερμηνευειν πως προς το ορθοδοξον εσπευδε και
δηλος ην και αυτος καταγινωσκων εαυτου εφ' οις πρυην του ευθεος μετετετραπτο.

6.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ G ʹ
6.1.1 Του μεντοι Βρυεννιου κατεχοντος την Καστοριαν, καθαπερ ανωθεν
ειρηται, τουτον εκειθεν εξελασαι και την Καστοριαν κατασχειν ο αυτοκρατωρ
σπουδαζων το οπλι τικον αυθις ανεκαλειτο και οπλοις απαντας καταφραξας προς
τειχομαχιαν και τας κατα τους εξωθεν πολεμους συμπλοκας της προς το καστρον
φερουσης ειχετο. Ἔστι δε η θεσις του τοπου τοιαυτη. Λιμνη τις εστιν η της
Καστοριας, εν ηι τραχηλος απο της χερσου εισερχεται και περι το ακρον ευρυνεται εις
88
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πετρωδεις βουνους απο τελευτων. Περι δε τον τραχηλον και πυργοι και μεσο πυργια
ωικοδομηνται καστρου δικην, οπερ και Καστορια ονομαζεται. Ἐκει καταλαβων ο
βασιλευς τον Βρυεννιον δεον εκρινε των πυργων και των μεσοπυργιων πρωτως δι'
ελεπολεων αποπειρασθαι. Ἐπει δε αλλως ουκ ενην ει μη ως εκ τινος ορμητηριου
τους στρατιωτας τοις τειχεσι προσπελαζειν, χαρακα μεντοι πρωτως επηξατο, ειτα
πυργους ξυλινους κατασκευασας και σιδηρωι τα τουτων συνδησας περισφιγματα εκ
τουτων ως εκ τινος φρουριου τους κατα των Κελτων συνιστατο πολεμους. 6.1.2 Τας
γουν ελεπολεις και τα πετροβολα μηχανηματα εξωθεν καταστησας δια πασης νυκτος
και ημερας μαχομενος και κατασεισας τον του τειχους περιβολον, επει
καρτερωτερον οι εντος ανθισταντο (ουκ ενεδιδουν ουδε του τειχους
καταρραγεντος), ως δε ουκ ενην αυτωι ετι των κατα σκοπον τυχειν, βουλην
βουλευεται γενναιαν αμα και συνετην, ιν' εξ εκατερου εκ τε της ηπειρου και της
λιμνης δια πλοιων εισαγαγων γενναιους τινας εν ταυτωι τον πολεμον ποιη σηται.
Πλοιων δε μη ενοντων εν αμαξαις επιφορτισας ακατια τινα μικρα δια του μολισκου
εν αυτηι εισηγαγεν. Ὁρων δε τους μεν ανιοντας των Λατινων εξ ενος μερους ταχεως
ανιοντας, τους δ' εξ ετερου κατιοντας πλειονα χρονον τριβοντας εν τωι κατιεναι τον
Παλαιολογον Γεωρ γιον μετα αλκιμων ανδρων εν αυτοις εισελασας εις τους περι
τους βουνους προποδας προσορμισαι προσεταξε παραγγειλας, οπηνικα το δοθεν
αυτωι σημειον θεασοιτο, τηνικαυτα την ακρολοφιαν καταλαβοντα εξ οπισθιων
αυτων και δια της αοικητου και ραιδιωτερας εισελθειν· και οπηνικα τον
αυτοκρατορα θεασεται απο της χερσου τον μετα των Λατινων πολεμον
αναδεξαμενον, και αυτον σπευσαι ως δυναμις, ινα μη ωσαυτως προς εκατερα μαχε
σθαι δυναμενοι, αλλ' εξ ενος μερους του τονου της μαχης χαλασαντος αλωσιμοι
τηνικαυτα εκ ταυτου μερους γενων ται. 6.1.3 Ὁ μεν ουν Παλαιολογος Γεωργιος ταις
ακταις του ηδη ρηθεντος βουνου προσορμισας οπλισαμενος ειστη κει σκοπον
ανωθεν επιστησας τον το δοθεν αυτωι παρα του βασιλεως επιτηρουντα ιδειν
συνθημα και παρηγγειλεν ως, οπηνικα τουτο θεασοιτο, αυθις αυτο τουτωι επισημη
νασθαι. Αυγαζουσης δε της ημερας ηδη το ενυαλιον αλλαξαντες οι του
αυτοκρατορος πολεμον μετα των Λατινων απο της χερσου συναιρειν ηπειγοντο. Ὁ
δε σκοπος το δοθεν σημειον θεασαμενος δι' ετερου σημειου δηλοι τωι Παλαιολογωι.
Ὁ δ' ευθυς μετα των συν αυτωι την ακρολοφιαν θαττον καταλαβων συνησπικως
ιστατο. 6.1.4 Την γουν εκτος πολιορκιαν ο Βρυεννιος ορων και τον Παλαιο λογον
κατ' αυτων βρυχοντα ουδ' ουτως ενεδιδου, αλλα τους κομητας εκελευε
γενναιοτερον αντικαθιστασθαι. Οι δε αναισχυντοτερον αυτωι προσφερομενοι ελεγον·
«Ὁραις ως κακον επι κακωι εστηρικται· εξεστιν ουν εκαστωι ημων του λοιπου την
εαυτου σωτηριαν πραγματευσασθαι και τους μεν τωι βασιλει προσελθειν, τους δε επι
την οικειαν πατριδα επαναζευξαι». Και παραχρημα εργου αψαμενοι εξαιτουνται τον
αυτοκρατορα μιαν μεν σημαιαν προς τωι του μεγαλομαρτυρος Γεωργιου τεμενει
στηναι (εφθασε γαρ επ' ονοματι τουτου του μαρτυρος εκεισε ανοικοδο μηθηναι ο
ναος ουτοσι), την δε ως προς τον Αυλωνα, ιν' «οποσοι μεν ημων τηι σηι βασιλειαι
θητευσαι βουλοιντο, τηι προς το τεμενος του μαρτυρος απονενευκυιαι προσελ θωσιν,
οποσοι δε προς την ιδιαν πατριδα επαναζευξαι, τηι προς τον Αυλωνα αφορωσηι
προσχωρησωσι». Ταυτ' ειποντες παραχρημα προσηλθον τωι βασιλει. Ὁ δε Βρυεν νιος
γενναιος ων ανηρ προσεληλυθεναι μεν ουδαμως ηβουλετο, επωμνυτο δε μηδεποτε
κατ' αυτου οπλα κινησαι, ει μονον δοιη τους τουτον μεχρι των οριων της των
Ῥωμαιων βασιλειας ακινδυνως διασωσοντας και ουτω προς την ιδιαν απολυσαι

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

χωραν. Ὁ δε αυτοκρατωρ μαλα ταχεως επληρου το αιτηθεν· αυτος δε της προς το
Βυζαν τιον ειχετο νικητης επιφανεστατος.
6.2.1 Μικρον δε ενταυθα την του λογου διηγησιν διακο 6.2.1 ψασα, οπως και
τους Παυλικιανους κατηγωνισατο, διη γησομαι. Ουκ εφερε μηδε τουτους τους
αποστατας καταγωνισασθαι προ του τα βασιλεια καταλαβειν, αλλ' ωσπερ απο τινος
νικης ετεραν νικην πρυτανευομενος και την πληθυν των Μανιχαιων τον κυκλον
συμπληρουσαν των εαυτου κατορθωματων εποιει. Ουδε γαρ ενην τωι λαμπρωι
τροπαιωι των εσπεριων πολεμιων οιον σπιλον ενειναι τους εκ Παυλικιανων
ορμωμενους εκεινους. ∆ια πολεμου δε και μαχης ουκ ηθελεν, ινα μη εν συμβοληι του
πολεμου πολλοι εξ εκατερων αναιρεθησονται, παλαι τουτους γινωσκων
εκθυμοτατους ανδρας και δριμυ κατα των εχθρων πνεοντας. Ἔσπευδεν ουν δια
τουτο τους πρωταιτιους μεν τιμω ρησασθαι, τους δε γε λοιπους τωι του στρατοπεδου
συγκα ταλεξαι σωματι. 6.2.2 Ἔνθεν τοι και δια τροπου τουτους μετηιει. Γινωσκων δε
το φιλοκινδυνον των ανδρων εκεινων και περι τους πολεμους και τας μαχας
ακαθεκτον εδεδιει μη απογνοντες χειρον τι μελετησαιεν. Ἠρεμουν γαρ τεως την
σφων οικουντες πατριδα και ουπω προς λεηλασιας αλλας και προνομας
εξετραποντο· μετεπεμπετο ουν δια γραμματων τουτους εν τωι προς το Βυζαντιον
επανερ χεσθαι συχναις υποσχεσεσιν. Οι δε την κατα των Κελτων νικην αυτου
μεμαθηκοτες εδεδιεσαν ει ταχα και τα γραμ ματα χρησταις αυτους ελπισιν
υπεσαινον· ομως και μη βου λομενοι της προς αυτον ειχοντο. 6.2.3 Ἐκεινος δε την
Μοσυ νουπολιν καταλαβων αυτου που προσεμενεν υποκρινομενος δι' αλλα τινα
εγκαρτερειν, το δε γε ολον την αυτων ανα μενων αφιξιν. Καταλαβοντων δε
εσχηματιζετο αναθεωρη σαι τουτους βουλεσθαι και εκαστου την ονομασιαν εγγρα
ψασθαι. Ἔνθεν τοι και φοβερος προυκαθητο και ου φυρδην, αλλα κατα δεκαδας
τους λογαδας των Μανιχαιων πορευεσθαι εκελευσε, την των κοινων θεαν ες νεωτα
υποσχομενος κᾆθ' ουτως εισω των πυλων απογραφομενους εισερχεσθαι.
Ἡτοιμασμενοι δε οντες οι τουτους δεσμειν οφειλοντες τους ιππους και τα οπλα
αναλαμβανομενοι τουτους εν τοις αποτεταγμενοις φρουριοις ενεκλειον. Οι δε γε
εφεξης ερχομενοι παντελη των πραττομενων αγνοιαν εχοντες εισηιεσαν αγνοουντες
το αποβησομενον εκαστωι. 6.2.4 Του τους μεν ουν ουτω κατεσχε και τας αυτων
περιουσιας δημευσει καθυποβαλων διενειματο τοις συγκεκοπιακοσι τουτωι εν ταις
συμπεσουσαις μαχαις και τοις κινδυνοις εκεινοις γενναιοις στρατιωταις. Ἀπελθων
δε ο την οικο νομιαν ταυτην αναδεξαμενος και τας αυτων γυναικας των οικιων
απελασας κατα την ακροπολιν εμφρουρους ειχε. Τους δε γε κατασχεθεντας των
Μανιχαιων συμπαθειας μετα μικρον ο αυτοκρατωρ ηξιωσεν· οποσοι δε και του θειου
βαπτισματος τυχειν προειλοντο, ουδε τουτου απε τυγχανον. ∆ια παντοιας δε
περιελθων αυτους μεθοδου και διαγνους τους αιτιους της τοιαυτης απονοιας εν
νησοις περιορισας καθειρξε· τοις δε γε λοιποις αδειαν δεδωκως, οπη βουλητον
αυτοις απιεναι, απελυσεν. Οι δε την ενεγκαμενην των αλλων προτιμησαμενοι
αυτικα προς αυτην επανετρεχον ως ενον τα κατ' αυτους οικονομησοντες. 6.3.1
Ἐκεινος δε προς την βασιλιδα των πολεων επα νεισιν. Ουκ ελαθε δε τουτον τα κατ'
αυτου εν τριοδοις τε και γωνιαις υποψιθυριζομενα, αλλ' ακουων ετιτρωσκετο την
ψυχην οτι μη τοσουτον ειργασμενος πολλαπλασιω τα στοματα των
συκοφαντουντων ειχεν εαυτωι περιχαι νοντα. Ἐκεινος γαρ χρειας κατεπειγουσης και
κοσμικου κλυδωνος εξ αποριας των βασιλικων ταμιειων προς τουτο απεβλεψε και
ως δανειον ελογιζετο, αλλ' ουχ ως αρπαγμα η τυραννικης χειρος επιβουλην, ως οι
διαλοιδορουμενοι λεξειαν. Ἀλλα και γνωμης ουτως ειχεν ως μετα το κατορθωσαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

τους επικειμενους πολεμους αποδωσων ταις εκκλησιαις τον αφηιρημενον κοσμον
αυτων. 6.3.2 Και ουκ εφερεν επαναζευξας τηι βασιλιδι πολει υποθεσιν γινεσθαι τοις
εθελουσι διασυρειν τα εκεινου. Ἔνθεν τοι και εκκλη σιαν κηρυττει και συνεδριον
μεγιστον εις τα εν Βλαχερ ναις ανακτορα εαυτον εθελων υποδικον πρωτον κατα
στησασθαι και ουτω τα υπερ εαυτου απολογησασθαι. Παρην δε ηδη και η συγκλητος
απασα και το στρατιωτικον και οσον του ιερατικου καταλογου καραδοκουντες το τι
αν βουλοιτο η των απαντων συνελευσις. Το δε ην αρα αλλο ουδεν η η των κατα του
βασιλεως θρυλλουμενων ανακρισις. Παρησαν ουν τηνικαυτα οι των ιερων
φροντιστηριων κηδεμονες και τα βιβλια ες μεσον τηνικαυτα προυτιθετο (βρεβια
ταυτα η συνηθεια οιδε καλειν), εν οις αναγεγρα φαται τα εν εκαστωι τεμενει
κειμηλια. Και τωι μεν φαινο μενωι κριτης ο βασιλευς επι του βασιλικου καθηστο
θρονου, τηι δ' αληθειαι αυτος εξετασθησομενος. Ἐξηταζετο τοινυν τα παλαι παρα
πολλων ανατεθεντα τοις ευαγεσιν οικοις και παρα τουτων ες υστερον η και αυτου
του αυτοκρατορος αφαιρεθεντα. 6.3.3 Και επει μηδεν ετερον αφαιρεθεν κατε
φαινετο, αλλ' η μονον ο τηι σορωι της βασιλιδος εκεινης Ζωης εκ χρυσου και αργυρου
επικειμενος κοσμος και ολιγα τινα αλλα σκευη μη τοσουτον εις ιεραν λειτουργιαν
χρηματιζοντα, εαυτον εις τουμφανες ο αυτοκρατωρ υπο δικον καθιστησι, κριτην δε
τον βουλομενον οντιναουν. Και μετα μικρον μεταβαλων τηι γλωττηι· «Ἐγω» φησι
«την βασιλειαν πανταχοθεν κυκλουμενην βαρβαροις ευραμενος και μηδεν τι προς
τους επικειμενους εχθρους αξιομαχον εχουσαν, ιστε οποσοις κινδυνοις
περιπεπτωκα, μικρου και βαρβαρικου ξιφους εργον γεγονως. Και γαρ πολλαπλα
σιους ησαν οι εκατερωθεν ημας τοξευοντες. Τας γαρ των Περσων επελευσεις και τας
των Σκυθων εκδρομας ουκ αγνοειτε και των εκ Λογγιβαρδιας οξυνομενων δορατων
ουκ επιλελησθε. Τα δε χρηματα συναπηρε τοις οπλοις και ο κυκλος της ηγεμονιας
εις το αμερες συνενευε κεντρον. Ὅπως δε το τε οπλιτικον απαν ηυξηται
γυμναζομενον και απανταχοθεν συλλεγομενον και ξυγκροτουμενον οιδατε· και
ταυτα παντα οτι πολλων εδειτο χρηματων ιστε παντες, και οτι τα αφαιρεθεντα εις
δεον ανηλωτο κατα τον Περικλεα εκεινον και υπερ της ημων τιμης δεδα πανηται.
6.3.4 Ει δε τοις μεμψιμοιροις ως τοις κανοσι προσκεκρουκοτες κατεφανημεν,
θαυμαστον ουδεν. Ἀκουο μεν γαρ οτι και ο εν βασιλευσι προφητης ∆αβιδ εις την
αυτην αναγκην εληλυθως των ιερων εγευσατο αρτων μετα των στρατευματων
αυτου και ταυτα μη ενδεχομενου της εξιδιαζομενης ιερευσι τροφης ιδιωτην
αψασθαι. Και αλλως δε καταμαθειν εστι τους ιερους κανονας εν ετεροις ενδι δοντας
τα ιερα πιπρασκεσθαι υπερ αναρρυσεως αιχμα λωτων. Ει δ' αιχμαλωτιζομενης
οικουμενης και δορυα λωτων ηδη των πολεων και αυτης της Κωνσταντινου
γενεσθαι κινδυνευουσων, ολιγων τινων και ουδε πανυ της των ιερων μετεχοντων
αξιας εν βιαι τοσαυτηι αψαμενοι εις την ελευθεριαν τουτων κατεχρησαμεθα,
ουδεμιαν αρα κατηγοριαν ευλογον τοις φιλοσκωμμοσι καταλιμπανομεν.» 6.3.5
Ταυτ' ειπων και μεταστρεψας τον λογον ενοχον οιον εαυτον ποιειται και
καταδικαζει αυτος εαυτον. Ειτ' αυθις τα βρεβια ανελιττειν προσταττει τοις εχουσιν,
ινα καταφανη γενηται τα αφηιρημενα. Και παραχρημα τωι μεν σεκρετωι του
Ἀντιφωνητου χρυσιου ποσοτητα ικανην ελο γισατο κατ' ετος εισκομιζομενου τοις
του δημοσιου φροντισταις, ο και μεχρι του νυν απαρασαλευτον διαμε μενηκει·
εκεισε γαρ η της δηλωθεισης βασιλιδος σορος εναπεκειτο· τοις δε Χαλκοπρατιοις
ετησιαν εισοδον χρυ σιου αρκουντος τοις τωι θειωι τεμενει της θεομητορος συνηθως
τους υμνους επιτελουσιν εκ των βασιλικων ταμιειων πρυτανευεσθαι
παρεκελευσατο.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

6.4.1 Ἐν τουτοις επιστασα βουλη ανεφανη κατα του αυτοκρατορος
μελετωμενη παρα τε των της συγκλητου λογαδων και των του στρατου κορυφαιων
και διεμηνυθη τηνικαυτα τωι αυτοκρατορι. Και οι κατηγοροι παρεστησαν και τους
συνιστορας της τοιαυτης βουλης εξηλεγχον. Ἐκδηλου δε της μελετης ηδη γεγονυιας
και της απο των νομων ποινης κατ' αυτων βαρειας επερχομενης ο αυτοκρα τωρ
ποινην μεν ουδαμως αυτοις επενεγκειν προτεθυμητο, δημευσιν δε μονον και
περιορισμον κατα των πρωταιτιων απεφηνατο και μεχρι τουτου την της τοιαυτης
επιβουλης επεξελευσιν εστησεν. Ἀλλα γαρ ο λογος ανατρεχετω αυθις οθεν απερρυη.
6.4.2 Ὁπηνικα ο αυτοκρατωρ εις την του δομεστικατου αξιαν παρα Νικηφορου του
Βοτανειατου ανηνεχθη, Τραυλον τινα Μανιχαιον προσλαβομενος μετα των γνησιων
αυτου θεραποντων συγκατελεξε και του θειου βαπτισματος αξιωσας μιαι των της
βασιλιδος θεραπαινιδων συνεζευξεν. Ουτος ουν τεσσαρας αδελφας εχων, ως ταυ τας
εμφρουρους μετα των λοιπων τοτε συναπαχθεισας εθεασατο τα τε προσοντα
αφαιρεθεισας απαντα, ηχθετο και φερειν ουκ ειχεν, αλλα διεσκοπειτο οπως εαυτον
της του αυτοκρατορος χειρος απαλλαξειεν. Ἐν γνωσει δε τουτων η αυτου ομευνετις
ηδη γεγονυια και αποδιδρασ κοντα τουτον ορωσα δηλοι τωι τηνικαυτα την
οικονομιαν των Μανιχαιων εμπεπιστευμενωι. 6.4.3 Ου διελαθε τουτο τον Τραυλον
και τηνικαυτα οποσοις φθασας το απορρητον ανεκαλυψε, προς εαυτον εσπερας
μεταπεμπεται. Και οποσοι δε εκ συγγενειας ησαν αυτωι προσηκοντες, ες αυτον
συνεληλυθοτες, καταλαμβανουσι την Βελιατοβαν· πολιχνιον δε τουτο διακειμενον
κατα την ακρολοφιαν του κατα ταυ τηνι την Βελιατοβαν τεμπους. Ἄοικον δε τουτο
εφευρη κοτες ωσπερ ιδιον τι λαχος λογισαμενοι εν αυτωι τας οικησεις εποιουντο,
ειτα τας καθ' εκαστην εκειθεν εκδρο μας ποιουμενοι και μεχρι της σφετερας
φθανοντες πολεως Φιλιππου λειαν πολλην αναλαμβανομενοι επανεστρεφον. 6.4.4
Ὁ δε Τραυλος τουτοις μη αρκουμενος σπονδας μετα των το Παριστριον νεμομενων
Σκυθων εποιειτο τους περι την Γλαβινιτζαν και ∆ριστραν ηγεμονας και τα ταυταις
παρακειμενα υποποιουμενος, μνηστευσαμενος αμα εαυτωι και των λογαδων Σκυθων
ενος θυγατερα, σπευδων οληι χειρι λυπησαι τον αυτοκρατορα δια της των Σκυθων
επελευ σεως. Ταυτα δε ο βασιλευς καθ' εκαστην μανθανων το μελλον
προμηθευσομενος εσπευδεν υποποιεισθαι τουτον δια γραμματων και υποσχεσεων
υφορωμενος το εξ αυτου τεχ θησομενον κακον. Ἀλλα και χρυσοβουλλον λογον
απαθειας και πασης ελευθεριας εκθεμενος εκπεπομφε προς αυτον. Ἀλλ' ο καρκινος
ορθα βαδιζειν ουκ εμανθανεν· ο αυτος δε ην ο χθες και προτριτα τους τε Σκυθας
υποποιουμενος και πλειονας εκ των σφετερων μεταπεμπομενος χωρων και
ληιζομενος τα παρακειμενα απαντα.
6.5.1 Ειτα ο μεν αυτοκρατωρ οδου παρεργον και τα κατα τους Μανιχαιους
ποιησαμενος υποσπονδους αυθις ειχεν. Ὁ δε γε Βαιμουντος κατα τον Αυλωνα ετι
χρονοτριβων ην· επαναγεσθω γαρ προς αυτον αυθις ο λογος. Και τα κατα τον
Βρυεννιον μεμαθηκως και τους αλλους κομητας, ων οι μεν θητευσαι τωι
αυτοκρατορι προειλοντο, αλλοι δε αλλοσε διεσπαρησαν, την ενεγκαμενην
αναζητησας διαπεραι εις Λογγιβαρδιαν· και καταλαμβανει τον ιδιον πατερα
Ῥομπερτον εις το Σαλερηνον, ως ο λογος φθασας εδηλωσε, και πολλα κατα του
βασιλεως ειπων ηρεθιζε κατ' αυτου. Ὃν θεασαμενος ο Ῥομπερτος την δεινην
εκεινην αγγελιαν επι του προσωπου φεροντα και τας πολλας εκεινας ας επ' αυτωι
ειχεν ελπιδας οστρακου δικην εις τουναντιον μετα πεσουσας αυος εφ' ικανον
ειστηκει ωσπερ υπο κεραυνου βληθεις. Περι παντων δε πυθομενος και μαθων τα
παρ' ελπιδας αυτωι συμπεσοντα αθυμιαι κατεσχεθη. Ἀγεννες μεν ουν ουδ' ουτω τι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

ελογισατο ουδε της εαυτου ανδρειας και τολμης αναξιον. Μαλλον μεν ουν και προς
μαχας επι πλεον ηρεθιστο και φροντιδες τουτον και μεριμναι αυθις των προτερων
μειζους συνειχον. Ἦν γαρ ο ανηρ ισχυρος προστατης οικειων βουλευματων τε και
προληψεων και μηδαμως εθελων ανειναι εφ' οις καθαπαξ διεβουλευσατο και το
ολον ειπειν ακαταπληκτος και παντα αυτωι αλωσιμα εκ μονης προσβολης οιομενος
γινεσθαι. 6.5.2 Ευθυς ουν το φρονουν αυτωι της ψυχης συναγαγων και της πολλης
αθυ μιας εαυτον ανακτησαμενος αποστειλας απανταχοθεν διεκηρυκευε την εις το
Ἰλλυρικον αυθις κατα του βασιλεως διαπεραιωσιν μετακαλουμενος απαντας. Και
αυτικα παν ταχοθεν πληθος συνειλεκτο στρατιωτων, ιππεων τε και πεζων, παντων
εξωπλισμενων λαμπρως και προς μαχην αποβλεποντων. Το πληθος ειπεν αν
Ὅμηρος «ηυτ' εθνεα εισι μελισσαων αδιναων». Και συνερρεον εκ τε των παρα
κειμενων πολεων και εξ αλλοδαπων δε ουχ ηττον. Καντευ θεν ωπλιζετο καρτερως
εφ' ωι την του υιου ανακαλεσασθαι ητταν. Ἱκανα δε συλλεξαμενος στρατευματα,
ειτα τους αυτου μετακαλεσαμενος υιεις, τον τε Ῥογερην και τον Γιδον καλουμενον
(ον ο βασιλευς Ἀλεξιος θελων του πατρος αποστησαι αποστειλας λαθραι περι κηδους
αυτωι εδηλωσεν υποσχομενος και τιμην διαφερουσαν και χρη ματων δοσιν δαψιλη· ο
δε τουτων ακουσας συνεθετο, τον δε λογον τεως ειχεν απορρητον) τουτοις απαν το
ιππικον παραδους απεστειλε παραγγειλας σπουδασαι κατασχειν τον Αυλωνα· οι δε
διαπερασαντες εξ επιδρομης τουτον ειλον· Και μετρητους τινας εις φυλακην αυτου
καταλιποντες μετα των λοιπων καταλαβοντες το Βοθρεντον εξ εφοδου και τουτο
κατεσχον. 6.5.3 Ὁ δε γε Ῥομπερτος, το ναυτικον αυτου απαν αναλαβομενος και την
ως προς το Βοθρεντον παραλιαν παραπλεων, κατελαβε το Βρεντησιον εφ' ωι προς το
Ἰλλυρικον διαπερασαι. Τον δ' απο της Ὑδρουντος πορθμον ηττον διαστημα εχειν
μεμαθηκως εκειθεν διεπε ρασεν εις τον Αυλωνα. Και ουτω δια της αναμεταξυ του
Αυλωνος και του Βοθρεντου παραλιας μετα του στολου αυτου παντος διελθων
ηνωθη μετα των υιων αυτου. Ὡς δε η Κορυφω προκατασχεθεισα παρ' αυτου αυθις
απεστατησε, τους υιους αυτου εις το Βοθρεντον καταλιπων αυτος μετα του ναυτικου
παντος απεπλευσε προς την Κορυφω. 6.5.4 Ἀλλ' ο μεν Ῥομπερτος τοιαυτα· απερ
μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ ουδαμως ανεπεπτωκει, αλλα τους Βενετικους δια
γραμματων παρωτρυνε παρασκευασας αυθις τον μετα του Ῥομπερτου αναδησασθαι
πολεμον στολον ικανον εξοπλι σαντας και τας δαπανας πολλαπλασιους ληψεσθαι
υποσχο μενος. Αυτος δε διηρεις τε και τριηρεις και παντοιον ειδος ληιστρικων νηων
κατασκευασας κατα του Ῥομπερτου εξε πεμψεν οπλιτας εισαγαγων της δια
θαλαττης μαχης ειδη μονας. 6.5.5 Την δε κατ' αυτου των στολων εφοδον μεμαθηκως
ο Ῥομπερτος, την μαχην προαρπαζων οποιος εκεινος, λυσας τα πρυμνησια μετα του
ναυτικου αυτου παντος τον λιμενα Κασσοπης κατελαβεν. Οι δε γε Βενε τικοι
καταλαβοντες εις τον λιμενα Πασαρων και μικρον κειθι διατριψαντες την του
Ῥομπερτου εφοδον μεμαθη κοτες θαττον και αυτοι καταλαμβανουσι τον λιμενα
Κασσοπης. Και συμβολης καρτερας γενομενης και της μαχης αγχεμαχου ητταται ο
Ῥομπερτος. Ὁποιος δ' εκεινος φιλοπολεμος και εκθυμως εχων προς μαχας, ουδε
μετα την ητταν εκεινην το παραπαν ενεδιδου, αλλ' αυθις προς ετεραν ητοιμαζετο
μαχην και συμβολην πολεμου μειζονος. Ὅπερ οι ηγεμονες αμφοτερων των στολων
μεμα θηκοτες κακ της προηγησαμενης νικης θαρρησαντες μετα τριτην ημεραν
προσβαλοντες αυτωι λαμπραν την κατ' αυτου νικην ηραντο· ειθ' ουτως
επανερχονται παλιν εις τον λιμενα Πασαρων. 6.5.6 Ειτε δε οποια εν τοις τοιουτοις ως
τα πολλα φιλει γινεσθαι επαρθεντες επι ταις προγεγε νημεναις νικαις, ειτε τους
ηττηθεντας απελπισαντες ανα πεπτωκασιν ως ηδη το παν ηνυκοτες και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

καταφρονητικως προς τον Ῥομπερτον διετιθεντο. Ειτα διελοντες τα ταχυ δρομα των
πλοιων απεστειλαν εις Βενετιαν διηγησομενους τα ξυμπεσοντα και οπως κατα
κρατος τον Ῥομπερτον ηττησαν. Ὁ δε Ῥομπερτος ταυτα μεμαθηκως απο τινος
Βενετικου, Κονταρινου Πετρου καλουμενου, αρτι προσπε φευγοτος αυτωι επι πλεον
αθυμει και ουκετ' ανεκτως ειχε· λογισμοις δε κρειττοσιν αναρρωσας εαυτον αυθις
κατα των Βενετικων ιεται. Οι δε Βενετικοι τωι απροοπτωι καταπλα γεντες της αυτου
ελευσεως ευθυς δεσμησαντες τα μειζονα τουτων πλοια καλωιδιοις περι τον λιμενα
της Κορυφω και συναπαρτισαντες τον λεγομενον πελαγολιμενα τα σμικρα τουτων
ες μεσον ηλασαν· σιδηροφορησαντες δε απαντες εκαραδοκουν την τουτου ελευσιν.
6.5.7 Ὁ δε καταλαβων συμμιγνυται τουτοις προς πολεμον. Ὁ δε πολεμος δεινος ην
και των πρυην ισχυροτερος εκθυμως μαχομενων η προ τερον. Καρτερας ουν μαχης
αναμεταξυ γεγονυιας και μηδενος των μερων νωτα διδοντος, αλλα μαλλον κατα
προσ ωπον ερχομενων, επει οι Βενετικοι τα προσοντα τουτοις φθασαντες
προκατηναλωκεσαν και ουδεν αλλο πλην των οπλιτων ταις ναυσι παρην, αυται δε
τηι κουφοτητι επεπο λαζον οιον τοις υδασιν ανεχομεναι, ως μηδ' αχρι δευτερου
ζωστηρος του υδατος φθανοντος, πανσυδι επι την ετεραν πλευραν την ως προς τους
πολεμιους συρρευσαντες τηνι καυτα εβυθισθησαν· ησαν δε ωσει χιλιαδες
τρισκαιδεκα. Αι δ' αλλαι των νηων συν αυτοις πλωτηρσι κατεσχεθησαν. 6.5.8 Ὁ δε
Ῥομπερτος μετα την λαμπραν εκεινην νικην απηνως διατεθεις πολλοις των
κατασχεθεντων ωμοτατως εχρησατο των μεν τας οψεις πηρωσας, τους δε ρινοτομη
σας, τινων δε και χειρας η ποδας η και αμφοτερα αφελομε νος. Περι δε γε των
λοιπων, αποστειλας προς τους ομοχω ρους αυτων, διεφημισεν ιν' ο βουλομενος
πριασθαι τον ιδιον τιμης αφοβως παραγινοιτο. Ἅμα δε και τα περι ειρηνης αυτους
ηρωτα· οι δε μηνυουσι προς αυτον· «Ἴσθι, δουξ Ῥομπερτε, ως ει και τας σφων ημων
γυναικας και τα τεκνα αποσφαττομενα θεασαιμεθα, ουκ αν τας προς τον
αυτοκρατορα Ἀλεξιον συνθηκας απαρνησωμεθα ουτε μην του επαρηγειν αυτωι και
υπερ αυτου εκθυμως μαχεσθαι ολως ενδωσομεν». 6.5.9 Καιρου δ' ολιγου
παρερρυηκοτος δρομωνας τε και τριηρεις ευτρεπισαντες οι Βενετικοι και αλλα τινα
των μικρων και ταχυδρομων νηων μετα πλειο νος δυναμεως κατα του Ῥομπερτου
ερχονται. Και δη κατα λαβοντες αυτον περι το Βοθρεντον αυλιζομενον τον μετ'
αυτου συναπτουσι πολεμον και κατα κρατος νικωσι πολ λους μεν αποκτειναντες,
πλειονας δε και βυθισαντες· μικρου δε δειν και αυτον τον γνησιον υιον αυτου Γιδον
και την ομευνετιν κατεσχον. Και νικην κατ' αυτου λαμπραν αραμενοι δηλουσι
παντα τωι βασιλει. 6.5.10 Ὃς δια πολλων τουτους αμειψαμενος δωρεων και τιμης
και αυτον τον δουκα Βενετιας τωι των πρωτοσεβαστων αξιωματι μετα της ρογας
ετιμησεν, υπερτιμον δε και τον πατριαρχην ηξιωσε μετα της αναλογου ρογας. Ἀλλα
και πασαις ταις εν Βενετιαι εκκλησιαις χρυσιου ποσοτητα ικανην ετησιως
διανειμασθαι απο των βασιλικων ταμιειων εκελευσε. Τηι μεντοι επ' ονοματι του
ευαγγελιστου αποστολου Μαρκου εκκλησιαι υποφορους απαντας τους εκ Μελφης εν
Κων σταντινουπολει εργαστηρια κατεχοντας πεποιηκε, και τα απο της παλαιας
Ἑβραικης σκαλας μεχρι της καλουμενης Βιγλας διηκοντα εργαστηρια και τας εντος
του διαστη ματος τουτου εμπεριεχομενας σκαλας εδωρησατο, και ετερων πολλων
ακινητων δωρεας εν τε τηι βασιλευουσηι και τηι πολει ∆υρραχιου και οποι ποτ' αν
εκεινοι ηιτησαντο. Το δε δη μειζον, την εμποριαν αυτοις αζημιον εποιησεν εν πασαις
ταις υπο την εξουσιαν Ῥωμαιων χωραις, ωστε ανετως εμπορευεσθαι και κατα το
αυτοις βουλητον μητε μην υπερ κομμερκιου η ετερας τινος εισπραξεως τωι δημοσιωι

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

εισκομιζομενης παρεχειν αχρι και οβολου ενος, αλλ' εξω πασης ειναι ρωμαικης
εξουσιας.
6.6.1 Ὁ δε γε Ῥομπερτος (επαναγεσθω γαρ αυθις ο λογος οθεν εξεπεσε και
καθ' ειρμον εχεσθω της διηγησεως) ουδε μετα ταυτην την ητταν αυθις ηρεμει. Ἀλλ'
επει προ φθασας τινα των πλοιων αυτου μετα του ιδιου υιου κατα της Κεφαληνιας
απεστειλε σπευδων την εν αυτηι πολιν κατασχειν, τα μεν ενοντα αυτωι πλοια τηι
Βοντιτζηι προσ ωρμισε μετα της παρεμβολης πασης, αυτος δε εις μονηρη γαλεαν
εισελθων την Κεφαληνιαν κατελαβε. Και πριν η ταις λοιπαις δυναμεσι και τωι υιωι
αυτου ενωθηναι, εγκαρ τερων ετι περι τον Ἀθερα (ακρωτηριον τι τουτο της
Κεφαληνιας) λαβρωι κατεχεται πυρετωι. Μη φερων δε την του πυρετου φλογωσιν
υδωρ ψυχρον αιτει. Των δε περι αυτον απανταχου σκεδασθεντων εις την του υδατος
ζητη σιν, των εγχωριων τις προς αυτους φησιν· «Ὁρατε ταυτηνι την νησον την
Ἰθακην. Ἐν αυτηι πολις μεγαλη πρυην ωικοδομηται Ἱερουσαλημ καλυμενη, καν τωι
χρονωι ηρειπω ται· εν αυτηι πηγη ην ποτιμον ες αει και ψυχρον υδωρ αναδιδουσα.»
6.6.2 Τουτων ο Ῥομπερτος ακουσας δεει πολλωι τηνικαυτα συνεσχεθη· συμβαλων
ουν τον Ἀθερα και την πολιν Ἱερουσαλημ τον εφισταμενον αυτωι θανατον
τηνικαυτα επεγινωσκε. Και γαρ προ πολλου τινες αυτωι εμαντευοντο, οποια
ειωθασιν οι κολακες τοις μεγιστασιν εισηγεισθαι, οτι «Μεχρι και αυτου του Ἀθερος
απαντα μελλεις υποταξαι· εκειθεν δε εις Ἱερουσαλημ απερχο μενος τωι χρεων
λειτουργησεις». Ειτε δε ο πυρετος τουτον αναλωσεν ειτε πλευριτις ην η νοσος,
ακριβως λεγειν ουκ εχω, τεως δι' εξ ημερων τελευται. 6.6.3 Καταλαμβανει δε τουτον
τα εσχατα πνεοντα η γυνη αυτου Γαΐτα και τον υιον αυτου κλαιοντα επ' αυτωι.
Ἀπαγγελλεται γουν το συμβαν τωι υιωι αυτου, ονπερ ετι ζων διαδοχον της αρχης
αυτου εποιει. Ὃς τουτο μαθων λυπηι μεν τηνικαυτα αφο ρητωι συνειχετο, κρειττοσι
δε λογισμοις εαυτον ανακτησα μενος και συναγαγων το φρονουν αυτωι της ψυχης
μετακα λεσαμενος απαντας πρωτον μεν απαγγελλει το συμβαν απαρακλητα κλαιων
επι τηι του πατρος τελευτηι, ορκιζει δε απαντας εις εαυτον. Και αναλαβομενος
τουτους εις Ἀπου ληΐαν διαπεραι. Ἐν τωι διαπεραν δε μεγιστωι κλυδωνι, καν ωρα
θερους ην, περιπεπτωκεν ωστε τα μεν των πλοιων βυθισθηναι, τινα δε τηι ψαμμωι
προσαραξαντα συνθραυσ θηναι. Το δε τον νεκρον κομιζον πλοιον ημιθραυστον
γεγονε· μογις δε το τουτον συνεχον κιβωτιον οι αμφ' αυτον αναλαβομενοι εις το
Βενουσιον διεσωσαντο. Και εις την επ' ονοματι της αγιας Τριαδος παλαι
ανοικοδομηθεισαν μονην, ου και οι αδελφοι αυτου προεταφησαν, και αυτος
ενσοριαζεται. Τελευται δε ο Ῥομπερτος εικοστωι πεμπτωι χρονωι της δουκικης αυτου
αρχης τον απαντα χρονον βιωσας ετη εβδομηκοντα. 6.6.4 Μεμαθηκως δε ο βασιλευς
τον του Ῥομπερτου αιφνιδιον θανατον ανεσφαλε μεν αχθος τοιουτον
απωμισαμενος· επιτιθεται δε παραχρημα τοις το ∆υρραχιον ετι κατεχουσιν εις
διχονοιαν τουτους δια γραμ ματων και παντοιας μεθοδου εισαξαι σκεψαμενος κᾆθ'
ουτως ραιστα την πολιν ∆υρραχιου ελπιζων ληψεσθαι. Ἀλλα και τους εν τηι πολει
παρατυχοντας Βενετικους παρασκευαζει δια γραμματων ξυμβουλευσαι τοις τε Ἀμαλ
φηνοις και Βενετικοις και οσοι αποικοι εις Ἐπιδαμνον ετυχον, υπειξαι τωι αυτου
θεληματι και παραδουναι οι το ∆υρραχιον. Ἀλλα και αυτος, δι' υποσχεσεων και
δωρεων, ουκ ενεδιδου ολως ωστε την πολιν ∆υρραχιου παραδουναι αυτωι.
Καταπειθεις ουν γεγονοτες (τοιουτον γαρ το Λατι νων απαν γενος ερασιχρηματον τε
και οβολου ενος πιπρασ κειν ειωθος και αυτα δη τα φιλτατα) μεγαλα ελπισαντες και
συνωμοσιαν τηνικαυτα ποιησαμενοι αναιρουσι μεν τον πρωτως αυτους αναπεισαντα
το καστρον τωι Ῥομπερτωι προδουναι και τους συνωμοτας αυτου· εκεινοι δε προσελ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

θοντες παραδιδοασι το καστρον τωι βασιλει πασης ελευθε ριας εξ αυτου
παραπολαυσαντες.
6.7.1 Την δε του Ῥομπερτου τελευτην μαθηματικος τις Σηθ καλουμενος
μεγαλα επ' αστρολογιαι αυχων μετα την εις το Ἰλλυρικον αυτου διαπεραιωσιν
προειρηκει δια χρη σμου, ον εν χαρτηι εκθεμενος και σφραγισας τισι των του
βασιλεως οικειοτατων ενεχειρισε παραγγειλας κατεχειν αυτον μεχρι τινος. Ειτα του
Ῥομπερτου τετελευτηκοτος εξ επιταγης αυτου λυουσι τον χαρτην. Ειχε δε ο χρησμος
ουτως. «Μεγας εχθρος εξ εσπερας πολλα κυκησας αφνω πεσειται». Ἐθαυμασαν μεν
ουν παντες την του ανδρος επιστημην· ην γαρ επι ταυτηι τηι σοφιαι εις ακρον
εληλακως. 6.7.2 Και ινα τι βραχυ παραδραμωμεν του λογου της ιστο ριας μικρον
αποσταντες, ουτως εχει τα κατα τους χρη σμους. Νεωτερον μεν το εφευρημα και ουκ
οιδε ταυτην την επιστημην ο παλαι χρονος. Ουτε γαρ επ' Ευδοξου του
αστρονομικωτατου η των χρησμων μεθοδος ην ουτε ο Πλα των την συνεσιν ταυτην
ᾔδει, αλλ' ουδε Μανεθων ο αποτε λεσματικος περι ταυτης ηκριβωκεν. Ἀλλα ληψις
ην εκει νοις ... ωροσκοπου, εν οις προυμαντευοντο, και πηξις των κεντρων και του
ολου διαθεματος επιτηρησις και οποσα αλλα ο την μεθοδον ταυτην ευρηκως τοις ες
υστερον παρε δωκεν, απερ ξυνετα τοις περι τα τοιαυτα ματαιαζουσιν. 6.7.3 Ἡμεις δε
εκειθεν ποτε ολιγον τι της επιστημης ταυτης ηψαμεθα, ουχ ινα τι τοιουτον
διαπραξαιμεθα (μη γενοιτο), αλλ' ινα της ματαιολογιας ταυτης ακριβεστερον
καταγνον τες και των περι αυτην ησχολημενων καταγινωσκοιμεν. Ταυτα δε γραφω
ουκ επιδειξεως ενεκα, αλλ' ινα ενδειξαι μην οτι επι του αυτοκρατορος τουτου
πολλαι των επιστη μων εις επιδοσιν εληλυθεισαν τιμωντος τους φιλοσοφους και
φιλοσοφιαν αυτην, ει και προς το μαθημα τουτο της αστρολογιας δυσχεραινων πως
κατεφαινετο, οιμαι, διοτι τους πολλους των ακεραιοτερων αφιστασθαι ανεπειθε των
ανωθεν ελπιδων και κεχηνεναι τοις αστρασιν. Αυτη αιτια γεγονε πολεμον εχειν τον
αυτοκρατορα προς το μαθημα της αστρολογιας. 6.7.4 Ου μην δια τουτο αυχμος τις ην
αστρολογων το τηνικαδε, αλλα και ο ειρημενος Σηθ κατ' εκεινο καιρου εξηνθει και ο
Αιγυπτιος εκεινος Ἀλεξαν δρευς πολυς ην τα της αστρολογιας εμφαινων οργια. Ὃς
και παρα πολλων ερωτωμενος ακριβεστατα προεμαντευετο εν ενιοις ουδε
αστρολαβου δεομενος, αλλα δια τινος ψηφη φοριας τας προρρησεις επεποιητο. Ἦν δ'
αρα και τουτο μαγικον μεν ουδαμως, αλλα τεχνη τις Ἀλεξανδρεως λογαρικη. Ὁρων
δε ο αυτοκρατωρ την νεοτητα συρρεουσαν επ' αυτον και ωσπερ τινα προφητην τον
ανδρα λογιζομενην δις και αυτος τουτον επηρωτηκει, και τοσαυτακις και ο Ἀλεξαν
δρευς ευστοχηκει της επερωτησεως. ∆ειλιασας δε ινα μη πολλων βλαβη γενηται και
προς την ματαιοτητα της αστρο λογιας αποκλινωσιν απαντες, κατα την Ῥαιδεστον
τουτωι τας διατριβας αφωρισε της πολεως απελασας, πολλην την περι αυτον
προμηθειαν ενδειξαμενος ωστε δαψιλως αυτωι τα προς χρησιν εκ των βασιλικων
ταμιειων επιχορηγεισθαι. 6.7.5 Ναι μην και ο διαλεκτικωτατος Ἐλευθεριος,
Αιγυπτιος και ουτος ανηρ, τα της επιστημης ταυτης πρεσβευων εις ακρον ηλαυνεν
ευφυΐας μηδενι μηδαμως των πρωτειων παραχωρων. Ἐν υστεροις δε και ο
καλουμενος Καταναγ κης Ἀθηνηθεν εις την μεγαλοπολιν καταλαβων τα πρωτεια
των προ αυτου φιλονεικων φερειν, επερωτηθεις παρα τινων περι του αυτοκρατορος,
ποτε τεθνηξοιτο, και τον θανατον αυτου προκαταγγειλας, ως ᾤετο, εψευσθη του
στοχασμου. Συνεβη δε τηνικαυτα τον θηρα λεοντα εν τοις βασιλειοις διαιτωμενον
επι τεσσαρσιν ημεραις πυρεξαντα την ψυχην εξερευξασθαι· εις ο τοις πολλοις εδοξεν
η του Καταναγκη προρρησις τελευτησαι. Καιρου δε παρερρυηκοτος ικανου αυθις τον
του αυτοκρατορος θανατον προυμαντευσατο και διεψευσθη· ετεθνηκει δ' ομως η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

βασιλις Ἄννα και μητηρ αυτου κατα την ημεραν εκεινην ην ο Καταναγκης προει
πεν. Ὁ δε βασιλευς, επει περι αυτου πολλακις προμαν τευσαμενος τοσαυτακις
διημαρτε, της πολεως τουτον μεταστησαι ουκ ηθελεν αυτελεγκτον γενομενον, αμα
δε και ινα μη δι' εμπαθειαν δοξηι τουτον εκειθεν απελαυνειν. 6.7.6 Ἀλλ' ημεις γε
εντευθεν παλιν οθεν εξεληλυθειμεν ανα στρεψωμεν, ινα μη δοκοιημεν
μετεωρολεσχαι τινες και τοις εξ αστρολογιας ονομασι το σωμα της ιστοριας καταζο
φουντες. Ὁ δε γε Ῥομπερτος, ως ο λογος εκρατει και τινες ελεγον, ηγεμων εξαιρετος
γεγονεν, αγχινους, ευπρε πης την οψιν, αστειος εν λογοις, οξυς μεν ειπειν, φωνη δ'
αυτου μεγαλη, ευπροσιτος, ευμεγεθης το σωμα, συμμε τρον την κομην εχων αει τηι
κεφαληι, βαθυπωγων, σπευδων αει τα ηθη του οικειου γενους τηρειν, το του
προσωπου ανθος και του ολου σωματος μεχρι τελους συζων και του τοις
επιγαννυμενος, δι' απερ αξιον τυραννιδος το ειδος αυτου ενομιζετο, παντας τους υπ'
αυτον τιμης αξιων και πλειονος μαλλον τους ευνοικωτερον προς αυτον διατεθε
μενους. Φειδωλοτατος δε ην και φιλοχρυσοτατος, εμπο ρικωτατος και
φιλοκτεανωτατος και επι τουτοις φιλοδο ξοτατος· υφ' ων παντων ηττωμενος
πολλην την μεμψιν παντων επεσπασατο. 6.7.7 Κακιζουσι δε τινες τον αυτο κρατορα
ως μικροψυχησαντα και τον μετ' αυτου πολεμον τοτε προαρπασαντα. Ει μη γαρ προ
του προσηκοντος καιρου τουτον ανεζητησεν, ως φασιν, αλλως αν ραιδιως
κατισχυσεν αυτου βαλλομενου απανταχοθεν παρα τε των καλουμενων Ἀρβανιτων
παρα τε των απο ∆αλματιας παρα του Βοδινου πεμπομενων. Ἀλλα τοιαυτα μεν οι
μωμοσκο ποι εξω βελων ισταμενοι και κατα των αγωνιζομενων πικρους οιστους δια
γλωττης πεμποντες. Το γαρ του Ῥομ περτου ανδρειον και περι τα πολεμικα
περιδεξιον και το του φρονηματος εδραιον απαντες ισασι· και γαρ ου των ραιδιως,
αλλα και των λιαν δυσκολως καταγωνιζομενων ην ο ανηρ εν ταις ητταις μαλλον
θαρραλεωτερος φαινομενος.
6.8.1 Ὁ δε βασιλευς μετα των αυτομολησαντων προς αυτον του κομητος
Βρυεννιου Λατινων τροπαιοφορος νικητης προς την βασιλευουσαν επαναζευγνυσιν,
ως ανωθεν ειρηται, πρωτην αγοντος του ∆εκεμβριου μηνος εβδομης επινεμησεως,
την βασιλιδα κατα το αφωρισμενον παλαι ταις τικτουσαις των βασιλιδων οικημα επι
ταις ωδισιν ευρηκως· πορφυραν τουτο οι ανεκαθεν ονομαζουσιν, εξ ου και το των
πορφυρογεννητων ονομα εις την οικου μενην διεδραμε. Κατα δε το περιορθρον
(σαββατον δε ην) τικτεται τουτοις παιδιον θηλυ εμφερες, ως ελεγον, κατα παντα τωι
πατρι· εγω δε αρα ην τουτο. 6.8.2 Και ως γε την βασιλιδα και μητερα εν τισι καιροις
διηγουμενην ηκουον, οτι προς τριτης ημερας της του βασιλεως εις τα ανακτορα
εισελευσεως (επανηιει γαρ ηδη απο της του Ῥομπερτου μαχης και των πολλων
εκεινων πολεμων και κοπων) ταις ωδισι συνεχομενη σταυρου τυπον τηι γαστρι
ενσημηνασα εφη· «Μεινον ετι, παιδιον, την του πατρος αφιξιν». Πολλα δε αυτην, ως
ελεγεν, η πρωτοβεστιαρια και μητηρ αυτης καταμεμψαμενη εφη μετ' οργης· «Ει δε
μετα μηνα ελευσε ται, οιδας; Και πως αυτη τοσαυταις οδυναις εγκαρτε ρησεις;» Ἀλλα
ταυτα μεν η εκεινης μητηρ· το δε γε της βασιλιδος επιταγμα περας ειληφει, οπερ καν
τηι γαστρι την εις το μελλον προς τους γειναμενους ευνοιαν αριδηλως υπεσημαινετο.
Και γαρ μετα ταυτα εις ηλικιαν επιδεδω κυια και απολαβουσα το φρονουν καθαρως
φιλομητωρ κατα ταυτον εγεγονειν και φιλοπατωρ. Και μαρτυρες τοιουτου του
ηθους εισι μοι πολλοι μεν των ανθρωπων, ηδη δε και παντες οποσοι ταμα
γινωσκουσι, προσεπιμαρτυρουντων αυτοις και των πολλων μου υπερ των γονεων
αθλων και καματων και των κινδυνων εκεινων, εις ους εμαυτην δια το προς
εκεινους φιλτρον ενεβαλον, αφειδησασα μεν και τιμης και χρηματων και αυτης της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

ζωης. Ουτω γαρ το προς αυτους με φιλτρον εξεκαεν ως και αυτην την ψυχην δι'
αυτους προεσθαι πολλακις. Ἀλλα μηπω περι τουτων. Ἀνατρεχετω δ' αυθις ο λογος
προς τα εξ αυτης μοι ξυμ πεσοντα γενεσεως. 6.8.3 Παντων γαρ των συνηθων επι τοις
νεογνοις των βασιλεων παισι δαψιλεστερον τελεσθεντων, ως λεγεται, ευφημιων
δηλαδη και δωρεων και φιλοτιμη ματων παρεχομενων τοις λογασι της συγκλητου
και του στρατου, πλεον ηπερ ποτε εχαιρον, εσκιρτων, επαιανιζον απαντες και
μαλλον οι τηι βασιλιδι καθ' αιμα προσηκοντες ουκ ειχον υφ' ηδονης ο τι και
γενοιντο. Μετρητων δε τινων παρελθουσων ημερων στεφους καμε αξιουσιν οι
γονεις και βασιλικου διαδηματος. Ἐπει δε Κωνσταντινου του υιου του
προβεβασιλευκοτος Μιχαηλ του ∆ουκα, περι ου πολλακις ο λογος εμνησθη,
συμβασιλευοντος ετι τωι αυτοκρατορι και εμωι πατρι, καν ταις δωρεαις δι' ερυθρων
συνυπογραφον τος τουτωι, καν ταις προπομπαις μετα τιαρας αυτωι συνε πομενου,
καν ταις ευφημιαις δευτερου ευφημουμενου καγω ευφημεισθαι εμελλον,
Κωνσταντινον και Ἄνναν εν ταυτωι εξεφωνουν εν τοις της ευφημιας καιροις οι της
ευφημιας προεξαρχοντες. Και τουτο δη μεχρι καιρων ικανων ετελειτο, ως γε μοι των
συγγενων και εμων γεννητορων εν υστεροις πολλακις διηγουμενων ακηκοα.
Προμαντευμα δε ισως τουτο των εμοι ξυμπεσοντων ην ειτε ευτυχηματων ειτε τουμ
παλιν δυστυχηματων. 6.8.4 Ἐπει δε τοις βασιλευσι και δευτερον ετεχθη θηλυ,
αναφερον μεν κατα την οψιν ες τους προγονους, εμφαινον δ' αμα και την ες υστερον
επι λαμψουσαν αυτωι αρετην τε και φρονησιν, επεποθουν και αρρεν τεκειν και δι'
ευχης αυτοις τουτ' ην. Ἐπινεμησεως ουν ενδεκατης τρεχουσης τικτεται τουτοις και
αρρεν· Ευθυς ουν οι μεν γονεις εγεγηθεσαν και πενθους ουκετι ιχνος αυτοις
επιλελειπτο της σφων επιθυμιας εις εργον προαχθεισης. Το δε υπηκοον απαν
εσκιρτων τους κρατουν τας ουτω χαιροντας ορων, συνεχαιρον αλληλοις, εγεγηθε
σαν. Και ην ιδειν τα βασιλεια χαρμονης αναπλεω και πενθους ουδαμου ουδ' ετερας
οιασδηποτουν εννοιας, των μεν εκ μεσης θαλαμης καρδιας χαιροντων οποσοι ευνοι,
των δε συσχηματιζομενων χαιρειν. Ἔστι μεν γαρ το υπη κοον ως επιπαν δυσνουν
τοις κρατουσι, σχηματιζομενον δε τα πολλα και δια κολακειας επισπωμενον τους
υπερεχον τας. Ὅμως δ' ουν κοινην ην ιδειν τοτε την χαρμονην συν ηδομενων
απαντων. 6.8.5 Το δε παιδιον μελαν ην την χροιαν, μετωπον τουτωι ευρυ, παρειαι
υποξηροι, ρις ουτε σιμη ουτε καμπτουσα προς το γρυπον, αλλα μεση πως αμφοιν·
οφθαλ μοι μελαντεροι και το υποκαθημενον ηθος και οξυ, οσον εκ βρεφυλλιου
σωματος εικασαι, εμφαινοντες. Ἐθελοντες τοιγαρουν τουτι το παιδιον εις την
αυτοκρατορος περιω πην αναβιβασαι και κληρον οιον αυτωι την βασιλειαν Ῥωμαιων
καταλιπειν, εις την του Θεου μεγαλην εκκλησιαν του θειου βαπτισματος και του
στεφους αυτο αξιουσι. Τοιαυτα τοινυν τα τοις πορφυρογεννητοις ημιν εξ αυτων
βαλβιδων της ημων γενεσεως ξυμβαντα· τα δε γε ες υστε ρον συμπεσοντα κατα τον
προσηκοντα ρηθησεται τοπον.
6.9.1 Ὁ μεντοι αυτοκρατωρ Ἀλεξιος των παραλιων της Βιθυνιας και αυτης
Βοσπορου και των ανωτερω χωρων τους Τουρκους απελασας μετα του Σολυμα εις
ειρηνικας εληλυθει σπονδας, καθως ο λογος ανωτερω φθασας εδη λωσε, και ουτως
προς το Ἰλλυρικον τας ηνιας στρεψας τον τε Ῥομπερτον και τον αυτου υιον
Βαιμουντον πολλα μογησας κατα κρατος ηττησε και μεγιστης συμφορας τα κατα την
εσπεραν ερρυσατο. Κακειθεν επανελθων αυθις τους υπο τον Ἀπελχασημ Τουρκους
ου την εω απλως κατατρεχοντας ευρεν, αλλα μεχρις αυτης Προπον τιδος και των
παραλιων ταυτηι χωριων κατεληλυθοτας. Ὅπως μεν ουν ο Ἀμηρ Σολυμας της
Νικαιας εξελθων τουτονι τον Ἀπελχασημ φρουρον αυτης καταλελοιπεν, ο δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

Πουζανος παρα του Περσων σουλταν προς την Ἀσιαν εξεπεμφθη και παρα του
αδελφου του σουλταν Τουτουση ηττηθεις ανηιρεθη και τον Τουτουσην μετα το τον
Που ζανον ηττησαι οι ανεψιαδεις αυτου απεπνιξαν, αρκτεον ηδη διηγεισθαι. 6.9.2
Ἀνηρ τις εξ Ἀρμενιας ορμωμενος Φιλαρετος την επωνυμιαν, περιβλεπτος επ'
ανδρειαι και φρονησει, εις την του δομεστικατου αξιαν παρα του προβεβασιλευκοτος
Ῥωμανου του ∆ιογενους ανενεχθεις και τα συμβαντα τωι ∆ιογενει θεασαμενος και
την των ομματων αυτου στερησιν βεβαιωθεις διαφεροντως τουτον ποθων ουκ
εφερεν, αλλ' αποστασιαν μελετησας την της Ἀντιοχου εξουσιαν εαυτωι
περιεποιησατο. Καθ' εκαστην δε των Τουρκων ληιζομενων τα περιξ, επει μη ανεσις
τουτωι εδιδοτο, εσκεψατο προσελθειν τοις Τουρκοις και περιτμηθηναι, ως εθος
αυτοις. Ὁ δε υιος αυτου ενεκειτο τουτον σφοδρα της παραλογου ανακοπτων ορμης,
αλλ' ουκ εισηκουσθη τα λυονα συμβουλευων. Περιλυπος τοινυν γενομενος δι'
ημερων οκτω καταλαμβανει την Νικαιαν και προσελθων τωι Ἀμηρ Σολυμα διεγειρει
τουτον εις πολιορ κιαν της Ἀντιοχειας την του σουλτανικιου τηνικαυτα
περιβεβλημενον αξιαν και προς τον πολεμον τον κατα του πατρος παροξυνει.
Πειθεται τουτοις ο Σολυμας, εν δε τωι προς την Ἀντιοχειαν μελλειν απερχεσαι τον
μεν Ἀπελχασημ κατελιπε φυλακα της Νικαιας υπερεχοντα παντων των ηγεμονων
ηγεμονα τουτον κατονομασας· εκεινος δε συνεφεπομενον εχων και τον του
Φιλαρετου υιον δια δωδεκα νυκτων δια το ανυποπτον (τας γαρ ημερας ηρεμει)
καταλαμβανει την Ἀντιοχειαν και εξ εφοδου ταυτην κατεσχεν. 6.9.3 Ἐν τουτοις δε
και ο Χαρατικης λαθραιως συλαι την Σινωπην χρυσιον ικανον και χρηματα των
βασιλικων ταμιειων κειθι εναποκειμενα μεμαθηκως. Ὁ δε Τουτουσης του μεγαλου
σουλταν αδελφος, των Ἱεροσολυμων και της Μεσοποταμιας πασης και του Χαλεπ
και μεχρις αυτου Βαγδα εξουσιαζων και της Ἀντιοχειας αντιποιουμενος, επει τον
Ἀμηρ Σολυμαν αφηνιαζοντα εβλεπε και την Ἀντιοχειας αρχην εαυτωι ηδη περιποιου
μενον, συν ολαις δυναμεσιν εν μεταιχμιωι του Χαλεπ και της Ἀντιοχειας
καταλαμβανει. Συνηντηκοτος δ' αυτωι Ἀμηρ Σολυμα πολεμος ευθυς αναρρηγνυται
μεγας, και αγχεμαχου της μαχης γεγονυιας νωτα οι του Σολυμα υποσχοντες
προτροπαδην εφευγον. Πολλα δε τουτους θαρσυνων ο Σολυμας, επει της φυγης
αποσχεσθαι ουκ επειθεν, υπερ κεφαλης τον κινδυνον εφισταμενον ορων
παρεκκλινας εν ακινδυνωι ταχα εδοκει καθεσταναι και κατα γης την ασπιδα
τεθεικως επ' αυτηι προσουδισας εκαθητο. Ἀλλ' ου διελαθε τους ομοφυλους. Προσελη
λυθοτες γαρ αυτωι τινες των σατραπων ελεγον τον θειον αυτου Τουτουσην
μεταπεμπεσθαι αυτον. Ὁ δ' ανενευεν υφορωμενος τον εξ αυτου κινδυνον.
Ἐγκειμενων δε των σατραπων, επει ου προς ισχυος αυτωι αντικαθιστασθαι ην οια
μονωι οντι, του κουλεου το ξιφος σπασαμενος κατα των ιδιων ωσε σπλαγχνων
διαμπερες το ξιφος ελασας και κακος κακως απωλετο. Παραχρημα γουν οι σωθεντες
των του Ἀμηρ Σολυμα δυναμεων προσχωρουσι τωι Τουτουσηι. 6.9.4 Ὁ δε μεγας
σουλταν ταυτα μεμαθηκως και δεδιως τον Τουτουσην ισχυροποιουμενον ηδη
απεστειλε προς τον αυτοκρατορα τον Σιαους μηνυσας αυτωι περι κηδους και
υποσχομενος, εαν τουτο γενηται, αναστειλαι μεν τους Τουρκους των της παραλιας
μερων και παραδουναι οι τα καστρα και ολοψυχως βοηθειν. Τουτον θεασαμενος ο
βασιλευς και τας του σουλταν γραφας υπαναγνους περι μεν του κηδους ουδενα
λογον επεποιητο, τον δε Σιαους νουνεχη ανδρα θεασαμενος επυνθανετο, ποθεν τε
ωρμη ται και τινες οι τουτου γονεις. Του δε μητροθεν μεν εξ Ἰβηρων ειναι λεγοντος,
τον δε τουτου πατερα Τουρκον ανομολογουντος, πολλην ο αυτοκρατωρ
πραγματειαν επε ποιητο ωστε του θειου βαπτισματος τουτον τυχειν. Συνεθετο προς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

τουτο ο Σιαους και πιστεις εδεδωκει τωι αυτοκρατορι ωστε μη παλινοστησαι του
θειου φωτισματος τυχων. 6.9.5 Και επει εντεταλμενον ην αυτωι δι' εγγραφου
προσταξεως σουλτανικης, ιν' ειπερ ο βασιλευς προς το τελεσαι το μετ' αυτου κηδος
προθυμηθειη, απαντας τους τας παραλιας πολεις κατασχοντας σατραπας απελασηι
εκειθεν το περι τουτων διαλαμβανον σουλτανικον γραμμα υποδεικνυς αυτοις, ταυτηι
τηι γραφηι συγχρησασθαι ο βασι λευς τωι Σιαους υπεθετο, και επαν τουτους εκειθεν
απελα σειε τας σουλτανικας υποδεικνυων γραφας, αυθις προς την βασιλευουσαν
επαναστρεψαι. Ὁ δε μαλα προθυμως την Σινωπην προτερον καταλαβων και τας
σουλτανικας επιστολας υποδειξας τωι Χαρατικηι εκειθεν αυτον απη λασε μηδ' αχρις
ενος οβολου των βασιλικων υποκρατη σαντα χρηματων. Γινεται δε τι τοιουτον. Ἐν
τωι της Σινωπης εξερχεσθαι αυτον κατεαξας το επ' ονοματι της υπεραμωμου
δεσποινης ημων θεοτοκου τεμενος δαιμονι καθαπερ τινι αλαστορι εκ θειας προνοιας
παραδοθεις εκειτο αφριζων· και ουτως εκειθεν δαιμονιων εξεληλυθει. 6.9.6 Την
μεντοι κυριαν της Σινωπης ο Σιαους Κωνσταν τινωι τωι ∆αλασσηνωι ανεθετο επ' αυτωι
παρα του βασιλεως αποσταλεντι κᾆθ' ουτως τας αλλας πολεις περιιων και τας
σουλτανικας τοις σατραπαις υποδεικνυων γραφας εκειθεν εξηλαυνε παραδιδους
προς τους του αυτοκρατορος σατραπας. Ταυτα ουν ο Σιαους διαπραξαμενος
υποστρεφει προς αυτον καντευθεν του θειου βαπτισματος τετυχηκως και πολλων
δωρεων επαπολαυσας δουξ Ἀγχιαλου προχειριζεται.
6.10.1 Της σφαγης δε του Ἀμηρ Σολυμα κατα την Ἀσιαν απασαν
διαδραμουσης, οποσοι των σατραπων πολεις και πολιχνια ετυχον φυλασσοντες,
εκαστος οπερ ετυχε φυλασ σων καστρον κατεσχε και ιδιοποιησατο. Και γαρ οπηνικα
προς τον Ἀπελχασημ την Νικαιαν παρεδιδου φρουρειν εν τωι προς Ἀντιοχειαν αυτον
απιεναι, διαφοροις σατραπαις τα τε κατα την παραλιαν και την Καππαδοκιαν και την
απασαν Ἀσιαν, ως ειρηται, ανεθετο ωστε εκαστον το ιδιον λαχος φρουρειν την
αυτου εκειθεν επανελευσιν απεκ δεχομενον. Ὁ δε Ἀπελχασημ αρχισατραπης τωι τοτε
της Νικαιας ων ταυτην κατασχων, εν ηι και το σουλτανικιον ην, και τωι ιδιωι αδελφωι
Πουλχασηι των κατα την Καππα δοκιαν παραχωρησας εν αμεριμνιαι τεως ην την του
σουλτανικιου αξιαν περιζωσασθαι οιομενος και ηδη εν χερσι νομιζων κατεχειν.
∆εινος γαρ ων ο ανηρ και φιλο κινδυνος αρκεισθαι τοις ενουσιν ουκ ηθελεν, αλλα
προνο μεις αποστελλων την Βιθυνων εληιζετο απασαν και μεχρις αυτης
Προποντιδος. 6.10.2 Τηι γουν προτεραι μεθοδωι χρησα μενος ο αυτοκρατωρ τους μεν
προνομεις ανεστελλε, τον δε Ἀπελχασημ προς ειρηνικας σπονδας συνηλαυνε. Βυσσο
δομευοντα δε τουτον διαγινωσκων αει κατ' αυτου και τας σπονδας αναβαλλομενον
δειν ελογισατο κατ' αυτου αξιο μαχον εκπεμψαι στρατευμα. Τον Τατικιον δε, περι ου
εν πολλοις ο λογος εμεμνητο, μετα δυναμεως αποχρωσης πεπομφε κατα της Νικαιας
εντειλαμενος αυτωι μετα νουνε χειας τοις εχθροις αντικαταστηναι, ει γε τεως
εξωθεν τισιν εντυχοιεν. Ἀπελθοντος δε του Τατικιου και αγχου των τειχων σχημα
παραταξεως διατυπωσαντος δια το μηδενα των Τουρκων τηνικαυτα παρειναι,
αναπετασαντες οι Τουρκοι εις διακοσιους ποσουμενοι αθροως κατ' αυτου
εξιππασαντο. Οι δε Κελτοι (ησαν γαρ ικανοι) τουτους θεασαμενοι κατα προσωπον
σφοδραι τηι ρυμηι δορατα μακρα εναγκαλισαμενοι κατ' αυτων ιενται και ικανους
τρωσαντες εισω του καστρου τους λοιπους συνηλασαν. 6.10.3 Ὁ δε γε Τατικιος
ιστατο αυθις επι ταυτου σχηματος της παρα ταξεως μεχρις ηλιου δυσμων. Ἐπει δε
μηδεις εξω πυλων των Τουρκων εωρατο, αναποδισας κατα την Βασιλειαν τον
χαρακα επηξατο δυο προς τοις δεκα σταδιους της Νικαιας απεχουσαν. Νυκτος δε τις
προσεληλυθως αυτωι αγροτης τον Προσουχ διενιστατο μετα πεντηκοντα χιλιαδων
100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επι καταλαμβανειν παρα του νεωστι γεγονοτος σουλταν του Παργιαρουχ
αποσταλεντα. Ταυτα ο Τατικιος και δι' ετερων βεβαιωθεις, επει προς τοσαυτα πληθη
δυναμεις τας αντι καθισταμενας ουκ ειχεν, αναλυων τα δοξαντα προτερον αγαπητον
ελογιζετο ει το οπλιτικον απαν σωον διατη ρησειε, και μη πολλοστος προς
υπερπληθεις και ισχυρο τερους μαχομενος το παν απολεσειεν. Ἔνθεν τοι και την
βασιλευουσαν κατα νουν ειχε και προς ταυτην εωρα δια της Νικομηδους
βουλομενος επαναστρεψαι. 6.10.4 Ὁ δε Ἀπελχασημ ανωθεν του τειχους θεασαμενος
αυτον προς την Κωνσταντινου απονενευκοτα και ηδη και πορευομενον εξεληλυθως
παρειπετο, ιν' επαν εν επικαιρωι τοπωι τουτον στρατοπεδευσαντα θεασοιτο,
προσβαλει. Κατα λαμβανοντα δε τουτον την Πρενετον εφθακως ξυμμιγνυσι τε αυτωι
και εκθυμως την μαχην αναρρηγνυσιν. Ὁ δε Τατικιος θαττον τας δυναμεις εις
πολεμου τυπον κατα στησαμενος τοις Κελτοις την πρωτην κατα των βαρβαρων
ιππασιαν και την του πολεμου συμβολην επετρεψεν. Οι δε δορατα μακρα
εναγκαλισαμενοι χαλασαντες ολας ηνιας ως πυρ κατα των βαρβαρων ιενται και
διακοψαντες τας φαλαγγας τρεπουσι κατα κρατος. Κᾆθ' ουτως δια της Βιθυνων προς
την βασιλευουσαν ο Τατικιος επανερχεται. 6.10.5 Ὁ μεντοι Ἀπελχασημ ουδαμως
ηρεμειν ηθελεν. Ἐπιθυμητικως γαρ ειχε τα σκηπτρα της Ῥωμαιων αναδη σασθαι
αρχης, ει δε μη τουτο, αλλα γε των παρα θαλατταν παντων και αυτων δη των νησων
την εξουσιαν εσχηκεναι. Τοιαυτα γουν λογιζομενος προτερον μεν ληιστρικας νηας
κατασκευαζειν διενοειτο την Κιον καταλαβων (πολις δε αυτη Βιθυνων παρα
θαλατταν διακειμενη), και προεβαινεν, ως ᾤετο, <τα> κατα σκοπον αυτωι
απαρτιζομενων των νηων. Ουδε τουτο τον αυτοκρατορα διελαθε. Και παραχρημα
τας παρατυχουσας διηρεις τε και τριηρεις και τα λοιπα των ναυτικων εξοπλισας
Μανουηλ τον Βουτουμιτην δουκα προβαλομενος κατα του Ἀπελχασημ απεστειλεν
επισκηψας σπευσαι τας ημιτελεις του Ἀπελχασημ νηας εμπρησαι, εν οποιαι
καταστασει ταυτας ευρησει. Ἀλλα και τον Τατι κιον μετα αποχρωσης δυναμεως
ηπειροθεν κατ' αυτου εκπεμπει. 6.10.6 Ἀμφοτερων ουν της πολεως εξεληλυθοτων,
επει τον Βουτουμιτην ο Ἀπελχασημ διαποντιον μετα σφοδρας της ρυμης ηδη
καταλαμβανοντα εθεασατο μεμα θηκοι δε και περι των εξ ηπειρου
επικαταλαμβανοντων και τον τοπον, εν ωι ετυχε, μη συμβαλλομενον αυτωι λογι
ζοιτο δια το τραχυ και στενον και τοις τοξοταις παντη ακαταλληλον ως μη
αποχρωντα τουτοις προς τας κατα των Ῥωμαιων ιππασιας, απαρας εκειθεν εις
επικαιρον τοπον εβουλευσατο τας δυναμεις καταθειναι. Καταλαμ βανει τοινυν
τοπον παρα μεν των Ἁλυκας ονομαζομενον, παρα δε των Κυπαρισσιον. 6.10.7
Ἐφθακως δε ο Βουτου μιτης διαποντιος θαττον η λογος τας του Ἀπελχασημ νηας
ενεπρησε. Τηι δε μετ' αυτην εξ ηπειρου εληλυθως και ο Τατικιος εν επικαιροις το
στρατευμα κατεθετο τοποις και απο πρωΐας μεχρις εσπερας ουκ ενεδιδου πη μεν
ακροβολιζομενος, πη δε μαχας συναπτων μετα του Ἀπελχασημ επι ολαις
πεντεκαιδεκα ημεραις. Του δε Ἀπελχασημ μηδ' ολως ενδιδοντος, αλλ' ισχυρως αντι
καθισταμενου εκκακησαντες οι Λατινοι, καν μη την εκ του τοπου ειχον βοηθειαν,
ωχλουν ομως τον Τατικιον ιν' ουτοι και μονοι την μετα των Τουρκων αναδεξωνται
μαχην. Ὁ δε, καν μη κατα γνωμην αυτωι το πραγμα εδοκει, αλλα καθ' εκαστην ορων
δυναμεις Τουρκικας προσχω ρουσας τωι Ἀπελχασημ υπειξε τηι βουληι των Λατινων.
Και περι ανατολας ηλιου τας φαλαγγας καταστησας τον μετα του Ἀπελχασημ
συνηψε πολεμον. Πολλοι μεν ουν των Τουρκων τηνικαυτα κτεινονται, πλειστοι δε
και αλισ κονται, οι δε πλειους τα νωτα διδοασι μηδε των οικειων σκευων φροντιδα
ποιησαμενοι. Και αυτος ο Ἀπελχασημ κατευθυ Νικαιας ελασας μογις διασυζεται.
101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λειαν ουν πολλην εντευθεν αναλαβομενοι οι υπο τον Τατικιον προς την οικειαν
παλινοστουσι παρεμβολην. 6.10.8 Ταυτα μεμα θηκως ο αυτοκρατωρ, οποιος εκεινος
δεινος θηρασαι ψυχην ανθρωπου και λιθινην μαλαξαι φυσιν, γραφην τηνικαυτα
εκτιθεται προς τον Ἀπελχασημ συμβουλευων αποσχεσθαι μεν των τοιουτων κενων
επιχειρηματων και μη εις αερα παιειν, αλλα προσεληλυθεναι τε αυτωι και πολλων
καματων εαυτον απαλλαξαι δωρηματων τε δαψιλων επαπολαυσαι και τιμης. Ὁ δε
Ἀπελχασημ, επει τον Προσουχ εμανθανε πολιορκουντα τα κατεχομενα παρα τινων
σατραπων καστρα, ηδη δε και τηι Νικαιαι προσπε λαζειν εφ' ωι πολιορκησαι ταυτην,
την αναγκην φιλοτιμιαν, ο φασι, ποιησαμενος, αμα δε και της του βασιλεως γνωμης
καταστοχασαμενος και τεθαρρηκως την μετ' αυτου ειρηνην ασπαζεται. Των δε
αναμεταξυ ειρηνικων σπονδων τελεσ θεισων μελετησας και ετερον τι συνοισον ο
αυτοκρατωρ, επει ουκ ενην αλλως ανυσθηναι το σκοπουμενον, μετα καλειται
τουτον εις την βασιλευουσαν εφ' ωι και χρηματα λαβειν και τρυφης αλις
επαπολαυσαι και ουτως οικαδε επαναστρεψαι. 6.10.9 Πειθεται ο Ἀπελχασημ, και
εισελθων εις την βασιλευουσαν παντοιας αξιουται φιλοφροσυνης. Ὡς δε την
Νικομηδους (πολις δε αυτη μητροπολις Βιθυ νιας) κατειχον οι της Νικαιας
εξαρχοντες Τουρκοι, εκειθεν ο βασιλευς εξελασαι τουτους βουλομενος ετερον παρα
θαλατταν οικοδομησαι πολιχνιον δειν εκρινεν, εν οσωι τα της αγαπης ηδραστο.
Τοιγαρουν εν φορταγωγοις ναυσιν απαντα τα προς κτισιν χρειωδη συν αυτοις οικο
δομοις εμβαλων εξαπεστειλε την τουτου οικοδομην Ευστα θιωι τωι του στολου
δρουγγαριωι αναθεμενος και το απορρητον εκκαλυψας, επισκηψας, ει τινες των
Τουρκων διερχοιντο, παντοιως φιλοφρονεισθαι και ες κορον διδοντος επαπο λαυειν
των χρειωδων προτιθεναι το μετ' ειδησεως του Ἀπελχασημ τουτο οικοδομειν, ειτα
απαν πλοιον απειρξαι των της Βιθυνιας παραλιων μερων, ως μη δηλον αυτωι
γενεσθαι το γινομενον. 6.10.10 Τωι δε Ἀπελχασημ καθ' εκαστην χρηματα διδους ουκ
ενεδιδου εις βαλανεια τε προτρεπομενος και ιππηλασιας και κυνηγεσια, προς δε και
τας κατα τας λεωφορους ισταμενας στηλας ανα θεωρειν· αλλα και ιππικον αγωνα δι'
αυτον ενστησασθαι τοις διφρηλαταις εκελευσε κατα το παλαι τωι μεγαλωι
Κωνσταντινωι οικοδομηθεν θεατρον και καθ' εκαστην εν τουτωι παραγινεσθαι και
τας των ιππων δοκιμασιας οραν ηρεθιζεν, ιν' εντευθεν τριβομενου του καιρου
εκεχειρια τοις οικοδομοις διδωται. Ὡς δε το πολιχνιον ηδη τετε λεσται και περας το
σκοπουμενον εσχηκε, πλειοσι δωρεαις τουτον αμειψαμενος τωι σεβαστου τε
αξιωματι τιμησας και επι πλεον τας συνθηκας εμπεδωσας δια τιμης αυτον εξεπεμψε
διαποντιον. 6.10.11 Ἀγγελθεισης δε αυτωι της του καστρου οικοδομης, καν και επι τηι
τουτου ανεγερσει κατετετρωτο την ψυχην, αλλ' ουν τον αγνοουντα υποκρι θεις το
παραπαν εσιγησε. Τοιουτον τι και περι Ἀλκιβια δους ιστορηται. Ουτω γαρ κακεινος
Λακεδαιμονιους εξη πατηκει μη συγχωρουντας ανοικοδομηθηναι Ἀθηνας
καθαιρεθεισας υπο Περσων. Παραγγειλας γαρ ανοικοδομειν Ἀθηναιους εκεινος
απυχετο πρεσβευσων εις Λακεδαιμονα. Ειτα της πρεσβειας τον χρονον τριβοντος και
διδοντος το ενδοσιμον τοις οικοδομουσι μετα την εξαπατην ολην ηκουσαν
Λακεδαιμονιοι την οικοδομην Ἀθηνων. Και μεμνηται της καλης απατης ταυτησι και
ο Παιανιευς ενιαχου των λογων αυτου. Τοιουτον αρα και τουμου πατρος το
επινοημα ην, μαλλον δε και Ἀλκιβιαδους στρα τηγικωτερον. Ἱπποδρομιαις γαρ και
τρυφαις αλλαις τον βαρβαρον τουτον υποσαινων και εις ημεραν εξ ημερας
παραπεμπομενος εφθασεν απαρτισας το φρουριον και τηνικαυτα του συμπαντος
τελεσθεντος εργου τον ανδρα της βασιλιδος απελυσε πολεως.
102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6.11.1 Ὁ δε Προσουχ δεινος μετα δυναμεως, ως ηλπιζετο, καταλαβων
επολιορκει την Νικαιαν, καθως ο τωι Τατικιωι νυκτος προσεληλυθως τοτε ελεγε, και
επι τρισι μησι πολιορκων ταυτην ουκ ενεδιδου. Ἐν στενωι δε κομιδηι τα κατ' αυτους
οι εντος και αυτος δη ο Ἀπελχασημ εωρακο τες και μη επι πλεον αντεχειν προς τον
Προσουχ δυνα μενοι διαπεμψαμενοι προς τον βασιλεα ηιτουντο της εξ αυτου
βοηθειας τυχειν κρειττον λεγοντες ηγεισθαι δουλους αυτου ονομαζεσθαι η τωι
Προσουχ δουναι χειρας. Ὁ δε παραχρημα τους των παρατυχοντων εκκριτους διελων
σημαιας τε και σκηπτρα αργυροηλα επιδους εις αρωγην τουτους εκπεμπει. 6.11.2 Ου
γαρ αντικρυς βοηθων τωι Ἀπελ χασημ στρατιαν επεμπεν, αλλα τα της βοηθειας
εντευθεν κατα τον νουν του αυτοκρατορος εις καταλυσιν του Ἀπελ χασημ
περιΐστατο. ∆υο γαρ προς αλληλους μαχομενων εχθρων της των Ῥωμαιων
ηγεμονιας εδει τωι ασθενεστερωι συνθεσθαι, ουχ ιν' επικρατεστερος γενηται, αλλ' ινα
τον μεν αποκρουσηται, αφ' ου δε την πολιν εξεληται και την τεως μη ουσαν υπο τον
κυκλον αυτου ιδιαν ποιησηται, και κατα μικρον εκ ταυτης ετεραν και μαλα αλλην
ελομενος την των Ῥωμαιων αρχην πλατυτεραν ποιησηται εις στενον κομιδη
καταστασαν και μαλλον, εξ οτου το των Τουρκων δορυ επικρατεστερον γεγονεν.
6.11.3 Ἦν μεν γαρ οτε οι οροι της των Ῥωμαιων ηγεμονιας αι αμφοτεραι στηλαι
ησαν ανατολην και δυσιν περιοριζουσαι, εξ εσπερας μεν αι του Ἡρακλεους
ονομαζομεναι, εξ εω δε αι αγχου που ισταμεναι του Ἰνδικου περατος αι του
∆ιονυσου. Κατα γαρ πλατος ουκ εστιν ειπειν οσον ην της των Ῥωμαιων βασι λειας
το κρατος Αιγυπτος και Μεροη και Τρωγλοδυτικη πασα και τα εγγυθεν της
διακεκαυμενης και τα εξ ετερου μερους η περιθρυλλητος Θουλη και οσα εθνη βοσκει
το κλιμα το Βορειον, οις κατα κορυφην ο Βορειος ισταται πολος. Ἀλλ' επ' εκεινωι γε
του καιρου εκ μεν ανατολης ο γειτων Βοσπορος οριον των Ῥωμαικων σκηπτρων, εκ
δε της εσπερας η Ἀδριανου καθιστατο πολις. Ἀλλ' ο γε βασιλευς Ἀλεξιος αμφοτεραις
ωσπερ παιων χερσι τους εκατε ρωθεν επιτιθεμενους βαρβαρους και καθαπερ απο
κεντρου της Βυζαντιδος περιορχουμενος ηυρυνετο τον κυκλον της βασιλειας και εκ
μεν εσπερας τον Ἀδριαντος ποντον εθετο οριον, εκ δε της ανατολης Ευφρατην και
Τιγρητα. Και αν εις την προτεραν ευδαιμονιαν την βασιλειαν ανενεωσατο, ει μη γε
οι επαλληλοι αγωνες και οι πυκνοι πονοι και κιν δυνοι (ην γαρ και αμφοτερα ο
αυτοκρατωρ μεγαλοκινδυνος τε και πυκνοκινδυνος) τουτον απεστησαν του
ορμηματος. 6.11.4 Ἀλλ' οπερ εξ αρχης ελεγον, οτι στρατιαν αποστελλων τωι της
Νικαιας τυραννωι Ἀπελχασημ γνωμης ειχεν ουχ ιν' εκεινον εξεληται του κινδυνου,
αλλ' οπως αν εαυτωι την νικην περιποιησηται· ου μην η τυχη τουτωι συνεπνευσεν.
Ἔσχε γαρ ουτως τα κατ' αυτους. Οι γαρ αποσταλεντες το του κυριου Γεωργιου
ονομαζομενον κατελαβον πολιχνιον· οι δε Τουρκοι παραχρημα τας πυλας αυτοις
ανεπετασαν. Οι δε ανωθεν της ανατολικης πορτης περι τα κρηδεμνα του τειχους
ανελθοντες τας σημαιας και τα σκηπτρα ιλα δον κατεστησαν αλαλαζοντες αμα και
το ενυαλιον συνεχως ενηχουντες. Ὑφ' ων οι μεν εξωθεν εκδειματωθεντες δια
νυκτος εκειθεν ᾤχοντο αυτον εληλυθεναι τον αυτοκρατορα νομισαντες· αι δε
ρωμαικαι δυναμεις αυθις προς την βασιλευουσαν υπεστρεψαν. Ου γαρ ησαν
αξιομαχον πληθος προς εφοδον Περσικην ελπιζομενην εκ του βαθους της Τουρκικης
εξουσιας αυθις ελευσεσθαι.
6.12.1 Την δε του Σιαους υποστροφην ο σουλταν απεκ δεχομενος, επει εωρα
τουτον εμβραδυνοντα, μεμαθηκοι δε και τα κατ' αυτον, ως τον Χαρατικην μετα
τροπου της Σινωπης απηλασεν, ως τετυχηκει του θειου βαπτισματος και κατα την
εσπεραν παρα του αυτοκρατορος απεσταλη την δουκικην εξουσιαν Ἀγχιαλου
103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιζωσαμενος, ηνιατο και ησχαλλε. ∆ειν ουν ελογισατο τον Πουζανον αυθις μετα
δυναμεων κατα του Ἀπελχασημ αποστειλαι, αμα δε και προς τον αυτοκρατορα
γραφην περι του αυτου κηδους διαλαμβανουσαν αυτωι εγχειρισαι. Ειχε δε τα
γραμματα ουτως· «Ἠκηκοειν, ω βασιλευ, τα κατα σε και οπως την της βασιλειας
αναδησαμενος αρχην εκ προοιμιου πολλοις αγωσιν εμπεπτωκας και ως αρτι τα κατα
τους Λατινους κατευνασαντος οι Σκυθαι κατα σου ετοιμαζονται και αυτος ο Ἀμηρ
Ἀπελχασημ τας μετα σου του Σολυμα σπονδας καταλυσας μεχρις αυτης ∆αμαλεως
την Ἀσιαν ληιζεται. Ει γουν βουλει και τον Ἀπελχασημ των αυτοθι μερων
απελαθηναι και την Ἀσιαν και αυτην δη την Ἀντιοχειαν υπο την σην γενεσθαι χειρα,
αποστειλον μοι την σην θυγατερα εις νυμφην εμην τωι πρωτοτοκωι των εμων υιων.
Και του λοιπου ουδεν σοι σκωλον εσεται, αλλα παντα ραιδιως εξεσται σοι ανυειν
εμου σοι επαρηγοντος ου κατα την εω μονον, αλλα και μεχρις Ἰλλυρικου και της
εσπερας απασης· δια δυναμεων αποστελλομενων σοι παρ' ημων και ο
αντικαθισταμενος σοι του λοιπου ουκ εσεται.» 6.12.2 Ἀλλα ταυτα μεν τα κατα τον
των Περσων σουλταν· ο δε Πουζα νος μεχρι Νικαιας καταλαβων και αποπειραν
ταυτης ουχ απαξ, αλλα και πολλακις ποιησαμενος και διαμαρτων του σκοπου του
Ἀπελχασημ γενναιως ανταγωνιζομενου, εξαι τησαμενου και απο του βασιλεως
βοηθειαν και λαβοντος, προς την των λοιπων πολεων τε και πολιχνιων κατασχεσιν
ωρμησεν εκειθεν υποχωρησας την σκηνην κατα την Λαμ πην πηξαμενος· ποταμος
ουτος περι Λοπαδιον. Μετα δε την τουτου υποχωρησιν ενδεκατεσσαρσιν ημιονοις
χρυσιον επισαξας ο Ἀπελχασημ οποσον φερειν ηδυναντο απερχε ται προς τον
Περσων σουλταν δωρον αυτωι κομιζων εφ' ωι μη παραλυθηναι της αρχης.
Καταλαμβανει δε τουτον περι το Σπαχα αυλιζομενον. 6.12.3 Ὡς δε ουδε θεασασθαι
τουτον ο σουλταν ηξιου, μεσιταις εχρητο. Ὁ δε οχλουμενος υπ' αυτων εφη· «Ἐπει
καθαπαξ την εξουσιαν τωι Ἀμηρ Πουζανωι ανεθεμην, ουκετι ταυτην εξ αυτου
αφαιρησεσθαι βουλομαι. Ἐπιδοτω τοινυν τα χρηματα απελθων προς αυτον και παν ο
βουλεται ειπατω. Και το δοξαν αυτωι και εμον εσεται θελημα.» Ἐφ' ικανον ουν
εγκαρτερησας εκεισε και πολλα μογησας και μηδεν ηνυκως απαρας εκειθεν ως προς
τον Πουζανον απερχομενος συνανται τοις εξ εκεινου κατ' αυτου αποσταλεισι
διακοσιοις εκκριτοις σατραπαις· ουδε γαρ η εκεινου της Νικαιας εξελευσις τουτον
διελα θεν. Οι και κατασχοντες αυτον και βροχον εκ νευρας επικλωσαντες τωι
τραχηλωι τουτου περιβαλοντες απεπνι ξαν· το δε ολον ου του Πουζανου ην κατ' εμον
λογον, αλλα του σουλταν εκεινου τοιαυτ' οικονομησαι κατα του Ἀπελ χασημ
δηλωσαντος. 6.12.4 Ἀλλα ταυτα μεν τα κατα τον Ἀπελχασημ· ο δε βασιλευς τας του
σουλταν υπαναγνους γραφας ουδ' εις νουν το δηλουμενον βαλειν ηθελε. Και πως
γαρ; Το γαρ βασιλικον θυγατριον, οπερ το γραμμα εζητει κατεγγυηθηναι τωι
πρωτοτοκωι υιωι του βαρβαρου, ην αρα δυστυχες, ως εοικεν, ει ανεληλυθει εις
Περσιδα βασιλειας μετεσχηκος απασης κακοδαιμονεστερας πενιας. Ἀλλ' ουτε ο Θεος
τουτο επετρεπεν ουτε ο βασιλευς ειχε γνωμης ουτω ταυτα προβηναι, ουδ' αν εις
στενον κατην τηκει αυτωι τα πραγματα. Ευθυς γαρ και κατα πρωτην ακοην του
γραμματος της του βαρβαρου κατεγελασεν ορε ξεως υποφθεγξαμενος οτι «Ὁ δαιμων
τουτο εις νουν αυτου ανεβιβασε». Περι μεν του κηδους ουτως εσχεν ο αυτοκρα τωρ·
ελπισι δε κεναις τον του σουλταν λογισμον απαιωρειν δειν λογισαμενος
μεταπεμψαμενος τον Κουρτικιον μεθ' ετερων τριων αποστελλει τουτους πρεσβεις
και γραμ ματα, δι' ων την ειρηνην ενεφαινεν ασπαζεσθαι και προς τα μηνυθεντα
κατανευειν, απαιτων αμα και αυτος αλλα τινα χρονου παρατασιν εισαγοντα. Ουπω
οι εκ του Βυζαντιου πεμφθεντες πρεσβεις τον Χορο σαν κατελαβον, και την του
104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σουλταν μεμαθηκοτες αναιρεσιν υπεστρεψαν. 6.12.5 Και γαρ ο αυταδελφος αυτου
Τουτουσης μετα το ανελειν τον Ἀμηρ Σολυμαν και τον ιδιον γαμβρον εξ Ἀραβιας
κατ' αυτου στρατευσαντα τυφω θεις και τον σουλταν μεμαθηκως εις ειρηνικας
σπονδας μετα του αυτοκρατορος ηδη επειγεσθαι προς τον ταδελφου φονον
απεβλεψε. ∆υοκαιδεκα τοινυν Χασιους τηι Περσιδι διαλεκτωι καλουμενους φονιον
πνεοντας μετακαλεσαμενος ως πρεσβεις ταχα προς τον σουλταν εξεπεμψε και τον
τροπον αυτοις υποθεμενος αμα της ταδελφου σφαγης, «Ἄπιτε» φαμενος «και πρωτα
μεν διακηρυκευσατε ως απορρητα τινα μελλειν τωι σουλταν απαγγειλαι, επαν δε
παραχωρηθητε της εισοδου, ως ταχα προς ους αυτωι ωμιληκεναι βουλεσθαι,
πλησιασαντες παραχρημα τον εμον διαμελισατε αδελφον». 6.12.6 Οι δε πρεσβεις η
μαλλον φονεις καθαπερ εις δειπνον η ευωχιαν πεμπομενοι προ θυμοτατα προς την
του σουλταν σφαγην απηιεσαν. Μεθυοντα τοινυν τουτον καταλαβοντες, επει πασα
εκεχει ρια τουτοις εδιδοτο των εμπεπιστευμενων την του σουλ ταν φυλακην
πορρωθεν εστηκοτων, αυτοι πλησιασαντες τα ξιφη της μαλης σπασαμενοι
διαμελιζουσι παραχρημα τον αθλιον. Τοιουτον γαρ το των Χασιων εστιν αιμασι
χαιρον και τρυφην αυτο τουτο λογιζομενοι, ει μονον δια σπλαγ χνων ανθρωπινων
το ξιφος ελασειαν. Του λοιπου δε, καν τινες αυτους ισως επ' αυτωι τουτωι επιθεμενοι
καταχορ δευσειαν, καθαπερ τι κυδος τον τοιουτον λογιζονται θανα τον ωσπερ τινα
πατριον κληρον τα φονικα ταυτα εργα αλλος προς αλλον διαδεχομενοι τε και
παραπεμποντες. Ἐκεινων μεν ουν προς τον Τουτουσην υπεστρεψεν ουδεις
αντιλυτρον οιον τας ιδιας υποσχοντων σφαγας. 6.12.7 Ὁ μεντοι Πουζανος ταυτα
μεμαθηκως συν ολαις δυναμεσι προς τον Χοροσαν επανεστρεψεν. Ἐπαν δε τωι
Χοροσαν προσπελασειε, δεχεται τουτον ο του αναιρεθεντος αδελφος Τουτουσης. Και
ευθυς αγχεμαχου της μαχης γενομενης, επει καρτερως αμφω τα στρατευματα
εμαχοντο και θατερον θατερωι της νικης ουδαμως παρεχωρει, πιπτει και ο Που ζανος
καιριαν πληγεις γενναιως αγωνιζομενος και ολας συνταρασσων τας φαλαγγας.
Ἕκαστος δε των αυτου φυγηι την σωτηριαν επραγματευσατο αλλος αλλοσε
σκεδασθεντες· Ὁ δε Τουτουσης νικητης προς τον Χοροσαν επανεστρεφεν ως ηδη την
του σουλτανικιου αξιαν περιζωσαμενος και ταυτα τον κινδυνον υπερ κεφαλης εχων.
Και γαρ συνην τηκως αυτωι ο του αναιρεθεντος Ταπαρη σουλταν υιος, ο Παργιαρουχ,
ως τε λεων εχαρη μεγαλωι επι σωματι κυρσας κατα την ποιησιν και συμβαλων οληι
χειρι και γνωμηι εις πολλα τας του Τουτουση δυναμεις διεσπασε και τρεψας ανα
κρατος εδιωκεν. Ἀναιρειται δε και αυτος ο τα Ναυα του φυσων Τουτουσης. 6.12.8
Του δε Ἀπελχασημ μετα χρηματων τοτε προς τον του Χοροσαν σουλταν εξεληλυ
θοτος, ως ο λογος φθασας ιστορησεν, ο αδελφος αυτου Πουλχασης την Νικαιαν
καταλαβων κατεσχεν. Αισθομε νος δε τουτου ο αυτοκρατωρ δαψιλεις τας δωρεας
υπισ χνειτο, ει ταυτης αυτωι παρακεχωρηκως εκειθεν εκσταιη. Ὁ δε Πουλχασης
ηθελε μεν, αλλ' ανεβαλλετο αυθις απο βλεπων προς τον Ἀπελχασημ και λογους εκ
λογων προς τον αυτοκρατορα διεπεμπετο απαιωρων οιον αυτον, τηι δ' αληθειαι την
του αδελφου απεκδεχομενος επανελευσιν. Ἐν τωι μεταξυ δε γινεται τι τοιουτον. Ὁ
παρα των Χασιων αναιρεθεις του Χοροσαν σουλταν εφθασε κατασχειν τους του
μεγαλου Σολυμα δυο υιεις. Ουτοι δε μετα την εκεινου σφαγην αποδρασαντες του
Χοροσαν οξεως την Νικαιαν κατελαβον. Τουτους οι εντος Νικαιας θεασαμενοι
δημοκρα τουντες οιον περιχαρως εδεξαντο, και ο Πουλχασης καθα περ τινα πατρωιον
κληρον την Νικαιαν προθυμως αυτοις παραδιδωσι. Προχειριζεται δε σουλταν ο
πρωτογενης των δυο, Κλιτζιασθλαν την κλησιν. Ἐκεινος δε τας γυναικας και τα
τεκνα των τηνικαυτα εν Νικαιαι παροντων μετα πεμψαμενος εν αυτηι καθιδρυσεν
105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποκαταστησας την πολιν ταυτην σουλτανων, ως αν τις ειποι, κατοικητηριον. Ουτω
δε τα κατα την Νικαιαν οικονομησας τον μεν Πουλχασην της αρχης μεθιστησι, τωι δε
αρχισατραπηι Μουχουμετ την ηγεμονιαν των εν Νικαιαι οντων σατραπων
αναθεμενος και αυτου που καταλιπων κατα της Μελιτηνης εξεισιν.
6.13.1 Ἀλλα τοιαυτα μεν τα περι των σουλτανων· ο δε Ἐλχανης
αρχισατραπης μετα των υπ' αυτον καταλαβων την Ἀπολλωνιαδα και Κυζικον
(πολεις δε αυται και αμφω παραλιοι) τα παρα θαλατταν εληιζετο απαντα. Τουτο
μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ απο των παρατυχοντων ακατιων (ουδεπω γαρ στολος
ηυτρεπιστο) ικανα παρασκευασαμενος και ελεπολεις εν αυτοις μετα στρατιωτων
γενναιων εισα γαγων τον Ευφορβηνον Ἀλεξανδρον, ανδρα των επιφανων μεν κατα
γενος και κατα ανδρειαν περιφημον, την ηγεμο νιαν τουτων αυτωι αναθεμενος κατα
του Ἐλχανη εξε πεμψε. Καταλαβων δε την Ἀπολλωνιαδα παραχρημα επολιορκει. ∆ι'
εξ δε ημερων μηδ' εν νυξι της τειχομαχιας ολως αφισταμενος κατεσχε τον εξωθεν
του καστρου κυκλον, ονπερ εξωπολον η συνηθεια νυν καλειν ειωθεν. Ὁ δε Ἐλχανης
καρτερως αντεποιειτο της ακροπολεως δυναμεις ελπιζων εξωθεν. 6.13.2 Και δη
στρατιαν βαρβαρικην αξιο μαχον επικαταλαμβανουσαν εις αρωγην του Ἐλχανη ως
εθεασατο ο Ἀλεξανδρος, τους δ' υπ' αυτον μηδε το πολλοστον της
επικαταλαμβανουσης δυναμεως συζοντας, βελτιον εγνω, καν μη νικυη, αλλα γε
τους υπ' αυτον ασινεις διατηρησαι. Ἐν στενωι δε κομιδηι τα κατ' αυτον εληλακοτα
συνορων και οτι σωτηριας τροπος ουχ υπολελειπται, ως προς την θαλασσαν
απονενευκει και δια του ποταμου εισελθων εν ταις ιδιαις ναυσι προς αυτην
διεπλυζετο.
Στοχασαμενος
δε
ο
Ἐλχανης
τον
του
Ἀλεξανδρου
σκοπονπροκαταλαβων το της λιμνης κατεσχε στομιον και την εν τωι ποταμωι
γεφυραν, εν ηι και τεμενος παλαι παρα της αγιας ωικοδομητο Ἑλενης επ' ονοματι του
μεγαλου Κων σταντινου, εξ ων την επωνυμιαν η γεφυρα μεχρι και νυν εκτησατο. Τωι
γουν ηδη ρηθεντι στομιωι και αυτηι δη τηι γεφυραι ανδρας πολεμικωτατους επιστησας
εφ' εκατερα παρηγγειλε την των πλοιων διοδον ενεδρευειν. Ὡς δε απαντες εν τοις
ηδη ρηθεισιν αγραριοις εισελθοντες δια του στομιου της λιμνης ταις παγαις του
Ἐλχανη εμπεπ τωκασι, θεασαμενοι το καταλαβον αυτους δεινον και μη εχοντες ο τι
και δρασαιεν τηι χερσωι τας νηας εφορ μισαντες κακειθεν αλλομενοι περι την
ηπειρον εξεληλυ θεσαν. Καταλαβοντων δε αυτους των Τουρκων μεγας
αναρρηγνυται πολεμος. Και πολλοι μεν των λογαδων αλισκονται, πολλοι δε και ταις
διναις του ποταμου εμπεπ τωκοτες παρεσυρησαν. 6.13.3 Ταυτα μεμαθηκως ο
βασιλευς και μη φερων την ητταν αξιομαχον δυναμιν μετα του Ὤπου δια της
ηπειρου κατ' αυτων εξεπεμψεν. Ὃς και την Κυζικον καταλαβων εξ επιδρομης
ταυτην κατεσχε· διελων δε και των ιδιων ταγματων ανδρας τειχεσιπλητας και
φιλοκινδυνους ωσει τριακοσιους κατα του Ποιμανηνου εξαπεστειλεν. Οι και εξ
εφοδου τουτο κατεσχον και τους μεν των εντος αυτου που κτεινουσι, τους δε και
ζωγριαν προς τον Ὦπον πεπομφασιν. Ὁ δε θαττον τουτους προς τον βασιλεα
εκπεπομφεν· αυτος δε εκειθεν απαρας την Ἀπολλωνιαδα καταλαμβανει, και
πολιορκων ταυτην ουκ ενεδιδου. 6.13.4 Ὁ δε Ἐλχανης αποχρωσαν απαρτι προς
αυτον μη εχων δυναμιν την μεν πολιν εθελοντης παρα διδωσιν, αυτος δε μετα των
καθ' αιμα προσηκοντων αυτο μολει προς τον βασιλεα και μυριων μεν επαπολαυει
δωρεων, τυγχανει δε και του μεγιστου, του αγιου φημι βαπτισματος. Ὁποσοι δε
συνεψεσθαι τωι Ὤπωι ουκ ηθελον, ο τε Σκαλιαριος και ο εν υστεροις
υπερπεριλαμπρος τιμηθεις ... (αρχισατραπαι δε και ουτοι των επιφανων)
μεμαθηκοτες τας εις τον Ἐλχανην φιλοφροσυνας και δαψιλεις δωρεας του
106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοκρατορος προσεληλυθοτες και αυτοι των ιμειρομενων επιτυγχανουσιν. Ἦν γαρ
ο βασι λευς ουτος αντικρυς ιερατικωτατος και την αρετην και τον λογον, ως ειπειν,
ευσεβειας απασης αρχιερευς. ∆ιδασ καλικωτατος τε γαρ ην του ημετερου δογματος
και αποστολικος την προαιρεσιν και τον λογον και εισω της ημετερας πιστεως
ποιησαι βουλομενος ου μονον τους νομαδας τουτουσι Σκυθας, αλλα και την Περσιδα
πασαν και οποσοι την Αιγυπτον και την Λιβυην νεμονται βαρ βαροι και ταις του
Μωαμεθ τελεταις οργιαζουσιν.
6.14.1 Ἀλλα περι μεν τουτων αλις· βουλομενη δε δεινο τεραν και μειζονα της
προλαβουσης κατα της των Ῥωμαιων αρχης εφοδον διηγησασθαι εις αρχην αυθις
καθιστω τον λογον· αλλα γαρ επ' αλλοις διεκυμανθησαν. Γενος τι Σκυθικον παρα
των Σαυροματων καθ' εκαστην σκυλευομενοι απαραντες των οικοι κατηλθον προς
τον ∆ανουβιν. Ὡς δε προς αναγκης ην αυτοις μετα των κατα τον ∆ανουβιν
οικουντων σπεισασθαι, τουτου συνδοξαντος πασιν εις ομιλιαν ηλθον μετα των
εκκριτων, του τε Τατου του και Χαλη ονομαζομενου και του Σεσθλαβου και του
Σατζα (χρη γαρ και της επωνυμιας μεμνησθαι των κατ' αυτους αριστων ανδρων, ει
και το σωμα της ιστοριας τουτοις καταμιαινεται), του μεν την ∆ριστραν κατεχοντος,
των δε την Βιτζιναν και ταλλα. Σπεισαμενοι γουν μετ' αυτων αδεως του λοιπου
διαπερωντες τον ∆ανουβιν εληι ζοντο την παρακειμενην χωραν, ως και πολιχνια
τινα κατασχειν. Καντευθεν εκεχειριαν τινα σχοντες αροτριωντες εσπερον κεγχρους
τε και πυρους. 6.14.2 Ὁ δε Τραυλος εκεινος Μανιχαιος μετα των συνεφεπομενων
αυτωι και οι το κατα την ακρολοφιαν της Βελιατοβης πολιχνιον κατασχοντες
ομοφρονες, περι ων ο λογος φθασας πλα τυτερον εδιδαξε, τα κατα τους Σκυθας
μεμαθηκοτες ο παλαι ωδινον εις φως εξηγαγον και κατασχοντες τας τραχειας οδους
και στενωπους μετεκαλουντο τους Σκυθας, καντευθεν την απασαν Ῥωμαιων
εληιζοντο χωραν. Γενος γαρ οι Μανιχαιοι φυσει μαχιμωτατον και αιμασιν ανθρω
πων λαφυσσειν καθαπερει κυνες αει ιμειρομενον. 6.14.3 Ταυτα ο βασιλευς Ἀλεξιος
μεμαθηκως παρακελευεται τωι δομεστικωι της εσπερας Πακουριανωι γινωσκων αυτον
ικανωτατον οικονομησαι στρατευμα και κατα φαλαγγα στηναι και παραταξιν
διαμηχανησασθαι ποικιλωτατα συν αυτωι τωι Βραναι (ανηρ δε και ουτος
μαχιμωματος) τας δυναμεις αναλαβομενον κατ' αυτων απελθειν. Καταλαβων δε
τους Σκυθας διελθοντας τους στενωπους και της Βελιατοβης ενθεν τον χαρακα
πηξαμενους, πληθος αναρι θμητον τουτους θεασαμενος, προς τον μετ' αυτων ευθυς
απεναρκησε πολεμον βελτιον νομιζων τας ιδιας το παρον αμαχητι διασωσαι
δυναμεις η τον μετα των Σκυθων αναδησαμενον πολεμον και ηττηθεντα πολλους
απολω λεκεναι. Ἀλλα τωι Βραναι φιλοκινδυνοτατωι τε και θρασει οντι ταυτ' ουκ
ηρεσκεν. Ὁ δε γε δομεστικος, ινα μη δειλιας υποψια τις κατ' αυτου αναβαλλομενου
τον πολεμον δοθηι, ενεδιδου ταις ορμαις του Βρανα και θωρηξασθαι τε απασι
κελευσας και πολεμου σχημα διατυπωσας κατα των Σκυθων εχωρησε το μεσαιτατον
αυτος διεπων της φαλαγ γος. Ἐπει δε ουδε το πολλοστον του πληθους των αντι
τεταγμενων το ρωμαικον εσωιζε στρατευμα, εκ μονης οψεως περιδεεις εγεγονεισαν
απαντες. Προσβαλοντες δ' ομως τοις Σκυθαις αναιρουνται μεν πολλοι εν τωι
μαχεσθαι, πιπτει δε καιριαν πληγεις ο Βρανας. Ὁ δε γε δομεστικος εκθυμως
μαχομενος και σφοδρας τας κατα των εναντιων ιππασιας ποιουμενος φηγωι
προσκεκρουκως αφηιρηται παρα χρημα την ψυχην. Το δε επιλοιπον του στρατου
αλλος αλλαχου διεσπαρησαν. 6.14.4 Ταυτ' ουν μεμαθηκως ο αυτο κρατωρ επενθει
μεν τους πεπτωκοτας απαντας ιδιαι και καθ' εκαστον και ομου· επι δε τωι του
δομεστικου θανατωι μαλα στεναζων κρουνους ηφιει δακρυων. Ἐφιλει γαρ εξοχως
107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον ανδρα και προ της αναρρησεως. Ου μεντοι δια ταυτα αναπεπτωκεν, αλλα
μεταπεμψαμενος τον Τατικιον μετα χρηματων ικανων εκπεμπει προς
Ἀδριανουπολιν, εφ' ωι τοις μεν στρατιωταις τους επετειους διδοναι μισθους,
συλλεγειν δε και απανταχοθεν δυναμεις, ινα στρατευμα αξιομαχον αυθις
συστησηται. Τον δε Ουμπερ τοπουλον εις Κυζικον φρουραν αξιομαχον καταλιποντα
μετα μονων των Κελτων εις τον Τατικιον γοργως εφθα κεναι παρεκελευσατο. Ουτος
δε τους Λατινους και τον Ουμπερτοπουλον θεασαμενος και τεθαρρηκως, επει και
ικανον προεφθακει συλλεξασθαι στρατευμα, κατευθυ Σκυθων εχωρει παραχρημα.
6.14.5 Καταλαβων δε τα περι την Φιλιππουπολιν παρα τωι χειλει του κατα τον
Βλισνον ρεοντος ποταμου χαρακα πηγνυται. Ἐπαν δε τους Σκυθας εκ προνομης
επανερχομενους εθεασατο λειαν πολλην και δορυαλωτους συνεπαγομενους, μηπω
σχεδον τας σκευας εισω του χαρακος καταθεμενος ικανους αποτεμομενος κατ'
αυτων εκπεμπει. Αυτος τε οπλισαμενος και παντας θωρηξασθαι κελευσας τας
φαλαγγας καταστησαμενος τοις προπεμφθεισι παρειπετο στρατιωταις. Θεασαμενος
δε τους Σκυθας μετα των λαφυρων και των δορυαλωτων τωι επιλοιπωι στρατευματι
των Σκυθων ενωθεντας κατα τον Ευρου οχθον, διχη το στρατευμα διελων και το
ενυαλιον εκατερωθεν ηχησαι κελευσας συν αλαλαγμωι και βοηι πολληι προσβαλλει
τοις βαρβαροις. Και καρτερας της μαχης γενομενης πιπτουσι των Σκυθων οι
πλειονες, πολλοι δε και διασπαρεντες εσωθησαν. Ὁ δε την λειαν πασαν ανα
λαβομενος νικητης την Φιλιππουπολιν καταλαμβανει. 6.14.6 Κειθι δε το οπλιτικον
απαν καταθεμενος, εσκοπει οθεν χρη και οπως τοις βαρβαροις αυθις προσβαλειν.
Ἀπειρο πληθεις δε τας αυτων γινωσκων δυναμεις σκοπους απαν ταχοσε εξεπεμψεν,
ιν' εκειθεν εχοι τα κατα τους Σκυθας συχνακις μανθανειν. Ἐπαναδεδραμηκοτες δε οι
σκοποι πληθος βαρβαρων ελεγον πολυ περι την Βελιατοβαν ενδια τριβειν και τα
περιξ ληιζεσθαι. Και ο Τατικιος προσδο κιμον την των Σκυθων ελευσιν εχων και προς
τοσουτους μη αποχρωσας εχων δυναμεις το παραπαν αλυων τοις λογισμοις εν
αμηχανιαι καθειστηκει. Ἀλλ' ομως και το σιδηριον εθηγε και προς μαχας εθαρρυνε το
στρατευμα. Καταλαβων δε τις την των βαρβαρων κατ' αυτου ελευσιν διε μηνυε και
φθανειν ηδη ισχυριζετο. 6.14.7 Ὁ δε ευθυς εν τοις οπλοις ην και απαν το στρατευμα
εξοπλισας τον Ευρον παραχρημα διαπερασας τας φαλαγγας ιλαδον καταστησας
ειστηκει πολεμου σχημα διατυπωσας· αυτος δε το μεσον ειχε παραταξεως. Και οι
βαρβαροι Σκυθικως παραταξα μενοι και τας αυτων δυναμεις προς μαχην καταστησα
μενοι ευκεσαν μεν πολεμον αναζητειν και τους αντιπαλους ερεθιζειν οιον προς
μαχην. Ἐδεδιεσαν δε ομως και αμφω τα στρατευματα και την συμπλοκην
ανεβαλλοντο, το μεν Ῥωμαικον το υπερπληθες των Σκυθων υποπτησσον, το δε
Σκυθικον τεθωρακισμενους απαντας ορων τας τε σημαιας και το λαμπρον των
αμφιων και την εκειθεν αποπαλλομενην αιγλην προς την αστρυαν βολην αντιστιλ
βουσαν. Μονοι δε απαντων οι τολμητιαι Λατινοι και θρασεις την μαχην προαρπαζειν
ηθελον θηγοντες οδοντας ομου και σιδηρια. Ἀνεστελλε δ' αυτους ο Τατικιος· ανηρ
γαρ ουτος ευσταθης και του μελλοντος ραιστα καταστο χασασθαι δυνατος.
Ἱσταμενων ουν αμφοτερων των στρα τευματων και οιον ετερου την εξ ετερου
κινησιν απεκ δεχομενου και μηδ' ουτινοσουν των στρατιωτων κατα το μεσαιχμιον
εξ ουδετερου των στρατευματων ιππασασθαι κατατολμωντος, επει εν δυσμαις ηδη ο
ηλιος ην, εκαστος των στρατηγων επι την ιδιαν παρεμβολην επανεισι. Τουτου επι
δυσιν ημεραις γεγονοτος και προς μαχην ευτρεπιζο μενων των δημαγωγων και
πολεμου σχημα καθ' εκαστην διατυπουντων, επει μηδεις την προς ετερον
απεθαρρησε μαχην, κατα το της τριτης περιορθρον αναχωρουσιν οι Σκυθαι.
108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Αισθομενος δε ο Τατικιος τουτου παραχρημα κατοπιν αυτων ηλαυνεν· αλλα πεζος
φασι παρα Λυδιον αρμα. Προφθασαντες γαρ οι Σκυθαι διηλθον την Σιδηραν· τεμπη δ'
ουτως εισι κατονομαζομενα· κακεισε δε τουτους μη καταλαβων αναλαβομενος τας
ολας δυναμεις προς Ἀδριανουπολιν επαναζευγνυσι. Και τους μεν Κελτους αυτου που
καταλιπων, των δε στρατιωτων οικοι πορευθηναι εκαστον κελευσας μετα τινος
μεριδος της στρατιας αυτος επαναζευγνυσι προς την βασιλευουσαν.

7.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ Ζʹ
7.1.1 Ἔαρος δε επιφανεντος διελθων ο Τζελγου τα υπερ κειμενα του
∆ανουβεως τεμπη (ηγεμων δε ουτος υπερε χων του Σκυθικου στρατευματος)
συμμικτον επαγομενος στρατευμα ωσει χιλιαδας ογδοηκοντα εκ τε Σαυροματων και
Σκυθων και απο του ∆ακικου στρατευματος ουκ ολι γους, ων ο ουτω καλουμενος
Σολομων δημαγωγος ην, τας κατα την Χαριουπολιν παρακειμενας πολεις εληιζετο.
Και εις αυτην δε φθασας την Χαριουπολιν και λειαν πολλην αναλαβομενος
κατελαβε τοπον τινα Σκοτεινον καλουμενον. Μεμαθηκως τουτο ο
Μαυροκατακαλων Νικολαος και ο Βεμπετζιωτης την επωνυμιαν απο της
ενεγκαμενης λαχων μετα των υπ' αυτους δυναμεων καταλαμβανουσι το Παμ φυλον.
Ὁρωντες δε τους περι τας κωμοπολεις των παρα κειμενων χωρων προς τας πολεις
και τα φρουρια συνελαυ νομενους δια πτοιαν πολλην απαραντες του ουτωσι
καλουμενου Παμφυλου τοπου καταλαμβανουσι το του Κουλη πολιχνιον το απαν
συνεπαγομενοι στρατευμα. Ὄπισθεν δε τουτων ερχομενοι και τον ουτωσι
καλουμενον κοπον του ρωμαικου στρατευματος (λεξις δε αυτη συνηθης τοις
στρατιωταις) ευροντες οι Σκυθαι παρειποντο ιχνηλατουν τες οιον το ρωμαικον
στρατευμα. 7.1.2 Αυγαζουσης δε ηδη της ημερας τας ιδιας ο Τζελγου καθισται
δυναμεις και τον κατα του Μαυροκατακαλων εβουλευετο πολεμον. Ἐκει νος δε κατα
τον υπερκειμενον της πεδιαδος αυχενα ανηλθε μετα τινων λογαδων κατασκοπησων
τας βαρβαρι κας δυναμεις. Ὁρων δε το πληθος των Σκυθων εσφαδαιζε μεν την
συμπλοκην του πολεμου, ανεβαλλετο δε την ρωμαικην στρατιαν κατανοων μηδε το
πολλοστον συζου σαν της των βαρβαρων δυναμεως. Ἐπανελθων δε μετα των
λογαδων του οπλιτικου παντος και αυτου του Ἰωαννακη διεσκοπειτο, ει χρη
προσβαλειν τοις Σκυθαις. Των δε προς τουτο εποτρυνοντων, επει και αυτος προς
τουτο μαλλον καταρροπος ην, τριχη διελων τας δυναμεις και το ενυαλιον ηχησαι
κελευσας ξυμμιγνυται τοις βαρβαροις. Πολλοι μεν ουν τηνικαυτα τρωθεντες
πιπτουσι, κτεινονται δε ουχ ηττους· και αυτος ο Τζελγου γενναιως μαχομενος και
ολας συνταρασσων φαλαγγας καιριαν πληγεις αφηιρηται την ψυχην. Οι πλειους δε
εν τωι φευγειν πιπτοντες εις τον αναμεταξυ του καλουμενου Σκοτεινου και του
Κουλη ρυακα απεπνιγοντο υπ' αλληλων συμπατουμενοι. Λαμπραν τοινυν την κατα
των Σκυθων νικην αραμενοι οι του βασι λεως εισηλθον εις την μεγαλοπολιν.
∆ωρεας δε και τιμας απο του βασιλεως δεξαμενοι κατα το αναλογον υπεστρε ψαν
μετα του τηνικαυτα προχειρισθεντος μεγαλου δομεσ τικου της δυσεως Ἀδριανου
Κομνηνου και αυταδελφου του αυτοκρατορος.
7.2.1 Ουτως δε των κατα Μακεδονιαν και Φιλιππουπολιν μερων απελαθεντες
περι τον Ἴστρον αυθις επαναστρεψαν τες ηυλιζοντο και ωσπερ ιδιαν την ημεδαπην
109
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανετως παντη παροικουντες εληιζοντο. Ταυτα ο βασιλευς ακουων ουκ ηνειχετο των
ρωμαικων οριων εισω τους Σκυθας παροικειν, αμα δε και δεδιως, μη δια των
στενωπων διελ θοντες αυθις χειρονα των προτερων απεργασωνται. Ἔνθεν τοι και
παρεσκευασμενος και καλως εξοπλισας το στρα τευμα καταλαμβανει την
Ἀδριανουπολιν και εκειθεν προς τον Λαρδεαν απεισιν εν μεταιχμιωι της ∆ιαμπολεως
και Γολοης διακειμενον. Κακεισε προχειρισαμενος ηγεμονα Γεωργιον τον
Ευφορβηνον κατα της ∆ριστρας διαποντιον εξεπεμψεν. 7.2.2 Ὁ δε αυτοκρατωρ επι
τεσσαρακοντα ημε ραις αυτου που εγκαρτερων τας απανταχοθεν δυναμεις
μετεπεμπετο. Ἱκανον δε συνειλοχως στρατευμα, εβουλευετο ει χρη τας κλεισουρας
διεληλυθοτα την μετα των Σκυθων αναδεξασθαι μαχην, «Ου χρη» λεγων
«εκεχειριαν ολως τοις Σκυθαις διδοσθαι,» εικοτως τουτο περι τουτωνι των
βαρβαρων σκοπησας. Ουδε γαρ απο τινος καιρου των τετ ταρων καταρξαμεναι αι
των Σκυθων προνομαι εις τον εφεξης κατεληγον, θερους τυχον εις τον καιρον της
οπω ρας η και χειμωνος εν φθινοπωρωι παυσαμεναι. Ουδε κυκλος εις ενιαυσιος τουτι
το κακον περιεγραψεν, αλλ' εφ' ικανοις ετεσι τα Ῥωμαιων εκυμαινετο, καν εκ
πολλων ολιγων τινων αυτοι επεμνησθημεν. Ουδε διπλοις εμερισθη σαν λογισμοις·
καν ο αυτοκρατωρ πολλακις δια παντοιων τουτους εφειλκετο, αλλ' ουδε τις λαθων
προς τον βασιλεα απηυτομολησεν, ετι αμεταθετον τεως την γνωμην εχοντες. 7.2.3 Ὁ
μεν ουν Νικηφορος ο Βρυεννιος και ο Μαυροκατα καλων Γρηγοριος, ον τιμης
τεσσαρακοντα χιλιαδων ο βασι λευς παρα των Σκυθων εαλωκοτα επριατο, ουδαμως
τον μετα των Σκυθων κατα το Παριστριον συνεχωρουν πολε μον· ο δε γε
Παλαιολογος Γεωργιος και Νικολαος ο Μαυ ροκατακαλων και οποσοι αλλοι νεοι και
ακμαζοντες τωι του βασιλεως προσκειμενοι θεληματι επετρεπον τα τεμπη του Αιμου
διελθειν και κατα το Παριστριον την μετα των Σκυ θων αναδεξασθαι μαχην. Συν οις
και οι δυο υιεις ∆ιογε νους του αυτοκρατορος, Νικηφορος τε και Λεων, οι μετα το
ανενεχθηναι αυτον εις την της βασιλειας περιωπην εν τηι πορφυραι εξ αυτου
ετεχθησαν καντευθεν πορφυρογεν νητοι προσηγορευθησαν. 7.2.4 Ἡ δε πορφυρα
οικημα τι εστι κατα τα ανακτορα εξ αυτης της βασεως μεχρι της του οροφου
κινησεως δια τετραγωνου συμπληρουμενον σχη ματος, εκειθεν δε εις πυραμιδα
αποτελευτων, αφορων μεν ως προς θαλατταν προς τον λιμενα, ουπερ οι πετρινοι
βοες και οι λεοντες, δια μαρμαρων δε το τε εδαφος κατεστρωτο και οι τοιχοι
περιεστελλοντο, ου των τυχοντων ουδε των αλλων οποσοι ευποριστοτεροι των
τιμιωτερων λιθων εισιν, αλλ' εξ ων απο Ῥωμης οι ανεκαθεν βασιλεις επεσυροντο.
Ἔστι δε ουτος ο λιθος το ολον ειπειν πορφυρους δι' ολου και οιον στιγματα τινα
ψαμμοειδη λευκα αυτωι περιτρε χουσιν. Ἐκ τουτωνι των λιθων, οιμαι, πορφυραν το
οικημα οι ανεκαθεν ωνομασαν. 7.2.5 Ἀλλ' οπερ ελεγον, ως ουν η σαλπιγξ μεγα
ηχησασα απαντας την προς τον Αιμον οδον οιονει κατα των Σκυθων προυτρεπετο, ο
Βρυεννιος πολλα κωλυων τον αυτοκρατορα του εγχειρηματος, ως ουκ επει θεν,
επιφωνηματικως φησιν· «Ἴσθι, ω βασιλευ, ει τον Αιμον διελθητε, τους
δρομικωτερους των ιππων δοκιμα σεις.» Ἐρωτησαντος δε τινος, τι ο λογος ουτοσι
βουλεται, «Ἐν τωι φευγειν» φησιν «απαντας». Ουτος γαρ ο ανηρ, ει και τους
οφθαλμους δι' αποστασιαν εξεκεκοπτο, αλλα το γε εις στρατηγικωτατην βουλην και
παραταξιν δεινο τατος των πολλων και ποικιλωτατος εγνωριζετο. Ὅπως δε των
ομματων ο προμνημονευθεις Βρυεννιος απεστερητο δι' αποστασιαν η επαναστασιν
κατα του αυτοκρατορος Βοτανειατου και οτι παρα του Κομνηνου Ἀλεξιου τοτε
μεγαλου δομεστικου τυγχανοντος των δυτικων τε και ανα τολικων στρατευματων
κατασχεθεις τωι Βοριλωι παρεδοθη τας οψεις αβλαβεις εχων, τους εθελοντας
110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεπτομερεστε ρον μαθειν παραπεμπομεν εις τον μεγιστον Καισαρα. 7.2.6 Ὁ γαρ
Καισαρ ουτος του μεν Ἀλεξιου ηδη τα Ῥωμαιωνδιεποντος σκηπτρα γαμβρος
εγεγονει, του δε Βρυεννιου εκεινου απογονος. Ἀλλ' ενταυθοι γενομενη συγχεομαι
την ψυχην και παθους εμπιπλαμαι. Σοφος μεν γαρ την γνωμην ην ουτος ο ανηρ και
τον λογον σοφωτατος. Παντα γαρ και ρωμη και ταχος και καλλος σωματος και
απλως ες ταυτο συνελθοντα οσα ψυχης και σωματος αγαθα, τον ανδρα εκεινον
εκοσμησεν. Ἕνα γαρ αυτον εν τοις απασιν εξοχωτατον και η φυσις ανεβλαστησε και
ο Θεος εδημιουρ γησε. Και οιον τον Ἀχιλλεα υμνησεν Ὅμηρος εν τοις Ἀχαιοις,
τοιουτον αν τις ειπε τον εμον Καισαρα εν τοις υπο τον ηλιον απασιν αναπεφηνοτα.
Ουτος τοινυν ο Και σαρ και τα στρατιωτικα γεγονως αριστος ουκ αμελετητως εσχε
προς λογους, αλλα πασαν βιβλον αναπτυξαμενος και εις πασαν επιστημην
εγκεκυφως πολλην σοφιαν εκειθεν ηρυσατο, οση τε ημετερα και οση ποτε ημετερα.
Ὕστερον δε και προς συγγραφας εξεδωκεν εαυτον και δη και συγ γραμμα εξ
επιταγης της εμης δεσποτιδος και μητρος, της βασιλιδος φημι Ειρηνης, εσχεδιασεν
αξιον λογου και αναγνωσεως ιστοριαν συντεταχως των προ του αναδησασ θαι τας
της βασιλειας ηνιας πραξεων τουμου πατρος. Ἐν ηι τα κατα τον Βρυεννιον
ακριβεστερον επεξερχεται και ομου τας τε του προγονου συμφορας ως αληθως
αφηγη σατο και τας του πενθερου αριστειας συνεγραψε και ουκ αν εψευσατο και
περι αμφοιν ως του μεν αγχιστευς, τωι δε καθ' αιμα προσηκων. Και μεμνημεθα
τουτων καν τοις προ τεροις λογοις τησδε της ιστοριας. 7.2.7 Ἐπει δε τον Ευφορβηνον
Γεωργιον μεθ' ικανης στρατιας και στολου δια του Ἴστρου ερχομενον κατ' αυτων οι
Σκυθαι εθεασαντο (ο δε ποταμος ουτος ρει μεν ανωθεν απο των δυτικων ορων,
εκδιδοται δε δια των καταρρακτων και μετα ταυτα δια πεντε τινων στοματων εις
τον Ποντον τον Ευξεινον, μεγας τε και πολυς δια πολλης πεδιαδος ερχομενος και
ναυσιπορος ων, ως και των πλοιων τα μεγιστα τε και φορτηγοτατα τουτωι τωι
ποταμωι επινηχεσθαι· ου μιαν δε προσηγοριαν λαμβανει, αλλα τα ανωτερω μεν και
προς τας πηγας ∆ανουβις τουτωι το ονομα, τα κατω δε και προς τας εκβολας Ἴστρος
επονομαζεται), επειδη τοινυν δια τουτου του ποταμου τον Ευφορβηνον Γεωργιον η
των Σκυθων μερις εθεασατο, εξ ηπειρου δε και τον αυτοκρατορα μετα στρα τευματος
πλειστου αυτους ηδη καταλαμβανοντα μεμαθη κεσαν, ως αμηχανον την μεθ'
εκατερων μαχην ευρισκοντες τροπον επεζητουν δι' ου γενοιτ' αν αυτοις το οξυ του
κινδυνου διεκφυγειν. Πεμπουσι τοινυν πρεσβεις εκατον προς τοις πεντηκοντα
Σκυθας επερωτωντας ταχα τα περι ειρηνης, αμα δε και απειλην τινα μεταξυ των
λογων παρε νειροντας, εστιν ου και υπισχνουμενους, ει ταις τουτων αιτησεσι
κατανευσαι θελησειε, μεθ' ιππεων χιλιαδων τρια κοντα συμμαχειν τωι αυτοκρατορι,
οπηνικα βουλοιτο. 7.2.8 Ὁ δε αυτοκρατωρ την απατην διαγνους των Σκυθων και οτι
τον υπογυον κινδυνον φευγοντες τοιαυτα διαπρεσβευον ται, και ει αδειας ολως
τυχοιεν, τον υποκρυπτομενον της αυτων κακιας σπινθηρα εις πυρσον αναψουσι
μεγαν, την πρεσβειαν ουκ εδεχετο. Τουτων δε των λογων συνειρο μενων Νικολαος
τις των υπογραμματευοντων τωι αυτοκρα τορι προσελθων προς το ους και
υποψιθυρισας φησι· «Κατα ταυτηνι την ωραν, βασιλευ, εκλειψιν του ηλιακου φωτος
προσδοκει γενησεσθαι». Του δε διαπιστουντος εκεινος επωμνυτο μη διαψευσασθαι.
Ὁποιος δε ο αυτοκρατωρ γοργος περι τας ενθυμησεις, επιστραφεις φησι τοις
Σκυθαις· «Θεωι την κρισιν ανατιθημι· και ει μεν τι σημειον εξ ουρα νου κατα ταυτηνι
την ωραν εκδηλον γενηται, εισεσθε παν τως ως εγω μεν υποπτον ουσαν την υμων
πρεσβειαν ευλο γως ου δεχομαι, οτι ουκ επ' αληθειας οι φαλαγγαρχαι υμων τα περι
ειρηνης διαπρεσβευονται· ει δ' ου, διαμαρ των αυτος του στοχασμου ελεγχθησομαι».
111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

∆υο ουπω παρηλθον ωραι και το ηλιακον φως επιλελοιπεν, ως αφεγγη τον ολον
δισκον γενεσθαι υποδραμουσης αυτον της σεληνης. 7.2.9 Και οι μεν Σκυθαι
τηνικαυτα εκθαμβοι γεγονασιν, ο δε γε αυτοκρατωρ παραδιδωσιν αυτους Λεοντι τωι
Νικεριτηι (εκτομιας δε ουτος και τοις στρατιωτικοις νηπιοθεν ενδιατριψας και
αναφανεις δοκιμωτατος) επι σκηψας μεθ' ικανων διασωσαι τουτους μεχρι της
βασιλιδος των πολεων. Ὁ δε μαλα προθυμως της προς την Κωνσταν τινου ηψατο. Οι
δε βαρβαροι δια παντος της εαυτων φροντιζοντες ελευθεριας, επαν την μικραν
Νικαιαν εφθα σαν, νυκτος αναιρουσι τους φυλακας αμελως περι την αυτων
διατεθεντας φυλακην και δια τινων σκολιωτερων ατραπων επαναστρεφουσι προς
τους πεμψαντας. Ὁ δε Νικεριτης μετα τριων μογις σωθεις καταλαμβανει τον
αυτοκρατορα εις Γολοην.
7.3.1 Ταυτα μεμαθηκως ο βασιλευς και πτοηθεις μη οι πρεσβεις το απαν
Σκυθικον στρατευμα κατ' αυτου ερεθι σαντες επεισπεσωσιν αυτωι, ουκ ονειρου
δεηθεις προς μαχην αυτον εποτρυνοντος καθαπερ ποτε τον Ἀτρεως Ἀγαμεμνονα,
αλλ' αναζεσας προς μαχην την Σιδηραν μετα των ταγματων διελθων τον χαρακα
περι Βιτζιναν επηξατο· ποταμος δε ουτος απο των παρακειμενων ορων ρεων. Πολλοι
δε τηνικαυτα χορταγωγιας χαριν του χαρακος πορρωτερω γενομενοι ανηιρεθησαν,
πολλοι δε και κατεσχε θησαν. Ὁ δε αυτοκρατωρ κατα το περιορθρον ταχυ κατα
λαμβανει την Πλισκοβαν κακειθεν εις ακρολοφιαν τινα του Συμεωνος καλουμενην
ανεισιν, η και Βουλευτηριον των Σκυθων εγχωριως ωνομαζετο. Τα αυτα δε παλιν
τοις των χρειωδων συγκομιδης χαριν της παρεμβολης μακραν γενομενοις
συνεβαινε. 7.3.2 Τηι δε μετ' αυτην παρα τινα ποταμον ερχεται αγχου της ∆ριστρας
ρεοντα και ωσει σταδιους εικοσι προς τοις τεσσαρσιν απεχοντα κακεισε τας σκευας
καταθεμενος τον χαρακα πηγνυται. Ἐπεισ πεσοντες δε αθροον οι Σκυθαι τηι του
βασιλεως σκηνηι εξ ετερου ανειλον μεν των ψιλων του στρατου ικανους, κατεσχον
δε και τινας των εκθυμοτερον αγωνισαμενων Μανιχαιων. Και θορυβος επι τουτοις
του στρατευματος ηρτο πολυς και συγχυσις, ως και την βασιλικην κατα πεσειν
σκηνην εξ αιτιας των ατακτως θεοντων ιππων, οπερ τοις μη ευνως προς τον
αυτοκρατορα διακειμενοις κακος οιωνος εδοξεν. Ἀλλ' ο μεν βασιλευς τους επεισπε
σοντας βαρβαρους δια τινος στρατιας εξελασας πορρω που της σκηνης, οπως μη
θορυβοιεν, ευθυς εποχηθεις εκειθεν και καταστειλας τον θορυβον συν αυταις
δυναμεσι μετ' ευταξιας την πορειαν ποιησαμενος καταλαμβανει την ∆ριστραν (πολις
δε αυτη των περι τον Ἴστρον διακειμενων περιφανης) πολιορκησων ταυτην δι'
ελεπολεων. Και δητα εργου αψαμενος και πανταχοθεν ταυτην πολιορκων και
καταρραξας μιαν των ταυτης πλευρων εισηιει μετα παντος του στρατευματος. 7.3.3
Αι δε δυο ακροπολεις της ρηθεισης πολεως ετι παρα των συγγενων κατειχοντο του
καλουμενου Τατου εκεινου προφθασαντος απελθειν εφ' ωι επενδυσασθαι Κομανους
και επαναστρεψαι εις αρωγην των Σκυθων. Ὃς εν τωι εκειθεν υποχωρειν
συντασσομενος τοις ιδιοις εφη ως· «Ἐγω μεν ακριβως οιδα τον βασιλεα τουτι το
καστρον πολιορκησαι μελλοντα. Ἐπαν ουν αυτοι τουτον θεασησθε την πεδιαδα
ταυτην καταλαβοντα, σπευσατε υμεις προκαταλαβειν εις τον υπερκειμενον αυχενα
επικαιροτατον οντα των αλλων κακεισε τον χαρακα πηξασθαι, ως μη εκεχειριαν
εχειν τον αυτοκρατορα πολιορκειν το φρουριον, αλλα και οπισθεν ομως εχειν τον
νουν την εξ υμων υφορωμενον βλαβην. Ὑμεις δε πανημεροι και παννυχιοι κατ'
αυτου πεμποντες αμοι βαδον στρατιωτας μη ενδιδοατε». Ὁ δε αυτοκρατωρ
στοχασαμενος του δεοντος καταλιπων την των ακροπολεων πολιορκιαν κακειθεν
εξελθων περι τινα ρυακα αγχου του Ἴστρου διακειμενον τον χαρακα επηξατο
112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βουλευομενος ει χρη προσβαλειν τοις Σκυθαις. 7.3.4 Ὁ μεν ουν Παλαιο 7.3.4 λογος
και ο Μαυροκατακαλων Γρηγοριος τον μετα των Πατζινακων ανεβαλλοντο
πολεμον, οπλισαμενους δε συνε βουλευον την μεγαλην Περισθλαβαν καταλαβειν.
«Οι γαρ Σκυθαι ουτω πορευομενους ημας καθωπλισμενους μετ' ευκοσμιας θεωμενοι
ουδαμως τον καθ' ημων αποθαρρησουσι πολεμον» ελεγον. «Ει δε και οι ιππεις ατερ
των αμαξων του πολεμου κατατολμησειαν, ευ ισθι, ηττηθησονται και ημεις του
λοιπου οχυρωμα ερυμνοτατον την μεγαλην εξομεν Περισθλαβαν.» Πολις δε αυτη
περιφανης περι τον Ἴστρον διακειμενη, ποτε μεν ου τουνομα τουτο εχουσα το
βαρβαρικον, αλλ' ελληνιζουσα περι την προσηγοριαν, μεγαλη πολις και ουσα και
λεγομενη. Ἀφ' ου δε Μοκρος ο των Βουλγαρων βασιλευς και οι εξ εκεινου γενομενοι
και προσετι γε Σαμουηλ ο τελευταιος της Βουλγαρικης δυνα στειας, καθαπερ ο
Σεδεκιας των Ἰουδαιων, της εσπερας κατεδραμον, συνθετον εκτησατο την
προσηγοριαν απο τε της ελληνικης σημασιας μεγαλη επονομαζομενη και την απο
των Σθλαβογενων επισυρομενη λεξιν, μεγαλη Περι σθλαβα πανταχοθεν τουτοις
φημιζομενη. 7.3.5 «Ταυτην τοινυν κρησφυγετον εχοντες» οι αμφι τον Μαυροκατα
καλων ελεγον «και οσημεραι δι' ακροβολισμων τοις Σκυ θαις προσβαλλοντες ου
παυσομεθα ζημιουντες αυτους μηδ' ολως τουτους της οικειας παρεμβολης
χορταγωγιας χαριν η της των χρειωδων συγκομιδης συγχωρουντες εξεληλυθεναι».
Τουτων ουν των λογων τριβομενων απο βαντες οι του ∆ιογενους υιοι των
σφετερων ιππων, οια νεοι και της των μοθων κακοτητος αγευστοι, ο τε Νικη φορος
και ο Λεων, τους χαλινους αφελομενοι πληξαντες τε αυτους κατα των κεγχρων
εξηλασαν επειποντες «Μη δεδιθι, βασιλευ· αυτοι γαρ τους ακινακεις σπασαμενοι
διαμελισομεν αυτους.» 7.3.6 Ὁ δε βασιλευς φιλοκινδυ νοτατος ων και προαρπαζειν
πεφυκως τας μαχας ουδ' εις νουν ολως των απειργοντων αυτον τους λογους
εβαλετο, αλλα την βασιλικην σκηνην και τας σκευας απασας ανα θεμενος τωι
Κουτζομιτηι Γεωργιωι προς το Βετρινον εξεπεμψε, το δε στρατευμα επεταξε μη
λυχνον μηδε πυρ αναψαι το παραπαν κατα την εσπεραν εκεινην, αλλα τους ιππους
κατεχοντας εγρηγορεναι μεχρις ηλιου ανατολης. Αυτος δε κατα το περιορθρον εξεισι
της παρεμβολης και τας δυναμεις διελων και τας φαλαγγας εις πολεμου
καταστησαμενος σχημα παραθεων εθεατο το στρατευμα. Ειτα την μεσην της
παραταξεως χωραν ειχεν αυτος συμπληρουμενην απο τε των εξ αιματος και
αγχιστειας προσηκοντων αυτωι συγγενων και ταδελφου Ἀδριανου των Λατινων τωι
τοτε ηγεμονευοντος και ετερων γενναιων ανδρων. Του δε γε αριστερου κερως
κατηρχε Νικηφορος Καισαρ ο Μελισσηνος ο επ' αδελφηι γαμβρος αυτου. Κατα δε το
δεξιον ηγεμονες ισταντο ο τε Καστα μονιτης και ο Τατικιος· των δε εθνικων ο τε
Ουζας και ο Καρατζας οι Σαυρομαται. Ἓξ δε τον αριθμον διελομενος την αυτου
φυλακην επετρεψε προς αυτον τε οραν παραγ γειλας και μηδενι το παραπαν
προσεσχηκεναι ετερωι, τους τε δυο υιους φημι Ῥωμανου του ∆ιογενους και
Νικολαον τον Μαυροκατακαλων πολλην εκ μακρου πειραν των πολε μων εσχηκοτα
και τον Ἰωαννακην και τον αρχοντα Βαραγ γιας Ναμπιτην και Γουλην τινα
καλουμενον πατρωιον θεραποντα. 7.3.7 Ἀλλα και οι Σκυθαι σχημα πολεμου δια
τυπωσαντες εκ φυσικης επιστημης πολεμειν ειδοτες και κατα φαλαγγα ιστασθαι και
λοχους καθισαντες και τας ταξεις τοις τακτικοις δεσμησαντες σφιγμασι και κατα
πυργωσαντες οιονει ταις αρμαμαξαις το στρατευμα ιλαδον κατα του αυτοκρατορος
ᾔεσαν και ηκροβολιζοντο πορρωθεν. Ὁ δε αυτοκρατωρ συναρμοσας ταις ιλαις το
στρατοπεδον των οπλιτων ουδενι προπηδαν ενετελλετο ουδε τον συνασ πισμον
λυειν, μεχρις αν αγχεμαχοι τοις Σκυθαις γενων ται· ειτ' επειδαν το μεσαιχμιον
113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποχρων προς χαλινον ενα αμφοτερων των στρατευματων κατ' αλληλων ιεμενων
θεασοιντο, ομοσε κατα των εναντιων χωρησαι. 7.3.8 Ουτω τοινυν του αυτοκρατορος
ετοιμαζομενου πορρωθεν ανε φανησαν οι Σκυθαι συν αυταις αρμαμαξαις και γυναιξι
και παισιν ερχομενοι. Συρραγεντος δε του πολεμου απο πρωΐας μεχρι δειλης εσπερας
ανδροκτασια γεγονε πολλη εξ εκατερων των μερων πιπτοντων συχνων. Ὁπηνικα
και Λεων ο του ∆ιογενους υιος σφοδροτερον κατα των Σκυθων εξιππασαμενος και
πλεον του δεοντος προς τας αμαξας παρασυρεις καιριαν πληγεις πεπτωκεν.
Ἀδριανος δε ο του κρατουντος αδελφος, ο και την των Λατινων ηγεμο νιαν
εμπεπιστευμενος τοτε, την των Σκυθων ορμην ανυποιστον θεασαμενος ολους
ρυτηρας ενδους και μεχρι των αμαξων εαυτον εμβαλων επειτα γενναιως αγωνισα
μενος μετα επτα και μονων επανεστρεψε των αλλων απαντων παρα των Σκυθων
αποσφαγεντων, των δε κατα σχεθεντων. Της δε μαχης επι τρυτανης ισταμενης ετι
εκθυμως αμφω των στρατευματων μαχομενων, επει λοχαγοι τινες των Σκυθων μετα
τριακοντα προς ταις εξ χιλιαδων πορρωθεν ερχομενοι ανεφανησαν, ουκετι στεγειν
προς τοσουτους οι Ῥωμαιοι εχοντες τα νωτα τηνικαυτα διδοασιν. 7.3.9 Ὁ μεντοι
βασιλευς προβεβλητο της οικειας δυναμεως και ξιφηφορος ειστηκει, τηι ετεραι δε των
χειρων της του Λογου μητρος το ωμοφορον σημαιαν κατεχων ιστατο μεθ' ιππεων
γενναιων ανδρων εικοσι καταλειφθεις, Νικηφορου φημι του υιου του ∆ιογενους και
Μιχαηλ του πρωτοστρατορος του ∆ουκα και αδελφου της Αυγουστης, συμπαροντων
και πατρυων θεραποντων. Εισπηδησαντες δε τινες πεζοι Σκυθαι τρεις οι μεν
αιρουσιν αυτον εκατε ρωθεν του χαλινου, ο δ' απο της κνημης της δεξιας. Ὁ δε του
ενος την χειρα ευθυς αποτεμνει, ετερον δε τον ακινακην ανατεινας και
εμβριμησαμενος οπισθορμητον εποι ησε· τον δε της κνημης τουτον κατεχοντα
πληττει κατα της κορυθος. Την δε φοραν του ξιφους ελαφροτεραν επηνεγκεν, ουδ'
οληι χειρι την πληγην εποιει πτοουμενος μη δυειν θατερον αυτωι συμβαιη της
σφοδροτερας φορας των ξιφων ως επιπαν διολισθαινουσης και η τον εαυτου ποδα
πληξηι η τον ιππον εν ωι επωχειτο και ουτως αλω σιμος τοις εχθροις γενηται. ∆ια
τουτο και δευτεραν αυτωι γοργως επαγει πληγην μετα νουνεχειας τας της χειρος
κινησεις ποιουμενος. Ἐν πασαις γαρ ταις πραξεσι και τοις λογοις και τοις κινημασι
τον λογον ειχεν επιστα τουντα, ουθ' υπο θυμου εκφερομενος ουτ' επιθυμιαις υπο
συρομενος. Της κορυθος δε προαναδραμουσης τηι προτεραι πληγηι τηι του Σκυθου
κεφαληι ψιληι το ξιφος προσεπαισεν· ο δ' ευθυς αφωνος κατα γης εκειτο. 7.3.10 Την
ουν αμετρον φυγην των ταγματων θεασαμενος ο πρωτοστρατωρ (αι φαλαγγες γαρ
ηδη διεσπασθησαν φευγοντων ακρατως), «Ἵνα τι», φησι, «βασιλευ, του λοιπου
ενταυθα εγκαρ τερειν πειραι; Ἵνα τι την ζωην προδιδως αφειδησας πανταπασι της
εαυτου σωτηριας»; Ὁ δε βελτιον γεν ναιως μαχομενους αποθανειν εφη η αγεννες τι
πεποιη κοτας σωθηναι. Ὁ δε πρωτοστρατωρ· «Ει μεν των κοινων εις τις ων ταυτ'
ελεγες, επαινου ης αξιος· ει δε ο σος θανατος κοσμικον επαγει τον κινδυνον, ινα τι
μη το βελ τιον αιρηι; Ει γαρ σωθειης, και αυθις πολεμησων νικη σεις». Τον ουν
κινδυνον υπερ κεφαλης ηδη ισταμενον ορων ο αυτοκρατωρ αναισχυντως των
Σκυθων αυτωι προσ βαλοντων και τας σωιζουσας απεγνωκως ελπιδας, «Καιρος ηδη
της εαυτων συν Θεωι πεφροντικεναι σωτηριας», ειπε «πλην αλλ' ου την αυτην τοις
φευγουσι πορευεσθαι δει, οπως μη οι τους ημετερους διωκοντες εν τωι επανερ χεσθαι
συναντωσιν ημιν, αλλα χρη», υποδειξας τηι χειρι τους κατα το ακρον της
παραταξεως ισταμενους Σκυθας, «κατ' αυτων εξιππασασθαι ως σημερον
γεννηθεντας και τεθνηξομενους. Και ουτως οπισθεν Θεου επαρηγοντος της των
Σκυθων γεγονοτες παραταξεως εφ' ετεραν ατρα πον βαδιουμεθα». Ταυτ' ειπων και
114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τους αλλους εποτρυνας πρωτος αυτος ως πυρ κατα των Σκυθων ιεται και τον
συναντησαντα παιει· ο δ' ευθυς εξεκυλισθη της εδρας. Και ουτω του Σκυθικου
συνασπισμου διασχισθεντος μετα των αμφ' αυτον την οπισθεν των Σκυθων
κατελαβε χωραν. 7.3.11 Ἀλλα ταυτα μεν ο βασιλευς· τον δε πρωτοστρατορα
ολισθησαντος αυτωι του ιππου κατενεχθηναι συμβεβηκεν· εις δε τις των αυτου
θεραποντων παραχρημα τον ιδιον αυτωι διδωσιν ιππον. Ἐφθακως δε τον
αυτοκρατορα ουκετι αυτου χωριζεται ουδε βημα ποδος εξοχως τουτον ποθων.
Συγχυσεως δε πολλης ουσης των μεν φευγοντων, των δε διωκοντων φθανουσιν
αυθις ετεροι Σκυθαι τον βασιλεα. Και ος παραχρημα επιστραφεις πληττει τον
διωκοντα, ουκ αυτον δε μονον, αλλα και αλλους, ως οι τοτε συμπα ροντες
διενισταντο, ανειλεν. Εις δε τις Σκυθης Νικηφο ρον τον ∆ιογενην εξ οπισθιων
φθασας πληττειν εμελλεν, ον ο αυτοκρατωρ θεασαμενος προς τον ∆ιογενην εφωνει
«Ὅρα και οπισθεν, Νικηφορε». Ὁ δε γοργως επιστραφεις πληττει αυτον κατα της
οψεως. Και ως του βασιλεως εν υστεροις χρονοις διηγουμενου ηκηκοειμεν, ουδεποτε
ταχος τοιουτον η περιδεξιοτητα ανδρος εθεασατο. Και ως, «Ει μη» φησιν «εγω την
σημαιαν κατειχον κατ' εκεινην την ημεραν, υπερ τας ιδιας τριχας πληξας αν Σκυθας
ανει λον» ου περιαυτολογων. Τις γαρ τοσουτον εις εσχατον ταπεινοτητος ηλασεν;
Ἀλλα γαρ ο λογος και των πραγ ματων η φυσις αυτον ηναγκαζε και τα κατ' αυτον
προς ημας κυκλοθεν τους οικειους αυτωι ενιοτε εκλαλειν και ταυτα παρ' ημων
πολλα βιαζομενον· προς δε τους εξωθεν ουδεις των απαντων ηκουσεν υπερκομπον
τι τον αυτοκρα τορα διηγουμενον. 7.3.12 Ἀνεμου δε σφοδρου πνευσαντος και των
Πατζινακων προσβαλλοντων ουκετι ευτονως ειχε την σημαιαν κατεχειν. Ἐπει δε τις
Σκυθης μεταχειρι σασμενος δορυ μακρον δι' αμφοτερων των χειρων επληξεν αυτον
κατα του γλουτου, διετρησε μεν τον χρωτα ουδαμως, οδυνην δε ενεποιησεν
ανηκεστον, ητις και επι πολλοις διεμεινεν αυτωι ετεσι. ∆ια τουτο επι τοσουτον
βιασθεις την σημαιαν περιστειλας εν τινι των χαμαιδρυων κατατι θησιν, ως μηκετι
ορασθαι παρα του· αυτος δε δια της νυκτος διεσωθη εις Γολοην. Και μεθ' ημερας
καταλαβων την Βεροην διεκαρτερει πριασθαι τους δορυαλωτους εθελων.
7.4.1 Ὁ δε Παλαιολογος εν τωι φευγειν των ταγματων ηττηθεντων κατα την
ημεραν εκεινην κατενεχθεις του ιππου απωλεσε τουτον. Ἐν αμηχανιαι δε ων και τον
κινδυ νον ισταμενον υπερ κεφαλης ορων περιαθρησας ει που γενοιτο οι τουτον
θεασασθαι, οραι τον της Χαλκηδονος προεδρον Λεοντα, περι ου ανωθεν εμνησθημεν,
την ιερα τικην στολην ημφιεσμενον ιππον επιδιδοντα αυτωι, εν ωι επιβας ειχετο της
φυγης· τον δε ιεροπρεπη εκεινον ανδρα ουκετι τεθεαται. Ἦν δ' αρα ουτος
παρρησιαστικος την ψυχην και αληθη χαρακτηρα εμφαινων αρχιερεως, φρονη
ματος μεντοι απλουστερου και τον ζηλον εστιν ου ου κατ' επιγνωσιν ενδεικνυμενος
και ουδε των ιερων κανονων ακριβη γνωσιν ειχε. ∆ιο και απερ ανωθεν ειρηται συνε
πεπτωκει αυτωι λυπηρα και του θρονου εξεπεσεν. Ἐξει χετο δε του ανδρος ο
Παλαιολογος αει και διαφεροντως ετιμα δια το περιον αυτωι της αρετης. Ειτε ουν δια
την θερμοτατην πιστιν την εις τον ανδρα τουτον ο Παλαιολο γος θειας ετυχεν
επιφανειας, ειτ' αλλο τι ην της προνοιας απορρητον κατα τουτονι τον αρχιερεα το
φαινομενον, ουκ εχω λεγειν. 7.4.2 ∆ιωκομενος δε υπο των Πατζινακων εις ελωδη
τοπον και συνηρεφη εισελθων περιτυγχανει στρα τιωταις τον αριθμον εκατον προς
τοις πεντηκοντα. Περι κυκλουντων δε αυτους των Σκυθων, ως εν αμηχανιαι τα κατ'
αυτους εωρων προς τοσουτους αντεχειν μη εξισχυον τες, της του Παλαιολογου
εξηρτηντο γνωμης παλαι του του το γενναιον και ακατασειστον της γνωμης
γινωσκοντες. Αυτος δε κατα των Σκυθων ορμησαι συνεβουλευε της κατ' αυτους
115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πανταπασιν αφειδησαντας σωτηριας καντευθεν οιμαι ταυτην ωνησασθαι. «Χρη δε
δι' ορκων ταυτηνι την βουλην εμπεδωσαι, ως τηνικαυτα μιας γνωμης απαντων
γεγονοτων της κατα των Σκυθων ορμης μηδενα απολειφ θηναι την σωτηριαν και
τον κινδυνον ιδιον εκαστου λογισα μενου.» Ὁ μεν ουν Παλαιολογος σφοδραν την
ιππασιαν ποιησαμενος παιει τον αυτωι πρωτως υπαντιασαντα· ο δ' ευθυς
σκοτοδινιασας κατα γης εκειτο. Των δε λοιπων μετα διψυχιας την ιππασιαν
ποιησαμενων οι μεν πεπτωκασιν, οι δε αυθις ως εις φωλεον τωι συνηρεφει αλσει
παλινοστη σαντες εαυτους εσωσαν κρυπτομενοι. 7.4.3 Ἐν δε τωι τον Παλαιολογον
ακρολοφιαν τινα καταλαμβανειν υπο των Πατζινακων αυθις διωκομενον συνεβη
τον ιππον πληγεντα καταπεσειν, αυτον δε τηνικαυτα εις το παρακειμενον ορος
εισδυναι. Ἀναζητων δε την συζουσαν οδον, επει ραιδιως μη εξην αυτωι ταυτην
ευρηκεναι, επι ενδεκα ημεραις πλα νωμενος περιτυγχανει γυναικι τινος στρατιωτου
χηραι και επιξενιζεται παρ' αυτης ημεραις τισι· σωθεντες δε του κινδυνου οι ταυτης
υιεις την συζουσαν τουτωι οδον υπο δεικνυουσιν. 7.4.4 Ἀλλα τοιαυτα μεν τα τωι
Παλαιολογωι συμπεσοντα· οι δε γε των Σκυθων λογαδες ους κατειχον δορυαλωτους
αποκτειναι εβουλευοντο, το δε πληθος του κοινου το παραπαν τουτο ου συνεχωρει
βουλομενοι απεμ πολησαι τουτους τιμης. Ταυτης γουν της βουλης κυρω θεισης
διδοται γνωσις τωι βασιλει δια γραμματων του Μελισσηνου, ος πολλα προς τουτο,
καν δορυαλωτος ην, τους Σκυθας ηρεθιζεν. Ὁ δε βασιλευς εις Βεροην ετι
ενδιατριβων της βασιλιδος των πολεων χρηματα ικανα μετακομισας επριατο τους
δορυαλωτους.
7.5.1 Καταλαμβανει δε τηνικαυτα και ο Τατου τον Ἴστρον μεθ' ων
υπεποιησατο Κομανων, οι την τοσαυτην λειαν και το πληθος των δορυαλωτων
θεασαμενοι τοις ηγεμοσι των Σκυθων εφασαν ως «Ἡμεις μεν τα οικοι καταλιποντες
εις υμετεραν ηλθομεν βοηθειαν την τοσαυτην οδον διηνυ κοτες εφ' ωι και του
κινδυνου και της νικης συγκοινωνοι γενησεσθαι. Το γουν ημετερον απαν
συνεισενεγκοντας ου χρη κενους αυθις αποπεμφθηναι. Ου γαρ εκ προαιρεσεως του
πολεμου κατοπιν καιρου εφθημεν εληλυθοτες ουδε αυτοι τουτου αιτιοι εσμεν, αλλ'
ο προαρπασας τον πολεμον βασιλευς. Ἢ γουν κοινηι μεθ' ημων την λειαν πασαν δια
μερισασθε η αντι συμμαχων πολεμιους ημας εξετε.» Προς τουτο ανενευσαν οι
Σκυθαι· των δε Κομανων τουτο μη φεροντων σφοδρος ανα μεσον αυτων
αναρρηγνυται πολε μος και κατα κρατος οι Σκυθαι ηττηθεντες εις την καλου μενην
Ὀζολιμνην μολις εσωθησαν· στενουμενοι δε παρα των Κομανων εφ' ικανον εκεισε
διετριβον την μεταβασιν μη αποθαρρουντες. 7.5.2 Ἡ δε νυν παρ' ημιν Ὀζολιμνη
κατονομαζομενη μεγιστη μεν εστι και την διαμετρον τε και περιμετρον και των οπου
δηποτε φημιζομενων παρα τοις γεωγραφοις λιμνων μηδεμιας εις μεγεθους λογον
ελλει πουσα. Κειται δε των Ἑκατον Βουνων υπερθεν και εις αυτην μεγιστοι τε και
καλλιστοι συρρεουσι ποταμοι· και κατα νωτου πολλας τε και μεγαλας και φορτηγους
εστιν ανεχουσα νηας, ως ειναι καντευθεν δηλον το βαθος της λιμνης οποσον τι
εστιν. Ὀζολιμνη δε κατωνομασται, ουχ οτι κακου τινος και βαρυοδμου αναδιδωσιν
αποφοραν, αλλ' οτι Ουννικης ποτε στρατιας επιφοιτησασης τηι λιμνηι (τουτους δε
τους Ουννους Ουζους απεκαλεσεν η ιδιωτις γλωσσα) και περι τους οχθους της
λιμνης αυλισαμενης Ουζολιμνην την τοιαυτην προσηγορευκασι λιμνην μετα προσ
θηκης οιμαι και του υ φωνηεντος. Και απο μεν των παλαιων συγγραμματων ουχ
ευρηται πω συνελαθεν ενταυθα Ουννι κον στρατευμα, επι δε του αυτοκρατορος
Ἀλεξιου τοτε παντες απανταχοθεν εκεισε συνερρωγοτες τωι τοπωι δεδω κασι
τουνομα. 7.5.3 Τα μεν ουν περι της λιμνης ωδε πη εχετω, [ωσπερ] παρ' ημων νυν
116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρωτως ιστορουμενα, ιν' ενδειξαιμεθα οτι του αυτοκρατορος Ἀλεξιου ταις πολλαις
και πανταχου στρατηγιαις νυν μεν αφ' εαυτου, νυν δε απο των επισυρρυεντων
εχθρων πολλας ελαμβανον οι τοποι προσηγοριας· τοιουτον δε τι και επι Ἀλεξανδρου
του των Μακεδονων βασιλεως καταμανθανω. Και γαρ οπου μεν Ἀλεξανδρεια η κατ'
Αιγυπτον, οπου δε Ἀλεξανδρεια η κατ' Ἰνδους απ' εκεινου ωνομασται· ισμεν δε και
απο Λυσιμαχου ενος των αμφ' αυτον στρατιωτων Λυσιμαχιαν κατονομαζεσθαι. Ουκ
αν ουν θαυμασαιμην ει και ο βασι λευς Ἀλεξιος ζηλον αλεξανδρειον αναλαβων οπου
μεν εξ εθνων η συρραγεντων η προσκεκλημενων παρ' αυτου περι ηψε τοις τοποις
ονοματων καινοτητας η αφ' ων αυτος κατεπραξατο της εαυτου προσηγοριας τοις
τοποις μετε δωκε. Τοσαυτα μεν περι της ανωθεν ειρημενης Ὀζολιμνης επερριφθω
ιστορικωτερον. Οι δε Κομανοι, επει σπανιν των χρειωδων ειχον, παλινδρομουσιν εις
τα ιδια εφ' ωι τα χρειωδη συγκομισαμενοι αυθις κατα των Σκυθων επανα στρεψαι.
7.6.1 Συναγεται εν τωι μεταξυ ο βασιλευς κειμενος εις Βεροην, εξοπλιζει τους
αιχμαλωτους και το λοιπον απαν οπλιτικον. Τοτε και ο Φλαντρας κομης εξ
Ἱεροσολυμων επανερχομενος εκεισε καταλαμβανει τον αυτοκρατορα και τον
συνηθη τοις Λατινοις αποδιδωσιν ορκον υποσχομενος αμα τωι τα οικοι καταλαβειν
συμμαχους αποστειλαι οι ιππεις πεντακοσιους. Φιλοτιμησαμενος τοινυν τον τοιου
τον ο βασιλευς προς τα σφετερα χαιροντα προεπεμψεν. Ἀπαρας ουν εκειθεν ο
αυτοκρατωρ μεθ' ων αυθις συνελε ξατο δυναμεων καταλαμβανει την
Ἀδριανουπολιν. 7.6.2 Οι δε Σκυθαι διεληλυθοτες τα μεταξυ τεμπη μεσον Γολοης και
∆ιαμπολεως κατα την λεγομενην Μαρκελλαν τον χαρακα επηξαντο. Ὁ δε γε
αυτοκρατωρ τα κατα τους Κομανους μεμαθηκως, επει προσδοκιμοι επαναστρεψαι
ησαν, εδεδιει την εκεινων ελευσιν υφορωμενος. Μεταπεμ ψαμενος τοινυν τον
Συνεσιον και τοις προς τους Σκυθας χρυσοβουλλοις λογοις εφοδιασας εκπεμπει
παραγγειλας ως ει μεν πεισθειεν σπεισασθαι και δοιεν ομηρους, ανα χαιτισαι αυτους
της επι το προσω φορας και παρασκευασαι μενειν εν ωι προκατελαβον τοπωι και
ουτω χορηγειν αυτοις δαψιλη τα χρειωδη. Ἐσκοπει γαρ τουτοις κατα των Κομα νων
χρησασθαι, ει τον Ἴστρον αυθις καταλαβοντες προς τα προσω χωρειν επιχειρησαιεν.
Ει δε γε οι Σκυθαι μη πειθονται, αυτου που καταλιπειν αυτους και υποστρεψαι. 7.6.3
Κατελαβε τουτους ο ρηθεις Συνεσιος και τα εικοτα προσομιλησας επεισεν
υποσπονδους γενεσθαι τωι βασιλει. Κακεισε προσκαρτερων παντας αυτους θεραπειας
ηξιου πασαν περιαιρων σκανδαλου προφασιν. Ἐπαναστρεψαντες δε αυθις οι
Κομανοι παρεσκευασμενοι προς τον κατα των Σκυθων πολεμον και μη εντυχοντες
αυτοις, αλλα μεμαθη κοτες την τουτων δια των κλεισουρων ελευσιν και οτι την
Μαρκελλαν καταλαβοντες εις ειρηνικας ηλθον μετα του βασιλεως σπονδας,
εξαιτουνται διελθειν τας κλεισουρας και προσβαλειν τοις Σκυθαις. Ὁ δε προς τουτο
ανενευσε προεφθακως σπεισασθαι μετα των Σκυθων ειπων ως «Ου χρεια το παρον
βοηθειας ημιν· λαβοντες ικανα επαναστρε ψατε.» Και φιλοφρονησαμενος τους
πρεσβεις δωρα τε ικανα επιδους μετ' ειρηνης απεστειλε. Τουτο θαρσος τοις Σκυθαις
ενεβαλε και παρασπονδησαντες της προτερας απανθρωπιας ειχοντο ληιζομενοι τας
παρακειμενας πολεις και χωρας. Ἀστατει γαρ ως επιπαν απαν το βαρβαρον και
σπονδας φυλαττειν ου πεφυκε. 7.6.4 Τουτο θεασαμενος ο Συνεσιος επανερχεται προς
τον βασιλεα αυτεπαγγελτος μηνυτης γεγονως της των Σκυθων αγνωμοσυνης και
παρα βασεως. Την Φιλιππουπολιν δε τουτων καταλαβοντων τουτο μεμαθηκως ο
βασιλευς εν αμηχανιαι καθιστατο απο χρωσας προς τοσαυτα πληθη μη εχων δυναμεις
ωστε ολως την μετ' αυτων μαχην αναδεξασθαι. Ὁποιος δε εκεινος εν αμηχανοις
πορους ευρισκων και μηδ' οπωσουν καταπιπτειν εν περιστασεσιν ειωθως, δειν εγνω
117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δι' ακροβολισμων και λοχων την τουτων μελετησαι καθαιρεσιν. Και ουτως στο
χαζομενος των τοπων και των πολεων ενθα καταλαμβα νειν εκεινοι πρωΐας
εμελλον, αυτος εσπερας την τουτων προκατελαμβανεν ελευσιν· ει δε εσπερας
τουτους μεμαθη κοι τοπον τινα καταλαμβανειν, εκεινος τον τοιουτον πρωΐας
προκατελαμβανε. Και ως δυναμις δι' ακροβολισμων και λοχων πορρωθεν προς
αυτους απεμαχετο, ως μη εγκρατεις αυτους γινεσθαι των φρουριων.
Καταλαμβανουσι τοινυν αμφω οι τε Σκυθαι και ο αυτοκρατωρ τα Κυψελλα. 7.6.5
Ἐπει δε το ελπιζομενον μισθοφορικον ουπω κατελαβε, γινωσκων ο αυτοκρατωρ το
οξυκινητον των Σκυθων και ορων αυτους ηδη και αυτην την βασιλιδα
καταλαμβανοντας των πολεων ξυν ταχει πολλωι εν αμηχανιαι ην. Και μη αποχρωσας
δυναμεις προς τοσαυτα πληθη εχων το μη χειρον, ο φασι, βελτιον λογισαμενος προς
ειρηνικας αυθις απειδε σπονδας. Ἐρωται γουν πρεσβεις αποστειλας προς αυτους τα
περι ειρηνης· οι δ' αυθις τωι του βασιλεως υπει ξαν θεληματι. Προεφθασε δε προ των
ειρηνικων σπονδων αυτομολος παραγενεσθαι ο Νεαντζης. 7.6.6 Πεμπεται τοι νυν ο
Μιγιδηνος ωστε πανηγυρεις εξαγειν εκ των παρα κειμενων χωρων· ου ο υιος εις τον
γεγονοτα πολεμον υστερον κατα τον ... τοπον οξεως κατα των Πατζινακων ορμησας
και παρασυρεις παρα γυναικος Σκυθιδος εαλω δια σιδηρας αρπης εισω των αμαξων
ελκυσθεις. Ου την κεφαλην αποτμηθεισαν επριατο ο βασιλευς εξ αιτησεως του
πατρος αυτου· υπο δε της αφορητου θλιψεως επι τρισι νυχθημεροις δια χερμαδος
λιθου τυπτων το στερνον ο πατηρ τελευται. Ουκ επι πολυ δε τα της ειρηνης των
Σκυθων διηρκει, αλλ' αυθις προς τον ιδιον εμετον ως κυνες εστραφησαν. Ἀπαραντες
ουν απο των Κυψελλων κατα λαμβανουσι τον Ταυροκωμον κακει παραχειμασαντες
εληι ζοντο τας παρακειμενας κωμοπολεις.
7.7.1 Ἔαρος δε ηδη αναφανεντος εκειθεν εις Χαριουπολιν ερχονται. Ὁ δε
βασιλευς εις το Βουλγαροφυγον δια τριβων ουκετι εν αναβολαις ην, αλλα μερος του
στρατου αποτεμομενος ικανον λογαδας απαντας και αυτους δη τους
αρχοντοπουλους καλουμενους νεους, αρτιφυεις παν τας το γενειον, την ορμην
ανυποστατους, προσεταξεν εξ οπισθιων τοις κατα το ακρον των αμαξων ισταμενοις
προσβαλειν. Το δε των αρχοντοπουλων ταγμα παρα Ἀλε ξιου πρωτως εφευρητο.
Ἀστρατιαν γαρ εχουσης της των Ῥωμαιων αρχης δια ραιθυμιαν των ανεκαθεν
αυτοκρατορων συλλεξαμενος απανταχοθεν τους των αποπεπτωκοτων στρατιωτων
υιεις εγυμνασε τε προς οπλα και πολεμον και αρχοντοπουλους ωνομασεν ωσανει εξ
αρχοντων υιους γεγονοτας, ινα δια του ονοματος εις την των γονεων ευγε νειαν τε
και ανδρειαν αναφερομενοι και ουτοι θουριδος αλκης μνησαιντο τε και
ανδρειοτεροι γενοιντο του καιρου τουτοις τολμαν και ρωμην υπαγορευοντος.
Τοιουτον δη το των αρχοντοπουλων ταγμα, ως εν ολιγωι ειπειν, εις δυο χιλιαδας
συμποσουμενον, ωσπερ ποτε και τοις Λακωσιν εφευρητο ο ιερος λεγομενος λοχος.
7.7.2 Ουτοι τοινυν οι νεολεκτοι αρχοντοπουλοι εσταλμενοι πολεμικως ᾔεσαν. Οι δε
κατωθεν του αυχενος προλοχιζοντες Σκυθαι τας τουτων εφοδους επετηρουν· και
θεασαμενοι τουτους κατα των αμαξων εφωρμηκοτας ασχετωι ρυμηι κατ' αυτων
ιενται. Και αγχεμαχου της συμπλοκης καταστασης πιπτουσι των αρχοντοπουλων
ωσει τριακοσιοι εκθυμως μαχομενοι. Περι ων επι πολυν χρονον βυθιον εστενεν ο
βασιλευς δακρυα θερμα εκχεων και ονομαστι εκαστον καθαπερει αποδημον
ανακαλουμενος. 7.7.3 Ἡττησαντες ουν οι Πατζινακοι τους αντιτεταγμενους δια της
Χαριουπολεως διελθοντες απονε νευκασι προς τον Ἄπρων απαντα ληιζομενοι. Τηι
γουν προτεραι μεθοδωι χρησαμενος αυθις ο βασιλευς προκατα λαμβανει τουτους και
εισεισιν εις τον Ἄπρων· ου γαρ προσ ησαν αυτωι αποχρωσαι δυναμεις, καθαπερ
118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλακις ειρη ται, προς μαχην τοις αντικαθισταμενοις. Τοιγαρουν γινωσκων αυτους
κατα τας αυγας ηλιου εις προνομην εξερχομενους μετακαλεσαμενος τον Τατικιον,
ου ο λογος εν πολλοις εμεμνητο, ενετειλατο συμπαραλαβειν μεθ' εαυ του τους τε
καλουμενους ηνδρειωμενους των αγουρων και των περι την θεραπειαν αυτου
οικειοτερων τους λογαδας και τους Λατινους απαντας, και κατα το περιορθρον τας
Σκυθικας εκδρομας διυπνισθεντας τηρειν ωσθ' οπηνικα τους Σκυθας εις προνομην
εξιοντας της ιδιας πορρω γενεσθαι παρεμβολης στοχασοιντο, κατ' αυτων τηνικαυτα
ολους ρυτηρας ενδουναι. Ὁ δε κατα το εντεταλμενον πεποιηκως κτεινει μεν
τριακοσιους, ικανους δε και ζω γριαν αγει. 7.7.4 Τι το εντευθεν; Καταλαμβανουσιν οι
παρα του Φλαντρα αποσταλεντες ιππεις εκκριτοι ωσει πεντακο σιοι χαρισμα
κομιζοντες τουτωι ιππους εκκριτους τον αριθμον εκατον προς τοις πεντηκοντα· αλλα
και οσους της προκειμενης αυτοις χρειας ειχον επεκεινα αποδεδωκασι τουτωι τιμης.
Ὁ δε βασιλευς αξιως δεξιωσαμενος τουτους ικανας απεδιδου τας χαριτας. Ἀγγελιας
δε εκ της ευας καταλαβουσης οσον ηδη οπλιζεσθαι τον την Νικαιαν φρουρουντα, ον
η συνηθεια μεν των Περσων σατραπην αποκαλει, οι δε νυν τα Περσων φρονουντες
Τουρκοι αμη ραν ονομαζουσι, τον Ἀπελχασημ, κατα της Νικομηδους, αποστελλει
τουτους προς φυλακην της χωρας.
7.8.1 Τοτε δη και ο Τζαχας την του βασιλεως περι την δυσιν πολυσχιδη
οχλησιν και τους των Πατζινακων μετ' αυτου συχνους πολεμους βεβαιωθεις
ευκαιριαν ευρων δεον ελογισατο στολον κτησασθαι. Σμυρναιωι δε τινι εντυ χων την
κτισιν αυτωι των ληιστρικων ανεθετο πλοιων ως περι τα τοιαυτα εμπειριαν πολλην
εχοντι. Αυτου που δε πολλας κατασκευασας ναυς, προς δε και τεσσαρακοντα αγραρια
σκεπαστα και εν αυτοις ανδρας εισαγαγων εμπει ρους λυσας τα πρυμνησια
προσωρμισε ταις Κλυζομεναις και εξ εφοδου ταυτας κατεσχεν. Ἐκειθεν δε εις
Φωκαιαν απελθων ειλε και ταυτην εξ επιδρομης. Κακειθεν αποστει λας προς τον την
διοικησιν Μιτυληνης εμπεπιστευμενον κουρατωρα τον Ἀλωπον πανδεινα
ηπειλησατο, ει μη θαττον εκειθεν απελθοι, κηδεσθαι τε αυτου λεγων και δια τουτο
προμηνυειν τα μελλοντα τουτωι εσεσθαι δεινα, ει μη εκειθεν εκσταιη. Ὁ δε υπο των
του Τζαχα απειλων εκδει ματωθεις νυκτος εις ναυν εισελθων την βασιλευουσαν
ανεζητησε. Τουτο δε μεμαθηκως ο Τζαχας ουκετ' εν αναβολαις ην, αλλα παραχρημα
απελθων εξ εφοδου την Μιτυληνην κατεσχεν. 7.8.2 Ἐπει δ' η Μηθυμνα περι το
ακρον ταυτησι της νησου διακειμενη ου προσεληλυθει τωι Τζαχαι, ο βασιλευς περι
τουτου πυθομενος παραχρημα δια πλοιων αποστειλας αποχρωσαν δυναμιν
κατωχυρωσατο ταυτην. Ὁ μεντοι Τζαχας ουδενα λογον της Μηθυμνης εποιησατο,
αλλ' ευθυ της Χιου τον αποπλουν ποιησαμενος εξ εφοδου κατεσχε και ταυτην. Ὅπερ
ο αυτοκρατωρ μεμα θηκως πεμπει κατ' αυτου στολον αποχρωντα μετα στρα τιωτων
ικανων ηγεμονα τουτων καταστησαμενος Νικηταν τον Κασταμονιτην. Ὁ δε
απελθων και τον μετα του Τζαχα συναρας πολεμον ητταται παραχρημα, και πολλας
των συνεπαγομενων αυτωι νηων ο Τζαχας αφειλετο. 7.8.3 Του συμβαντος δε τωι
Κασταμονιτηι ο βασιλευς εν ειδησει γενο μενος ετερον εξοπλιζει στολον επιστησας
δουκα τουτου Κωνσταντινον τον ∆αλασσηνον, ανδρα μαχιμωτατον και μητροθεν
τουτωι προσηκοντα. Ὃς κατα την ηιονα της Χιου γενομενος παραχρημα της του
καστρου πολιορκιας ειχετο εκθυμως μαχομενος και σπευδων την πολιν ελειν προ
του τον Τζαχαν απο της Σμυρνης καταλαβειν. ∆ια πολλων ουν ελεπολεων και
πετροβολων οργανων πληξας τα τειχη καθαιρει το μεταξυ τειχος των δυειν πυργων.
Οι δε εντος Τουρκοι θεασαμενοι το γεγονος και εγνωκοτες, ως ανυποστατοι ταις
ορμαις οι Ῥωμαιοι εισιν, εις ελεον τον των απαντων επεκαλουντο Κυριον
119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ρωμαΐζοντες. Οι δ' αμφι τον ∆αλασσηνον και τον Ὦπον ακαθεκτοι ησαν σπευδοντες
εισω του καστρου εισελθειν, καν παρ' αυτων διεκωλυοντο δεδιοτων μη πως την
προαποτεθεισαν παρα του Τζαχα λειαν απασαν και τα χρηματα εισελθοντες
αναλαβωνται, και λεγοντων ως «Της ευφημιας του αυτο κρατορος λαμπρας ηδη
παρα των Τουρκων γινομενης ακουετε και ως υποσπονδοι ημων γεγονασιν· ου χρη
τοινυν εισελθοντας απηνως τουτους κατασφαττειν.» Ἐπει δε το παν της ημερας ηδη
παρωιχηκει και νυξ παρην, οι Τουρκοι ετερον τειχος αντι του ερειπωθεντος
ανοικοδομησαντες απηιωρησαν τουτου εξωθεν στιβαδας και βυρσας και παν το
παρατυχον πεπλον, ως αν η σφοδροτης των πεμπομενων λιθων εντευθεν
υποχαλωσα ποσως ενδιδωσι. 7.8.4 Και ο μεν Τζαχας τον προσοντα στολον αυτου
εξοπλισας και δια της ηπειρου ωσει οκτω χιλιαδας στρατευσας Τουρκους την προς
Χιον φερουσαν εβαδιζεν· ο δε γε στολος αυτωι επηκολουθει παραθεων την ηιονα. Ὁ
δε ∆αλασσηνος τουτο μεμαθηκως λυσαι τα πρυμνησια τους ναυαρχας του στολου
παρεκελευσατο αποχρωντας εισαγαγων εν αυτωι στρατιω τας και ηγεμονα τον Ὦπον,
βουλομενος, ει που τουτωι συναντησει διαπλωιζομενωι κατ' αυτου, συμμιξαι προς
πολεμον. Ὁ δε Τζαχας την ηπειρον καταλιπων κατευθυ Χιου τον αποπλουν εποιειτο.
Και συναντησας αυτωι περι μεσας νυκτας ο Ὦπος, ως ειδε καινην τινα την ναυλοχιαν
ποιουμενον (και γαρ αλυσιν κατασκευασας παμμεγεθη απαντα τα αυτου εδεσμησε
πλοια, ως μητε τους τρεπο μενους αποδιδρασκειν δυνασθαι μητ' αυ παλιν τους
προεκτρεχειν εθελοντας της ναυτικης συνταξεως δια κοπτεσθαι), εκδειματωθεις και
μηδε προσπελασαι τουτωι θαρρησας ολως στρεψας τους οιακας την Χιον αυθις
ανεζητει. 7.8.5 Ὁ δε γε Τζαχας συν επιστημηι ακολουθων αυτωι ουκ ενεδιδου της
ειρεσιας. Ἐπαν δε τηι Χιωι προσ πελαζειν εμελλον, ο μεν Ὦπος τωι λιμενι πρωτος τας
ναυς προσωρμισε της Χιου (προεφθακει γαρ τουτον κατα σχειν ο ∆αλασσηνος), ο δε
Τζαχας παραπλευσας τουτονι τον ηδη ρηθεντα της Χιου ορμον τωι τειχει του
καστρου τας ιδιας προσεπελασε ναυς. Τετρας δε της εβδομαδος ην. Τηι δε μετ' αυτην
εξελασας των νηων απαντας ηριθμει τε και απεγραφετο. Ὁ δε γε ∆αλασσηνος,
πολιχνιον τι αγχου του λιμενος ευρηκως, ηφανισε μεν τον χαρακα ον προφθασας
διωρυξε, κειθι δε κατελθων και αλλην διωρυχα ποιησας εις αποχρωντα ταφρον
αυτου που το οπλιτικον κατεθετο. Τηι δε μετ' αυτην αμφω τα στρατευματα εξο
πλισαμενα κατ' αλληλων παρεσκευαζοντο. Ἀλλα το μεν Ῥωμαικον ατρεμουν ιστατο
του ∆αλασσηνου κελευσαντος μηδενα τον συνασπισμον λυειν. Ὁ δε γε Τζαχας το
πλειστον της βαρβαρικης παραταξεως κατα των Ῥωμαιων ιεναι παρεθηξεν,
ολιγοστους δε και ιππαζομενους συνε πεσθαι τουτοις. Τουτο οι Λατινοι θεασαμενοι
δορατα μακρα εναγκαλισαμενοι κατα των βαρβαρων εξιππασαντο. Οι δε ου κατα
των Κελτων, αλλα κατα των ιππων τας βολας πεμποντες και δια των δορατων δε
τινας πληξαντες πλειστους ανειλον και εισω του χαρακος τετραμμενους ουτω
συνηλασαν. Οι δ' εκειθεν ενεπιπτον εις τας ναυς αλογιστωι φοραι. 7.8.6 Τους δε
Κελτους προτροπαδην φευ γοντας οι Ῥωμαιοι θεασαμενοι και εκδειματωθεντες
μικρον τι αναποδισαντες παρα το τειχος του ρηθεντος εστησαν πολιχνιου. Κᾆθ'
ουτως οι βαρβαροι εις την ηιονα κατεληλυθοτες τινας των νηων αφειλοντο. Τουτο οι
ναυτικοι θεασαμενοι λυσαντες τα πρυμνησια απερραξαν της χερσου και τας αγκυρας
χαλασαντες ισταντο καρα δοκουντες το μελλον. Ὁ μεντοι ∆αλασσηνος παραπεπλευ
κεναι τας περι το δυτικωτερον μερος ακτας της νησου και την Βολισσον καταλαβειν
παρεκελευσατο και την αυτου απεκδεχεσθαι ελευσιν· η δε Βολισσος πολιχνιον κατα
το ακρωτηριον ταυτησι της νησου διακειμενον. Σκυθαι δε τινες προσεληλυθοτες τωι
Τζαχαι την του ∆αλασσηνου βουλην προκατηγγειλαν. Ὁ δε ενθεν μεν τηνικαυτα
120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεντη κοντα σκοπους επαφηκε θαττον αυτωι διαμηνυσασθαι, οπηνικα το ναυτικον
του ∆αλασσηνου τα πρυμνησια λυειν επειγεται, εκειθεν δε τον ∆αλασσηνον
μετεπεμπετο, ως ταχα τα περι ειρηνης βουλομενος επερωτησαι, απεγνωκως οιμαι
πανταπασι προς το του ∆αλασσηνου γενναιον και φιλοκινδυνον αφορων. Ὁ δε ες
νεωτα κατα το ακρον της παρεμβολης εξεληλυθεναι τωι Τζαχαι επηγγειλατο και
ακουσαι τε και ειπειν, οποσα αμφω τουτοις συνδοξειεν. 7.8.7 Ουδ' ο βαρβαρος προς
τουτο ανενευσεν, αλλα πρωΐας αμφω τω στρατηγω κατα ταυτον εληλυθετην. Και
της ομιλιας ο Τζαχας κατηρχεν ονομαστι τουτον καλεσας· «Ἴσθι εμε ειναι το
μειρακιον εκεινο οπερ παλαι την Ἀσιαν κατατρεχον και εκθυμως μαχομενον εξ
απειριας απατηθεν εαλων παρα του Καβαλικα εκεινου Ἀλεξανδρου. Καντευθεν
ζωγρια παρ' αυτου τωι αυτοκρατορι Νικηφορωι τωι Βοτανειατηι προσενεχθεν
παραχρημα τηι των πρωτο νωβελλισιμων αξιαι τετιμημαι και δωρεων μεγαλων αξιω
θεις υπεσχομην δουλειαν αυτωι. Ἐξ οτου δε τας της βασιλειας ηνιας ο Κομνηνος
Ἀλεξιος περιεζωσατο, εκκεκοπται απαντα. Καγω μεν ουν ηδη το της εχθρας αιτιον
απαγγελλων ηκω. Μαθετω δε ταυτα και ο αυτο κρατωρ και ειπερ βουληθηι την
αναφυεισαν εχθραν δια λυθηναι, οποσα λαβειν οφειλων εστερημαι ανελλιπως
αποδοθητω μοι απαντα. Ει δε σοι δοκει και τα τεκνα ημων συναφθηναι,
προβεβλησθω μεσον ημων εγγραφος η περι τουτου συμφωνια, ως εθος τοις
Ῥωμαιοις και ημιν τοις βαρβαροις εστι. Κᾆθ' ουτω των απαντων των ηδη ρηθεντων
περας εσχηκοτων απασας τας νησους, ας αυτος καταδραμων της ρωμαικης εξουσιας
αφειλομην, δια σου αντιτρεψω προς τον αυτοκρατορα και τας μετ' αυτου σπονδας
αποπληρωσας προς την εμην επαναστρεψω πατριδα.» 7.8.8 Ταυτα δε ο ∆αλασσηνος
σκηψιν λογισα μενος ως ατε το των Τουρκων ηθος δολερον παλαι γινωσ κων
ανεβαλλετο τεως την των αιτουμενων εκπληρωσιν παραγυμνωσας αμα και ην εσχε
περι αυτου υποληψιν και φαμενος ως «Ουτε συ, ως εφησθα, τας νησους προς εμε
παραδωσεις, ουτε εγω βουλης ατερ του αυτοκρατορος προς απερ αυτος εκειθεν εξ
εκεινου και εμου επιζητεις κατα θεσθαι δυναμαι. Ἀλλ' επει δουξ μεγας ο Ἰωαννης
και γυναικαδελφος του αυτοκρατορος οσον ηδη μετα παντος καταλαμβανει του
στολου εξ ηπειρου τε και θαλαττης δυναμεις πολλας συνεπαγομενος, εκεινος
ακουσατω των παρα σου λεγομενων. Και ουτως, ευ ισθι, αι μετα του αυτοκρατορος
σπονδαι αυτου την ειρηνην μεσαζοντος περας λαβοιεν.» 7.8.9 Και γαρ τουτονι τον
∆ουκαν Ἰωαννην εις Ἐπιδαμνον ο αυτοκρατωρ μετα στρατιας αξιομαχου εξεπεμψεν
αμα μεν και περι την του ∆υρραχιου φρουραν επιμελως διαπονεισθαι, αμα δε και την
μετα των ∆αλμα των αναδησασθαι μαχην. Ὁ γαρ ουτω καλουμενος Βοδινος
μαχιμωτατος ων και ραιδιουργιας πληρης ου μεχρι των ιδιων οριων εσταναι
ηβουλετο, αλλ' οσημεραι τας εγγιστα ∆αλματιας κωμοπολεις κατατρεχων τοις ιδιοις
προσετιθει οριοις. Ὁ δε ∆ουκας Ἰωαννης ενιαυτους προς τωι ενι δεκα εις το
∆υρραχιον ενδιατριψας πολλα μεν των υπο την εξουσιαν Βολκανου αφηιρειτο
φρουρια, πολλους δε και ζωγριαν ∆αλματας προς τον αυτοκρατορα εξαπεσ τειλε και
τελος καρτεραν μετα του Βοδινου μαχην συναρραξας και αυτον κατεσχεν. Ἄνδρα δε
τον ∆ουκαν τουτον Ἰωαννην μαχιμωτατον ο αυτοκρατωρ εκ πολλων εγνωκως και
περι τα πολεμικα επιτηδειον και μηδ' οπωσουν τα παρ' αυτου εντεταλμενα αθετειν
εθελοντα, επει τοιου του ανδρος κατα του Τζαχα εδεετο, μεταπεμψαμενος αυτον
εκειθεν ο αυτοκρατωρ μετα πολλων δυναμεων εξ ηπειρου και θαλαττης κατα του
Τζαχα εξεπεμψε δουκα του στολου μεγιστον κατονομασας. Ὁποσας δε μετ' αυτου
μαχας συνηψε και εν οσοις κινδυνοις εαυτον επιρριψας νικητης ανεφανη, ο λογος
εν υστεροις δηλωσειε. 7.8.10 Τουτον προσδοκιμον ο ∆αλασσηνος εχων εν τηι προς
121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον Τζαχαν ομιλιαι το παν εις τον ερχομενον ∆ουκαν εφαινετο ανατιθεμενος. Ὁ δε
Τζαχας το ομηρικον εκεινο επος εδοκει λεγειν «Νυξ ηδη τελεθει, αγαθον και νυκτι
πιθεσ θαι.» Αυγαζουσης δε της ημερας πολλα των χρειωδων κομισαι υπεσχετο.
Ἅπαντα δε δολος ην και απατη, και ο ∆αλασσηνος ου πορρω σκοπου εβαλλε. Κατα
γαρ το περιορθρον λαθων ο Τζαχας και περι την ηιονα της Χιου κατεληλυθως ουριου
τυχων πνευματος την Σμυρνην κατε λαβεν εφ' ωι πλειονας συναγηοχεναι δυναμεις
και αυθις επαναστρεψας εν Χιωι καταλαβειν. Ἀλλ' ουδ' ο ∆αλασσηνος δευτερος προς
τας του Τζαχα μηχανας εφαινετο. Εισελ θων γαρ εν τοις παρατυχουσι πλοιοις μετα
των υπ' αυτον την Βολισσον κατελαβε· και τας τε ναυς περιποιησαμενος και
ελεπολεις ετερας παρασκευασαμενος τους τε στρατιω τας διαναπαυσας και πλειονας
τουτων συμπαραλαβων αυθις οθεν εξηιει επανεστρεψε. Και καρτερον μετα των
βαρβαρων συνηρασσε πολεμον και καθελων τα τειχη εχει ρωσατο την πολιν του
Τζαχα την Σμυρνην ετι περινοστουν τος. Κακειθεν λειοκυμονα την θαλασσαν
ευρηκως ευθυπλοη σας μετα του στολου παντος κατελαβε την Μιτυληνην.
7.9.1 Ουτω δε ο αυτοκρατωρ τα κατα τον Τζαχαν διαθε μενος, επει τους
Σκυθας αυθις το Ῥουσιον καταλαμβανειν μεμαθηκει και κατα το Πολυβοτον τον
χαρακα πηξασθαι, εξεληλυθως ως ειχε της Κωνσταντινου το Ῥουσιον κατε λαβε.
Συνειπετο δε τουτωι και ο αυτομολος Νεαντζης δει νην τινα και βυθιον μελετην κατ'
αυτου τεκταινομενος· συμπαρην δε και ο Καντζους και ο Κατρανης ανδρες πολε μων
μεμνημενοι και ζεοντα προς τον αυτοκρατορα ποθον εχοντες. Ἀπομοιραν δε ικανην
των Σκυθων πορρω θεασα μενος την μετ' αυτων εναποδυεται μαχην. Πολλοι μεν
ουν των Ῥωμαιων εν τωι μαχεσθαι πιπτουσι, τινες δε και ζωγρηθεντες παρα των
Σκυθων κτεινονται, ικανοι δε και μεχρις αυτου Ῥουσιου κομιζονται. 7.9.2 Ἀλλα
ταυτα μεν τα κατα τους προνομεις των Σκυθων· ο δε βασιλευς των καλουμενων
Μανιακατων Λατινων καταλαβοντων θαρσησας εβουλευετο τηι μετ' αυτην τον μετα
των Σκυθων κατασυ σταδην αναδεξασθαι πολεμον. Ἐπει δ' ου πολυ το μεταιχ μιον
αμφοιν τοιν στρατευματοιν ετυχεν ον, την ενυαλιον ουκ απεθαρρησεν ηχησαι
σαλπιγγα θελων προαρπασαι την μαχην. Μεταπεμψαμενος ουν τον περι την των
βασιλικων ιερακων θεραπειαν διαπονουμενον Κωνσταντινον προστατ τει τυμπανον
εσπερας αναλαβομενον τυπτειν δι' ολης νυκ τος περινοστουντα το στρατευμα και
διακηρυκευειν ετοι μαζεσθαι, οτιπερ αυγαζουσης της αυριον απερισαλπιγκτως τον
μετα των Σκυθων ο αυτοκρατωρ βουλεται συναψαι πολεμον. Οι δε Σκυθαι του
Πολυβοτου απαραντες προκα ταλαμβανουσι τοπον καλουμενον Ἅδην κακειθι τον
χαρακα πηγνυνται. Ουτω μεν ουν ο αυτοκρατωρ εξ εσπερας αυτης παρεσκευαζετο·
αυγαζουσης δε ημερας διελων το στρα τευμα και εις φαλαγγας καταστησας ιεται κατ'
αυτων. 7.9.3 Ουπω δε της συμβολης του πολεμου γενομενης, αλλ' εκασ του των
ταγματων ετι καθισταμενου ο Νεαντζης κατα τινα παρακειμενην ακρολοφιαν
ανελθων εφ' ωι κατασκοπησαι μεν τας Σκυθικας παραταξεις, ως ελεγεν, αγγελιαν δε
τωι αυτοκρατορι της αυτων καταστασεως συγκομισαι, απαν τουναντιον εποιει. Και
τηι ιδιαι διαλεκτωι τοις Σκυθαις τηνικαυτα συνεβουλευε τας αμαξας μεν στοιχηδον
κατα στησαι, αυτους δε μη δεδιεναι τον αυτοκρατορα τετραμ μενον τε οντα ηδη εκ
της προτεραιας ηττης και προς φυγην ετοιμον σπανιν των στρατευματων και των
συμμα χων εχοντα. Ταυτ' ειπων κατεισι προς τον αυτοκρατορα. Μιξοβαρβαρος δε τις
ειδημων της Σκυθικης διαλεκτου συνεις τα προς τους Σκυθας παρα του Νεαντζη
λεχθεντα απαγγελλει παντα τωι βασιλει. Ἐν αισθησει δε τουτου γενομενος ο
Νεαντζης ανεζητει τον ελεγχον· αναισχυντως δ' ο μιξοβαρβαρος ες μεσον ελθων
ηλεγχεν. Ἐκεινος δε αθροον το ξιφος σπασαμενος απεκοψε τανθρωπου την κεφαλην
122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου τε του βασιλεως ορωντος και εκατερωθεν των φαλαγγων ισταμενων. 7.9.4
Και οιμαι την υποψιαν της συκοφαντιας ο Νεαντζης εκκλινων εκ της σφαγης του
συκοφαντουντος υποπτον μαλλον εαυτον καθισται. Τι γαρ μη τον ελεγχον
περιεμενεν; Ἀλλ', ως εοικε, γλωτταν εθε λων προαναιρειν εξορχουμενην τας κατ'
αυτον δολιοτητας τολμαι τι και παραβολωτερον πραγμα ποιησας βαρβαρικης μεν
ψυχης αξιον, υποπτον δε τοσουτον οσον και τολμης εφικετο. Ου μην ο βασιλευς
ευθυς επεπορευσατο τον βαρ βαρον ουδε επεξηλθε δεον ον, αλλα την μεν καρδιαν
παλ λομενην εις θυμον και οργην επεσχεν αυτικα, ινα μη προσοβησηι την θηραν και
ταραξηι τας φαλαγγας. Ἐτα μιευετο δε και υπωρυττε την οργην τωι Νεαντζηι τουτου
προδοσιαν του ανδρος και την αποστασιαν και απο των προειργασμενων και εξ
αλλων προμαντευομενος. Ἐπι ξυρου γαρ ακμης ειστηκει τα του πολεμου, και δια
τουτο περιυ λακτουντα τον θυμον ο βασιλευς τεως επειχεν, απορων το τηνικαυτα ο
τι και δρασειεν. 7.9.5 Ὁ μεντοι Νεαντζης μετα μικρον προσελθων και του σφετερου
αποβας ιππου αλλον ηιτειτο τον βασιλεα. Και διδωσιν αυτωι παραχρημα ιππον των
εκκριτων μετα της βασιλικης εφεστριδος. Εις ον αναβας, επει τα ταγματα κατ'
αλληλων δια του μεσαιχ μιου ηδη ᾔεσαν, σχημα κατα των Σκυθων ιππασιας ποιη
σαμενος την ακωκην του δορατος οπισθεν στρεψας προς τους ομογενεις φοιται
πολλα κατα της βασιλικης παρατα ξεως αυτοις παραινων. 7.9.6 Οι δε ταις
υποθημοσυναις αυτου χρωμενοι καρτερον τον μετα του αυτοκρατορος συνα ψαντες
πολεμον τρεπουσι κατα κρατος. Ὁ δε βασιλευς διασπασθεισας τας φαλαγγας ορων
και φευγοντας απαντας εν αμηχανιαι γενομενος παρακινδυνευειν αλογως ουκ ηθε
λεν. Ἔνθεν τοι και τας ηνιας στρεψας μεχρι του ρεοντος ποταμου εγγυς του Ῥουσιου
καταλαμβανει. Κακειθεν τον χαλινον ανασειρασας μετα τινων λογαδων ως ενον
προς τους διωκοντας απεμαχετο ιππασιας κατ' αυτων ποιουμε νος, πολλους δε και
κτεινων, εστιν ου και αυτος πληττο μενος. Ἐπειδη δε εξ ετερου μερους και Γεωργιος
ο Πυρ ρος καλουμενος φευγων τον ποταμον κατελαμβανεν, εμβριμησαμενος τουτον
ο αυτοκρατωρ μετεκαλεσατο προς εαυτον. Ὡς δε το ιταμον των Σκυθων εωρα και οτι
οσαι ωραι πληθυνουσι και αλλων ερχομενων εις την αυτων αρωγην, τον μεν
Γεωργιον αυτου που καταλελοιπε μετα των λοιπων παραγγειλας μετα φειδους
αντικαθιστασθαι τοις Σκυθαις, μεχρις αν αυτος επανελθοι. Γοργως δε του ιππου το
ψα λιον περιστρεψας την περαιαν του ποταμου καταλαβων εισεισιν εις το Ῥουσιον,
και οσους των φευγοντων στρα τιωτων κειθι κατελαβε, και τους αυτοχθονας
απαντας Ῥουσιωτας οποσοι στρατευσιμον την ηλικιαν ειχον, αλλα και αυτους δη
τους αγροτας μετα των ιδιων αμαξων παρε κελευσατο θαττον εξεληλυθοτας παρα
τωι χειλει του ποτα μου καταστηναι. Τουτου δε θαττον η λογος γεγονοτος και κατα
στοιχους τινας καταστησας αυτους αυθις προς τον Γεωργιον διαπερασας
αναδεδραμηκει, καιτοι υπο τεταρ ταικου ριγους πιεζομενος, ως και τους οδοντας υπο
της φρικης προσαρασσειν. 7.9.7 Ἐπισυναχθεν δε και το απαν Σκυθικον στρατευμα ως
την διττην εθεασαντο παραταξιν και τον αυτοκρατορα ουτως αγωνιζομενον, το
φιλοκινδυνον αυτου επεγνωκοτες και οτι ο αυτος καν ταις νικαις καν ταις ητταις
εστι, την ανυποιστον τουτου επεγνωκοτες ορμην εστηκεσαν μη αποθαρρουντες την
μετ' αυτου συμ πλοκην. Ὁ δε αυτοκρατωρ το μεν τι υπο του ριγους συνε χομενος, το
δε πλειστον οτι ουπω οι σκεδασθεντες απαντες εφθασαν συνεληλυθεναι, ιστατο και
αυτος παραθεων και μετριως ιππαζομενος και κατ' αυτων θαρσος ενδεικνυμενος.
Συνεβαινεν ουν αμφω τα στρατευματα ατρεμουντα μεχρις εσπερας εσταναι. Ἐπει δ'
η νυξ ηδη προηιει, αμαχητι προς τας ιδιας επανεστρεψαν παρεμβολας. Ἐδεδιεσαν γαρ
και αποθαρρειν ουκ ειχον τον πολεμον. Οι δε γε κατα την πρωτην μαχην αλλοσε
123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλαχηι σκεδασθεντες κατα μικρον αυθις προς το Ῥουσιον επανηρχοντο· οι πλειους
δε του των και μαχης παντελως αγευστοι. Ὁ δε γε Μοναστρας και Ουζας και ο
Συνεσιος, ανδρες αρηΐφιλοι και μαχι μωτατοι, δια του Ἄσπρου καλουμενου τωι τοτε
διελθοντες χωριου απομαχοι και αυτοι το Ῥουσιον καταλαμβανουσιν.
7.10.1 Ὁ δε αυτοκρατωρ υπο του συνεχοντος αυτον, ως εφην, ριγους
βιαζομενος κατεκλιθη μικρον εαυτον ανακτη σομενος. Ἀλλ' ομως ουδ' ουτως ηρεμει
σκεπτομενος τι αν χρη την αυριον ποιησαι. Προσελθων δ' ο Τατρανης (Σκυθης δε
ουτος ο ανηρ πολλακις αυτομολησας προς τον αυτοκρατορα και παλινδρομησας
αυθις οικαδε και τοσαυ τακις παρ' αυτου συμπαθειας αξιωθεις και πολυν τον ποθον
εις αυτον δια την τοσαυτην ανεξικακιαν εσχηκως τα υπερ αυτου του λοιπου οληι
ψυχηι και φρονων και πραγ ματευομενος) εφη· «Ἐλπις εστι μοι, βασιλευ, κατα την
αυριον τους Σκυθας κυκλωσαι ημας και ουτω τον μεθ' ημων αναζητησαι πολεμον.
Χρη τοινυν προλαβοντας εξω των τειχων αυγαζουσης ημερας παραταξασθαι.» Ἐπαι
νεσας δε τουτον ο βασιλευς και αποδεξαμενος της βουλης συνεθετο ηλιου
ανισχοντος περας ταυτην λαβειν. Ὁ δε ταυτ' ειπων απελθων τοιαυτα προς τους
ηγεμονας απεστο ματισε των Σκυθων· «Μη επαιρεσθε δια τας προγεγενη μενας
ηττας του αυτοκρατορος, μηδε ολιγοστους ορωντες ημας την μεθ' ημων επ' αγαθαις
ελπισι θαρρειτε μαχην. Ἄμαχος την ισχυν εστιν ο κρατων και πολυ μισθοφορικον
οσον ηδη ελπιζεται καταλαβειν. Και ει μη την μετ' αυτου ειρηνην ασπασεσθε, τα
σωματα υμων οιωνοι εδονται.» 7.10.2 Τοιαυτα μεν τα του Τατρανη προς τους
Σκυθας. Ὁ δε γε αυτοκρατωρ μελετησας τους κατα πεδιαδα νεμομενους ιππους
αυτων αναλαβεσθαι (ησαν γαρ παμπληθεις) ληιζο μενων οσημεραι τε και νυκτες την
ημεδαπην χωραν μετα πεμψαμενος τον τε Ουζαν και τον Μοναστραν επεσκηψε μεθ'
ιππεων εκκριτων εξ οπισθιων των Σκυθων διελθοντας κατα το περιορθρον τας
πεδιαδας καταλαβειν και τους ιππους απαντας και ταλλα κτηνη συν αυτοις νομευσιν
αναλαβεσθαι και μη δεδιεναι παρεκελευετο. «Ἡμων γαρ, φησι, κατα προσωπον
αυτοις μαχομενων υμεις ραιδιως το κελευσθεν εκπληρωσετε.» Ουδαμως δε του
σκοπου διημαρ τηκεν· ο γαρ λογος εργον ευθυς εγεγονει. 7.10.3 Αυτος δε την κατ'
αυτου των Σκυθων επελευσιν προσδοκιμον εχων ουκ εδιδου υπνον τοις οφθαλμοις,
ουδ' επινυσταζων ολως ην, αλλα μεταπεμπομενος δι' ολης νυκτος τους στρατιω τας
και μαλλον τους της τοξειας ειδημονας πολλα περι των Σκυθων ωμιλει επαλειφων
οιον αυτους και τα συνοι σοντα προς την ελπιζομενην ες νεωτα μαχην
ξυμβουλευων, οπως δει τοξον τεινειν και βελη πεμπειν, εστιν ου και τους ιππους
ανασειραζειν και αυθις ενδιδοναι τον χαλινον και αποβαινειν των ιππων, ει και
τουτο χρη. Ἀλλα ταυτα μεν τα της νυκτος εργα· μικρον δε υπνωσας, επει της ημερας
ηδη επιφωσκουσης οι λογαδες απαντες των Σκυ θων διαπεραιωθεντες τον ποταμον
τον πολεμον αναζητειν ευκεσαν και ηδη περας ο του αυτοκρατορος ελαμβανε στο
χασμος (δεινος γαρ ην προιδεσθαι το μελλον εμπειριαν πολλην τηι πυκνοτητι των
οσημεραι κατ' αυτου επανιστα μενων πολεμων λαβων), επιβας παραχρημα του
ιππου την ενυαλιον ηχησαι προσεταττε σαλπιγγα και τας φαλαγγας καταστησαμενος
αυτος επι του μετωπου ειστηκει. Ὁρων δε τους Σκυθας ιταμωτερον η προτερον
επικαταλαμβανον τας παραχρημα τους της τοξειας ειδημονας αποβηναι των ιππων
και βαδην κατ' αυτων ιεναι επεσκηψε και συνεχη τα τοξα τεινειν· το δε γε λοιπον
της παραταξεως κατοπιν τουτων ιετο και αυτος ο αυτοκρατωρ το μεσον διεπων του
στρατευματος. 7.10.4 Οι δε τοις Σκυθαις μετα τολμης προσεβαλον. Καρτερας δε της
μαχης γεγονυιας το μεν τηι πυκνοτητι των βελων, το δε και τον του ρωμαικου
συνταγ ματος συνασπισμον ορωντες και αυτον δη τον αυτοκρατορα εκθυμως
124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαχομενον εκδειματωθεντες παλιμπορευτοι γεγο νασι τον ποταμον εις τουπισω
σπευδοντες διαπεραν προς τας σφων αρμαμαξας την φυγην ποιουμενοι. Ἐδιωκον
γαρ ολους ρυτηρας αφεντες οι της ρωμαικης φαλαγγος, οι μεν τοις δορασι κατα τα
μεταφρενα παιοντες, οι δε τοις βελεσι τουτους βαλλοντες. Πολλοι μεν ουν προ του
παρα το χει λος εφθακεναι του ποταμου αναιρεθεντες πιπτουσι, πολλοι δε και ανα
κρατος φευγοντες ταις διναις εμπιπτοντες του ποταμου παρασυρομενοι
εναπεπνιγοντο. Ἐκθυμοτερον δε απαντων κατα την ημεραν εκεινην οι περι τον
αυτοκρατορα διαπονουμενοι θεραποντες ηγωνισαντο· ησαν γαρ ακμητες απαντες. Ὁ
δε γε αυτοκρατωρ εκδηλος αριστευς και κατα ταυτηνι την ημεραν αναδειχθεις
νικητης προς την ιδιαν παρεμβολην επανεστρεψεν.
7.11.1 Ἐπι τρισι γουν ημεραις αυτου που διαναπαυσαμενος εκειθεν απαρας
καταλαμβανει την Τζουρουλον. Σκοπησας δε ως χρη μη ταχεως εκειθεν μεταστηναι,
ταφρον απο χρωσαν προς το ανατολικωτερον μερος του πολιχνιου ταις προσουσαις
αυτωι δυναμεσι διορυξας την τε βασιλικην σκη νην και τας σκευας απασας εισω
τουτου κατεθετο. Οι δε Σκυθαι επιοντες και ουτοι κατα της Τζουρουλου, επειδη
προκαταλαβειν τον αυτοκρατορα ταυτην ηκηκοεισαν, δια βεβηκοτες τον ανα την
πεδιαδα ρεοντα ποταμον αγχου που του πολιχνιου τουτου (Ξηρογυψον τουτον
εγχωριως κατο νομαζουσι) τον χαρακα επηξαντο μεταξυ οντες του τε ποταμου και
του πολιχνιου. Και οι μεν ησαν εξωθεν την πολιν ταυτην κυκλωσαντες· ο δε
βασιλευς ενδον εναπει ληπτο καθαπερ πολιορκουμενος. Ἀλλ' επει νυξ κατελαβεν,
αλλοι μεν ρα θεοι τε και ανερες ιπποκορυσται, τουτο δη το της Καλλιοπης Ὁμηρου,
ευδον· τον δε αυτοκρατορα Ἀλεξιον ουκ εχε νηδυμος υπνος, αλλα διηγρυπνει τε και
ανει λιττε λογισμους οπως το θρασος των βαρβαρων τεχνηι καταγωνισηται. 7.11.2
Ἰδων τοινυν ως το πολιχνιον τουτο η Τζουρουλος επι λοφου ανεστηκοτος
τετειχιστο, το δε βαρ βαρον απαν κατω που περι την πεδιαδα ηυλισατο, επει μη
αποχρωσαν προς τοσαυτα πληθη δυναμιν ειχεν ωστε την μετ' αυτων αποθαρρησαι
κατασυσταδην μαχην, επινοειται τι και μαλα ευμηχανον. Ἀναλαβομενος τας των
οικητορων αμαξας και ταυτας αφελων απο των επικραββατων τους τε τροχους και
τους αξονας ανω κατεσχε κᾆθ' ουτως εξω του τειχους επι των κρηδεμνων εφεξης
απαιωρει δια τινων καλωιδιων εναποδεσμουμενων ταις επαλξεσι των τειχων. Και
αμα τε τουτο ενενοησε και ειργασατο. Και μιας ωρας εναπεκρεμαντο κυκλωι οι
τροχοι μετα των αξονων ωσπερ τινες εφεξης κυκλοι κειμενοι και αλληλοις
εγγιζοντες και τοις αξοσιν αυτων ξυνδεσμουμενοι. 7.11.3 Πρωΐθεν δε ανα στας και
αυτος τε οπλισαμενος και τους αλλους οπλισας εξαγει του τειχους αντιμετωπους
στησας τους στρατιωτας τοις βαρβαροις. Συνεβαινε δε, εφ' α μερη τα κυκλα των
τροχων απηιωρηντο, επ' εκεινα και τους ημετερους στρα τιωτας ιστασθαι και αντικρυ
κεισθαι κατα μιαν γραμμην το αντιθετον. Και το εντευθεν αυτος μεσον της αμφ'
αυτον παραταξεως εστηκως συνεβουλευεν, επαν η σαλπιγξ το ενυαλιον εμβοησειεν,
αποβαντας των ιππων τους στρα τιωτας σχοληι και βαδην κατα των εναντιων
χωρειν τοξοις τα πολλα χρωμενους και ακροβολισμοις και την φαλαγγα των
Σκυθων εις εαυτους προκαλεισθαι. Ἐπαν δε τουτους παρασυρεντας και επ' αυτους
εγκεκραγοτας τους ιππους θεασαιντο, προτροπαδην οπισθορμητους γενομενους
ολιγον διαιρεθηναι τηνικαυτα διχη εις δεξιον τε και ευωνυμον μερος, και χωραν
δουναι τοις εναντιοις ες τοσουτον εως αν του τειχους πλησιον γενοιντο. Τουτου δε
γεγονοτος παρηγ γελτο τοις ανωθεν εστηκοσιν απο του τειχους, οπηνικα την σχιζαν
των φαλαγγων θεασαιντο, ξιφεσι τα καλυδια διακοπτειν και αφειναι τους τροχους
μετα των αξονων ανωθεν κατω κατακρημνιζεσθαι. 7.11.4 Ἐγενετο ταυτα κατα το
125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του βασιλεως παραγγελμα. Και αθροοι μεν επαρραξαν τες ησαν οι Σκυθαι συν
αλαλαγμωι βαρβαρικωι ιπποται κατα της ημεδαπης παραταξεως πεζηι και βαδην
ιεμενων παντων κατ' αυτων, μονου δε του αυτοκρατορος εποχου συγκα τιοντος
αυτοις. Οι δε κατα την του αυτοκρατορος Ἀλεξιου τεχνην ολιγον γονυ γουνος
αμειψαντες και οιον αναπο δισαντες διεσχισθησαν απ' αλληλων, ως ουκ αν τις
ηλπισεν, ωσπερ θυραν τοις βαρβαροις πλατυτατην εις την εισοδον ανοιξαντες. Και
αμα οι μεν Σκυθαι εισω του στομιου των εκατερωθεν φαλαγγων εγεγονεισαν, οι δε
τροχοι μετα τινος ροιζου και καταφορας ενεχθεντες υπερ πηχυν απο του τειχους
εκαστος εφαλλομενοι ατε των κυρτοτητων εκαστου τροχου αποκρουσθεισων εκ του
τειχους και οιον αποσφεν δονηθεισων εις μεσους τους των βαρβαρων ιπποτας εξεκυ
λισθησαν ρυμην λαβοντες σφοδροτεραν. Το μεν και απο της αθροας καταφορας τωι
φυσικωι πειθομενοι βαρει, το δε και ροπην λαβοντες ακαθεκτον απο του καταντους
του τοπου σφοδρως τε τοις βαρβαροις ενεπιπτον και πανταχοθεν αυτους
περιεθλιβον τα σκελη των ιππων ωσπερ θεριζοντες και αμφοτερα εκατερωθεν απο
τε των εμπροσθιων και οπισ θιων μερων διατεμομενοι οκλασαι τους ιππους, εφ' α
μερη την πληγην εδεξαντο, κατηναγκασαν και τους ιππο τας συγκαταβαλειν. Ὧν
επαλληλων και συχνων πιπτον των, εξ εκατερου δε και των στρατιωτων κατ' αυτων
ιεμενων και δεινης της μαχης τοις Σκυθαις πανταχοθεν εφισταμενης οι μεν τοις
πεμπομενοις ανηιρουντο βελεσιν, οι δε δια των δορατων επληττοντο, των δε λοιπων
οι πλειους υπο των τροχων σφοδρως καταφερομενων συνω θουμενοι προς το ρευμα
του ποταμου απεπνιγησαν. 7.11.5 Τηι δε μετ' αυτην, επει παλιν τους καταλειφθεντας
Σκυ θας προς πολεμον ορμωντας εωρα, τους υπ' αυτον απαν τας τεθαρρηκοτας
κατανοησας οπλισασθαι παρεκελευσατο. Σιδηροφορησας δε και αυτος και πολεμου
σχημα διατυ πωσας προς το πρανες κατεισιν. Ειτα δη τας φαλαγγας επιστρεψας κατα
προσωπον τοις Σκυθαις ιστατο εφ' ωι τον μετ' αυτων ως ενον συναψαι πολεμον.
Αυτος μεν ουν την μεσην των ταγματων ειχε χωραν· μαχης δε καρτερας γενομενης
την νικωσαν τηνικαυτα παρ' ελπιδας αι ρωμαι και ειχον φαλαγγες και εδιωκον
τουτους ακρατως. Ἐπει δ' ικανον διαστημα τουτους εωρα διωκοντας ο αυτοκρατωρ,
δεδιως μη λοχωντες τινες αιφνιδιως επεισπεσοντες τοις Ῥωμαιοις παλιντροπον την
των Σκυθων φυγην απεργα σωνται και προστεθεντες τουτοις και οι φευγοντες μεγα
το δεινον τηι ρωμαικηι στρατιαι επαξωσιν, ιππασιας πυκ νας ποιουμενος ανασειραζειν
τους χαλινους και τους ιππους αναψυχειν τοις στρατιωταις εκελευεν. 7.11.6 Ουτω
γουν κατα την ημεραν εκεινην αμφω διαστητην τα στρα τευματα. Οι μεν γαρ
φυγαδες, ο δε λαμπρος νικητης χαι ρων προς την ιδιαν παρεμβολην επανεισιν. Οι δε
Σκυθαι κατα κρατος ηττηθεντες μεταξυ του Βουλγαροφυγου και της μικρας Νικαιας
τας σκηνας επηγνυντο. Χειμωνος δε ηδη επικαταλαβοντος δειν εγνω ο αυτοκρατωρ
εις την βασι λευουσαν επανελθειν εφ' ωι εαυτον τε και το πλεον του στρατοπεδου
των πολλων αγωνων επανακτησασθαι. ∆ιελο μενος ουν τας δυναμεις και εις
αντιπαλον μοιραν αποκρι νας οποσοι ευψυχοτεροι του παντος ησαν στρατευματος,
ηγεμονας τουτων τον τε Ἰωαννακην και τον Μαυροκατα καλων Νικολαον
προυβαλετο, περι ων πολλακις φθασας ο λογος εδηλωσεν, εντειλαμενος αυτοις εν
εκαστωι μεν των πολιχνιων αποχρωντας εισαγαγειν στρατιωτας εις την αυτων
φρουραν, πεζους δε εξ απασης της χωρας μετα αμαξων και των ταυτας ελκοντων
βοων εξελασαι. Βουλο μενος γαρ εαρος εφισταμενου της κατα των Σκυθων καρ
τερωτερον ανθεξεσθαι μαχης προεμελετα τε και ηυτρεπιζε τα συνοισοντα. Ουτω
γουν απαντα διαθεμενος επανερ χεται προς το Βυζαντιον.
126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ Ηʹ
8.1.1 Μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ ως απομοιραν τινα οι των Σκυθων ηγεμονες
απολεξαμενοι κατα των Χοιρο βακχων εξεπεμψαν και προσδοκιμος η τουτων αφιξις
ην, οποιος εκεινος θερμουργος περι τας εγχειρησεις καν τοις αιφνιδιοις αει ως
προπαρεσκευασμενος δεικνυμενος, μηπω εβδομην ημεραν εαυτον εν τοις βασιλειοις
διαναπαυσα μενος μηδε βαλανειου τυχων μηδε τον εκ του πολεμου κονιορ τον
αποτιναξαμενος παραχρημα τους επι της φρουρας της πολεως τεταγμενους και
οποσοι νεολεκτοι αναλαμβανεται ωσει πεντακοσιους τον αριθμον και οπλισας δι'
ολης νυκτος κατα το περιορθρον εξεισι. Τηνικαυτα δε δηλην καθιστησι την αυτου
προς τους Σκυθας εξελευσιν τοις τε εξ αιματος και αγχιστειας προσηκουσιν αυτωι
συγγενεσι και τοις αλλοις οποσοι της μειζονος τυχης ησαν και τωι στρα τιωτικωι
συνταγματι συγκατειλεγμενοι (παρασκευη δε ην η της αποκρεω) ταυτι δια των
αποστολεων παρακελευσα μενος ως αρα γουν· «Ἐγω μεν απειμι την των Σκυθων
κατα των Χοιροβακχων οξειαν μεμαθηκως κινησιν, υμεις δε αλλα κατα την
εβδομαδα της τυροφαγου στρατευσατε προς ημας. Τας γαρ μεταξυ της τε παρασκευης
της αποκρεω και της τυροφαγου δευτερας ημερας υμιν εφιημι εις μικραν τινα
ραιστωνην, ως μη βαρυς τις και αδιακριτος δοξαιμι.» 8.1.2 Ἐκεινος μεν ουν
παραχρημα κατευθυ Χοιροβακχων ηλαυνε και εισελθων κλειει τας πυλας· τας δε
κλεις αυτος αναλαμβανεται. Ειτα τους ευνους απαντας των θεραποντων περι τα
κρηδεμνα καθιστησι του τειχους παραγγειλας μη αναπεπτωκεναι, αλλ'
επαγρυπνουντας περιαθρειν τα τειχη μη που τις ανελθων και προκυψας ομιλησειε
τοις Σκυθαις. 8.1.3 Ἀνισχοντος δε του ηλιου και οι ελπιζομενοι των Σκυθων
καταλαβοντες κατα τον συγκε κολλημενον τωι τειχει των Χοιροβακχων αυχενα
εστησαν. Ἐξ ων τηνικαυτα αποκριθεντες ωσει εξ χιλιαδες εις προνομην
διεσκεδασθησαν εφθακοτες μεχρις αυτου ∆εκα του ωσει δεκα σταδιους των τειχων
απεχοντος της βασι λιδος των πολεων· εξ ου οιμαι και την επωνυμιαν εκτη σατο. Οι
δε λοιποι αυτου που διαμεμενηκεσαν. Ὁ δε βασιλευς ανελθων δια του τειχους εις
τας επαλξεις περιεσκοπει τας πεδιαδας και τους βουνους, ει που και ετερα δυναμις
τουτοις επεισιν η ει που λοχους καθισαντες. μελετωσι τον τουτοις ισως· προσβαλειν
επιχειρησοντα κατασχειν. Ὡς δ' ουδεν τι τοιουτον εθεασατο, περι δευ τεραν της
ημερας ωραν οραι τουτους ου προς μαχην ηυτρε πισμενους, αλλα προς τροφην και
αναπαυσιν αποκλιναντας. Πληθος δε πολυ τουτους ορων και του μετ' αυτων κατα
συσταδην μη κατατολμων πολεμου εν δεινωι εποιειτο ει, την απασαν ληισαμενοι
χωραν, και αυτοις τοις τειχεσι της βασιλευουσης των πολεων προσπελασαιεν, και
ταυτα αυτου εκειθεν εξεληλυθοτος εφ' ωι τουτους αποσοβησαι της χωρας. 8.1.4
Μετακαλεσαμενος ουν τηνικαυτα τους υπ' αυτον στρατιωτας και την γνωμην αυτων
δοκιμασαι βου λομενος εφη· «Ου χρη αποδειλιαν προς το πληθος των Σκυθων
αφορωντας, αλλ' εις Θεον ηλπικοτας τον μετ' αυτων συναψαι πολεμον, και ει μονον
ομογνωμονησαιμεν, πεποιθα ως ηττησομεν αυτους κατα κρατος.» Των δε
απαναινομενων παντη και προς τον λογον αναβαλλομενων εκεινος εις φοβον
εμβαλλων πλειονα τους αυτου και ανεγειρων εις κινδυνον φησιν· «Ἐαν οι εις
προνομην απελ θοντες επανελθοιεν αυθις και μετα των παροντων ενωθειεν,
προυπτος ο κινδυνος. Ἢ γαρ και το καστρον παρ' αυτων κατασχεθησεται και ημεις
127
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραναλωμα φονου γενησομεθα η παρ' ουδεν ημας λογισαμενοι ισως τοις τειχεσι
της πολεως προσπελασαντες ουκ εγχωρησουσιν ημιν εις την βασιλιδα πολιν
εισελθειν αυτου που περι τας πυλας αυτης αυλισα μενοι. Λοιπον κινδυνευσαι ημας
χρη και μη ανανδρως αποθανειν. Ἐγω μεν ουν ηδη εξειμι και οποσοι βουλεσθε,
προεκδραμοντος εμου και ες μεσον των Σκυθων εισπηδη σαντος συνεψεσθε, οποσοι
δε τουτο ου δυνασθε η ου βουλεσθε, μηδε των πυλων εκτος γενοισθε.» 8.1.5 Παρα
χρημα γουν δια της απονενευκυιας ως προς την λιμνην πυλης οπλισαμενος εξεισι.
Και παραδραμων τα τειχη και μικρον παρεγκλινας εξ οπισθιων του αυχενος ανεισιν.
Ουδε γαρ συνεψεσθαι τουτωι διεγνω τους μετ' αυτου τον κατασυσταδην μετα των
Σκυθων πολεμον. Και πρωτος αυτος δορυ σπασαμενος ες μεσους Σκυθας εαυτον
ωθησε παισας τον πρωτως αυτωι υπαντιασαντα. Ἀλλ' ουδ' οι συν αυτωι στρατιωται
της μαχης απελειφθησαν καν τευθεν τους μεν πλειους εκτειναν, τους δε και ζωγριαν
ηγον. Ειτα οποια εκεινος μηχανασθαι ειωθει, τας των Σκυθων εσθητας τους
στρατιωτας αμφιεννυσι και των Σκυθικων ιππων επιβηναι κελευει, τους δε ιππους
των στρατιωτων και τας τουτων σημαιας και τας αποτμη θεισας των Σκυθων
κεφαλας παραδους τισι των ευνου στερων παραλαβοντας προσεταξεν εισω του
καστρου γενεσθαι απεκδεχομενους αυτον. Ταυτα τοινυν ουτως οικονομησας εκεινος
μετα των σκυθικων σημαιων και των τα σκυθικα αμφια περιβεβλημενων
στρατιωτων κατεισιν ως προς τον αγχου Χοιροβακχων ρεοντα ποταμον, οπου και
τους απο της προνομης υποστρεφοντας Σκυθας ενομιζε διελθειν. Οι δε προνομεις
εκεινοι θεασαμενοι του τους ισταμενους εκεισε και νομισαντες Σκυθας και αυτους
ειναι αφυλακτως τουτοις προσπιπτοντες οι μεν ανηιρουντο, αλλοι δε και κατειχοντο.
8.2.1 Ἑσπερας δε καταλαβουσης (σαββατον δε ην) επαν ερχεται μετα των
δορυαλωτων. Καρτερησας δε και την επιουσαν αυγαζουσης ηδη της δευτερας εξηλθε
του καστρου· Και διελων τους υπ' αυτον εμπροσθεν μεν ειση γαγε τους τας των
Σκυθων σημαιας κατεχοντας, οπισθεν δε τους δορυαλωτους των Σκυθων, παρα
χωριτων εκαστον τουτων κατεχομενους· τας δε αποτμηθεισας κεφαλας δορασι
περιπειρας παρ' ετερων αυθις εν τουτοις απαιωρουμενας παρεκελευσατο ουτως την
οδοιποριαν ποιεισθαι. Τουτων δε οπισθεν εκ διαστηματος μετριου απεχων μετα των
υπ' αυτον και των συνηθων τοις Ῥωμαιοις σημαιων επομενος ην. 8.2.2 Αυγαζουσης
δε της αποκρεω κυριακης ο Παλαιο λογος θερμουργος ων περι τας πολεμικας
πραξεις προ των αλλων εξεληλυθει του Βυζαντιου. Το δε οξυρροπον των Σκυθων
επισταμενος ουκ απεριμεριμνως την οδοιποριαν εποιειτο, αλλ' αποδιελων των
συνεφεπομενων αυτωι θερα ποντων ολιγους παρεκελευσατο αυτου προεκτρεχειν δια
στημα και τας πεδιαδας και τα αλση και τας οδους περια θρειν, ιν' ει που τινες των
Σκυθων αναφενειεν, ταχυ υποστρεψαντες απαγγειλωσιν αυτωι. Ουτω γουν πορευο
μενοι, επει κατα την πεδιαδα την ουτω καλουμενην ∆ιμυ λιαν τους τα σκυθικα
περιβεβλημενους αμφια και σκυθικας σημαιας εθεασαντο, εις τουπισω
αναστρεψαντες τους Σκυθας ηδη καταλαμβανειν εφασαν. Ὁ δε παραχρημα εν τοις
οπλοις ην. Κατα ποδας δε και ετερος ελθων διενι στατο λεγων ως οπισθεν των ταχα
Σκυθων εξ ικανου διαστηματος ρωμαικαι ανεφανησαν σημαιαι και στρα τιωται
κατοπιν θεοντες. 8.2.3 Οι μεν ουν ταυτα απαγγελ λοντες το μεν τι και εστοχαζοντο
της αληθειας, το δε και παρεστοχαζοντο. Το μεν γαρ κατοπιν ελαυνον στρα τευμα ως
αληθως και ρωμαικον ην και τοις σχημασι και τοις πραγμασι και ο βασιλευς αυτων
ηγεμονευε, το δε προπορευομενον και σκυθικως εσταλμενον της ρωμαικης μεν ησαν
απαντες στρατιας, σκυθικας δε στολας ημφιεν νυντο, τουτο μεν και ουτως εσχηκοτες
ωσπερ ησαν αμφια σαμενοι ταυτας κατα το του αυτοκρατορος παραγγελμα, οποταν
128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως φαινομενοι Σκυθαι τους οντως Σκυθας εξηπατηκασιν, ως φθασας ο λογος
εδηλωσε, τουτο δε και απεχρησατο τηνικαυτα ο βασιλευς τηι σκευηι των Σκυθων προς
την των ημεδαπων εξαπατην τε και φενακην, ινα οι προεντυγχανοντες αυτοις
ορρωδοιεν ωσπερ Σκυθαις τοις στρατιωταις ημων εμπιπτοντες και αμα παρεχοι
στρατηγικον τε και ηπιον γελωτα φοβωι ξυμμεμιγμενον· πριν η γαρ φοβηθηναι
σαφως, εθαρρουν τον βασιλεα κατοπιν θεωμενοι. Ουτως αφοβως ο αυτοκρατωρ τους
υπαντωντας εμορμολυττετο. 8.2.4 Ἀλλα προς μεν τους αλλους ο φοβος ην εκ των
φαινομενων, ο δε γε Παλαιο λογος πολυπειριαι τους απαντας υπερβαλλων και ειδως,
οποιος εστιν Ἀλεξιος περι τας μηχανας ποριμωτατος, εγνωρισεν αυτικα οτι Ἀλεξιου
τουτο μηχανημα, και εαυ τον τε θαρρειν ανεπειθε και τους αλλους εκελευεν. Ἤδη δε
και το πληθος απαν το κατοπιν συνερρωγεν εκ των συγγενων και των καθ' αιμα
προσηκοντων ξυγκειμενον. Ἔσπευδον γαρ, ως ᾤοντο, φθασαι τον αυτοκρατορα
κατα τα προς τουτον συγκειμενα. Φθασαι γαρ τουτον συνεθεντο μετα την αποκρεω,
καθαπερ ειρηται προτερον, εν τηι τυροφαγωι. Ου μην εφθησαν εκεινοι εξεληλυθοτες
της πολεως και ο βασιλευς τροπαιουχος επανεισι. Και κατα τουτο συμμιξαντες αυτωι,
ουκ αν επεισθησαν οτι ο βασι λευς αυτος εστι τροπαιοφορων ουτω την νικην οξεως
εξερ γασαμενος, ει μη τας κεφαλας των Σκυθων εμπεπηγμενας εωρων επ' ακρων
δορατων και τους επιλοιπους, ους το ξιφος ουπω εξετεμε, δεσμωτας ηγμενους και
εξηγκωνι σμενους και αλλον επ' αλλωι αγομενον και συρομενον. 8.2.5 Το γαρ ταχος
της στρατηγιας το θαυμα εποιει· πλην τοσου τον μανθανω περι Γεωργιου του
Παλαιολογου (οι γαρ συμπαροντες ημιν διηγουντο), ως εσχετλιαζε τε και του
καθυστερησαι του πολεμου εαυτον εμεμφετο και οτι μη συμπαρην τωι αυτοκρατορι
κλεος τοσουτον αραμενωι επι τηι απροσδοκητωι νικηι των βαρβαρων τουτων. Συμμετα
σχειν γαρ κακεινος ευκλειας τοσαυτης και πανυ εβουλετο. Περι δε του αυτοκρατορος
εκεινο αν τις ειποι το ᾆσμα του ∆ευτερονομιου τοτε και τελουμενον και ορωμενον·
«Πως διωξεται εις χιλιους και δυο μετακινησουσι μυρια δας»; Μονονουχι γαρ κατ'
εκεινο καιρου ο βασιλευς Ἀλεξιος προς τοσουτον βαρβαρων πληθος εαυτον αντι
καταστησας το βαρος ολον του πολεμου μεχρι και της νικης αυτης καλως
διωικονομησατο. Ει γαρ τις τους συνοντας λογισαιτο οποσοι τε ησαν και ποδαποι,
κᾆθ' ουτως αντιπαραβαλοι τα του αυτοκρατορος μηχανηματα και το τουτου
πολυτροπον μετα της ρωμης και της τολμης προς το βαρβαρικον απαν πληθος και
την ισχυν, μονον αν εφευροι τουτον τα της νικης καταπραξαμενον.
8.3.1 Ουτω μεν ουν τηνικαυτα Θεος την παραδοξον ταυ την τωι κρατουντι
δεδωκε νικην. Εισερχομενον δε αυτον ορωντες οι Βυζαντιοι εχαιρον εκπληττομενοι
το ταχος, την τολμαν, την περιδεξιοτητα του επιχειρηματος και το εξ υπογυου
τροπαιον, επαιανιζον, εσκιρτων, Θεον ανυμ νουν σωτηρα και ευεργετην τοιουτον
αυτοις δεδωκοτα. Ὁ δε Μελισσηνος Νικηφορος δακνομενος επι τουτοις και μη
φερων, οποια τα ανθρωπινα, εφη· «Ἡ νικη αυτη χαρα μεν ακερδης, λυπη δε
αζημιος». Οι μεντοι Σκυθαι απειροπλη θεις οντες απανταχου της εσπερας
διασπαρεντες εληιζοντο απαντα και ουδεν το παραπαν των συμπεσοντων αυτοις την
εκεινων ακαθεκτον ανεκοπτε τολμαν. Ἐνιαχου δε της εσπερας και πολιχνια τινα
κατειχον μηδε των αγχου της βασιλιδος των πολεων κωμοπολεων φειδομενοι,
παραγενο μενοι και μεχρις αυτου του ουτω καλουμενου Βαθεος ρυακος, εν ωι και το
επ' ονοματι του εν μαρτυσι μεγιστου Θεοδωρου τεμενος ιδρυται. Πολλοι μεν γαρ και
εφοιτων εντευξεως του αγιου χαριν καθ' εκαστην· οπηνικα δ' η κυριακη παρην,
πανδημον οι ευσεβεις εποιουντο την προς το ιερον τουτο τεμενος ελευσιν παννυχιοι
και πανημεριοι κυκλωι τε και κατα τον προδομον και οπισθοδομον του νεω
129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσμενοντες. Ἀλλα τοσουτον υπερισχυσεν η των Σκυθων ακαθεκτος ορμη ως μηδε
τας πυλας υπανοιξαι του Βυζαν τιου τολμαν τους εις τον μαρτυρα φοιταν
βουλομενους δια τας αθροας εφοδους των Σκυθων. 8.3.2 Ἀλλα ταυτα μεν τα εξ
ηπειρου της εσπερας προσπεσοντα τωι αυτοκρατορι δεινα· ου μεντοι γε ουδε τα κατα
θαλατταν ανετως ειχεν, αλλα και λιαν επικινδυνως του Τζαχα αυθις στολον κτησα
μενου και τα παρα θαλατταν απαντα κατατρεχοντος. Ἐπι τουτοις ουν ο βασιλευς
ηνιατο και ησχαλλεν απανταχοθεν βαλλομενος ταις φροντισιν. Ἐπει δ' ανηγγελη
τουτωι ως ηδη και πλειονα στολον εκ των παραλιων κτησαμενος ο Τζαχας και τας
επιλοιπους, ων προφθασας κατεσχε νησων, πορθησας και κατα των εσπεριων χωρων
διανοεισ θαι επικεχειρηκε και προς τους Σκυθας διαπεμπομενος συνεβουλευε την
Χερρονησον καταλαβειν· ου μην ουδε το εκ της ευας προσεληλυθος τωι αυτοκρατορι
μισθοφορικον, των Τουρκων φημι, συνεχωρει τας προς αυτον σπονδας αρραγεις
τηρειν υποσχεσεσι χρησταις υποσαινων, ει τον αυτοκρατορα καταλιποντες αυτωι
προσχωρησαιεν, οπηνικα τας κριθας καταλαβοι. 8.3.3 Ταυτα γνους ο βασιλευς, επει
τα τε κατα θαλατταν τα τε κατα την ηπειρον λιαν κακως αυτωι διετιθετο και ο
χειμων σφοδρος επικειμενος τας εξοδους πανταπασιν εκλειεν, ωστε μηδ'
αποζυγουσθαι τας των οικηματων θυρας δια το της χιονος επιβριθες (συνεβη γαρ
τοτε πολλην επιφορηθηναι και οσην ουδεις πω προτε ρον εγνωκεν), ως ενον δια
γραμματων απανταχοθεν εσπευδε μισθοφορικον μετακαλεσασθαι. 8.3.4 Του ηλιου δε
την εαρι νην τροπην απαρτι καταλαμβανοντος, επει και ο εκ των νεφων
απειλουμενος πολεμος ᾤχετο και η θαλαττα του θυμου μετεβεβλητο, δειν ελογισατο
εκατερωθεν των εναν τιων επικειμενων τα κατα θαλατταν μαλλον καταλαβειν, ιν'
ομου και τοις ναυσιποροις εχθροις ραιδιως εχοι αντικα θιστασθαι και προς τους εξ
ηπειρου ευχερως μαχεσθαι. Παραχρημα τοινυν τον καισαρα Νικηφορον τον Μελισση
νον αποστειλας μετεκαλειτο θαττον η λογος την Αινον καταλαβειν. Ἔφθασε γαρ δια
γραμματων δηλωσας συλλε ξασθαι οποσους αν δυνηθειη ουκ απο των ηδη εστρατευ
μενων (εκεινους γαρ φθασας εις τας πολεις απανταχηι της εσπερας διεσπειρεν εφ' ωι
φρουρειν τα κυριωτερα των πολιχνιων), αλλα κατα μερος νεολεκτους καταλεγων,
οπο σοι τε εκ Βουλγαρων και οποσοι τον νομαδα βιον ειλοντο (Βλαχους τουτους η
κοινη καλειν οιδε διαλεκτος) και τους αλλοθεν εξ απασων των χωρων ερχομενους
ιππεας τε και πεζους. 8.3.5 Αυτος δε τους του Φλαντρα πεντακοσιους Κελτους εκ
Νικομηδειας μεταπεμψαμενος μετα των συγ γενων αυτου εξεληλυθως της
Βυζαντιδος θαττον την Αινον καταλαμβανει. Και τηνικαυτα εν αμφιρυκωι εισελθων
και παραδραμων την του ολου ποταμου θεσιν και την ολην αυτου κοιτην
κατασκεψαμενος εκατερωθεν και διαγνους, οποι το στρατιωτικον καταθειναι
βελτιον, υπεστρεψε. Και δια της νυκτος τους λογαδας συναγαγων του στρατευματος
τα κατα τον ποταμον και τα τουτου παρ' εκατερα διηγειτο και ως «Χρη την αυριον
διαπερασαντας και υμας την ολην περιαθρησαι πεδιαδα. Και ισως ουκ αδοκιμος ον
αυτος υμιν υποδειξω τοπον φανειται, ου χρη τας σκηνας πηξα σθαι.» Τουτου δε πασι
συνδοξαντος αυγαζουσης ημερας πρωτος αυτος την περαιαν κατελαβε κᾆθ' ουτως
απαν αυτωι συνειπετο το στρατιωτικον. Και μετα των λογαδων αυθις κατασκοπησας
τας οχθας του ποταμου και την υπερκειμενην πεδιαδα και τον αρεσκοντα τοπον
αυτωι υπο δειξας αυτοις (αγχου δε ην πολιχνιου τινος του ουτωσι Χοιρηνους
εγχωριως επονομαζομενου εξ ενος μεν μερους εχων τον ποταμον, εξ ετερου δε
βαλτωδης ων), επει ικα νον οχυρωμα και πασιν ομου τοις στρατιωταις εφαινετο,
θαττον ταφρον διορυξας απαν εκει το στρατευμα κατατι θησιν. Αυτος δε αυθις μεθ'
130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ικανων πελταστων προς την Αινον επανεισιν εφ' ωι τας των Σκυθων ορμας ες ημας
εκειθεν ερχομενων αναστελλειν.
8.4.1 Πυθομενοι δε οι κατα την γενομενην εις Χοιρηνους ταφρειαν αμυθητων
Σκυθικων στρατευματων ελευσιν δηλουσι περι τουτων τωι αυτοκρατορι περι την
Αινον ετι ενδιατριβοντι. Ὁ δε παραχρημα εν αμφιρυκωι πλοιωι εισελ θων και
παραπλευσας τον ποταμον δια του στομιου διελ θων ηνωθη μετα παντος του
στρατευματος. Τας δε ιδιας ορων δυναμεις μηδε το πολλοστημοριον του Σκυθικου
σωιζουσας στρατευματος εν αμηχανιαι και φοβωι ην μη εχων τον επαρηγοντα κατα
ανθρωπον. Ουκ ανεπιπτε δε ομως ουδε εμαλακιζετο, αλλα πολλους τους παρ' εαυτωι
κυμαι νομενους ειχε λογισμους. 8.4.2 Μετα γουν τεταρτην ημεραν εκ του ετερου
μερους πορρωθεν οραι Κομανικον στρατευμα ωσει τεσσαρακοντα χιλιαδας
επικαταλαμβανον ηδη. Σκεψα μενος δε μη και αυτοι τοις Σκυθαις προστεθεντες
δεινον τον κατ' αυτου ποιησωνται πολεμον (και ουδεν αλλο εντευ θεν το
ελπιζομενον η πανωλεθρια) δειν ελογισατο υποποιη σασθαι αυτους· και γαρ
προεφθη τουτους μετακαλεσασθαι. Του δε Κομανικου στρατευματος πολλοι μεν και
αλλοι ηγεμονες κατεστησαν, προαγοι δε παντων ο Τογορτακ, ο Μανιακ και ετεροι
ανδρες μαχιμωτατοι. Την δε πληθυν των επικαταλαμβανοντων ηδη Κομανων ορων
εδεδιει το ευαγωγον παλαι γινωσκων της αυτων γνωμης, μη οι συμ μαχοι εχθροι και
πολεμιοι γεγονοτες μεγιστην βλαβην αυτωι προξενησειαν. 8.4.3 Ἀσφαλεστερον δε
λογισαμενος εκειθεν απαραντα μετα του οπλιτικου παντος διαπερασαι αυθις τον
ποταμον δειν ελογισατο προτερον τους ηγεμονας των Κομανων μετακαλεσασθαι. Οι
δε παραχρημα προσερ χονται τωι βασιλει και αυτος ο Μανιακ καν οψιαιτερον των
αλλων, προτερον αναβαλλομενος. ∆αψιλη τοινυν τραπεζαν αυτοις παρατεθηναι τοις
οψοποιοις επεταξε. Καλως ουν ευωχηθεντας μετα ταυτα φιλοφρονησαμενος αυτους
και παντοιων δωρεων αξιωσας ορκον και ομηρους εξ αυτων ηιτειτο υποπτευων το
της αυτων γνωμης ευεξαπατητον. Οι δ' ετοιμως το προσταχθεν επληρουν τας πιστεις
παρασχομενοι, αιτησαμενοι παραχωρηθηναι τον μετα των Πατζινακων πολεμον
συναψασθαι επι τρισιν ημεραις· και ει την νικην αυτοις δοιη Θεος, διχη την
επιλαχουσαν αυτοις απασαν λειαν διελοντας θατερον μερος αφορισαι τωι βασι λει
υπισχνουντο. Ὁ δε ουκ επι τρισι μοναις ημεραις, αλλ' επι ολαις δεκα μετελευσεσθαι
τους Σκυθας κατα το αυτοις βουλητον αδειαν εδεδωκει και την εκειθεν απασαν
αφαιρε θησομενην λειαν, ει γε τεως την νικην αυτοις παρεσχε Θεος,
αποχαρισαμενος. 8.4.4 Ἦσαν μεν ουν επι ταυτου τεως μενοντα τα σκυθικα και
κομανικα στρατευματα των Κομανων δι' ακροβολισμων πειρωμενων της σκυθικης
στρα τιας. Τριων δε ημερων ουπω διελθουσων μεταπεμψαμενος ο βασιλευς τον
Ἀντιοχον (ανηρ δε ουτος των ευγενων και δραστηριοτητι γνωμης των πολλων
διαφερων) επισκηπτει αυτωι γεφυραν κατασκευασαι. Θαττον δε δια πλοιων επι
ζευχθεντων μακροτατοις ξυλοις κατασκευασθεισης γεφυρας μεταπεμψαμενος τον τε
πρωτοστρατορα Μιχαηλ τον ∆ου καν και γυναικαδελφον αυτου και τον ιδιον
αδελφον Ἀδρια νον και μεγαν δομεστικον παρεκελευσατο παρα τωι χειλει του
ποταμου εσταναι και μη συγχωρειν συμμιγδην διαπε ραν πεζους τε και ιπποτας,
αλλα τους πεζους των ιππεων προτερον διακρινομενους και τας αμαξας μετα των
σκευων και τας φορταγωγους ημιονους. ∆ιαπερασαντων ουν των πεζων δεδιως τας
Σκυθων και Κομανων δυναμεις και τας λαθραιας τουτων υποπτευων εφοδους
θαττον η λογος ταφρον πεποιηκως εντος τουτου εισηγαγεν απαντας, ειτα και τους
ιπποτας παρεκελευσατο διαπεραν. Και αυτος δε παρα τωι χειλει του ποταμου
ισταμενος τους διαπερωντας εωρα. 8.4.5 Ὁ δε Μελισσηνος καθ' ην φθασας εδεξατο
131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γρα φην του αυτοκρατορος πεποιηκως και συλλεξαμενος δυνα μεις απανταχοθεν,
απο δε των εγγυς και πεζους εξελασας επισαξαντας εν αμαξαις υπο βοων ελκομεναις
τας ιδιας σκευας και τα προς χρειαν απαντα σπουδαιως προς τον αυτοκρατορα
εξεπεμψεν. Οι δε φθασαντες ηδη εκ διαστη ματος, καθ' οσον οφθαλμος εξικνειται
περιαθρειν το ορω μενον, αποσπας των Σκυθων εδοκουν τοις πλειστοις κατα του
αυτοκρατορος ιεναι. Ἤδη δε και τις τεθαρρηκως και τωι δακτυλωι υποδεικνυς τωι
αυτοκρατορι Σκυθας διενιστατο ειναι. Ὁ δ' αληθες το ρηθεν οιηθεις και προς
τοσουτους μη εξισχυων εν αμηχανιαι καθειστηκει. Μεταπεμψαμενος ουν τον
Ῥοδομηρον τηνικαυτα (ανηρ δε ουτος εκ Βουλγα ρων ορμωμενος ευγενης και
μητροθεν συγγενης της Αυγουστης και μητρος ημετερας) τουτον αποστειλας
επεσκηψε κατασκοπησαι τους ερχομενους. Ὁ δε ταχυ το κελευσθεν διηνυκως
υποστρεψας τους εκ του Μελισσηνου πεμφθεντας ειναι ελεγεν. Ὁ δε γε αυτοκρατωρ
περιχαρης γεγονως και μικρον εγκαρτερησας φθασαντων διαπεραι συν αυτοις και
παραχρημα την γενομενην ταφρειαν επι πλεον επαυξησας ηνωσε τουτους μετα του
λοιπου στρατευματος. 8.4.6 Οι δε Κομανοι παραχρημα την ταφρον καταλαμβανου
σιν οθεν ο βασιλευς μετα του οπλιτικου παντος απαρας διεπερασεν, αυτου που
κατασκηνωσαντες. Τηι γουν μετ' αυτην εκειθεν απαρας ο αυτοκρατωρ
καταλαμβανειν εμελλε τον κατωθεν του ποταμου πορον του Φιλοκαλου εγχωριως
καλουμενον· ικανοις δε των Σκυθων εντυχων και τηνικαυτα προσβαλων αυτοις
καρτερον συνηψε πολεμον. Κτεινονται μεν ουν εν τωι μαχεσθαι εξ εκατερων πολλοι·
ομως δε την νικωσαν ειχεν ο βασιλευς ηττησας τους Σκυθας κατα κρα τος. Ουτω
γουν της μαχης διαλυθεισης και των στρατευ ματων διακριθεντων προς τας οικειας
παρεμβολας αυτου που το ρωμαικον προσεμεινε στρατευμα δι' ολης της τοτε νυκτος.
Αυγαζουσης δε της ημερας εκειθεν απαραντες καταλαμβανουσι τοπον τινα
καλουμενον του Λεβουνη· βου νος δε της πεδιαδος υπερκειμενος. Ἄνεισι μεν ουν
εκεισε ο αυτοκρατωρ. Ἐπει δε μη το παν του στρατευματος ο υπερκειμενος εχωρει
τοπος, περι τους προποδας αυτου διωρυχα ποιησας και ταφρον αποχρωσαν τωι παντι
στρα τευματι εκει τουτους κατατιθησι. Προσεισι δε τηνικαυτα τωι αυτοκρατορι αυθις
αυτομολος ο Νεαντζης και συν αυτωι ολιγοι Σκυθαι. Ὃν θεασαμενος ο βασιλευς και
της προτερας αυτου αγνωμοσυνης αναμνησας και αλλα τινα προσθεμενος,
εμφρουρον αυτον μετα των αλλων και σιδηρο δετον ειχεν.
8.5.1 Ουτω μεν ουν ο βασιλευς· οι δε γε Σκυθαι κατα τον ρυακα του
καλουμενου Μαυροποταμου κειμενοι υπεποιουντο λαθραιως τους Κομανους
συμμαχους προσκαλουμενοι. Ἀλλ' ουδε προς τον βασιλεα πεμποντες ηρεμουν τα
περι ειρη νης ερωτωντες. Ὁ δε του δολερου της γνωμης αυτων στο χαζομενος
προσηκουσας και τας αποκρισεις αυτοις επε ποιητο απαιωρειν εθελων τους αυτων
λογισμους, ει που και το εκ της Ῥωμης προσδοκωμενον μισθοφορικον καταλαβοι. Οι
δε Κομανοι αμφιβολους εχοντες τας των Πατζινακων υποσχεσεις ου πανυ τι αυτοις
προσετιθεντο, αλλ' εσπερας μηνυουσι τωι βασιλει· «Μεχρι ποσου την μαχην
αναβαλω μεθα; Ἴσθι τοινυν ως επι πλεον ουκ εγκαρτερησομεν αλλ' ηλιου
ανατελλοντος λυκου η αρνειου κρεας εδομεθα». Ταυτα ο βασιλευς ακουσας και το
οξυ της των Κομανων γνωμης διαγνους ουκετι εν αναβολαις του μαχεσθαι ην, αλλα
την ημεραν εκεινην κρισιν του πολεμου δημοτελη θεμενος εκεινοις μεν κατα την
επιουσαν τον μετα των Σκυθων υπεσχετο πολεμον, αυτος δε παραχρημα μετακα
λεσαμενος τους ηγεμονας και πεντηκονταρχας και λοιπους προσεταξε δια παντος
του φοσσατου διακηρυκευσαι τον ες την αυριον ταμιευθεντα πολεμον. 8.5.2 Ἀλλα
καν τοιαυτα εσκεπτετο, εδεδιει ομως τα απειρα πληθη των Πατζινακων και
132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κομανων υποπτευων την αμφοτερων συμβασιν. Ταυτα γουν διασκοπουμενου του
βασιλεως κατελαβον προς αυτον των ορεινοτερων μερων ανδρες τολμητιαι και
αρειμανιοι αυτομολοι προς συνασπισμον αυτου εις χιλιαδας ποσου μενοι πεντε. 8.5.3
Ἐπει δ' αναβολην ετι τα της μαχης ουκ ειχε, Θεον αρωγον επεκαλειτο. ∆υνοντος δε
του ηλιου πρωτος αυτος κατηρχε της προς Θεον παρακλησεως λαμ πραν τε
δαιδουχιαν ποιουμενος και προσηκοντας υμνους αιδων αυτωι. Ου μην ουδε το απαν
φοσσατον ηρεμειν συν εχωρει, αλλα τα αυτα εκαστωι μεν των συνετωτερων πρατ
τειν συνεβουλευε, τοις δε αγροικοτεροις επεσκηπτε. Τηνι καυτα γουν τον μεν ηλιον
ην οραν του οριζοντος δυνοντα, τον δε αερα πεφωτισμενον ουχ ενος ωσπερ ηλιου
λαμπον τος, αλλα και πολλων αλλων αστερων λαμπραν την φαυσιν παρεχομενων.
Ἅπαντες γαρ τοις ιδιοις δορασι πηξαντες λαμπαδας και κηρους, ως εκαστος
δυναμεως ειχεν, ανη ψαν. Αι δε γε παρα του στρατευματος αναπεμπομεναι φωναι
μεχρις οιμαι των ουρανιων αντυγων εφθανον, μαλ λον δ' ει χρη ταληθες ειπειν, εις
αυτον τον δεσποτην Θεον ανεφεροντο. Ἐκ τουτου δ' οιμαι τεκμαιρεσθαι χρη την του
βασιλεως ευσεβειαν, ως αρα τας προς εχθρους προσβολας ουκ εδοκει ποιειν ανευ της
εκειθεν επαρωγης. Ου γαρ εν ανδρασι και ιπποις και στρατηγικαις μηχαναις και
ουτος εθαρρει, αλλα το παν τηι ανω ροπηι εδιδου. 8.5.4 Και ταυτα μεν μεχρι μεσης
ετελειτο νυκτος· μικρον δε του λοιπου το σωμα διαναπαυσας ανεθορε του υπνου και
τους ψιλους των στρα τιωτων ωπλιζε καρτερως. Ἔστιν ου και τινας αμφια και
περικεφαλαιας εκ σηρικων πεπλων ομοχροων κατασκευασας περιεβαλεν, επει μη
απεχρη τουτωι προς παντας ο σιδηρος. Ἡμερας δε απαρτι διαγελωσης καρτερως
οπλισαμενος της φαραγγος εξεισι το ενυαλιον ηχησαι κελευσας. 8.5.5 Και κατωθεν
του καλουμενου Λεβουνιου (τοπος δε ουτος) το στρατευμα διελων τας φαλαγγας
ιλαδον ιστησιν. Αυτος δε ο αυτοκρατωρ προμετωπιος ιστατο δριμυ μενος πνεων. Του
μεντοι δεξιου και ευωνυμου κερως ο Παλαιολογος Γεωργιος και Κωνσταντινος ο
∆αλασσηνος κατηρχον. Ἐξ υπερδε ξιων δε των Κομανων ο Μοναστρας οπλισαμενος
μετα των υπ' αυτον ιστατο. Ἤδη γαρ κακεινοι τας ρωμαικας φαλαγγας καθιστωντα
τον αυτοκρατορα ορωντες τας σφων ωπλιζον δυναμεις και κατα το δοκουν πολεμου
διετυπουν σχημα. Ἐξ ευωνυμου δε τουτων ο Ουζας καλουμενος, το δε γε προς δυσιν
ορων ο Ουμπερτοπουλος μετα των Κελ των. Ουτω γουν ο αυτοκρατωρ ταις φαλαγξι
πυργωσας οιον το στρατευμα και ταις ιλαις περισφιγξας την ενυα λιον αυθις
εκελευσεν ηχησαι σαλπιγγα. Οι δε Ῥωμαιοι δεδιοτες το απειροπληθες των Σκυθων
και τας αμυθητους αρμαμαξας τειχων ωσπερ παρεχομενας αυτοις χρειαν τον ολων
Κυριον εις ελεον μιαι φωνηι επικαλεσαμενοι ολας ηνιας χαλασαντες την μετα των
Σκυθων μαχην επεσπευ δον του αυτοκρατορος απαντων προπαροιθεν θεοντος. 8.5.6
Μηνοειδους δε της παραταξεως γεγονυιας, εν ταυτωι και ωσπερ εξ ενος συνθηματος
παντος του στρατου και αυτων δη των Κομανων την κατ' αυτων ποιησαμενων
ορμην, στο χασαμενος του μελλοντος Σκυθης τις των εκκριτων ηγε μων τηνικαυτα
καθεστως προηρπακει την σωτηριαν και ολιγους συμπαραλαβων προσεισι τοις
Κομανοις ως ομογλωτ τοις. Καν γαρ κατα των Σκυθων εκθυμως και ουτοι εμα χοντο,
αλλα θαρρησας μαλλον η τοις Ῥωμαιοις αυτοις προσεληλυθει εφ' ωι μεσιταις τουτοις
προς τον αυτοκρα τωρα χρησασθαι. Τουτο ο αυτοκρατωρ θεασαμενος και πτοηθεις
μη τουτοις και ετεροι των Σκυθων προσχωρησαν τες αναπεισωσι τους Κομανους τα
υπερ αυτων φρονησαντας κατα της ρωμαικης φαλαγγος στρεψαι μετα της γνωμης
και τας ηνιας, παραχρημα, οποιος εκεινος δραστηριος εν οξειαι ροπηι του συνοισοντος
καταστοχασασθαι, τωι την βασιλικην σημαιαν κατεχοντι επεταξε ταυτην εν χεροιν
φεροντι μετα της των Κομανων στηναι παρεμβολης. 8.5.7 Της Σκυθικης δε ομαιχμιας
133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διασπασθεισης ηδη και προσ χωρησαντων αλληλοιν τοιν στρατοπεδοιν
ανδροκτασιαν ην θεασασθαι τηνικαυτα, οποιαν ουδεις πω εθεασατο. Των δε Σκυθων
δεινως αποσφαττομενων ως εγκαταλειφθεντων ηδη υπο της θειας δυναμεως
κεκοπιακοτες οι σφαττοντες τηι σφοδραι και πυκνηι κινησει των ξιφων
λειποθυμουντες ανεκοπτοντο της ορμης. Ὁ δε αυτοκρατωρ εν μεσοις τοις πολεμιοις
εξιππαζομενος ολας συνεταραττε φαλαγγας πληττων μεν τους αντικαθισταμενους,
καταπτησσων δε και τους πορρω τοις εμβοημασιν. 8.5.8 Ἐπει δε τον ηλιον υπερ
κεφαλης τας ακτινας βαλλοντα εωρα μεσημβριας απαρτι ουσης, προμηθευεται τι
τοιουτον. Μεταπεμψαμενος τινας αποστελλει εφ' ωι αγροτας ασκους πλησαντας
υδατος και ταις ιδιαις επισαξαντας ημιονοις εξελασαντας αγαγειν. Τουτους δε ηδη
θεασαμενοι και οι μη προσκληθεντες των πλησιοχωρων το αυτο τουτ' εποιουν τους
της δεινης των Σκυθων χειρος αυτους απαλλαττοντας ο μεν δι' αμφορεως, ο δε δι'
ασκου, ο δε δι' οποιου τυχοιεν αγγους αναψυχοντες υδατι. Οι δε μικρον του υδατος
σπωμενοι αυθις της μαχης αντειχοντο. Και ην ιδειν θεαμα καινον, εθνος ολον, ου
μυριανθρωπον, αλλ' αριθμον απαντα υπερβαινον, συν γυναιξι και τεκνοις αρδην
κατα ταυτηνι την ημεραν απο λωλος. Ἦν δε μηνος Ἀπριλλιου εικοστη προς τηι
εννατηι ημεραι, τριτη δε της εβδομαδος. Ἔνθεν τοι και παρυδιον τι οι Βυζαντιοι
επηιδον φασκοντες· «∆ια μιαν ημεραν οι Σκυθαι τον Μαιον ουκ ειδον». 8.5.9 Ἐπει δε
ο ηλιος προς δυσμαις ηδη ην και απαντες μεν ξιφων εργον γεγονασι, και τα τεκνα
φημι και αι μητερες, πολλοι δε και ζωγρια εληφθησαν, το ανακλητικον ο
αυτοκρατωρ κελευσας ηχησαι προς την ιδιαν επανεισι παρεμβολην. Και ην τωι κατα
νοουντι θαυμα ιδεσθαι πως οι παλαι κατα των Σκυθων εξερχομενοι καλυδια του
Βυζαντιου εξωνουμενοι και ιμαντας, δι' ων δεσμωτας αγοιεν τους των Σκυθων
εαλω κοτας, τουναντιον πεπονθασιν αυτοι τε παρα των Σκυθων εαλωκοτες και
δεσμωται γενομενοι. Ἀλλα ταυτα μεν τοτε, οπηνικα κατα την ∆ριστραν ο μετα των
Σκυθων γεγονε πολεμος· και γαρ το φρυαγμα τοτε των Ῥωμαιων καθειλε Θεος. Ἐν
υστεροις δε, καθ' ον υφηγουμαι καιρον, οπηνικα περιδεεις τουτους εγνω και τας
σωιζουσας απολωλεκοτας ελπιδας προς τοσαυτα πληθη μη εξισχυοντας, την νικην
παραδοξως εχαρισατο τουτοις, ως και δεσμειν και σφατ τειν και ζωγριαν αγειν τους
Σκυθας, ου τουτο δε μονον (ταχα γαρ τι τοιουτον καν τοις μερικοις των πολεμων
πολ λακις ειωθε γινεσθαι), αλλα και ολον εθνος μυριανδρον κατα μιαν και μονην
αφανισαι ημεραν.
8.6.1 Των ταγματων δε του τε κομανικου και ρωμαικου απ' αλληλων
διακριθεντων και του αυτοκρατορος περι λυχνων αφας προς δειπνον απιδοντος
δυσχεραινων ειστηκει ο καλουμενος Συνεσιος· «Τι το γινομενον και τις αυτη η
οικονομια;» λεγων προς τον αυτοκρατορα. «Ἕκαστος των στρατιωτων ανα
τριακοντα και πλειω δεσμωτας εχει Σκυθας. Ἡ των Κομανων πληθυς εγγυς ημων
εστιν. Ει γουν υπνωσαιεν οι στρατιωται, καθα γε και δει, τοσουτον κεκοπιακοτες και
οι Σκυθαι αλλος αλλον λυσαντες και τους ακινακεις σπασαμενοι αναιρησουσιν
αυτους, τι το λοιπον εσται; Ἀλλα κελευσον αναιρεθηναι θαττον τους πλειονας.» Ὁ
δε βασιλευς δριμυ προς αυτον ενιδων εφη· «Καν Σκυθαι, αλλα παντως ανθρωποι,
καν εχθροι, αλλ' ελεους αξιοι· αυτος δ' ουκ οιδα τι φρονησας ταυτα ληρεις». Τον δ'
ενισταμενον μετ' οργης απεπεμψατο. 8.6.2 Προσεταξε δε τηνικαυτα διαλαλιαν εις
απαν το στρατευμα γενεσθαι, απαντα τα των Σκυθων αναλαβομενους οπλα εις ενα
τοπον καταθεσθαι, τους δε δεσμωτας παραφυλαττειν. Ταυτα κελευσας εν αμεριμνιαι
το λοιπον της νυκτος ην. Περι μεσην δε φυλακην της νυκτος ειτ' εκ θειας ομφης ειτε
και οπως ουκ οιδα, ομως δ' ουν ως εξ ενος συνθηματος μικρου παντας οι στρατιωται
134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεκτειναν. Τουτο ο βασιλευς αυγα ζουσης ημερας ακηκοως υποπτον ευθυς τον
Συνεσιον ειχε. Μετακαλειται τοινυν παραχρημα τουτον, και αιτιωμενος σφοδρως
ηπειλειτο λεγων· «Τουτο το εργον σον». Του δε επομνυμενου μη ειδεναι επεταξε
δεσμηθεντα τουτον κατασχεθηναι· «Γνωτω», λεγων, «οποιον και, μονον ο δεσμος
κακον εστιν, ως μηκετι κατα ανθρωπων τοιαυτας αποφασεις ποιεισθαι». Ταχα δε αν
και εκολασε τουτον, ει μη προσελ θοντες οι καθ' αιμα και εξ αγχιστειας προσηκοντες
τωι αυτοκρατορι μεγιστανες κοινην την υπερ του Συνεσιου ικετηριαν εποιουντο.
8.6.3 Των δε Κομανων οι πλειους πτοηθεντες, μη τι δεινον και κατ' αυτων ο
αυτοκρατωρ νυκτος μελετησειε, την λειαν πασαν αναλαβομενοι νυκτος ᾤχοντο την
προς τον ∆ανουβιν φερουσαν οδευοντες. Αυτος δε αυγαζουσης ημερας φευγων την
των νεκρων σωματων δυσωδιαν απαρας εκειθεν ερχεται επι τινα τοπον Καλα
∆ενδρα καλουμενον σταδιους δεκα προς τοις οκτω απεχοντα των Χοιρηνων.
Ἀπερχομενον δε εκεισε κατελα βεν ο Μελισσηνος. Ου γαρ εφθασε παραγενεσθαι εν
τωι καιρωι της μαχης ασχολουμενος την πληθυν εκεινην των νεολεκτων αποστειλαι
προς τον αυτοκρατορα. Ἀλληλους τοινυν ασπασαμενοι και συγχαρεντες, ως εικος, το
λοιπον της οδοιποριας περι των συμπεσοντων επι τηι των Σκυθων ηττηι ωμιλουν.
8.6.4 Μεμαθηκως δε ο αυτοκρατωρ, οπηνικα τα Καλα ∆ενδρα κατελαβε, τον δρασμον
των Κομανων, οποσα τουτοις ανηκε προς λογον των συμφωνηθεντων αυτοις,
επισαξας εν ημιονοις απεστειλε προς αυτους εντειλαμενος σπευσαι καταλαβειν
αυτους και περαθεν ει δυνηθειεν ∆ανουβεως και δουναι τα αποσταλεντα. Βαρυ γαρ
ην αυτωι δια παντος μη μονον ψευσασθαι, αλλα και το δοξαι ψευ σασθαι ομιλιαν
ικανην προς απαντας περι ψευδους ποιου μενωι. Ἀλλα ταυτα μεν περι των
πεφευγοτων· τους δε γε λοιπους εφεπομενους αυτωι ειστια το λοιπον της ημερας
δαψιλως. ∆εον δε ελογισατο μη τηνικαυτα τους ανηκοντας δουναι μισθους, αλλα
μεθειναι τους εις υπνον τραπεντας καταπεψαι τον οινον και ουτω το φρονουν της
ψυχης συλ λεξαμενους εν επιγνωσει γενεσθαι του πραττομενου. Τηι μετ' αυτην ουν
μετακαλεσαμενος απαντας ου τα πρου πεσχημενα διδωσι μονον, αλλα και πολλωι
πλειονα. Σκεψα μενος δε, επει απολυειν τουτους οικαδε εβουλετο, μη εν τωι απιεναι
εις προνομην σκεδασθεντες ου μικραν ταις κατα την οδον παρακειμεναις
κωμοπολεσι την βλαβην επαξωσιν, ομηρους εξ αυτων λαμβανει. Αιτησαμενων δε
και αυτων τα κατα την οδον αυτοις ασφαλισασθαι διδωσιν αυτοις τον Ἰωαννακην
(ανηρ δε ουτος ανδρειαι και φρονησει διαφερων) την των απαντων οικονομιαν
αναθεμενος και την μεχρις αυτου του Ζυγου των Κομανων ευθετησιν. 8.6.5 Τοιαυτα
μεν ουν τα του αυτοκρατορος θειαι παντως προ νοιαι. Παντα γουν κατα το πληρες
τελεσας τροπαιοφορος αυτος νικητης προς το Βυζαντιον επανερχεται Μαΐου
παριππευοντος μηνος. Ἀλλα τα μεν των Σκυθων ωδε πηι περας εχετω, καν εκ
πολλων ολιγα μοι ειρηται ακρωι δακ τυλωι. του Ἀδριαντικου αψαμενηι πελαγους. Τας
γαρ λαμ πρας του αυτοκρατορος νικας, τας μερικας των πολεμιων ηττας, τας καθ'
ενα τουτου ανδραγαθιας, τα εν τωι μεταξυ συμπιπτοντα τοις τοτε καιροις και οπως
προς απαντα εποικιλλετο τε και δια παντοιας μεθοδου διελυε τα συμ πιπτοντα δεινα,
ουδ' αν ∆ημοσθενης αλλος η και ο απας των ρητορων χορος, ουδ' αν η Ἀκαδημια
πασα και η Στοα εις ταυτον συνεληλυθετην και προυργου παντος τας Ἀλε ξιου
πραξεις εποιησαντο, τουτων εφικεσθαι εξισχυσαν.
8.7.1 Ου πολλαι διηλθον ημεραι της του βασιλεως εις τα ανακτορα
εισελευσεως, και ο Ἀριεβης Ἀρμενιος και ο Κελτος Ουμπερτοπουλος (λογαδες ουτοι
ανδρες των επιφανων αρειμανιοι) κατα του αυτοκρατορος μελετησαντες εφωρα
θησαν πληθος ουκ αγεννες προς ταυτηνι την βουλην επισυ ρομενοι. Και οι ελεγχοι
135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρησαν και η αληθεια επαρρησια ζετο. Κατακριτοι δε ηδη κατασταντες οι επιβουλοι
δημευσιν τηνικαυτα και υπεροριαν κατεκριθησαν των εκ των νομων ποινων του
αυτοκρατορος σχολην παντελη καταψηφισα μενου. 8.7.2 Λογοποιουμενην δε
Κομανων εφοδον μανθανων ο αυτοκρατωρ, εκειθεν δε και τον Βοδινον και αυτους
∆αλ ματας παρασπονδησαι τε και κατα της ημεδαπης χωρησαι βουλομενους,
εμεριζετο τοις λογισμοις προς οποτερον αν απονευσειε των εχθρων. ∆εον ουν αυτωι
εδοκει κατα των ∆αλματων πρωτως εξοπλισασθαι και προκαταλαβειν τα αναμεταξυ
της ημεδαπης και αυτων διακειμενα τεμπη και ως ενον ασφαλισασθαι. Συναγαγων
τοινυν απαντας και ανακοινωσαμενος το σκοπουμενον, επει συνοισον απασι τουτ'
εδοκει, εξεισι της μεγαλοπολεως τα κατα την εσπε ραν προμηθευσομενος. 8.7.3 Και
ταχυ την Φιλιππουπολιν καταλαβων και γραμματα δεξαμενος του τηνικαυτα αρχιε
πισκοπου Βουλγαριας χρηματιζοντος περι του δουκος ∆υρραχιου Ἰωαννου του υιου
του σεβαστοκρατορος διαβεβαιουμενα αποστασιαν εκεινον ωδινειν, αθυμων δια
πασης νυκτος και ημερας ην πῂ μεν δια τον εκεινου πατερα ανα βαλλομενος την της
υποθεσεως εξετασιν, πῂ δε και δεδιως μη απερ η φημη λεγει ου ψευσεται. Και επει
μειρακιον ην ο Ἰωαννης, ως επιπαν τας των τοιουτων ορμας ακαθεκ τους
γινωσκων, εδεδιει μη τι νεωτερισειε και λυπης αφο ρητου αμφοιν τωι τε πατρι και
θειωι προξενος γενοιτο. ∆ειν ουν ελογισατο δια πασης μεθοδου σπευσαι την εκεινου
σφηλαι βουλην. Ἐκηδετο γαρ τουτου οποσον αν τις ειποι. 8.7.4 Μεταπεμψαμενος
ουν τον τοτε μεγαν εταιρειαρχην Ἀργυρον τον Καρατζαν, Σκυθην μεν οντα,
φρονιμωτατον δε και αρετης και αληθειας επιμελουμενον, διττας επιδι δωσιν αυτωι
γραφας, την μεν προς τον Ἰωαννην τοιαυτα διαλαμβανουσαν· «Ἡ μεν βασιλεια μου
βαρβαρικην δια των κλεισουρων ελευσιν κατ' αυτης μεμαθηκυια εξεληλυθει της
Κωνσταντινου εφ' ωι τα μεσαιχμια της Ῥωμαιων αρχης ασφαλισασθαι. ∆εον ουν εστι
και αυτον σε παραγενεσθαι τα κατα την υπο σε αρχην αναδιδαξοντα (δεδια γαρ και
τον Βολκανον μη και αυτος εναντια καθ' ημων φρονησας μελε τησηι), προς δε και τα
κατα την ∆αλματιαν αναγγελειν προς ημας και περι αυτου του Βολκανου ει ταις ειρη
νικαις εμμενει σπονδαις (και γαρ ουκ αγαθαι μοι περι αυτου αγγελιαι καθ' εκαστην
κομιζονται), ινα σαφεστερον τι μεμαθηκοτες και προς τας αυτου επι πλεον
παρασκευασω μεθα μηχανας και σοι το δεον υποθεμενοι αυθις προς το Ἰλλυρικον
εκπεμψωμεν, οπως εξ εκατερου τοις εχθροις μαχομενοι την νικωσαν Θεου
επαρηγοντος σχοιημεν.» 8.7.5 Ταυτα μεν η προς τον Ἰωαννην γραφη διελαμβανεν· η
δε γε προς τους λογαδας των εποικων ∆υρραχιου τοιαυθ' υπη γορευεν· «Ἐπει καθ'
ημων μελεταν τον Βολκανον αυθις μεμαθηκοτες της Βυζαντιδος εξεληλυθειμεν
κατασφαλισο μενοι τε τα εν μεσαιχμιωι της τε ημεδαπης και των ∆αλ ματων
διακειμενα τεμπη, αμα δε και τα κατ' αυτον και τους ∆αλματας ακριβωσασθαι, δια
τοι ταυτα δεον κριναν τες μετακαλεσασθαι τον υμετερον δουκα και ποθουμενον
ανεψιον του κρατους ημων τουτονι τον την ημετεραν εγχειριζοντα υμιν γραφην
εξαπεστειλαμεν δουκα τουτον προχειρισαμενοι. ∆εξασθε αυτον και υμεις και εις παν
το παρ' αυτου προσταττομενον υπεικετε.» Ταυτας ουν τας γρα φας εγχειρισας τωι
Καρατζωι ενετειλατο απελθοντα πρωτα μεν εγχειρισαι τωι Ἰωαννηι την προς αυτον
γραφην και ει μεν αυθαιρετως επεται, εκεινον μεν εκειθεν μετ' ειρηνης προπεμψαι,
αυτον δε την φρουραν της χωρας αναδεξασθαι, μεχρις αν εκεινος αυθις επανελθοι·
ει δε αντιτεινει και μη πειθεται, μεταπεμψασθαι τους υπερεχοντας των ∆υρρα χιτων
και την ετεραν υπαναγνωναι γραφην εφ' ωι συνα ρασθαι αυτωι επι το τον Ἰωαννην
κατασχειν.
136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8.8.1 Ταυτα ενωτισθεις Ἰσαακιος ο σεβαστοκρατωρ εν Κωνσταντινουπολει
διατριβων σπουδαιως εξηιει και επι δυσι νυχθημεροις καταλαμβανει την
Φιλιππουπολιν. Ὑπνωττοντος δε του βασιλεως εισω της βασιλικης σκηνης αψοφητι
εισελθων εις την ετεραν κλινην του αδελφου και βασιλεως κατακλιθεις και αυτος
υπνωττε τους κατευνα ζοντας τον αυτοκρατορα δια της χειρος ησυχαζειν επιτα ξας.
Ὡς γουν ο βασιλευς του υπνου ανεθορε και τον αδελφον παρ' ελπιδας εθεασατο,
ησυχαζων τεως ην και τους παρατυχοντας αυτο τουτο ποιειν και αυτος εκελευεν.
Ἐπει δε και ο σεβαστοκρατωρ εξυπνος γενομενος τον αδελφον και βασιλεα
γρηγορουντα εθεασατο κακεινος ενι δων αυτον, προσελθοντες αμφοτεροι αλληλους
κατησπα ζοντο. Ειτα ο μεν βασιλευς επυνθανετο, τι ποτε αρα και βουλοιτο και τις η
αιτια της αυτου ελευσεως. Ἐκεινος δε, «Σου ενεκα» εφη. Και ος· «Ματην εαυτον
συντεινας τοσου τον κεκοπιακας». 8.8.2 Ὁ δε σεβαστοκρατωρ τεως ουκ
αντεφθεγξατο, αλλ' ονειρωττων ην τα απο του ∆υρραχιου μετα του προπεμφθεντος
παρ' αυτου κομισθησομενα μηνυ ματα. Και γαρ αμα τωι ενωτισθηναι τα
θρυλλουμενα περι του υιου αυτου δισυλλαβον εγχαραξας προς αυτον γραμμα
παρεκελευσατο θαττον προς τον αυτοκρατορα φοιτησαι, ως και αυτον επ' αυτωι
τουτωι του Βυζαντιου εξεληλυθοτα προς Φιλιππουπολιν επειγεσθαι εφ' ωι τα κατ'
αυτου προς τον αυτοκρατορα εισηγηθεντα κατασεισαι τα εικοτα προς τον αδελφον
και βασιλεα ομιλησαντα, αμα δε και την αυτου προς αυτον εγκαρτερησαι αφιξιν.
Ὑποχωρησας δε απο του βασιλεως εις την αποτεταγμενην αυτωι σκηνην απεισιν.
Παραχρημα δε και ο προς τον Ἰωαννην αποσταλεις γραμματοκομιστης δρομαιος
εισεισιν εκειθεν επανελθων την του Ἰωαννου απαγγελλων ελευσιν. 8.8.3 Της
υποψιας ουν τηνι καυτα ο σεβαστοκρατωρ απαλλαγεις και κρειττοσιν αναρρω σας
εαυτον λογισμοις θυμου πλησθεις κατα των πρωτως ειση γησαμενων τα κατα του
υιου αυτου τεταραγμενος προς τον βασιλεα εισηιει. Ὁ δε βασιλευς τουτον
θεασαμενος εγνωκει μεν παρευθυ την αιτιαν, ηρωτα δ' ομως οπως εχοι. Ὁ δε,
«Κακως» εφη «εξ αιτιας σης». Ουδε γαρ ολως τον θυμον περιυλακτουντα
χαλιναγωγειν ηπιστατο, παρεφερετο δε και υπο ψιλου, ει ετυχε, ρηματος. Ἐπι
τουτοις δε και αλλο τι προσεθετο λεγων· «Ου τοσουτον κατα της σης λελυπη μαι
βασιλειας, οσον κατα τουτουι» τον Ἀδριανον τωι δακτυλωι υποδειξας
«καταψευδομενου». Προς ταυτα ο πραυς εκεινος και ηδυς βασιλευς ουδ' οτιουν
εφθεγξατο. Ἐγινωσκε γαρ οπως ζεοντα τον θυμον ταδελφου κατα παυσει.
Συγκαθεσθεντες ουν αμφω μετα του Μελισσηνου Νικηφορου του καισαρος και
τινων των εξ αιματος και αγχιστειας προσηκοντων αυτοις μονοι προς αλληλους ωμι
λουν περι των κατα του Ἰωαννου ρηθεντων. Ὡς δε τον Μελισσηνον και τον ιδιον
αδελφον Ἀδριανον κατατρεχοντας εσχηματισμενως του ιδιου υιου εωρα, αυθις τον
θυμον παφλαζοντα μη δυνηθεις κατασχειν δριμυ προς τον Ἀδρια νον ατενισας
ψιλωσαι τον αυτου πωγωνα ηπειλησατο και διδαξαι μη προφανως ψευδομενον
τοιουτων συγγενων αποστερησαι τον βασιλεα επιχειρειν. 8.8.4 Ἐν τουτοις ο
Ἰωαννης κατελαβε και παραχρημα εισω της βασιλικης σκηνης εισαγεται και παντων
των κατ' αυτου λαληθεντων ακουει. Ου μεντοι γε εις εξετασιν ολως αγεται, αλλ' ο
κατακριτος ελευθερος ισταται του βασιλεως προς αυτον ειποντος· «Προς τον σον
πατερα και αδελφον εμον αφορων ουδ' ακουσαι των κατα σου λαληθεντων
ανεχομαι. Ἔσο τοινυν αμεριμνως διαγων ως το προτερον.» Ταυτα μεν ουν απαντα
εντος της βασιλικης ερρηθη σκηνης μονων των συγγενων, οθνειου δε ουδενος
παροντος. Ουτω γουν των λαληθεντων η και μελετηθεντων ισως κατευνασθεντων
τον ιδιον αδελφον, τον σεβαστοκρατορα φημι Ἰσαακιον, μετα καλεσαμενος συν
137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι τωι Ἰωαννηι και υιωι αυτου πολλα προτερον ομιλησας εφη προς τον
σεβαστοκρατορα· «Συ μεν χαιρων απιθι προς την βασιλευουσαν τα καθ' ημας τηι
μητρι ανακοινωσομενος. Ἐγω δε τουτονι», τον Ἰωαννην φησιν υποδειξας, «αυθις,
ως οραις, εκπεμπω προς το ∆υρραχιον εφ' ωι τα της ιδιας αρχης επιμελως ενεργειν.»
Ουτως ουν απ' αλληλων διακριθεντες ο μεν της προς το Βυζαντιον τηι μετ' αυτην
ειχετο, ο δε προς το ∆υρραχιον στελλεται.
8.9.1 Ου μεχρι δε τουτου τα κατα τον αυτοκρατορα εστη. Ἀλλ' επει Θεοδωρος
ο Γαβρας ενδημησας ην εν τηι βασιλευ ουσηι, γινωσκων το τουτου ομβριμοεργον και
περι τας πρα ξεις οξυ, βουλομενος τουτον απελασαι της πολεως, δουκα
Τραπεζουντος προυβαλλετο παλαι ταυτην απο των Τουρ κων αφελομενον. Ὥρμητο
μεν γαρ ουτος εκ Χαλδαιας και των ανωτερω μερων, στρατιωτης δε περιφανης
γενομενος επι τε φρονησει και ανδρειαι υπερεχων απαντων, μικρου και μηδεποτε
εργου αψαμενος και ατυχησας, αλλα παντων αει των πολεμιων κρατων. Και αυτην
δη την Τραπεζουντα ελων και ως ιδιον λαχος εαυτωι αποκληρωσαμενος αμαχος ην.
8.9.2 Τουτου τον υιον Γρηγοριον ο σεβαστοκρατωρ Ἰσαακιος ο Κομνηνος εις μιαν
των θυγατερων αυτου εισωι κισατο. Ἀνηβων δε αμφω των παιδων οντων γαμηλια
μονα συμφωνα αναμεταξυ προεβησαν. Ειτα τον υιον αυτου Γρηγοριον εις χειρας του
σεβαστοκρατορος παραθεμενος, ιν', οπηνικα νομιμου αψωνται οι παιδες ηλικιας, και
η μνηστεια τελεσθηι, αυτος συνταξαμενος τωι βασιλει εις την ιδιαν επανηιει χωραν.
Της δε ομευνετιδος αυτου μετ' ου πολυ το κοινον αποδεδωκυιας χρεος, αλλην αυθις
εξ Ἀλα νων ηγαγετο ευγενεστατην. Ἔτυχε δε την τε του σεβαστο κρατορος
ομευνετιν και ην ο Γαβρας ελαβε δυειν αδελφοιν θυγατερας ειναι. Τουτου δηλου
γεγονοτος, επει απο τε των νομων απο τε των κανονων η των παιδων εκωλυετο
συνα φεια, διεσπασθη το τοιουτον συναλλαγμα. Γινωσκων δε ο βασιλευς οποιος ο
Γαβρας στρατιωτης εστι και οποσα πραγματα συνταραττειν δυναται, ουκ ηθελε τον
υιον αυτου Γρηγοριον διασπασθεντος του τοιουτου συναλλαγματος παλινδρομησαι
προς αυτον, αλλα κατεχειν τουτον εις την βασιλευουσαν δυειν ενεκα, ιν' αμα μεν ως
ομηρον αυτον παρακατεχοι, αμα δε και την του Γαβρα ευνοιαν επισπα σαιτο,
καντευθεν, εαν πονηρον τι βουληται, αποσχηται του τοιουτου. Μιαι γουν των εμων
αδελφων τον Γρηγοριον συναψαι εβουλετο. ∆ια τοι ταυτα υπερετιθετο την του
παιδος αποστολην. 8.9.3 Καταλαβων δε αυθις ο Γαβρας την βασιλιδα των πολεων
και μηδεν των παρα του αυτοκρατο ρος μελετωμενων συνεις εσκοπει τον ιδιον υιον
λεληθοτως αναλαβεσθαι. Ειχε δε τεως το βεβουλευμενον ανεκφορον, καν ο
αυτοκρατωρ παρηινισσετο τι και παρενεφαινε αυτωι περι του σκοπουμενου. Ὁ δε ειτε
μη γνους ειτε και ακη διασας δια την προ μικρου γεγονυιαν του τοιουτου κηδους
διαζευξιν, ουκ οιδ' οπως, ηιτειτο τον υιον δοθηναι οι επα ναστρεφοντι. Ὁ δε
αυτοκρατωρ ανενευε προς τουτο. 8.9.4 Σχηματιζομενος δε ο Γαβρας εκοντι τουτον
καταλιμπανειν και τηι του αυτοκρατορος τα κατα το παιδιον αναθεσθαι γνωμηι, επει
συνταξαμενος αυτωι του Βυζαντιου απαρτι εξιεναι εμελλεν, υπεδεχθη παρα του
σεβαστοκρατορος δια το παρακολουθησαν κηδος και ην προς αυτον εκ ταυτησι της
αιτιας εσχε συνηθειαν, ενθα το του μεγαλομαρτυρος Φωκα τεμενος ιδρυται·
προαστειον τι τουτο περι την Προ ποντιδα διακειμενον περικαλλες. ∆αψιλως ουν
αυτου που ευωχηθεντες ο μεν σεβαστοκρατωρ προς το Βυζαντιον επανηιει, ο δε τον
υιον αυτου ηιτειτο παραχωρηθηναι οι και τηι μετ' αυτην συνειναι αυτωι. Ὁ δ' ευθυς
κατενευεν. Ὁ δε πολλακις ρηθεις Γαβρας, επει τηι μετ' αυτην χωριζεσθαι ηδη του
παιδος εμελλε, τους παιδαγωγους ηξιου συνεψεσ θαι οι μεχρι Σωσθενιου· κειθι γαρ
εμελλε κατασκηνουν. Οι δε κατανευσαντες συναπηιεσαν μετ' αυτου. Κᾆθ' ουτως και
138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τωι μελλειν αυθις εκειθεν απαιρειν το αυτο τους παιδα γωγους ηιτειτο συνεψεσθαι
τουτωι τον υιον και μεχρι του Φαρου. Οι δε ανενευον. Ὁ δε σπλαγχνα τε πατρικα
προεβαλλετο και αποδημιαν μακραν και αλλα τινα συνειρων τουτοις κατεκλασε τας
των παιδαγωγων καρδιας, και πεισθεντες τοις αυτου λογοις συνειποντο αυτωι. Τον
Φαρον τοινυν καταλαβων εις φως την σκηψιν προηγαγε και αναλα βομενος το
παιδιον και εμβαλων εις ολκαδα τωι του Ποντου ροθιωι εαυτον τε και τον υιον
επαφηκε. 8.9.5 Μεμαθηκως δε τουτο ο αυτοκρατωρ θαττον η λογος δρομαδας νηας
κατ' αυτου εξεπεμψεν εντειλαμενος τοις απερχομενοις τωι μεν Γαβραι τας προς αυτον
εγχειρισαι γραφας, το δε παιδιον σπευσαι μετα της εκεινου γνωμης αναλαβεσθαι, ει
μη αρα εχθρον τον αυτοκρατορα βουλοιτο εσχηκεναι. Καταλαμ βανουσι τοινυν
αυτον οι απελθοντες ενθεν της Αιγινου πολεως κατα την πολιν την ουτωσι
εγχωριως Καραμβιν καλουμενην. Και δη τας βασιλικας εγχειρισαντες γραφας, δι' ων
ο αυτοκρατωρ ενεφαινε μιαι των εμων αδελφων το παιδιον βουλεσθαι συναρμοσαι,
και πολλα αττα προς αυτον ωμιληκοτες πειθουσιν εκπεμψαι τον υιον. 8.9.6 Ὅνπερ
θεασαμενος ο αυτοκρατωρ και δια των συνηθων εγγραφων μονων ταχα το
συναλλαγμα εμπεδωσας παιδαγωγωι παραδε δωκεν ενι των της βασιλιδος
θεραποντων, Μιχαηλ τωι εκτομιαι. Κᾆθ' ουτως περι τα ανακτορα ενδιατριβοντα
πολλης επιμελειας ηξιου τα τε ηθη διορθουμενος και πασαν παιδειαν στρατιωτικην
εκδιδασκων. Ὁποια δε τα των νεων, μη βουλομενος ολως υποτασσεσθαι τινι ηνιατο
ως μη προσηκουσης δηθεν αξιουμενος τιμης. ∆υσαρεστων δε αμα και προς τον
παιδαγωγον εσκεπτετο προς τον ιδιον φοιτησαι πατερα, δεον μαλλον ευχαριστειν
επιμελειας τοσαυτης αξιουμενον. Ου μεχρι δε τουτου περιιστατο τουτωι το βουλευμα,
αλλα και εργου ηπτετο. Προσελθων ουν ανακοινουται τισι το απορρητον. Ἦσαν δε ο
τε Γεωρ γιος του ∆εκανου, Ευσταθιος ο Καμυτζης και Μιχαηλ ο οινοχοος, ον και
πιγκερνην συνηθως οι της βασιλικης αυλης ονομαζουσιν. Ἄνδρες δε ουτοι
μαχιμωτατοι τε και των λιαν προσωικειωμενων τωι βασιλει. Τουτων ο Μιχαηλ
προσελθων απαγγελλει παντα προς τον αυτοκρατορα. Ὁ δε ου πανυ πιστευειν εχων
ανενευε προς τα ρηθεντα. Ἐπι κειμενου δε του Γαβρα και τον δρασμον επειγοντος οι
ευνουστερον προς τον αυτοκρατορα διακειμενοι εφασαν· «Ει μη δι' ορκου ημιν το
βεβουλευμενον πιστωσειας, ου συνεψομεθα σοι». Του δε κατανευσαντος τον αγιον
ηλον, δι' ου την του εμου σωτηρος πλευραν οι ανομοι ενυξαν, υπεδεικνυον ου
εκειτο βουλευσαμενοι αναλαβεσθαι και εξαγαγειν, ωστε εις τον δι' αυτου τρωθεντα
επομοσασθαι. 8.9.7 Πειθεται τουτοις ο Γαβρας και εισελθων αναλαμβανε ται
λαθραιως τον αγιον ηλον. Εις δε τις των προκαταγγει λαντων τωι αυτοκρατορι την
βουλην δρομαιος εισελθων εφη ως «Ἴδε και ο Γαβρας και ο ηλος εγκολπιος αυτωι».
Και παραχρημα επισκηψαντος του αυτοκρατορος και ο Γαβρας εισηγετο και ο ηλος
ευθυς του κολπου εξηγετο. Ἐρωτηθεις δε απηγγειλε παντα εκ ψιλης επερωτησεως
τους τε συνισ τορας ομολογησας και τα βεβουλευμενα απαντα. Αυτου μεν ουν
καταψηφισαμενος παραδιδωσι προς τον δουκα Φιλιπ πουπολεως Γεωργιον τον
Μεσοποταμιτην, ωστε εμφρουρον τουτον τηρειν δεσμωτην εν τηι ακροπολει.
Γεωργιον δε τον του ∆εκανου μετα γραμματων προς Λεοντα τον Νικεριτην δουκα τωι
τοτε του Παραδουναβου τυγχανοντα πεπομφεν, ως δηθεν και αυτον συν εκεινωι τα
περι τον ∆ανουβιν φυλαττειν, το δε παν, ινα μαλλον εκεινος παρα του Νικε ριτου
επιτηροιτο. Ἐμφρουρους δε και αυτον Ευσταθιον τον του Καμυτζη και τους λοιπους
περιορισας ειχεν.

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ Θʹ
9.1.1 Ουτω μεν ουν τα κατα τον Ἰωαννην και Γρηγοριον τον Γαβραν
αυτοκρατωρ οικονομησας απαρας της Φιλιππουπολεως τα αναμεταξυ ∆αλματιας και
της ημεδαπης τεμπη καταλαμβανει. Και τον ολον αυχενα διαδραμων του ουτωσι
πως εγχωριως καλουμενου Ζυγου, ουκ εποχουμενος (ου γαρ εδιδου τουτο ες αει ο
τοπος οχθωδης τε και χαρα δρωδης ων και συνηρεφης και μικρου αβατος), αλλα
πεζηι απαντα διερχομενος και οικειοις περιαθρων οφθαλμοις, μη διαλαθηι τι
αφυλακτον δι' ου ραιδια τοις πολεμιοις πολλακις η διοδος γενηται, και ου μεν
διωρυχας επιτρεπων γενεσθαι, ου δε και ξυλινους κατασκευασθηναι πυργους και
πολιχνια, ενθα ο τοπος παρειχε, γενεσθαι δια πλινθων η λιθων επε ταττε, τα απ'
αλληλων διαστηματα και τα μεγεθη αυτος διαμετρων. Ἔστι δ' ου και ουρανομηκη
δενδρα ριζοτομη θεντα κατατεθηναι εις το εδαφος διεταξατο. Και ουτω τας των
πολεμιων διοδους αποταφρευσας επανεισιν εις την μεγαλοπολιν. 9.1.2 Ἀλλ' ο μεν
λογος ραιδιαν ισως την τοιαυτην οικονομιαν τοις ακροαταις παριστησιν· οποσον δε
τον ιδρωτα ο αυτοκρατωρ τωι τοτε υπεστη, μαρτυρουσι πολλοι των τοτε παροντων
και εις ετι και νυν περιοντων. Ἀλλ' ου πολυς παρεληλυθει καιρος και τα κατα τον
Τζα χαν ακριβεστερον αυτωι επηγγελλετο, ως ουδεν των συμ βαντων αυτωι κατα τε
την θαλατταν και την ηπειρον της προτερον γνωμης απεστησεν, αλλα τοις
προσηκουσι βασι λευσι χραται παρασημοις βασιλεα εαυτον ονομαζων και την
Σμυρνην οικων καθαπερει βασιλεια τινα στολον ευτρε πιζει εφ' ωι τας τε νησους
αυθις δηιωσασθαι και μεχρι αυτου φθασαι Βυζαντιου και εις αυτην δε ει δυνατον την
της βασιλειας ανενεχθηναι περιωπην. 9.1.3 Ταυτα ο αυτο κρατωρ βεβαιουμενος
οσημεραι δειν εγνω μη αναπιπτειν μηδε μαλακιζεσθαι προς τα θρυλλουμενα, αλλα
παρασκευα ζεσθαι δια του ετι λειποντος εαρινου καιρου και του μετ' αυτον
χειμωνος, κατα το επιον εαρ καρτερως προς αυτον αντικαταστηναι και σπευσαι δια
πασης μηχανης μη μονον φρουδα τα εκεινου αναδειξαι απαντα, τας βουλας, τας
ελπιδας, τας εγχειρησεις, αλλα και αυτης απελασαι της Σμυρνης και οσα αλλα
προφθασας κατεσχε της εκεινου χειρος ρυσασθαι. Του χειμωνος δε ηδη
παρωιχηκοτος, επει προσμειδιων ηδη το εαρ παρην, μεταπεμψαμενος απο της
Ἐπιδαμνου τον γυναικαδελφον αυτου Ἰωαννην τον ∆ουκαν μεγαν δουκα του
στολου προεχειρισατο. Και ηπειρωτας δε στρατον επιλεκτον επιδους παρεκελευσατο
αυτον μεν δια της ηπειρου την προς τον Τζαχαν πορειαν ποιεισθαι, τωι δε γε
Κωνσταντινωι τωι ∆αλασσηνωι την του στολου ηγεμο νιαν εγχειρισαι εντειλαμενον
αυτωι την ηιονα παραθεειν, ιν' αμα την Μιτυληνην καταλαβοντες εξ αμφοιν
θαλαττης τε και ηπειρου τον μετα του Τζαχα συναψωσι πολεμον. 9.1.4 Καταλαβων
τοινυν την Μιτυληνην ο ∆ουκας παραχρημα ξυλινους κατεσκευασε πυργους και
ωσπερ εξ ορμητηριου τινος εκειθεν αφορμων καρτερωτερον τοις βαρβαροις αντι
καθισταται. Ὁ δε Τζαχας την της Μιτυληνης φρουραν τωι αδελφωι αυτου Γαλαβατζηι
προαναθεμενος, επει μη εξαρκουντα τουτον προς μαχας τοιουτου ανδρος εγινωσκε,
θαττον φθασας και πολεμου σχημα διατυπωσας ξυμμιγνυ ται τωι ∆ουκαι. Καρτερας δε
της μαχης γενομενης η νυξ ταυτην διελυσε. Κακτοτε ο ∆ουκας δια τριττης
σεληνιακης περιφορας ουκ ενεδιδου καθ' εκαστην ημεραν προσβαλλων τε τοις
τειχεσι Μιτυληνης και μετα του Τζαχα λαμπρους πολεμους συναιρων εξ ηλιου
ανατολης μεχρι δυσμων. 9.1.5 Και ουδεν πλεον ην τωι ∆ουκαι του τοσουτου καματου·
140
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οπερ μανθανων ο αυτοκρατωρ ηνιατο και ησχαλλεν. Ἐπε ρωτησας δε ποτε τον
εκειθεν ελθοντα στρατιωτην και διαγνους ως ουδεν αλλο τωι ∆ουκαι η μαχαι τε και
πολεμοι, και περι του καιρου ηρετο, καθ' οποιαν ωραν αι μετα του Τζαχα μαχαι
συνιστανται. Του δε περι αυτας τας του ηλιου αυγας ειρηκοτος ο βασιλευς αυθις·
«Και τινες των μαχομενων προς ανατολας αποβλεπουσι;» Και ο στρα τιωτης· «Το
ημετερον» εφη «στρατευμα». Ξυνεις ουν τηνικαυτα την αιτιαν, οποιος εκεινος εν
ασκεπτωι χρονωι το δεον ευρισκων, γραμμα προς τον ∆ουκαν σχεδιαζει ξυμβουλευον
αποστηναι της κατα τας αυγας του ηλιου μετα του Τζαχα μαχης και μη ενα προς δυο
μαχεσθαι, τας ηλιακας ακτινας δηλαδη και αυτον τον Τζαχαν· επαν δε ο ηλιος τον
μεσημβρινον κυκλον διελθων προς δυσμας αποκλινηι, τηνικαυτα προσβαλλειν τοις
εναντιοις. Ἐγχει ρισας ουν το γραμμα τωι στρατιωτηι και πολλακις περι του του
παραγγειλας τελος αποφαντικως εφη· «Ἐαν κλινοντος του ηλιου τοις εναντιοις
προσβαλειτε, νικηται παραχρημα εσεσθε». 9.1.6 Ταυτα του ∆ουκα δια του
στρατιωτου μεμα θηκοτος και μηδεποτε του αυτοκρατορος μηδε την επι τωι τυχοντι
παραβλεψαμενου ξυμβουλην τηι μετ' αυτην κατα το συνηθες οι βαρβαροι
οπλισαμενοι, επει των αντιμαχων ουδεις εφαινετο (ηρεμουν γαρ αι ρωμαικαι
φαλαγγες κατα τας του αυτοκρατορος υποθηκας), την μαχην απηλπικοτες κατα την
ημεραν εκεινην αυτου που μεμενηκασι τα οπλα αποθεμενοι. Ἀλλ' ο ∆ουκας ουκ
ηρεμει· ες μεσουρανημα γαρ του ηλιου ηδη εφθακοτος αυτος τε και το στρατιωτικον
απαν επι τοις οπλοις ην. Και κλινοντος ηδη του ηλιου πολεμου ταξιν διατυπωσας
συν αλαλαγμωι και βοηι πολληι αιφνηδον κατα των βαρβαρων ιεται. Ου μεντοι ουδ' ο
Τζαχας ανετοιμος εφανη, αλλ' ευθυς καρτερως οπλισα μενος ξυμμιγνυσι ταις
ρωμαικαις φαλαγξι. Πνευσαντος δε τηνικαυτα και ανεμου σφοδρου και αγχεμαχου
της μαχης γεγονυιας ο κονισσαλος ες ουρανον αυτον ηρτο. Και το μεν τι κατα
προσωπον τον ηλιον λαμποντα εχοντες, το δε τι και του ανεμου τας οψεις δια της
κονεως τροπον τινα κατασβολουντος των τε Ῥωμαιων καρτερωτερον ειπερ ποτε
προσβαλοντων ηττηθησαν τα νωτα δεδωκοτες. 9.1.7 Και ουτω μη φερων ο Τζαχας
την επι πλεον πολιορκιαν και προς την αδιαστατον μαχην μη εξαρκων τα περι ειρη
νης επερωται τουτο και μονον εξαιτουμενος, εκχωρηθηναι οι αβλαβη τον προς την
Σμυρνην αποπλουν. Πειθεται τουτωι ο ∆ουκας και λαβων ομηρους δυο των εκκριτων
σατραπων, επει κακεινος αυθις αλλους ηιτειτο τον ∆ουκαν εφ' ωι τον μεν μηδενα των
Μιτυληναιων αδικησαι εξερχο μενον η συνεπαγαγεσθαι αποπλεοντα προς Σμυρνην,
τον δε διατηρησαι αυτον αβλαβη τον ως προς Σμυρνην απο πλουν ποιουμενον,
δεδωκε τουτωι τον τε Ευφορβηνον Ἀλε ξανδρον και Μανουηλ τον Βουτουμιτην·
ανδρες ουτοι φιλο πολεμοι τε και γενναιοι. Ειτα πιστεις εξ αλληλων λαβοντες ο μεν
αμεριμνιαν ηδη ειχε του μη εν τωι εξερχεσ θαι τον Τζαχαν βλαβην τινα τοις
Μιτυληναιοις επαγαγειν, ο δε εν τωι διαπεραν μη παρα του ρωμαικου στολου κακω
σιν εσχηκεναι. 9.1.8 Ἀλλ' ο καρκινος ορθως βαδιζειν ουκ εμανθανεν, ουδ' ο Τζαχας
της προτερον αφιστατο πονη ριας. Παντας γαρ τους Μιτυληναιους απεπειρατο συν
γυναιξι και τεκνοις εαυτωι συνεπαγαγεσθαι. Ἐν οσωι δε ταυτα εγινετο, ο ∆αλασσηνος
Κωνσταντινος θαλασσοκρα τωρ τηνικαυτα ων και μηπω εφθακως κατα τα εντεταλ
μενα παρα του ∆ουκα εις ακρωτηριον τι τας ναυς προσορ μισας, επει ταυτα
μεμαθηκοι, ελθων ηξιου τον ∆ουκαν παραχωρηθηναι οι μετα του Τζαχα συναψαι
πολεμον. Ὁ δε τον προγεγονοτα ευλαβουμενος ορκον ανεβαλλετο τεως. Ὁ δε
∆αλασσηνος ενεκειτο λεγων ως «Συ μεν ομωμοκας, εγω δ' ου παρην. Και συ μεν
τηρει ας δεδωκας πιστεις αρραγεις, εγω δ' ο μητε παρων μητ' ομωμοκως μητε τι των
συνδοξαντων αμφοιν γινωσκων επαποδυσομαι προς τον κατα του Τζαχα πολεμον».
141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐπει δ' ο Τζαχας τα πρυμ νησια λυσας ως ειχε κατευθυ Σμυρνης τον αποπλουν
εποιειτο, καταλαμβανει τουτον ο ∆αλασσηνος θαττον η λογος και παραχρημα
προσβαλων εδιωκεν. Ἀλλα και ο ∆ου κας το επιλοιπον του ναυτικου του Τζαχα λυον
τα πρυμ νησια εφθακως κατεσχε μεν τας ναυς και της βαρβαρικης χειρος τους
δορυαλωτους απαντας και τους εν αυτοις δεσμωτας αιχμαλωτους ερρυσατο. Ὁ δε
∆αλασσηνος πολλα των του Τζαχα ληιστρικων πλοιων κατασχων τους ενοντας συν
αυτοις ερεταις αναιρεισθαι παρεκελευετο. 9.1.9 Ταχα δ' αν και ο Τζαχας αυτος
εαλωκει, ει μη πανουργος ων και το μελλον υφορωμενος εις εν των κουφοτερων
ακα τιων μεταβας δια το ανυποπτον διεσωθη λαθων. Στοχα ζομενος γαρ του
συμπεσοντος αυτωι εκ της ηπειρου Τουρ κους παρεσκευακει εις τι ακρωτηριον
εσταναι και οραν, μεχρις αν η την Σμυρνην ακινδυνως αυτος καταλαβηι η πολε μιοις
περιτυχων προς αυτους την ναυν εξορμισηι καθαπερ εις τι κρησφυγετον. Και δη του
σκοπου ουκ ηστοχει, αλλ' εκει την ναυν προσορμισας μετα των απεκδεχομενων
αυτον Τουρκων ενωθεις ως προς Σμυρνην ᾤχετο, και δη και ταυτην κατελαβεν. Ὁ δε
∆αλασσηνος νικητης υποστρεψας ενουται τωι μεγαλωι δουκι. Και ο ∆ουκας τα κατα
την Μιτυληνην ασφαλισαμενος, επει και ο ∆αλασσηνος εκειθεν υπεστρεψε, του
ρωμαικου στολου πολυ μερος αφελομενος κατα των παρα του Τζαχα κατεχομενων
(και γαρ ικανας εφθασε νησους χειρωσασθαι) εξαπεστειλε. Και εξ επιδρο μης την τε
Σαμον και τινας αλλας νησους κατασχων επα νερχεται προς την βασιλευουσαν.
9.2.1 Ου πολλαι παρηλθον ημεραι, και μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ την του
Καρυκη αποστασιαν και οτι την Κρητην κατεσχεν, εκειθεν δε ο Ῥαψοματης την
Κυπρον, μετα στολου μεγαλου κατ' αυτων τον ∆ουκαν Ἰωαννην εξεπεμψε.
Καταλαβοντα δε τον ∆ουκαν την Καρπαθον οι Κρητες μεμαθηκοτες, επει ου πορρω
ταυτην ειναι εγινωσκον, επι θεμενοι τωι Καρυκηι δεινον τον φονον κατ' αυτου
απειργα σαντο και ουτω την Κρητην τωι μεγαλωι δουκι παραδεδωκασι.
Κατασφαλισαμενος δε τα περι αυτην ο ∆ουκας και αποχρωσαν δυναμιν εις την αυτης
φρουραν καταλιπων επι την Κυπρον τον καταπλουν ποιειται. Και αμα τωι ταυτηι
προσοκειλαι εξ εφοδου την Κυρηνην κατεσχεν. Ὁ δε Ῥαψοματης τουτο μεμαθηκως
καρτερως οπλιζεται κατ' αυτου. Ἀπο Λευκουσιας τοιγαρουν απαρας και τας
ακρολοφιας της Κυρηνης καταλαβων εκει που τον χαρακα επηξατο αναβαλλομενος
τεως τον πολεμον ως απειροπολεμος και στρατηγικων τεχνασματων αδαης· χρεων
γαρ τουτοις ανε τοιμοις επεισπεσειν. Ὁ δε ανεβαλλετο τεως την μαχην ουχ οπως εις
συμβολην πολεμου παρασκευασθησομενος ως δηθεν ανετοιμως εχων
(παρεσκευαστο γαρ ευ μαλα και, ειπερ εβουλετο, συνεκροτησεν αν αυτικα τον
πολεμον), αλλ' ως αν μηδε συμπλακηναι βουλομενος ωσπερ εν παι διαις μειρακιων
τα του πολεμου επικεχειρηκει μαλακως τε προς αυτους διαπρεσβευομενος και
μειλιχιοις λογοις εφελ κεσθαι τουτους ωσπερ οικονομουμενος. 9.2.2 Και οιμαι η δι'
απειριαν πολεμων ταυτ' εποιει· ην γαρ, ως εγωγε περι τουτου ηκουον, χθες και
πρυην ημμενος ξιφους και δορα τος και μηδ' επιβηναι εφ' ιππον ειδως, αλλ' ει και
τυχοι επιβεβηκως κᾆθ' ουτως εξιππασασθαι βουλοιτο, ταραχην ειχε και σαλον·
ουτως ειχε περι την στρατιωτικην εμπει ριαν απειρως ο Ῥαψοματης. Ἢ τοινυν δια
ταυτα η καταπλαγεις την ψυχην τωι αιφνιδιωι της εφοδου των βασιλικων
στρατευματων τας φρενας περιπεπλανητο. Ἔνθεν τοι και τον πολεμον μετα τινος
δυσελπιστιας επιχειρησαντι ουκ εις καλον αυτωι απηντηκει τα πραγματα. Ὁ γαρ
Βουτου μιτης υποποιησαμενος τινας των εκεινωι συναραμενων αυτομολησαντας τωι
ιδιωι συγκατελεξε στρατευματι. Τηι δε μετ' αυτην τας φαλαγγας στησας ο Ῥαψοματης
τον μετα του ∆ουκα εζητει πολεμον δια του πρανους της ακρολο φιας βραδει ποδι
142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στειχων. Ὡς δε το μεσαιχμιον αμφοιν τοιν στρατοπεδοιν απεστενουτο ηδη, απομοιρα
τις των του Ῥαψοματου εις εκατον ποσουμενη τον αριθμον διακριθεισα ως ταχα
κατα του ∆ουκα τας ηνιας ολας ενδοντες, τας ακωκας των δορατων οπισθεν
στρεψαντες προσχωρουσιν αυτωι. 9.2.3 Τουτο θεασαμενος ο Ῥαψοματης τα νωτα
παραχρημα διδωσιν ολας ηνιας εις φυγην χαλασας ως προς την Νεμεσον
απονενευκως, ει που γενοιτο οι ταυτην κατα λαβοντι πλοιωι εντυχειν, δι' ου τηι
Συριαι προσορμισας την σωτηριαν εαυτωι περιποιησαιτο. Μανουηλ δε ο Βουτουμι της
εξ οπισθιων αυτου διωκων ηλαυνεν. Ὁ δε υπ' αυτου κατεπειγομενος και της ελπιδος
διημαρτηκως τωι επι θατερα προσεχωρησεν ορει εις τον επ' ονοματι του Τιμιου
Σταυρου ανεγερθεντα παλαι νεων προσπεφευγως. Ὁ δε Βουτουμιτης (ουτος γαρ την
αυτου διωκην παρα του ∆ουκα επετετραπτο) τουτον αυτου που καταλαβων λογον
απαθειας αυτωι διδωσι και συμπαραλαβων αγει προς τον μεγαν δουκα. Καντευθεν
παντες την Λευκουσιαν καταλαμ βανουσι κακειθεν την ολην νησον υπο την ιδιαν
χειρα ποιησαμενοι ησφαλισαντο κατα το εγχωρουν τωι αυτοκρα τορι τα συμπεσοντα
απαντα δια γραμματων δηλωσαντες. 9.2.4 Ὁ δε βασιλευς αποδεξαμενος αυτων τον
αγωνα δειν εγνω τα κατα την Κυπρον ασφαλισασθαι. Κριτην μεν ουν τηνικαυτα και
εξισωτην τον Καλλιππαριον προυβαλλετο· ανηρ δε ουτος ου των επισημων,
μαρτυριαν δε πολλην δικαιοπραγιας τε και αφιλοχρηματιας και ταπεινοφροσυνης
συνεπαγομενος. Ἐπει δε και τινος η νησος εδειτο του ταυτην φρουρησοντος, τον
Φιλοκαλην Ευμαθιον την ταυ της αναθεμενος φρουραν στρατοπεδαρχην
προεχειρισατο ναυς πολεμικας δεδωκως αυτωι και ιπποτας εφ' ωι τα κατα την Κυπρον
δια τε θαλαττης και ηπειρου ασφαλιζεσθαι. Ὁ μεντοι Βουτουμιτης αναλαβομενος
τον Ῥαψοματην και τους συναποστατησαντας αυτωι αθανατους επανεισι προς τον
∆ουκαν, και ουτως εισεισι προς την βασιλευουσαν.
9.3.1 Τοιαυτα μεν ουν τα κατα τας νησους, την Κυπρον φημι και Κρητην. Ὁ δε
γε Τζαχας ανηρ ων φιλοπολεμος δραστηριοτητι γνωμης ουκ ηθελεν ηρεμειν, αλλα
μετ' ου πολυ την Σμυρνην επελθων κατελαβε. Και αυθις ληιστρικας επιμελως
κατεσκευαζε ναυς, δρομωνας τε και διηρεις και τριηρεις και αλλα τινα των
κουφοτερων νηων, του αυτου σκοπου εχομενος. Ταυτα μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ
ουκ ανεπιπτεν αυθις ουδ' ανεβαλλετο, αλλ' εκ θαλαττης και ηπειρου εσπευδε τουτον
καταγωνισασθαι. Τον μεν ουν Κωνσταντινον τον ∆αλασσηνον θαλασσοκρατορα
προχει ρισαμενος τηνικαυτα μετα του ναυτικου παντος εξεπεμψε κατα του Τζαχα.
9.3.2 Τον δε γε σουλτανον συνοισον εδο κει δια γραμματων ερεθισαι κατ' αυτου· ειχε
δ' ουτω τα γραμματα· «Οιδας, μεγαλοδοξοτατε σουλταν Κλιτζιασθλαν, οτι το
σουλτανικον αξιωμα σοι πατροθεν προσηκει. Ὁ δε σος γαμβρος ο Τζαχας καν κατα
της βασιλειας Ῥωμαιων τωι φαινομενωι οπλιζηται βασιλεα εαυτον αποκαλων, αλλα
τουτο προδηλος σκηψις εστιν. Ου γαρ λεληθεν αυτον πολυ πειριαν εχοντα και
ακριβως γινωσκοντα ως ου προσηκει τουτωι η βασιλεια Ῥωμαιων και αδυνατον
τοιαυτης αρχης επιδραξασθαι. Το δε παν σκαιωρημα κατα σου εξαρτυεται. Ου χρη
τοιγαρουν ανεχεσθαι αυτου ουτε μην αναπεπτω κεναι, αλλ' εγρηγορεναι μαλλον,
ινα μη της αρχης παραλυθηις. Ἐγω μεν ουν τουτον των υπο την βασιλειαν Ῥωμαιων
οριων απελασω Θεου αρηγοντος· κηδομενος δε σου, παρεγγυωμαι ως αν και αυτος
της ιδιας φροντισηις αρχης και εξουσιας και πη μεν μετ' ειρηνης, πη δε, ει μη ταυτην
ασπαζοιτο, μετα ξιφους σπευσηις αυτον καθυποταξαι.» 9.3.3 Τουτων ουτω παρα του
βασιλεως οικονομηθεντων καταλαμβανει την Ἄβυ δον ο Τζαχας μετα των υπ' αυτον
δυναμεων εξ ηπειρου και επολιορκει ταυτην δι' ελεπολεων και παντοιων
πετροβολων οργανων. Ουδε γαρ παρησαν τουτωι ετι ληιστρικαι νηες μηπω
143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απαρτισθεισαι. Ὁ δε γε ∆αλασσηνος ειχετο μεν μετα των υπ' αυτον δυναμεων της
προς Ἄβυδον φερουσης, φιλοκινδυνοτατος και ευψυχοτατος ων ο ανηρ. Ὁ δε σουλ
ταν Κλιτζιασθλαν δεξαμενος τα παρα του βασιλεως δια μηνυθεντα εργου ευθυς
ειχετο της προς τον Τζαχαν φερουσης αψαμενος συν παντι τωι στρατευματι.
Τοιουτον γαρ το βαρβαρον απαν ετοιμον προς σφαγας και πολεμους. 9.3.4 Ἔγγιστα
δε τουτου γενομενου, επει εξ ηπειρου και θαλαττης τους πολεμιους εωρα επιοντας,
πλοιον δε ουδα μου μηπω των παρ' αυτου ετοιμαζομενων νηων απαρτισ θεισων
μητε δυναμεις αποχρωσας εχων προς τε το ρωμαι κον και το του κηδεστου αυτου
σουλταν Κλιτζιασθλαν στρατευμα, εν αμηχανιαι καθειστηκει. Πτοουμενος δε και
τους εποικους και στρατιωτας Ἀβυδου δειν ελογισατο προσεληλυθεναι τωι σουλταν
αγνοων την του αυτοκρατορος κατ' αυτου κατασκευασθεισαν τυρειαν. Ὁ δε σουλταν
του τον θεασαμενος ιλαρον ευθυς εδεικνυ βλεμμα και ασπασιως εδεχετο. Τραπεζαν
τοινυν ως εθος ετοιμασας και συνδει πνων μετ' αυτου ζωροτερον πινειν τον Τζαχαν
κατηναγκα ζεν. Ὁπηνικα δε τουτον εμφορηθεντα οινου διεγνω, σπασαμενος ξιφος
κατα των λαγονων ωσεν αυτου. Και αυτος μεν αυτου που νεκρος εκειτο· ο δε γε
σουλταν τα περι ειρηνης του λοιπου προς τον αυτοκρατορα διαπρεσ βευεται, και δη
του σκοπου ου διημαρτε. ∆εχεται γαρ αυτου την αιτησιν ο αυτοκρατωρ, και των
ειρηνικων σπον δων ως εθος τελεσθεισων εν καταστασει τα παρα θαλασσαν ησαν
ορια.
9.4.1 Μηπω δε τοσουτων φροντιδων ο αυτοκρατωρ απαλ λαγεις μηδε των
απο τουτου κακωσεων καθαριευσας (ει γαρ και αυτος μη παρην εν τισιν, αλλα γε
ταις οικονομιαις και ταις φροντισι και συμπαρην και συνεπραττεν) εις ετε ρον
αγωνα αυθις ηπειγετο. Ὁ γαρ Βολκανος (ανηρ δε ουτος το παν της αρχης των
∆αλματων φερων, δεινος μεν ειπειν, δεινος δε καταπραξασθαι) μετα διττην ηλιου
περι φοραν της των Σκυθων καταλυσεως των ιδιων ορων εξεληλυ θως τας
παρακειμενας εληιζετο πολεις και χωρας και αυτο δη το Λιπενιον κατασχων πυρ
εμβαλων ενεπρησε. 9.4.2 Ταυτα ο βασιλευς μεμαθηκως ουκετ' ανεκτως ειχεν, αλλ'
αποχρω σας δυναμεις συναγηοχως κατα των Σερβων κατευθυ του Λιπενιου ηλαυνε
(τουτο δε πολιχνιον τι μικρον περι τους προποδας του Ζυγου του διαιρουντος την
∆αλματιαν απο της ημεδαπης χωρας) εφ' ωι τωι Βολκανωι ει τυχοι αντικα ταστηναι
και πολεμον συναψαι καρτερον και, ει την νικην δοιη αυτωι Θεος, το τε Λιπενιον και
τα λοιπα απαντα ανεγειραι και εις το προτερον αποκαταστησαι σχημα. 9.4.3 Ὁ δε
Βολκανος την του αυτοκρατορος μεμαθηκως ελευσιν απαρας εκειθεν καταλαμβανει
το Σφεντζανιον· πολιχνιον δε τουτο ανωθεν του ηδη ρηθεντος Ζυγου διακειμενον εν
μεσαιχμιωι των τε ρωμαικων οριων και της ∆αλματιας. Ὁπηνικα δε τα Σκοπια ο
αυτοκρατωρ κατειληφει, απο στειλας ο Βολκανος διετιθετο τα περι ειρηνης και
εαυτον αμα της αιτιας των κακως γεγονοτων απολυων και το αιτιον ολον τοις
σατραπαις των Ῥωμαιων ανατιθεις λεγων ως «Ἐκεινοι μη τοις οικειοις οροις
εμμενειν βουλομενοι διαφορους εκδρομας ποιουμενοι ου μικραν την βλαβην τηι
Σερβιαι προσηξαν. Ἐγω δε ουκετι τοιουτον του λοιπου διαπραξομαι, αλλ'
επαναστρεψας και ομηρους αποστελω των εμων συγγενων τηι σηι βασιλειαι και των
οικειων ορων ουχ υπερβησομαι.» Προς ταυτα ο βασιλευς κατενευσε, και καταλειψας
εκεισε τους μελλοντας τας εριπωθεισας πολεις ανεγειραι και ομηρους αναλαβεσθαι
προς την βασιλευουσαν επανεζευξεν. 9.4.4 Ὁ δε Βολκανος τους ομηρους απαιτου
μενος ουκ εδιδου τουτους, αλλ' ημεραν εξ ημερας υπερετι θετο, ενιαυτου τε μηπω
παρωιχηκοτος ολου αυθις εις προ νομην των ρωμαικων χωρων εξεληλυθει. Και
διαφορους γραφας του αυτοκρατορος δεξαμενος αναμιμνησκοντος αυτον των
144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνθηκων και υποσχεσεων, ας φθασας προς αυτον εποιησατο, ουδ' ουτως τα
υπεσχημενα τελεσαι ηθελε. Μεταπεμψαμενος ουν ο βασιλευς Ἰωαννην τον υιον του
σεβαστοκρατορος και αυταδελφου αυτου κατ' αυτου εξε πεμψε μετα αποχρωσης
δυναμεως. Ὁ δε οια απειροπολε μος και σφαδαιζων ως νεος προς μαχας απελθων και
τον του Λιπενιου ποταμον διαβας περι τους προποδας του Ζυγου κατευθυ του
Σφεντζανιου τον χαρακα επηξατο. Ουκ ελαθε τουτο τον Βολκανον, και παλιν περι
ειρηνης και προς αυτον ηρωτα υπισχνουμενος και τους υπεσχη μενους ομηρους
δουναι και την καθαραν ειρηνην του λοι που μετα των Ῥωμαιων τηρησαι. Ἀλλα
ταυτα μεν εν μοναις ψιλαις υποσχεσεσιν· αυτος δε εξωπλιζετο αγνω στως αυτωι
προσβαλειν. 9.4.5 Και της προς τον Ἰωαννην φερουσης του Βολκανου αψαμενου
μοναχος τις προκατα λαβων το μελετωμενον απαγγελλει τωι Ἰωαννηι και κατα
λαμβανειν τον εχθρον ηδη διισχυριζετο. Ὁ δε μετα θυμου τουτον απεπεμψατο
ψευστην και απατεωνα αποκαλων· αλλα το εργον τον λογον προεφθασε
πιστωσασθαι. Νυκτος γαρ επεισπεσων αυτωι πολλους μεν των στρατιωτων εντος των
σκηνων ανειλε, πολλοι δε και ανα κρατος φευγοντες ταις διναις του κατω ρεοντος
ποταμου παρασυρεντες απεπνιγησαν. Ὁποσοι δε σταθηροτερας γνωμης ησαν, την
του Ἰωαννου αναζητησαντες σκηνην εκθυμως μαχομενοι ταυτην επι ταυτου μογις
διετηρησαν. Ουτω γουν το μεν πλειστον του ρωμαικου στρατευματος ᾤχετο· ο δε
Βολκα νος τους ιδιους αναλεξαμενος και ανελθων ανωθεν του Ζυγου κατα το
Σφεντζανιον εστη. 9.4.6 Οι δ' αμφι τον Ἰωαννην τουτους θεασαμενοι ολιγοι οντες
μετα τοσουτων μαχεσθαι μη δυναμενοι εβουλευσαντο εις τουπισω διαπε ρασαι τον
ποταμον. Τουτου δε γεγονοτος καταλαμβανουσι το Λιπενιον ωσει δωδεκα σταδιους
τουτου απεχον. Ἐπι πλεον δ' αντεχειν τους πλειστους απολωλεκως μη δυνα μενος
την ως προς την βασιλευουσαν ανεζητησε. Κᾆθ' ουτως τεθαρρηκως ο Βολκανος ως
μη τινος του αντικα θισταμενου περιλειφθεντος εληιζετο τας παρακειμενας πολεις
και χωρας. Και των Σκοπιων την εξω χωραν τελειως ηρειπωσε, το δε τι και
κατεκαυσεν. Ου μεχρι δε τουτου, αλλα και τον Πολοβον καταλαβων και αχρι Βρα
νεας φθασας και δηιωσας απαντα πολλην τε λειαν εκειθεν αφελομενος εις την
οικειαν υπεστρεψε χωραν.
9.5.1 Ταυτα ο βασιλευς μεμαθηκως ουκετ' ανεκτως ειχεν, αλλ' ευθυς αυθις
εξωπλισατο μη πανυ τι μηδε του αυλη του Τιμοθεου προς τουτο δεομενος καθαπερ
Ἀλεξανδρος περιμεινας τον ορθιον νομον. Αυτος τε ουν ο αυτοκρατωρ περιθεμενος
οπλα και τους αλλους οπλισας τους τοτε παρα τυχοντας της κατευθυ ∆αλματιας
φερουσης ειχετο σπευ δων τα μεν φθασαντα ερειπωθηναι των καστρων ανεγειραι
αυθις και εις το προτερον αποκαταστησαι σχημα και αντι ποινα των παρ' αυτου
πεπραγμενων εκ περιουσιας κατ' αυτου διαπραξασθαι. Ἀπαρας ουν της
μεγαλοπολεως και το ∆αφνουτιον καταλαβων (πολις δε τουτο παλαια της
Κωνσταντινου σταδιους απεχουσα τεσσαρακοντα) και τους μηπω εφθακοτας των
συγγενων εκδεχομενος αυτου που εγκαρτερει. 9.5.2 Τηι γουν μετ' αυτην
καταλαμβανει ο ∆ιο γενης Νικηφορος πληρης θυμου και φρονηματος· τωι συνη θει
δε χρωμενος προσωπειωι την αλωπεκην περιεβεβλητο και την οψιν χαριεστεραν
διατιθεις τωι βασιλει προσφε ρεσθαι ελευθερως εσχηματιζετο. Την μεντοι σκηνην ου
τωι συνηθει αποστηματι του βασιλικου κοιτωνος επηξατο, αλλ' αγχου της προς τον
βασιλεα εισαγουσης ανοδου. Μανουηλ δε ο Φιλοκαλης τουτο θεασαμενος και ως υπο
κεραυνου βληθεις, επει ουδε τα παρ' αυτου μελετωμενα τουτον διε λανθανεν, αυος
παραχρημα ειστηκει. Μολις δε συναγαγων το φρονουν της ψυχης προσεισιν ευθυς
τωι βασιλει και φησιν· «Ουχ απλουν το γινομενον μοι δοκει, αλλα δεος μοι επεισι μη
145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τι νυκτος κατα της σης νεωτερισθηι βασιλειας. Ῥημασι γουν τισι προς αυτον
χρησαμενος εκειθεν μετα βηναι τουτον παρασκευασω.» Ὁ δε, οποιος εκεινος ακα
τασειστον ως επιπαν εχων το φρονημα, ουδαμου παρεχωρει του εργου τωι Φιλοκαληι.
Πολλα δε τουτου βιαζομενου, «Ἔα», φησιν, «ου χρη προφασιν τουτον εξ ημων εσχη
κεναι. Ἔστω της καθ' ημων μελετης αυτος ο αιτιος προς τε Θεον και ανθρωπους.»
Ἀχθομενος δε ο Φιλοκαλης και τυπτων τας χειρας μεματαιωμενον τε τον βασιλεα
αποκα λων μεθιστατο. 9.5.3 Ου πολυ το εν μεσωι, και του βασι λεως συν αυτηι τηι
βασιλιδι απεριμεριμνως υπνωττοντος περι μεσην φυλακην της νυκτος ανεισιν ο
∆ιογενης ξιφος υπο την μαλην φερων και επιβεβηκως των ουδων εστη. Κοιμωμενωι
γαρ τουτωι τωι βασιλει ουτε θυραι επεζυγουντο ουτ' εκτος επηγρυπνει φρουρα. Ἀλλα
ταυτα μεν τα περι τον βασιλεα· τον δε γε Νικηφορον θεια τις τωι τοτε δυνα μις
απειρξε του εγχειρηματος. Την παιδισκην γαρ θεασα μενον την τον αερα
αναρριπιζουσαν και πορρω ποι τους κωνωπας απωθουμενην του των βασιλεων
χρωτος παρα χρημα υπο τε τρομος ελαβε γυια ωχρος τε μιν ειλε παρειας, κατα τον
ποιητην φαναι, ες νεωτα τον φονον αναρτη σαντα. 9.5.4 Και ουτος μεν την
απροφασιστον του αυτο κρατορος σφαγην εμελετα δια παντος, εκεινον δε ουδεν των
μελετηθεντων κατ' αυτου διελανθανε. Ταχυ γαρ η παι δισκη τουτωι προσελθουσα το
δραμα απηγγειλε. Τοιγαρουν εκειθεν τηι μετ' αυτην απαρας της προκειμενης οδου
ειχετο τον αγνοουντα μεν υποκρινομενος, οικονομων δε και τα κατ' αυτον τοσουτον
ως αμα μεν και φυλαττεσθαι, αμα δε και μηδ' ηντιναουν ευλογον λαβην διδοναι τωι
Νικηφορωι. Ἐν τοις μερεσιν ουν γενομενος των Σερρων, επει ο Πορ φυρογεννητος
Κωνσταντινος ο ∆ουκας συνεπομενος τωι αυτοκρατορι ηιτειτο εις τον ιδιον αγρον
καταλυσαι επιτερπη οντα και υδασι ψυχροις και ποτιμοις καταρρυτον και απο
χρωντα οικηματα εχοντα προς την βασιλεως υποδοχην (Πεντηγοστις τουτωι το
ονομα), ο βασιλευς υπειξας τωι τουτου θεληματι αυτου που κατελυσεν. Ἀλλ' ουδε τηι
μετ' αυτην βουλομενωι εξελθειν ο Πορφυρογεννητος συνεχωρει· ηξιου δε μαλλον
εγκαρτερησαι και ετι εφ' ωι ανακτησασθαι τε εαυτον της οδοιποριας και το σωμα του
κονιορτου καθαραι λουσαμενον. Ευτρεπιστο γαρ αυτωι ηδη και τα προς ευωχιαν
δαψιλη· ο δε και αυθις τωι του Πορφυρογεν νητου υπειξε θεληματι. 9.5.5 Ὡς δε
λουσαμενον και του βαλανειου εξεληλυθοτα τουτον μεμαθηκοι Νικηφορος ο
∆ιογενης παλαι τυραννιων, επιτηρων δε ει που και αυτο χειρ δυνηθηι τουτου
γενεσθαι, περιζωσαμενος τον ακινακην εισηιει ως δηθεν εκ θηρας επανιων κατα το
συνηθες. Του τον ουν ο Τατικιος θεασαμενος και παλαι γινωσκων το παρ' αυτου
μελετωμενον απωσατο επειπων· «Ἵνα τι ασυν τακτως ουτως και ξιφηρης εισερχηι;
Καιρος βαλανειου και ουχι οδοιποριας ουδε θηρας η μαχης εστιν». Ὁ δε του σκοπου
διημαρτηκως υπεχωρησεν. Ὑπολαβων δε ως ηδη επεγνωσται (δεινος γαρ ελεγχος η
συνειδησις) δρασμωι την εαυτου σωτηριαν πραγματευσασθαι εβουλευετο και εις τους
εν Χριστουπολει αγρους της βασιλιδος Μαριας η εις τον Περνικον η τον Πετριτζον
προσχωρησαι κακειθεν αυθις προς τα συμπιπτοντα τα κατ' αυτον ευ διαθεσθαι.
Προεφ θακει γαρ η βασιλις Μαρια τουτον προσλαβεσθαι αδελφον οντα μητροθεν του
προβεβασιλευκοτος ανδρος αυτης Μιχαηλ του ∆ουκα, καν τα ες πατερας
διηλλαττον. 9.5.6 Και ο μεν βασιλευς τριταιος εκειθεν εξεισι· τον δε Κων σταντινον
αυτου που καταλελοιπει ραιστωνης χαριν δεδιως το απαλον και ασυνηθες του
νεανιου τοτε πρωτως της ενεγκαμενης προς εκστρατειαν εξεληλυθοτος. Ἦν γαρ
μονογενης τηι μητρι. Και ο αυτοκρατωρ σφοδρα του νεα νισκου κηδομενος πασης
ανεσεως συνεχωρει επαπολαυειν αυτον συν τηι βασιλιδι μητρι, αμα δε και ως ιδιον
απαρτι τεκνον εξοχως φιλων τουτον.
146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9.6.1 Ἀλλ' ινα μη συγκεχυμενος ο λογος προΐηι, τα κατα τον ∆ιογενην
Νικηφορον εξ αρχης αυτης ιστορειτω. Ὅπως μεν ουν ο τουτου πατηρ Ῥωμανος εις
την βασιλειον ανηχθη περιωπην και οποιον τελος εσχε τα κατ' αυτον, διαφοροις
των ιστοριογραφων εμελησε, κακειθεν εξεσται τα περι τουτου αναλεγεσθαι τοις
βουλομενοις. Ἐπι παισι δε ομως τετελευτηκει τωι τε Λεοντι και τωι Νικηφορωι. Ὁ δε
αυτοκρατωρ Ἀλεξιος εκ προοιμιων της αυτου αναρ ρησεως παραλαβων τουτους
ιδιωτας εκ βασιλεων (και γαρ αμα τωι της βασιλειας επιβηναι ο Μιχαηλ και
αυταδελφος αυτων αυτους μεν των ερυθρων απογυμνοι πεδιλων και τα στεφη
τουτων αφαιρειται και υπεροριαν ξυν τηι μητρι αυτων τηι βασιλισσηι Ευδοκιαι εις την
μονην του Κυπερουδη καταψηφιζεται) παντοιας θεραπειας ηξιου το μεν τι δι' ο
πεπονθασιν οικτειρων αυτους, το δε τι και τους νεους ορων κατα τε σωματος ωραν
και ρωμην διαφεροντας των πολλων, χνοαζοντας μεν και αρτιφυεις το γενειον,
υψηλους και ισομετρους ωσπερ υπο κανονα το μεγεθος και αυτο το νεοτησιον ηδη
εκφυοντας ανθος εξ αυτης τε οψεως το θυμοειδες αυτων και γενναιον τοις μη δια
παθος τυφλωτ τουσιν αριδηλως εμφαινοντας και σκυμνους οιον λεοντος. 9.6.2 Και
αλλως δε, οποιος εκεινος μη επιπολαιως ορων μητε προς την αληθειαν μυων μηδε
παθεσιν αλισκομενος επιψο γοις, αλλα ταλαντευων το ον εν ισορροπωι σταθμηι της
συνειδησεως και το υψος εξ ουπερ εκπεπτωκεσαν λογιζο μενος ενηγκαλιζετο ισα και
τεκνοις ιδιοις. Τι μεν ου λεγων, τι δε ου πραττων αγαθον ες αυτους, τι δε ου προ
μηθευομενος; Καν ο φθονος βαλλων αυτους τοις τοξευ μασιν ουκ ανιει. Ἐκ πολλων
γαρ κατ' αυτων ερεθιζομενος ο αυτοκρατωρ αυτος μαλλον πασης αυτους επικουριας
ηξιου ιλαρον ενατενιζων αει και ενωραιζομενος οιον επ' αυτοις ξυμβουλευων τε δια
παντος τα συνοισοντα. 9.6.3 Ἄλλος μεν γαρ ισως και υποπτους αν ελογισατο
τουτους και εκπο δων δια παντοιας μεθοδου εξ αυτης αρχης ποιησαι εσπου δασεν αν.
Ουτος δε ο αυτοκρατωρ τας των πολλων κατα των νεων εισηγησεις παρ' ουδεν
ετιθετο εξοχως τουτους φιλων, την μεντοι μητερα τουτων Ευδοκιαν και δωρεων
αξιων και τιμης της προσηκουσης βασιλισσαις μη αποστε ρων. Και αυτωι δη τωι
Νικηφορωι την της νησου Κρητης αρχην ανεθετο εις ενδιαιτημα ιδιον. 9.6.4 Ἀλλα
ταυτα μεν ο βασιλευς· τουτων δε ο μεν Λεων φρονηματος ων αγαθου και γνωμης
ελευθερας, ορων δε και την βασιλεως εις αυτους ευμενειαν εστεργε την λαχουσαν
επαναπαυομενος οιον επι τοις παρουσι κατα τον ειποντα· «Σπαρταν ελαχες, ταυταν
κοσμει». Ὁ δε γε Νικηφορος δυσοργος και βαρυ μηνις ων βυσσοδομευων κατα του
αυτοκρατορος και τυραν νησειν μελετων ουκ επαυετο· υποβρυχιον δε ομως ειχε την
βουλην. Ἤδη δε και του εργου απαρξαμενος γνησιωτερον τισι προσωμιλει. Ουκ
ελανθανε τουτο τους πλειστους· δι' ων και εις τας ακοας εφθανε του βασιλεως. Ὁ δε
βασι λευς καινον τι ποιων μεταπεμπομενος τουτους εν καιροις αρμοδιοις ουκ
ενεφαινε μεν το ακουσθεν, ευφυως δε παρηι νει και τα εικοτα συνεβουλευε. Και οσωι
μαλλον της επι βουλης εν γνωσει εγινετο, τοσουτωι μαλλον ελευθεριωτερον προς
αυτους διετιθετο ουτω βουλομενος τουτους κερδανειν. Ἀλλ' ο Αιθιοψ ουκ
ελευκαινετο. Ἔμενε γαρ ο αυτος και μετεδιδου της λυμης οποσοις αν προσεπελασε,
τους μεν δι' ορκων, τους δε δι' υποσχεσεων σφετεριζομενος. 9.6.5 Του μεν ουν
κοινου του στρατου ου τοσουτον εμελε τωι Νικηφορωι· ηδη γαρ απαντες προς αυτον
απονενευκασιν· αλλ' ολος προς τους μεγιστανας απονενευκως των τε ηγε μονων και
των τηι συγκλητωι κατειλεγμενων προκριτων ανδρων πολλην φροντιδα ποιουμενος
υπεποιειτο αυτους. Ἦν γαρ την φρενα μεν οξυτερος αμφιστομου ξιφους, στασιμος δε
ουδαμως, ει μη οσον προς το τυραννησειν το αμεταθετον ενεδεικνυτο, μελιχρος εν
λογοις, εν συνανα στροφαις ηδυς, ταπεινοφροσυνην μεν ως αλωπεκην ποτε
147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιβαλλομενος, εστιν ου και το θυμοειδες καθαπερ λεων εμφαινων ποτε, ρωμαλεος
και προς Γιγαντας εγκαυχω μενος αμιλλασθαι, σιτοχρους την οψιν, ευρυς τα στερνα,
υπερωμιας των τοτε καιρου οντων ανδρων. Ει δε σφαιρι ζοντα τουτον ειδε τις, ει δε
ιππαζομενον, ει δε οιστον πεμποντα η δορυ κραδαινοντα και ιππασιας ποιουμενον,
θαυμα εδοκει καινον θεασθαι εκεχηνει τε και μονον ου πεπηγως ην. ∆ια τουτο και
μαλλον την των πολλων επεσπατο ευνοιαν. Τοσουτον δε το σπουδαζομενον αυτωι
προηιει, ως και αυτον τον επ' αδελφηι του αυτοκρατορος γαμβρον Μιχαηλ τον
Ταρωνιτην τωι του πανυπερσεβαστου τιμωμενον αξιωματι υποποιησασθαι.
9.7.1 Ἀλλ' επανακτεον τον λογον αυθις οθεν απερρυη και καθ' ειρμον εκτεον
της διηγησεως. Ὁ μεν ουν αυτοκρατωρ τοις λογισμοις ανατρεχων, εξ ουπερ την καθ'
εαυτου του ∆ιογενους μελετην επεγνωκε, και οπως εξ αυτης αρχης της αυτου
αναρρησεως αμφοιν εχρησατο τοιν αδελφοιν οποσης τε φιλοφροσυνης και
κηδεμονιας επι τοσουτοις ετεσιν αυτους ηξιου, καν ουδεν τουτων την του Νικηφο
ρου γνωμην επι το βελτιον μετηλλοιωσεν, εις αμηχανιαν ενεπιπτε. Ταυτ' ουν ο
βασιλευς αναλογιζομενος παντα και οπως μετα το σφαληναι αυθις εισηιει, οπως
απωσθη παρα του Τατικιου, και γνους ως το φονουργον σιδηριον θηγων κατ' αυτου
αιμασιν αναιτιοις σπευδει χραναι τας χειρας και ο τεως εφεδρευων και νυκτος
επιτηρων τον φονον τελεσαι απαρακαλυπτως τουτον ηδη επισπευδει, πολλοις
εκυμαινετο λογισμοις. Ἤθελε μεν ουν ουδαμως τον ∆ιογενην μετελευσεσθαι δι' ον
προς αυτον εγκαρδιον εκεκτητο ποθον εξοχως τον ανδρα φιλων· απαξαπλως δε
απαντα συνελων οπη τε προβησεται το δεινον εννοων, επει τον περι ψυχης
κινδυνον αυτωι εφισταμενον εγνω, πληττε ται την καρδιαν. 9.7.2 Και εις εν το παν
συναγαγων δειν εκρινεν κατασχειν τον Νικηφορον. Ἐκεινος δε τον μελε τωμενον
επισπευδων δρασμον και βουλομενος νυκτος της προς Χριστουπολιν φερουσης
αψασθαι εσπερας αποστει λας εις τον Πορφυρογεννητον Κωνσταντινον τον δοθεντα
αυτωι παρα του βασιλεως ταχυδρομον ιππον ηιτειτο αποχα ρισασθαι οι. Ὁ δε ανενευε
λεγων μη δυνασθαι δωρον τοιου τον αυθημερον του βασιλεως αποποιησασθαι. 9.7.3
Ἐπει δε πρωΐας ο βασιλευς της προκειμενης οδου ηψατο, συνει πετο τουτωι και ο
∆ιογενης του διασκεδαζοντος βουλας και λογισμους αθετουντος λαων Θεου τουτον
σφηλαντος γνωσι μαχουντα μεν τον δρασμον, υπερτιθεμενον δε ωραν εξ ωρας,
οποια τα του Θεου κριματα. Κατασκηνωσας ουν αγχου των Σερρων, οπου και ο
βασιλευς, αυτος μεν των συνηθων ειχετο λογισμων ως πεφωραμενος ηδη και δεδιως
το μελλον. Ὁ δε βασιλευς μετακαλειται τηνικαυτα τον ιδιον αδελφον Ἀδριανον και
μεγαν δομεστικον κατ' αυτην την εσπεραν, εν ηι και η του μεγαλομαρτυρος
Θεοδωρου ετελειτο μνημη. Και κοινουται αυθις τουτωι τα του ∆ιογενους μηδε
προτερον αγνοουντι ως ξιφηρης εισηιει, ως απωσθη της θυρας, ως το παλαι
βεβουλευμενον ει δυνατον ισταται σπευδων τελεσαι. Τηνικαυτα ουν επισκηπτει τωι
δομεστικωι ο βασιλευς τον ∆ιογενην εις την ιδιαν μετακα λεσασθαι σκηνην και δια
μειλιχιων λογων και παντοιων υποσχεσεων πεισαι ανακαλυψαι απαντα τα
βεβουλευμενα απαθειαν αυτωι υπισχνουμενωι και αμνηστιαν του λοιπου των κακων,
ει μηδ' οτιουν αποκρυψειεν, αλλα και τους συνιστορας εξειποι απαντας. 9.7.4 Ὁ δε
αθυμιας πληρης γενομενος ομως επληρου το κελευσθεν. Ποτε μεν ουν απει λων, οτε
δε υπισχνουμενος, οτε δε και συμβουλευων ουκ επειθε τον ∆ιογενην ολως ουδ'
οτιουν των βεβουλευμενων ανακαλυψαι. Τι το επι τουτοις; Ἤχθετο μεν ο μεγας
δομεστικος και ηνιατο, ου κακων φερεται ο ∆ιογενης στο χαζομενος. Ἔσχε γαρ
τουτον προφθασας ο ∆ιογενης γαμ βρον επι τηι υστατηι των ετεροθαλων αυτου
αδελφων. Ἔνθεν τοι και μετα δακρυων εκλιπαρων αυτον ουκ ανιει· επειθε δε
148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδαμως, καν αυτος ενεκειτο αναμιμνησκων αμα και των οπισθεν. 9.7.5 Σφαιριζοντι
γαρ ποτε τωι αυτοκρα τορι κατα το εν τωι μεγαλωι παλατιωι ιππηλασιον ανηρ τις
βαρβαρος εξ Ἀρμενιων και Τουρκων φυς ξιφος εσωθεν των αμφιων φερων, επαν
τον αυτοκρατορα των συσφαιρι ζοντων ανασειρασαντα τον χαλινον απολειφθεντα
εθεασατο εφ' ωι πνευστιωντα τον ιππον αναψυξαι, προσεισι μεν τωι αυτοκρατορι
γονυπετων αμα και αιτεισθαι υποκρινομενος. Ὁ δε ανασειραζει τον ιππον ευθυς και
επιστραφεις επυν θανετο τι αν το αιτουμενον ειη. Ὁ δε φονευς μαλλον η προσαιτης
ων την χειρα υποβαλων και του ξιφους αψα μενος ειλκε του κουλεου. Το δ' ου
συνειπετο τηι χειρι. Ἅπαξ ουν και δις του μεν ξιφους αποπειρωμενος, τοις δε χειλεσι
ψευδεις αιτησεις συνειρων απογνους και προσου δισας εαυτον τηι γηι εκειτο
συγγνωμην εξαιτουμενος. Ὁ δε προς αυτον στρεψας τον χαλινον ηρωτα οτου χαριν
συγ γνωμην αιτει, και ος το ξιφος συν αυτωι κουλεωι εδεικνυ. Στερνοτυπων δ' αμα
και εκθαμβουμενος και βοων ελεγε· «Νυν σε δουλον του Θεου γνησιον εγνωκα, νυν
τον μεγαν Θεον σκεποντα σε εν οφθαλμοις τεθεαμαι. Ἐπι τηι σφαγηι γαρ τηι σηι τουτι
το ξιφος κατασκευασας και λαβων οικο θεν ενταυθα παρειμι εφ' ωι κατα των σων
ωθησαι σπλαγ χνων. Ἅπαξ δε και δις και τρις τουτο σπασαμενος ουδα μως υπεικον
εσχον τηι βιαι της εμης χειρος.» 9.7.6 Ὁ μεν γαρ βασιλευς καθαπερει μηδεν τι
τοιουτον ακηκοως επι ταυτου σχηματος θαρσαλεος ειστηκει· συνεδραμον δε προς
αυτον παραχρημα απαντες, οι μεν ακροασομενοι των λεγο μενων, οι δε
εκθαμβουμενοι επι τουτοις. Οι δε ευνουστε ρον προς τον αυτοκρατορα διακειμενοι
και διασπαραττειν αυτον επεχειρουν, καν αυτος νευματι τε και χειρι και συχνοις
εμβριμημασιν απειργε της εγχειρησεως. Τι το επι τουτοις; Παντελους αφεσεως ο
φονευς εκεινος παρα χρημα τυγχανει στρατιωτης, ουκ αφεσεως δε μονον, αλλα και
μεγιστων δωρεων· επι τουτοις και ελευθεριας παρα πολαυει. Πολλοι μεν ουν τουτων
και οχλουντες ενεκειντο της βασιλευουσης απελαθηναι τον φονεα εκεινον· ο δ' ουκ
επειθετο λεγων· «Ἐαν μη Κυριος φυλαξηι πολιν, εις ματην ηγρυπνησαν οι
φυλασσοντες. Λοιπον Θεωι επευχεσθαι δει την ημετεραν εκειθεν εξαιτουμενους
διαμονην και φρου ραν.» 9.7.7 Ὑπεψιθυριζον ουν τινες μετα της του ∆ιογε νους
γνωμης τωι του αυτοκρατορος φονωι επικεχειρηκεναι τον ανδρα εκεινον, καν ο
βασιλευς ουδ' ολως υπειχε του τοις τοις λογοις τα ωτα, αλλα μαλλον εβαρυμηνια
κατ' αυτων, τοσουτον αυτου ανεχομενος ως μεχρις αυτου λαι μου της ακωκης του
ξιφους φθανουσης τον αγνοουντα υποκρινεσθαι. Ἀλλα ταυτα μεν ουτω· Τουτων ουν
αναμ νησας αυτον ο μεγας δομεστικος και μηδαμως πειθων προσελθων απαγγελλει
τωι βασιλει την του ∆ιογενους ενστασιν και οτι εξαρνος πανταπασιν ο ∆ιογενης εστι,
καιτοι πολλα παρακληθεις παρ' αυτου, ως ελεγε.
9.8.1 Μεταπεμπεται τοινυν τον Μουζακην και επι σκηπτει ενοπλον μεθ'
ετερων παραγενομενον αναλαβεσθαι τουτον της του μεγαλου δομεστικου σκηνης
και εις την ιδιαν απαγαγειν κακεισε μετα ασφαλειας τηρειν δεσμων ατερ και ετερας
κακωσεως. Ὁ δ' ευθυς το κελευσθεν επληρου, και παραλαβων τουτον εις την ιδιαν
απαγει σκη νην. Ἐπει δε δι' ολης νυκτος παρακαλων αυτον και ξυμ βουλευων ου
μονον ουκ επειθεν, αλλα και αναισχυντως αυτωι προσφερομενον εωρα, θυμου
πλησθεις και ο μη προσ τετακτο επιχειρειν ηπειγετο. ∆οκιμασας ουν ετασαι αυτον,
ηδη δε και εταζων, επει ουδε προς την πρωτην προσβολην ο ∆ιογενης αντισχων
απαντα ανομολογησαι διε βεβαιουτο, των μεν δεσμων λυει παραχρημα, και γραφευς
τηνικαυτα προκαλειται γραφιδα κατεχων. Γρηγοριος δε ην ο Καματηρος νεωστι
προσληφθεις και υπογραμματευων τωι αυτοκρατορι. Και ο ∆ιογενης απαντα
απαγγελλων ουδε τον φονον παρεσιωπα. 9.8.2 Ἀναλαβομενος δε πρωΐας ο Μου
149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζακης τας τε εγγραφους αυτου ομολογιας και α αναζητησας ευρε παρα τινων προς
αυτον πεμπομενας γραφας, δι' ων εφαινετο και η βασιλις Μαρια την μεν αποστασιαν
του ∆ιογενους ειδεναι, τον δε φονον μηδαμως συγχωρειν, αλλα και μετ' επιμελειας
απειργειν αυτον ουκ απο του φονου μονον, αλλα και εξ αυτης ψιλης εννοιας,
κομιζει τωι βασι λει. Ὁ δε ταυτας υπαναγνους και πλειους των υποπτευο μενων
εγγεγραμμενους ευρηκως και τουτους εκκριτους απαντας εν αμηχανιαι ην. Ουδε γαρ
εμελλε τωι ∆ιογενει τοσουτον της κοινοτητος· ειχε γαρ αυτους παλαι οληι ψυχηι
κεχηνοτας προς αυτον και απονενευκοτας· αλλα παν το τα πρωτα φερον του
στρατιωτικου τε και πολιτικου συνταγματος εσπευδεν υποποιησασθαι. Ὁ μεν ουν
αυτο κρατωρ τα της βασιλιδος Μαριας ανεκφορα μενειν ηβου λετο· και μεντοι και
διετηρησε τον αγνοουντα υποκριθεις δι' ην προς αυτην ειχε πιστιν και ομολογιαν
και προ του τα της βασιλειας αναδεξασθαι σκηπτρα. ∆ιεδιδοτο δε παν ταχου την του
∆ιογενους βουλην παρα του Πορφυρογεν νητου Κωνσταντινου του βασιλεως και
υιου αυτης διαμη νυθηναι τωι βασιλει, καν αλλως ειχε το πραγμα. Ἐξ αυτων δε των
εξυπηρετουμενων τωι ∆ιογενει τα της βουλης ηρεμα διεπορθμευετο. 9.8.3 Ἐπει δ' ο
∆ιογενης πεφωρατο και δεσμιος ηδη και υπεροριος καθιστατο, και οι της αυτου
βουλης εκκριτοι οι μη φθασαντες αλωναι υποπτους εαυτους ηδη γεγενημενους
διαγνοντες περιφοβοι τε εφαινοντο και σκεπτομενοι ο τι και δρασαιεν, τουτους οι
αμφι τον βασι λεα ουτω κυμαινομενους κατανοουντες εν αμηχανοις εστα ναι
εδοκουν εν στενωι κομιδηι τα κατ' αυτον ορωντες ως εις ρητους τινας περιγραφεισης
ηδη της του αυτοκρατορος αρωγης τον κινδυνον υπερ κεφαλης εφισταμενον ηδη
εχοντος. 9.8.4 Ὁ δε βασιλευς τοις λογισμοις αναλυων ες τα εξ αρχης και ποσακις κατ'
αυτου ο ∆ιογενης ορμησας και σφαλεις εκ θειας δυναμεως, αυτος αυτοχειρ τουτου
φονευς ηδη εφιστατο, πολλοις εκυμαινετο λογισμοις. Και πολλας νοηματων
λαμβανων μεταβολας και τροπας παρ' εαυτωι, επει απαν του τε πολιτικου και
στρατιωτικου συν ταγματος διεφθορος ταις του ∆ιογενους θωπειαις επεγνω,
αποχρωσαν μη εχων δυναμιν ωστε φρουραν προς τοσου τους επιστησαι, μητε μην
ακρωτηριασαι λαον παμπληθη εθελων τον μεν ∆ιογενην και Κεκαυμενον τον
Κατακαλων τους πρωταιτιους ες Καισαροπολιν εξεπεμψεν εφ' ωι εμφρουρους και
δεσμωτας ειναι μονον, μηδεν αλλο δεινον τεως κατ' αυτων βουλευσαμενος, καν
παντες ακρωτηριασαι τουτους αυτωι ξυνεβουλευον (ηγαπα γαρ τον ∆ιογενην δια
φεροντως και της προτερας ετι περι αυτον ειχετο κηδε μονιας), υπεροριον δε και τον
επ' αδελφηι γαμβρον αυτου Μιχαηλ τον Ταρωνιτην και τον ... και τας περιουσιας
αυτων αφελομενος. Τα δε γε κατα τους λοιπους ασφαλες ελογισατο μηδε εις
εξετασιν αγαγειν ολως, αλλα δια συμ παθειας τουτους μαλλον καταμαλθαξαι. Κατα
μεν ουν την εσπεραν εκαστος των υπεροριων την λαχουσαν αυτωι κατε λαμβανε, και
ο ∆ιογενης την Καισαροπολιν. Των δ' αλλων ουδεις της οικειας μεθιστατο
καταστασεως, αλλ' επι ταυ του απαντες μεμενηκεσαν.
9.9.1 Ἐν τουτοις δε τοις δεινοις οντων τηι μετ' αυτην βουλομενου του
αυτοκρατορος μετακαλεσασθαι παντας και το δοκουν αυτωι διαπραξασθαι, οποσοι εις
τον αυτοκρατορα ποθον εγκαρδιον ετρεφον των τε εξ αιματος και αγχιστειας αυτωι
προσηκοντων και οποσοι πατρωιοι θεραποντες τοτε παρησαν. Ὀμβριμοεργοι και
ταχεις μεν συνιδειν το μελλον, αγχινοι δε το συνοισον εν ασκεπτωι καταπραξασθαι
χρονωι, δεδιοτες μη πως τηι μετ' αυτην του πληθους συρρευσαντος εφορμησαντες
τινες διαμελισωσιν αυτον επι του θρονου πολλακις ξιφη υπο τα αμφια φεροντες
ωσπερ ποτε εκεινος ο σφαιριζοντι τουτωι εν σχηματι προσαιτου προσελθων (το δε
ουκ αλλην ειχε την θεραπειαν η το τας προς τον ∆ιο γενην απαντων περιελειν
150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελπιδας, την των τουτου ομματων ως εν παραβυστωι διαφημισαντων εκτυφλωσιν)
μεταπεμψα μενοι τινας διαπεμπονται τους τουτο προς παντας διακη ρυκευσοντας εν
απορρητοις, καν μηδ' εις νουν ουπω τουτο του αυτοκρατορος ολως ανηιει. Ὁ δε
λογος ουτος καν ψιλος τοτ' ην, εις εργον ομως προυβεβηκε, καθως ο λογος κατω
τερω διατρανωσειεν. 9.9.2 Ἐπαν δε ο ηλιος του οριζοντος υπερκυψας λαμπρος
ανεθορεν, οποσοι των περι τον αυτο κρατορα μη της του ∆ιογενους λυμης
μετειληχασι και αυτοι δε οι παλαι των βασιλικων σωματων τεταγμενοι φυλα κες,
πρωτοι προς την βασιλικην εχωρουν σκηνην οι μεν ξιφη περιεζωσμενοι, οι δε
δορατα φεροντες, οι δε τας βαρυσιδηρους ρομφαιας επι των ωμων εχοντες, εκ
διαστη ματος τινος του βασιλικου θρονου εις μηνοειδες σχημα εαυτους ιλαδον
καταστησαντες και οιον εναγκαλισαμενοι τον αυτοκρατορα, θυμωι στρατηγουμενοι
παντες και θηγον τες καν μη τα ξιφη, αλλα τας καρδιας. Ὅσον δε συγγενες εξ
αιματος τε και αγχιστειας τουτωι προσηκον, αγχου του βασιλικου θρονου εφ'
εκατερα ισταντο. ∆εξιοθεν δε και εξ ευωνυμων ετεροι καθισταντο υπασπισται. Ὁ δε
βασιλευς επι θωκου φοβερος προυκαθητο, ου βασιλικως εσταλμενος μαλλον η
στρατιωτικως ουδε πολυ μετεωρος, οποια τα εκεινου μη επηρμενα. Χρυσος δε ομως
τον θρονον υπηλει φεν υπερανεστηκει τε την κεφαλην. Συνεσταλτο δε τουτου το
επισκυνιον, την δε παρειαν επιπλεον τοτε ο αγων κατε φοινισσε, τα δε ομματα
πεπηγοτα επι συννοιας και πληρη ενθυμηματων υπεμφαινοντα την ψυχην. 9.9.3
Συνεθεον δε απαντες ομου πεφοβημενοι και τας ψυχας μικρου ες αερα εξερευξασθαι
υπο φοβου εκβιαζομενοι, των μεν οξυτερον βελους υπο της σφων συνειδησεως
κεντουμενων, των δε την κενην υποψιαν δεδιοτων. Φωνη δε τις παρ' ουδενος
εξηκουετο, αλλ' ατενες προς τον εφεστηκοτα τηι πυληι της σκηνης απονευοντες
επτοημενοι εστηκεσαν. Ἀνηρ δε ουτος και ειπειν συνετος και καταπραξασθαι
δυνατος· Τατικιος τουτωι το ονομα. Τουτωι ο βασιλευς ενατενισας δουναι τοις
εξωθεν την εισοδον δια του βλεμματος ενεφηνεν. Ὁ δε παραχρημα της εισοδου
τουτοις παραχωρει. Οι δε καιπερ δεδιοτες, αλλ' ομως εισηιεσαν τετραμμενοι τε τας
οψεις και βραδει ποδι στειχοντες. Κατα στοιχους δε την στασιν λαχοντες
εκαραδοκουν το μελλον εκαστος δεδιως ως τον περι ψυχης λοισθιον δρομον
δραμουμενος. 9.9.4 Ἀλλ' ουδε αυτος ο αυτοκρατωρ εθαρρει πανταπασι (κατ'
ανθρωπον λεγω, ει μη οσον εις Θεον αναφερων το παν) δεδιως το συμ μικτον των
παρεστωτων, μη αλλο τι οξυ και δεινον κατ' αυτου μελετησαιεν. Στερροτεροις δε
λογισμοις εαυτον εδρασας και απαξ τοις αγωσιν εγκαταστας της προς αυτους
δημηγοριας ηρχετο (οι δε και αυτων ιχθυων αφω νοτεροι εστηκεσαν καθαπερει τας
γλωττας εκκεκομμενοι)· «Οιδατε» λεγων «ως ουδεν δεινον παρ' εμου ο ∆ιογενης
επεπονθει ποτε. Ουτε γαρ την αρχην ταυτησι της βασι λειας εκ του πατρος αυτου
αφειλομην εγω, αλλ' ετερος, ουτε τι δεινον η λυπηρον το παραπαν εις αυτον
πεπραχα. Και της βασιλειας εις εμε Θεου παντως νευσει μεταβι βασθεισης ου μονον
αυτον και τον αυτου αδελφον Λεοντα επι ταυτου διεφυλαξα, αλλ' ως οικειους
παιδας και επο θησα και εχρησαμην. Τον δε Νικηφορον και πολλακις κατ' εμου
βουλευομενον φωρασας τοσαυτακις συμπαθειας ηξιωσα. Και μηδε παλιν
διορθουμενου ηνειχομην επικρυπ των τα πολλα των αυτου μηνιματων κατανοων
την των απαντων προς αυτους δυσμενειαν, καν μηδεν των παρ' εμου εις αυτον
γενομενων αγαθων το δολερον της αυτου γνωμης ηλλοιωσεν. Ἀλλ' αυτος αντι
παντων θανατον μοι επεψηφισατο.» 9.9.5 Ἐπεβοησαν δ' επι τουτοις απαντες, ως ου
βουλοιντ' αν ετερον προεστηκοτα εν βασιλειωι ιδειν σχηματι, ου τουτο οι πλειους
βουλομενοι, αλλ' ησαν θωπες αυτων οι λογοι τον υπογυον διαδραναι κινδυνον
151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εντευθεν μηχανωμενων. Ὁ δε βασιλευς προαρπασας τον καιρον συμ παθειας κοινης
τους πλειονας ηξιου ως των αιτιων της βουλης υπεροριαν προτερον κατακριθεντων.
Ἐπι τουτοις θρους ηρτο πολυς, οιον ουδεις πω των τοτε παροντων εις ετι και νυν
των ωτων ως λεγουσιν εντος εισεδεξατο, των μεν επαινουντων τον βασιλεα και
θαυμαζοντων της ανεξι κακιας και πραιοτητος, των δε τους υπεροριους διασυρον
των και θανατου αξιους ειναι διενισταμενων, οποια τα των ανθρωπων. Ὃν γαρ την
σημερον μακαρισμων αξιουσι προ πεμπουσι τε και δια τιμης αγουσιν, επαν
περιτραπεντα τουτωι του βιου τον κυβον θεασοιντο, παν τουναντιον εις αυτον
ενδεικνυμενοι ουκ αισχυνονται. 9.9.6 Ὁ δε βασιλευς νευματι τουτους κατασιγασας
αυθις εφη· «Ου χρη θορυ βεισθαι ουδε συγχειν την προκειμενην υποθεσιν. Ἔγωγε
γαρ, καθως εφην, απαντας συμπαθειας αξιωσας παλιν οποιος το προτερον προς υμας
εσομαι.» Ἐν ωι δε τουτους συμπαθειας ο βασιλευς ηξιου, ατερ της αυτου γνωμης
αποστειλαντες οι την βουλην εκεινην βουλευσαμενοι των ομματων τον ∆ιογενην
εστερησαν. Ταυτα τουτωι. και κατα του Κεκαυμενου Κατακαλων ως της αυτης
βουλης κεκοι νωνηκοτος τωι ∆ιογενει κατεψηφισαντο. Ἡμερα δε ην εν ηι η των
κορυφαιων αποστολων μνημη ετελειτο. Ἀλλα ταυτα μεν εκτοτε και μεχρι σημερον
λογοποιειται. Ει δε και ο βασιλευς περι τουτου παρ' αυτων εισηγηθεις ενδεδωκεν η
και το παν της εκεινου γνωμης ην, Θεος αν ειδειη· εγωγε τεως ου πανυ τι γινωσκειν
εχω βεβαιως.
9.10.1 Τοιαυτα μεν ουν τα εκ του ∆ιογενους συμπεσοντα τωι αυτοκρατορι,
παραδοξως της αμαχου του Ὑψιστου χειρος ρυσαμενης τουτον εξ υπογυου
κινδυνου· αυτος δε προς ουδεν των συμπιπτοντων εμαλακιζετο, αλλα και ὣς
κατευθυ ∆αλματιας ηλαυνε. Μεμαθηκως δε ο Βολκανος την εις το Λιπενιον του
αυτοκρατορος ελευσιν και επικα ταλαβοντα τουτον θεασαμενος και προς τας
ρωμαικας παραταξεις και τον συνασπισμον εκεινον και την στρατηγικην πανοπλιαν
μηδ' αντωπησαι δυναμενος αποστειλας παραχρημα τα περι ειρηνης ηρωτα
υπισχνουμενος αμα και αυτους τους προυποσχεθεντας ομηρους αποστειλαι και
μηδεν τι δεινον του λοιπου διαπραξασθαι. ∆εχεται τοινυν τον βαρβαρον ασμενως ο
αυτοκρατωρ ακηδιων οιον και αποστρεφομενος την εμφυλιον μαχην· καν γαρ
∆αλμαται ησαν, αλλ' ομως Χριστιανοι. Ἐκεινος δ' ευθυς τεθαρρηκως προσεληλυθει
συνεπαγομενος τους τε συγγενεις και εκκρι τους των ζουπανων και προθυμως
ομηρους τους αυτου ανεψιαδεις τωι αυτοκρατορι παραδεδωκε, τον τε Ουρεσιν
καλουμενον και Στεφανον τον Βολκανον και ετερους τον εικοσιν αριθμον
αποπληρουντας. Ου γαρ ενον ην αυτωι αλλως πως του λοιπου διατεθησεσθαι. Ὁ δε
αυτοκρατωρ οποσα δια μαχης και σιδηρου ανυεσθαι πεφυκεν ειρηνικως διαλυσας,
προς την βασιλευουσαν επανεστρεψε. 9.10.2 Του μεντοι ∆ιογενους εκηδετο πανυ, και
δακρυων ωρατο και βυθιον στενων δι' αυτον εξηκουετο πολλην τε την περι αυτον
φιλοφροσυνην επεδεικνυτο και ανακτασθαι τουτον εσπευδε καν τοις πλειοσι των εξ
αυτου αφαιρεθεντων αυθις τουτον αποκατεστησεν. Αυτος δε κατακωχιμος υπο της
λυπης ων και την εν τηι μεγαλοπολει διατριβην αποστρεφομενος τοις ιδιοις αγροις
εμφιλοχωρων ην ταις των παλαιων προσανεχων διολου βιβλοις αλλων υπαναγι
νωσκοντων αυτωι. Στερουμενος γαρ φωτος ετερων εχρατο προς την αναγνωσιν
ομμασιν. Ἀνηρ δε ουτος τοσουτος την φυσιν ως και μη ορων τα τοις ορωσι
δυστεκμαρτα ραιδιως καταλαμβανειν. Πασαν μεν δη εκτοτε παιδειαν διελθων και
αυτην δη την περικλυτον γεωμετριαν, το καινοτατον, φιλοσο φων τινι εντυχων δια
στερεων τουτωι τα σχηματα παρεχειν επεταττεν. Ὁ δε τηι των χειρων ψηλαφησει
απαντων των της γεωμετριας θεωρηματων τε και σχηματων εσχε κατα ληψιν
152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθαπερ εκεινος ο ∆ιδυμος, ος δι' οξυτητα νου και ανευ ομματων μουσικης και
γεωμετριας εις ακρον εληλυ θεν, ει και μετα την γνωσιν τουτων εις αιρεσιν ατοπον
συνηλαθη τον νουν εκτυφλωθεις υπο κενοδοξιας καθαπερ υπο παθους τα ομματα.
Θαυμαζει μεν ουν απας ταυτα ακουων· εγω δε και τεθεαμαι τον ανδρα και
τεθαυμακα και περι τοιουτων λαλουντος ακηκοα. Μηδ' αυτη δε των τοιου των
πανταπασιν αμελετητος ουσα επεγινωσκον τουτον ακριβη των θεωρηματων γνωσιν
εχοντα. 9.10.3 Ει δε και περι λογους ησχολητο, της παλαιας ομως κατα του αυτο
κρατορος ουκ αφιστατο μηνιδος, αλλα τον της τυραννιδος λογισμον υποτυφομενον
ειχε διολου. Και μεντοι και τισιν αυθις του απορρητου τουτου κεκοινωνηκε
λογισμου, αφ' ων εις τις τα βεβουλευμενα προσελθων προσαγγελλει τωι
αυτοκρατορι. Μεταπεμψαμενος δε τον ∆ιογενην επυνθα νετο περι ων τε
βεβουλευται και περι των της βουλης αυτωι κεκοινωνηκοτων. Και ος απαντα θαττον
ανομολο γησας παραχρημα συμπαθειας ηξιωτο.

10.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ Ιʹ.
10.1.1 Ἐπει δε την εκκλησιαν ωσπερ τι ρευμα κακιας ο Νειλος εκεινος
επικλυζων πολυν τον σαλον ταις των απαν των ενεποιει ψυχαις μετ' ου πολυ της
των του Ἰταλου δογματων καθαιρεσεως αναφανεις, και πολλους ταις διναις της
αυτου κακοδοξιας εβυθισεν. Ἀνηρ δε ουτος δεξιος μεν την αρετην υποκρινασθαι ουκ
οιδα μεν οθεν, τεως δ' ουν τηι μεγαλοπολει εφοιτησε και εγγωνιαζων Θεωι μονωι
δηθεν και εαυτωι προσανειχε δια παντος ταις ιεραις βιβλοις ενασχολουμενος.
Ἀμυητος δε πασης ελληνικης παιδειας ων και μηδε καθηγητην τινα εσχηκως
αρχηθεν τον υφαπλουντα τουτωι το της θειας γραφης βαθος ενεκε κυφει μεν τοις
των αγιων συγγραμμασιν, αγευστος δε πασης λογικης παιδειας ων επεπλανητο περι
τον νουν των γραφων. 10.1.2 Ουκ αγεννη δε τινα χορον υποσυρομενος εν μεγαλαις
οικιαις εισεδυ διδασκαλος αυτοχειροτονητος, το μεν τι δια την επιφαινομενην αυτωι
αρετην και το κατε σκληκος εκεινο ηθος, το δε και δια την υποκεκρυμμενως
εμφαινομενην αυτωι ταχα γνωσιν· ενθεν τοι και την καθ' υποστασιν ενωσιν του καθ'
ημας αγνοησας μυστηριου και μηθ' ο τι εστιν ενωσις απλως συνιεναι δυναμενος
μηθ' ο τι εστιν ολως υποστασις ειδως ουτε διακεκριμενως υποστα σιν η ενωσιν νοειν
δυναμενος μητ' αυθις ηνωμενως καθ' υποστασιν ενωσιν μηθ' οπως εθεωθη το
προσλημμα παρα των αγιων διδασκομενος, πορρω του οντος εξενεχθεις φυσει τουτο
θεωθηναι εδοξαζεν απατωμενος. 10.1.3 Ουδε τουτο διελαθε τον αυτοκρατορα· αλλ'
ως ᾔσθετο τα περι τουτου οξυρροπον επινοει την βοηθειαν και τον ανδρα
μετακαλεσαμενος πολλα του θρασους και της αμαθιας εμεμφετο και πολλα τουτον
ελεγξας την τε καθ' υποστασιν ενωσιν του θεανθρωπου λογου τρανως εδιδασκε και
τον της αντιδοσεως τροπον παριστα και οπως εθεωθη το προσλημμα μετα της
ανωθεν εδιδασκε χαριτος. Ὁ δε της ιδιας ψευδο δοξιας απριξ ειχετο και προς πασαν
κακωσιν, στρεβλας τε και δεσμα και ξεσμους σαρκος ετοιμοτατος ην η αποστη ναι
του μη θεωθηναι φυσει διδασκειν το προσλημμα. 10.1.4 Ειχε δε τοτε και πολλους
των Ἀρμενιων η μεγαλοπολις, οις της ασεβειας υπεκκαυμα ο Νειλος εκεινος εγινετο·
εντευθεν διαλεξεις τε συχναι προς τον Τικρανην εκεινον και τον Ἀρσακην, ους επι
πλεον τα του Νειλου δογματα προς ασεβειαν ηρεθιζε. Τι το εντευθεν; Την ασεβειαν
πολλων επινεμομενην ψυχας ορων ο αυτοκρατωρ και αλλη λοις τα του Νειλου και
των Ἀρμενιων επιπλεκομενα και απανταχηι το φυσει θεωθηναι το προσλημμα
λαμπραι φωνηι κηρυττομενον αθετουμενας τε τας των αγιων πατερων περι τουτου
153
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γραφας και την καθ' υποστασιν ενωσιν αγνοου μενην σχεδον, στησαι την σφοδραν
του κακου ρυμην βου ληθεις τους της εκκλησιας λογαδας συναγαγων συνοδον περι
τουτου γενεσθαι κοινηι συνεσκεψατο. 10.1.5 Και παρην τηνικαυτα απαν το των
αρχιερεων πληρωμα και αυτος ο πατριαρχης Νικολαος. Και ο Νειλος εις το μεσον
μετα των Ἀρμενιων ιστατο, και τα τουτου ανεκαλυπτοντο δογ ματα, και ος λαμπραι
τηι φωνηι ταυτα εδιδασκε και ισχυρως αυτων δια πλειονων αντειχετο. Τι το
εντευθεν; Ἡ συνο δος, ινα πολλων απαλλαξηι ψυχας της διεφθαρμενης αυτου
διδαχης, αιωνιωι τουτου καθυπεβαλεν αναθεματι και την καθ' υποστασιν ενωσιν
κατα τας των αγιων παραδοσεις εμφανεστερον ανεκηρυξε. 10.1.6 Μετα τουτον η
μαλλον ειπειν συν τουτωι και ο Βλαχερνιτης δεδημοσιευτο ασεβη και εκφυλα της
εκκλησιας φρονων, καν ιερωμενος ην. Ἐνθουσιασταις γαρ ομιλησας και της τουτων
λυμης μετασχων πολλους τε εξαπατων και μεγαλας των εν τηι μεγαλοπολει οικιας
υπορυττων και παραδιδους τα της ασεβειας δογματα, επει πολλα πολλακις
μεταπεμπομενος και διδασκομενος παρα του αυτοκρατορος ουδ' ολως της οικειας
κακοδοξιας αφιστατο, τηι εκκλησιαι και τουτον ο αυτοκρατωρ παρεπεμψεν. Οι δε επι
πλεον τουτον εξετα σαντες, ως αμεταθετον και αυτοι εγνωκεσαν, αυτον τε αιωνιωι
αναθεματι και τα τουτου δογματα καθυπεβαλον.
10.2.1 Ουτω μεν ουν ωσπερ τις αγαθος κυβερνητης ο αυτο κρατωρ τας
αλλεπαλληλους των κυματων επιδρομας ωσπερ διανηξαμενος και πολλην
αποκλυσαμενος αλμην της οικου μενης και τα κατα την εκκλησιαν ευ διαθεμενος
επ' αλλα τινα παλιν πελαγη πολεμων και θορυβων επαγεται. Ἀει γαρ ετερον εφ'
ετερωι προσιστατο και θαλασσα φασιν επι θαλασσηι και ποταμος κακων επι ποταμωι,
ως μηδ' αναπνειν εαν το του λογου τον βασιλεα μηδ' επιμυσαι τα βλεφαρα. Καν
ημεις σταγονα μικραν, ειπεν αν τις εικοτως, εκ του Ἀδριαντικου πελαγους
ανιμησαμεθα ολιγα των κατ' εκει νου καιρου πεπραγμενων τωι βασιλει
περιγραψαντες μαλ λον η γραψαντες, αλλ' εκεινος αντεσχε προς απαντα κυματα τε
και κλυδωνας, εως την της βασιλειας ουριοδρο μουσαν ναυν εις λιμενας ακλυστους
ορμισειε. Και τις αν η ∆ημοσθενους ηχω η ροιζος Πολεμωνος η Ὁμηρικαι πασαι
Μουσαι τα εκεινωι κατωρθωμενα προς αξιαν υμνησειαν; Ἐγω δ' αν φαιην, ουδ' αν
αυτος Πλατων ουδ' αν ξυμπασα στοα και ακαδημια εις ταυτο ξυνεληλυθυιαι
προσηκον της εκεινου ψυχης εφιλοσοφησαν. Μηπω γαρ παυσαμενων των χειμωνων
εκεινων και των πολυπλοκων πολεμων μηδε του κλυδωνος αφυβρισαντος ετερος
χειμων ουδενος των ειρη μενων ελαττων αυτωι επεγειρεται. 10.2.2 Και γαρ
ανθρωπος τις ου των επιφανων, αλλα της κατω τυχης εκ του χαρα κος ορμωμενος
τον του ∆ιογενους υιον εαυτον ειναι ελεγε, καν εκεινος φθασας ανηιρεθη, οπηνικα
τον μετα των Τουρ κων κατα την Ἀντιοχειαν πολεμον ο Κομνηνος Ἰσαακιος και
αυταδελφος του αυτοκρατορος συνεκροτησεν· οπως δε τωι λεπτομερεστερον
εθελοντι μανθανειν εξεσται απο των του κλεινου Καισαρος συγγραμματων
διεντυχειν. Παρα πολλων μεν ουν επιστομιζομενος ο τοιουτος επαυετο ουδα μως.
Και γαρ ηλθε μεν ουτος εξ ανατολης πενης τε και σισυροφορων, πανουργοτατος δε
ων και το ηθος πολυτρο πος περιενοστει την πολιν κατ' οικους τε και ρυμοτομιας
περι εαυτου υψηλα τινα διαγγελλων και ως ειη του προβε βασιλευκοτος ∆ιογενους
υιος Λεων εκεινος, ος κατα την Ἀντιοχειαν υπο βελους, ως ειρηται, πληγεις
ετετελευτη κει. Ἀναβιωσκων τοινυν τον τεθνηκοτα ουτος ο αλαζων τουνομα τε
εκεινου εαυτωι περιετιθει και φανερως εβασι λεια και τους κουφοτερους υπηγετο.
Και ην αρα και τουτο το δεινον επιθηκη των του βασιλεως συμφορων, ωσπερ τι
δραμα επιτραγωιδουσης αυτωι της Τυχης τουτον τον κακο δαιμονα. Και ωσπερ, οιμαι,
154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οι τρυφωντες μετα τον κορον επιτραγηματιζονται των μελιπηκτων τινα
προσφερομενοι, ουτω δητα και η των Ῥωμαιων Τυχη πολλοις επορχησα μενη κακοις
και διακορης γεγονυια τοις τοιουτοις ψευδο βασιλευσι τον βασιλεα προσεπαιζεν.
10.2.3 Ὁ μεντοι αυτο κρατωρ κατεφρονει των λεγομενων πανταπασιν. Ἐπει δ' ο
χαρακηνος καν ταις αγυιαις καν ταις αμφοδοις εν παντι καιρωι τοιαυτα ληρων ουκ
επαυετο, ηλθε ταυτα εις ακοας της Ἀλεξιου του κρατουντος αδελφης Θεοδωρας και
ομευ νου του αναιρεθεντος εκεινου υιου του ∆ιογενους. Ἡ δε τους ληρους εκεινους
μη φερουσα ηχθετο. Ἐπι τηι σφαγηι γαρ τανδρος τον μονηρη βιον ηλλαξατο τον
ασκητικον ακριβεστατα μετεληλυθυια βιον και Θεωι μονωι προσανε χουσα. Ὁ δε
αυτοκρατωρ, επει μετα δευτεραν και τριτην παραινεσιν ο ληρος εκεινος ουχ
ησυχαζεν, ες Χερσωνα τουτον αποστειλας εμφρουρον ειναι παρεκελευσατο. Ἐκεισε
δε παραγενομενος, νυκτος ανερχομενος δια του τειχους και προκυπτων, τοις
συνηθως φοιτωσι Κομανοις εμποριας χαριν και του τα προς χρειαν εκειθεν
κομιζεσθαι απαξ και δις ομιλησας και πιστεις δους και λαβων δια καλωιδιων νυκτος
εαυτον δεσμησας εχαλασθη του τειχους. 10.2.4 Συμ παραλαβοντες δε τουτον οι
Κομανοι προς την ιδιαν απηι εσαν χωραν. Συναυλιζομενος δε τουτοις εφ' ικανον, ες
τοσουτον συνηλασεν ως και βασιλεα αυτον κατονομαζειν ηδη. Οι δε αιμασιν
ανθρωπων λαφυξαι ιμειρομενοι και κρεων ανθρωπειων εμφορηθηναι και λειαν
πολλην εκ της ημεδαπης επισυναξαι, Πατροκλον ευρηκοτες τουτον προ φασιν κατα
της Ῥωμαιων πανστρατιαι χωρησαι εβου λευοντο ως δηθεν τωι πατρυωι τουτον
εγκαθιδρυσαι θρονωι. Και απαιωρουμενην ειχον τεως ταυτηνι την βουλην· ουκ
ελαθε ταυτα τον αυτοκρατορα. Ἔνθεν τοι και τας δυναμεις ως δυνατον εξωπλιζε τε
και προς την των βαρβαρων μαχην ητοιμαζετο. Τα γαρ τεμπη, απερ κλεισουρας η
ιδιωτις οιδε γλωττα καλειν, ως εφαμεν, φθασας ηδη κατω χυρωσατο. Καιρου δε
παρεληλυθοτος επει το Παριστριον τους Κομανους μετα του ψευδωνυμου
καταλαβειν μεμα θηκοι, τους τα πρωτα του στρατιωτικου συνταγματος φεροντας και
αυτους δη τους καθ' αιμα και εξ αγχιστειας αυτωι προσηκοντας συναγαγων, ει χρη
κατ' αυτων εξιεναι εβουλευετο. Παντες δε προς τουτο αυτον απειργον. 10.2.5 Τοινυν
αυτος εαυτωι πιστευειν ουκ ειχεν ουτε μην τοις οικειοις ηθελε λογισμοις χρησασθαι,
αλλα το παν τωι Θεωι αναθεμενος εξ εκεινου την κρισιν ηιτειτο. Τοιγαρουν απαντας
μετακαλεσαμενος του ιερατικου και στρατιωτικου καταλογου εις την του Θεου
μεγαλην εκκλησιαν εσπερας φοιται και αυτου δη του πατριαρχου Νικολαου
παροντος. Ἔφθασε γαρ εις τον πατριαρχικον αναβεβηκεναι θρονον επινεμησεως
παριππευουσης εβδομης ετους #22 φ βʹ μετα την Ευστρατιου του Γαριδα παραιτησιν.
Ἐν δυσι δε πυκ τιοις την επερωτησιν περι του ει δει εξεληλυθοτα τοις Κομανοις
επιθεσθαι η μη, ενσημηναμενος τωι κορυφαιωι παντων παρεκελευσατο καταθεσθαι
εις την ιεραν τραπε ζαν. Παννυχου δε της υμνωιδιας τελουμενης κατα το περιορθρον
εισεισιν ο τεθεικως και αναλαμβανεται τον χαρ την και εξαγαγων και λυσας
ενωπιον παντων υπανεγινωσκε. Το ενδοσιμον ουν εκειθεν ωσπερ εκ θειας ομφης ο
αυτο κρατωρ λαβων ολος εγεγονει της εκστρατειας και δια γρα φων απανταχοθεν
ανεκαλειτο το στρατευμα. 10.2.6 Καλως τοινυν παρασκευασαμενος της κατα των
Κομανων οδου ειχετο. Ἅπαν ουν το στρατευμα μετακαλεσαμενος και καταλαβων
την Ἀγχιαλον τον μεν ιδιον γαμβρον Καισαρα Νικηφορον τον Μελισσηνον και τον
Παλαιολογον Γεωργιον και τον αδελφιδουν αυτου Ἰωαννην τον Ταρωνιτην μετα
πεμψαμενος, εις Βεροην εκπεμπει εφ' ωι επαγρυπνειν και ασφαλειαν αυτης τε και
των παρακειμενων αυτηι ποιεισθαι. Τους δε γε λοιπους των εκκριτων διελων τα
στρατευματα και ηγεμονας τουτων αυτους καταστησας τον ∆αβατηνον, τον
155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ευφορβηνον Γεωργιον και Κωνσταντινον τον Ουμπερ τοπουλον εις φυλακην των
περι τον Ζυγον διακειμενων κλεισουρων εκπεπομφεν. Ἐκειθεν δε την Χορταρεαν
κατα λαβων (κλεισουρα δε του Ζυγου ουτωσι πως ονομαζομενη) τον ολον περιηιει
Ζυγον κατασκεπτομενος, ει παντα τα πρυην παρ' αυτου εντεταλμενα οι την τουτων
οικονομιαν αναδεξαμενοι τετελεκασι και ει τι ημιτελες η ενδεον εστι, και τουτο
επανορθωσασθαι, ως μη ραιδιως δια τουτων εξει ναι τοις Κομανοις διελθειν. Παντα
γουν οικονομησας κᾆθ' ουτως εκειθεν υποστρεψας περι την Ἱεραν καλουμενην
Λιμνην τον χαρακα επηξατο της Ἀγχιαλου αγχου διακειμενην. Νυκτος δε
καταλαβοντος Πουδιλου τινος εκκριτου των Βλαχων και την των Κομανων δια του
∆ανουβεως δια περαιωσιν απαγγειλαντος, δεον εκρινεν αυγαζουσης της ημερας
μετακαλεσαμενος τους εκκριτους των συγγενων τε και ηγεμονων βουλευσασθαι ο τι
δει ποιειν. Ἐπει δε εις την Ἀγχιαλον παντες παραγενεσθαι δειν ελεγον, παρα χρημα
τον μεν Καντακουζηνον και τον Τατικιον εις τα καλουμενα Θερμα εξαπεστειλε μετα
και τινων εθνικων, του τε Σκαλιαριου του Ἐλχαν και ετερων των εκκριτων, εφ' ωι
την φυλακην των εκεισε ποιεισθαι μερων. Αυτος δε απερχεται εις Ἀγχιαλον. 10.2.7
Ἐπει δε προς Ἀδριανου πολιν το ορμημα των Κομανων μεμαθηκοι, μεταπεμψαμε νος
τους εκκριτους των Ἀδριανουπολιτων απαντας, ων υπερεχοντες ο τε Κατακαλων ο
Ταρχανειωτης λεγομενος και Νικηφορος ο υιος του παλαι τυραννησαντος
Βρυεννιου, και αυτος τυραννησας και των οφθαλμων στερηθεις, του τοις πολλην
την του καστρου φυλακην ενετειλατο ποιεισθαι και των Κομανων καταλαβοντων
μη μετα μικροψυχιας τον μετ' αυτων συναιρειν πολεμον, αλλα μετα σκοπου και εκ
δια στηματος τας κατ' εκεινων βολας ποιεισθαι, τα δε πλειστα κεκλεισμενας τας
πυλας εχειν, πολλας υποσχομενος ευερ γεσιας ει τα προστεταγμενα τηρησαιεν.
Ταυτα μεν ουν προς τον Βρυεννιον και τους αλλους ο αυτοκρατωρ παρεγ
γυησαμενος οιον μετα χρηστων των ελπιδων προς Ἀδρια νουπολιν εκπεπομφε. Τωι
δε γε Κατακαλων τωι Ευφορβηνωι Κωνσταντινωι δια γραμματων προσεταξεν
αναλαβεσθαι τον καλουμενον Μοναστραν (μιξοβαρβαρος δε ουτος ανηρ πολ λην
την περι τα στρατιωτικα εμπειριαν κεκτημενος) και Μιχαηλ τον Ἀνεμαν μετα των
υπ' αυτους τεταγμενων στρατιωτων, και επαν τους Κομανους τας κλεισουρας διελ
θοντας μαθοιεν, παρεσπεσθαι οπισθεν αυτων και αξυμφα νως αυτων αποπειρασθαι.
10.3.1 Των γουν Κομανων παρα των Βλαχων τας δια των κλεισουρων
ατραπους μεμαθηκοτων και ουτω τον Ζυγον ραιδιως διεληλυθοτων αμα τωι τηι Γολοηι
προσπελασαι ευθυς οι εποικοι ταυτης δεσμησαντες τον την φυλακην του καστρου
πεπιστευμενον παραδεδωκασι τοις Κομανοις, αυτοι δε ευφημησαντες ασμενοι
τουτους υπεδεξαντο. Ὁ δε Κατακαλων Κωνσταντινος εναυλους τας του βασιλεως
υποθημοσυνας εχων Κομανοις εντυχων εις προνομην εξερ χομενοις και προσβαλων
θαρσαλεως ζωγριαν ευθυς εκ του των αγει εις εκατον ποσουμενους. Τουτον ο
βασιλευς υπο δεξαμενος ευθυς τωι του νωβελλισιμου τιμαι αξιωματι. Κατασχοντας δε
την Γολοην τους Κομανους θεασαμενοι οι των παρακειμενων πολεων εποικοι,
∆αμπολεως τε και των λοιπων, προσεληλυθοτες αυτους ασμενοι υπεδεχοντο και
παρεδιδουν τας πολεις επευφημουν τε τον ψευδωνυμον ∆ιογενην. Ὃς μετα το
παντων εγκρατης γενεσθαι αναλαβομενος απαν το Κομανικον στρατευμα
καταλαμβανει την Ἀγχιαλον αποπειρασθαι ταχα βουλομενος των ταυτης τειχων.
10.3.2 Ὁ δε βασιλευς εντος ων και πολλην εμπει ριαν περι τα στρατιωτικα εκ νηπιου
κεκτημενος, επει την του τοπου θεσιν διεγνω τους μεν Κομανους απειργουσαν της
ορμης, οχυρωμα δε του τειχους ουσαν, διελων τας δυναμεις και τας πυλας
αναπετασας του καστρου εξωθεν τουτους συνησπικοτας ιλαδον κατεστησε, περι δε
156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το ακρον της Κομανικης παραταξεως ... εγκεκραγοτος μερους της ρωμαικης
φαλαγγος ... ετρεψαντο μεχρις αυτης θαλαττης διωξαντες. Τουτο ο αυτοκρατωρ
θεασαμενος και προς τοσαυτα πληθη μη εξαρκουσας εχων δυναμεις μητε αντι
καταστηναι δυναμενος εκελευσε του λοιπου συνησπικοτας απαντας ιστασθαι και
μηδενα προθεειν της παραταξεως. Οι δε Κομανοι παραταξαμενοι ισταντο και αυτοι
προμε τωπιοι της ρωμαικης φαλαγγος, μη προσβαλλοντες δε ομως μηδε αυτοι.
Τουτο δε ετελειτο επι τρισιν ημεραις εκ πρωΐας μεχρις εσπερας, της τε του τοπου
θεσεως απειρ γουσης τουτους εθελοντας μαχεσθαι και του μηδενα της ρωμαικης
φαλαγγος προεκτρεχειν κατ' αυτων. 10.3.3 Το δε καστρον η Ἀγχιαλος τοιαυτης
ετυχε θεσεως. ∆εξιοθεν μεν την Ποντηραν ειχε θαλασσαν, εξ ευωνυμου δε τραχυν
τινα τοπον και δυσβατον και υπαμπελον και τοις ιπποταις ευοδον τον δρομον μη
παρεχοντα. Τι το επι τουτοις; Την του βασιλεως θεασαμενοι καρτεριαν οι βαρβαροι
και τα βεβουλευμενα απηλπικοτες εφ' ετεραν ατραπον την προς Ἀδριανουπολιν
ετραποντο, εξαπατωντος αυτους του ψευ δωνυμου και λεγοντος ως «Ὁπηνικα με
την Ἀδριανουπολιν καταλαβοντα ο Βρυεννιος Νικηφορος ακουσει, ανοιξας τας
πυλας μετα περιχαρειας υποδεξεται χρηματα τε παρεξει και παντοιας φιλοφροσυνης
αξιωσει. Καν γαρ μη εκ φυσεως, αλλα γε εκ προαιρεσεως την προς τον εμον πατερα
αδελφικην εσχε διαθεσιν. Ἐπαν δε το καστρον ημιν παραδοθηι, ουτω της επι τα
εμπροσθεν και προς την βασιλευουσαν φερουσης αψομεθα.» Θειον δε τον Βρυεν νιον
ωνομαζε παρακουσμα τι εχων αληθους υποθεσεως. Και γαρ ο παλαι βεβασιλευκως
Ῥωμανος ο ∆ιογενης ανδρα τουτονι τον Βρυεννιον γινωσκων φρονησει τε
υπερεχοντα απαντων των τοτε ευθη τε την γνωμην και επαληθευοντα ως επιπαν εν
λογοις και πραξεσι τουτον ακριβως επιστα μενος αδελφον εισποιησασθαι ηβουληθη·
και δη και το εργον τετελεστο αμφοιν τουτου συνδοξαντος. Ἀλλα ταυτα μεν αληθη
και παρα παντων ουτω γινωσκεται, ο δε γε ψευδωνυμος τοσουτον
απηναισχυντησεν, ως και θειον επ' αληθειας τουτον κατονομαζειν. 10.3.4 Ουτω μεν
ουν τα του ψευδωνυμου τεχνασματα· οι δε Κομανοι ως βαρβαροι το κουφον και
ευμεταβλητον ως φυσικον τι παρακολουθημα κεκτημενοι πειθονται τοις αυτου
λογοις και καταλαβοντες την Ἀδριανουπολιν εξωθεν της πολεως ταυτης ηυλισαντο.
Ἐπι δε τεσσαρακοντα και οκτω ημεραις καθ' εκαστην πολεμων συγκροτουμενων
(και γαρ οι νεωτεροι και προς πολεμον σφαδαιζοντες καθ' ημεραν εξερχομενοι
πολεμους συχνους μετα των βαρβαρων συνεκροτουν) Νικηφορος ο Βρυεννιος, επει
κατωθεν παρα του ψευδωνυμου εζητειτο, πυργοθεν προκυψας, οσα γε απο της
φωνης του ανδρος τεκμαιρομενος ελεγε μητε υιον αυτον επιγινωσκειν Ῥωμα νου
του ∆ιογενους, του εκ προαιρεσεως αδελφου αυτου χρηματισαντος, ως ειρηται,
οποια φιλει πολλακις γινεσθαι, και οτι ο επ' αληθειαι υιος αυτου εις Ἀντιοχειαν
ανηιρεθη. Ταυτα ειπων μετ' αισχυνης τον υποκριτην απεπεμψατο. 10.3.5 Ἐπει δε οι
εντος παρεκτεινομενου του καιρου εστε νουντο ηδη, δια γραφης ηιτησαντο βοηθειαν
παρα του αυτο κρατορος. Ὁ δε παρευθυ παρακελευεται Κωνσταντινωι τωι Ευφορβηνωι
αποχρωσαν αποδιελεσθαι δυναμιν των υπ' αυτον κομητων και δια νυκτος μετ'
αυτων εις Ἀδριανου πολιν δια του μερους των Καλαθαδων εισελθειν. Και ο
Κατακαλων παραχρημα της προς την Ὀρεστιαδα φερουσης ειχετο μετ' αγαθων των
ελπιδων λησεσθαι τους Κομανους οιομενος. Ἀλλα διημαρτανε του σκοπου.
Αισθομενοι γαρ τουτου πολλαπλασιοι τηνικαυτα εξιππασαμενοι και προσβα λοντες
απωσαντο τε εις τουπισω και οξεως εδιωκον. Ὁπη νικα και ο τουτου υιος Νικηφορος
και εμος εν υστεροις χρηματισας γαμβρος επι τηι μετ' εμε αδελφηι τηι πορφυρο
γεννητωι Μαριαι δορυ μακρον εναγκαλισαμενος και συναν τησας εξ υποστροφης τον
157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διωκοντα αυτον Σκυθην πληττει κατα το στερνον, ο δ' ευθυς νεκρος εκειτο. Οιδε γαρ
επ' αληθειαι δορυ κραδαινειν και ασπιδι περιφραττεσθαι· και ιππαζομενον αν τις
αυτον εθεασατο, ου Ῥωμαιον εικασεν ειναι, αλλα Νορμανοθεν ηκειν. Θαυμα γαρ ην
ο νεανισκος εκεινος εξιππαζομενος και οντως φιλοτιμημα φυσεως· την προς Θεον
ευσεβειαν πολυς, τα προς ανθρωπους ηδυς και μειλιχιος. 10.3.6 Ουπω τεσσαρακοντα
προς ταις οκτω διηλ θον ημεραι, και παρακελευσαμενου Νικηφορου του Βρυεν νιου
(εν εκεινωι γαρ η πασα εξουσια της Ἀδριανουπολεως ην) τας πυλας αθροον
αναπετασαντες εξηλθον κατα των Κομανων γενναιοι στρατιωται. Και πολεμου
καρτερου συρ ραγεντος πιπτουσι μεν ικανοι των Ῥωμαιων γενναιως αγωνιζομενοι
και της εαυτων ζωης αφειδησαντες, πλειους δε κτεινουσιν. Ὁπηνικα και Μαριανος ο
Μαυροκατακαλων του Τογορτακ καταστοχασαμενος (ηγεμων δε ουτος υπερε χων
της των Κομανων στρατιας), δορυ μακρον εναγκαλισα μενος ολας τε τωι ιππωι δους
τας ηνιας ευθυ κατ' αυτου ηλαυνε και μικρου αν τουτον ανειλεν, ει μη
προφθασαντες οι περι αυτον τυχοντες Κομανοι τουτον εξειλοντο, μικρου και τον
Μαριανον αποκτειναντες. Ουτος δε ο Μαριανος, καν νεος την ηλικιαν ην και ες
μειρακας αρτι παραγγελλων, αλλα πολλακις των της Ὀρεστιαδος πυλων
εξερχομενος μετα των Κομανων εμαχετο και τοσαυτακις πληττων η και κτεινων
νικητης ανθυπεστρεφεν. Ἦν γαρ ως αληθως μαχητης γενναιοτατος, καθαπερ τινα
κληρον πατρωιον την ανδρειαν κληρωσαμενος εκ γενναιοτατων ανδρων γενναιο
τερος παις γεννηθεις. Ἐξ υπογυου δε του θανατου ρυσθεις, αναζεσας τωι θυμωι κατα
του Ψευδοδιογενους εχωρησε περαθεν παρα τωι χειλει του ποταμου και αυτου
ισταμενου, οπου ο Μαριανος μετα των βαρβαρων εμαχετο· και θεασα μενος
ερυθροφορουντα και βασιλικως εσταλμενον και τους περι αυτον σκεδασθεντας,
ανατεινας τηνικαυτα την μαστιγα επαιε τουτον κατα κεφαλης αφειδως ψευδωνυμον
αποκαλων βασιλεα.
10.4.1 Ὁ δε βασιλευς την περι την Ἀδριανουπολιν καρτεριαν των Κομανων
μανθανων και τους συχνους εκεισε πολεμους δεον εκρινε και αυτος εξ Ἀγχιαλου
κειθι παρα γενεσθαι. Μεταπεμψαμενος ουν τους εκκριτους των ηγε μονων και
προεχοντας του λαου εβουλευετο τι αν ποιησειεν. Εισελθων δε τις ανηρ Ἀλακασευς
ονομαζομε νος εφη· «Ὁ εμος πατηρ συνηθης παλαι τωι του ψευδωνυμου πατρι
ετυχεν ων. Ἔγωγε τοινυν απελθων και εις εν των πολιχνιων εισαγαγων αυτον
κατασχησω.» Ἐζητειτο ουν τηνικαυτα ο τροπος της του τοιουτου εργου μεταχει
ρισεως. Ὁ δε τον επι Κυρου Ζωπυρον μιμησαμενος τον εκεινου τροπον υπεθετο προς
τον αυτοκρατορα· αικισασθαι γαρ εαυτον επηγγειλατο και τον πωγωνα και τας
τριχας αποκερειν και εις εκεινον φοιτησαι ως δηθεν ταυτα παρα του αυτοκρατορος
πεπονθως. 10.4.2 Ταυτ' ουκ ειπε μεν, ουκ ειργασατο δε, ουδ' επηγγειλατο μεν, εις
εργον δε την επαγγελιαν ουκ ηγαγεν, αλλ' αμα τε ο βασιλευς επηινει την συμβουλην
και ο Ἀλακασευς εν χρωι τε κουριας εγινετο και τας σαρκας κατηικιστο και προς τον
επιπλαστον ∆ιογενην εκεινον εφοιτησε. Και τα τε αλλα και την παλαιαν υπεμ νησε
φιλιαν και ως «Πολλα δεινα παρα του αυτοκρατορος πεπονθως Ἀλεξιου ηκω προς σε
θαρρησας» ελεγεν «επι τηι παλαι τουμου πατρος προς την σην βασιλειαν γνησιο τητι
εφ' ωι συναρασθαι σοι προς το προκειμενον». Ἐχρητο γαρ και τοιουτοις ονομασι
κολακευτικοις, ινα πλεον αυτον εφελκυσηται. Και ινα πλατυτερον τα κατ' αυτον
διηγησω μαι, λαβων το ενδοσιμον παρα του αυτοκρατορος Ἀλεξιου και γραφας
ωσαυτως παραδηλουσας προς τον την φυλακην πολιχνιου τινος Πουτζης
ωνομασμενου πεπιστευμενον ως «Παν οπερ αν ο παρων σοι υποθηται, ποιησον
αδιστακτως υπακουσας αυτου» (εκεισε γαρ ο βασιλευς καλως εστοχα σατο τους
158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κομανους καταλαβειν απο Ἀδριανουπολεως απαραντας), τουτων ουτως
οικονομηθεντων προσηκαμενος ο Ἀλακασευς, καθαπερ ειπομεν, την εν χρωι
κουρειαν προσεισι τωι ψευδωνυμωι λεγων· «∆ια σε πολλα δεινα πεπονθα, δια σε
υβρισθην και σιδηροδετος γεγονα, δια σε καθειρχθην επι πολλαις ηδη ημεραις, εξ
οτου των ρωμαικων οριων επεβης, αυτος υποπτος δια την του εμου πατρος προς σε
φιλιαν δοξας τωι αυτοκρατορι. Λαθων ουν αυτος σοι τωι εμωι δεσποτηι προσπεφευγα
εμαυτον τε των δεσμων ελευθερωσας και σοι τα συνοισοντα υποθεμενος.» 10.4.3 Ὁ
δε καλως τουτον αποδεξαμενος επυνθανετο ο τι δει ποιειν εφ' ωι τα κατα σκοπον
πληρωσαι. Και ος· «Ὁρας τουτι το πολιχνιον και την ευρειαν ταυτην πεδιαδα απο
χρωσαν προς νομας των ιππων εφ' ημεραις εφ' οσαις βουλει διαναπαυσαι σαυτον τε
και το σον στρατευμα; Χρη ουν μη περαιτερω τεως ημας προβαινειν, αλλ' ενταυθα
προσκαρτερησαι μικρον εφ' ωι και σε ανακτησασθαι το πολι χνιον τουτο κατασχοντα
και τους Κομανους εξελθοντας τα προς χρειαν κομισασθαι και ουτω της προς την
βασι λευουσαν αψασθαι. Και ει αρεστον δοκει σοι, τον του πολι χνιου φυλακα παλαι
ολον εμον οντα θεασομαι τε και αμαχητι παρασκευασω παραδουναι σοι τουτο.»
10.4.4 Ἤρε σκεν ο σκοπος ουτοσι τωι ∆ιογενει. ∆ια της νυκτος δε την βασιλικην
δεσμησας γραφην ο Ἀλακασευς πεμπει δια βελους εντος του καστρου· ην
υπαναγνους ο τουτο φυλασ σων παρεσκευασθη προς το δουναι το ειρημενον
πολιχνιον. Πρωΐας δε ο μεν Ἀλακασευς πρωτος ταις πυλαις προσπελασας ομιλειν
υπεκρινατο τωι φυλακι, προτερον σημειον δους τωι ∆ιογενει, ιν' οπηνικα τουτο
θεασοιτο, ευθυ του καστρου χωρησειεν. Ἐφ' ικανον δε προσποιουμενου την μετα του
φυλακος ομιλιαν και οπερ φθασας δεδωκει τωι ψευδωνυμωι ποιησαντος σημειον,
καθως ο ∆ιογενης τουτ' εθεασατο, τινας αναλαβομενος στρατιωτας ου πανυ πολ
λους θαρσαλεως εισεισι. Περιχαρως δε των εντος υποδε ξαμενων αυτον και του
φρουρουντος την Πουτζαν επι το βαλανειον αυτον προκαλουμενου συνωθουμενος
τε επι τουτο και παρα του Ἀλακασεως πειθεται τουτοις ευθυς. Ειτα δαψιλη τραπεζαν
αυτωι τε και τοις μετ' αυτου Κομα νοις παρεθεντο. Οι δε παντες ομου ικανως
ευωχηθεντες πλησθεντες τε οινου, ον εξ εμπεπλησμενων ασκων απερ ροφησαν,
εκειντο ρεγχοντες. Περιελθοντες δε ευθυς αυτος τε ο Ἀλακασευς και ο φυλαξ μετα
τινων ετερων τους τε ιππους αφελομενοι και τα οπλα αυτον μεν αυτου που κατα
λιμπανουσι ρεγχοντα, τους δ' υπ' αυτον αναιρησαντες εν διωρυξι τισιν ευθεως
απερριψαν ωσπερ εις τινας ταφους αυτοφυεις. 10.4.5 Ὁ δε Κατακαλων παρεπομενος
τωι Κομα νικωι στρατευματι κατα τας του βασιλεως υποθημοσυνας, επει εκεινον μεν
εντος εισελθοντα του καστρου εθεασατο, τους δε γε Κομανους εις προνομην
διασκεδασθεντας, απελ θων τον χαρακα επηξατο αγχου που της πολεως ην
φθασαντες ωνομασαμεν. Ὁ δε Ἀλακασευς των Κομανων απανταχου διασπαρεντων
ουκ εθαρρησε δηλωσαι περι του του τωι αυτοκρατορι, αλλα αναλαβομενος τουτον
την κατευθυ Τζουρουλου ηλαυνεν ως προς την βασιλευουσαν απερχομενος.
Μεμαθηκυια δε τουτο η του βασιλεως μητηρ και δεσποινα περι τα βασιλεια
ενδιατριβουσα ευθυς τον δρουγγαριον του στολου Κυμινειανον τον εκτομιαν Ευστα
θιον δια ταχους απεστειλεν εφ' ωι τον τοιουτον παραλαβειν και εισαγαγειν εις την
μεγαλοπολιν. Ὁ δε εχων μεθ' εαυ του Τουρκον τινα Καμυρην ονομαζομενον εις την
τουτου εκτυφλωσιν τωι τοιουτωι εχρησατο. 10.4.6 Ὁ δε αυτοκρατωρ ετι εις Ἀγχιαλον
εγκαρτερων, μεμαθηκως τον επι τηι προ νομηι των παρακειμενων χωρων σκεδασμον
των Κομανων, απαρας εκειθεν καταλαμβανει την μικραν Νικαιαν. Ὡς δε μεμαθηκοι
οτι ο Κιτζης, ηγεμων δε ουτος εις των του Κομανικου στρατευματος, αναλαβομενος
Κομανους ποσου μενους εις δωδεκα χιλιαδας και εις προνομην τουτους διασπειρας
159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λειαν τε πολλην συναγαγων τον αυχενα του Ταυροκωμου κατειληφε, τας υπ' αυτον
αναλαβομενος δυνα μεις κατελθων παρα τωι χειλει ειστηκει του ποταμου του κατα
την πεδιαδα την κατωθεν του τοιουτου αυχενος δια κειμενην ρεοντος. Τοπος δε
ουτος πληρης χαμαιδρυων και αρτιφυων δενδρων. Ἐκεισε γουν τας δυναμεις
καταστη σαμενος απομοιραν Τουρκων ικανην αποτεμομενος της τοξειας εκκριτους
ειδημονας κατα των Κομανων επαφ ιησιν, ωστε τον μετ' αυτων συναραμενους
πολεμον και ιππασιας τινας ποιησαμενους επισπασασθαι τουτους προς το πρανες. Οι
δε Κομανοι προσβαλοντες τουτοις εδιωκον ακρατως μεχρι της ρωμαικης φαλαγγος·
ειτα μικρον τους ιππους ανασειρασαντες και κατα της ρωμαικης εξορ μησαι
φαλαγγος ητοιμαζοντο καθιστωντες τας παραταξεις. 10.4.7 Ἐπει δε Κομανον τινα
αγερωχον ιπποτην της φαλαγ γος προπηδησαντα ο αυτοκρατωρ εθεασατο και τας
παρα ταξεις παραθεοντα και μονονου τον μετ' αυτου μαχεσο μενον αναζητειν
εοικοτα, ουκ εφερεν ουτε το δεξιον καρτερειν ουτε το ευωνυμον κερας, αλλ' αυτος
προ παντων ολας τας ηνιας χαλασας τον αναζητουντα τον πολεμον βαρβαρον
πρωτως παιει δια του δορατος και αμφι στηθεσι διαμπερες ελασας το ξιφος του
ιππου κατεβαλε κατα ταυ τηνι την ημεραν στρατιωτην μαλλον η στρατηγον εαυτον
αποδειξας. Μεγα τοινυν ταις ρωμαικαις παραυτικα θαρσος εμβαλων παραταξεσιν,
ουχ ησσονα δε τοις Σκυθαις φοβον, ως πυργος τουτοις προσβαλων διειλε το
στρατευμα. Ουτω γουν της ομαιχμιας των βαρβαρων διασπασθεισης διασπαρεντες
απανταχηι εφευγον ακρατως. Κομανοι μεν ουν τηνικαυτα πιπτουσιν ωσει χιλιαδες
επτα, αγονται δε και ζωγρια τρισχιλιοι. 10.4.8 Την μεντοι λειαν απασαν αφελομενοι
οι του ρωμαικου στρατευματος ου συνεχωρη θησαν παρα του αυτοκρατορος κατα το
ειωθος ταυτην επιμοιρασασθαι, καθο εξ υπογυου των παρακειμενων χωρων
εσκυλευθη, αλλα δοθηναι τοις εποικοις. Του γουν βασι λικου προσταγματος πτηνου
δικην εις απασαν την περιχωρον διαδεδραμηκοτος εκαστος των σκυλευθεντων
παραγενομενος επιγινωσκων το ιδιον ανελαμβανετο. Στερ νοτυπουντες ουν και
χειρας ικετιδας εις ουρανον αιροντες τωι αυτοκρατορι τα λυονα επηυχοντο. Και ην
ακουειν φωνην συμμικτον ανδρων τε και γυναικων μεχρις αυτης σεληνιακης
σφαιρας φθανουσαν. 10.4.9 Ἀλλα ταυτα μεν ουτω· ο δε γε αυτοκρατωρ χαιρων τας
δυναμεις ανακτησα μενος εις την ειρημενην μικραν Νικαιαν αυθις επανα ζευγνυσιν.
Ἐκεισε γουν επι δυσιν ημεραις εγκαρτερησας τριταιος εκειθεν εξελθων
καταλαμβανει την Ἀδριανουπολιν περι την οικιαν του Σιλβεστρου ικανας
ενδιατριψας ημε ρας. Των γουν Κομανων οι λογαδες απαντες αποκριθεντες του
λοιπου στρατευματος βουληθεντες τουτον απατησαι προσερχονται τουτωι ως
αυτομολοι σπεισασθαι ταχα μετ' αυτου προσποιουμενοι, ινα τριβομενου του μετ'
ειρηνης καιρου προχωροιη το Κομανικον στρατευμα τοις εμπροσθεν. Ἐπι τρισιν ουν
ημεραις εγκαρτερησαντες μετα την τριτην ημεραν νυκτος της προς τα οικοι
φερουσης ηψαντο. 10.4.10 Αισθομενος δε της των Κομανων απατης ο αυτοκρατωρ
υποπτερους αποστειλας δηλοι τουτο τοις πεπιστευμενοις την φυλακην των του
Ζυγου ατραπων εφ' ωι μη αναπιπ τειν, αλλ' εγρηγορεναι δια παντος, ει που τουτους
κατα σχοιεν. Αυτος δε το ολον στρατευμα των Κομανων μεμα θηκως επι τα προσω
την πορειαν ποιουμενον ευθυς αναλαβομενος τους παρατυχοντας των στρατιωτων
κατα λαμβανει τοπον τινα Σκουταριον καλουμενον σταδιους της Ἀδριανουπολεως
απεχοντα οκτωκαιδεκα, την δε μετ' αυτην εις Ἀγαθονικην. Ἐπει δε μεμαθηκοι το
Κομανικον φοσσατον ετι κατα τον Ἀβριλεβω διακειμενον (τοπος δε ουτος ου
πορρωτερω των ειρημενων πολεων κειμενος), ενταυθα γενομενος και τα απειρα
απερ ανηψαν πυρα πορρωθεν εξιδων και κατασκεψαμενος αποστειλας μετεπεμψατο
160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Νικολαον τον Μαυροκατακαλων και ετερους των εκκριτων ηγεμονων του
οπλιτικου και τι χρη ποιειν διεσκοπειτο. ∆εον ουν τηνικαυτα εκριθη μεταπεμψασθαι
τους των εθνι κων αρχηγους, τον τε Ουζαν (εκ Σαυροματων δε ουτος) και Καρατζαν
τον Σκυθην και τον μιξοβαρβαρον Μονα στραν, και παρασκευασασθαι ινα
απελθοντες παρασκευα σωσιν εφ' εκαστηι σκηνηι πεντεκαιδεκα και πλειους αναψαι
πυρσους, ωστε τους Κομανους τους τοσουτους πυρσους θεασαμενους απειροπληθες
το ρωμαικον νομισαι στρα τευμα καντευθεν εκδειματωθεντες του λοιπου μη θαρσα
λεως τουτοις προσβαλειν. Τουτο δε γεγονος ταις των Κομανων ψυχαις φοβον μεγαν
ενιησιν. Ὁ δε γε αυτοκρατωρ πρωΐας οπλισαμενος και τας υπ' αυτον δυναμεις
αναλαβο μενος ιεται κατ' αυτων· πολεμου δε εξ εκατερων συρρα γεντος οι Κομανοι
τα νωτα διδοασιν. Ὁ δε βασιλευς διε λων το στρατευμα τους μεν ψιλους εμπροσθεν
διωκειν εκπεπομφεν, αυτος δε φευγοντων ακρατως ελαυνων εδιωκε. Τουτους δε
περι την Σιδηραν Κλεισουραν καταλαβων πολ λους μεν αναιρει, πλειστους δε και
ζωγριαν αγει. 10.4.11 Οι δε γε προπεμφθεντες των Κομανων την λειαν πασαν ανα
λαβομενοι υπεχωρησαν. Ὁ δε βασιλευς περι την ακρολοφιαν της Σιδηρας
Κλεισουρας παννυχιος διατελεσας χειμωνος οντος σφοδρου, αυγαζουσης ηδη ημερας
την Γολοην κατειληφεν. Ἐκεισε δε ημερονυχθιον εν διακαρτερησας εφ' ωι τιμησαι
παντας τους ανδρικως αγωνισαμε νους και δωρεων μεγιστων αξιωσαι και το
βουλευθεν εις εργον αγαγων και μετ' ευφροσυνης παντας εκπεμψας οικαδε εν δυσι
νυχθημεροις κατειληφε τα βασιλεια.
10.5.1 Και μικρον εαυτον ανακτησαμενος των πολλων μοχθων, επει τους
Τουρκους τα εντος Βιθυνιας κατατρεχοντας ευρε και ληιζομενους απαντα, των
δυτικων πραγ ματων εκ θατερου μερους προς εαυτα επισπωμενων τον αυτοκρατορα,
πλεον εν τουτοις η εν εκεινοις καμνων (προς γαρ το κατεπειγον μαλλον ο πονος ην)
επινοιαν επινοειται μαλα μεγαλουργον και αξιαν της εκεινου ψυχης και προς
ασφαλειαν Βιθυνιας αποταφρευει τας εκεινων καταδρομας δια τοιαυτης
κατασκευης· αξιον δε και την κατασκευην εκεινην διηγησασθαι. 10.5.2 Ὁ γαρ
Σαγγαρις ποταμος και η παραλια η μεχρι του χωριου Χηλης ιθυτενως καταφερο
μενη και η προς βορραν ανακαμπτουσα πολλην ενδον περι κλειουσι χωραν. Ταυτην
τοινυν την χωραν πονηροι γειτο νες γεγονοτες ημιν ανεκαθεν οι του Ἰσμαηλ κατα
πολλην ερημιαν των κωλυοντων δια τε Μαρυανδηνων και των περαν Σαγγαρεως
ραιδιως κατεληιζοντο και μαλλον την Νικομηδους επεθλιβον τον ποταμον
διαπεραιουμενοι. Την τοιαυτην τοινυν ορμην ανακοπτων των βαρβαρων ο βασιλευς
και την της χωρας καταδρομην και μαλιστα την Νικομη δους ασφαλιζομενος
κατωτερω της Βαανης λιμνης μακρο τατον ορυγμα κατιδων και παρακολουθησας
αυτωι μεχρι περατος κατενοει απο τε της θεσεως και του σχηματος, ως αρα ο τοπος
ουκ εκ ταυτοματου διαβεβοθρωται ουδε συσσεσηραγγωται φυσικως, αλλα χειρος
τινος υπηρχε μηχανημα. Πολυπραγμονησας ουν το του τοπου μανθανει παρα τινων,
ως αρα της τοιαυτης διωρυχος Ἀναστασιος ο ∆ικουρος επεστατησε. Τι μεν
βουλομενος, ουκ ειχον λεγειν· εφαινετο δ' ουν τωι βασιλει Ἀλεξιωι, ως δη ο αυτο
κρατωρ εκεινος εβουλετο απο της λιμνης υδωρ μετοχετευειν ες ταυτηνι την
χειροποιητον χαραδραν. Προς τοιαυτην τοινυν ενθυμησιν αναχθεις ο αυτοκρατωρ
Ἀλεξιος την τε ταφρον εις βαθος ικανωτατον διορυσσειν εκελευε. 10.5.3 ∆εδοικως δε
μη ποτε και πορευσιμα γενοιτο τα των ποτα μων κατα τας συναφας των ρευματων,
ανισται φρουριον ερυμνοτατον, πανταχοθεν το ασφαλες και το ανεπιχειρη τον εχον
απο τε του ποταμου και της εις υψος και παχος τειχοποιιας· οθεν και την σιδηραν
απηνεγκατο κλησιν. Και εστι νυν το σιδηρουν τουτι πυργιον πολις προ πολεως και
161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τειχους προτειχισμα. Αυτος δε ο αυτοκρατωρ εφιστατο τηι του πολιχνιου οικοδομηι
απο πρωΐας μεχρις εσπερας, καιτοι πολλης της αλεας ουσης τον θερινον τροπικον
του ηλιου διαπορευομενου, και καυσωνος ηνειχετο και κονιας. Και πολλην την
δαπανην κατεβαλλετο ως εντευθεν ερυμνοτα τον γεγονεναι το τειχος και
απροσμαχον, τους συροντας εκαστον των λιθων, ει ετυχεν ειναι πεντηκοντα η
εκατον ανδρας, δαψιλως επιφιλοτιμουμενος. Ἐντευθεν δε ου των τυχοντων, αλλα
και στρατιωτης απας και υπηρετης αυτοχ θων τε και εξ αλλοδαπης ορμωμενος προς
την των τοιου των λιθων ολκην εκεκινητο δαψιλεις ορωντες τους μισθους και
αυτον τον αυτοκρατορα καθαπερ αθλοθετην τινα εφιστα μενον. Τεχνη γαρ ην και
τουτο ινα πολλων συρρεοντων ραιον η ολκη των παμμεγεθων εκεινων λιθων
γινοιτο. Ουτως ην εκεινος και επινοησαι βαθυτατος και καταπραξαι μεγα
λουργοτατος. 10.5.4 Τα μεν ουν κατα τον αυτοκρατορα μεχρι της ... επινεμησεως του
... ετους κατα τον ειρημενον τροπον προβεβηκεν· ουπω δε μικρον εαυτον αναπαυσας
λογοποιου μενην ηκηκοει απειρων Φραγγικων στρατευματων επελευ σιν. Ἐδεδιει
μεν ουν την τουτων εφοδον γνωρισας αυτων το ακατασχετον της ορμης, το της
γνωμης αστατον και ευαγωγον και ταλλα οποσα η των Κελτων φυσις ως ιδια η
παρακολουθηματα τινα εχει δια παντος και οπως επι χρη μασι κεχηνοτες αει δια την
τυχουσαν αιτιαν τας σφων συνθηκας ευκολως ανατρεποντες φαινονται. Ειχε γαρ αει
τουτο ᾀδομενον και πανυ επαληθευον. Και ουκ αναπεπ τωκει, αλλα παντοιως
παρεσκευαζετο, ωστε καιρου καλουντος ετοιμον προς τας μαχας ειναι. Και γαρ και
πλεω και φοβερωτερα των φημιζομενων λογων ησαν τα πραγματα. Πασα γαρ η
εσπερα και οποσον γενος βαρβαρων την περαθεν Ἀδριου μεχρις Ἡρακλειων στηλων
κατυκει γην, απαν αθροον μεταναστευσαν επι την Ἀσιαν δια της εξης Ευρωπης
εβαδιζε πανοικι την πορειαν ποιουμενον. Ἔσχε δε τα κατα την τοιαυτην συγκινησιν
την αιτιαν ενθενδε ποθεν. 10.5.5 Κελτος τις Πετρος τουνομα, την επωνυμιαν
Κουκουπετρος, εις προσκυνησιν του αγιου ταφου απελθων και πολλα δεινα
πεπονθως παρα των την Ἀσιαν πασαν ληιζομενων Τουρκων τε και Σαρακηνων μογις
επανηλθεν εις τα ιδια. Και διαμαρτων του σκοπου ουκ εφερεν, αλλ' αυθις ηβουλετο
της αυτης αψασθαι οδου. Συνιδων δε ως ου χρη μονον αυθις της προς τον αγιον
ταφον οδοιποριας αψασθαι, ινα μη χειρον τι γενηται οι, βουλην βουλευεται
συνετην. Ἡ δε ην διακηρυκευσαι εις απασας τας των Λατινων χωρας ως «Ὀμφη θεια
παρακε λευεται με πασι τοις εν Φραγγιαι κομησι κηρυξαι, απαντας των ιδιων απαραι
και εις προσκυνησιν του αγιου ταφου απελθειν και σπευσαι οληι χειρι και γνωμηι της
των Ἀγαρη νων τα Ἱεροσολυμα λυτρωσασθαι χειρος». 10.5.6 Και μεντοι και
κατωρθωκεν. Ὥσπερ γαρ τινα θειαν ομφην ενθεμενος εις τας απαντων ψυχας τους
οπουδηποτε Κελτους αλλον αλλαχοθεν συν οπλοις και ιπποις και τηι λοιπηι του
πολεμου παρασκευηι συναθροιζεσθαι παρεσκευαζε. Κακεινοι μεν ουτως ειχον
προθυμιας τε και ορμης και πασα λεωφορος τουτους ειχε· συνεπηιει δε τοις
στρατιωταις εκεινοις Κελ τοις και ψιλον υπερ την αμμον και τα αστρα πληθος φοι
νικας φερον και σταυρους επ' ωμων, γυναια τε και τεκνα των σφων εξεληλυθοτα
χωρων. Και ην οραν αυτους καθα περ τινας ποταμους απανταχοθεν συρρεοντας και
δια των ∆ακων ως επιπαν [προς τας] προς ημας επερχομενους πανστρατιαι. 10.5.7
Προηγησατο δε της των τοσουτων λαων ελευσεως ακρις των μεν πυρων απεχομενη,
τους δε αμπε λωνας δεινως κατεσθιουσα. Ἦν δ' αρα τουτο το συμβο λον, ως οι τοτε
συμβολομαντεις απεμαντευοντο, ως η εφοδος του τοσουτου Κελτικου στρατευματος
των μεν Χριστιανικων πραγματων αποσχηται, δεινως δ' επιβρισειε κατα των
βαρβαρων Ἰσμαηλιτων μεθηι και οινωι και τωι ∆ιονυσωι δεδουλευκοτων. Τουτο γαρ
162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το γενος ∆ιονυσωι τε υπεικει και Ἔρωτι και προς παντοιας μιξεις καταφορω τατον
και μη συμπεριτεμνομενον τηι σαρκι και τα παθη, και εστιν ουδεν αλλο η δουλον και
τριδουλον των της Ἀφροδιτης κακων. Ἔνθεν τοι και την Ἀσταρτην αυτοικαι την
Ἀσταρωθ προσκυνουσι και σεβονται και του αστρου τον τυπον περι πλειονος
τιθενται και την χρυσην παρ' εκεινοις Χοβαρ. Ὁ μεντοι σιτος εις τον χριστιανισμον
τοις συμβολικοις τουτοις εξελαμβανετο δια το νηφαλιον τε και τροφιμωτατον. Ουτω
μεν ουν οι μαντεις τας αμπελους και τον πυρον εξεδεξαντο. 10.5.8 Ἀλλα τα μεν περι
των μαν τεων ουτως εχετω· τα δε κατα την εφοδον των βαρβαρων ουτω
παρηκολουθηκει και καινον τι κατανοειν τοις γε νουν εχουσιν ενην. Της γαρ των
τοσουτων ελευσεως ουχ ομου ουδε κατα ταυτον γινομενης (και πως γαρ τοσαυτα
πληθη εκ διαφορων τοπων εξορμησαντα ομαδον τον της Λογγι βαρδιας πορθμον
διανηξασθαι ενην;) οι μεν πρωτοι, οι δε δευτεροι, οι δε τουτων οπισθεν και καθεξης
οι απαντες τον αποπλουν ουτω ποιουμενοι δια της ηπειρου διηρχοντο. Προηγειτο δε
εκαστου στρατευματος τουτων ακρις αμυθη τος, ως εφαμεν. Ἅπαντες γουν απαξ και
δις τουτο θεασα μενοι προδρομους ταυτας των Φραγγικων ταγματων εγνω ρισαν.
10.5.9 Ὡς δε σποραδην τινες τον της Λογγιβαρδιας διεπερων ηδη πορθμον, ο
αυτοκρατωρ μετακαλεσαμενος τινας των ρωμαικων δυναμεων αρχηγους εκπεμπει
του τους προς τα μερη ∆υρραχιου και Αυλωνος εντειλαμενος δεχεσθαι μεν
προσηνως τους διαπερωντας πανηγυρεις τε δαψιλεις εξ απασων των χωρων κατα
την οδον εξαγειν, ειτα ενεδρευειν παρακολουθουντας διολου και επαν εκδρο μας
τινας τουτους θεασοιντο ποιουμενους εις προνομην των παρακειμενων χωρων
εκτρεχοντας, αναστελλειν δια μετριων ακροβολισμων. Συμπαρησαν δε τουτοις και
τινες της λατινικης διαλεκτου ειδημονες, ινα τας αναφυομενας μεταξυ μαχας
καταστελλωσιν. 10.5.10 Ἀλλ' οπως σαφεστερον αφηγησαιμην το πραγμα και κατα
μερος, ταυτης της φημης διαδραμουσης απανταχου πρωτος ο Γοντοφρε την ιδιαν
απεμπολησας χωραν της προκειμενης οδου ειχετο. Ἀνηρ δε ουτος πολυχρηματος και
επι γενναιοτητι και ανδρειαι και γενους περιφανειαι μεγαλως αυχων· εκαστος γαρ
των Κελτων εσπευδε προτρεχειν των αλλων. Και γεγονε συγκινησις οιαν ουδεπω τις
μεμνηται ανδρων τε και γυναικων, των μεν απλουστερων ως τον του Κυριου
προσκυ νησαι ταφον και τα κατα τους ιερους ιστορησαι τοπους επειγομενων επ'
αληθειαι, των δε γε πονηροτερων και μαλ λον οποιος ο Βαιμουντος και οι τουτου
ομοφρονες αλλον ενδομυχουντα λογισμον εχοντων, ει που εν τωι διερχεσθαι
δυνηθειεν και αυτην την βασιλευουσαν κατασχειν καθαπερ πορισμα τι ταυτην
ευρηκοτες. Ἐταρασσε δε τας των πλειονων και γενναιοτερων ψυχας ο Βαιμουντος
ως παλαιαν μηνιν κατα του αυτοκρατορος τρεφων. Ὁ μεν ουν Πετρος μετα το ταυτα
διακηρυκευσαι παντων προη γησαμενος τον της Λογγιβαρδιας διεπερασε πορθμον
μετα πεζων μεν χιλιαδων ογδοηκοντα, ιππεων δε χιλιαδων ανδρων εκατον και δια
των μερων της Ουγγριας την βασι λευουσαν κατελαβεν. Ἔστι μεν γαρ το των
Κελτων γενος, ως εικασαι τινα, και αλλως λιαν θερμοτατον και οξυ, επαν δε και
αφορμης δραξοιτο, ακαθεκτον.
10.6.1 Του δε βασιλεως απερ ο Πετρος προεπεπονθει παρα των Τουρκων
γινωσκοντος και συμβουλευοντος αυτωι και την των λοιπων κομητων καρτερησαι
ελευσιν, ουκ επει θετο θαρρων εις το πληθος των συνεπομενων αυτωι και
διαπερασας επηξατο τον χαρακα εις τι πολιχνιον Ἑλενουπολιν ονομαζομενον. Ἐπει
δε και Νορμανοι τουτωι συνει ποντο εις δεκα χιλιαδας ποσουμενοι, αποκριθεντες του
λοιπου στρατευματος τα κατα την Νικαιαν εληιζοντο πασιν ωμοτατως χρησαμενοι.
Των τε γαρ βρεφων τα μεν εμελι ζον, τα δε ξυλοις περιπειροντες ωπτιζον εν πυρι,
163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς δε τους τωι χρονωι προηκοντας· παν ειδος ποινης επεδει κνυντο. 10.6.2 Οι δε
εντος των γινομενων εν αισθησει γεγο νοτες αναπετασαντες τας πυλας κατ' αυτων
εξηιεσαν. Καρτερου δε τηνικαυτα συρραγεντος πολεμου παλινορσοι εισω του
καστρου γεγονασιν εκθυμως των Νορμανων αγω νισαμενων. Και ὣς την λειαν
απασαν αναλαβομενοι κατε λαβον αυθις την Ἑλενουπολιν. Λογου δε αναμεταξυ
αυτων τε και των μη συν αυτοις απελθοντων κινηθεντος, οποια φιλει εν τοις
τοιουτοις γινεσθαι, του φθονου τον θυμον αναφλεγοντος των απολειφθεντων
καντευθεν αψιμαχιας αμφοιν γενομενης οι τολμητιαι Νορμανοι αποκριθεντες αυθις
την Ξεριγορδον καταλαβοντες εξ εφοδου κατεσχον. 10.6.3 Μαθων δε το γεγονος ο
σουλταν κατ' αυτων μετα απο χρωσης δυναμεως εκπεμπει τον Ἐλχανην. Ὁ δε
καταλαβων αιρει μεν την Ξεριγορδον, των δε γε Νορμανων τους μεν ξιφων
παραναλωμα εποιησατο, τους δε και ζωγριαν ηγε μελετησας αμα και κατα των
συναπολειφθεντων τωι Κουκουπετρωι. Και λοχους μεν εν επικαιροις καταστησας
τοποις, ως αν <εν> τωι κατα της Νικαιας απιεναι τουτοις απροοπτως εμπιπτοντες
αναιρωνται, γινωσκων δε και το των Κελτων ερασιχρηματον δυο τινας δραστηριους
την γνωμην μεταπεμψαμενος ενετειλατο απελθειν προς το στρατευμα του
Κουκουπετρου διακηρυκευοντας ως οι Νορ μανοι, κατασχοντες την Νικαιαν, δασμον
των ενοντων εν αυτηι ποιουνται. 10.6.4 Αυτη η φημη τους μετα του Πετρου συνοντας
καταλαβουσα δεινως συνεταραξε. ∆ασμον γαρ και χρηματα ακηκοοτες παραχρημα
της προς την Νικαιαν φερουσης οδου ασυντακτως ηψαντο επιλαθομενοι μονονου
και στρατιωτικης εμπειριας και της τοις προς μαχην απιουσιν ... ευταξιας. Ἔστι μεν
γαρ και αλλως το των Λατι νων γενος φιλοχρηματωτατον, ωσπερ ανωθεν ειρηται,
επαν δε και προς καταδρομην χωρας απονευσειε, και λογωι μη χρωμενον
αχαλιναγωγητον. Μη κατα στοιχους δε μητε ιλαδον πορευομενοι τοις περι τον
∆ρακοντα λοχωσι Τουρ κοις περιπιπτοντες οικτρως ανηιρουντο. Και τοσουτον πλη
θος Κελτων τε και Νορμανων εργον μαχαιρας Ἰσμαηλιτι κης εγεγονει ωστε, τα
εκασταχου κειμενα λειψανα των αποσφαγεντων ανδρων συγκομισαντες, μεγιστον
ου λοφον φημι ουδε βουνον ουδε σκοπιαν εποιησαντο, αλλ' οιον ορος υψηλον και
βαθος και πλατος αξιολογωτατον απολαμβανον· τοσουτος εκειτο ο των οστων
κολωνος. Και τινες υστερον των εκ του αυτου γενους των αποσφαγεντων βαρβαρων
εν σχηματι πολεως οικοδομησαντες τειχος μεσεμβολα τινα καθαπερ καχληκας τα
οστα των απολωλοτων ενεθεντο τρο πον τινα ταφον αυτοις την πολιν ποιουμενοι.
Ἥτις και εις την τημερον ισταται τετειχισμενη ομου τε λιθοις και οστοις αναμιξ
εχουσα τον περιβολον. 10.6.5 Παντων ουν ξιφων παραναλωμα γεγονοτων μονος ο
Πετρος μετ' ολιγων τινων εις Ἑλενουπολιν αυθις υποστρεψας εισηιει. Οι δε Τουρκοι
αυθις τουτον ενηδρευον ελειν εθελοντες. Ὁ δε αυτοκρατωρ, απαντα ακηκοως και
την τοσαυτην ανδροκ τασιαν βεβαιωθεις, εν δεινωι εποιειτο ει και ο Πετρος αλυη.
Παραχρημα τοινυν μεταπεμψαμενος τον Κατακαλων Κωνσταντινον τον
Ευφορβηνον, ου ο λογος εν πολλοις ηδη εμνησθη, αποχρωσας δυναμεις εν ναυσι
πολεμικαις εμβα λων διαποντιον εις αρωγην αυτου πεπομφε. Θεασαμενοι δε τουτον
οι Τουρκοι καταλαβοντα φυγαδειαι εχρησαντο. Ὁ δε μηδε μικρον αναμεινας
αναλαβομενος τον Πετρον μετα των συν αυτωι, ρητοι γαρ ησαν, διασυζει προς τον
βασιλεα. 10.6.6 Του δε βασιλεως αναμιμνησκοντος αυτον της αρχηθεν αβουλιας
αυτου και οπως ταις αυτου υποθημοσυναις μη πειθομενος τοσουτοις ενεπεπτωκει
δεινοις, οποια Λατινος υψαυχην ουχι εαυτον αιτιον του τοσουτου κακου ελεγεν,
αλλ' εκεινους τους μη αυτωι πειθομενους, αλλα τοις ιδιοις θελημασι χρωμενους,
ληιστας αποκαλων τουτους και αρπα γας και μηδε παρα του Σωτηρος εις
164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσκυνησιν του αγιου ταφου δια ταυτα δεκτους. 10.6.7 Οι μεν ουν των Λατινων,
οποιος ο Βαιμουντος και οι τουτου ομοφρονες, ερωτα της των Ῥωμαιων αρχης εκ
μακρου εχοντες και ταυτην εαυ τοις περιποιησασθαι βουλομενοι, προφασιν την του
Πετρου διακηρυκευσιν ευρηκοτες, ως ειρηται, την τοιαυτην συγκι νησιν εποιησαντο
απατησαντες τους ακεραιοτερους και σχηματιζομενοι κατα των Τουρκων
απερχεσθαι εις εκδι κησιν του αγιου ταφου τας ιδιας επιπρασκον χωρας.
10.7.1 Ουβος δε τις ο του ρηγος Φραγγιας αδελφος φυσων τα Ναυατου επ'
ευγενειαι και πλουτωι και δυναμει της ενεγκαμενης μελλων εξελθειν ταχα ως προς
τον αγιον ταφον αποστειλας απονοιας ρηματα εμηνυσε προς τον αυτοκρατορα
προμηθευομενος λαμπραν την υπαντην αυτωι γενεσθαι· «Ἴσθι» λεγων «ω βασιλευ,
ως εγω ο βασιλευς των βασιλεων και ο μειζων των υπ' ουρανον. Και καταλαμβα
νοντα με ηδη ενδεχεται υπαντησαι τε και δεξασθαι μεγα λοπρεπως και αξιως της
εμης ευγενειας». 10.7.2 Ταυτα ο βασιλευς ακουσας, επει δουξ μεν ετυχε ∆υρραχιου
Ἰωαν νης ο υιος Ἰσαακιου του σεβαστοκρατορος, περι ου ανωθεν ειρηται, του δε
στολου Νικολαος ο Μαυροκατακαλων περι τον λιμενα του ∆υρραχιου εκ
διαστηματων ενορμισας τας ναυς κακειθεν αυθις τας εκδρομας ποιουμενος και τα
πελαγη περισκοπων, ως μη λαθοιεν αυτον ληιστρικαι νηες παραπλευσασαι, ο
αυτοκρατωρ ευθυς γραμματα προς αμφο τερους εκπεμπει εντειλαμενος τον μεν
δουκα ∆υρραχιου δια της ηπειρου και της παραλιας εφεδρευειν την τουτου ελευσιν
και παραυτικα τωι αυτοκρατορι ταχειαν της τουτου ελευσεως δουναι γνωσιν, αυτον
δε τον Ουβον υποδεξασθαι μεγαλοπρεπως, τον δε δουκα του στολου
παρακελευσασθαι μηδαμως αναπεπτωκεναι μηδε καταρραιθυμειν, αλλ' εγρηγο ρεναι
δια παντος. 10.7.3 Κατα την παραλιαν δε της Λογγι βαρδιας ο Ουβος διασωθεις
πρεσβεις τηνικαυτα εκπεμπει προς τον δουκα ∆υρραχιου εικοσι προς τοις τεσσαρσι
τον αριθμον, θωραξι χρυσεοις συν αυταις κνημισι περιπεφραγ μενους, μετα του
κομητος Τζερπεντηριου και Ἠλια του εκ Θεσσαλονικης αποδρασαντος απο του
αυτοκρατορος. Οι δε προς τον δουκα τοιαυτα ελεγον· «Γνωστον εστω σοι, δουξ, οτι ο
κυριος ημων Ουβος οσον ηδη καταλαμβανει αναλαβομενος απο Ῥωμης την χρυσην
του αγιου Πετρου σημαιαν. Ἀρχηγον δε τουτον επιστασο του Φραγγικου
στρατευματος απαντος. Ἡτοιμασθητι γουν προς την του του και των υπ' αυτον
δυναμεων δοχην αξιαν της αυτου εξουσιας και την προς αυτον υπαντην
ποιησομενος.» 10.7.4 Τουτων τοιαυτα προς τον δουκα λεγοντων ο Ουβος δια της
Ῥωμης εις Λογγιβαρδιαν, ως ειρηται, κατελθων και δια της Βαρεως ως προς το
Ἰλλυρικον τον αποπλουν ποιου μενος κλυδωνι μεγιστωι περιπεσων απωλεσε τα
πλειω των αυτου πλοιων συν αυτοις ερεταις και επιβαταις, ενος μονου σκαφους, εν
ωι αυτος ετυχε, κατα την μεσαιχμιον παραλιαν του τε ∆υρραχιου και τοπου τινος
καλουμενου Παλους αποπτυσθεντος οιον παρα των κυματων και αυτου
ημιθραυστου. Παραδοξως δε τουτωι σωθεντι περιτυχοντες δυο τινες των
περισκοπουντων την τουτου ελευσιν μετεκα λουντο αυτον λεγοντες ως «Ὁ δουξ
απεκδεχεται σου την αφιξιν επιποθων σε θεασασθαι». Ὁ δ' ευθυς ιππον εζητει.
Ἅτερος δε τουτων αποβας του ιππου τουτον αυτωι μαλα προθυμως διδωσιν. 10.7.5
Ουτω γουν τουτον ο δουξ σωθεντα θεασαμενος και προσηγοριας αξιωσας, οπη τε και
οθεν επερωτησας και οπως αυτωι διαπλωζομενωι τα δεινα ξυμ βεβηκε μαθων και
επανακτησαμενος χρησταις υποσχεσεσι τραπεζαν αυτωι δαψιλη του λοιπου
παρατιθησιν. Μετα δε την ευωχιαν ανετον μεν, ουκ ελευθερον δε παντελως ειχε.
Ταχυ δε τωι αυτοκρατορι τα κατ' αυτον δηλωσας εκαρτερει το ποιητεον εκειθεν
δεξασθαι. Ἅπαντα δε μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ οξεως τον Βουτουμιτην πεμπει προς
165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την Ἐπι δαμνον, ην πολλακις ∆υρραχιον κατωνομασαμεν, εφ' ωι τον Ουβον
αναλαβεσθαι και μη την ευθειαν βαδισαι, αλλα παρεκκλιναι και δια της
Φιλιππουπολεως αυτον αγαγειν εις την μεγαλοπολιν. Ἐδεδιει γαρ τα οπισθεν
ερχομενα Κελτικα πληθη και στρατευματα. ∆εξαμενος δε τουτον ο βασιλευς εντιμως
και παντοιας φιλοφροσυνης αξιωσας χρηματα τε ικανα επιδους πειθει παραχρημα
ανθρωπον αυτου γενεσθαι τον τοις Λατινοις συνηθη ορκον επομοσα μενον.
10.8.1 Ἀλλα ταυτα μεν τα κατα τον Ουβον εκ προοιμιων· ο δε γε Βαιμουντος,
ου ανωθεν ο λογος πολλακις εμνησθη, πεντεκαιδεκα ημερων ουπω διελθουσων
διεπερασεν εις την ακτην του Καβαλιωνος μετα κομητων διαφορων και στρα
τευματος αριθμον υπερβαινοντος απαντα. Τοπος δε ουτος εγγυς της Βοουσης·
ονοματα δε ταυτα των εν τοις μερεσιν εκεινοις τοπων. Και μεμφεσθω μηδεις ημιν
τοιουτοις χρω μενοις ονομασι βαρβαρικοις και αφ' ων εστι το υφος της ιστοριας
καταμιαινεσθαι· ουδε γαρ ουδ' Ὅμηρος απηξιωσε Βοιωτους ονομαζειν και τινας
βαρβαρωδεις νησους δια την της ιστοριας ακριβειαν. 10.8.2 Κατα ποδας δε τουτου
και ο κομης Πρεβεντζας ταις ακταις του πορθμου Λογγιβαρδιας προσπελασας, επει
διαπεραν και αυτος εβουλετο, μυριοφο ρον ναυν ληιστρικην μισθωσαμενος
τριαρμενον εξακισχιλιων χρυσινων στατηρων, εν ηι ερεται μεν διακοσιοι, εφολκια δε
τα συνεφεπομενα ταυτηι τρια. Τον αποπλουν ου προς τα μερη του Αυλωνος
επεποιητο καθως τα λοιπα των Λατινων στρατευματα, αλλα τον ρωμαικον
υφορωμενος στολον λυσας τα πρυμνησια μικρον παρεκκλινας κατευθυ Χιμαρας τον
αποπλουν εποιειτο ουριου τυχων πνευματος. 10.8.3 Φευγων δε τον καπνον εις πυρ
επεπτωκει. Και γαρ ουχι τοις σπο ραδην ενεδρευουσι τον της Λογγιβαρδιας πορθμον
ναυτικοις περιετυχεν, αλλ' αυτωι τωι δουκι του ολου ρωμαικου στολου Νικολαωι τωι
Μαυροκατακαλων. Ὃς πορρω περι της ληιστρικης εκεινης νηος μεμαθηκως, τας του
ολου στολου διηρεις και τριηρεις και τινας δρομαδας αναλαβομενος ναυς απελ θων
ιστατο εις Καβαλιωνα αντικρυ του Ἄσωνος, εξ ουπερ εξεληλυθει τον μεγαν εκεισε
στολον καταλιπων. Και απεσ τειλε τον καλουμενον δευτερον κομητα μετα του ιδιου
κατεργου εξκουσσατου παρα τοις ναυτικοις καλουμενου επισκηψας αυτωι, ιν'
οπηνικα τα πρυμνησια της ηδη ρηθεισης νηος οι ερεται λυσαντες εις κυμα θαλασσης
εμβα λωσι, πυρσον αναψηι. Ὁ δε απελθων παραχρημα το κελευσ θεν εποιει. 10.8.4 Ὁ
δε δουξ Νικολαος τουτο θεασαμενος τας μεν των νηων τοις ιστιοις παραχρημα
επτερου, τας δε και οιον πολυποδας ταις κωπαις απεργασαμενος κατα του
διαπερωντος χωρει κομητος. Ουπω δε τρεις σταδιους απο της χερσου
διαπλωισαμενον καταλαμβανει τουτον προς την περαιαν Ἐπιδαμνου σπευδοντα,
ενοπλους μεν στρα τιωτας εχοντα χιλιους προς τοις πεντακοσιοις, ιππους δε των
εκκριτων ογδοηκοντα. Ὃν θεασαμενος ο πηδαλιουχος της νεως φησι προς τον
κομητα Πρεβεντζας· «Ἐκ Συριας ο ηδη καταλαμβανων ημας στολος εστι και
κινδυνος μαχαι ρας και ξιφων παραναλωμα γενεσθαι.» Παραχρημα γουν ο κομης
θωρηξασθαι τε εκελευεν απαντας και καρτερως μαχεσθαι. 10.8.5 Καν δε μεσος
χειμων ην, οποτε η μνημη του εν ιεραρχαις μεγιστου Νικολαου τελειται, αλλ' ομως
νηνεμια ετυχε παντελης και η νυξ πανσεληνος φαινουσα τοτε μαλλον η εν εαρι.
Πεπαυμενων δε πανταπασι των ανεμων ουκετι η ληιστρικη ναυς κινεισθαι προς
ισχυος ειχε και συνεβαινε ταυτην ατρεμειν εν τοις υδασιν. Ἀλλ' ενταυθοι του λογου
γενομενη βουλοιμην αν την γλωτταν επαφειναι τοις του Μαριανου κατορθωμασιν.
Ὃς παρα χρημα <παρα> του δουκος του στολου και ιδιου πατρος τα κουφοτερα των
πλοιων αιτησας κατευθυ της νεως εκεινης ιεται και τηι πρωραι συνεισπεσων ταυτης
απεπειρατο. Συνερρεον δε παραχρημα εκεισε οι ενοπλοι καρτερως του τον
166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξωπλισμενον προς μαχην θεασαμενοι. Ὁ δε Μαρια νος τοις Λατινοις τηι εκεινων
αποχρωμενος διαλεκτωι παρε κελευετο μη δεδιεναι μηδε μαχεσθαι προς ομοπιστους.
Βαλλει δε τις τουτον των Λατινων δια της τζαγγρας κατα της κορυθος. 10.8.6 Ἡ δε
τζαγγρα τοξον μεν εστι βαρβα ρικον και Ἕλλησι παντελως αγνοουμενον. Τεινεται
δε ουχι της μεν δεξιας ελκουσης την νευραν, της δε λαιας ανθελκουσης το τοξον,
αλλα δει τον διατεινοντα το οργανον τουτι το πολεμικον και εκηβολωτατον, ως αν
τις ειποι, υπτιον κειμενον εκατερον μεν των ποδων ενερεισαι τοις ημικυκλιοις του
τοξου, αμφοτεραις δε ταις χερσι την νευ ραν μαλα γενναιως ανθελκυσαι. Ἧς κατα το
μεσον σωλην εστι κυλινδρικον ημιτομον εξημμενον αυτης της νευρας και ωσπερ τι
βελος αξιολογον μεγεθος απολαμβανον διηκει απ' αυτης της νευρας ες το του τοξου
μεσαιτατον· αφ' ου βελη παντοδαπα διεκπιπτουσιν. Ἐν τουτωι τοινυν τα βελη
τιθεμενα βραχυτατα μεν τωι μηκει, παχυτατα δε και προσ θεν αξιομαχον βαρος
σιδηρου λαμβανοντα. Και τηι αφεσει της νευρας μετα σφοδροτητος και ρυμης απασης
αφιεισης τα βελεμνα ου αν τυχηι επεισπεσοντα ουκ εις τουμπαλιν αποπιπτει, αλλα
και ασπιδα διετρησε και θωρακα βαρυσι δηρον διατεμοντα εκειθεν δια θατερου
μερους εξεπετασθη. Ουτως εστι σφοδρα και ακατασχετος η αφεσις των τοιου των
βελων. Ἤδη τουτο το βελος και ανδριαντα διεπερο νησε χαλκουν και τειχει
εμπεπτωκος μεγιστης πολεως η επι τανδον προυκυψε του βελους η ακμη η
ενδεδυκος κατα το μεσον του τειχους αφανες γεγονε. Το μεν ουν της τζαγ γρας
πραγμα τοιουτον εστιν ως οντως δαιμονιον· ο δε πει ρασθεις της εκ τουτου πληγης
αθλιωτατος αναισθητως αποθνησκων και μηδε της πληγης, οποση τις εστιν, αισθα
νομενος. 10.8.7 Το μεν ουν απο της τζαγγρας βελος εμπεσον τωι ακρωι της κορυθος
διηλασεν αυτην αποπταν ουδ' αχρι τριχος του Μαριανου εφαψαμενον· προνοια γαρ
απειρξεν. Ὁ δε γοργως αλλον κατα του κομητος επαφεις οιστον πληττει τουτον κατα
του βραχιονος· ος την ασπιδα δια τρησας τον τε φολιδωτον διεληλυθως θωρακα και
αυτης ηψατο της πλευρας. Ἱερευς δε τις Λατινος τρισκαιδεκα τος τυγχανων των συν
αυτωι μαχομενων τουτο θεασαμενος πρυμνοθεν ισταμενος πολλας βολιδας κατα του
Μαριανου εξεπεμψεν. Ἀλλ' ουδ' ο Μαριανος ενεδιδου αυτος τε εκθυ μως μαχομενος
και τοις υπ' αυτον τουτο παρακελευομενος, ως τρισσακις τους μετα του Λατινου
ιερεως υπαλλαχθηναι τιτρωσκομενους τε και κοπιωντας. Και αυτος δε ο ιερευς, καν
πολλας τας πληγας δεδεγμενος ην και τωι ιδιωι αιματι περιρρεομενος, αλλ' ομως
ατρεστος ην. 10.8.8 Ου γαρ κατα τα αυτα ημιν τε και τοις Λατινοις περι των
ιερωμενων δεδοκται· αλλ' ημεις μεν εντεταλμεθα παρα τε των κανο νων και νομων
και του ευαγγελικου δογματος· «Μη θιξηις, μη γρυξηις, μη αψηι· ιερωμενος γαρ ει». Ὁ
δε τοι βαρβα ρος Λατινος αμα τε τα θεια μεταχειριειται και την ασπιδα επι του λαιου
θεμενος και το δορυ τηι δεξιαι εναγκαλισα μενος ομου τε μεταδιδωσι του θειου
σωματος τε και αιμα τος και φονιον οραι και αιματων ανηρ κατα τον ∆αυιτικον
ψαλμον γινεται. Ουτως εστι το βαρβαρον τουτο γενος ουχ ηττον ιερατικον η
φιλοπολεμον. Ουτος τοινυν ο ρεκτης μαλλον η ιερευς ομου τε και την ιερατικην
στολην ενεδι δυσκετο και την κωπην μετεχειριζετο και προς ναυτικον πολεμον και
μαχην αφωρα κατα ταυτον και θαλαττηι και ανδρασι μαχομενος. Τα γαρ ημετερα,
καθαπερ εφθην ειρηκυια, της ... Ἀαρων και Μωσεως και του καθ' ημας πρωτου
αρχιερεως εξηρτηται. 10.8.9 Ἀλλα της μαχης εξ εσπερας αυτης μεχρι μεσης της
επιφαινουσης ημερας καρτερας γεγονυιας υπεικουσι καν μη εβουλοντο οι Λατινοι
τωι Μαριανωι λογον απαθειας εξ αυτου αιτησαμενοι και τυχοντες. Ὁ δε γε
μαχιμωτατος ιερευς εκεινος ουδε των ειρηνικων σπονδων τελουμενων της μαχης
επεπαυτο, αλλα τον γωρυτον βελων εκκενωσας χερμαδα αναλαβομενος λιθον
167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεμπει κατα του Μαριανου, του δε την κεφαλην δια της ασπιδος περιφραττοντος
πληξας την ασπιδα διειλε τετραχηι και την κορυθα κατεθραυσεν. Ὁ δε Μαριανος τηι
του λιθου βοληι συγχυθεις απολωλεκως το φρονουν της ψυχης αναυ δος παραχρημα
εφ' ικανον εκειτο, ωσπερ ο Ἕκτωρ εκει νος υπο της του λιθου βολης του Αιαντος
μικρου δειν εψυχορραγει. Μολις δ' ανενεγκων και εαυτον συναγαγων τρισσακις τον
παισαντα επληξε βελεμνα κατ' αυτου επα φεις. Ὁ δε πολεμαρχος εκεινος μαλλον η
ιερευς μηδεποτε μαχης κορεννυμενος, επει και τους λιθους απαντας απε πεμψατο
των χειρων και απλως ην και λιθων κενος και βελων, ουκ εχων ο τι και δρασειεν
ουδε δι' ων αμυνειται τον αντιπαλον, εσφαδαιζε μεν ενταυθα και εξεφλεγετο και
εμεμηνει καθαπερ θηριον εις εαυτον συστρεφομενος. Τοις γουν παρατυχουσιν
αυτικα και αποχρωμενος ην. Σακκον ουν μαζης μεστον εφευραμενος εκειθεν απο
του σακκου καθαπερ χερμαδας τας μαζας εβαλλεν, ωσπερ ιερατευων και τελετην
τινα ποιουμενος και ιεροτελεστιαν τον πολε μον. Μαζαν γουν τινα μιαν
αναλαβομενος και οληι χειρι πιθησας επαφιησι ταυτην κατα της του Μαριανου
οψεως και πληττει τουτον κατα της παρειας. 10.8.10 Ταυτα μεν ουν τα κατα τον
ιερεα εκεινον και την ναυν και τους επιβατας· ο δε κομης Πρεβεντζας πιστευσας
εαυτον συν αυτηι τηι νηι και τοις υπ' αυτον προθυμως τωι Μαριανωι ειπετο του
λοιπου. Ἐπει δε κατα την χερσον γενομενοι απεβαινον της νηος, πολλα και
πολλακις ο ιερευς εκεινος εζητει τον Μαριανον την κλησιν μεν αυτου μη γινωσκων,
απο δε του χρωματος των αμφιων τουτον ανακαλουμενος. Προσελθων δε τουτωι
περιχυθεις κατησπαζετο εγκαυχω μενος αμα ως «Ει μοι κατα την χερσον
εντετυχηκατε, πολλοι αν ταις εμαις χερσιν ανηιρεθητε». Ἐκβαλων δ' επι διδωσι
τουτωι αργυρουν θηρικλειον τιμης στατηρων εκατον προς τοις τριακοντα. Ταυτα δε
ομιλων και διδους εξεπεπ νευκει.
10.9.1 Ἀλλα και ο κομης Γοντοφρε τωι τοτε καιρου διαπε ρασας μεθ' ετερων
κομητων και στρατευματος ιππεων μεν χιλιαδων δεκα, πεζων δε χιλιαδων
εβδομηκοντα, και κατα λαβων την μεγαλοπολιν περι τα μερη της Προποντιδος
κατατιθησιν αυτου το στρατευμα, διηκον απο της εγγιστα του Κοσμιδιου διακειμενης
γεφυρας μεχρι και αυτου του αγιου Φωκα. Παρακελευομενου δε αυτωι του βασιλεως
τον της Προποντιδος διαπερασαι πορθμον ημεραν εξ ημερας υπερτιθεμενος και
αιτιαν αιτιαι συνειρων ανεβαλλετο. Το δε παν, την του Βαιμουντου και των λοιπων
κομητων ανε μενεν αφιξιν. Και γαρ ο μεν Πετρος εξ αυτης αρχης εις προσκυνησιν
του αγιου ταφου την τοσαυτην οδοιποριαν ανεδεξατο, οι δε γε λοιποι κομητες και
τουτων μαλλον ο Βαιμουντος παλαιαν μηνιν κατα του αυτοκρατορος τρε φοντες και
ευκαιριαν ζητουντες αντιποινα τουτωι παρα σχειν της λαμπρας εκεινης νικης, ην
ηρατο κατ' αυτου, οποτε κατα την Λαρισσαν τον μετ' αυτου συνηψε πολεμον,
ομογνωμονησαντες και αυτην την μεγαλοπολιν κατασχειν ονειρωττοντες εις την
αυτην εληλυθεισαν γνωμην (και του του πολλακις εμνημονευσαμεν ανωθεν), τωι
μεν φαινομενωι την προς τα Ἱεροσολυμα οδοιποριαν ποιουμενοι, τηι δ' αλη θειαι τον
αυτοκρατορα της αρχης παραλυσαι και την μεγα λοπολιν κατασχειν εθελοντες.
10.9.2 Ἀλλ' ο βασιλευς το πανουργον αυτων παλαι γινωσκων τας των εθνικων δυνα
μεις συν αυτοις ηγεμοσι δια γραφων παρεκελευσατο απο του Ἀθυρα μεχρις αυτου
Φιλεα ιλαδον καταστηναι (τοπος δε παραλιος ουτος του Ποντου) και εφεδρευειν, ει
που τις του Γοντοφρε προς τον Βαιμουντον και τους οπισθεν ερχο μενους κομητας
αποστελλοιτο η εξ εκεινων αυθις προς αυτον, <και> απειργειν αυτων την διοδον.
10.9.3 Ἐν τωι μεταξυ δε γινεται τι τοιουτον. Μεταπεμψαμενου γαρ του βασιλεως
τινας των μετα του Γοντοφρε κομητων εφ' ωι τουτοις συμ βουλευσασθαι υποθεσθαι
168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι πληρωσαι τον ορκον, τρι βομενου τε του καιρου δια το φυσει λαλον τε και
μακρηγο ρωτατον των Λατινων ψευδης διεδραμεν εις αυτους φημη κατασχεθηναι
τους κομητας παρα του βασιλεως. Ευθυς ουν πυκιναι κατα της Βυζαντιδος κεκινηντο
φαλαγγες και παραχρημα τα κατα την Ἀργυραν καλουμενην Λιμνην δια κειμενα
παλατια παντελως εξηριπωσαν, αμα δε και των τειχων της Βυζαντιδος απεπειρωντο
καν μη δι' ελεπολεων, ου γαρ παρησαν, αλλα τωι εαυτων πληθει θαρρουντες
τοσουτον κατηναιδευσαντο ως και πυρ τολμησαι επαφει ναι κατα της κατωθεν των
ανακτορων πυλης, αγχου του επ' ονοματι του εν ιεραρχαις μεγιστου Νικολαου παλαι
παρα του των βασιλεων ανοικοδομηθεντος τεμενους. 10.9.4 Ου μονον δε οποσοι του
συρφετωδους οχλου των Βυζαν τιων και αναλκιδες παντη και απειροπολεμοι τας
των Λατι νων φαλαγγας θεασαμενοι εστενον ᾤμωζον εστερνοτυπουν μη εχοντες
υπο φοβου ο τι και δρασαιεν, αλλα και μαλλον οποσοι ευνοι περι τον αυτοκρατορα,
την πεμπτην εκεινην φανταζομενοι καθ' ην η της πολεως γεγονεν αλωσις, και
δεδιοτες δια τουτο την ενισταμενην ημεραν, μη τις εκτισις των τοτε γεγενημενων
συμβαιη. Παντες δε οσοι στρατιω τικης ειδημονες ησαν ασυντακτως προς τα
βασιλεια συνερρεον. Ὁ δε βασιλευς ωπλισατο μεν ουδαμως ουδε φολιδωτον
περιεβαλετο θωρακα ουδε σακος ουδ' εγχος ενηγκαλισατο ουδε ξιφος περιεζωσατο,
αλλ' εδραιως επι του βασιλικου εσταλμενος καθηστο θρονου και μεθ' ιλαρου
βλεμματος παντας θαρρυνων και θαρσος ενιεις ταις σφων ψυχαις και τοις συγγενεσι
δε και ηγεμοσι του στρατου περι των μελλοντων συμβουλευομενος. 10.9.5 Τα μεν
ουν πρωτα ουδ' οντιναουν κατα των Λατινων του τειχους εξενεγκειν προτεθυμητο,
το μεν δια την ενισταμενην εκεινην σεβασ μιαν των ημερων (πεμπτην γαρ ην της
μεγιστης και αγιας των εβδομαδων, εν ηι ο Σωτηρ τον επονειδιστον υπερ απαν των
υπεστη θανατον), το δε και τον εμφυλιον παρεκκλινων φονον. Πολλακις ουν
μεταπεμψαμενος συνεβουλευε του τοιουτου απεχεσθαι εργου· «Αιδεσθητε» λεγων
«τον υπερ παντων ημων την σημερον σφαγεντα Θεον μηδε σταυρον και ηλους και
λογχην τα κακουργοις προσηκοντα της ημων ενεκα παραιτησαμενον σωτηριας. Ει δε
μαχης υμιν εφεσις εστι, μετα την αναστασιμον του Σωτηρος ημεραν και ημεις
ετοιμοι παρεσομεθα.» 10.9.6 Οι δε ου μονον ουχ υπεικοντο, αλλα και κατεπυκνουν
μαλλον τας φαλαγγας συχνας τας βολας πεμποντες, ως και τινα των αγχου του
βασιλικου θρονου ισταμενων κατα το στερνον πληξαι. Ὅπερ οι πλειο νες των εφ'
εκατερα παρισταμενων του βασιλεως θεασα μενοι ανεχωρουν· ο δε ατρεμας εκαθητο
ανακτωμενος του τους και πραιως πως νεμεσων· ο και θαμβος πασι παρειχεν. Ἐπει δ'
αναισχυντως τους Λατινους τοις τειχεσι πελα ζοντας εωρα και το συμφερον
βουλευομενωι μη υπεικοντας, τα μεν πρωτα μεταπεμψαμενος τον γαμβρον αυτου
Νικη φορον τον εμον Καισαρα παρεκελευσατο ανδρας πολεμικω τατους
αναλαβομενον και τοξειας ειδημονας του τειχους ανωθεν καταστησαι
παρεγγυησαμενος συχνους μεν οιστους κατα των Λατινων πεμπειν, μη κατα σκοπου
δε, αλλα δια μαρτανειν τα πλειω, ως μονον εκφοβειν τηι πυκνοτητι των βελων,
αναιρειν δε μηδαμως. Ἐδεδιει γαρ, ως ανωθεν ειρηται, το της ημερας σεβασμιον και
τον εμφυλιον φονον ουκ ηθελεν. 10.9.7 Ἑτερους δε των εκκριτων [ηγεμονων] 10.9.7
τους πλειους μεν τοξα φεροντας, τους δε εγχεα μακρα εναγκαλισαμενους την κατα
τον αγιον Ῥωμανον πυλην αναπετασαντας σφοδραν ενδειξασθαι κατ' αυτων την
ορμην εκελευε τοιαυτην καταστησαμενους την παραταξιν, ... εκα στον των τα
δορατα φεροντων εξ εκατερου μερους υπο δυο φυλαττεσθαι πελταστων. Ουτω δε
εαυτους καταστησαντας αυτους μεν βραδει ποδι στειχειν, ολιγους δε τινας της
τοξειας ειδημονας κατα των Κελτων προεκπεμπειν πορ ρωθεν μεν τους οιστους
169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βαλλοντας και εφ' εκατερα πυκνα περιστρεφομενους, επαν δε το μεσαιχμιον
αποστενωθεν θεασοιντο, τηνικαυτα τοις συνεφεπομενοις αυτοις τοξοταις
παρακελευσαμενους πυκνους εκπεμψαι τους οιστους κατα των ιππων, ου των
εποχουμενων, ολας ηνιας κατα των Λατινων λυσαι, το μεν ινα των ιππων
πληττομενων απο παυηται το πολυ της ορμης των Κελτων και μη ραιδιως κατα των
Ῥωμαιων ιππαζωνται, το δε τι, ο και μαλλον, ινα μη χριστιανοι κτεινωνται.
Ἐκθυμως τοινυν το βασιλι κον απεπληρουν προσταγμα και τας πυλας
αναπετασαντες και ποτε μεν τους ρυτηρας κατ' αυτων ενδιδοντες, ποτε δε τους
ιππους ανασειραζοντες κτεινουσι μεν πολλους, ολιγοι δ' εξ αυτων κατα ταυτηνι την
ημεραν ετρωθησαν. 10.9.8 Ουτοι μεν ουν ερρεσθων· ο δ' εμος δεσποτης ο Καισαρ
αναλαβομενος, ως ειρηται, τους της τοξειας ειδημονας επι των πυργων ιστατο τοις
βαρβαροις επιτοξαζομενος. Και παντες μεν ειχον τοξα και ευστοχα και ευθυβολα·
νεανιαι γαρ ησαν συμπαντες ουχ ηττους του ομηρικου Τευκρου εις τοξικην
εμπειριαν. Το δε τοξον του Καισα ρος Ἀπολλωνος ην αρα τοξον αυτοχρημα· ουδε γαρ
κατ' εκεινους τους ομηρικους Ἕλληνας νευρην μεν μαζωι, τοξωι δε σιδηρον ηγε τε
και εφηρμοττε κυνηγετων αρετην ενδεικνυμενος κατ' εκεινους, αλλ' ωσπερ τις
Ἡρακλης εξ αθανατων τοξων θανασιμους απεπεμπεν οιστους και ουπερ αν
στοχασαιτο κατευστοχων ην, ει μονον θελησειε. Και γαρ και εν αλλοις καιροις,
οπηνικα καιρος αγωνος και μαχης παρην, οντινα και σκοπον εθετο, ευθυς ουκ αστο
χον εβαλλε, και ωι αν μερει επετοξασατο, κατ' εκεινου του μερους ευθυς ετιτρωσκεν
αει. Ουτως ισχυρον ετεινε τοξον εκεινος και βελος ηφιει οξυτατον, καν τηι τοξειαι δε
και υπερ τον Τευκρον αυτον και τους Αιαντας φαινομενος. Ἀλλα καιπερ τοιουτος ων
δεδιως το της αυτης ημερας αιδεσιμον και την του αυτοκρατορος παραγγελιαν εγκαρ
διον εχων ετεινε μεν τοξον ιταμως τουτους και αλογως τοις τειχεσι πελαζοντας
ορων και ασπισι και κυνεηι εαυ τους περιφραττοντας και το βελος ετιθετο τηι νευραι,
αλλ' ομως αστοχα θελων εβαλλεν, οπου μεν εισω πεμπων, οπου δε και υπερπεμπων.
10.9.9 Καν δε δια την ενεστωσαν ημεραν υπεστελλετο ευστοχως κατα των Λατινων
βαλειν, αλλ' επει Λατινος τις ιταμος και αναισχυντος ου μονον κατα των ανωθεν
ισταμενων πυκνους εξεπεμπεν οιστους, αλλα και τηι ιδιαι διαλεκτωι πολλα φωνων
υβριζειν εδοκει, τεινει μεν κατ' αυτου ο Καισαρ το τοξον· του δ' ουχ αλιον βελος
εκθορε χειρος, αλλα διετρησε μεν τον θυρεον, τον δε φολι δωτον θωρακα συν αυτωι
διελων τωι βραχιονι τηι πλευραι το βελος περιεπειρεν. Ὁ δ' ευθυς αφωνος εκειτο
χαμαζε κατα τον ποιητην, φωνη δ' ουρανον ηκε των μεν επαγαλ λομενων τωι
Καισαρι, των δε επι τωι πεπτωκοτι απολοφυ ρομενων. Καρτερως ουν αυθις των τε
ιππεων εκειθεν μαχο μενων των τε εν τοις τειχεσιν ισταμενων βαρυς και δεινος εξ
αμφοτερων ανερριπιζετο πολεμος. Ἐπιβαλων δ' αυθις ο αυτοκρατωρ τας ιδιας
δυναμεις εις φυγην τας των Λατι νων προυτρεψατο φαλαγγας. 10.9.10 Τηι δε μετ'
αυτην απελ θων ο Ουβος συνεβουλευε τωι Γοντοφρε τωι του βασιλεως υπειξαι
θεληματι, ει μη και δευτεραν βουλοιτο της τουτου περι τα πολεμικα εμπειριας
πειραν λαβειν, και ομωμοκεναι καθαραν πιστιν φυλαττειν αυτωι. Ὁ δε πολλα τουτον
κατε μεμφετο λεγων· «Συ ως βασιλευς της ιδιας εξεληλυθως χωρας μετα τοσουτου
πλουτου και στρατευματος νυν εξ υψους τοσουτου εις δουλου ταξιν εαυτον
συνηλασας· ειτα ως μεγα τι κατωρθωκως καμοι τοιαυτα συμβουλευων ηκεις;» Ὁ δε·
«Ἐχρην ημας» εφη «εν ταις ιδιαις προσμενειν χωραις και των αλλοτριων απεχεσθαι·
επει δε μεχρις ωδε κατηλθομεν της του βασιλεως κηδεμονιας δεομενοι, ει μη τοις
αυτου πειθομεθα λογοις, ουκ αγαθα ημιν συμ βησεται». Ὡς δε κενον τον Ουβον
εκειθεν εξεπεμψε, πληροφορηθεις ο βασιλευς και τους οπισθεν ερχομενους εγγιζειν
170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηδη κομητας, αποστειλας των ηγεμονων εκκριτους τινας μετα των υπ' αυτους
δυναμεων επεσκηψεν αυθις συμβουλευσασθαι αυτωι και καταναγκασαι διαπερασαι.
Τουτους οι Λατινοι θεασαμενοι και μηδε μικρον αναμει ναντες μητε μην το τι αν
βουλοιντο επερωτησαντες προς πολεμους και μαχας εχωρουν. Πολεμου δε
αναμεταξυ συρ ραγεντος ισχυρου πιπτουσιν εξ εκατερου μερους ικανοι,
τιτρωσκονται δε οι του αυτοκρατορος, οποσοι αναισ χυντοτερον αυτωι προσεβαλον.
Ἐκθυμοτερον δε τουτων μαχομενων τα νωτα οι Λατινοι υπειχον. 10.9.11 Και ουτως
ο Γοντοφρε μετ' ου πολυ τωι του βασιλεως εστοιχει θελη ματι. Προσελθων ουν τωι
βασιλει επωμοσατο ονπερ απηι τειτο ορκον, ωστε οποσας πολεις και χωρας η
φρουρια φθασει κατασχειν υπο την βασιλειαν Ῥωμαιων το πρωτον τελουντα, προς
τον επ' αυτωι τουτωι παρα του βασιλεως αποστελλομενον αρχηγον παραδιδοναι.
Ταυτ' ουν επομοσα μενος χρηματα τε ικανα λαβων ομεστιος τε και ομοτραπε ζος
αυτωι γεγονως και δαψιλως ευωχηθεις διαπερασας κατα τον Πελεκανον ηυλισατο. Ὁ
δε βασιλευς τηνικαυτα επεσκηψε δαψιλεις πανηγυρεις εξαγειν αυτοις.
10.10.1 Κατοπιν δε τουτου εφθακως και ο Ῥαουλ καλουμενος κομης μετα
πεντεκαιδεκα χιλιαδων ιππεων τε και πεζων και κατα την Προποντιδα περι την
καλουμενην μονην του Πατριαρχου σκηνωσας μετα των υπ' αυτον κομητων τους
λοιπους μεχρις αυτου Σωσθενιου κατεθετο. Ὡς δε και αυτος τα αυτα τωι Γοντοφρε
φρονων ανεβαλλετο τεως την των οπισθεν ερχομενων απεκδεχομενος ελευσιν, ο
βασιλευς στοχαζομενος του μελλοντος εδεδιει την του των αφιξιν και αυτων οληι
χειρι και γνωμηι την διαπε ραιωσιν επεσπευδεν. Ἀποστειλας τοινυν τον Ὦπον
μετεκαλειτο (ευγενης δε ουτος φρονησει και τηι περι τα στρατιωτικα εμπειριαι
μηδενος αποδεων) και επειδη παρην, μεθ' ετερων γενναιων ανδρων δια της ηπειρου
προς αυτον εξεπεμψε παρακελευσαμενος καταναγκασαι τουτου την διαπεραιωσιν.
Ἐπει δε τουτον εωρα τωι βασιλικωι μηδαμως υπεικοντα προσταγματι, αλλ'
αναισχυντουντα και πολλα κατα του βασιλεως φρυαττομενον, οπλισαμενος παρετα
ξατο μορμολυττομενος ταχα τον βαρβαρον και δια τουτο οιομενος πεισειν αυτον
προς την περαιαν διαπλωσασθαι. Ὁ δε θαττον η λογος μετα των συνοντων αυτωι
Κελτων παραταξαμενος ως λεων εχαρη μεγαλωι επι σωματι κυρσας και τηνικαυτα
μετα του Ὤπου μεγαν συνιστησι πολεμον. 10.10.2 Καταλαβων δε και ο Πηγασιος
διαποντιος εφ' ωι του τους διαπεραν και θεασαμενος την κατα την ηπειρον μαχην
και τους Κελτους ιταμωτερον τωι ρωμαικωι στρατευματι προσβαλλοντας των νηων
εξεληλυθως εξ οπισθιων προσβαλ λει και αυτος τοις Κελτοις. Ἀναιρουνται τοινυν
τηνικαυτα πολλοι· πλειστοι δε και τιτρωσκονται. Και ουτως οι σωθεντες
ανακαλουνται την διαπεραιωσιν. Ὁ δε βασιλευς, μηχανικωτατος ων ανηρ,
σκεψαμενος μη τωι Γοντοφρε ενωθεντες και τα συμβαντα τουτοις αφηγησαμενοι
τουτον κατ' αυτου ερεθισωσι, την αιτησιν τουτων ασμενως δεξα μενος εν πλοιοις
τουτους ενιησι και διαποντιους προς τον του Σωτηρος ταφον εκπεμπει, τουτο και
αυτων εξαιτησα μενων. Ἀποστελλει δε και προς τους ελπιζομενους κομη τας και
φιλοφροσυνης μηνυει ρηματα χρηστας αυτοις ελπιδας διδους. Οι και καταλαβοντες
παν το προσταττο μενον προθυμως επληρουν. 10.10.3 Τοιαυτα μεν ουν και τα του
κομητος Ῥαουλ· αναριθμητου δε και ετερου πληθους οπισθεν ερχομενου συμμιγδην
εξ απασων μικρου των Κελ τικων χωρων συνειλεγμενου μετα των αγοντων αυτους
ηγε μονων, ρηγων τε και δουκων και κομητων και αυτων επι σκοπων, αποστελλων
ο αυτοκρατωρ φιλοφρονως αυτους υπεδεχετο και επιεικειας εξεπεμπε λογους,
οποιος εκεινος δεινος το μελλον προμηθευσασθαι και προαρπασαι το συμ φερον.
Ἐπισκηπτει δε και τα ζωαρκη τουτοις ερχομενοις επιχορηγειν τοις επ' αυτωι τουτωι
171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τεταγμενοις, ως μη λαβην αυτους το παραπαν εσχηκεναι μηδ' εξ οιας ουν αιτιας. Οι
δε προς την μεγαλοπολιν ηπειγοντο. Ταχα δε ειπε τις ουρανου αστερας ειναι τουτους
η ψαμμον παρα τωι χειλει της θαλαττης εκκεχυμενην. Ἦσαν γαρ οσα φυλλα και
ανθεα γινεται ωρηι καθ' Ὅμηρον τηι Κωνσταντινου πελα ζειν ηδη κατεπειγομενοι.
10.10.4 Τας δε των ηγεμονων κλη σεις και προθυμουμενη περ εξειπειν ου βουλομαι.
Ναρκαι γαρ μοι ο λογος το μεν τι βαρβαρικας φωνας απαγγελλειν αδυνατουσηι δια το
αναρθρον, το δε τι και προς το πληθος εκεινων αποβλεπουσηι. Και ινα τι τοσουτου
πληθους κλησεις απαριθμεισθαι πειρωμεθα, ους και οι τοτε παρον τες ακηδιας
επληρουντο ορωντες; Ὡς ουν την μεγαλοπο λιν ηδη κατελαβον, κατατιθενται τα
τουτων στρατευματα επισκηψει του αυτοκρατορος αγχου της μονης Κοσμιδιου και
μεχρις αυτου διηκοντα Ἱερου. 10.10.5 Ουκ εννεα δε κηρυκες, καθαπερ ποτε το
Ἑλληνικον, τουτους βοοωντες ερητυον, αλλ' ικανοι και γενναιοι οπλιται οι τουτοις
εφε πομενοι τοις του αυτοκρατορος κελευσμασιν υπεικειν ανε πειθον. Τουτους δε ο
βασιλευς βουλομενος υπο τον του Γοντοφρε συνελασαι ορκον διηιρημενως
προσεκαλειτο ιδιαι προσομιλων, αττα και βουλοιτο, και τοις ευγνωμονεστεροις
χρωμενος μεσασταις των απειθεστερων. Ἐπει δ' ουκ επει θοντο την του Βαιμουντου
καραδοκουντες ελευσιν, αλλα ποικιλους τροπους ευρισκοντες εξαιτησεων αλλα τινα
προσαπαιτουντες ησαν, ο βασιλευς το παρ' αυτων προτι θεμενον ραιστα διαλυων και
παντοιως τουτους μετελθων συνηλασεν εις τον του Γοντοφρε ορκον
μεταπεμψαμενος και αυτον απο του Πελεκανου επι τωι παρειναι του ορκου
τελουμενου διαποντιον. 10.10.6 Παντων ουν συνεληλυθοτων και αυτου δη του
Γοντοφρε, επει και ο ορκος ηδη τετε λεστο υπο παντων των κομητων, τολμησας τις
ευγενης εις τον σκιμποδα του βασιλεως εκαθισεν. Ὁ δε βασιλευς ηνει χετο τουτου
μηδεν τι φθεγξαμενος, παλαι την αγερωχον των Λατινων φυσιν ειδως. Προσελθων
δε ο κομης Βαλ δουινος και αψαμενος αυτου της χειρος ηγειρεν εκειθεν και πολλα
καταμεμψαμενος εφη· «Ουκ εξην σοι τοιουτον ενταυθα ποιησαι δουλειαν τωι βασιλει
και ταυτα υποσχο μενωι. Ουδε γαρ εθιμον τοις βασιλευσι Ῥωμαιων συνεδρους εχειν
τους υπ' αυτους· δουλους δε ομοτας της αυτου βασι λειας γεγονοτας χρη και τα εθη
της χωρας τηρειν». Ὁ δε προς μεν τον Βαλδουινον εφθεγξατο ουδεν, δριμυτερον δε
ενατενισας τωι βασιλει προς εαυτον τηι οικειαι διαλεκτωι λογους τινας απεφθεγξατο
λεγων· «Ἴδε, ποιος χωριτης καθηται μονος παρισταμενων αυτωι τοιουτων
ηγεμονων». 10.10.7 Ουδ' η κινησις των χειλεων του Λατινου τον βασιλεα διελαθε·
καλεσας δ' ενα των την λατινικην διαλεκτον μεθερμηνευοντων ηρωτα περι των
λεχθεντων. Ἀκουσας δε τα παρ' αυτου ρηθεντα ουδεν μεν τεως προς τον Λατινον
ειρηκει, ετηρει δ' ομως τον λογον παρ' εαυτωι. Συντασσο μενων δε τωι βασιλει
παντων μετεκαλειτο τον υψηλοφρονα Λατινον εκεινον και αναιδη και επυνθανετο
τις τε εστι και οθεν ωρμηται και εκ ποιου γενους. Ὁ δε· «Φραγγος μεν ειμι καθαρος»
εφη «των ευγενων· εν δε επισταμαι, οτι εν τριοδωι της χωρας οθεν αυτος ωρμημαι,
τεμενος εστι παλαι οικοδομηθεν, εν ωι πας ο προθυμουμενος μονος προς μονον
μαχην αναδησασθαι εις μονομαχου ταξιν εαυτον καταστησας προσερχομενος
βοηθειαν μεν την του θειου εκειθεν αιτειται, βραδυνει δε τον κατ' αυτου
τολμησαντα απεκδεχομενος. Καθ' ην τριοδον εχρονισα και αυτος σχο λαζων και
ζητων τον μετ' εμου μαχεσομενον· ο δε τουτο τολμησων ουδαμου.» Ταυτα ο
βασιλευς ακηκοως εφη· «Ει πολεμον τοτε ζητων ουχ ευρες, παρεστι σοι καιρος ο πολ
λων σε πολεμων εμπλησων· παρεγγυωμαι δε σοι, μητε προς ουραγιαν μητε προς
λοχαγιαν ιστασθαι φαλαγγος, αλλα το μεσον εχειν των ημιλοχιτων· επιστημην γαρ
της μεθοδου των πολεμων των Τουρκων εκ μακρου εσχηκα». Ουκ αυτωι δε μονωι
172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταυτα συνεβουλευεν, αλλα και τοις αλλοις πασιν οποσα τουτοις συναντησειν
εμελλεν απερχομενοις κατα την οδον προλεγων παρηγγυατο μη ακρατως διωκειν,
οπη νικα την νικην αυτοις κατα των βαρβαρων δοιη Θεος, ινα μη τοις ενεδρευουσι
λοχαγοις περιπιπτοντες αναιρωνται.
10.11.1 Ἀλλα ταυτα μεν τα κατα τον Γοντοφρε και Ῥαουλ και τους αλλους
τους συνεπομενους αυτοις· ο δε γε Βαι μουντος μετα των αλλων κομητων
καταλαβων τον Ἄπρων και μητ' εξ ευγενων φυντα εαυτον επιγινωσκων μητε δυνα
μεις πολλας συνεπαγομενος δι' ην ειχε σπανιν των χρη ματων, την του
αυτοκρατορος βουλομενος επισπασασθαι ευνοιαν, αμα δε και συγκαλυψαι τα κατ'
αυτον εθελων, μετα δεκα και μονων Κελτων προεξελθων των αλλων κομη των
εσπευσε καταλαβειν την βασιλευουσαν. Ὁ δε βασιλευς τας αυτου μηχανας γινωσκων
και το υπουλον και ενεδρευ τικον αυτου ηθος εκ μακρου επισταμενος εσπευσε προ
του και τους αλλους καταλαβειν κομητας ομιλησαι τε και ακουσαι των παρ' αυτου
λεγομενων και πεισαι προ της εκεινων αφιξεως διαπερασαι, ινα μη ενωθεις μετ'
αυτων καταλαμβανοντων ηδη και τας εκεινων διαστρεψειε γνωμας. Εισελθοντι δε
ιλαρον ευθυς ενατενισας τα κατα την οδοι ποριαν επυνθανετο και οπου τους
κομητας κατελιπε. 10.11.2 Του δε απαντα διασαφησαντος αυτωι, ως ειχε γνωμης,
αστειζομενος ο βασιλευς και των κατα το ∆υρραχιον και την Λαρισσαν
τετολμημενων παρ' αυτου αναμιμνησκει τηνικαυτα και της εχθρας εκεινης. Ὁ δε
προς αυτον ελε γεν ως «Ἔγωγε καν εχθρος καν πολεμιος τοτ' ην, αλλα νυν
αυτομολος ηκω φιλος της σης βασιλειας». Ὁ δε αυτοκρα τωρ δια πολλων μετελθων
αυτον και ακροθιγως πως απο πειρασας τον αυτου λογισμον, επει διεγνω
κατανευσοντα τουτον ορκια πιστα δουναι προς αυτον εφη· «Τα νυν μεν κεκοπιακοτα
σε απο της οδοιποριας χρη απελθοντα διανα παυσασθαι, ες νεωτα δε περι ων
βουλομεθα ομιλησομεν». 10.11.3 Ἀπελθοντι ουν εις το Κοσμιδιον, ουπερ τα της
οικιας αυτωι προηυτρεπιστο, τραπεζα τουτωι παρατιθεται δαψιλης παντοιων οψων
και εδεσματων μεστη. Ειτα και ωμα κρεα χερσαιων τε και πτηνων ζυων
προσενεγκοντες οι οψο ποιοι εφασαν· «Ἡμιν μεν τα οψα, ως οραις, ηυτρεπισται κατα
το συνηθες· ει δε μη αρεστα σοι ταυτα, ιδου και ωμα και κατασκευασθητωσαν καθα
γε βουλει». Ουτω γαρ παρα του αυτοκρατορος κατασκευασαι τε και ειπειν εντεταλ
μενον αυτοις ην. Και γαρ οποιος εκεινος δεινος ηθους καταστοχασασθαι ανδρος,
δεινος εις καρδιαν βαψαι και λογισμους θηρασαι ανθρωπου, το του ανδρος
επισταμενος δυσνουν και κακοηθες εστοχασατο του οντος. Ἵν' ουν μη υποψιαν τινα
κατ' αυτου σχοιη, και τα ωμα κρεα εν ταυτωι προσενεχθηναι αυτωι προσεταξε
διαλυων ταχα την υπο ψιαν. Ουκ ηστοχει δε του σκοπου. 10.11.4 Ὁ γαρ δεινος Βαι
μουντος των μεν οψων ου μονον απογευσασθαι ολως, αλλ' ουδ' ακροις δακτυλοις
προσψαυσαι ηνεσχετο, αλλ' απωσατο τ' ευθυς και μηδενι τι της υποδραμουσης αυτωι
υπονοιας εμφηνας τοις παρεστωσι παντα διενειμε, τωι μεν φαινο μενωι
φιλοφρονεισθαι τουτους υποκρινομενος, τηι δ' αλη θειαι, ει τις καλως σκοποιη,
θανατου κρατηρα κερασας αυτοις. Ουδε τον δολον επεκρυπτε, τοσουτον καταφρονη
τικως περι τους υπ' αυτον διεκειτο. Τα μεντοι ωμα κρεατα κατα το εθος της
ενεγκαμενης τοις ιδιοις οψοποιοις κατα σκευασαι επεταττε. Τηι μετ' αυτην δε τους τα
οψα εκεινα εδηδοκοτας επυνθανετο οπως αυτους διεθεντο. Των δε «Και λιαν
καλως» ειρηκοτων και ως μηδε της τυχουσης αισθεσθαι βλαβης, αποκαλυψας αυτοις
το απορρητον εφη ως «Ἔγωγε, μεμνημενος των μετ' αυτου πολεμων και της μαχης
εκεινης, εδεδιειν μη τον εμον ισως εξαρτυσηι θανα τον, θανασιμον τι φαρμακον τοις
οψοις επεμβαλων». Τοιαυτα μεν τα του Βαιμουντου· εγω δ' ουποτε πονηρον
173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εθεασαμην μη του ορθως τι ποιειν πορρω που εν πασι λογοις και πρακτεοις θεοντα·
οπηνικα γαρ τις της μεσο τητος εκσταιη, προς οποτερον αν των ακρων νευσειε, πορ
ρωθεν της αρετης εστηκε. 10.11.5 Μεταπεμψαμενος ουν τον Βαιμουντον ο βασιλευς
τον συνηθη τοις Λατινοις και εξ αυτου εζητει ορκον. Ὁ δε τα εαυτου επισταμενος και
οτι ουτε εκ προγονων περιφανων εγεγονει ουτε χρηματων ευποριαν ειχε και δια
τουτο ουδε δυναμεις πολλας, αλλα μετριους πανυ τους συνεπομενους αυτωι Κελτους,
και αλλως δε φυσει επιορκος ων, μαλα προθυμως τωι του αυτο κρατορος υπειξε
θεληματι. Κᾆθ' ουτως ο βασιλευς περι τα βασιλεια οικισκον τινα αφορισας εις
τουδαφος κατεστρωσε παντοιον ειδος χρηματων, ... και αμφιων χαραγματος τε
χρυσιου και αργυρου και της κατωτερω υλης τοσουτον πλη ρωσας το οικημα, ως
μηδε βαδιζειν δυνασθαι τινα τωι πλη θει τουτων συμποδιζομενον. Τωι δε μελλοντι
υποδειξαι ταυτα τωι Βαιμουντωι επεταττεν αθροον τας πυλας αναπε τασαι. Ὁ δε επι
τηι τουτων θεαι εκπλαγεις φησιν· «Ει τοσαυτα μοι προσην χρηματα, πολλων αν
χωρων κυριος παλαι εγεγονειν αυτος». Και ος· «Ταυτα σοι την σημερον
αποχαριζεται απαντα ο βασιλευς». 10.11.6 Ὁ δε περιχαρως ταυτα δεξαμενος και
ευχαριστησας απηιει αναπαυθησο μενος ου κατελυσεν. Ἀποκομισθεντων δε τουτων
αυτωι, μεταβαλων ο πριν τεθαυμακως εφη· «Ουδεποτε τοιαυτην ατιμιαν εσεσθαι μοι
απο του βασιλεως ηλπισα· λαβοντες ουν ταυτα απαγαγετε τωι πεμψαντι». Ὁ δε
βασιλευς το φυσει παλιμβουλον των Λατινων γινωσκων τον δημωδη λογον
αντεφησε· «Κακον πραγμα προς τον ιδιον επανερ χεσθω αυθεντην». Τουτο ο
Βαιμουντος ακουσας και τους αποκομισαντας επιμελως αναζητουντας αυθις αυτα
ορων μεταβαλων ο πριν αποπεμπομενος ταυτα και αχθομενος επι τουτοις ιλαρον
βλεμμα τοις αποκομισταις εδεικνυ καθαπερ τις πολυπους μετασχηματιζομενος εν
βραχει. Φυσει μεν γαρ ην ο ανηρ πονηρος και οξυς προς τα συμ πιπτοντα, πονηριαι
και ανδρειαι τοσουτον υπερεχων απαν των των τοτε διερχομενων Λατινων, οποσον
δυναμεσι τε και χρημασιν ηττητο· αλλα και ὣς παντων εκρατει κακεν τρεχειας
περιουσιαι, το δε παλιμβουλον ως φυσικον τι των Λατινων παρακολουθημα
παρειπετο και αυτωι. Τα γουν χρηματα ο απωθουμενος περιχαρως τηνικαυτα
ελαμβανε. 10.11.7 ∆υσνους γαρ ων την γνωμην, επει μηδε χωραν ολως κεκτημενος
της ενεγκαμενης εξηιει τωι μεν φαινομενωι χαριν της του αγιου ταφου
προσκυνησεως, τηι δ' αληθειαι αρχην εαυτωι περιποιησασθαι προμηθευομενος και
μαλλον, ει γενοιτο οι, και αυτης της βασιλειας Ῥωμαιων επιδρα ξασθαι χρωμενωι
ταις του πατρος υποθημοσυναις· και παντα καλων το του λογου κινουντι, πολλων
εδειτο χρημα των. Ὁ δε αυτοκρατωρ το δυσνουν και κακοηθες αυτου επισταμενος
εσπευδε τα συναιρομενα προς τους υποτυφο μενους αυτωι λογισμους ευφυως
περιαιρειν. ∆ιο και το δομεστικατον αιτουμενος της ανατολης ουκ ετυχε της
αιτησεως προς Κρητα κρητιζων. ∆εδιως γαρ ο βασιλευς, μη εξουσιας δραξαμενος και
δι' αυτης δουλαγωγησας τους κομητας απαντας ραιδιως περιαγοι του λοιπου, οπη
βουλη τον αυτωι εστι, μη θελων τε τον Βαιμουντον υπονοησαι ολως οτι ηδη
πεφωραται, ελπισι χρησταις αυτον υποσαι νων εφη· «Τουτου μεν καιρος ουπω
παρεστι, δια δε της σης ενεργειας και πιστεως μετ' ου πολυ και τουτο γενησεται».
10.11.8 Ὁμιλησας τοινυν αυτοις και παντοιαις δωρεαις και τιμαις
φιλοφρονησαμενος τηι μετ' αυτην αυτος επι του βασιλικου καθηστο θρονου·
μεταπεμψαμενος δε αυτον τε τον Βαιμουντον και τους κομητας απαντας περι των
κατα την οδον αυτοις συμβησομενων ωμιλει βουλευομενος τα συμφεροντα,
αναδιδασκων αμα και αις ειωθασιν οι Τουρκοι χρησθαι μεθοδειαις εν ταις μαχαις και
υποτιθεμενος οπως τε παραταττεσθαι χρη και λοχους καθισταν και μη επι πολυ
174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διωκειν, οπηνικα τουτοις οι Τουρκοι τα νωτα διδοασι. Και ουτως δια τε χρηματων
δια τε λογων καταμαλαξας αυτων το αγριον και τα συνοισοντα υποθεμενος την
διαπε ραιωσιν προυτρεψατο. 10.11.9 Τον δε γε Ἰσαγγελην ηγαπα διαφεροντως δια τε
το περιον αυτωι του φρονηματος και της υποληψεως το ανοθευτον και το του βιου
καθαρον, γινωσκων αμα και οποσον αυτωι της αληθειας μελει μηδεν ταυτης
μηδεποτε προτιμωμενωι· τοσουτον γαρ απαντων των Λατινων εν πασι διεφερεν οσον
αστερων ηλιος. ∆ια τοι τουτο παρακατεσχεν αυτον τεως μεθ' εαυτου. Ἁπαντων ουν
συνταξαμενων τωι αυτοκρατορι και δια του της Προ ποντιδος πορθμου το ∆αμαλιον
καταλαβοντων αναθεις της εξ αυτων οχλησεως συχνακις τον Ἰσαγγελην
μετεπεμπετο, αναδιδασκων αμα καθαρωτερον τα κατα την οδον συμ βησεσθαι
μελλοντα τοις Λατινοις, παρεγυμνου δε και ην περι της των Φραγγων γνωμης ειχεν
υποληψιν. Ταυτα πολλακις αποστοματισας τωι Ἰσαγγεληι και τας της ψυχης οιον
υπανοιξας αυτωι πυλας και παντα διατρανωσας επεσ κηψεν αει προς την του
Βαιμουντου εγρηγορεναι κακιαν, ινα βουλομενον παρασπονδησαι απειργηι τουτον
του εγχει ρηματος και δια πασης μεθοδου διαλυηι τας εκεινου μηχα νας. Ὁ δε προς
τον αυτοκρατορα φησιν· «Ἐκ προγονων καθαπερ τινα κληρον την επιορκιαν και τον
δολον ο Βαι μουντος κεκτημενος, θαυμα μεγιστον ει τα ομωμοσμενα διατηρησειεν·
εγωγε δ' ομως ως ενον σπευσω το προσταχ θεν αει αποπληρουν». Και συνταξαμενος
τωι αυτοκρατορι απεισιν ενωθησομενος τωι παντι στρατευματι των Κελτων. 10.11.10
Ὁ μεντοι αυτοκρατωρ ηθελε μεν μετα των Κελτων κατα των βαρβαρων απιεναι,
εδεδιει δε το αυτων αναριθ μητον πληθος. ∆ειν ουν ελογισατο τον Πελεκανον κατα
λαβειν, ιν' εγγυθεν Νικαιας ενδιατριβων μανθανοι μεν τα τοις Κελτοις συμβαινοντα,
αμα δε και τας των Τουρκων εξωθεν εφοδους και την των εντος Νικαιας
καταστασιν. Ἐν δεινωι γαρ εποιειτο ει μη τι στρατηγικον εν τωι μεταξυ και αυτος
κατορθωσοι, και διεσκοπειτο, ινα ει επιτηδεια τα πραγματα ευρησει, αυτος την
Νικαιαν ανεληι και μη παρα των Κελτων αυτην σχοιη κατα τα παρ' εκεινων ομω
μοσμενα. Ειχε δε την βουλην ταυτην υποβρυχιον και παν οπερ αν ωικονομει και την
αιτιαν δι' ην γινεται αυτος και μονος ηπιστατο μονωι τωι Βουτουμιτηι τουτο
εμπεπιστευ κως και τουτον αποστειλας εφ' ωι υποποιεισθαι τους εντος Νικαιας
βαρβαρους δια παντοιων υποσχεσεων και απαθειας τελειας, εν μερει δε και
απειλουμενος τοσα και τοσα πει σεσθαι και παραναλωμα ξιφους γενεσθαι, ει παρα
των Κελτων αλωιεν, και παλαι τον Βουτουμιτην γινωσκων ευνουστατον και περι τα
τοιαυτα δραστηριον. Ταυτα μεν ουν εξ αρχης τουτον παρηκολουθηκει τον τροπον.

11.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ ΙΑʹ
11.1.1 Ὁ δε γε Βαιμουντος και παντες οι κομητες ενωθεν τες, ου
διαπλυσασθαι προς την Κιβωτον εμελλον, μετα του Γοντοφρε την του Ἰσαγγελη
προσεμενον αφιξιν. Πληθος δε οντες αναριθμητον, επει ουκ ηδυναντο αυτου που
προσμενειν δια την σπανιν των βοσκηματων, ει και την του βασιλεως μετα του
Ἰσαγγελη ανεμενον αφιξιν, ινα κειθι συνταξαμενοι αυτωι της προς Νικαιαν
φερουσης αψωνται, διχη διαιρεθεντες οι μεν δια της Βιθυνων και της Νικο μηδειας
προς Νικαιαν ηλαυνον, οι δε τον της Κιβωτου διανηξαμενοι πορθμον ες ταυτον
συνεληλυθεσαν. Και ουτως τηι Νικαιαι προσπελασαντες τους πυργους και τας μεταξυ
κορτινας σφισιν αυτοις διενειμαντο, κατα ταξεις τινας την τειχομαχιαν ποιειν
βουλευσαμενοι, ιν' εντευθεν ετερος προς ετερον εριζοντες καρτερωτεραν την
175
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολιορκιαν ποιοιντο· το δε λαχος του Ἰσαγγελη κενον εασαντες, την εκεινου
προσεμενον αφιξιν. Ἐν ταυτωι δε και ο αυτοκρατωρ τον Πελεκανον κατελαβε κατα
νουν εχων την Νικαιαν, ως ο λογος φθασας εδηλωσεν. 11.1.2 Οι δε εντος Νικαιας
βαρ βαροι τον σουλτανον πολλακις εις την σφων αυτων αρωγην μετεπεμποντο.
Ἐκεινου δ' ετι βραδυνοντος και της πολιορ κιας εξ ανατολης ηλιου μεχρι και δυσεως
αυτης εν πολλαις ηδη γινομενης ημεραις, επει εν στενωι κομιδη τα κατ' αυτους
εωρων, γνωσιμαχησαντες βελτιον προσεληλυθεναι τωι βασιλει η παρα των Κελτων
αλωναι εγνωκεσαν. Μετα καλουνται τοινυν επ' αυτωι τον Βουτουμιτην, τοσα και
τοσα αγαθα παρα του βασιλεως πεισεσθαι δια γραμματων συχνων πολλακις αυτοις
επαγγελλομενον, ει την Νικαιαν αυτωι παραδοιεν. Ὁ δε τας του βασιλεως
φιλοφροσυνας καθαρωτερον απαγγειλας και τας εγγραφους υποσχεσεις υποδειξας,
ει το καστρον αυτωι παραδοιεν, ασμενως δεχε ται παρα των Τουρκων απειρηκοτων
ηδη προς τοσαυτα πληθη αντικαθιστασθαι και βελτιον λογιζομενων τωι βα σιλει την
πολιν αυθαιρετως παραδουναι και χρηματων και τιμης μετασχειν η ξιφους
παραναλωμα γενεσθαι. 11.1.3 Ουπω τριτην ημεραν ο Βουτουμιτης εντος ειχε και ο
Ἰσαγγελης καταλαβων αποπειρασθαι του τειχους δι' ων ητοιμαζεν ελεπολεων
εσπευδεν. Ἐν τωι μεταξυ δε φημη τις αυτους καταλαμβανει την του σουλτανου
ελευσιν μηνυουσα. Τουτο οι Τουρκοι μεμαθηκοτες και τεθαρρηκοτες τον
Βουτουμιτην παραχρημα εξεωσαν. Ὁ δε σουλτανος μερος του στρατου
αποδιελομενος απεστειλε σκεψομενους την του Ἰσαγγελη εφοδον παραγγειλας ως,
ει τισι των Κελτων εντυχοιεν, μη αναβαλεσθαι την μετ' αυτων μαχην. Θεασαμενοι
δε πορρωθεν τουτους οι του Ἰσαγγελη ξυμμιγνυνται. Ἀλλα και οι λοιποι κομητες και
αυτος ο Βαι μουντος, την τουτωνι των βαρβαρων ενωτισθεντες εφοδον, εξ εκαστης
κομητουρας ανα διακοσιους διελομενοι και εις πολυ πληθος ξυμποσωσαντες
παραχρημα εις αρωγην των του Ἰσαγγελη πεμπουσιν· εφθακοτες δε μεχρις εσπερας
τους βαρβαρους εδιωκον. 11.1.4 Ὁ δε σουλτανος ουδαμως επι τουτοις αναπεπτωκει,
αλλ' αυγαζουσης ημερας οπλι ζεται και πανσυδι την εξω τειχων Νικαιας πεδιαδα
κατει ληφει. Και οι Κελτοι, αισθομενοι της τουτου παρουσιας, καρτερως οπλισαμενοι
καθαπερει λεοντες κατ' αυτων ιεν ται. Και συρρηγνυται τηνικαυτα πολεμος βαρυς
και δεινος. Ἐν ισηι δε μοιραι της μαχης αμφοτεροις ισταμενης τοις μερεσι δι' ολης
ημερας, επει ο ηλιος επι κνεφας ηλθε, τρεπονται οι Τουρκοι της νυκτος αυτοις
διαιτησασης την μαχην. Πιπτουσι μεν ουν εξ εκατερων πολλοι, κτεινονται δε ουχ
ηττονες, τιτρωσκονται δε οι πλειους. 11.1.5 Και λαμπραν την νικην αραμενοι οι
Κελτοι, πολλων δε και κεφαλας τοις δορασι περιπειραντες επανερχονται καθα περει
σημαιας ταυτας φεροντες, ιν' ουτω πορρωθεν το γεγονος διαγνοντες οι βαρβαροι και
την εκ πρωτης βαλβιδος ητταν δειλιασαντες της συντονου μαχης αποστησονται.
Τοιαυτα μεν ουν οι Λατινοι πεπραχασι τε και διελογι σαντο· ο δε σουλτανος, τα
απειρα τουτων θεασαμενος πληθη και την ακαθεκτον τολμαν εξ αυτης προσβολης
εγνωκως, τοις εντος Νικαιας Τουρκοις το ενδοσιμον διδωσι· «Πρασσετε του λοιπου,
λεγων, παν οπερ βελτιον κρινετε». Ἤδει γαρ προ καιρου τωι βασιλει μαλλον
προαιρουμενους παραδουναι την πολιν η παρα των Κελτων αλωναι. 11.1.6 Ὁ δε γε
Ἰσαγγελης, του προκειμενου εχομενος εργου, μοσυνα κυκλοτερη τεκτηναμενος και
εξ εκα τερου μερους βυρσας αυτον περιστειλας, κατα δε το μεσον λυγοις διαπλεξας
και παντοθεν κατοχυρωσας τηι πλευραι προσεπελασε του καλουμενου Γονατου
πυργου. Ὃς την επωνυμιαν εκληρωσατο παλαι, οπηνικα Μανουηλ εκεινος, ο του
προβεβασιλευκοτος Ἰσαακιου του Κομνηνου πατηρ και του αδελφου αυτου Ἰωαννου
του προς πατρος εμου παππου, στρατηγος αυτοκρατωρ της ευας απασης παρα του
176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοτε βασιλευοντος Βασιλειου προυβεβλητο εφ' ωι την μετα του Σκληρου εχθραν
διαλυσαι η χειρι προς τουτον αντικαταστας η γνωμηι εις ειρηνικας σπονδας τουτον
συνελασας. Ἐπει δ' ο Σκληρος μαχιμωτατος ων και αιμασι χαιρων αει την μαχην της
ειρηνης μαλλον ησπασατο, πολεμων μεγαλων καθ' εκαστην συρρηγνυμενων, ως του
Σκληρου μη μονον την ειρηνην μη θελοντος, αλλα και δι' ελεπολεων γενναιως
αγωνιζομενου την Νικαιαν ελειν και καταρραξαντος τα τειχη, του πλειονος μερους
του πυργου ποδοκοπηθεντος κατωθεν συνεβη σαξαι τον πυργον, ως επι γονυ δοκειν
επικλιθηναι κακ τουτου της τοιαυτης μετειλη χεναι προσηγοριας. 11.1.7 Ουτω μεν
ουν τα κατα τον Γονα την παρηκολουθηκει· ο δε Ἰσαγγελης τον ηδη ρηθεντα μοσυνα
εμπειρως πανυ κατασκευασας, ον οι πλειονα εμπειριαν των μηχανικων κεκτημενοι
χελωνην κατονο μαζουσιν, εντος τουτου ανδρας οπλοφορους τειχεσιπλητας εισηξε
και ετερους τους τον πυργον κατωθεν κατασειειν δια σιδηρων ειδοτας εφ' ωι τους
μεν προς τους ανωθεν του τειχους μαχεσθαι, τους δε εκεχειριαν εχειν εντευθεν τον
πυργον διορυττειν. Οι και κορμους ξυλων εισηγον αντι των εξαγομενων λιθων·
μεχρι δε της εντος επιφανειας εφθα κοτες, ως και αυγην τινα εκειθεν εισιουσαν
θεασασθαι, πυρ εμβαλοντες ενεπρησαν τους κορμους. Τουτων δε εκτεφρωθεντων
συνεβη τον Γονατην επι πλεον κλιθηναι, ως μη απολωλεναι την κλησιν. Ἐμβολοις
δε και οικημασι το επιλοιπον περιζωσαντες των τειχων και τον εκτος τουτων
διακειμενον ταφρον ως εν ριπηι πληρωσαντες κονεως, ως εις μιαν επιφανειαν
συναφθηναι ταις εφ' εκατερα παρακειμεναις πεδιασιν, ως ενον της πολιορκιας
ειχοντο.
11.2.1 Ὁ δε βασιλευς, πολλα πολλακις ακριβολογησαμενος και διαγνους
αμηχανον ειναι την Νικαιαν παρα των Λατι νων αλωναι, καν παντα υπερεβαλλον
αριθμον, εν μερει μεν παντοια ειδη ελεπολεων κατασκευασας και τα πλειω του των
ου κατα τους των μηχανικων τροπους, αλλα καθ' ετερους τινας λογους αυτωι
δοκουντας, ο και θαυμα πασι παρειχε, τοις κομησιν εκπεπομφεν· εκεινος δε μετα
των παρατυχοντων διαπερασας, ως ηδη φθασας ο λογος εδηλωσε, κατα τον
Πελεκανον διετριβεν αγχου των Μεσαμπελων, ου και τεμενος επ' ονοματι του
μεγαλομαρτυρος Γεωργιου παλαι ωικοδομηται. 11.2.2 Ἤθελε μεν ουν ουτως ο
αυτοκρα τωρ μετα των Λατινων κατα των αθεων συναπελθειν Τουρκων·
ταλαντευων δε την υποθεσιν και το απειροπληθες του φραγγικου φοσσατου ως προς
το ρωμαικον στρατευμα κατανοων ανυπερβλητον και την παλιμβουλον των
Λατινων γνωμην εκ μακρου επισταμενος απεστη του εγχειρηματος. Ου δια τουτο δε
μονον, αλλα και το αβεβαιον εκεινων και απιστον προειδως Ευριπου δικην
μεταφερομενων ες ταναν τια πολλακις τας τε γυναικας και τα τεκνα ετοιμως
εχοντων οβολου ενος απεμπολειν δια φιλοχρηματον γνω μην, τουτοις μεν ουν τοις
λογισμοις εαυτον τωι τοτε απειρξεν ο αυτοκρατωρ του εγχειρηματος. ∆ειν δε εγνω
μη συμπαρειναι μεν τοις Κελτοις, τοσαυτην δε αυτοις διδοναι ροπην οποσην αν και
παρων. 11.2.3 Το γουν ερυμνο τατον των της Νικαιας τειχων γινωσκων αδυνατον
την ταυτης κατασχεσιν παρα των Λατινων ηπιστατο· μανθα νων δε οτι ραιδιως δια
της παρακειμενης λιμνης δυναμεις ικανας και τα ζωαρκη παντα ο σουλτανος εις
Νικαιαν εισαγει, την της λιμνης εμελετα κατασχεσιν. Κατασκευα σας τοινυν ακατια
οποια το υδωρ εκεινο ανεχειν ηδυνατο, δια του μερους της Κιου ταυτα εν αμαξαις
επισαξας εις την λιμνην εισηλασε, στρατιωτας εμβαλων εν αυτοις οπλοφορους,
ηγεμονα τουτων Μανουηλ τον Βουτουμιτην καταστησαμενος και σημαιας τουτοις
πλειους της χρειας επιδους, ως εντευθεν πολλαπλασιους δοκειν, προς δε και βυκινα
τε και τυμπανα. 11.2.4 Ἀλλ' ουτω μεν τα κατα την λιμνην ωικονομηται τωι
177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοκρατορι· απο δε γε της ηπειρου μεταπεμψαμενος τον Τατικιον και τον
καλουμενον Τζιταν μετα πελταστων γενναιων εις δισχιλιους ποσουμενων, κατα της
Νικαιας απεστειλεν επισκηψας αμα τωι των νεων απο βηναι το του κυρου Γεωργιου
καστελλιον καταλαβοντας εν ημιονοις μεν επισαξαι οπερ επεφεροντο πληθος των
οιστων, πορρω δε των τειχων της Νικαιας των ιππων αποβαντας και βαδην
πορευομενους κατευθυ του πυργου του καλουμενου Γονατου τον χαρακα πηξασθαι,
ειτα εξ ενος συνθηματος συνησπικοτας προσβαλειν τοις τειχεσιν. Ἐφθακως ουν ο
Τατικιος μετα του υπ' αυτον στρατευ ματος, διδωσιν ειδησιν τοις Κελτοις κατα την
του βασι λεως υποθηκην. Και τηνικαυτα εσιδηροφορησαν απαντες και συν
αλαλαγμωι και βοηι πολληι προσεβαλον τοις τειχεσι. 11.2.5 Των μεν του Τατικιου
συχνους τηνικαυτα πεμποντων οιστους, των δε Κελτων οπου μεν διατιτραινοντων
τα τειχη, οπου δε δια πετροβολων οργανων καταπυκνουντων τας των λιθων βολας,
απο δε γε της λιμνης δια τε των βασιλικων σημαιων και βυκινων εκδειματουμενοι
παρα του Βουτουμιτου εν ταυτωι και περι των βασι λικων υποσχεσεων προς αυτους
διαπεμπομενου, ες τοσου τον συνηλαθησαν οι βαρβαροι ως μηδε των κρηδεμνων
Νικαιας προκυψαι θαρρειν. Ἅμα δε και την του σουλτανου απεγνωκοτες ελευσιν,
βελτιον ελογισαντο τωι αυτοκρατορι παραδουναι την πολιν και εις ομιλιαν περι
τουτου μετα του Βουτουμιτου ελθειν. Ὁ δε τα εικοτα προσομιλησας αυτοις
υποδεικνυσι τον χρυσοβουλλον λογον ονπερ ο βασι λευς αυτωι προενεχειρισεν.
Ἀκροασαμενοι τοινυν του χρυσο βουλλου δι' ου υπισχνειτο ο βασιλευς ου μονον
απαθειαν, αλλα και δαψιλη δοσιν χρηματων τε και αξιωματων τηι τε αδελφηι και τηι
γυναικι του σουλτανου, ητις θυγατριον ην, ως ελεγετο, του Τζαχα, και πασιν απλως
τοις εν Νικαιαι βαρβαροις, και ταις υποσχεσεσι του αυτοκρατορος τεθαρρη κοτες
ενεδιδουν την εισελευσιν τωι Βουτουμιτηι. Ὁ δε παραχρημα δια γραμματων εδηλου
τωι Τατικιωι ως «την αγραν εν χερσιν ηδη εχομεν· και χρη προς τειχομαχιαν
ετοιμασασθαι, ταυτο δε τουτο και τοις Κελτοις παρα σκευασαι και μηδεν πλεον
αυτοις τεθαρρηκεναι η την κυκλοτερη τειχομαχιαν και ως χρη περιζωσαι τα τειχη
και της πολιορκιας ανισχοντος ηλιου αποπειρασθαι» 11.2.6 Το δε αρα μηχανη τις ην
ινα δοξηι τοις Κελτοις πολεμωι ταυτηνι την πολιν αλωναι παρα του Βουτουμιτου και
λαθηι το μελετηθεν παρα του αυτοκρατορος δραμα της προδο σιας. Ἀπορρητα γαρ
τοις Κελτοις ο βασιλευς ηθελεν ειναι τα παρα του Βουτουμιτου οικονομουμενα. Τηι
δε μετ' αυτην το ενυαλιον αλαλαξαντες εξ εκατερου μερους της πολεως, εκειθεν μεν
δια της ηπειρου εκθυμοτερον οι Κελτοι της πολιορκιας ειχοντο, ενθεν δ' ο
Βουτουμιτης, εις τας επαλξεις ανεληλυθως και τα σκηπτρα και τας σημαιας περι τα
τειχη καταστησας, μετα βυκινων και σαλπιγγων ανευφημει τον αυτοκρατορα. Και
ουτως το ρωμαικον απαν στρατευμα εισω Νικαιας εισεληλυθει. 11.2.7 Ὁ δε
Βουτουμιτης, τα πληθη των Κελτων γινωσκων και δια το της γνωμης αυτων
αβεβαιον και το της ορμης ακαθεκτον υποπτους εχων αυτους μη εισελθοντες αυτοι
το καστρον κατασχωσιν, ορων δε και τους εντος σατραπας ικανους οντας προς ην
αυτος ειχε δυναμιν, ει μονον θελησαιεν, και δεσμειν και σφαττειν δυνατως εχοντας,
τας κλεις ευθυς αναλαμβανεται της πυλης. Μια γαρ τεως ην η εισαγουσα και
εξαγουσα, των αλλων προκεκλεισμενων δια τον φοβον των παρακειμενων Κελτων.
Τας κλεις τοινυν ταυτησι της πυλης αυτος εχων δειν ελογισατο τους σατραπας δια
μεθοδειας ελαττωσαι, ιν' εχηι τουτους ραιδιως καταγωνιζεσθαι, ως μη τι δεινον κατ'
αυτου μελε τησαιεν. Μεταπεμπομενος τοινυν αυτους συνεβουλευε προς τον
αυτοκρατορα απερχεσθαι, ει βουλοιντο πολλα τε χρηματα εκειθεν λαβειν και τιμης
αξιωθηναι μεγιστης και ετησιους τυπωθηναι φιλοτιμιας. Πειθει τους Τουρκους, και
178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νυκτος διανοιγων απεστελλε τουτους δια της παρακει μενης λιμνης ολιγους και
συχνακις προς τε τον Ῥοδο μηρον και τον μιξοβαρβαρον Μοναστραν, αμφι το
πολιχνιον ενδιατριβοντας το ουτωσι πως του κυρου Γεωργιου ονο μαζομενον,
επισκηψας αυτοις ως, οπηνικα των νεων απο βαιεν, παραχρημα εκπεμπεσθαι
τουτους προς τον αυτο κρατορα και μηδε προς βραχυν τινα χρονον παρακατεχειν
αυτους, ινα μη μετα των οπισθεν πεμπομενων Τουρκων ενωθεντες σκαιον τι κατ'
αυτων μελετησαιεν. 11.2.8 Το δε αρα προφητεια ην αντικρυς και της πολλης του
ανδρος εκεινου εμπειριας στοχασμος αναντιρρητος. Και γαρ εστ' αν ταχυ προς τον
αυτοκρατορα τους καταλαμβανοντας εξεπεμπον, εν ασφαλειαι τε ησαν και ουδεις
αυτοις κινδυνος εφειστη κει· επαν δε αναπεπτωκεσαν, ο παρα των βαρβαρων, ους
αρα παρακατεσχον, κατ' αυτων εξηρτυετο κινδυνος. Και γαρ πλεονασαντες
εβουλευοντο δυοιν θατερον, η νυκτος επιθεμενοι τουτοις αποκτειναι η δεσμωτας τωι
σουλτανωι προσενεγκειν. Συνδοξαντος δε πασι τουτου βελτιονος, νυκτος αυτοις
επιθεμενοι δεσμωτας κατα τα προβεβουλευ μενα περιαγοντες εκειθεν εξηιεσαν. Ειτα
δη την ακρο λοφιαν του Ἀζαλα κατειληφοτες (τοπος δε ουτος σταδιους .... των
τειχων Νικαιας απεχων), κειθι γουν, ως λογος, παραγενομενοι των ιππων
αποβαντες τουτους ανεψυχον. 11.2.9 Ἐπει δ' ο μεν Μοναστρας μιξοβαρβαρος ην και
της 11.2.9 τουρκικης ειδημων διαλεκτου, και αυτος ο Ῥοδομηρος, παλαι προς των
Τουρκων κατασχεθεις και χρονον συχνον μετ' αυτων ενδιατριψας, ουδ' αυτος αδαης
της τοιαυτης ην διαλεκτου, πιθανους προς αυτους συχνως ανεκινουν λογους· «Ἵνα
τι, λεγοντες, ημιν μεν θανατου ποτηριον κιρνατε ουδε μικραν τινα την ονησιν
εαυτοις εντευθεν πραγματευομενοι; Ὑμεις δε, των αλλων παντων μεγαλων
δωρηματων παρα του αυτοκρατορος απολαυσαντων και ετησιων χρηματων ληψιν
τυπωθεντων, εαυτους τοσουτων αποστερειτε. Μη τοινυν ουτω περι εαυτων
φρονειτε και εξον ακινδυνως συζεσθαι και πλουτωι κομωντας εις τα σφετερα
επαναστρεφειν και χωρων εγκρατεις ισως γενεσθαι εις προυπτον εαυτους
επιρριπτετε κινδυνον. Ἴσως γαρ και τοις λοχωσιν αυτου που Ῥωμαιοις εντυχοντες»,
ρυακας ταιν χεροιν επιδειξαντες και ελωδεις τοπους, «αναιρεθησεσθε και επι κενοις
την σφων απολεσετε ζωην. Και γαρ ενεδρευουσιν υμας μαλα γε πλειστοι ου Κελτοι
και βαρβαροι μονον, αλλα και Ῥωμαιων πληθος ου μετρητον. Ει γουν ημιν πειθεσθε,
στρεψαντες τας ηνιας ομου φοι τησωμεν προς τον αυτοκρατορα. Και Θεον υμιν
επομνυ μεθα μυριων απολαυσαι των εξ αυτου δωρηματων· καπειτα, οπη βουλητον
υμιν, απελευσεσθε ανετως ως ελευθεροι» 11.2.10 Πειθονται τοις τουτων λογοις οι
Τουρκοι και πιστεις προς αλληλους δοντες αμα και λαβοντες της προς τον
αυτοκρατορα φερουσης ειχοντο. Καταλαβοντων δε τον Πελεκανον, ως τουτους ο
αυτοκρατωρ εθεασατο, μεθ' ιλαρου πασιν ενατενισας βλεμματος, καιτοι πολλα τον
Ῥοδομηρον και τον Μοναστραν παρ' εαυτωι νεμεσων, το μεν παρον
αναπαυθησομενους τουτους εξαπεστειλε, κατα δε την επιουσαν, οποσοι μεν των
Τουρκων αυτωι θητευσαι προτεθυμηντο, μυριων των ευεργεσιων απηλαυσαν· οι δε
τα σφετερα αναζητουντες και αυτοι ουκ ολιγων δωρηματων τετυχηκοτες
παρεχωρηθησαν τηι σφων γνωμηι ξυγχρη σασθαι. Ειθ' υστερον πολλα της αβουλιας
τον Ῥοδομηρον και τον Μοναστραν κατεμεμφετο· μηδ' αντωπησαι δε του τους υπ'
αισχυνης ισχυοντας ορων, μεταβαλων ο βασιλευς ανακτασθαι δι' ετερων λογων
εσπευδεν. Ἀλλα τοιαυτα μεν τα κατα τον Ῥοδομηρον και τον Μοναστραν· του δε Βου
τουμιτου τηνικαυτα δουκος Νικαιας παρα του αυτοκρα τορος προχειρισθεντος,
ηιτησαντο τουτον οι Κελτοι εισ ελθειν και τα εν αυτηι ιερα τεμενη θεασθαι και προσ
κυνειν. Ὁ δε την αυτων γνωμην σαφως επισταμενος, καθα δηπου και ειρηται, ου
179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πασιν ομαδον την εισελευσιν συνεχωρει, αλλα κατα δεκαδας υπανοιγων τας πυλας
παρεχωρει τοις Κελτοις της εισοδου.
11.3.1 Ὁ δε αυτοκρατωρ ετι περι τον Πελεκανον ενδιατριβων και θελων
οποσοι μη εφθασαν των κομητων ομωμοκε ναι και αυτους ορκια προς αυτον δουναι,
ενετειλατο δια γραμματων τωι Βουτουμιτηι συμβουλευσαι απασι κοινως τοις κομησι
μη προ του συνταξασθαι τωι βασιλει της προς Ἀντιοχειαν φερουσης αψεσθαι· ουτω
γαρ αν γενοιτο του τοις και πλειονων αυθις δωρεων τυχειν. Ἁπαντων δε πρω τος ο
Βαιμουντος, χρηματα και δωρεας ακουσας, τοις του Βουτουμιτου λογοις παραυτικα
πεισθεις απασι συνεβουλευε προς τον βασιλεα επανελευσεσθαι, οποιος εκεινος περι
τας ληψεις ακαθεκτον εχων τον ερωτα. Καταλαβοντας δε του τους τον Πελεκανον ο
αυτοκρατωρ μεγαλοπρεπως δεχεται πολλης κηδεμονιας αξιωσας· ειτα συναγαγων
αυτους εφη· «Τον ορκον επιστασθε, ον προς ημας απαντες εποιησατε, και ει μη
παραβαται απεντευθεν εστε, οποσους ιστε μη ομωμοκοτας ξυμβουλευσασθε τον
αυτον ορκον επιτελεσαι». Οι δε παραχρημα μετεπεμποντο τους μη ομωμοκοτας· και
δη συνεληλυθεσαν απαντες και επληρουν τον ορκον. 11.3.2 Ὁ δε του Βαιμουντου
ανεψιαδης Ταγγρης, ελευθερας ων γνωμης, ενιστατο μονωι τωι Βαιμουντωι πιστιν
χρεωστειν και ταυτην φυλαξαι μεχρις αυτου θανατου βουλεσθαι. Ὀχλουμενος δε
υπο των παρεστωτων και αυτων δη των του βασιλεως συγγενων, ακκιζομενος οιον,
ενατενισας προς την σκηνην εν ηι ο βασιλευς προυκαθητο (ην γαρ κατα μεγεθος
οποιαν ουπω τοτε ουδεις εθεασατο)· «Ἐαν ταυτην, εφη, πληρη χρηματων μοι δωσεις
και αλλα οποσα τοις απασι δεδωκας κομησι, τελεσω τον ορκον καγω» Ὁ δε
Παλαιολογος, δι' ον ειχεν υπερ του αυτοκρατορος ζηλον, μη ενεγκων τον του
Ταγγρη λογον εσχηματισμενον οντα εξουθενησας αυτον απεπεμψατο. Ὁ δε
ιταμωτατος ων ωρμησε κατ' αυτου· τουτο ιδων ο βασιλευς εξαναστας του θρονου
μεσος εστη. Και ο Βαιμουντος δε κατεσχε τουτον της ορμης φαμενος ως «ου πρεπον
εστι τοις του βασιλεως αναισχυντως προσφερεσθαι συγγενεσιν». Ειτα αισχυνθεις
ουτω προς τον Παλαιολογον παροινησας ο Ταγγρης, το δε τι και ταις του
Βαιμουντου και των αλλων πεισθεις παραι νεσεσι, διδωσι και αυτος ορκια. 11.3.3 Και
δη συνταξαμενων απαντων τωι βασιλει, παραδιδωσιν αυτοις τον Τατικιον μετα των
υπ' αυτον δυναμεων μεγαν τηνικαυτα πριμικη ριον χρηματιζοντα, πη μεν
συνεπαρηγοντα τουτοις εν πασι και προκινδυνευοντα, πη δε και των παρ' αυτων
αλισκομενων πολεων, ει γε και τουτο δοιη Θεος, επιδρατ τομενον. ∆ιαπερασαντες
ουν αυθις οι Κελτοι τηι μετ' αυτην της προς Ἀντιοχειαν ειχοντο απαντες. Ειτα
στοχασαμε νος ο βασιλευς ως ου παντες εξ αναγκης συναπηλθον τοις κομησι, δηλοι
τωι Βουτουμιτηι ιν' οποσοι των Κελτων της ιδιας στρατιας απελειφθησαν, εις
φρουραν της Νικαιας μισθωσηται. 11.3.4 Ὁ δε γε Τατικιος μετα του υπ' αυτον
στρατου και οι κομητες απαντες και τα υπ' αυτους αναριθ μητα κελτικα πληθη, εν
δυσιν ημεραις τας Λευκας κατα λαβοντες, τωι μεν Βαιμουντωι τον εμπροσθεν
απεμερισαντο τοπον τουτο αυτου εξαιτησαμενου· εκεινοι δ' οπισθεν αυτου
παραταξαμενοι βραδει ποδι εστειχον. Ὀξυτεραν δε την κινησιν ποιουμενον επει περι
τας του ∆ορυλαιου πεδιαδας Τουρκοι τουτον εθεασαντο, οιηθεντες τωι παντι
στρατευματι των Κελτων εντετυχηκεναι και καταπεφρονη κοτες αυτου παραχρημα
τον μετ' αυτου συνηψαν πολεμον. Ὁ δε γε τετυφωμενος εκεινος Λατινος, ο επι του
βασιλι κου σκιμποδος καθεσθηναι τολμησας, της του αυτοκρατορος επιλαθομενος
ξυμβουλης, το ακρον ειχε της του Βαιμουν του παραταξεως και μικροψυχησας των
λοιπων προεξε δραμε. Κτεινονται μεν ουν τηνικαυτα τεσσαρακοντα των μετ' αυτου·
εκεινος δε καιριως πληγεις, νωτα τοις εχθροις υποσχων, εις το μεσον της
180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραταξεως ηλατο εργωι τον αυτοκρατορα, οποιος ξυμβουλος εστι, διακηρυκευων,
καν μη λογοις ηβουλετο. 11.3.5 Ὁ δε Βαιμουντος τους Τουρκους εκθυμως
μαχομενους ορων, αποστειλας τας κελτικας μετε πεμπετο δυναμεις. Φθανουσι δε
ταχος· καντευθεν συνισ ταται πολεμος βαρυς και δεινος. Και την νικωσαν ειχε το
ρωμαικον και κελτικον στρατευμα. Πορευομενων δ' εκειθεν ιλαδον των ταγματων,
συνελαχον τουτοις κατα την Ἑβραι κην ο τε Τανισμαν ο σουλταν και ο Ἀσαν, ος
μονος ηρχε χιλιαδων ανδρων οπλιτων ογδοηκοντα. Μαχης ουν καρτε ρας
γενομενης, εκ πολλων χειρων και δυναμεων και μηδε θατερου μερους τα νωτα
θατερωι διδοντος, επει θαρρλεω τερον οι Τουρκοι τοις εναντιοις εμαχοντο, τουτο
θεασα μενος ο Βαιμουντος του δεξιου κερως εξαρχων, του λοι που στρατευματος
διαιρεθεις κατ' αυτου του Κλιτζιασθλαν σουλταν ιταμως εξωρμησε, λεων ὣς αλκι
πεποιθως κατα τον ποιητην. Τουτο τους Τουρκους εκδειματωσαν τα νωτα τοις
Κελτοις δουναι εποιησεν. 11.3.6 Οι δε ουκ επι πολυ τουτους εδιωκον, των του
αυτοκρατορος μεμνημενοι παραγ γελματων, αλλα την ταφρειαν των Τουρκων
καταλαβοντες κακεισε μικρον εαυτους διαναπαυσαντες, τους Τουρκους κατα την
Αυγουστοπολιν αυθις καταλαμβανουσι και προσ βαλοντες τρεπουσι κατα κρατος.
Καντευθεν πιπτει το βαρβαρον, οι δε γε σωθεντες αλλοσε αλλαχη διεσπαρησαν τας
τε γυναικας και τους παιδας καταλιποντες, ως του λοιπου μηδ' αντωπησαι τοις
Λατινοις ισχυοντες, αλλα φυγηι την οικειαν πραγματευομενοι σωτηριαν.
11.4.1 Τι το εντευθεν; Καταλαμβανουσιν οι Λατινοι μετα της ρωμαικης
στρατιας την Ἀντιοχειαν δια του καλουμε νου Ὀξεος ∆ρομου, των εφ' εκατερα
μηδενα λογον ποιου μενοι· αγχου δε των τειχων ταφρον ποιησαντες, τας σκευας
εναπεθεντο και επολιορκουν ταυτηνι την πολιν σεληνιακαις τρισι περιοδοις. Οι δε
Τουρκοι, πτοηθεντες περι της καταλαβουσης αυτους αναγκης, τωι του Χοροσαν
σουλτανωι μηνυουσιν αποχρωσας δυναμεις αποστειλαι προς βοηθειαν εξαιτουμενοι
εφ' ωι τοις τε Ἀντιοχευσιν επαρη ξειν και τους εξωθεν πολιορκουντας Λατινους
αποδιωξαι. 11.4.2 Ἔτυχε δε τις ανωθεν του πυργου Ἀρμενιος τηρων το κληρωθεν τωι
Βαιμουντωι μερος του τειχους. Τουτον ανω θεν πολλακις προκυπτοντα ο Βαιμουντος
εκμειλισσομενος και υποσχεσεσι πολλαις υποσαινων ανεπεισε προδουναι οι την
πολιν. Ὁ δε Ἀρμενιος προς αυτον· «Ὁπηνικα ανβουλει και σημειον τι εξωθεν αυτος
υποδειξηις μοι, παρα χρημα σοι τουτοι παραδωσω το πυργιον· μονον ετοιμος εσο, συ
τε και ο υπο χειρα σοι απας λαος, ηυτρεπισμενας εχων αμα και κλιμακας. Ου σε δε
μονον ετοιμον ειναι χρη, αλλα και απαν το στρατευμα θωρηξασθαι, ιν' ευθυς
ανελθοντας υμας οι Τουρκοι θεασαμενοι και το ενυαλιον αλαλαζοντας
εκδειματωθεντες εις φυγην απονευσειαν.» 11.4.3 Ειχε μεν ουν ο Βαιμουντος το
σκοπουμενον τεως ανεκφορον. Τουτων δε ουτω διασκοπουμενων κατελαβε τις
λεγων, λιαν πολυ πληθος Ἀγαρηνων καταλαμβανειν οσον ηδη του Χοροσαν κατ'
αυτων ηγεμονα συνεπαγομενον τον καλουμενον Κουρ παγαν. Ὅπερ μεμαθηκως ο
Βαιμουντος και μη θελων την Ἀντιοχειαν παραδουναι προς τον Τατικιον κατα τους
προ γεγονοτας προς τον βασιλεα ορκους, αλλ' εαυτωι μνηστευο μενος ταυτην,
βουλην βουλευεται πονηραν δι' ης αυτον ακοντα μεταναστευσαι παρασκευασειε.
Προσελθων τοινυν αυτωι φησιν· «Ἀπορρητον τι αποκαλυψαι σοι βουλομαι,
κηδομενος σου της σωτηριας. Λογος τις τοις ωσι των κομητων ενηχηθεις
συνεταραξεν αυτων τας ψυχας, οτι τους απο του Χοροσαν ερχομενους ο βασιλευς
τον σουλτα νον επεισε καθ' ημων εκπεμψαι. Τουτο δε πιστον οι κομη τες ηγησαμενοι
κατα της σης μελετωσι ζωης. Καγω μεν τουμον ηδη πεπληρωκα και τον
επερχομενον σοι προειρηκα κινδυνον· του λοιπου σον εστιν, υπερ της εαυτου και
181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των υπο σε ταγματων φροντισαι σωτηριας.» Ὁ δε Τατικιος, ορων μεν και τον λιμον
πολυν (και γαρ η κεφαλη του βοος επι τρισι χρυσινοις στατηρσιν απεμπολειτο),
απαγορευων δε και την της Ἀντιοχειας αλωσιν, ηδη εκειθεν απαρας, εις τον εν τωι
λιμενι Σουδι ισταμενον ρωμαικον στολον εισελθων την Κυπρον κατελαβε. 11.4.4
Τουτου δε υποχωρη σαντος, τον λογον του Ἀρμενιου υποβρυχιον ετι εχων ο
Βαιμουντος και χρησταις ελπισι τρεφομενος περιποιουμε νος τε εαυτωι την της
Ἀντιοχειας εξουσιαν, προς τους κομητας εφη· «Ὁρατε οποσον ηδη χρονον ενταυθα
προστα λαιπωρησαντες ου μονον ουδεν χρηστον μεχρι και νυν κατωρθωσαμεν,
αλλα και λιμου οσον ηδη γενωμεθα παρανα λωμα, ει μη τι βελτιον περι της σφων
σωτηριας σκεψο μεθα». Των δε τι αν ειη τουτο πυνθανομενων αυτος εφη· «Ου πασας
τας νικας δια σιδηρου Θεος τοις δημαγωγοις διδωσιν, ουδε δια μαχης αει τα τοιαυτα
κατορθουται, αλλ' απερ ο μοθος ου δεδωκε, ταυτα πολλακις ο λογος εχαρισατο, και
η μετα φιλιας και υποποιησεως περιοδος μειζονα τρο παια εστησεν. Ου χρη
τοιγαρουν ματην τον καιρον τριβειν, σπευσαι δε μαλλον προ του τον Κουρπαγαν
καταλαβειν νουνεχες τι και ανδρικον διαπραξασθαι της ημων ενεκα σωτηριας· και
σπουδαιως εκαστος ημων τον το ιδιον λαχος τηρουντα βαρβαρον υποποιεισθω. Και
ει βουλεσθε, κεισθω και αθλον τωι πρωτως τουτο το εργον κατωρθωκοτι η της
πολεως ταυτησι φυλακη, μεχρις αν ο μελλων ταυτην εξ ημων αναλαβεσθαι απο του
αυτοκρατορος ελευσεται. Ἴσως μεν ουν ουδ' ουτω κατωρθωκεναι τι χρηστον
δυνησομεθα.» 11.4.5 Ταυτα ο δεινος Βαιμουντος, φιλαρχος ων ουχ υπερ των
Λατινων και του κοινου τοσουτον οσον υπερ της εαυτου τιμης, και σκοπησας και
ειπων και απατησας ου διημαρτε του σκοπου, ως ο λογος κατιων παραστησει. Προς
τουτο τοινυν απαντες οι κομητες κατανευσαντες εργου ηψαντο. Και αυγαζουσης
ημερας ο μεν Βαιμουντος αυτικα προς τον πυργον απηιει· ο δε γε Ἀρμενιος κατα τας
συνθηκας τας πυλας υπανοιγνυσιν. Ὁ δε αλλεται τε ευθυς μετα των συνεφεπομενων
αυτωι ανωθεν θαττον η λογος, και περι τα κρηδεμνα του πυργου ωρατο τοις εντος τε
και εκτος ιστα μενος και την ενυαλιον ηχειν εγκελευων σαλπιγγα. Και ην ιδειν
τηνικαυτα καινον τι γινομενον, τους μεν Τουρκους εκδειματωθεντας ευθυς δια της
απεναντι πυλης φευγοντας και μονους εξ αυτων εναπολειφθεντας ολιγους και γεν
ναιους ανδρας δια την του κουλα φρουραν· τους δε Κελ τους εξωθεν κατα ποδας του
Βαιμουντου δια κλιμακων ανελθοντας και παραχρημα κατασχοντας την Ἀντιοχου
πολιν. Και ο μεν Ταγγρης ευθυς Κελτους ικανους αναλα βομενος οπισθεν των
φευγοντων εδιωκε· και πολλοι μεν κτεινονται, πολλοι δε τιτρωσκονται. 11.4.6 Ὁ δε
Κουρπαγαν μετα αναριθμητων χιλιαδων καταλαβων εις αρωγην της Ἀντιοχου
πολεως, προκατασχεθεισαν ταυτην ευρηκως, χαρακα τε επηξατο και ταφρον
πεποιηκως και τας σκευας εν αυτηι καταθεμενος εβουλευετο πολιορκειν την πολιν.
Ἀλλ' ουπω εργου αψαμενον επικαταλαμβανουσιν αυτον εξελθοντες οι Κελτοι· και
τηνικαυτα μεγας αναμεταξυ αναρρηγνυται πολεμος. Ειχον δε την νικωσαν οι
Τουρκοι· και οι Λατινοι εισω των πυλων συνεκλειοντο, τον μοθον εκατερωθεν
εχοντες απο τε των το κουλα φρουρουντων (ετι γαρ τουτο κατειχον οι βαρβαροι)
απο τε των εξωθεν παρακαθημενων Τουρκων. ∆εινος δε ανηρ ων ο Βαιμουντος και
την της Ἀντιοχειας αρχην σφετερισασθαι θελων εν σχηματι συμβουλης αυθις· «Ου
χρη, φησι προς τους κομητας, τους αυτους καθ' εκατερον μερος εν ταυτωι μετα τε
των εντος και εκτος μαχεσθαι, αλλα διχη διαιρεθεντας εν ανισοις τμημασι προς
λογον των εκατερωθεν προς ημας μαχομενων εχθρων, ουτω την προς αυτους
αναδεχεσθαι μαχην. Ἐμοι μεν ουν εξεσται μετα των την ακροπολιν τηρουντων
μαχεσθαι, ει και υμιν τουτο συνδοξειε· τοις δε γε λοιποις μετα των εξωθεν μελησει
182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καρτερως συμπλεκε σθαι.» 11.4.7 Συντιθενται απαντες τηι του Βαιμουντου γνωμηι. Ὁ
δ' ευθυς εργου ηψατο και παραχρημα τειχιον αντιθετον εγκαρσιον αποδιαιρουν της
ολης Ἀντιοχειας την ακροπολιν εδειματο, ερυμα καρτερωτατον πολεμου απο
χρωντος. Καιθ' ουτως ανυστακτος φυλαξ του τοιουτου τειχους καθιστατο δια παντος
απομαχομενος, οπηνικα καιρος εδιδου, προς τους εντος γενναιοτατα. Οι δ' αλλοι
κομητες πολλην του λαχους αυτων επεποιηντο την φρον τιδα, φρουρουντες μεν την
πολιν δια παντος, κατασκο πουντες δε τας επαλξεις και τα κρηδεμνα των τειχων, μη
πως οι βαρβαροι εξωθεν νυκτος δια κλιμακων ανελθοντες την πολιν κατασχωσι, μη
λαθοι τις των εντος ανωθεν του τειχους γενεσθαι καιθ' ουτως ομιλησας τοις
βαρβαροις προ δοσιας περι προδωι την πολιν.
11.5.1 Ἀλλα ταυτα μεν τα κατα την Ἀντιοχειαν [ετι]· ο δε γε αυτοκρατωρ
πολλην μεν ειχε την προθυμιαν αυτος εις αρωγην των Κελτων παραγενεσθαι,
απειργε δ' αυτον καιπερ σφαδαζοντα η των κατα θαλατταν διακειμενων πολεων τε
και χωρων λεηλασια και παντελης ερειπωσις. Ὁ μεν γαρ Τζαχας την Σμυρνην ωσπερ
ιδιον τι λαχος κατειχεν, ο δε γε Ταγγριπερμης καλουμενος πολιν τινα Ἐφεσιων
αγχου της θαλαττης διακειμενην, εν ηι παλαι τεμενος επ' ονοματι Ἰωαννου
αποστολου του θεολογου ιδρυτο. Και αλλος αλλα φρουρια των σατραπων
κατεχοντες ως αργυρωνητοις τοις Χριστιανοις εκεχρηντο απαντα ληιζομενοι· αλλα
και αυτας δη τας νησους Χιον τε και Ῥοδον και τας επιλοιπους πασας κατεσχον
ληιστρικας εκειθεν κατασκευασαντες ναυς. ∆ια τοι ταυτα δειν ελογισατο προτερον
των κατα θαλατταν και τον Τζαχαν προνοιαν ποιησασθαι, και δυναμεις δια ξηρας
αρκουσας και στολον ικανον καταλιπειν, ειτα δι' αυτων τας των βαρβαρων
αναχαιτιζειν ορμας και αντι καθιστασθαι αυτοις, κᾆθ' ουτως μετα του λοιπου στρα
τευματος της προς Ἀντιοχειαν φερουσης αψασθαι μετα των αναμεταξυ βαρβαρων
ως ενον μαχομενος. 11.5.2 Μετα πεμψαμενος τοινυν Ἰωαννην τον ∆ουκαν και γυναι
καδελφον αυτου, παραδιδωσι δυναμεις εκ διαφορων συνειλεγμενας χωρων και
στολον αποχρωντα προς την των παραλιων πολεων πολιορκιαν, και αυτην δε την
του Τζαχα θυγατερα κατασχεθεισαν μετα των αλλων οποσοι εντος της Νικαιας τοτε
ετυχον, επισκηψας διακηρυκευειν μεν πανταχου την της Νικαιας αλωσιν, ει δε μη
πιστευοιτο, αυτην την του Τζαχα θυγατερα υποδεικνυναι τοις σατρα παις των
Τουρκων και τοις τα παρα θαλατταν νεμομενοις βαρβαροις, ως αν οι τας ηδη
ρηθεισας πολεις κατεχοντες, ορωντες ταυτην και βεβαιουμενοι την της Νικαιας
αλωσιν, απογνοντες αμαχητι παραδοιεν τας πολεις. Ἐφοδιασας ουν ικανως δια
παντοιων τον Ἰωαννην εκπεμπει. Ὁποσα δε κατα του Τζαχα τροπαια ουτος εστησατο
και οπως τουτον εκειθεν απηλασε, προιων ο λογος δηλωσειεν. 11.5.3 Ὁ μεν ουν δουξ
και θειος ουμος προς μητρος τωι βασιλει συνταξαμενος, της μεγαλοπολεως εξεισι
και, διαπερασας την Ἄβυδον, μεταπεμψαμενος τον καλουμενον Κασπακα, την τε του
στολου εξουσιαν και την του πλοος απασαν οικονομιαν αυτωι ανεθετο υποσχομενος
ως, ει καλως αγωνισοιτο, οπηνικα την Σμυρνην συμβαιη αλωναι, ηγε μονα τουτον
αυτης τε της Σμυρνης και των ομορουντων παντων αυτηι καταστησαι. Ἐκπεμπει
τοινυν αυτον δια ποντιον θαλασσοκρατορα του στολου, ως ειρηται· εκεινον δε
ταγματαρχην ειχεν η ηπειρος. Ἅμα τοινυν τον τε Κασπακα δια του στολου και τον
∆ουκαν Ἰωαννην δια της ηπειρου οι εντος τηι Σμυρνηι αμφω προσπελασαντας θεα
σαμενοι, και τον μεν ∆ουκαν αγχου των τειχων εκ δια στηματος τινος τον χαρακα
πηξαμενον, τον δε γε Κασπακα τωι λιμενι προσοκειλαντα, επει και η της Νικαιας
αλωσις ηδη εγνωσθη αυτοις, ουδ' ολως αντικαταστηναι τουτοις ηθελησαν, αλλ' εις
λογους και σπονδας ειρηνικας ελθειν ηιρετισαντο υποσχομενοι, ειπερ ομωμοκεναι
183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοις ο ∆ουκας Ἰωαννης θελησει ωστε παραχωρησαι απαθεις κακων προς τα οικοι
τουτους επαναζευξαι, αναιμωτι και μαχης ατερ την Σμυρνην αυτωι παραδουναι.
Συντιθεται τοινυν ο ∆ουκας τηνικαυτα τηι του Τζαχα γνωμηι τα κατα σκοπον απαντα
πληρωσαι υποσχομενος. Μετ' ειρηνης ουν εκειθεν αυτους απελασας, τωι Κασπακι
την πασαν εξουσιαν της Σμυρνης ανεθετο. Γινεται δε τι κατα συντυχιαν τοιουτον.
11.5.4 Του Κασπακος απο του ∆ουκα Ἰωαννου υποστρεφοντος, προσηλθεν αυτωι
Σμυρναιος τις διεγκαλων αφαιρεθηναι παρα του Σαρακηνου χρυσινους
πεντακοσιους στατηρας. Ὁ δε αχθηναι τουτους κριθησομενους επε ταξεν· ως δ' ο
Συρος ειλκετο, νομισας ως επι τωι αναιρε θηναι αγεται, και απογνους της εαυτου
σωτηριας, σπασα μενος μαχαιραν, κατα των σπλαγχνων του Κασπακος ωθει·
επιστραφεις δε πληττει και τον τουτου ομαιμονα περι τον μηρον. Συγχυσεως δ' επι
τουτωι γενομενης πολλης, ο μεν Σαρακηνος αποδιδρασκει, οι δε του στολου απαντες
συν αυτοις ερεταις εις την πολιν ατακτως εισηιεσαν και παν τας ανηλεως απεκτανον.
Και ην ιδειν θεαμα ελεεινον ωσει δεκα χιλιαδας αποκτανθεντας εν οξειαι καιρου
ροπηι. Ὁ δε ∆ουκας Ἰωαννης, περιαλγησας επι τηι του Κασπακος αναιρεσει, εφ'
ικανον ολος αυθις της του καστρου φροντι δος εγεγονει. Ἐξελθων τοινυν και
περιαθρησας τα τειχη τας τε των εποικων γνωμας παρα των ειδοτων ακριβωσα
μενος, επει χρεια γενναιου ην ανδρος, τον Ὑαλεαν, φερι στον των αλλων ειδως,
δουκα της Σμυρνης κατεστησεν· ανηρ δε ουτος αρειμανιος. 11.5.5 Καταλιπων δε και
το ναυτικον απαν εις φυλακην της Σμυρνης, αυτος τας δυναμεις αναλαβομενος προς
την Ἐφεσιων ηλαυνε παρα του Ταγγριπερμη και του Μαρακη των σατραπων κατεχο
μενην. Τουτον θεασαμενοι οι βαρβαροι κατ' αυτων ιεμενον, οπλισαμενοι και σχημα
πολεμου περι την εξω του καστρου πεδιαδα διατυπωσαντες τας φαλαγγας εστησαν.
Ὁ δε δουξ μηδε μικρον τι μελλησας συν ευταξιαι στρατιωτικηι κατ' αυτων εξωρμησε.
Της γουν συμβολης του πολεμου γεγονυιας το πλειον της ημερας παρωιχηκει·
μαχομενων δ' αμφοτερων των μερων και της μαχης ουσης αμφιρρεπους οι Τουρκοι
τα νωτα υποσχοντες τρεπονται κατα κρατος. Κτεινονται δε τηνικαυτα πολλοι,
αλισκονται δε ου των τυχαιων μονον, αλλα και αυτων των σατραπων οι πλειους, ως
συμποσουσθαι τους εαλωκοτας εις χιλιαδας δυο. Περι ων μεμαθηκως ο βασιλευς
διασπαρηναι τουτους εις τας νησους προσεταξεν. Οι δε καταλειφθεντες των
Τουρκων, δια του ποταμου Μαιανδρου προς το Πολυβοτον απερχο μενοι,
καταφρονητικως διετεθησαν τον ∆ουκαν τελεον απελπισαντες. Το δε ουχ ουτως
ειχεν, αλλα τον Πετζεαν δουκα ταυτησι της πολεως καταλιπων, αυτος το οπλιτικον
απαν αναλαβομενος παραυτικα οπισθεν ου φυρδην, αλλ' ευτακτως και ως εχρην
εμπειροτατον στρατηγον κατα των εναντιων ιεναι, ηλαυνε κατα τας υποθημοσυνας
του αυτοκρατορος. 11.5.6 Οι μεντοι Τουρκοι, καθα γε ειρηται, δια τε Μαιανδρου και
των παρακειμενων αυτωι πολεων οδευσαντες, καταλαμβανουσι το Πολυβοτον. Ὁ δε
δουξ ου κατα ποδας τουτους εδιωκεν, αλλα την συντομωτεραν οδευσας τας τε
Σαρδεις και την Φιλαδελφειαν εξ επιδρο μης κατεσχε, την τουτων φρουραν Μιχαηλ
τωι Κεκαυμενωι πιστευσας. Καταλαβων δε την Λαοδικειαν, και παντων παραυτικα
προσεληλυθοτων αυτωι, αυτοις μεν ως αυτο μολοις χρησαμενος και τεθαρρηκως
ανετως τα σφετερα κατοικειν ειασε μηδε ηγεμονα επιστησας. Ἐκειθεν δε δια του
Χωματος διελθων την Λαμπην κατελαβε καν ταυτηι και τον Καμυτζην Ευσταθιον
στρατηγον επεστησεν. Ἐφθακως δε εις το Πολυβοτον καταλαμβανει Τουρκων
πληθος πολυ, και επεισπεσων αυτοις αρτι τας σκευας κατατιθεμενοις ξυμβαλων
παραυτικα νικαι κατα κρατος, και κτεινει μεν πολλους, αναλαμβανει δε λειαν
πολλην και του πληθους αναλογον.
184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11.6.1 Τουτου γουν μηπω επανεληλυθοτος, αλλ' αγωνιζο μενου κατα των
Τουρκων, ο βασιλευς ετοιμασθεις εις αρω γην των περι την Ἀντιοχειαν φθασαι
Κελτων, επει το Φιλομηλιον κατελαβε συν ολαις δυναμεσι πολλους εν τωι μεταξυ
κτεινας βαρβαρους, πολλας δε και πολεις δηιωσα μενος υπ' αυτων πριν κατεχομενας,
φθανει τηνικαυτα τουτον εξ Ἀντιοχειας Γελιελμος ο Γραντεμανη και Στεφανος
κομης Φραγγιας και Πετρος ο του Ἀλιφα, χαλασθεντες καλωιδιοις δια των
κρηδεμνων Ἀντιοχειας και δια της Ταρσου αφικομενοι διαβεβαιουντο εις στενον
κομιδη συνελαθηναι τους Κελτους, και επομνυμενοι την αυτων παντελη πτωσιν.
11.6.2 Ὁ δε βασιλευς δια τουτο και μαλλον εις βοηθειαν αυτων εσκοπει ταχυναι, καν
απαντες αυτον της τοιαυτης ορμης ανεκοπτον. Ἐπει δε βαρβαρων κατ' αυτου εφοδος
αμυθητων απανταχη διεκηρυκευετο επικαταλαμβανειν αυτον ηδη (και γαρ ο του
Χοροσαν σουλταν, την του αυτοκρατορος υπερ των Κελτων μεμαθη κως απελευσιν
τον ιδιον υιον Ἰσμαηλ την κλησιν απειρους δυναμεις απο τε του Χοροσαν απο τε
των πορρωτερων μερων συναγαγων και καρτερως εξοπλισας απαντας κατ' αυτου
εξεπεμψεν, εντειλαμενος ταχος τον αυτοκρατορα εφθακεναι προ του την
Ἀντιοχειαν καταλαβειν), την μεν δη ορμην του αυτοκρατορος, ην ειχεν υπερ της
των Κελτων σωτηριας, διαχρησασθαι τε σπευδων τους κατ' αυτων λυττωντας
Τουρκους και αυτον δη τον τουτων ηγεμονα Κουρπαγαν, επεσχε τα διαμηνυθεντα
υπο τε των εληλυθοτων Φραγγων υπο τε των την του Ἰσμαηλ κατ' αυτου
μηνυσαντων ελευσιν. Λογισμον δε τον εικοτα περι του μελλοντος λαμβανων, ως
αμηχανον ειη πραγμα σωσαι πολιν αρτι μεν υπο των Κελτων αλουσαν, αστατουσαν
δ' ε τι κακ των εξωθεν υπο των Ἀγαρηνων αυτικα πολιορ κουμενην, των Κελτων
τας σωιζουσας απεγνωκοτων ελπι δας και βουλευομενων του μεν τειχους ερημου
παραχωρη σαι τοις πολεμιοις, εαυτους δε μονους περισωσαι δια φυγης. 11.6.3 Ἔστι
μεν γαρ το των Κελτων γενος μετα των αλλων αυτονομον τε και αξυμβουλον,
στρατηγικηι δε ευταξιαι και επιστημηι μηδεποτε χρωμενον, αλλ' επειδαν μαχη και
πολεμος παρασταιη, περιυλακτουντος αυτοις του θυμου ακαθεκτοι τε εισιν ου το
στρατιωτικον μονον, αλλα και αυτοι ηγεμονες, ως ες μεσας φαλαγγας των πολεμιων
εισπιπτοντες αφορητοι, ει ολως το αντικαθισταμενον υπο χαλασειεν· ει δε
στρατιωτικαις εμπειριαις λοχους οι πολε μιοι πολλακις καταστησαιεν και τεχνικως
αυτους μετελευ σονται, εις τουναντιον παν το θρασος αυτοις περιισταται. Το γαρ
ολον ειπειν, εις πρωτους ρυτηρας ανυποιστοι εισιν οι Κελτοι, το δε γε μετα ταυτα και
λιαν ευχειρωτοι δια τε το των οπλων βαρος και το της γνωμης θυμοειδες και
αλογιστον. 11.6.4 ∆ια ταυτα μητε αποχρωσας προς τοσαυτα πληθη δυναμεις εχων
μητε τας των Κελτων γνωμας μετα βαλειν μητε ξυμβουληι τουτους βελτιονι εις το
ξυμφερον μετενεγκειν δυναμενος, δεον ελογιζετο μη προσωτερω χωρειν, ινα μη εις
την της Ἀντιοχειας αρωγην επειγο μενος και την Κωνσταντινου προσαπολεσειε.
Πτοηθεις δε μη επικαταλαμβανοντων αυτον ηδη Τουρκικων αμυθητων λαων οι
εποικοι των μερων Φιλομηλιου παραναλωμα βαρ βαρικης γενωνται μαχαιρας, εις
νουν βαλλεται διακη ρυκευσαι μεν απανταχη την των Ἀγαρηνων εφοδον· και
παραυτικα διεκηρυκευετο και οτι εκαστος η εκαστη προεξελ θετω της τουτων
ελευσεως, τα σωματα αυτα και τα χρηματα οποσα φερειν δυνανται διασυζοντες.
11.6.5 Ειλοντο μεν ουν ευθυς απαντες συνεψεσθαι τωι βασιλει, ουκ ανδρες μονον,
αλλα και αυται γυναικες ..... Ουτω μεν ουν τα των αιχμαλωτων ωικονομητο τωι
βασιλει. Μερος δε του στρατιωτικου αποτεμομενος και τουτο εις πολλα διελων, εν
πολλοις μερεσι κατα των Ἀγαρηνων εξαπε στειλεν, ει που προεκδρομας τινας
ποιουμενους τους Τουρκους ευροιεν, ξυμμιγνυσθαι τε αυτοις και καρτερως
185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαχομενους αναστελλειν την κατα του αυτοκρατορος εφοδον. Αυτος δε μετα παντος
του λαου των τε εαλωκοτων βαρβαρων και των προσκεχωρηκοτων Χριστιανων
επαναζευ γνυσι προς την βασιλευουσαν. 11.6.6 Ὁ δε γε αρχισατραπης Ἰσμαηλ,
μεμαθηκως περι του αυτοκρατορος οτι της Κων σταντινου εξεληλυθως πολλην μεν
ανδροκτασιαν πεποιη κως, πολλας δε και κωμοπολεις εν τωι διερχεσθαι παν τελως
ερειπωσας, πολλην τε λειαν και δορυαλωτους αναλαβομενος επαναζευγνυσι προς
την βασιλευουσαν μηδεν εργον αυτωι καταλελοιπως, ως της αγρας απεγνω, εν
αμηχανοις καθιστατο, και εφ' ετεραν τραπομενος το Παΐπερτ πολιορκησαι επεγνω,
οπερ προ μικρου κατασχων ειχεν ο περικλυτος εκεινος Γαβρας Θεοδωρος, και κατα
λαβων τον αγχου τουτου ρεοντα ποταμον απαν εκει το στρατιωτικον κατεθετο.
Τουτο μεμαθηκως ο Γαβρας διεσκοπειτο νυκτος επεισπεσειν αυτωι. Ἀλλ' οποιον μεν
περας τα κατα τον Γαβραν εσχηκε και οθεν ουτος ωρμητο και οποιος ην,
ταμιευσασθω ο λογος ες τον προσηκοντα τοπον· τα νυν δ' εχεσθω του προκειμενου.
11.6.7 Οι δε γε Λατινοι, υπο τε λιμου και συνεχους πολιορκιας δεινως πιεζομενοι,
προσεληλυθοτες τωι εις Ἑλενουπολιν τοτε ηττηθεντι Πετρωι τωι επισκοπωι αυτων, ως
ο λογος φθασας εδηλωσεν, ηιτουντο βουλην εξ αυτου. Ὁ δε προς αυτους· «Ἁγνους,
φησι, τηρησαι εαυτους υποσχομενοι, μεχρις αν την Ἱερουσαλημ καταλαβητε,
παρεβητε, οιμαι, την υποσχεσιν. ∆ια τουτο νυν υμιν ουκ επαρηγει ως το προ τερον ο
Θεος. ∆ει ουν επιστραφηναι προς τον Κυριον και τας σφων αποκλαυσασθαι αμαρτιας
εν σακκωι και σποδωι, και δακρυσι θερμοις την μετανοιαν ενδειξαμενους και
παννυχοις δεησεσι. Τοτε δη σχολασω και αυτος υπερ υμων το Θειον εξιλεουμενος.»
Πειθονται ταις του αρχιερεως παραινεσεσι. Και μεθ' ημερας τινας εκ θειας ομφης
κινηθεις ο αρχιερευς μεταπεμψαμενος τους μεγι στανας των κομητων παρηγγυατο
δεξιοθεν διορυξαι του θυσιαστηριου κακεισε τον αγιον ευρηκεναι ηλον. Το επι
ταχθεν ουν πεποιηκοτες, επει μη ευρισκον, επανα στρεψαντες μετα αθυμιας την του
ζητουμενου διαμαρτιαν απηγγελλον. Ὁ δε εκτενεστερον την δεησιν ποιησαμενος
επιμελεστερον την του ζητουμενου αναψηλαφησιν ποιη σασθαι επεταττεν. Οι δε και
αυθις επληρουν το κελευσθεν και, τον ζητουμενον ευρηκοτες, δρομαιως τωι Πετρωι
προσεφερον χαραι και φρικηι συνεχομενοι. 11.6.8 Κακτοτε ως αγνοτερωι των αλλων
τωι Ἰσαγγεληι εν ταις μαχαις τον σεπτον και θειον ενεχειριζον ηλον. Τηι γουν μετ'
αυτην εξ ανυποπτου πυλης κατα των Τουρκων εξωρμησαν. Τοτε δη ο καλουμενος
Φλαντρας ηιτησατο τους λοιπους μιαν ταυτην αιτησιν παραχωρηθηναι οι, μετα
τριων μονων κατα των Τουρκων των αλλων πρωτον αυτον εξιππα σασθαι. ∆εδοται
δη τουτωι το αιτηθεν· και οπηνικα αι φαλαγγες εκατερωθεν ιλαδον εστησαν και η
του πολεμου συναψις ηυτρεπιστο, αυτος του ιππου αποβας και προσ ουδισας εαυτον
τρισσακις τωι Θεωι επηυξατο εκειθεν την βοηθειαν εξαιτουμενος. Βοησαντων δε
παντων· «Ὁ Θεος μεθ' ημων», ολους ρυτηρας κατ' αυτου του Κουρπαγα ενεδωκεν
επι τινος λοφου ισταμενου. Ευθυς ουν τους κατα προσωπον αυτων υπαντιασαντας
τοις δορασι βαλοντες κατα γης ερριψαν. Ἐντευθεν ουν εκδειματωθεντες οι Τουρκοι
προ του συρραγηναι τον πολεμον εις φυγην ετραπησαν, θειας παντως δυναμεως
επαρηγουσης τοις Χριστιανοις· καν τωι φευγειν παραπορησαντες οι πλειστοι των
βαρβαρων ταις διναις των ποταμιων συσχεθεντες ρευματων απεπνιγησαν, ως αντι
γεφυρας χρηματισαι τα σωματα των αποπνιγεντων τοις οπισθεν ερχομενοις. 11.6.9
Ἐφ' ικανον ουν και τους φευγοντας διωξαντες προς την Τουρκικην ταφρειαν
υπεστρεψαν, κακεισε τας βαρ βαρικας σκευας ευρηκοτες και ην συνεπεφεροντο
λειαν απασαν, αναλαβεσθαι μεν ηθελον παραχρημα, πολλην δε ουσαν δια
τριακονθημερου μογις ταυτην εισαγαγειν εις την Ἀντιοχου πολιν εξισχυσαν. Ἐπ'
186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ολιγον ουν αυτου που εγκαρτερησαντες εφ' ωι της του πολεμου κακοπαθειας
εαυτους διαναπαυσαι, αμα δε και της Ἀντιοχου φροντιδα ποιουμενοι ανεζητουν τον
ταυτην φρουρησοντα. Ἦν δε ο Βαιμουντος, καθα γε προ του την πολιν αλωναι
φθασας ηιτησατο. Παρακεχωρηκοτες δε αυτωι της απασης εξουσιας της Ἀντιοχου
αυτοι της προς τα Ἱεροσολυμα φερουσης ηψαντο. Ἐν δε τωι διερχεσθαι πολλα μεν
των παραλιων καστρων κατεσχον· οποσα δε ερυμνοτατα οντα πλειονος εδειτο της
πολιορκιας παραδραμοντες τωι τεως αυτα, προς την Ἱερουσαλημ εσπευδον.
Περιζωσαντες δε τα τειχη και πυκναις προσβολαις πολιορκουντες, αυτην δια μιας
σεληνιακης περιοδου κατεσχον πολλους των εντος Σαρα κηνων και Ἑβραιων
ανηιρηκοτες. Παντων δε υποταγεντων αυτοις, επει ο αντιβαινων ουδεις, την
εξουσιαν απασαν τωι Γοντοφρε αναθεμενοι ρηγα τουτον ωνομασαν.
11.7.1 ∆ιαμηνυθεισης δε της των Κελτων εφοδου τωι εξουσιαστηι Βαβυλωνος
Ἀμεριμνηι, και οπως παρ' αυτων η τε Ἱερουσαλημ εαλω και αυτη η Ἀντιοχου και
αλλαι πολλαι πολεις αι ταυτηι παρακειμεναι παρα των Κελτων κατεσχε θησαν,
τηνικαυτα πολυ πληθος συναγηοχως εκ τε Ἀρμε νιων και Ἀραβων Σαρακηνων τε
και Ἀγαρηνων κατ' αυτων εξαπεστειλε. Τουτου διαμηνυθεντος παρα του Γοντοφρε
τοις Κελτοις, τηνικαυτα ωπλισαντο κατ' αυτων και κατελ θοντες εις το Ἰαφα την
εκεινων περιεμενον εφοδον· ειτα εκειθεν κατελαβον το Ῥαμελ, εν ωι και ο
μεγαλομαρτυρ Γεωργιος μεμαρτυρηκε, και ενωθεντες τωι κατ' αυτων ερχομενωι
στρατευματι του Ἀμεριμνη συνηψαν πολεμον μετ' αυτων. Και την νικωσαν ειχον
ευθυς οι Κελτοι. 11.7.2 Τηι δε μετ' αυτην καταλαβοντος εξ οπισθιων του προμετω
πιου της φαλαγγος ηττηθησαν οι Λατινοι μεχρι του Ῥα μελ περισωθεντες. Μονος δε
ο Βαλδουινος κομης απην φυγαδειαι χρησαμενος ουχ ως ανανδρος, αλλ' ως τι
κρειττον προμηθευσομενος περι τε της εαυτου σωτηριας και του κατα των
Βαβυλωνιων στρατευματος. Καταλαβοντες δε οι Βαβυλωνιοι και κυκλοτερη την
πολιορκιαν του Ῥαμελ ποιουμενοι θαττον τουτο κατεσχον. Πολλοι δε των Λατι νων
τηνικαυτα κτεινονται, πλειους δε και ζωγρια προς Βαβυλωνα εσταλησαν. Ἐκειθεν δε
υποστρεφον το οπλιτικον απαν των Βαβυλωνιων προς την πολιορκιαν του Ἰαφα
ηπειγετο· τοιουτον γαρ το βαρβαρον αει. Ὁ δε γε ανωτερω ρηθεις Βαλδουινος, τας
παρα των Φραγγων εαλωκυιας κωμοπολεις απασας περιιων ουκ ολιγους τε
συναγηοχως ιππεις και πεζους, αξιομαχον στρατευμα συνεστησατο καντευθεν τοις
Βαβυλωνιοις επελθων ηττησε κατα κρατος. 11.7.3 Ὁ δε βασιλευς την κατα το Ῥαμελ
των Λατινων ητταν μεμαθηκως, περιαλγησας επι τηι των κομητων αιχμαλωσιαι, ατε
γινωσκων αυτους κατα τε ωραν και ρωμην σωματος και περιφανειαν γενους των
παλαι υμνουμενων, ουκ εφερεν επι πλεον τουτους δορυαλωτους επι ξενης ειναι.
Ἔνθεν τοι μεταπεμψαμενος τινα Βαρδαλην καλουμενον χρηματα τε ικανα επιδους
προς την εκεινων αναρρυσιν προς Βαβυλωνα εκπεπομφεν, εγχειρισας αυτωι και τα
προς τον Ἀμε ριμνην γραμματα περι των κομητων διαλαμβανοντα. Ὁ δε, τας του
αυτοκρατορος ανελιξας γραφας, ατερ τιμης τους κομητας απεδιδου μετα περιχαρειας
πλην του Γοντοφρε. Ἐκεινον γαρ προφθασας προς τον αυταδελφον αυτου Βαλ
δουινον τιμης απεδοτο. Καταλαβοντας δε την μεγαλοπολιν τους κομητας ο βασιλευς
εντιμως εδεξατο χρηματα τε ικανα επιδους και εφ' ικανον τουτους διαναπαυσας
χαιρον τας εξαπεστειλεν οικαδε. Ὁ δε Γοντοφρε ρηξ Ἱεροσολυμων αυθις
αποκαταστας τον αδελφον αυτου Βαλδουινον εις Ἔδεσαν εκπεπομφε. 11.7.4 Τοτε δη
και ο αυτοκρατωρ τωι Ἰσαγγεληι επεσκηψε την μεν Λαοδικειαν Ἀνδρονικωι τωι
Τζιντζιλουκηι αναθεσθαι, το δε γε Μαρακεως και το Βαλα νεως τοις υπο τον
Ευμαθιον δουκα Κυπρου τωι τοτε υπαρ χοντα, εκεινον δε προσωτερω βαδισαι και
187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι της των λοιπων καστρων κατασχεσεως ως ενον διαγωνιεισθαι· οπερ δη και
πεποιηκε τοις γραμμασι του βασιλεως πεισθεις. Μετα γουν το παραδουναι τα καστρα
τοις ανωτερω δηλω θεισιν απηλθεν εις Ἀνταραδον και ταυτην αμαχητι εχειρω σατο.
Τουτο ενωτισθεις ο Ἀταπακας της ∆αμασκου δυνα μεις συναθροισας ικανας κατ'
αυτου εστρατευσατο. Ἐπει δε ο Ἰσαγγελης αποχρωσας δυναμεις προς τοσουτον
πληθος ουκ ειχε, βουλην εβουλευσατο ου τοσουτον ανδρειαν οποσον συνετην.
Θαρρησας γαρ τοις εντοπιοις εφη ως· «Ἐγω μεν του καστρου παμμεγεθους οντος εν
τινι τοπωι κρυβησομαι· υμεις δε, οπηνικα ο Ἀταπακας καταλαβηι, το μεν αληθες μη
ομολογησητε, πτοηθεντα δε με φυγαδα γενεσθαι διαβε βαιωσατε». 11.7.5
Καταλαβων ουν ο Ἀταπακας και ερωτη σας περι του Ἰσαγγελη, επει αποδεδρακεναι
τουτον επι στευσε, κεκμηκως απο της οδοιποριας αγχου των τειχων την σκηνην
επηξατο. Των δε εντοπιων πασαν φιλοφροσυ νην εις αυτον ενδεικνυμενων,
τεθαρρηκοτες οι Τουρκοι και μηδεν εναντιον υποτοπασαντες τους ιδιους ιππους
προς το πεδιον ελυσαν. Ὁ δε Ἰσαγγελης μεσης ημερας του ηλιου κατα κορυφην τας
ακτινας βαλλοντος καρτερως οπλισαμε νος μετα των υπ' αυτον (εις τετρακοσιους δε
περιισταντο) αιφνης τας πυλας ανοιξας δια μεσης της αυτων παρεμ βολης ωρμησεν.
Ὁποσοι μεν ουν εκθυμως ειωθασι μαχεσθαι, της εαυτων ζωης αφειδησαντες τον μετ'
αυτων ισταμενοι ανεδεξαντο πολεμον· οι δε λοιποι φυγαδειαι την εαυτων
απεπειρωντο πραγματευσασθαι σωτηριαν. Ἀλλα το της πεδιαδος ευρυ και το μη τι
ελος παρακεισθαι η βουνον η φαραγγα ταις των Λατινων χερσιν απαντας
παραδεδωκεν. Ἔνθεν τοι και παραναλωμα ξιφων παντες γεγονασιν· ολι γοι δε και
κατεσχεθησαν. Ουτω γουν των Τουρκων κατα στρατηγησας κατα της Τριπολεως
χωρει. 11.7.6 Ἄνεισι γουν κατευθυ και προκαταλαμβανει την ακρολοφιαν του
αντικρυ Τριπολεως διακειμενου βουνου, μερους οντος του Λιβανου, εφ' ωι και ως
οχυρωμα τουτον εχειν και το εκ του Λιβανου καταρρεον υδωρ εις Τριπολιν δια του
πρανους του τοιουτου βουνου επισχειν. Τηνικαυτα δε προς τον βασιλεα τα συμβαντα
δηλωσας ηιτειτο ερυμνοτατον τι οχυρωμα γενεσθαι προ του καταλαβειν απο του
Χοροσαν δυναμεις πλειονας και καταγωνισασθαι αυτους. Ὁ δε βασιλευς τωι δουκι
Κυπρου την του τοιουτου πολιχνιου κτισιν ανεθετο, επισκηψας ινα δια του στολου
παντα τα συνοισοντα ταχεως εξαποστελληι και τους το τοιουτον πολιχνιον
οικοδομησον τας εφ' ον αν ο Ἰσαγγελης υποδειξειε τοπον. Γεγονε τουτο τωι τεως.
11.7.7 Και ο μεν Ἰσαγγελης εξωθεν της Τριπολεως στρατοπεδευσαμενος παντα
καλων κινων περι την ταυτης αλωσιν ουκ ενεδιδου. Ὁ δε γε Βαιμουντος την του
Τζιν τζιλουκη εισελευσιν εις Λαοδικειαν μεμαθηκως την εχθραν, ην παλαι κατα του
αυτοκρατορος εγκυμονησας ειχεν, εις τουμφανες εξαγαγων μετα δυναμεως
αποχρωσης τον ανε ψιον αυτου Ταγγρε κατα της Λαοδικειας εκπεμπει ταυτην
πολιορκησοντα. Της δε περι τουτου φημης μεχρι και ες τας του Ἰσαγγελη
διαδραμουσης ακοας, ευθυς μηδε μικρον τι μελλησας ουτος καταλαμβανει την
Λαοδικειαν και λογους συνειρει προς τον Ταγγρε δια παντοιων λογων συμβουλευων
αυτωι της του καστρου πολιορκιας αποσχεσθαι. Ὡς δε πολλα μετ' αυτου
κοινολογουμενος καταπειθη τουτον ουχ ευρισκεν, αλλ' αντικρυς αιδειν εδοκει παρα
κωφωι, εκειθεν παλινοστησας καταλαμβανει αυθις την Τριπολιν. Ἐκεινος δε
ουδοπωσουν της πολιορκιας αφιστατο. Ἰδων ουν ο Τζιντζιλουκης την ορμην του
Ταγγρε και ως εν στενωι τα κατ' αυτον συνελαυνεται, βοηθειαν εκειθεν ηιτειτο.
Βραδυ νοντων δε των εν τηι Κυπρωι, εις αμηχανιαν ελθων το μεν απο της πολιορκιας,
το δε και υπο του λιμου πιεζομενος, προδουναι το καστρον ηιρετισατο.
188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11.8.1 Τουτων ουτω τελουμενων, επει τετελευτηκοτος του Γοντοφρε ετερον
εδει παλιν ρηγα γενεσθαι τον εκεινου αναπληρουντα τοπον, ευθυς οι εν
Ἱεροσολυμοις Λατινοι μετεκαλουντο τον Ἰσαγγελην απο Τριπολεως ρηγα των
Ἱεροσολυμων ποιησαι εθελοντες. Ὁ δε ανεβαλλετο τεως την εκεισε απελευσιν.
Εισελθοντος ουν εις την μεγαλοπο λιν, επει αναβαλλομενον αυτον οι εν
Ἱεροσολυμοις εγνω κεσαν, μεταπεμψαμενοι τον Βαλδουινον περι την Ἔδεσαν τοτε
ενδιατριβοντα ρηγα Ἱεροσολυμων κατεστησαν. Ὁ μεν ουν βασιλευς τον Ἰσαγγελην
ασμενως αποδεξαμενος, επει τον Βαλδουινον μεμαθηκοι την εν Ἱεροσολυμοις αρχην
αναδεξασθαι, παρακατειχε μεθ' εαυτου, οπηνικα και το των Νορμανων φοσσατον
κατελαβεν ηγεμονας εχον αδελ φους δυο Φλαντρας καλουμενους. 11.8.2 Οις πολλα
πολλακις ο βασιλευς συμβουλευομενος την αυτην τοις προλαβουσι φοσσατοις
οδευσαι και δια των παραλιων τα Ἱεροσολυμα καταλαβειν και ουτως τωι λοιπωι
στρατευματι των Λατινων ενωθηναι, πειθομενους τουτους ουχ ευρισκεν ατε τοις
Φραγγοις ενωθηναι μη βουλομενους, αλλ' ετεραν οδευσαι οδον δια του ανατολικου
και κατευθυ χωρησαι του Χοροσαν οιομενους κατασχειν το τοιουτον. Ὁ δε βασιλευς,
παντη ασυμφορον τουτο γινωσκων και την απωλειαν μη θελων του τοσουτου λαου
(πεντηκοντα γαρ ησαν χιλιαδες ιππεων ανδρων και εκατον πεζων), επει μη
πειθομενους τουτους εωρα, τον δευτερον, ο φασι, πλουν ερχομενος, μεταπεμψα
μενος τον Ἰσαγγελην και τον Τζιταν συνεκπεμπει τουτοις εφ' ωι συμβουλευειν τε τα
συνοισοντα και των παραλογων ορμων ως ενον ανασειραζειν αυτους.
∆ιαπεραιωθεντες ουν τον της Κιβωτου πορθμον και προς τον Ἀρμενιακον
επειγομενοι την Ἄγκυραν καταλαβοντες εξ εφοδου ταυτην κατεσχον. Και ουτω τον
Ἅλυν διαβαντες πολιχνιον τι κατ ελαβον· επει δε τουτο Ῥωμαιοι κατειχον,
θαρρησαντες και τας ιερας επενδυθεντες οι ιερεις στολας ευαγγελιον τε και
σταυρους κομιζομενοι ως Χριστιανοις τουτοις προσηιεσαν. Οι δε απανθρωπως και
απηνως ου τους ιερεις μονον, αλλα και τους λοιπους των Χριστιανων αναιρουσι και
αφροντισ τως του λοιπου ως προς Ἀμασειαν απονευσαντες την οδοι ποριαν
εποιουντο. 11.8.3 Οι δε Τουρκοι, εμπειροπολεμοι οντες, προκαταλαβοντες τας κωμας
πασας και τα χορτασ ματα παντα ενεπρησαν, εφθακοτες δε τουτους οξεως προσ
εβαλον. ∆ευτερα δε ην καθ' ην υπερισχυσαν τουτων οι Τουρκοι. Και τηνικαυτα
αυτου που κατασκηνωσαντες χαρακα τε πηξαμενοι τας σκευας εναπεθεντο. Τηι δε
μετ' αυτην αυθις αμφω εμαχοντο τα στρατευματα. Οι δε Τουρκοι κυκλοτερως
κατασκηνωσαντες ου χορταγωγιας χωραν τουτοις εδιδουν ουτε μην τα υποζυγια και
τους ιππους ες ποτον εξαγειν συνεχωρουν. Την εαυτων ουν πανωλεθριαν επ'
οφθαλμων ηδη ορωντες οι Κελτοι της εαυτων ζωης αφειδησαντες τηι μετ' αυτην,
τετρας δε ην, καρτερως οπλισαμενοι τον μετα των βαρβαρων ανεδεξαντο πολεμον.
Οι δε Τουρκοι, εις χειρας τουτους εχοντες, ουκετι μετα των δορατων ουδε δια τοξων
προς αυτους απεμαχοντο, αλλα τα ξιφη σπασαμενοι και των κουλεων εξελκυσαντες
αγχεμαχον την μαχην εποιουντο και παρευθυ τρεπουσι τους Νορμανους. Οι δε
καταλαβοντες τον ιδιον χαρακα συμβουλον ανεζητουν. 11.8.4 Ὁ δ' αριστος
αυτοκρατωρ ο τα λυονα τουτοις υποτιθεμενος και μη εισακουσθεις ου παρην.
Λοιπον επι την του Ἰσαγγελη και του Τζιτα γνω μην καταφευγουσιν, αμα δε και, ει
χωρα τις των υπο τον αυτοκρατορα πλησιον παρακειται, επυνθανοντο αναζητουν
τες αυτην. Και δη τας τε σκευας και τας σκηνας και το πεζον απαν αυτου που
καταλιποντες τοις ιδιοις ιπποις εποχηθεντες ως ειχον ταχους προς τα παρα
θαλασσαν του Ἀρμενιακου και της Παυραης εθεον. Ἐπεισπεσοντες δ' αθροον οι
Τουρκοι τουτων τωι χαρακι παντα αφειλοντο. Ειτα κατοπιν τουτων διωξαντες το
189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεζον απαν εφθακοτες ανειλον· τινας δε και κατασχοντες προς τον Χοροσαν δειγμα
απηγαγον. 11.8.5 Ἀλλα ταυτα μεν τα των Τουρκων κατα των Νορμανων
ανδραγαθηματα· ο δε γε Ἰσαγγελης και ο Τζιτας μετα των καταλειφθεντων ολιγων
ιππεων την βασιλευουσαν καταλαμβανουσι. ∆εξαμενος δε τουτους ο αυτοκρατωρ
και χρηματα δους ικανα και διαναπαυσας ηρετο οπου του λοιπου αιρετον αυτοις
απιεναι. Οι δε τα Ἱεροσολυμα επεζητουν. Φιλοτιμησαμενος ουν αυτους δαψιλως
διαποντιους εκπεμπει τηι αυτων γνωμηι το παν αναθεμενος. Ὁ δε γε Ἰσαγγελης
μεγαλοπολεως εξελθων την προς το οικειον στρατευμα ανεζητει απελευσιν· και δη
καταλαμβανει αυθις την Τριπολιν χειρωσασθαι ταυτην γλιχομενος. Μετα δε ταυτα
νοσωι θανασιμωι περιπεσων και πνεων τα εσχατα, μεταπεμψαμενος τον αυτου
ανεψιον Γελιελμον ωσπερ τινα κληρον απαντα τα υπ' αυτου κατα σχεθεντα καστρα
τουτωι απεχαρισατο, ηγεμονα και αρχηγον των αυτου ταγματων καταστησας.
Τουτου τοινυν την τελευτην μεμαθηκως, ο αυτοκρατωρ ευθυς προς τον δουκα
Κυπρου δια γραμματων εδηλωσεν, ινα Νικηταν τον Χαλιν τζην μετα χρηματων
ικανων προς τον Γελιελμον εκπεμψηι εφ' ωι υποποιησασθαι τε αυτον και
παρασκευασαι ομωμο κεναι προς τον αυτοκρατορα πιστιν βεβαιαν φυλαξαι εις
αυτον και οποιαν ο αποβεβιωκως θειος αυτου Ἰσαγγελης μεχρι τελους ετηρησεν.
11.9.1 Ειτα μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ και την της Λαο δικειας παρα του
Ταγγρε κατασχεσιν προς τον Βαιμουντον γραμματα εκτιθεται ουτωσι περιεχοντα·
«Τα ορκια οιδας και τας επαγγελιας ας ουκ αυτος μονος, αλλα και απαντες προς την
βασιλειαν Ῥωμαιων εποιησαντο. Νυν δε αυτος πρωτος παρασπονδησας την
Ἀντιοχειαν κατεσχες και αλλαττα φρουρια υποποιησαμενος και αυτην δη την Λαο
δικειαν. Ἀποστηθι τοινυν της πολεως Ἀντιοχειας και των αλλων απαντων, δικαιον
τι πραγμα ποιων, και μη θελε πολεμους αλλους και μαχας κατα σαυτου ερεθιζειν.» Ὁ
δε γε Βαιμουντος τας βασιλικας υπαναγνους γραφας, επειδη μη τωι συνηθει ψευδει
χρησασθαι οιος τε ην των πραγματων αριδηλως την αληθειαν ελεγχοντων, προς τα
γραφεντα τωι φαινομενωι κατενευσεν, αιτιαν μεντοι των κακως παρ' αυτου
πραχθεντων ειναι τον αυτοκρατορα ελεγε, γραψας ως· «Ουκ εγω τουτων αιτιος,
αλλα συ. Ὑποσχομενος γαρ κατοπιν ημων μετα δυναμεως ερχεσθαι πολλης, ουκ
ηθελησας την υποσχεσιν εργοις πιστωσασθαι. Ἡμεις δε την Ἀντιοχειαν
καταλαβοντες και επι τρισι μησι πολλα μογησαντες προς πολεμιους απεμαχομεθα
και λιμον, οιον ουδεις πως των ανθρωπων τεθεαται, ως τους πλειστους ημων και
απ' αυτων των υπο του νομου απηγο ρευμενων κρεων βεβρωκεναι. Ἐφ' ικανον δε
εγκαρτερουν των ημων και αυτος ο δοθεις ημιν εις αρωγην πιστοτατος οικετης του
σου κρατους Τατικιος ουτω κινδυνευοντας καταλιπων ημας ᾤχετο. Ειλομεν δε την
πολιν παραδοξως και αυτας τας απο του Χοροσαν εις αρωγην των Ἀντιοχεων
καταλαβουσας δυναμεις κατετροπωσαμεθα. Και πως δικαιον εστιν, απερ οικειοις
ιδρωσι και πονοις εκτησαμεθα, ραιδιως ουτως αποποιησασθαι;» 11.9.2
Ὑποστρεψαντων δ' εκειθεν των πρεσβεων, ως τας του Βαιμουντου υπανεγνω
γραφας, διαγνους αυτον εκεινον αυθις ειναι τον Βαιμουντον μηδο πωσουν επι το
βελτιον μεταβληθεντα, δειν εγνω των οριων της βασιλειας Ῥωμαιων αντεχεσθαι
και την ακαθεκτον αυτου ορμην ως ενον ανακοπτειν. ∆υναμεις τοινυν πολλας μετα
του Βουτουμιτου κατα της Κιλικιας εξεπεμψε και το ελλογιμωτατον του
στρατιωτικου καταλογου, ανδρας μαχι μωτατους και Ἄρεως υπασπιστας απαντας
και αυτον δη τον Βαρδαν και τον αρχιοινοχοον Μιχαηλ, ακμαζοντας και αρτιφυεις
το γενειον. Ους νηπιοθεν προσλαβομενος ο αυτοκρατωρ και τα στρατιωτικα
εκπαιδευσας ως ευνουστε ρους των αλλων τωι Βουτουμιτηι παραδιδωσι μεθ' ετερων
190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χιλιων ανδρων γενναιων Κελτων και Ῥωμαιων εφ' ωι συμ παρομαρτειν τε αυτωι και
υπεικειν εν απασιν, αμα δε και το τυχον των καθ' ωραν ξυμπιπτοντων δι'
απορρητων γραμματων δηλουν αυτωι. Ἔσπευδε δε την απασαν χωραν της Κιλικιας
κατασχειν, ιν' εντευθεν ραιον τα κατα την Ἀντιοχειαν εξαρτυηι. 11.9.3 Ἀπαρας ουν ο
Βουτουμιτης συν ολαις δυναμεσι και περι την Ἀτταλου εφθακως, επει τον Βαρδαν
και τον αρχιοινοχοον Μιχαηλ μη υπεικοντας εωρα τωι τουτου θεληματι, ινα μη και
το οπλιτικον συμ βαιη στασιαζειν κακ τουτου κενοσπουδος η σπουδη τωι Βουτουμιτηι
γενηται και απρακτος της Κιλικιας απο πεμφθειη, παραχρημα τα περι τουτων δηλοι
τωι αυτοκρατορι την μετ' αυτων συνδιατριβην παραιτουμενος. Ὁ δε, τας εκ των
τοιουτων ειωθυιας γινεσθαι βλαβας γινωσκων, γοργως εφ' ετεραν υποθεσιν τουτους
τε και οποσους υπο πτους ειχε δια γραμματων προυτρεπετο, ινα την Κυπρον ταχιον
καταλαβοντες τωι Ευφορβηνωι Κωνσταντινωι, την δουκικην αρχην τηνικαυτα της
νησου Κυπρου αναδεξα μενωι, συνοντες εν πασιν υπεικωσιν. Οι δε ασμενως τα
γραμματα δεξαμενοι θαττον προς την Κυπρον διαπλυζον ται· μικρον ουν χρονον
μετα του δουκος Κυπρου ενδιατρι ψαντες τηι συνηθει αναισχυντιαι και προς αυτον
εκεχρηντο. Ἔνθεν τοι και λοξον αυτους υπεβλεπετο. Οι δε νεανιαι, της του βασιλεως
περι αυτους κηδεμονιας μεμνημενοι, δια των προς τον βασιλεα γραμματων του
δουκος πολλα κατε τρεχον την Κωνσταντινου ανακαλουμενοι. Ἀναπτυξας δε τας
αυτων γραφας ο αυτοκρατωρ, επει και τινας των της μειζονος τυχης, οσους
υποπτους ο αυτοκρατωρ ειχε, συν αυτοις εις Κυπρον απεστειλε, πτοηθεις μη και
αυτοι εκ λυπης ισως συναπαχθωσιν εκεινοις, ευθυς τωι Καντακουζηνωι επεσκηψεν
αναλαβεσθαι τουτους μεθ' εαυτου. Ὃς φθασας εις Κυρηνειαν και μετακαλεσαμενος
τουτους μεθ' εαυτου ανε λαβετο. 11.9.4 Ἀλλα ταυτα μεν τα περι τουτων, του Βαρδα
φημι και του αρχιοινοχοου Μιχαηλ· ο δε γε Βουτουμιτης μετα του Μοναστρα και
των συν αυτωι καταλειφθεντων λογαδων ηγεμονων την Κιλικιαν εφθακως, ως τους
Ἀρμε νιους ευρε σπεισαμενους μετα του Ταγγρε, παραδραμων τουτους και το
Μαρασιν καταλαβων κατεσχεν αυτο, αμα δε και τας παρακειμενας απασας
κωμοπολεις και τα πολιχ νια. Και αποχρωσας δυναμεις εις φρουραν της χωρας
απασης και ηγεμονα τον μιξοβαρβαρον καταλιπων Μονα στραν, περι ου εν πολλοις
ο λογος εμεμνητο, προς την βασιλευουσαν επανεστρεψεν.
11.10.1 Ἐπει δε εξερχομενοι οι Φραγγοι προς τα Ἱεροσολυμα προς κατασχεσιν
των πολεων Συριας υπεσχοντο τωι επισ κοπωι Πισσης ικανα, ει τουτοις συναρηται
προς τον προ κειμενον αυτοις σκοπον, ο δε καταπειθης τοις λογοις του των γεγονως
και ετερους δυο των παρα θαλατταν οικουντων ες αυτο τουτο ερεθισας ουκ
ανεβαλλετο, αλλ' εξοπλισας διηρεις τε και τριηρεις και δρομωνας και ετερα των
ταχυ δρομων πλοιων εις ενακοσια περιισταμενα εξεισιν ως προς αυτους
απερχομενος. Ἱκανα δε τουτων αποτεμομενος εις προνομην της Κορυφους, της
Λευκαδος, της Κεφαληνιας και της Ζακυνθου απεστειλε. 11.10.2 Ταυτα μανθανων ο
βασι λευς εξ απασων των υπο την των Ῥωμαιων αρχην χωρων προσεταξε γενεσθαι
πλοια. Και εις αυτην δε την βασιλευ ουσαν ικανα κατασκευαζων, εκ διαλειμματων
εις μονηρες εισερχομενος επεσκηπτε τοις κατασκευαζουσιν οπως χρη ταυτα ποιειν.
Γινωσκων δε τους Πισσαιους του περι την θαλατταν πολεμου επιστημονας και
δεδιως την μετ' αυτων μαχην, εν εκαστηι πρωραι των πλοιων δια χαλκων και σιδη
ρων λεοντων και αλλοιων χερσαιων ζυων κεφαλας μετα στοματων ανεωιγμενων
κατασκευασας, χρυσωι τε περιστει λας αυτα ως εκ μονης θεας φοβερον φαινεσθαι, το
δια των στρεπτων κατα των πολεμιων μελλον αφιεσθαι πυρ δια των στοματων
αυτων παρεσκευασε διιεναι, ωστε δοκειν τους λεοντας και ταλλα των τοιουτων
191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζυων τουτο εξερευγεσθαι. Ουτω γουν ταυτα κατασκευασας, μετακαλεσαμενος τον
Τατικιον εξ Ἀντιοχειας νεωστι παραγενομενον, αυτωι μεν τα τοιαυτα πλοια
παραδεδωκως περιφανεστατην κεφαλην ωνομασε· τωι δε γε Λαντουλφωι τον απαντα
στολον αναθε μενος, μεγαν δουκα προυβαλετο ως της ναυμαχιας ειδη μονα αριστον.
11.10.3 Ἐξελθοντες ουν της μεγαλοπολεως μηνος παριππευοντος Ἀπριλλιου μετα
του ρωμαικου στο λου την Σαμον κατελαβον και τα πλοια τηι χερσωι προσορ μισαντες
εξηλθον προς την ηπειρον επι τωι δια της ασφαλ του επι πλεον ασφαλισαμενους
κατοχυρωσαι αυτα. Μεμα θηκοτες δε την του πισσαικου στολου διελευσιν τα πρυμνη
σια λυσαντες και αυτοι οπισθεν αυτων εθεον ως προς την Κω. Πρυας δε των
Πισσαιων εκεισε καταλαβοντων εσπε ρας ουτοι ταυτην κατελαβον. Μη
εντετυχηκοτες δε τοις Πισσαιοις απηλθον εις την Κνιδον περι την ηπειρον της
ανατολης διακειμενην. Κειθι δε παραγενομενοι, ως της αγρας ηστοχουν, ολιγους
τινας εφευρηκοτες των Πισσαιων αυτου που καταλειφθεντας επυνθανοντο οπου ο
πισσαικος εξωρμησε στολος· οι δε προς την Ῥοδον εφασαν. Και παρα χρημα
λυσαντες τα πρυμνησια θαττον τουτους κατελαβον μεταξυ Παταρων και Ῥοδου.
Τουτους δ' οι Πισσαιοι θεα σαμενοι μοθου παραυτικα σχημα διατυπωσαντες προς
μαχην ου τα ξιφη μονον, αλλα και τας καρδιας εθηγον. Ἐπικατα λαβοντος δε του
ρωμαικου στολου κομης τις πελοποννησιος Περιχυτης καλουμενος ναυλοχειν
αριστα επισταμενος, ως τουτους εθεασατο, ταις κωπαις το ιδιον πτερωσας μονηρες
ως ειχε κατ' αυτων ιεται. Και δια μεσου τουτων ως πυρ διελθων εις τον ρωμαικον
αυθις επανεστρεφε στολον. 11.10.4 Ὁ μεντοι ρωμαικος στολος ουκ ευτακτως της
μετα των Πισσαιων μαχης απεπειρατο, αλλ' οξεως και ασυντακτως τουτοις
προσεβαλε. Και αυτος δε ο Λαντουλφος, πρωτος προσπελασας ταις πισσαικαις
ναυσιν, αστοχα το πυρ εβαλε και ουδεν τι πλεον ειργασατο του πυρος σκεδασθεντος.
Ὁ δε λεγομενος Ἐλεημων κομης, αναισχυντως μεγιστωι πλοιωι κατα πρυμναν
προσβαλων, τοις πηδαλιοις τουτου περι πεσων και μη ευχερως εχων εκειθεν
διαπλυσασθαι, κατε σχεθη αν ει μη γοργως προς την σκευην απειδε και πυρ κατ'
αυτων αφεις ουκ αστοχα εβαλεν. Ειτα την ναυν επι θατερα γοργως μεταφερων και
ετερας παραχρημα τρεις μεγιστας επυρπολει των βαρβαρων ναυς. Ἐπει δ' αμα και
συστροφη ανεμου την θαλατταν αθροον επεισπεσουσα διε ταραττε τας τε ναυς
συνετριβε και μονονου βυθιζειν ηπει λει (ερροχθει γαρ το κυμα, ετετριγεσαν αι
κεραιαι τα θ' ιστια διερρηγνυντο), εκδειματωθεντες οι βαρβαροι το μεν δια το
πεμπομενον πυρ (ουδε γαρ εθαδες ησαν τοιουτων σκευων η πυρος ανω μεν φυσει
την φοραν εχοντος, πεμ πομενου δ' εφ' α βουλεται ο πεμπων κατα τε το πρανες
πολλακις και εφ' εκατερα), το δε υπο του θαλαττιου κλυ δωνος συγχυθεντες τον
νουν φυγαδειας ηψαντο. 11.10.5 Ουτω μεν ουν τα των βαρβαρων· ο δε τοι ρωμαικος
στολος νησι διωι τινι προσωκειλεν ουτωσι πως καλουμενωι Σευτλωι. Αυγαζουσης δε
της ημερας εκειθεν απαραντες τηι Ῥοδωι προσωρμισαν. Των πλοιων ουν αποβαντες
και εξαγαγοντες οσους εφθασαν κατασχειν και αυτον δη τον του Βαιμουντου
αδελφιδουν, εξεδειματουν αυτους ως μελλοντες τιμης παντας απεμπολειν η
κατασφαττειν. Ὡς δε ακαταπληκ τους προς τουτο εωρων αυτους και την
απεμπολησιν εν ουδενι τιθεμενους, ευθυς ξιφους παραναλωμα πεποιηκασιν. 11.10.6
Οι δε γε περιλειφθεντες του πισσαικου στολου προς το τας παρατυχουσας νησους και
την Κυπρον ληιζεσθαι απε βλεψαν· ενθα τυχων ο Φιλοκαλης Ευμαθιος κατ' αυτων
ιεται. Οι δε περι τας ναυς δειλιαι συσχεθεντες μηδε του εξιοντος προνομης χαριν απο
των πλοιων αυτων λαου πε φροντικοτες, αλλα τους πλειονας περι την νησον
εασαντες, ασυντακτως ουτω λυσαντες τα πρυμνησια προς την Λαο δικειαν απεπλεον
192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον Βαιμουντον επι νουν εχοντες. Και δη και καταλαβοντες προσεληλυθεσαν τε
αυτωι και την μετ' αυτου αγαπην ασπαζεσθαι ελεγον· ο δε, οποιος εκεινος, ασμενως
αυτους υποδεχεται. Ἐπει δ' οι περι την ηιονα καταλειφθεντες λαφυραγωγιας ενεκα
υποστρεψαντες τον ιδιον στολον ουχ εωρων, ερριπτον αφειδως εαυτους εις την
θαλασσαν και απεπνιγοντο. 11.10.7 Οι δε του ρωμαικου στολου θαλασσοκρατορες
και αυτος δη ο Λαντουλφος κατα λαβοντες την Κυπρον συνεληλυθοτες περι ειρηνης
επερω ταν εβουλευοντο. Παντων ουν ομογνωμονησαντων προς τουτο, στελλεται ο
Βουτουμιτης προς τον Βαιμουντον. Τουτον ουν θεασαμενος και παρακατασχων επι
ολαις πεντε και δεκα ημεραις, επει την Λαοδικειαν και λιμος κατειλη φει και ο
Βαιμουντος αυθις Βαιμουντος ην και ουκ ηλλοι ωτο ουτε μην ειρηνευειν
εμεμαθηκει, μεταπεμψαμενος αυτον φησιν· «Ου δια φιλιαν η ειρηνην αυτος
ενταυθοι παραγεγονας, αλλ' εφ' ωι τας εμας εμπρησαι ναυς. Ἄπιθι τοινυν· αρκει γαρ
σοι αυτο τουτο το ανακρωτηριαστον των ενταυθα απολυθηναι.» 11.10.8 Ἀπαρας ουν
εκειθεν καταλαμ βανει τους αυτον αποστειλαντας περι τον λιμενα της Κυπρου. Και
την Βαιμουντου πονηραν γνωμην επι πλεον εκ των εκειθεν μηνυματων διαγνοντες
και ως αδυνατον σπεισασθαι μετα του αυτοκρατορος, εκειθεν απαραντες, ολοις
ιστιοις την προς την μεγαλοπολιν υγραν υπεπλεον κελευθον. Κατα δε την Συκην
τρικυμιας μεγαλης και κλυ δωνος διεγερθεντος σφοδρου τα πλοια τηι χερσωι προσρα
γεντα ημιθραυστα παντα γεγονασι πλην των νηων ων εξηρχεν ο Τατικιος. 11.10.9
Ἀλλα τα μεν κατα τον πισσαικον στολον ωδε πη προκεχωρηκει· ο δε Βαιμουντος
φυσει πονη ροτατος ων εδεδιει, μη το Κουρικον ο βασιλευς προκα τασχηι και στολον
ρωμαικον τωι λιμενι προσορμισας φυλαττηι μεν την Κυπρον, απειργηι δε και τους απο
Λογγιβαρδιας δια της παραλιας της ανατολης μελλοντας ιεναι προς αυτον
συμμαχους. Ταυτα ουν λογιζομενος αυτος τουτο ανοικοδομησαι και τον λιμενα
κατασχειν εβουλευετο. Πολις γαρ προτερον ουσα ερυμνοτατη το Κουρικον εν
υστεροις εφθασεν εριπωθηναι χρονοις. Ὁ δε γε αυτοκρατωρ, ταυτα
προμηθευσαμενος και τας επινοιας αυτου προκαταλαβων, πεμπει τον εκτομιαν
Ευσταθιον, απο της του κανικλειου αξιας μεγαν δρουγγαριον του στολου
προχειρισαμενος, επισκηψας αυτωι σπευσαι καταλαβειν το Κουρικον και δια ταχους
ανοικοδομησαι τε αυτο και το καστρον Σελευκειαν σταδια εξ τουτου αφισταμενην
και δυναμιν αποχρωσαν καταλιπειν εν αυτοις δουκα δε προχειρισασθαι Στρατηγιον
τον Στραβον, ανδρα μικρον μεν τωι σωματι, ταις δε πολε μικαις εμπειριαις πολυν τε
και μεγιστον, αλλα και εις τον λιμενα στολον ικανον προσορμισαι και παραγγειλαι
εγρηγο ρεναι και ενεδρευειν τους απο Λογγιβαρδιας εις αρωγην του Βαιμουντου
ερχομενους, επαρηγειν δε και τηι Κυπρωι. 11.10.10 Ἐξελθων ουν ο ρηθεις
δρουγγαριος του στολου και προκαταλαβων τα του Βαιμουντου διανοηματα
ανεγειρει μεν αυτο και εις την προτεραν αποκαθισται καταστασιν. Παραχρημα δε και
την Σελευκειαν ανοικοδομησας και κατοχυρωσας δια ταφρων γυροθεν δυναμεις τε
ικανας εν αμφοτεροις καταλιπων μετα του δουκος Στρατηγιου κατ ελθων εις τον
λιμενα και στολον αποχρωντα εν αυτωι κατα λιπων κατα τας του αυτοκρατορος
εισηγησεις επαναζευ γνυσι προς την μεγαλοπολιν, και μεγαλως παρα του
αυτοκρατορος επαινεθεις δαψιλως πεφιλοτιμηται.
11.11.1 Ἀλλα ταυτα μεν τα κατα το Κουρικον· μετα δε παραδρομην ενιαυτου,
αναμαθων ο βασιλευς οτι και γενου σιος στολος εις συμμαχιαν των Φραγγων
εξελθειν ετοιμα ζεται, στοχασαμενος οτι ου μικρας βλαβης παραιτιοι και αυτοι τηι
των Ῥωμαιων αρχηι εσονται, τον μεν Καντακου ζηνον δια της ηπειρου μετα
αποχρωσης δυναμεως, τον δε Λαντουλφον γοργως εξοπλισας μετα στολου δια
193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θαλασσης απεστειλε παρακελευσαμενος αυτωι το ταχος καταλαβειν τα κατωτικα εφ'
ωι τον μετα των Γενουσιων εκεισε διερχο μενων αναδεξασθαι πολεμον. Τουτων ουν
απελθοντων ενθα και προσεταχθησαν, χειμων βαρυς επιγεγονε και αφορητος, υφ'
ου και πολλας των νηων συνεβη διαθραυσθηναι. Ἅσπερ παλιν προς την χερσον
εξελκυσαντες επιμελως την δια της υγρας πισσης επιχρισιν ταυταις επεφερον.
11.11.2 Τηνικαυτα δε και ο Καντακουζηνος, τον των Γενουσιων στολον περι τα
κατωτικα διαπλεοντα εγγυς που ειναι μεμαθηκως, υποτιθεται τωι Λαντουλφωι
οκτωκαιδεκα ναυς αναλαβεσθαι (τοσαυτας γαρ μονας συνεβη τωι τοτε αποπλεειν
των αλλων εξελκυσθεισων της θαλασσης) και απελθοντα κατα το ακρωτηριον του
Μαλεου προσοκειλαι αυτας κατα τας του αυτοκρατορος υποθηκας, και διερχομενων
των Γενουσιων, ει μεν τον μετ' αυτων αποθαρροιη πολεμον, ευθυς την μετ' αυτων
αναδεξασθαι μαχην, ει δ' ου, την σωτηριαν εαυτωι και ταις υπ' αυτον νηυσι συν
αυτοις πλωτηρσιν εις Κορω νην προσοκειλαντι περιποιησασθαι. Ὁ δ' απελθων και
τον πολυν στολον των Γενουσιων θεασαμενος και απαγορευσας την μετ' αυτων
μαχην θαττον την Κορωνην κατελαβεν. 11.11.3 Ὁ δε Καντακουζηνος, τον ολον
ρωμαικον στολον ως εδει περιποιησαμενος και τους συνοντας αυτωι εκεισε συνα
γαγων, ως ειχε ταχους κατοπιν των Γενουσιων εδιωκε. Μη εφθακως δε, την
Λαοδικειαν κατελαβε, σπευδων προς τους μετα του Βαιμουντου πολεμους οληι
γνωμηι και χειρι αποδυεσθαι. Και μεντοι και εργου αψαμενος, τον λιμενα κατελαβε
και δια πασης νυκτος και ημερας της τειχομα χιας ουκ αφιστατο. 11.11.4 Ὡς δ'
απρακτος του λοιπου εμενε μυριακις μεν προσβαλων, τοσαυτακις δ' αποτυχων και
πη μεν υποποιουμενος τους Κελτους ουκ επειθε, πη δε μαχο μενος απετυγχανε,
τειχιον τι δια ξηρων λιθων κυκλοτερες δειμαμενος αναμεταξυ της ψαμμου και των
τειχων Λαοδι κειας εν τρισι νυχθημεροις, κακτοτε ως ερεισμα τουτο κτησαμενος,
ετερον πολιχνιον δι' εγχορηγου υλης εντος τουτου θαττον ανηγειρεν, ιν' εντευθεν
ως εξ ορμητηριου τινος γενναιοτερον της τειχομαχιας αντεχοιτο. Ἀλλα και πυργους
δυο δια του στομιου του λιμενος εφ' εκατερα οικο δομησας, αλυσιν σιδηραν
διαμπερες τουτων εισελασας, δι' αυτου απεταφρευε τας ισως ελπιζομενας εις
βοηθειαν των Κελτων εκ θαλαττης ναυς. Ἐν ταυτωι δε και πολλα των περι θαλατταν
πολιχνιων κατεσχε, το τε Ἀργυροκαστρον καλουμενον, το Μαρχαπιν, τα Γαβαλα και
αλλαττα μεχρις αυτων συνορων Τριπολεως εφθακως, απερ προτερον μεν φορους
τοις Σαρακηνοις εδιδου, εν υστεροις δε παρα του αυτοκρατορος πολλοις ιδρωσι και
πονοις τηι Ῥωμαιων επα νεσωθησαν. 11.11.5 Ὁ μεντοι βασιλευς δεον λογισαμενος
και απο του μερους της ξηρας πολιορκεισθαι την Λαοδικειαν, γινωσκων εκ μακρου
τον δεινον Βαιμουντον και τας αυτου μηχανας, οποιος εκεινος δεξιος ηθος
ανθρωπου εν βραχει καταμαθειν, και της αυτου δολερας και αποστατικης γνω μης
καταληψιν ακριβη εχων, τον Μοναστραν μετακαλεσα μενος μετα αποχρωσης
δυναμεως δια της ηπειρου απεστει λεν, ωστε εν ταυτωι τον μεν Καντακουζηνον εκ
θαλαττης, αυτον δε εκ του μερους της ηπειρου πολιορκειν την Λαο δικειαν. Ἀλλ' ο
Καντακουζηνος προ του τον Μοναστραν εφθακεναι τον λιμενα και το καστρον αυτο
κατεσχε· την μεντοι ακροπολιν, οπερ κουλα νυν η συνηθεια καλειν ειωθεν, ετι
Κελτοι κατειχον πεζοι πεντακοσιοι και ιππεις εκατον. 11.11.6 Τουτων ουν των
πολιχνιων την κατασχεσιν ο Βαιμουν τος ακηκοως, μεμαθηκως δε και απο του
φυλασσοντος κομητος την της Λαοδικειας ακροπολιν, οτι επιδεης εστι
χορτασματων, μετα των υπ' αυτον δυναμεων πασων <ταις> του τε ανεψιου αυτου
Ταγγρε και του Ἰσαγγελη ενωθεις και βρωσιμα παντοια επισαξας εν ημιονοις και την
Λαο δικειαν καταλαβων τα μεν χορτασματα θαττον εισηγαγεν εις το κουλα, μετα δε
194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γε του Καντακουζηνου εις ομιλιαν ελθων τοιαυτα προς αυτον εφη· «Τινα σκοπον
εχων προς οικοδομας και κτισεις απεβλεψας;» Ὁ δε· «Οιδας οτι δουλειαν
ομολογησαντες τωι αυτοκρατορι και τας παρ' υμων αιρουμενας πολεις ενωμοτως
παραδουναι κατεθεσθε. Ειτα αυτος καταψευσαμενος των ορκιων, αθετησας δε και
τας ειρηνικας σπονδας και ταυτηνι την πολιν ελων και παρα δους ημιν, μεταγνους
αυθις κατεσχες, ωστε ματην αυτος ενταυθοι παρεγενομην επι τωι τας παρ' υμων
αιρουμενας πολεις αναλαμβανεσθαι.» Ὁ δε Βαιμουντος· «∆ια χρη ματων η δια
σιδηρου ταυτας ελπιζων εξ ημων λαμβανειν ηκεις;» Ὁ δε· «Τα χρηματα οι
συνεφεπομενοι ημιν ελαβον επι τωι εκθυμως αγωνιζεσθαι». Ὁ δε Βαιμουντος θυμου
πλησθεις εφη· «Ἄτερ χρηματων ισθι ως ουδε φρου ριον κατασχειν δυνηθηις». Και
τηνικαυτα τας υπ' αυτον φαλαγγας παρεθηξε μεχρις αυτων πυλων της πολεως εξιπ
πασασθαι. 11.11.7 Οι δε του Καντακουζηνου τα τειχη τηρουν τες δικην νιφαδος τους
οιστους κατα των τοις τειχεσι προσπελαζοντων Φραγγων επαφιεντες μικρον τι
τουτους απωσαντο. Και παραχρημα ο Βαιμουντος συναγαγων απαντας εισηλθεν
εντος της ακροπολεως. Ὑποπτευσας δε τον φυλασσοντα κομητα μετα των υπ' αυτον
Κελτων, ετε ρον εις φυλακην της πολεως επεστησεν εκεινους εκειθεν απελασας.
Ἅμα δε και τους αγχου των τειχων οντας αμπελωνας ηριπωσεν, ωστε μη εμποδων
τοις ιππα ζεσθαι μελλουσι καθεσταναι Λατινοις. Ταυτα μεν ουτω καταστησας
εκειθεν εξελθων την Ἀντιοχου κατελαβεν· ο δε γε Καντακουζηνος ουκ ημελει
παντοιως πολιορκων τε και δια μυριων μηχανων τε και επιχειρηματων και ελεπο
λεων, συνταρασσων τους εντος της ακροπολεως Λατινους. Ἀλλα και ο Μοναστρας,
δια της ηπειρου ερχομενος μετα του ιππικου φοσσατου, παραλαμβανει την τε
Λογγινιαδα, την Ταρσον, την Ἄδαναν και την Μαμισταν και αυτην δη την Κιλικιαν
απασαν.
11.12.1 Προς δε τας του αυτοκρατορος απειλας ο Βαι μουντος ορρωδησας και
μη εχων ο τι και χρησαιτο προς αμυναν (ουτε γαρ κατ' ηπειρον ειχε στρατευμα ουτε
κατα θαλατταν στολον· εκατερωθεν γαρ αυτωι ο κινδυνος επεκρε ματο) μηχαναται τι
τοιουτον σφοδρα μεν αγεννες, σφοδρα δε πανουργοτατον. Πρωτον γαρ την
Ἀντιοχου πολιν κατα λειψας τωι του Μαρκεση Ταγγρε και τουτου αδελφιδωι, αυτος
απανταχοθεν φημας πεμπει περι εαυτου, ως αρα ο Βαιμουντος αποτεθνηκει, και ζων
ετι ως περι κατοιχομε νου αυτου την οικουμενην διεθετο. 11.12.2 Και η φημη διε
τρεχεν απανταχη πτερων ταχυτερα και τον Βαιμουντον νεκρον εκηρυττε. Και δητα
ως εωρα τα της φημης απο χρωντως εχειν, λαρναξ το εντευθεν .... ξυλινη και ναυς
διη ρης, εν ηι κατατιθεμενη η λαρναξ, και ο εμπνους ουτος νεκρος απο του Σουδεΐ,
οπερ εστι της Ἀντιοχειας επι νειον, επι την Ῥωμην απεπλει. Και διαποντιος ως
νεκρος εκομιζετο, τα μεν εξωθεν νεκρος και τηι σορωι και τοις των αμφ' αυτον
σχημασιν (και γαρ εκασταχου γινομενοι απετιλ λον τε τας τριχας οι βαρβαροι και
σαφως ανωλολυζον), τα δ' ενδον εκεινος εκταδην κειμενος μεχρι τουτων νεκρος ην,
τα δ' αλλα εισεπνει τε τον αερα και απεπνει δια τινων κρυ φιων οπων. Ταυτα μεν εν
τοις παραλιοις· επειδαν δε κατα πελαγους το σκαφος γενοιτο, τροφης τε αυτωι
μετεδιδοσαν και επεμελουντο· και μετα τουτο παλιν οι αυτοι θρηνοι και τα αυτα
μαγγανευματα. 11.12.3 Ἵνα δε και δοκοιη ο νεκρος εωλος ειναι και οδωδως,
αλεκτρυονα αποπνιξαντες η απο σφαξαντες ενεθηκαν τωι νεκρωι. Και ευθυς εκεινος
εις τεταρτην η και πεμπτην ημεραν βαρυοδμοτατος ην τοις οσφρησιν εχουσιν. Και
εδοκει μεν του χρωτος ειναι του Βαιμουντου το βαρυ της αναπνοης τοις εξωθεν
ηπατη μενοις· πλεον δ' εκεινος ο Βαιμουντος του επιπλαστου κακου συναπελαυεν,
ωστε εγωγε θαυμαζω πως τοσαυτην υπηνεγκε της ρινος πολιορκιαν ζων ετι μετα
195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νεκρου συμφε ρομενος σωματος. Ἀλλ' εντευθεν μεμαθηκα ως αρα παν το βαρβαρον
γενος δυσανακλητον εφ' οπερ αν εφορμησειε, και ουδεν αυτωι φορτικωτατον ο μη
ενεγκοι καθαπαξ εμβα λον εαυτο προς αυθαιρετους κακωσεις. Και γαρ ουτος μηδεπω
αποθανων, αλλα σχηματι μονωι αποθανων ουκ απωκνησε ζην μετα αποθανοντων
σωματων. Τεχνη μεν ουν του βαρβαρου αυτη πρωτη και μονη κατα την καθ' ημας
οικουμενην πεφηνεν εις καταστροφην αποβλεπουσα της Ῥωμαιων ηγεμονιας. Ουδε
προ ταυτης βαρβαρος η Ἕλλην τοιαυτα κατα πολεμιων εμηχανησατο ουτ' αν, οιμαι,
μετα ταυτα ο καθ' ημας θεασαιτο βιος. 11.12.4 Ἐπει δε την Κορυφω καταλαβοι,
ωσπερ εις ακρωρειαν τινα γενο μενος και κορυφην και κρησφυγετον την Κορυφω
ταυτηνι και εν τωι ακινδυνωι τυγχανων, ανηγερτο τε απο των εν δοξηι νεκρων, και
την νεκροφορον εκεισε λαρνακα καταλει ψας, ηλιου τε ενεφορειτο πλειονος και του
αερος ανεπνει καθαρωτερου και περιενοστει την πολιν την Κορυφω· ον εωρακοτες
εν ξενηι και βαρβαρικηι στοληι ανεπυνθανοντο το τε γενος και την τυχην και τις τε
ειη και ποθεν ηκει και εις ους παραγινεται. 11.12.5 Ὁ δε των μεν αλλων υπερεωρα
παντων, ανεζητει δε τον δουκα της πολεως. Ἦν δε αρα ουτος Ἀλεξιος τις θεματος
Ἀρμενιακου γενομενος· Ὃνθεασαμενος, μετα σοβαρου του βλεμματος τε και
σχηματος και σοβαραι τηι φωνηι χρωμενος και ολως βαρβαρικηι, απαγ γειλαι
προσεταττεν Ἀλεξιωι τωι αυτοκρατορι οτι «Σοι εγω Βαιμουντος εκεινος ο του
Ῥομπερτου, ον ο ανεκαθεν χρονος και σε και την υπο σε βασιλειαν εδιδαξεν, οποσος
τις ειμι την ανδρειαν και την ενστασιν. Ἐφ' ωιπερ αν και την ροπην λαβοιμι, ως ουκ
αν ανασχοιμην, ιστω Θεος, των προς εμε γεγενημενων κακων. Ἐξ οτου γαρ δια της
Ῥωμαιων την Ἀντιοχου κατελαβον και Συριαν ολην ηνδραπο διασαμην τωι εμωι
δορατι, πολλης παρα σου και της σης στρατιας πικριας ενεφορηθην, ελπισιν εξ
ελπιδων παρα πεμπομενος, και εις μυριας συμφορας και πολεμους βαρ βαρικους
εμβαλλομενος. 11.12.6 Ἀλλα νυν γε ισθι με, καν απεθανον, παλιν εξ υπαρχης
αναβεβιωκοτα και τας σας διαδεδρακοτα χειρας. Παντα γαρ οφθαλμον και πασαν
χειρα και γνωμην διαλαθων εν σχηματι αποτεθνηκοτος, νυν και ζων και κινουμενος
και τον αερα πνεων εκ τησδε της Κορυφους διαπεμπω πανυ μεμισημενας αγγελιας
τηι σηι βασιλειαι, ας και αναμαθων ουκ αν περιχαρως αποδεξαιο, ως τωι μεν Ταγγρε
και εμωι ανεψιωι την Ἀντιοχου πολιν παρακατεθεμην, προς τους σους στρατηγους
αντιμαχον αξιομαχον καταλειψας αυτον, αυτος δε προς την ιδιαν απειμι χωραν, σοι
μεν νεκρος φημιζομενος και τοις σοις, εμοι δε και τοις εμαυτου και ζων και κατα σου
δεινα βου λευομενος. Ἐφ' ωι γαρ την υπο σε Ῥωμανιαν κλονησειν, και ζων
αποτεθνηκα και αποθανων εζησα. Ει γαρ την αντιπεραν ηπειρον καταλαβοιμι και
Λογγιβαρδους και παν τας Λατινους και Γερμανους και τους καθ' ημας Φραγ γους
οψαιμην, ανδρας Ἄρεως μνημονας, πολλων φονων και πολλων αιματων τας σας
εμπλησω πολεις και χωρας, εως αν επ' αυτου του Βυζαντιου το δορυ πηξαιμην.» Εις
τοσουτον αρα ο βαρβαρος αλαζονειας επηρτο.

12.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ ΙΒʹ

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12.1.1 Τα μεν ουν της πρωτης του Βαιμουντου διαπεραιω σεως εργα, και
οποσα πραγματευσαμενος κατα του αυτο κρατορος φαινεται τα σκηπτρα των
Ῥωμαιων εαυτωι μνη στευομενος, και οπως την εκειθεν υποχωρησιν μετα
ραιδιουργιας προμηθευσαμενος και δη και τυχων του σκο που, και τοιαυτην την
ναυλοχιαν καθαπερει νεκρος φερο μενος ποιησαμενος την Κορυφω κατελαβεν, ωδε
πη περι γεγραφθω. Ἐχεσθω δ' αυθις ο λογος των μετ' εκεινα τουτου πραξεων.
Καταλαβων δε ο νεκρος οδωδως την Κορυφω, καθα γε και ειρηται, και
απειλησαμενος δια του εκεισε δουκος τωι αυτοκρατορι, οποσα ο λογος φθασας
εδηλωσε, προς την Λογγιβαρδιαν τον αποπλουν ποιησαμενος εργου ηπτετο,
σκεπτομενος αυθις το Ἰλλυρικον καταλαβειν και συμμαχους δια τουτο σπευδων
συναγηοχεναι πλειους των προ του. Και περι κηδους τωι ρηγι Φραγγιας ομιλησας,
την μεν των θυγατερων αυτου εις ιδιαν αυτωι γυναικα εξεδοτο, την δε γε ετεραν
διαποντιον προς την Ἀντιοχου πολιν εξεπεμψεν εφ' ωι συναφθηναι τωι ανεψιωι
αυτου Ταγγρε. Ειτα δυναμεις απανταχοθεν μυριοπληθεις συλλεξαμενος εκ πασης τε
χωρας και πολεως τους κομητας μεταπεμψα μενος μετα των υπ' αυτους
στρατευματων την προς το Ἰλλυρικον διαπεραιωσιν επεταχυνεν. 12.1.2 Ὁ γουν βασι
λευς, τα δια του Ἀλεξιου προς αυτον διαμηνυθεντα ακηκοως, ευθυς κατα πασας τας
χωρας, Πισσαν τε και Γενουαν και Βενετιαν γραμματα επεστελλε, προπαρασκευ
αζων αυτους μη συναπαχθεντας τοις απατηλοις του Βαι μουντου λογοις εκεινωι
συνεφεψεσθαι. Και γαρ περιιων απασας τας πολεις και χωρας πολλην την κατα του
αυτο κρατορος καταδρομην επεποιητο, παγανον ονομαζων αυτον και των
Χριστιανων πολεμιον. 12.1.3 Ἐπει δε και ο Βαβυλω νιος τριακοσιους φθασας κατεσχε
τοτε κομητας, οποτε τα απειρα πληθη των Κελτων δια της εσπερας διαπεραιωσα
μενα την Ἀσιαν την τε Ἀντιοχου πολιν και την Τυρον και τας παρακειμενας απασας
πολεις και χωρας εμασ τιζον, και δεσμωτας εμφρουρους ειχεν, η δε φρουρα δεινη
των παλαι γεγενημενων. Και <τα> περι της τουτων αλωσεως και τα εντευθεν
συμπεσοντα τουτοις δεινα μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ εδακνετο την ψυχην και ολος
της εκεινων αναρρυσεως εγεγονει. Και μεταπεμψαμενος Νικηταν τον
Πανουκωμιτην μετα χρηματων προς τον Βαβυλωνιον εξα πεστειλε, γραφας προς
αυτον εγχειρισας δι' ων τους δορυ αλωτους εκεινους ηιτειτο κομητας, πολλας
υποσχομενος αυτωι τας χαριτας, ει τουτους λυσας των δεσμων απολυσει. Ὁ δε
Βαβυλωνιος τον Πανουκωμιτην θεασαμενος και ακουσας, αττα δη παρα του
αυτοκρατορος προς αυτον διεμηνυθη, ανελιξας δε και τας γραφας λυει μεν παρα
χρημα τους κομητας των δεσμων, εξαγει δε της φρουρας· ου μεντοι γε παντελους
ελευθεριας αυτους αξιοι, αλλα τωι Πανουκωμιτηι παραδιδωσι προς τον αυτοκρατορα
τουτους εξαποστειλας μηδ' οτιουν των αποσταλεντων χρηματων αναλαβομενος·
ειτε δε ως μη αποχρωντα προς τοσουτων λυτρον, ειτε και δωροληψιας εκφευγων
υπονοιαν και ως μη φαινοιτο τιμης τουτους αποδομενος, αλλα καθαραν την χαριν
απονεμων τωι βασιλει και ακιβδηλον, ειτε και πλειο νων εφιεμενος, Θεος αν ειδειη.
12.1.4 Τουτους ο βασιλευς καταλαβοντας θεασαμενος υπερηγασθη μεν την του
βαρβα ρου γνωμην και τεθαυμακεν, επιπονως δε τουτους περι των συμβεβηκοτων
αυτοις επερωτησας και μεμαθηκως οπως, επι τοσουτον χρονον και τοσουτων
κυκλων περιοδους εμφρουροι οντες, ουδε απαξ ηλιον εθεασαντο ουδε των δεσμων
ελυθησαν, αλλα και τροφων παντοιων αγευστοι το παραπαν επι τοσουτον
διαμεμενηκεσαν μονου αρτου και υδατος μεταλαμβανοντες, οικτειρας του παθους
και θερμον κατασταξας δακρυον, πολλης παραχρημα ηξιου φιλοφρο συνης χρηματα
τε επιδους και αμφια παντοια παρασχων ες βαλανεια τε προτρεπομενος και
197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντοιως της τοσαυτης κακοτητος ανακτησασθαι τουτους μηχανωμενος. Οι δε
εχαιρον εφ' οις παρα του αυτοκρατορος ευ πεπονθασιν, οι πριν εχθροι και πολεμιοι,
οι παραβαται των προς αυτον ορκιων και υποσχεσεων, την τοσαυτην ες αυτους κατα
νοουντες ανεξικακιαν. 12.1.5 Ὁ δε μεθ' ημερας μεταπεμψα μενος τουτους εφη·
«Ἄδειαν υμιν του λοιπου διδωμι, ινα οποσον βουλεσθε κατα ταυτην την πολιν
εγκαρτερησητε μεθ' ημων. Ὁπηνικα δε τις των οικειων επιμνησθεις εθε λησοι
αναχωρειν, ακωλυτως και της προς τα οικοι φερου σης αψαιτο συνταξαμενος ημιν
και ουτως δια χρηματων και παντοιας αλλης οικονομιας εφοδιασθεις καλως διευ
θετηθειη. Και απλως και παρειναι και απειναι αδειαν εχειν υμας βουλομαι και το
βουλητον ως ελευθερους κατα την οικειαν γνωμην πραττειν.» Ἦσαν μεν ουν τεως
οι κομητες μετα του αυτοκρατορος παντοιας, ως ειρηται, θεραπειας αξιουμενοι και
δυσαποσπαστως αυτου εχοντες. Ἐπει δε την Λογγιβαρδιαν ο Βαιμουντος καταλαβων,
ως ο λογος φθασας εδηλωσε, πλειω των προτερων στρατευματων σπευδων
συναγαγειν, πολλα του αυτοκρατορος κατετρεχε κατα πασαν πολιν και χωραν
περιιων και παγανον αυτον λαμπραι τηι φωνηι ανακηρυττων και τοις παγανοις οληι
γνωμηι επαρηγοντα, τουτο ο αυτοκρατωρ μεμαθηκως τους ρηθεντας κομητας, το μεν
τι και αυτων προθυμουμενων ηδη προς τας σφων απιεναι χωρας, το δε τι και προς
ελεγ χον των κατ' αυτου παρα του Βαιμουντου διακηρυκευομε νων, δαψιλεις τας
δωρεας επιχορηγησας αυτοις οικαδε εξαπεστειλεν. 12.1.6 Αυτος δε προς την
Θετταλου πολιν σπουδαιως εξηιει, αμα μεν και τους νεηλυδας τα στρατιω τικα
παιδευειν, αμα δε και τον Βαιμουντον εκ της περι αυτου φημης απειργεσθαι της απο
Λογγιβαρδιας προς την ημεδαπην διαπεραιωσεως. Ἀπελθοντες τοινυν οι κομητες
εκεινοι ελεγχοι του Βαιμουντου γεγονασιν αψευδεστατοι, απατεωνα αποκαλουντες
αυτον και μηδ' επι τωι τυχοντι επαληθευοντα, κατα προσωπον αυτον πολλακις
ελεγχοντες και κατα πασαν πολιν και χωραν αποκηρυττοντες, μαρτυ ρας
αυτοπιστους εαυτους παριστωντες.
12.2.1 Ἐπει δ' η του Βαιμουντου διαπεραιωσις απανταχη διεδιδοτο και
πολλων εδειτο ο αυτοκρατωρ δυναμεων και αναλογου στρατευματος
αντικαθισταμενου προς τα κελτικα πληθη, ουκ εμελλεν ουδ' ανεδυετο, αλλα τους
περι την Κοιλην Συριαν μετεπεμπετο, τον Καντακουζηνον φημι και τον Μοναστραν·
ο μεν γαρ την Λαοδικειαν εφρουρει, ο δε την Ταρσον. Τουτους ουν εκειθεν
μεταπεμπομενος ουκ ερημους τας υπ' αυτων φρουρουμενας χωρας και πολεις
κατελιπεν· ες μεν γαρ την Λαοδικειαν τον Πετζεαν μεθ' ετερων εκπεμπει δυναμεων,
ες δε γε Ταρσον και απασας τας υπο τον Μοναστραν πολεις και χωρας τον Ἀσπιετην.
Ἀνηρ δε ουτος ευγενης εξ Ἀρμενιων ορμωμενος και των επ' ανδρειαι
διαβεβοημενων, ως η φημη το τηνικαυτα εκηρυττε, καν ο τοτε καιρος ου πανυ
τοιουτον οντα εξηλεγ ξεν οσον γε τα εις στρατηγικην δυναμιν. 12.2.2 Ὁ μεν γαρ της
Ἀντιοχου επιτροπευων Ταγγρε, ον ο λογος φθασας καταλελοιπεν εν Συριαι, φημας τε
υπεπεμπετο πυκνας, ως αρα ταχυ καταλαβοι την Κιλικιαν εφ' ωι πολιορκησειν αυτην
και των του βασιλεως αφελεσθαι χειρων, ατε ιδιαν ουσαν και τωι δορατι τουτου των
Τουρκων αφαιρεθεισαν. Και ου μονον φημας τοιαυτας πανταχοσε κατεπεμπεν, αλλα
και δια γραμματων ηπειλει τα χειρω τουτων, α και τωι Ἀσπιετηι καθ' ημεραν εκαστην
ενεχειριζετο. Και ουκ ηπειλει μονον, αλλα και των απειλων προδρομα τινα και
εποιει και καθυ πισχνειτο ποιειν, δυναμεις τε συναγηοχως απανταχοθεν εξ
Ἀρμενιων τε και Κελτων και τουτους καθ' εκαστην ημεραν γυμναζων και προς
παραταξεις και μαχας εξομαλιζων το στρατευμα. Και εστιν ου και εις προνομας
αποστελλων και τον καπνον προ του πυρος παρεμφαινων, τα τε πολιορκη τικα
198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οργανα κατασκευαζομενος και παντοιοτροπως προς την πολιορκιαν εαυτον
ανιστων. 12.2.3 Ἀλλα ταυτα μεν εκεινος· ο δε αρμενιος Ἀσπιετης, ωσπερ μηδενος
αυτωι επικειμενου μηδε φοβουντος μηδε τοσουτον επικρεμαν νυντος κινδυνον,
εκαθητο ραιθυμων βαρυτατους ποτους νυκτωρ εαυτωι συνιστων. Καιτοι
ανδρικωτατος τε ην και Ἄρεως υπασπιστης γενναιοτατος· επαν δε Κιλικιαι προσ
ωκειλε, πορρω δεσποτικης χειρος γεγονως και εναυθεντησας τοις πραγμασι τρυφαις
εαυτον εκδεδωκει παντοιαις. Ουτως ο Ἀρμενιος εκεινος εκθηλυνομενος και
διαρρεων διηνεκως, επειδη καταλαβοι ο της πολιορκιας καιρος, αναπεπτωκως ωφθη
προς στρατιωτην φερεπονωτατον τον Ταγγρε. Και ουτε προς τας βροντας εκεινου
των απειλων κατεκροτηθη την ακοην ουτε κεραυνοφορου τουτου εληλυθοτος δια
των κατα Κιλικιαν πορθησεων προς τας αστραπας ενητενιζεν. 12.2.4 Ὁ μεν γαρ
Ταγγρε αθροον εξ Ἀντιοχειας στρατευσας στρατον μυριανδρον και, διχη τουτους
διελομενος, τους μεν δια της ηπειρου πεμπει ταις Μοψου πολεσι, τους δε ναυσι
τριηρεσιν εμβαλων δια της θαλαττης αγει τωι ποταμωι Σαρωνι. Ῥει δε ανωθεν ουτος
απο των του Ταυρου ορων και δια μεσου παραρρεων των δυειν πολεων Μοψου, της
τε καταλελυμενης και της ισταμενης, ες το συριακον εκδιδωσι πελαγος. Ἀφ' ου αι
νηες αναπλευσασαι του Ταγγρε και τωι στοματι πελασασαι τουτου του ποταμου προς
τας γεφυρας ανηχθησαν, αι τας αμφοτερας πολεις ξυναπτουσι. Περιερ ρειτο τοινυν η
πολις εκατερωθεν τωι στρατευματι βαλλο μενη. Ἔνθεν τοι και ραιδιως ειχον
διαναυμαχειν προς την πολιν ουτοι, και πεζομαχειν εκ θατερου οι απο της γης αυτην
επιθλιβοντες. 12.2.5 Ὁ δε, ωσπερ μηδεμιας καινοτο μιας υπουσης μηδε τοσουτου
σμηνους στρατιωτων περιβομ βουντος κυκλωι την πολιν, ολιγα τουτων εφροντιζεν
ουκ οιδ' ο τι παθων και αναξιως τοτε της αυτου γενναιοτητος διατεθεις. Τουτο
ευμισητοτατον τον ανδρα τωι βασιλικωι στρατευματι πεποιηκε. Τι ουν εδει παθειν τας
κιλικας πολεις υπο τηλικουτου καταστρατηγουμενας ανδρος; Τα τε γαρ αλλα ο
Ταγγρε ρωμαλεωτατος των κατ' αυτον εγεγονει και εις στρατηγικην εμπειριαν των
σφοδρα θαυμαζομενων, πολιορκησαι δε πολεις αφυκτοτατος στρατηγος. 12.2.6 Και
θαυμασειε τις ενταυθοι γεγονως, πως τον αυτοκρατορα διελαθε το του Ἀσπιετου
απειροπολεμον. Ἐγω δ' αν υπεραπολογησαιμην τουμου πατρος, οτι το του γενους
επισημον τον αυτοκρατορα πεπεικεν, ως η τε του γενους λαμπροτης και το του
ονοματος περιβοητον πολλα συνεισενεγκειν εχοι τηι του Ἀσπιετου αρχηι. Ἦν γαρ των
Ἀρσακιδων τα πρωταφερων εκεινος και εκ βασιλικου καταγομενος αιματος. Ἔνθεν
τοι και στρατοπεδαρχην αυτον ηξιωκει πασης ανα τολης και εις υπερηφανους
βαθμιδας ανηνεγκεν αλλως τε και πειραν της ανδρειας εκεινου λαβων. 12.2.7 Και
γαρ οπο ταν τωι Ῥομπερτωι συνεκροτησε πολεμον ο αυτοκρατωρ και εμος γενετης,
καθαπερ εμνημονευσα, κατα την του πολε μου εκεινου συρραξιν Κελτος τις
υπερωμιας ιθυνας το δορυ και μυωπισας τον ιππον καθαπερ τις σκηπτος εμπιπτει τωι
Ἀσπιετηι. Ὁ δε του ξιφους επιδραξαμενος δεχεται την του Κελτου βιαιαν φοραν και
τιτρωσκεται μεν καιριωτατην πληγην, του δορατος τον πνευμονα μεν
παραμειψαντος, εκειθεν δε δια της ραχεως διενεχθεντος. Ὁ δε μηπω συγχυ θεις τηι
πληγηι μηδε της εδρας εκκυλισθεις, αλλ' εδρασας εαυτον ισχυροτερον παιει τον
βαρβαρον κατα της κορυθος και διχα διαιρει και την κεφαλην και την κορυθα. Και
πιπτουσι και αμφω των ιππων, ο μεν νεκρος ο Κελτος, ο δ' Ἀσπιετης ετι εμπνεων.
Ὃν οι αμφ' αυτον ανελομενοι γεγονοτα πανταπασιν εξαιμον και καλως
επιμεληθεντες προς τον αυτοκρατορα ηνεγκαν, δεικνυντες και <το> δορυ και την
πληγην και τον θανατον του Κελτου διηγουμενοι. Ταυτης της ουκ οιδ' οπως
ανδρειας και τολμης το τηνι καυτα τωι Ἀσπιετηι μεμνημενος ο αυτοκρατωρ και
199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτοις επισυναψας το γενος και την απο του γενους ευκλειαν ... αξιομαχον
στρατηγον αποστελλει κατα την Κιλικιαν προς τον Ταγγρε στρατοπεδαρχην
τετιμηκως, καθαπερ φθασασα γεγραφα.
12.3.1 Ἀλλα ταυτα μεν περι τουτων· προς δε γε τους κατα την εσπεραν
ενδιατριβοντας ηγεμονας ετερας εκπεμπει γραφας κατευθυ Σθλανιτζης την πορειαν
εντειλαμενος ποιεισθαι. Τι δε; Τους μεν προμαχους μετεκαλειτο, αυτος δε
αναπεπτωκει ραιστωνης απολαυων και βαλανειοις χρω μενος, οποια ειωθασιν οι τον
βοσκηματωδη βιον προελομε νοι βασιλεις; Ουμενουν, αλλ' ουδε περι τα ανακτορα
ολως ενδιατριβειν ετι ηνεσχετο. Ἐξεληλυθως δε του Βυζαντιου, ως ανωθεν ειρηται,
κατα το μεσον των εσπεριων εληλυθει χωρων την Θετταλου πολιν καταλαβων εις
μηνα Σεπτεμ βριον επινεμησεως τεσσαρεσκαιδεκατης εικοστου ετους οντος, εξ ου
τας της βασιλειας ηνιας περιεζωσατο. 12.3.2 Και την Αυγουσταν δε παρεβιασατο
συνεξεληλυθεναι μετ' αυτου. Ὁ γαρ τροπος εκεινης τοιουτος τις ην· ου πανυ τι
δημοσιευεσθαι ηθελεν, αλλα τα πολλα μεν οικουρουσα ην και τα εκεινης εργα
εποιει, λεγω δε βιβλων τε ανελιξεις των μακαριων ανδρων και το προς εαυτην
επιστρεφειν και ευποιιας και χαριτας εις ανθρωπους, μαλιστα δε εις εκει νους ους
οιδεν απο τε του σχηματος απο τε του βιου θεραπευειν Θεον και προσευχηι
προσανεχειν και καταλλη λοις ωιδαις. Ἐπειδαν δε μελλοι δημοσιευειν εαυτην κατα
τινα χρειαν αναγκαιοτατην ως βασιλιδα, αιδους τε υπεπιμ πλατο και ερυθημα ευθυς
εξηνθηκει ταις παρειαις. 12.3.3 Και η μεν φιλοσοφος Θεανω του πηχεως αυτης
γυμνωθεν τος, επειδη τις παιζων ειρηκει προς ταυτην· «Καλος ο πηχυς». –»Ἀλλ' ου
δημοσιος», ειπεν εκεινη. Ἡ δε βασιλις και μητηρ εμη, το της σεμνοτητος αγαλμα, το
της αγιοτητος καταγωγιον, μη οτι γε πηχυν η βλεμμα δημο σιευειν ηγαπα, αλλ' ουδε
φωνην εκεινης ηθελεν εις ασυνη θεις παραπεμπεσθαι ακοας· τοσουτον ην εκεινη
χρημα θαυμασιον εις αιδω. Ἐπει δε αναγκηι ουδε θεοι, φησι, μαχονται, αναγκαζεται
προς τας συχνας του αυτοκρατορος εκστρατευσεις αυτωι παρακολουθειν. 12.3.4
Κατειχε μεν γαρ αυτην η συμφυτος αιδως ενδον των βασιλειων, το δε προς τον
αυτοκρατορα φιλτρον και η διαπυρος προς εκεινον αγαπη εξηγεν αυτην και μη
βουλομενην των ανακτορων δια ταυτασι τας αιτιας. Πρωτον μεν οτι το συμπεσον
αυτωι νοσημα των ποδων επιμελειας εδειτο πλειστης. Και γαρ αλγηδονας ειχε
δριμειας ο αυτοκρατωρ εκ της ποδαλγικης διαθεσεως και ουδεμιαν επαφην ουτω
προσιετο ως της εμης δεσποινης και μητρος. Ἐμμελως τε γαρ αυτωι προσε φερετο και
ψαυουσα δεξιως τας οδυνας των ποδων υπεκου φιζε πως. Ὁ γαρ τοι βασιλευς
εκεινος (και μοι μηδεις της περιαυτολογιας επιμεμφεσθω· τα γαρ οικεια θαυμαζω·
μηδ' ως καταψευδομενην του αυτοκρατορος υφορασθω· τα γαρ αληθη λεγω) παντα
τα εαυτου και τα κατ' αυτον κατοπιν εποιειτο της σωτηριας των πολεων. Ουδεν γαρ
εχωριζεν αυτον της των Χριστιανων αγαπης, ουκ αλγηδονες, ουχ ηδοναι, ου
πολεμων κακωσεις, ουκ αλλο ουδεν, ου μικρον ου μεγα, ουχ ηλιου φλογωσεις, ου
χειμωνων δριμυτητες, ου προσβολαι βαρβαρων παντοδαπαι. Ἀλλ' ακλινως ειχε προς
απαντα ταυτα και ωκλαζε μεν προς την φυρσιν των νοση ματων, αντανεθορε δε
προς την βοηθειαν των πραγματων. 12.3.5 ∆ευτερον δε και μεγιστον αιτιον του την
βασιλιδα συνο παδον ειναι τωι αυτοκρατορι, οτι τοι πολλων επιβουλων
αναφυομενων απανταχοθεν πολλης εδειτο της επιβλεψεως και ως οντως
πολυομματου δυναμεως. Και γαρ και νυξ αυτωι επιβουλος ην και το μεσαιτατον της
ημερας, και η εσπερα προσανεφυε τι κακον, και η πρυα ετεκταινε χει ριστα· μαρτυς
τουτων Θεος. Ἆρ' ουν ουκ εδει τον βασιλεα υπο τοσουτων κακων επιβουλευομενον
υπο μυριων ομματων φρουρεισθαι, των μεν επιτοξαζοντων αυτωι, των δε το ξιφος
200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραθηγοντων, των δ' αφιεντων, οποταν ουκ ενην τι δρασαι, λοιδορον γλωτταν και
το κακως ειπειν; 12.3.6 Τινα τοινυν εδει παρειναι τωι βασιλει συμμαχον παρα την συμ
φυτον συμβουλον; Τις μαλλον εκεινης πλεον επεσκεπτετο μεν τον αυτοκρατορα,
υπεβλεπετο δε τους επιβουλευοντας; Τις οξεια μεν το συμφερον εκεινωι ιδειν,
οξυτερα δε το παρα των εχθρων σκευωρουμενον κατιδειν; ∆ια ταυτα και παντα εν
πασιν ην η εμη μητηρ τωι δεσποτηι μου και πατρι, και νυκτωρ αγρυπνον ομμα και
ημερας περιφανεστατος φυλακτηρ και τραπεζης καιροις αντιδοτος αγαθη και της
απο τροφων αδικιας φυγαδευτηριον φαρμακον. Ταυτα τοι νυν τα αιτια την
συμφυτον αιδω της γυναικος εκεινης παρηγκωνιζετο, και εθαρρει τους αρρενας
οφθαλμους. Και τοι ουδε τοτε της συνηθους ευκοσμιας επελανθανετο, αλλα και
βλεμματι και σιγηι και τηι περι αυτην θεραπειαι τοις πλειοσι μεν αγνωστοτερα
ετυγχανε. Και τουτο μονον, οτι βασιλις παρεπεται τωι στρατευματι, ο φερομενος ταιν
ημιονοιν οικισκος εδεικνυ και το ανωθεν βασιλικον καταπε τασμα, τα δ' αλλα
επηλυγαζετο το θειον εκεινης σωμα. 12.3.7 Μονον οτι προνοια τις αριστη τα κατα
την νοσον του βασι λεως διεξαγοι και φρουρα βασιλεως ακοιμητος παρα πασι
διεγινωσκετο και ομμα εγρηγορος και μη επινυσταζον τοις πραγμασι. Και ημεις δε,
οσοι περι τον αυτοκρατορα ευνοι, περι την εκεινου φρουραν διεπονουμεθα τε και
συνηιρομεθα τηι δεσποινηι και μητρι εκαστος ως ειχεν οληι ψυχηι και γνωμηι μηδ'
επινυσταζοντες ολως. Ταυτα προς τους φιλο σκωμμονας και τας φιλολοιδορους
γλωττας γεγραφαται. Τον τε γαρ αναιτιον υπ' αιτιασιν αγουσι (και τουτον οιδε τον
ανθρωπινον τροπον και η Ὁμηρου Μουσα) και τα καλως πεπραγμενα διαφαυλιζουσι
και υπο μεμψιν ποιουσι το αμεμπτον. 12.3.8 Καιτοι εκεινη κατα την εκστρατειαν την
κατ' εκεινο καιρου γεγονυιαν (κατα γαρ του Βαιμουντου την ορμην ο βασιλευς
επεποιητο) το μεν τι ακουσα, το δ' εκουσιως συνειπετο. Ου γαρ συνεισβαλειν εδει
την βασιλιδα τωι βαρβαρικωι στρατευματι. Πως γαρ αν; Τομυριδος ταυτα και
Σπαρεθρας της Μασσαγετιδος, αλλ' ουχι της εμης Ειρηνης. Ἄλλοσε γαρ ετρεπετο το
ταυτης ανδρειον και αλλως εξωπλιστο, αλλ' ου τωι της Ἀθηνας δορατι ουδε τηι κυνεηι
του Ἄιδος· αλλ' ασπις μεν εκεινηι και θυρεος και ξιφος ες το προς τας συμφορας
καλως αντιπαρατασσεσθαι και τας του βιου επαναστασεις, ας οιδεν η βασιλεια τοις
βασιλευσιν επικειμενας, η περι τα πραγματα δραστηριοτης και το κατα των παθων
επιπληκτικωτατον και η ανυποκριτος πιστις, ως Σολομωντι δοκει. Ουτως η εμη
μητηρ και προς τοιουτους πολεμους εσκευαστο, τα δ' αλλα ειρηνικωτατη ην κατα
τουνομα. 12.3.9 Ἀλλ' επειδη τα μεν της συμπλοκης των βαρβαρων εμελλε, προς δε
παρασκευην των της συμ πλοκης ο βασιλευς αφεωρα και τα μεν ασφαλισασθαι των
φρουριων σκοπον ειχε, τα δε κατοχυρωσαι και ολως ευοδα παντα τα κατα του
Βαιμουντου καταστησασθαι εσπευδε. Συνεξυπηγετο και την βασιλιδα το μεν τι και
εαυτου ενεκα και δι' ας αιτιας ειρηκειμεν, το δε τι και εν τωι ακινδυνωι των
πραγματων ετι καθεστηκοτων και μηπω και ρου πολεμου επιδεδημηκοτος.
Ἀναλαβομενη τοινυν οποσον δια χρυσου και αλλης ποιοτητος προσην αυτηι χαραγμα
και ετερα τινα των χρηματων εξεισι της πολεως. Και του λοι που εν τωι διιεναι τας
οδους πασι τοις επαιταις και τοις σισυροφοροις και γυμνοις δαψιλη την χειρα
παρειχε· και ουδεις ο αιτησαμενος και κενος απελθων. Ἐπαν δε την αποτεταγμενην
σκηνην κατειληφει, ου προς ραιστωνην ευθυς απεκλινεν εισω ταυτης γεγονυια, αλλ'
αναπεταννυσα ταυτην ανετον τοις αιτουσι παρειχε την εισοδον. Τοις τοιουτοις γαρ
και μαλα ευπροσιτος ην και παρειχεν εαυτην ορασθαι τε και ακουεσθαι. Ου
χρηματων δε μετεδιδου τοις πενησι μονον, αλλα και τα λυονα συνεβουλευε. Και οπο
σους μεν ευρωστους τα σωματα κατενοει, ραιθυμως δε περι τον βιον εχοντας, προς
201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εργα και πραξεις προυτρεπετο, ιν' εντευθεν τα προς χρειαν κομιζοιντο, και μη δι'
αμελειαν αναπεπτωκοτας θυραν εκ θυρας επαιτουντας περινοστειν. 12.3.10 Καιρος
δε ουδεις της τοιαυτης εργασιας απειργε την βασιλιδα. Ὁ μεν ουν ∆αυιδ μετα
κλαυθμου το πομα κιρνων φαινεται· η δε γε βασιλις αυτη και τροφην και ποτον
ελεωι συγκεραννυσα καθ' εκαστην εδεικνυτο. Και πολλα αν ειχον ειπειν περι ταυτης
της βασιλιδος, ει μη το θυγατριον ειναι ψευδους παρειχεν υπονοιαν και οτι μητρι
χαριζομεθα. Προς δε τους ταυτα υπονοουντας παρεξομαι τοις λογοις
συνεπιμαρτυρουντα τα πραγματα.
12.4.1 Τον δε γε αυτοκρατορα την Θεσσαλονικην καταλα βοντα μεμαθηκοτες
οι εκ των εσπεριων ληξεων, καθαπερ τα βαρεα των σωματων επι κεντρα φερεται,
ουτω δη και απαντες προς αυτον εφοιτων. Ἀκρις μεν ουν ου προηγη σατο των
Κελτων καθαπερει των προτερον διελθοντων· εν ουρανωι δε κομητης εφανη μεγας
και των παλαι φανεντων ο μεγιστος, ον οι μεν δοκιδα, οι δ' ακοντιαν εφασαν ειναι.
Ἔδει γαρ των μελλοντων καινισθηναι ξενοπρεπων πραγμα των προοιμια τινα
προκαταγγελτικα τουτων μηνυθηναι ανωθεν. Και γαρ ην τουτον θεασθαι επι
τεσσαρακοντα νυχθημεροις ολοις παμφαινοντα· εφαινετο δε απο των δυτικων
μερων εξιων και προς ανατολας ηλιου διηκων. Ὃν οι θεωμενοι απαντες
εκδειματουμενοι εζητουν, τινων ο αστηρ αγγελος εστιν. 12.4.2 Ὁ δε αυτοκρατωρ
μηδε πανυ τοις τοιουτοις προσεχων, αλλα φυσικης τινος εξηρτησθαι τα τοιαυτα
αιτιας δοξαζων, ομως ηρωτα τους περι τα τοιαυτα δεινους. Μεταπεμψαμενος δε και
τον της επαρ χιας του Βυζαντιου την αξιαν πρυην ειληφοτα Βασιλειον (ανηρ δε
ουτος πολλην την περι τον αυτοκρατορα ευνοιαν ενδεικνυμενος) περι του φανεντος
αστερος επυνθανετο. Ὁ δε ες νεωτα φυλαξειν επηγγειλατο την αποκρισιν και
απελθων ου κατελυε (τεμενος δε τουτο επ' ονοματι του ευαγγελιστου Ἰωαννου
παλαι ανοικοδομηθεν), επει προς δυσμας ο ηλιος ην, περιεσκοπει τον αστερα.
∆ιαπορουμενωι δε και καμοντι τοις λογισμοις υπνωσαι συμβεβηκει και τηνικαυτα
τον αγιον θεασασθαι ιερατικως εσταλμενον. Ὁ δε περιχαρης γεγονως ουκετ' οναρ
εδοκει, αλλ' υπαρ οραν. Ἔνθεν τοι και γνωρισας τον αγιον, εμφοβος γενομενος, μεθ'
υποστολης ηιτειτο τινων αγγελτικος ο αστηρ εστι γνωρισαι οι. Ὁ δε Κελτων κινησιν
προσημαινειν τουτον εφη· «Το δε σβεννυσθαι την τουτων αυτου που καταλυσιν
δηλοι.» 12.4.3 Ἀλλα περι μεν του φανεντος αστερος τοιαυτα· ο δε βασιλευς την
Θεσσαλονικην καταλαβων, ως ο λογος φθασας εδηλωσεν, ητοιμαζετο προς την του
Βαιμουντου διαπεραιωσιν εκπαιδευων μεν τους νεολεκτους τοξον τε τεινειν και
βελη κατα σκοπου πεμπειν και περιφραττεσθαι θυρεωι, αλλα και ξενικας εξ
αλλοδαπων δια γραμματων παρασκευαζων δυναμεις, ιν', οπηνικα καιρος καλοιη,
θαττον παραγενωνται. Πολλην δε και του Ἰλλυρικου επεποιητο προνοιαν την τε
πολιν το ∆υρραχιον ασφαλισαμενος και ηγεμονα ταυτης τον δευτερον υιον
Ἰσαακιου του σεβαστοκρατορος Ἀλεξιον καταστησαμενος. Ἅμα δε κακ των
Κυκλαδων νησων και των παρα θαλασσαν της Ἀσιας πολεων και αυτης της Ευρωπης
στολον παρε κελευσατο απαρτισαι· πολλων δε παρεμποδιζοντων την του στολου
κτισιν δια το μηπω την του Βαιμουντου κατε πειγειν διαπεραιωσιν, ο δ' ομως ουκ
επειθετο λεγων δειν ειναι τον στρατηγον ανυστακτον φυλακα και μη προς τα εν
ποσι μονον παρασκευαζεσθαι, αλλα και τα πορρω οραν μητε μην φειδοι χρηματων
καιρου καλουντος ανετοιμον φαινεσθαι, και μαλλον οπηνικα εφοδον εχθρου
αισθηται. 12.4.4 Ταυτα τοινυν δεξιωτατα διαθεμενος, εκειθεν μετανα στας
καταλαμβανει την Στρουμπιτζαν, κακειθεν αυθις αχρι του Σλοπιμου. Μεμαθηκως δε
και την Ἰωαννου του υιου του σεβαστοκρατορος ητταν κατα των ∆αλματων
202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προαποσταλεντος δυναμεις αποχρωσας εκπεμπει εις αρωγην. Ὁ μεν ουν Βολκανος
ευθυς πονηροτατος ων ερωται προς τον βασιλεα τα περι ειρηνης και τους ζητη
θεντας ομηρους εκπεμπει. Ἐκεινος δε εγκαρτερησας επι ενιαυτον ενα και μηνας δυο,
ως τον Βαιμουντον ετι <εν> τοις της Λογγιβαρδιας μερεσι διατριβοντα επεπληρο
φορητο, του χειμωνος επικαταλαμβανοντος ηδη, τους στρατιωτας προς τας σφων
οικιας εξεπεμψεν, αυτος δε την Θεσσαλονικην καταλαμβανει. Ἐν δε τωι την προς
Θεσσαλονικην ανυειν ετεχθη ο πρωτοτοκος των υιων του πορφυρογεννητου και
βασιλεως Ἰωαννου κατα την Βαλα βισταν συνεπαγομενος εν τωι τικτεσθαι και
ετερον θηλυ. Ἐκεισε γουν την μνημην του μεγαλομαρτυρος ∆ημητριου εκτελεσας
εισερχεται εις την μεγαλοπολιν. 12.4.5 Γεγονε δε και τι τοιουτον. Περι τα μεσα του
Κωνσταντινιου φορου, χαλκους τις ανδριας ιστατο και προς ανατολας απεστραπτο
επι πορφυρου κιονος περιοπτου, σκηπτρον μεν κατεχων τηι δεξιαι, τηι δε λαιαι
σφαιραν απο χαλκου κατασκευασθει σαν. Ἐλεγετο δ' ουν ειναι ουτος Ἀπολλωνος
ανδριας· Ἀνθηλιον δε, οιμαι, οι της Κωνσταντινου οικητορες αυτον προσηγορευον.
Ὃν ο μεγας εν βασιλευσι Κωνσταν τινος εκεινος και της πολεως και πατηρ και
δεσποτης εις το εαυτου μετεθηκεν ονομα, Κωνσταντινου αυτοκρατορος ανδριαντα
αυτον προσειπων. Ἐπεκρατησε δε η αρχηθεν τεθεισα προσηγορια τωι ανδριαντι και
ητοι Ἀνηλιος η Ἀνθηλιος υπο παντων ελεγετο. Τουτον τον ανδριαντα εξ αιφνιδιου
πνευσαντες ανεμοι πλατυτατοι λιβες εκειθεν τε ωσαν και εις γην ερριψαν, περι τον
ταυρον του ηλιου τοτε οδευοντος. Ὅπερ ουκ αγαθος οιωνος τοις πλειοσιν εδοξε και
μαλλον, οποσοι μη καλως προς τον αυτοκρατορα ειχον· υπεψιθυριζον γαρ τον του
βασιλεως θανατον το συμβαν προμηνυειν. Ὁ δε· «Ζωης και θανατου ενα κυριον επι
σταμαι, ελεγε, πτωσεις δε ειδωλων θανατον επαγειν ουδ' ολως πιστευειν εχω.
Ὁπηνικα γαρ Φειδιας τις, φερε ειπειν, η τις των λιθοξοων λιθον αποξεσας ειδωλον
απεργα σοιτο, αναστησει μεν και νεκρους, παραξει δε και εμψυχα; Και ει ταυτα, τωι
των απαντων ∆ημιουργωι τι καταλειφθη σεται; «Ἀποκτενω γαρ και ζην εγω
ποιησω», φησι. Και ουχι τουδε η τουδε ειδωλου πτωσις η ανεγερσις.» Και γαρ τα
παντα τηι μεγιστηι του Θεου ανετιθει Προνοιαι.
12.5.1 Κυκεων δε κατα του αυτοκρατορος αλλος αυθις κακων εξεγηγερτο, ος
ουχ υπο των τυχοντων εξηρτυετο ηδη. Ἄνδρες γαρ τινες, επ' ανδρειαι και γενους
ευκλειαι μεγαλα αυχουντες, κατα του βασιλικου εμελετησαν σωμα τος φονιον
πνεοντες. Και θαυμαζω, ενταυθα της ιστοριας γεγονυια, ποθεν τοσουτον πληθος
κακων τον βασιλεα περιεστοιχισεν· ουδεν γαρ, ουδεν ην ουδ' οποθενουν, ο μη κατ'
αυτου εκεκινητο. Τα τε γαρ ενδον αποστασιας ησαν μεστα και τα εξωθεν
επαναστασεως εγεμε. Και μηπω προς τα ενδον του αυτοκρατορος αντικατασταντος
τακτος παντα περιεφλεγμαινε, βαρβαρους αμα και τους ενδον τυραννους της Τυχης
αυτης ωσπερ τινας Γιγαντας αυτο φυεις αναβλαστανουσης, καιτοι του βασιλεως
απαντα προς το ημερωτερον και φιλανθρωποτερον επιτροπευοντος και
διοικονομουμενου τα πραγματα, και ουκ εστιν οντινα μη τοις αγαθοις
κατακλυζοντος. 12.5.2 Τους μεν γαρ και αξιω ματων τιμαις κατεκυδαινε και δωρεαις
μεγαλαις καταπλου τιζων αει ουκ ανηκε· τους δε οπουδηποτε βαρβαρους, αφορμας
μη διδους πολεμων μηδ' αναγκην επαγων αυτος, ανασοβουντας ομως ανεστελλεν,
ως εστι κακων στρατηγων, των πραγματων ησυχαζοντων, αυτους εξεπιτηδες ανε
ρεθιζειν τους περιξ εις πολεμον. Ειρηνη μεν γαρ τελος εστι πολεμου παντος, το δ'
ανθελεσθαι αει αυτοθεν το ενεκα του .... και του αγαθου τελους αει αμελειν, τουτο
ανοητων εστι στρατηγων και δημαγωγων και ολεθρον πραγ ματευομενων της
πολεως. Ἀλλ' ο βασιλευς Ἀλεξιος τουναντιον απαν εποιει και του ειρηνευειν
203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκτοπως επε μελειτο και .... παρουσαν αει πανταχοθεν συνειχε και απουσης
επηγρυπνει πολλακις, οπως επανελθοι. Και ην ο αυτος κατα φυσιν μεν ειρηνικος,
αναγκαζοντων δε των πραγματων πολεμικωτατος. Και εγωγ' αν φαιην θαρρουν τως
περι του ανδρος εκεινου, ως αρα του βασιλικου χαρακτηρος, πολλου χρονου
καταλελοιποτος τα των Ῥω μαιων βασιλεια, επ' αυτου και μονου επανεληλυθεναι
τροπον τινα τοτε πρωτως τηι Ῥωμαιων ηγεμονιαι επιξενου μενου. 12.5.3 Ἀλλ' οπερ
ελεγον του λογου αρχομενη, οτι θαυμαζειν εχω την τοσαυτην των πραγματων των
πολε μικων επιχυσιν· τα τε γαρ εξω και τανδον παντα ην ιδειν κυμαινομενα
πανταχοθεν. Ἀλλ' ο γε βασιλευς Ἀλεξιος και τα αφανη των εχθρων και κρυφια και
προηισθανετο τε και παντοδαποις μηχανημασι πορρω τας βλαβας απηλαυνε, και προς
τους ενδοθεν τυραννους και προς τους εξωθεν βαρβαρους ανταγωνιζομενος αει
προφθανων οξυτητι νου τας των επιβουλευοντων επιβουλας και ανακοπτων τας
τουτων ορμας. Και εγωγε στοχαζομαι απο των πραγματων αυτων την Τυχην της
βασιλειας, οτι πανταχοθεν συνερ ρευσε τα δεινα και ετεταρακτο αυτο τε το σωμα της
πολι τειας και παν αλλοτριον εμεμηνει κατα της βασιλειας Ῥωμαιων, ως ει τις
ουτως εχοι κακως, ωστε και υπο των αλλοδαπων πολεμεισθαι και υπο των οικειων
κατατρυχε σθαι τας σαρκας διαμασσωμενον, τουτον δε ανεγειραι την Προνοιαν, ινα
προς τα πανταχοθεν κακα αντιμηχανωιτο, ωσπερ δη και το τηνικαυτα συνιδειν εδει.
Ὅ τε γαρ Βαι μουντος ο βαρβαρος ο πολλακις ημιν ειρημενος εξηρτυετο κατα των
σκηπτρων Ῥωμαιων βαρυτατον στρατευμα επα γομενος και το τυραννικον τουτο
πληθος ετερωθεν αντε πηγειρετο, καθαπερ ανωθεν του λογου πεπροοιμιασται. 12.5.4
Τεσσαρες μεν ησαν οι ξυμπαντες οι της βουλης καταρχομενοι, Ἀνεμαδες την
επωνυμιαν, τας κλησεις ο μεν Μιχαηλ, ο δε Λεων, ο ετερος ..., ο αλλος ... προσ
ηγορευετο. Ἀδελφοι δ' ησαν και τα σωματα προτερον και τοτε την γνωμην· εις ταυτο
γαρ απαντες συνεφρονησαν, αποκτειναι τε τον αυτοκρατορα και των βασιλικων επι
ληψεσθαι σκηπτρων. Συνυπηγοντο δε αυτοις και ετεροι των ευγενων, οι τε Ἀντιοχοι
γενους οντες περιφανους και οι Ἐξαζηνοι καλουμενοι, ο τε ∆ουκας και ο Ὑαλεας,
ανδρες εκθυμοτατοι των πωποτε γεγενημενων προς μαχας, προς δε και Νικητας ο
Κασταμονιτης και Κουρτικιος τις και ο Βασιλακιος Γεωργιος. Ουτοι μεν ουν ησαν του
στρα τιωτικου καταλογου πρωτευοντες, της δε γε συγκλητου ο Σολομων Ἰωαννης.
Ὃν δια πλουτου περιουσιαν και γενουςλαμπροτητα βασιλεα χρισειν ο Μιχαηλ ο και
κορυφαιος της τετρακτυος των Ἀνεμαδων σχηματιζομενος επηγγελ λετο. Ὁ δε
Σολομων ουτος της συγκλητου λογαδος τα πρωτα φερων ου μονον των αλλων,
αλλα και των συνεξηπα τημενων αυτωι βραχυτατος μεν ην την ηλικιαν, κουφοτατος
δε την γνωμην. Ἀριστοτελικων τε και Πλατωνικων μαθη ματων ᾤετο εις ακρον
εληλυθεναι· ου μην ευ ηκε της φιλοσοφου ειδησεως, αλλ' ομως ετετυφωτο δια
περιουσιαν κουφοτητος. 12.5.5 Λοιπον προς την βασιλειαν ολοις ιστιοις απενευε
καθαπερ υπο τουτων των Ἀνεμαδων εμπνεομενος. Ἀλλ' ησαν αρα τα παντα πλανοι.
Ου γαρ ειχον εν νωι τουτον οι αμφι τον Μιχαηλ ες τον βασιλικον θρονον αναγαγειν,
πολλου γε και δει, αλλα τηι κουφοτητι του ανδρος και τωι πλουτωι προς την ιδιαν
επιχειρησιν απεχρωντο. Ἀει τι εκειθεν του χρυσου ρευματος επι σπωντες και ταις
ελπισι της βασιλειας ποιουντες υπο τυφον ολον εαυτοις τιθασσον εποιησαντο
γνωμης τοιαυτης εχοντες, ως ει ευοδα πραξαιεν και η Τυχη αυτοις ευνου στερον πως
ενατενισειε, τον μεν παραγκωνισαιντο αφεντες ψαιρειν επι πελαγους, αυτοι δε των
σκηπτρων ανθεξοιντο μικραν τινα δοξαν και ευετηριαν αυτωι απονειμαντες. Οι
μεντοι γε προς εκεινον λογοι της επιβουλης ου φονον του αυτοκρατορος
επηγγελλοντο ουδε ξιφουλκιας εμεμνηντο, ου μαχης ουδε πολεμων, ινα μη
204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταπτοησαιεν τον ανδρα, παλαι τουτον ειδοτες προς απαν ειδος πολεμου
δειλοτατον. Τουτον τοινυν τον Σολομωντα ωσπερ δη κορυφαιοτατον. των αλλων
ενηγκαλισαντο. Συνυπηχθησαν δε τηι τουτων βουληι και ο Σκληρος και ο την
επαρχιαν της Κωνσταντινου τωι τοτε διηνυκως Ξηρος. 12.5.6 Ὁ μεντοι Σολομων
κουφο τερας ων γνωμης, καθαπερ ανωθεν ειρηται, και μηδεν των παρα του
Ἐξαζηνου και του Ὑαλεα και αυτων δη των Ἀνεμαδων μελετωμενων συνεις, εν
χερσιν ηδη την βασι λειαν Ῥωμαιων κατεχειν οιομενος, προσωμιλει τισι και
υπεποιειτο υποσχεσεσι δωρεων και αξιωματων τουτους υπαγομενος. Φοιτησας δε
ποτε προς αυτον ο του δραματος κορυφαιος Μιχαηλ ο Ἀνεμας και θεασαμενος
ομιλουντα τινι επυνθανετο, τι αν ειη το λεγομενον. Ὁ δε Σολομων μετα της
συνηθους απλοτητος φησιν ως «Ἀξιωμα αιτη σας ημας και λαβων την υποσχεσιν
συνεθετο κοινωνος ημιν της βουλης των παντων εσεσθαι». Ὁ δε μωριαν τουτου
καταψηφισαμενος και περιφοβος γεγονως, ως μηδ' ολως εχεμυθειν πεφυκοτα
διαγνους, ουκεθ' ως το προτερον προς αυτον εφοιτα.
12.6.1 Οι μεν ουν στρατιωται, τους Ἀνεμαδας φημι και Ἀντιοχους και τους
τουτων συνωμοτας, κατα του βασιλι κου την σκαιωριαν εποιουντο σωματος, ιν',
οπηνικα καιρου ευθετου τυχοιεν, παρευθυ τον μελετωμενον κατα του αυτοκρατορος
φονον εις εργον προαξωσιν. Ὡς δε παρα της Προνοιας αδεια ουδεμια τουτοις εδιδοτο
και ο καιρος παρερρυετο, πτοηθεντες μη καταφωροι γενωνται, ον επεζη τουν καιρον
εδοξαν ευρηκεναι. Ἐπει γαρ ο αυτοκρατωρ μετα το διυπνισθηναι κατα δειλην ευαν
την εκ των πολλων φροντιδων εγγινομενην αλμην καταγλυκαινειν εθελων ενιοτε
συμπαιστορας ειχε των συγγενεων τινας παιζων το ζατρι κιον (παιδια δε τουτο εκ
της των Ἀσσυριων τρυφης εξευ ρημενον και εις ημας εκειθεν εληλυθος), οι την
τυραννικην εξοπλισαντες χειρα δια του βασιλικου κοιτωνισκου εμελλον ως εις τον
βασιλεα χωρησαι τον φονον ωδινοντες. 12.6.2 Ὁ δε τοι βασιλικος κοιτωνισκος
ουτος, ουπερ οι βασιλεις ετυχον ευναζομενοι, κατα την ευωνυμον κειται πλευραν
του επ' ονοματι της Θεομητορος ανεγηγερμενου τεμενους κατα τα ανακτορα, καν οι
πολλοι το του μεγαλομαρτυρος ∆ημητριου ονομα ταυτηι επεγραφον. Κατα δε την
δεξιαν αιθριον εδαφος ην υπο μαρμαρων κατεστρωμενον, και η προς τουτο
εξαγουσα πυλη του τεμενους ανετος πασι τοις εθελουσιν ην. Ἐκειθεν ουν εσκεψαντο
εισελθειν εισω του τεμενους και τας τον βασιλικον κοιτωνισκον αποκλειουσας
κατεαξαι πυλας κᾆθ' ουτως εισελθοντες ανελειν δια ξιφους τον αυτοκρατορα. 12.6.3
Ἀλλα ταυτα μεν οι μιαιφονοι εκει νοι ανδρες κατα του μηδεν ηδικηκοτος
διεσκοπουντο· εσφηλε δε την τουτων βουλην ο Θεος. ∆ηλωθεντος δε του δραματος
δια τινος τωι αυτοκρατορι παραχρημα μετεπεμ ποντο απαντες. Πρωτον μεν ουν
Ἰωαννην τον Σολομωντα και Γεωργιον τον Βασιλακιον εις τα ανακτορα εισαχθηναι
ο βασιλευς επετρεψεν εγγυτερω γενομενους του οικισκου, εν ωιπερ αυτος ετυγχανεν
ων μετα της περι αυτον συγγε νειας, ινα δια τινων εξερωτυη αυτους, απλουστερου
φρονηματος τουτους παλαι γινωσκων κακ τουτου ραιδιως τα βεβουλευμενα
μεμαθηκεναι οιομενος. Ὡς δε πολλακις ερω τωμενοι εξαρνοι ησαν, εξεισιν ο
σεβαστοκρατωρ Ἰσαακιος και προς τον Σολομωντα απονευσας εφη· «Οισθα παντως,
Σολομων, την του εμου αδελφου και βασιλεως αγαθοτητα. Ει μεν τα βεβουλευμενα
παντα απαγγειληις, συμπαθειας παραχρημα αξιωθησηι, ει δ' ουκ, ανηκεστοις βασανοις
παρα δοθησηι». Ὁ δε ενατενισας και τους περικυκλουντας τον σεβαστοκρατορα
βαρβαρους θεασαμενος επι των ωμων τα ετεροστομα ξιφη κραδαινοντας, εντρομος
γεγονως, παρα χρημα απαντα απαγγελλει τους τε συνιστορας ομολογησας, μηδεν δε
περι του φονου ειδεναι διισχυριζομενος. Ειτα παραδοθεντες τοις την φυλακην
205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτων εμπεπιστευμενοις των ανακτορων και διαιρεθεντες εμφρουροι γεγονασι.
12.6.4 Τους δε γε λοιπους αυθις ηρωτων περι του δραματος. Ὁμολογησαντες δε
απαντα και μηδε τον φονον επικρυ ψαντες, επει οι στρατιωται τουτον
μεμελετηκεναι εγνωσθη σαν και μαλλον ο Ἀνεμας Μιχαηλ, ο και της βουλης κορυ
φαιος, ο και κατα του αυτοκρατορος φονιον πνεων, απαντας περιορισας και τας
σφων εδημευσε περιουσιας. Ὁ μεντοι οικος του Σολομωντος περιφανης ων εδοθη
προς την Αυγουσταν· εκεινη δε, οποια περι τα τοιαυτα, οικτον λαβουσα της του
Σολομωντος ομευνετιδος, απεχαρισατο τουτον αυτηι μηδε το τυχον εκειθεν
αφελομενη. 12.6.5 Τον μεντοι Σολομωντα εμφρουρον ειχεν η Σωιζοπολις· τον δε
Ἀνεμαν και τους συν αυτωι ως πρωταιτιους και την εν χρωι κουραν της κεφαλης και
του πωγωνος ψιλωσας δια μεσης πομπευσαι της αγορας παρεκελευσατο, ειτα
εξορυχθηναι τους οφθαλμους. Παραλαβοντες ουν τουτους οι σκηνικοι και σακκους
περιβαλοντες, τας δε κεφαλας εντοσθιοις βοων και προβατων ταινιας δικην
κοσμησαντες, εν βουσιν αναγα γοντες και εγκαθισαντες ου περιβαδην, αλλα κατα
θατεραν πλευραν τουτους δια της βασιλικης ηγον αυλιδος. Ῥαβδου χοι εμπροσθεν
τουτων εφαλλομενοι και ᾀσματιον τι γελοιον και καταλληλον τηι πομπηι
προσαιδοντες ανεβοων, λεξει μεν ιδιωτιδι διηρμοσμενον, νουν δε εχον τοιουτον.
Ἐβουλετο γαρ το ᾆσμα πανδημον πασι παρακελευεσθαι ... τε και ιδειν τους
τετυραννευκοτας τουτους κερασφορους ανδρας, οιτι νες τα ξιφη κατα του
αυτοκρατορος εθηξαν. 12.6.6 Ἅπασα μεν ουν ηλικια εις την τοιαυτην θεαν
συνετρεχεν, ως και ημας, τας του βασιλεως θυγατερας, εξελθουσας λαθραιαν την
θεαν ποιεισθαι. Ὡς δε τον Μιχαηλ ως προς τα ανα κτορα εθεασαντο ενατενιζοντα
και χειρας ικετιδας ες ουρανον αιροντα, αιτουμενον εν σχηματι χειρας εξ ωμων
αφαιρεθηναι και ποδας εκ γλουτων αυτων και κεφαλην αυτην αποτμηθηναι, απασα
φυσις προς δακρυον και οιμω γας κεκινηται, και μαλλον ημεις, αι του βασιλεως
θυγατε ρες. Ἐγω δε, βουλομενη τον ανδρα του τοιουτου ρυσασθαι κακου, την
βασιλιδα και μητερα απαξ και δις προυκαλουμην ες θεαν των πομπευομενων.
Ἐκηδομεθα γαρ των ανδρων του αυτοκρατορος χαριν, ειρησεται γαρ ταληθες, μη
τοιου των αποστεροιτο στρατιωτων και μαλλον του Μιχαηλ, οσωι και βαρυτερα η
κατ' αυτου ψηφος εξενηνεκτο. 12.6.7 Ὁρωσα οποσον αυτον εξεταπεινου η ξυμφορα,
οπερ ουν ελεγον, εξεβιαζομην την μητερα την εμαυτης, ει πως του κινδυνου
ρυσθειεν οι ανδρες ηδη τουτοις εγγυθεν εφεστηκοτος. Σχολαιοτεραν γαρ την
πορειαν οι σκηνικοι εποιουντο, χωραν πραγματευομενοι συμπαθειας τοις
μιαιφονοις. Ὡς δ' εκεινη απωκνει την ελευσιν (καθηστο γαρ μετα του αυτο
κρατορος, ου τας προς Θεον εντευξεις κοινηι εποιουντο ενωπιον της Θεομητορος),
κατελθουσα και εξω των πυλων περιφοβος εστηκυια, επει μη απεθαρρουν την
εισοδον, νευμασι την βασιλισσαν προυκαλουμην. Και δη πεισθεισα εις την θεαν
ανερχεται, και θεασαμενη τον Μιχαηλ ᾤκτειρε τε και δακρυον επαφεισα τουτωι
θερμον επανατρεχει προς τον αυτοκρατορα, απαξ και δις και πολλακις εξαιτουμενη
χαρισασθαι τωι Μιχαηλ τους οφθαλμους. 12.6.8 Και παρα χρημα πεμπεται ο τους
δημιους απειρξων· και δη σπευσας προφθανει τουτους ενδοθεν των λεγομενων
χειρων, ας ο διαβας ουκετι ρυεται του δεινου. Οι γαρ τας χαλκας ταυ τασι χειρας
βασιλεις πηξαντες επι τινος υψηλοτατης περιωπης και μετεωρου λιθινης αψιδος
τουτο κρατησαι εβουλοντο ως, ει μεν τις εντος τουτων γενοιτο, ον ο νομος θανατωι
κατεκρινε, και μεταξυ της οδου φθασοι τα της αυτοκρατοροθεν φιλανθρωπιας,
ελευθερος εσται της συμ φορας, ως των χειρων τουτο σημαινουσων, οτι ο βασιλευς
τουτους παλιν ενηγκαλισατο και ολαις κατεσχε χερσι και μηπω των της
206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλανθρωπιας χειρων απολελυκεν. Ει δ' υπερβαιεν εκεινας, συμβολον εστι τουτο ως
δηθεν και το βασιλειον κρατος τουτους απωσατο. 12.6.9 Της Τυχης ουν εστι <τα> των
υπο την τιμωριαν ανθρωπων, ην εγω θειαν ψηφον ειναι λογιζομαι, και δει καλειν
εκεινην εις αρωγην. Ἢ γαρ τα της συμπαθειας εντος εφθακε των χειρων και
εξηιρηντο των κινδυνων οι δυστυχουντες, η τας χειρας παρωδευκοτες και πορρω
σωτηριας εισιν. Ἐγω δε το παν εις την του Θεου ανατιθημι Προνοιαν, η και τοτε τον
ανδρα της εξορυξεως των ομματων τουτον εξειλετο. Θεος γαρ ημας, ως εοικε, το
τηνικαυτα εκινησεν εις την τουτου συμπαθειαν. Ὁ γαρ τοι της σωτηριας αγγελος
σπευσας ενθεν της αψιδος, εν ηι αι χαλκαι χειρες ησαν εμπεπηγμε ναι, το της
συμπαθειας γραμματιον επιδους τοις τον Μιχαηλ αγουσιν εκειθεν τουτον λαβων
υπεστρεφε. Και καταλαβων τον αγχου των ανακτορων ωικοδομημενον πυργον κειθι
τουτον καθειρξε· τουτο γαρ ποιησαι κεκελευστο.
12.7.1 Ουπω δ' ουτος της ειρκτης ηλευθερουτο και τον Γρηγοριον αυθις η του
Ἀνεμα ειχεν ειρκτη. Πυργος δ' ην εις τις των αγχου των εν Βλαχερναις ανακτορων
διακειμε νων τειχων της πολεως, ο του Ἀνεμα καλουμενος, ωσπερ τι λαχος την
επωνυμιαν ταυτηνι κληρωσαμενος δια το πρω τως τον Ἀνεμαν σιδηροδετον
δεξασθαι επι πολυν εν αυτωι χρονοτριβησαντα χρονον. Και γαρ επινεμησεως παριπ
πευουσης δωδεκατης δουξ προβληθεις Τραπεζουντος ο ηδη ρηθεις Γρηγοριος
αποστασιαν παλαι ωδινων εν τωι προς Τραπεζουντα απερχεσθαι εις φως εξηγαγε το
απορρητον. Ἐπανιοντι γαρ προς την Κωνσταντινουπολιν τωι ∆αβατηνωι της
δουκικης αρχης εις τον Ταρωνιτην μετατεθεισης συναντησας, δεσμωτην ευθυς
αυτον και εμφρουρον εις Τηβενναν ειχεν, ου τον ∆αβατηνον δε μονον, αλλα και των
επιφανων Τραπεζουντιων ικανους και αυτον δη τον του Βακχηνου αδελφιδουν.
Ἐπει δε των δεσμων και της ειρκτης ουκ ελυοντο, ομοφρονησαντες απαντες τους
μεν φρουρουν τας αυτους του αποστατου αικιαις καθυποβαλοντες εξω των τειχων
εξαγαγοντες πορρω που απηλασαν, αυτοι δε την Τηβενναν σφετερισαμενοι
κατειχον. 12.7.2 Ὁ δ' αυτο κρατωρ πολλακις δια γραφων ποτε μεν μετεπεμπετο
αυτον, ποτε δε και ξυνεβουλευε της κακιστης αποστηναι πραξεως, ει βουλοιτο
συμπαθειας τυχειν και εις την προτεραν ανα χθηναι καταστασιν, ενιοτε δε και
ηπειλει, ει μη πειθοιτο. Ὁ δε τοσουτον απειχε του υπακουειν του αυτοκρατορος τα
λυονα συμβουλευοντος, ως και γραφην πολυστιχον προς αυτον εκπεπομφεναι
καθαπτομενην ου μονον των της συγκλητου και του στρατου λογαδων, αλλα και
αυτων δη των συγγενων και γαμβρων του αυτοκρατορος. Ἐκ ταυτησι δε της γραφης
διαγνους αυτον ο αυτοκρατωρ καθ' εκαστην επι το χειρον προβαινοντα και εις
παντελη απονοιαν ηδη συνελαυνομενον και απογνους αυτου πανταπασι της τεσσα
ρεσκαιδεκατης επινεμησεως εφισταμενης Ἰωαννην τον ιδιον αδελφιδουν της
πρωτοτοκου αυταδελφης, εξαδελφον δε πατροθεν του αποστατου πεμπει κατ' αυτου
κατα πρω τον μεν λογον μαλλον συμβουλευομενον τα σωτηρια, οιομε νος πεισθηναι
τουτωι δια την εκ της συγγενειας γνησιοτητα και την εκ ταυτου αιματος αμφοιν
κοινωνιαν· ει δε μη βουλοιτο, ανδρικως αντικαταστηναι δια τε ξηρας και θαλασσης
πολλας συνεπαγομενον δυναμεις. 12.7.3 Μαθων δε την τουτου ελευσιν ο Ταρωνιτης
Γρηγοριος εξελθων ως προς Κολωνειαν απηιει (πολιχνιον δε τουτο ερυμνοτατον και
αναλωτον) εφ' ωι μετακαλεσασθαι τον Τανισμανην εις αρωγην. Τουτο εν τωι απιεναι
μεμαθηκως ο Ἰωαννης, τους Κελτους του ιδιου στρατευματος αποδιελομενος και
λογα δας Ῥωμαιους κατ' αυτου εξεπεμψεν, οι και προκαταλα βοντες καρτεραν την
μετ' αυτου ανεδησαντο μαχην. ∆υο δε γενναιοι εντυχοντες αυτωι κατεσχον δια των
δορατων κατα βαλοντες του ιππου. Κᾆθ' ουτως αναλαβομενος αυτον ο Ἰωαννης
207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζωγριαν αγει τωι αυτοκρατορι επομοσαμενος μηδε θεασασθαι αυτον το παραπαν,
μητε ομιλιας αξιωσαι κατα την οδον, πολλα δε ομως υπερ αυτου παρεκαλει τον αυτο
κρατορα, εκεινου υποκρινομενου των ομματων αυτον βου λεσθαι αποστερησαι.
12.7.4 Μογις ουν ο αυτοκρατωρ την υποκρισιν παρεγυμνωσε κατανευσας δηθεν ταις
αυτου παρακλησεσι, πολλα παρεγγυησαμενος μη εκφορον τον λογον ποιησασθαι.
Μετα δε τριτην ημεραν, την εν χρωι κουρειαν κειραμενον την κεφαλην τε και τον
πωγωνα δια μεσης περιαχθηναι της αγορας εκελευσε, κᾆθ' ουτως εις τον ηδη
ρηθεντα πυργον του Ἀνεμα εισαχθηναι. Ἐπει δε και εμφρουρος ων ασυνετος ην
απονοιας ρηματα προς τους δεσμοφυλακας οσημεραι αποφοιβαζων, πολλης παρα
του αυτοκρατορος επιμελειας δια μακρων ηξιουτο χειρων, ωστε μεταβαλειν και
μετανοιας ενδειξασθαι τροπον. Ὁ δε ο αυτος και αυθις ην, μετεκαλειτο δε συχνως
τον εμον και σαρα παλαι προς ημας φιλιως εχων. Και παρεχωρει τουτωι τηνικαυτα
και ο αυτοκρατωρ εφ' ωι και της πολλης αυτον ανακτασθαι αθυμιας και
συμβουλευειν τα λυονα. Ὁ δε βραδυς προς την επι το κρειττον μεταβολην εφαινετο·
ενθεν τοι και επι πλειονα καιρον εμφρουρος ην. Ειτα συμ παθειας αξιωθεις τοσαυτης
φιλοφροσυνης απηλαυε και δωρεων και τιμης οποσης ουδε προ του, οποιος ο εμος
βασιλευς περι τα τοιαυτα.
12.8.1 Ουτω μεν ουν τα κατα τους επιβουλους και τον αποστατην Γρηγοριον
οικονομησας ουδε τα κατα τον Βαιμουντον ελαθετο, αλλα μεταπεμψαμενος τον
Κοντοστεφα νον Ἰσαακιον μεγαν δουκα του στολου προυβαλετο και προς το
∆υρραχιον εξεπεμψεν επαπειλησαμενος την των οφθαλ μων αυτου εκκοπην, ει μη
φθασας προκαταλαβοι την προς το Ἰλλυρικον του Βαιμουντου διαπεραιωσιν. Πεμπει
δε και συνεχη γραμματα προς τον δουκα ∆υρραχιου Ἀλεξιον, τον αδελφιδουν αυτου,
επαλειφων τουτον και παρασκευαζων εγρηγορεναι δια παντος και τους κατα την
θαλασσαν επι σκοπουντας αυτο τουτο ποιειν παρακελευεσθαι, ως μη λα θοι ο
Βαιμουντος διαπερασας, αλλ' ευθυς δηλωθηναι οι δια γραμματων. 12.8.2 Ταυτα μεν
ουν ο αυτοκρατωρ· ο δε Κοντοστεφανος εντεταλμενον εχων μηδεν αλλο η τον ανα
μεταξυ Λογγιβαρδιας επιμελως τηρειν πορθμον και τους προς το ∆υρραχιον
προπομπους του Βαιμουντου και πασαν την αυτου παρασκευην εκειθεν ενθαδε
κομισομενους απειργειν και μηδε το τυχον κομιζεσθαι οι εκ Λογγιβαρδιας παραπαν
συγχωρειν, απελθων ηγνοησε τον επιτηδειον τοπον των εκειθεν προς το Ἰλλυρικον
διαπλωιζομενων. Ου τουτο δε μονον, αλλα και παραβλεψαμενος τα προστεταγμενα
εις Ὑδρουντα διαπεραι, οπερ πολις εστι κατα την παραλιαν της Λογγιβαρδιας
διακειμενη. Ταυτην την πολιν γυνη τις εφρουρει, μητηρ, ως ελεγετο, του Ταγγρε,
ειτε αδελφη του εν πολλοις ηδη ρηθεντος Βαιμουντου ειτε και μη, συνιδειν ουκ εχω·
ου γαρ οιδα σαφως ει πατροθεν η μητροθεν την προς τον Βαιμουντον ο Ταγγρε
συγγενειαν εκεκτητο. 12.8.3 Ἐκεισε παραγενομενος και προσορμισας τας νηας απε
πειρατο των [του Βρεντησιου] τειχων και εις χειρας ειχεν ηδη. Ὡς δε τουτο η εντος
ουσα γυνη φρενηρης ουσα και σταθηρα την γνωμην εθεασατο, οπηνικα τας ναυς
κειθι προσωρμισεν, εις ενα των υιων αυτης αποστειλασα σπου δαιως τουτον
μετεκαλειτο. Του δε ναυτικου παντος θαρ σησαντος ηδη, ως εν χερσι την πολιν
εχοντος, και την του βασιλεως ευφημιαν ποιουμενων απαντων, και αυτη εν
αμηχανιαι καταστασα ταυτο τουτο παρεκελευετο ποιειν και τους εντος. Ἅμα δε και
προς τον Κοντοστεφανον πρεσβεις αποστειλασα, δουλειαν ωμολογει τωι
αυτοκρατορι και ειρηνικας μετ' αυτου σπονδας υπισχνειτο ποιησασθαι προς αυτον τε
εξελευσεσθαι τα κατα σκοπον ανακοινωσο μενη, ως παντα δι' αυτου δηλωθειη τωι
αυτοκρατορι. Τοιαυτα δε εμηχανατο απαιωρουσα τον του Κοντοστεφα νου λογισμον,
208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ει που εν τωι μεταξυ καταλαβοι ο ταυτης υιος και τηνικαυτα την σκηνην, καθαπερ
τους τραγικους φασι, ριψασα μαχης ανθεξοιτο. 12.8.4 Συμμιγους ουν της ευφημιας
απο τε των εντος απο τε των εκτος γινομενης και παντα τα περιξ κατειληφυιας, επει
τοιουτοις λογοις και επαγγελιαις ψευδεσι τον του Κοντοστεφανου απηιωρει
λογισμον η στρατιωτις εκεινη γυνη ως ειρηται, κατα λαμβανει και ο προσδοκωμενος
μεθ' ων συνυπηγετο κομη των και ομοσε κατα του Κοντοστεφανου χωρησας ητται
κατα κρατος. Οι μεν ουν του ναυτικου απαντες ως απειροι της δια ξηρας μαχης τηι
θαλασσηι εαυτους προσερριψαν· των δε γε Σκυθων προεκδραμοντων (παρησαν γαρ
ικανοι μετα του ρωμαικου στρατευματος) εν τωι καιρωι της μαχης εις προνομην, ως
εθος τοις τοιουτοις βαρβαροις, συμ βεβηκεν αλωναι τουτων εξ τον αριθμον, ους και
αποστα λεντας θεασαμενος ο Βαιμουντος καθαπερ τι μεγιστον πορισμα τουτους
λαβων ευθυς προς Ῥωμην απηιει. 12.8.5 Και καταλαβων τον αποστολικον θρονον και
τωι παπαι δια λεχθεις και προς οργην ολον κινησας κατα των Ῥωμαιων και την
ανεκαθεν των βαρβαρων τουτων μηνιν κατα του ημεδαπου γενους ανερεθισας, ινα
μαλλον τους αμφι τον παπαν Ἰταλους εκμηνειεν, ο Βαιμουντος και τους εαλω κοτας
των Σκυθων παρεστησατο ωσπερ εξ αυτων των πραγματων ενδεικνυμενος ως αρα ο
αυτοκρατωρ Ἀλεξιος, δυσμενως εχων τα προς Χριστιανους, βαρβαρους τινας
απιστους και αλλοκοτους ιπποτοξοτας εφιστησι κατα των Χριστιανων οπλον
κινουντας και τοξον εντεινοντας. Και εφ' εκαστου λογου τοιουτου υπεδεικνυ τους
Σκυθας εκει νους τωι παπαι σκυθικως εσταλμενους και κατα το ειωθος προς το
βαρβαρικωτερον αποβλεποντας, και τουτους κατα το εθος των Λατινων παγανους
ανω και κατω προσηγορευε, καταμωκωμενος και τουνομα και το σχημα. Πανουργως
δε, ως εοικε, το πραγμα μετεχειριζετο του κατα Χριστιανων πολεμου, ινα δη και
αρχιερατικην γνωμην συμπεισειεν ως ευλογως αρα κατα της των Ῥωμαιων εχθρας
κεκινητο, εν ταυτωι μνηστευομενος και πολλων ανδρων αυτοματον συλ λογην
αγροικοτερων και ανοητων. Τις γαρ αν ουχι των αγχου και πορρω βαρβαρων
αυτομολος ηκεν εις τον καθ' ημων πολεμον, αρχιερατικης γνωμης επιτρεπουσης και
του φαινομενου ευλογου πασαν ιππον και ανδρα και χειρα στρατιωτικην
εξοπλιζοντος; Τοις τουτου λογοις ουν συνελαθεις ο παπας και ομογνωμονησας αυτωι
την προς το Ἰλλυρικον επετρεψε διαπεραιωσιν. 12.8.6 Ἐπανιτεον δ' αυθις τον λογον
προς το προκειμενον. Ἐκθυμοτερον μεν ουν οι ηπειρωται στρατιωται της μαχης
αντειχοντο· τους δε γε λοιπους το της θαλαττης ροθιον υπεδεξατο. Καντευ θεν
λαμπραν οι Κελτοι ειχον εις χειρας νικην· οι δε γε γενναιοτεροι των στρατιωτων και
μαλλον οι της μειζονος τυχης, ων φεριστοι [μαλλον] εκεινος Νικηφορος Ἐξαζη νος
ο Ὑαλεας και ο τουτου εξαδελφος Κωνσταντινος Ἐξαζηνος ο καλουμενος ∆ουκας
και ο ανδρικωτατος Ἀλεξανδρος ο Ευφορβηνος και ετεροι της αυτης αξιας και τυχης,
μνησαμενοι θουριδος αλκης επιστραφεντες και τους ακινακεις σπασαμενοι, οληι
χειρι και γνωμηι προς τους ηττησαντες αυτους λαμπραν την κατ' αυτων νικην
ηραντο. 12.8.7 Ἀνακωχην ουν ο Κοντοστεφανος εντευθεν λαβων της κελτικης
επελευσεως λυσας εκειθεν τα πρυμνησια μετα του ναυτικου παντος τον Αυλωνα
καταλαμβανει. Ἐπει δε, οποτε πρωτως το ∆υρραχιον καταλαβων τας υφ' εαυτον
πολεμικας ναυς εξ αυτου ∆υρραχιου μεχρι του Αυλωνος και αυτης της καλουμενης
Χιμαρας διεσπειρεν, απεχοντος μεν του ∆υρραχιου του Αυλωνος σταδιους εκατον,
της δε Χιμαρας του Αυλωνος αυθις απεχουσης σταδιους εξη κοντα, την του
Βαιμουντου επειγομενην ηδη εμανθανε διαπεραιωσιν, στοχασαμενος ενδεχομενον
ειναι μαλλον εις τον Αυλωνα διαπερασαι αυτον δια το ηττονα ειναι τον προς τον
Αυλωνα πλουν του προς το ∆υρραχιον, και δια τουτο δειν πλειονα την φυλακην του
209

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Αυλωνος ποιησασθαι, απελθων μετα των ετερων δουκων ετηρει επιμελως τον
αναμεταξυ πορθμον του Αυλωνος και κατα την ακρολοφιαν του καλουμενου
Ἰασονος βουνου σκοπους επιστησας εφ' ωι την θαλασσαν περιαθρειν και τας ναυς
επισκοπειν. 12.8.8 Κελτος δε τις εκειθεν αρτι διαπεραιωθεις εβεβαιου τουτοις την
του Βαιμουντου επι ξυρου ειναι διαπεραιωσιν. Τουτο οι Κοντοστεφανοι
μεμαθηκοτες και αποδειλιωντες προς την μετα του Βαιμουντου ναυμαχιαν (και γαρ
και φημη μονη τουτους κατεπληττε) νοσειν εσκηψαντο και δια τουτο δεισθαι
βαλανειων. Και ο Λαντουλφος και του ναυτι κου παντος εξηγουμενος, εμπειριαν
πολλην της ναυλοχιας και του κατα θαλασσαν πολεμου εκ πολλου κεκτημενος,
πολλα τουτοις παρηγγυατο εγρηγορεναι δια παντος και την του Βαιμουντου
καραδοκειν εφοδον. Οι δε Κοντοστεφανοι, εν τωι προς Χιμαραν απιεναι βαλανειου
χαριν, τον καλου μενον δευτερον τον δρουγγαριον του στολου μετα του
Ἐξκουσσατου μονηρους κατ' αυτην την Γλωσσαν σκοπεα κατελιπον ου πορρω που
του Αυλωνος διακειμενην. Ὁ δε γε Λαντουλφος κατα τον Αυλωνα προσεμενε μετα
τινων συμμετρων νηων.
12.9.1 Τουτων ουτω διατεθεντων οι μεν απηιεσαν η λου σομενοι η κατα
σχημα λουσομενοι· ο δε Βαιμουντος δωδεκα μεν ληιστρικας νηας ταξας αμφ' αυτον
διηρεις απασας ουσας και ειρεσιαν πολλην κεκτημενας, ως και ηχητικον τι και
κατακροτον επικτυπουσαν ταις. των κωπων συνεχεσιν επεμβολαις, κυκλωι δε του
τοιουτου στολου συνταξας στρογγυλας νηας εξ εκατερου μερους καθαπερ περιβολον
εντος τον πολεμικον συνεκλειε στολον. Και ειπες αν ιδων και πορρωθεν απο
σκοπιας θεασαμενος πολιν ειναι δια ποντιον την πλεουσαν ναυστολιαν. Συνεπεβαλε
γαρ τι και τα της τυχης αυτωι. Και γαρ η γε θαλασσα ακυμαντος ην, ει μη οσον κατα
τον νοτον επεφρισσεν αυρας λιγειας επιπνεουσης και οσον εξογκουσης τα των
ολκαδων ιστια. Ἐποιει γαρ εκεινας μεν ουριοδρομειν, τας δ' ερεσσομενας των νηων
ταις πλεουσαις ευθυδρομειν και κροτον εξα κουστον και εν μεσωι πελαγους του
Ἀδριαντικου εκατεραις ταις ηπειροις ηχειν. Ουτως ην θεαμα θαμβους αξιον ο
βαρβαρικος ουτος στολος του Βαιμουντου, ον ει και οι περι τους Κοντοστεφανους
ωρρωδησαν, ουκ αν μεμψαιμην ουτ' αν δειλιας τους ανδρας γραψαιμην. Και γαρ αν
τουτον και τον ουτως εχοντα στολον και ο Ἀργοναυτικος εκεινος εδεδοικει στολος,
μη οτι γε Κοντοστεφανοι και Λαντουλφοι και τοιουτοι τινες. 12.9.2 Ὁ γαρ τοι
Λαντουλφος τον Βαι μουντον θεασαμενος ουτω φρικτως διαπλωιζομενον μετα
μυριοφορων ολκαδων, ως ο λογος φθασας εδηλωσεν ακρι βεστερον, επει ουχ οιος τε
προς τοσουτους μαχεσθαι ην, μικρον του Αυλωνος παρεκκλινας αδειαν τωι
Βαιμουντωι διδωσι. ∆εξιαι δε τυχηι χρησαμενος, εκ Βαρεως επι τον Αυλωνα
περαιωσαμενος απαν το διαποντιον αυτου στρα τευμα εις την περαιαν
αποβησαμενος, πρωτα μεν εληισατο την παραλιαν απασαν, αμυθητον στρατευμα
επαγομενος φραγγικον τε και κελτικον και οσοι απο της Θουλης νησου
στρατευονται Ῥωμαιοις τοτε δη αυτωι προσχωρησαντες δια την του καιρου
δυναστειαν και δη και πλειους του γερμανικου γενους και απο των Κελτιβηρων.
Τουτους γαρ απαντας συλλεξαμενος <επι> πασης της εντος Ἀδριου υφηπλωσε γης
και τα εφεξης απαντα ληισαμενος τηι Ἐπιδαμνωι προσεβαλεν, ην ∆υρραχιον
ονομαζομεν, ταυτην την πολιν σκοπον εχων ελειν κᾆθ' ουτως την επι ταδε μεχρι της
Κωνσταντινου ληισασθαι. 12.9.3 ∆εινος δε ων ειπερ αλλος τις εις πολιορκιαν ο
Βαιμουντος και τον Πολιορκητην εκεινον ∆ημητριον υπερβαλλομενος την
Ἐπιδαμνον πασαν εν νωι βαλλομενος πασας ωδινας μηχανικας κατα της πολεως
ταυτης εκινησε. Πρωτα μεν κυκλωι περι βαλομενος το εαυτου στρατευμα και τα
210

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγγυς και πορρω τερω της πολεως ∆υρραχιου πολιορκων, και ποτε μεν
υπαντιαζοντων αυτωι στρατευματων ρωμαικων, ποτε δε και ερημιας ουσης των
αποκωλυοντων αυτον. Και πολεμων πολλων και κλονων εγγινομενων και φονων,
καθαπερ ανωθεν ειρηται, προς την πολιορκιαν αυτην της πολεως ∆υρρα χιου
απεβλεψεν. 12.9.4 Ἀλλα πριν ηκειν εις αυτην εκεινην την επι τωι ∆υρραχιωι μαχην
του τυραννου Βαιμουντου, αναγκαιον εστιν ειπειν οπως εχει θεσεως η πολις. Κειται
μεν επ' αυταις ηιοσι του Ἀδριαντικου πελαγους· εν τωι μεσωι δε υφηπλωται πελαγος
πολυ και μακρον και κατα πλατος μεν παρατεινον εις την περαιαν των Ἰταλων,
κατα μηκος δε ανιον και επικαμπτον προς ανατολας τε και προς βορραν προς τους
Ουετονας βαρβαρους, ων καταντι κρυ κειται των Ἀπουληιων η χωρα. Και καθολου
μεν ο Ἀδριας ωδε περατουται· το μεντοι ∆υρραχιον η Ἐπιδαμνος, αρχαια πολις και
ελληνις, κατωτερω μεν κειται του Ἐλισσου και προς τα ευωνυμα μερη τουτου,
ανωτερω δε ο Ἐλισσος και δεξιωτερος. 12.9.5 Ουτος δε ο Ἐλισσος, ειτε απο τινος
ποταμου Ἐλισσου ονομαζομενου συμμιγνυ μενου τωι ∆ρυμονι μεγιστωι ποταμωι, ειτε
ουτως απλως το πολιχνιον ωνομαστο, ουκ εχω σαφως ειπειν. Ὁ δε Ἐλισσος
μετεωρον εστι πολιχνιον και παντη δυσαλωτον, κατω και περι τας πεδιαδας ορων το
∆υρραχιον, ως λεγουσι, τοιου τον δε ασφαλες, ωστε και ηπειροθεν και εκ θαλαττης
πολ λην αρωγην ποιειν ∆υρραχιωι. Ὥι πολιχνιωι, τωι Ἐλισσωι, και αποχρησαμενος ο
αυτοκρατωρ Ἀλεξιος εις βοηθειαν της πολεως Ἐπιδαμνου, απο τε του ποταμου
∆ρυμονος ναυσιπορου τυγχανοντος και απο της ηπειρου την πολιν ∆υρραχιου
κατησφαλισατο, τα χρειωδη εκ γης και θαλατ της εισαγων, οσα τε εις τροφην των
αυτοθι στρατιωτων τε και οικητορων, και οσα προς οπλα και μαχας ην επιτηδεια.
12.9.6 Ὁ δε ∆ρυμων ουτος ο ποταμος, ινα τι και περι του ρευματος τουτου
προσιστορησαιμι, ρει μεν ανωθεν απο της Λυχνιτιδος λιμνης, ην η νυν γλωττα
εκβαρβαρωσασα Ἀχριδα προσηγορευσεν, απο [δε] Μοκρου δια τινων ταφρων εκατον,
ας γεφυρας επονομαζομεν. Και γαρ απορ ρεουσιν ωσπερ απο τινων αρχων διαφορων
της λιμνης διηιρημενοι ποταμοι και εις εκατον ηκοντες ου ληγουσι, κᾆθ' ουτως τωι
ποταμωι τωι κατα την ∆ευρην ενουμενοι, εξ ου και ∆ρυμων επονομαζεται, και
συνεχεις αυτωι γινομενοι πλατυνουσι τε αυτον και μεγιστον εξεργαζονται. Ὃς τους
εσχατους των ∆αλματων παραμειβων και προς βορραν ανιων επειτα επικαμπτει
προς νοτον και, περι τας ριζας του Ἐλισσου γινομενος, εις τον Ἀδριαντικον εκδιδωσι
κολπον. 12.9.7 Ταυτα μεν περι τε της θεσεως ∆υρραχιου και Ἐλισσου και της
ασφαλειας εκατερων των τοπων γεγραφθω· ο δε βασιλευς, ετι εις την βασιλευουσαν
ενδιατριβων, μεμαθηκως δια γραφων του δουκος ∆υρραχιου την του Βαιμουντου
διαπεραιωσιν επεταχυνε την εξελευσιν. Ἀνυστακτος γαρ ων ο δουξ ∆υρραχιου, μη
διδους το παραπαν υπνον τοις οφθαλμοις, οπηνικα διεγνω διαπλωισαμενον τον
Βαιμουντον παρα την του Ἰλλυρικου πεδιαδα και της νηος αποβε βηκοτα και αυτοθι
που πηξαμενον χαρακα, Σκυθην μετα πεμψαμενος υποπτερον, <τουτο> δη το του
λογου, προς τον αυτοκρατορα την τουτου διαπεραιωσιν εδηλου. Ὃς επα νιοντα τον
αυτοκρατορα του κυνηγεσιου καταλαβων, δρο μαιος εισελθων και προσουδισας την
κεφαλην, την του Βαιμουντου διαπεραιωσιν τρανως εβοα. Ἅπαντες μεν ουν οι τοτε
παροντες επαγησαν, ουπερ εκαστος ετυχε, και προς μονην την του Βαιμουντου
κλησιν αποναρκησαντες. Ὁ δε αυτοκρατωρ, πληρης θυμου και φρονηματος ων,
λυων τον ιμαντα του υποδηματος· «Προς αριστον, εφη, το παρον τραπωμεθα· τα δε
γε κατα τον Βαιμουντον αυθις κατασκεψομεθα».

211

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ ΙΓʹ
13.1.1 Ἐξεπλαγημεν ουν απας τοτε το της ψυχης του αυτοκρατορος
αναστημα. Ὁ δε, καν καταφρονητικως προς την αγγελιαν εκεινην δια τους
τηνικαυτα παροντας τωι φαινομενωι εδοκει διατεθεις, αλλ' εντος πολλα περι τουτου
εκυμαινετο τον λογισμον. Και δη δειν ελογισατο αυθις του Βυζαντιου εξεληλυθεναι·
μηδε τα κατ' οικον αυτου καλως προς αυτον εχοντα παλιν διαγνους, ομως τα κατα
τα ανα κτορα και την βασιλιδα των πολεων ευ διαθεμενος, και φυλακας επιστησας
τον τε μεγαν δρουγγαριον του στολου και εκτομιαν Ευσταθιον τον Κυμινειανον και
Νικηφορον τον του ∆εκανου καλουμενον, ουτως εκεινος εξεισι του Βυζαντιου μετ'
ολιγων και των καθ' αιμα τουτωι προσηκον των πρωτην αγοντος μηνος Νοεμβριου
επινεμησεως πρω της, κατα το εξω Γερανιον την ερυθροβαφη και βασιλικην
καταλαβων σκηνην. 13.1.2 Ἐδεδιει δε οτι εξερχομενωι το συνηθες θαυμα η Θεομητωρ
εν Βλαχερναις ουκ επεδειξατο. ∆ια τουτο επι τεσσαρσιν αυτου που εμβραδυνας
ημεραις, ηλιου δυνοντος συν αυτηι δεσποινηι παλιντροπον την πορειαν ποιησαμενος,
εισεισιν εις το ιερον της Θεομητορος τεμενος μετ' ολιγων λεληθοτως, και την
συνηθη τελεσας υμνωιδιαν και εκτενεστερας τας δεησεις ποιησαμενος, τηνικαυτα
τελεσθεντος του συνηθους θαυματος, ουτως μετα χρηστων εξεισιν εκειθεν των
ελπιδων. 13.1.3 Τηι δε μετ' αυτην της προς Θεσσαλονικην ηψατο· καταλαβων δε τους
Χοιρο βακχους επαρχον Ἰωαννην τον Ταρωνιτην προυβαλετο. Ἀνηρ δε ουτος των
ευγενων, νηπιοθεν προς αυτου προσληφ θεις και υπογραμματευσας αυτωι επι πολυ,
φρονηματος μεν ων δραστικωτατου και νομων ρωμαικων επιστημων και τα
βασιλεως προσταγματα μεγαληγορων, οπηνικα προσταττοιτο βασιλικης
μεγαλοφροσυνης επαξια, ελευθεραν εχων την γλωτταν και ουκ επι ψογωι
αναισχυντιας στομουμενος, αλλ' οποιον ο Σταγειριτης τον διαλεκτικον ειναι παρακε
λευεται. 13.1.4 Ἐκειθεν δε υποχωρων συνεχη τα γραμματα προς τε τον δουκα του
στολου Ἰσαακιον και τους συν αυτωι, τον ∆ουκαν φημι Ἐξαζηνον και τον Ὑαλεαν,
εγρηγορεναι τουτους δια παντος και απειργειν τους απο Λογγιβαρδιας προς τον
Βαιμουντον διαπλωιζομενους εξεπεμπεν. Ἐπαν δε τον Μεστον κατειληφει, η μεν
Αυγουστα προς τα βασι λεια επαναστρεψαι ηβουλετο, ο δε αυτοκρατωρ προσωτερω
ταυτην βαδιζειν παρεβιαζετο. Και δη περασαντες αμφω τον Ευρον καλουμενον
ποταμον κατα τον Ψυλλον τας σκηνας επηξαντο. 13.1.5 Ὁ δε αλλον φονον
πεφευγως ετερωι μικρου περιπεπτωκεν αν, ει μη τις θεια χειρ τους μιαιφο νους
εκεινους απειρξε του δραματος. Ἀνηρ γαρ τις ες Ἀρωνιους εκεινους απο μερους
ανελκων το γενος, καν εκ νοθων κατηγετο, προς φονον το στασιαζον του αυτοκρα
τορος μερος παρεθηγε· κεκοινωνηκε δε του απορρητου και προς τον ιδιον αδελφον
Θεοδωρον. Ει δε και ετεροι των στασιαζοντων συνιστορες του τοιουτου δραματος
ησαν, λεγειν ου βουλομαι· ομως δε Σκυθην αργυρωνητον την κλησιν ∆ημητριον
αυτουργον του φονου παρεσκευασαντο (και αυτος δη ο τουτου δεσποτης Ἀαρων)
περας του σκοπου μενου την της βασιλιδος υποχωρησιν θεμενοι, ως εντευθεν
ευκαιριας ο Σκυθης δραξαμενος κατα των του βασιλεως λαγονων ωθησηι το ξιφος η
εν στενωι περιτυχων η και υπνωττοντι λαθων. 13.1.6 Και ο ∆ημητριος φονιον πνεων
το σιδηριον εθηγε και την μιαιφονον δεξιαν ηυτρεπιστο. Ἀλλα τι καινον κανταυθα η
∆ικη δραματουργει. Και γαρ επει ου ταχυ του βασιλεως η βασιλις εχωριζετο, αλλα
συνειπετο οι ημεραν εξ ημερας του αυτοκρατορος αυτην υποσυροντος, οι μιαιφονοι
εκεινοι τον ανυστακτον του αυτοκρατορος φυλακα, την βασιλιδα φημι, ετι
212
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμβραδυνουσαν ορωντες, εκκακησαντες φαμουσα τινα γραφοντες κατα την του βασι
λεως ερριπτον σκηνην (οι δε ταυτα ριπτοντες εκδηλοι τεως ουκ ησαν· δηλοι δε η
λεξις τα φαμουσα λοιδορηματα τινα εγγραφα) τωι αυτοκρατορι την προσω πορειαν
ξυμβουλευ οντα, τηι δε γε Αυγουστηι την προς το Βυζαντιον. Ἅπερ και ο νομος
τιμωριαις βαρυταταις κολαζει, αυτα μεν ανα λισκων πυρι, τους δε ταυτα τολμωντας
ποιναις καθυποβαλ λων παλαμναιοταταις. Ἀστοχουντες γαρ του σκοπου εις την των
φαμουσων φλυαριαν κατεπιπτον. 13.1.7 Μετα γαρ το αριστησαι τον αυτοκρατορα
των πολλων υποχωρησαντων, μονου δε τωι τοτε τυχοντος του τε Ῥωμανου του εκ
Μανι χαιων και Βασιλειου εκτομιου του Ψυλλου και Θεοδωρου του αδελφου Ἀαρων,
ευρεθη αυθις φαμουσον υπερριμμενον τηι του βασιλεως κλινηι πολλην την κατα της
βασιλιδος περιεχον καταδρομην, οτου χαριν συνεπεται τωι βασιλει και μη ταχιον
προς την βασιλευουσαν επαναστρεφοι. Τουτο γαρ ην αυτοις το σκοπουμενον, αδειαν
πασαν εσχηκεναι. Ὁ δε αυτοκρατωρ γνους τον ριψαντα και θυμου πλησθεις εφη·
«Τουτο εγω η συ», προς την βασιλιδα απονευσας, «η τις των παροντων ερριψε».
Κατωθεν δε ουτως επε γεγραπτο· «Ταυτα ο μοναχος εγω γραφω· ον συ, βασιλευ, το
παρον ου γινωσκεις, οψει δε με εν ονειροις». 13.1.8 Κων σταντινος δε τις εκτομιας
επι τραπεζης πατρωιος του βασιλεως θεραπων, τηι δε βασιλιδι τηνικαυτα υπηρετων,
περι τριτην φυλακην της νυκτος εξω της σκηνης ισταμε νος και την συνηθη τελων
υμνωιδιαν, ακουει τινος βοωντος· «Ει εγω ου προσελθων απαγγειλω τα παρ' υμων
βεβουλευ μενα απαντα και αυτα δη τα παρ' υμων ριπτομενα φαμουσα φαυλισω,
μηδεις με μετ' ανθρωπων λογιζεσθω». Ὁ δ' ευθυς τον ιδιον οικετην επεταξε τον
φωνουντα ανθρωπον αναζητησαι. Και ος απελθων και τον του Ἀαρων οικετην
γνωρισας Στρατηγιον αυτον συμπαραλαβων αγει προς τον επι της τραπεζης. Και
παραχρημα προσελθων απαγγελλει οσαπερ συνοιδεν. Ουτος δε συμπαραλαβων
αυτον απηλθε προς τον αυτοκρατορα. 13.1.9 Ὕπνωττον δε τηνικαυτα οι βασιλεις.
Ἐντυχων δε Βασιλειωι τωι εκτομιαι κατηναγκαζεν απαγγειλαι τα περι του Στρατηγιου
του ανθρωπου του Ἀαρων ρηθεντα. Ὁ δ' ευθυς εισελθων και αυτον εισαγει τον
Στρατηγιον. Ὃς επειδη καθαπαξ εις ερωτησεις ελη λυθεν, απαν το δραμα των
φλυαρων φαμουσων, τον του φονου δραματουργον και αυτον εκεινον τον εις
σφαγην του βασιλεως παρεσκευασμενον σαφως ανεκαλυψεν. «Ὁ γαρ εμος, φησι,
δεσποτης Ἀαρων μεθ' ετερων, ους ουδε η ση βασιλεια πανταπασιν ηγνοησε, κατα της
σης, βασιλευ, ζωης μελετησαντες καθηκαν σοι φονεα ∆ημητριον, τον εμαυτου
συνδουλον, ανδρα Σκυθην μεν το γενος, φονικω τατον δε την γνωμην, τους
βραχιονας καρτερον, προς παν οτιουν τολμηροτατον και την ψυχην θηριωδη και
ωμοτατον. Τουτωι ξιφος εγχειρισαντες αμφηκες παρηγγειλαν παραγ γελιαν ταυτην
απανθρωπον, ως ομοσε προσελθοντα μετα θρασους ακατασχετου εμβαψαι τοις
βασιλικοις σπλαγχνοις το ξιφος.» 13.1.10 Ὁ δε βασιλευς (και γαρ ουκ ην ευκολος
τοις τοιουτοις πιστευειν)· «Μη δια τινα, φησιν, απεχθειαν προς τους σους δεσποτας
και προς τον σεαυτου ομοδουλον την κατηγοριαν ταυτην συμπλεκηις, αλλα ταληθη
παντα και οσα συνοιδας εξορχου. Ει δε και αλοιης ψευδομενος, ουκ εις καλον τα της
κατηγοριας σοι απαντησεται.» Ἐκεινος δε ενισταμενος αληθη λεγειν παραδιδοται
προς τον εκτο μιαν Βασιλειον ινα τεως τους φλυαρους χαρτας επιδοιη προς αυτον. Ὁ
δε παραλαβων τουτον και απελθων εισαγει εις την σκηνην του Ἀαρων, παντων
κοιμωμενων, και ανα λαβομενος εκειθεν πηραν τινα στρατιωτικην μεστην τοι
ουτων γραμματων διδωσι τωι Βασιλειωι. Αυγαζουσης δε ηδη της ημερας, θεασαμενος
τα τοιαυτα γραμματα ο βασιλευς και διαγνους τον κατ' αυτου μελετωμενον φονον,
την μεν μητερα του Ἀαρων προσεταξε τοις τα των κοινων διοικου σιν εν τηι πολει
213

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιορισθηναι εις Χοιροβακχους, τον δε Ἀαρων ..., τον δε Θεοδωρον τον αυταδελφον
αυτου εις Ἀγχιαλον. Ταυτα τον βασιλεα της προσω φερουσης επι πεντε ημεραις
απειρξεν.
13.2.1 Ἐν δε τωι προς Θεσσαλονικην απερχεσθαι, επει απανταχοθεν
συνηλαυνετο ες ταυτον τα ταγματα, δειν ελογισατο συνταξιν ποιησαι εις πολεμου
σχημα διατετυπω μενην. Και αυτικα κατα λοχους αι φαλαγγες ισταντο και οι
λοχαγοι προυβεβληντο και των ουραγων η ταξις εφει πετο και οι το μεσον της
φαλαγγος αναπληρουντες ειστη κεσαν απαντες τοις οπλοις μαρμαιροντες (και ην
φοβερον θεαμα εκεινο το συνταγμα) και καθαπερ τι τειχος πολεως αλληλοις
συνηρμοσμενοι. Ειπες αν χαλκους ανδριαντας οραν και αυτοχυτους τινας
στρατιωτας επι του πεδιου συμπαντας ατρεμειν, μονων των δορατων
κραδαινομενων και ωσπερ επιθυμουντων χρωτος αψασθαι. Ταυτην την συνταξιν ο
βασιλευς ποιησαμενος και κινησας αυτην, και υποτυπωσαμενος πως μεν επι δορυ,
πως δε επ' ασπιδα κινοιντο, την νεηλυν στρατιαν εκ της συνταξεως πασης
απολεξαμενος και ους μαλλον αυτος ανεθρεψατο και τα στρατιωτικα εξεπαιδευσεν,
αρχηγους στρατευματων κατεσ τησεν. Ἦσαν δ' ουτοι ξυμπαντες τριακοσιοι, παντες
νεοι και ευμηκεις, σφριγωντες το σωμα και εκαστος τουτων αρτιχνους το γενειον,
παντες δε και τοξον εντειναι δεξιω τατοι και αφειναι δορυ στερροτατοι. Ἐκ
διαφορου μεν γενους ησαν συνηθροισμενοι, εξ απασης δε της ρωμαικης στρατιας
στρατια τις ησαν εκκριτος υπο στρατηγωι τωι βασιλει ταττομενοι· τωι αυτωι γαρ και
βασιλει και στρατηγωι και διδασκαλωι εχρωντο. Τουτων ουν απολεξαμενος αυθις
τους δεξιωτερους και ξυνταγματαρχας χειροτονησας επι τα τεμπη πεμπει, δι' ων
εμελλε το βαρβαρικον στρατευμα διελθειν. Ἐκεινος δε εν Θεσσαλονικηι την
παραχειμασιαν εποιειτο. 13.2.2 Ἐπει δε, καθαπερ εφημεν, ο τυραννος Βαι μουντος
μετα βαρυτατου στολου διεπεραιωσατο εκειθεν ενθαδε προς τα ημετερα, και το
φραγγικον απαν στρατευμα κατα των ημετερων πεδιαδων εξεχεε, συνταξαμενος
εκει θεν ερχεται κατα της Ἐπιδαμνου, ει μεν δυναιτο, και αυτοβοει αιρησων αυτην,
ει δ' ου, αλλα τειχομαχοις μηχα νημασι και πετροβολοις οργανοις την ολην πολιν
παραστη σομενος. Ὁ μεν ουν σκοπος αυτωι ουτος· ηυλισατο δε αντικρυ της πυλης της
κατα τας ανατολας ανεωιγυιας, ης υπερθεν ιπποτης εστι χαλκους, και κατασκοπησας
του πολιορκειν ηρξατο. Χειμωνα μεν ουν ολον επινοουμενος και πανταχοθεν
επιβλεπων, ουπερ αλωσιμον εστι το ∆υρ ραχιον, εαρος δε διαγελωντος, επειδηπερ
καθαπαξ παραυ τικα διαπερασας πυρι παραδεδωκε τας τε φορταγωγους αυτου νηας
και τας ιππαγωγους και ως ουτως ειπειν στρα τιωτιδας, τουτο μεν και στρατηγικον
τι μηχανωμενος ινα μη ορωιεν προς θαλατταν το στρατευμα τουτου, τουτο δ' οτι και
καταναγκαζοντος αυτον του ρωμαικου στολου, ολος προς πολιορκιαν απεβλεψε.
13.2.3 Κυκλωι περιχεαμενος το βαρβαρικον στρατευμα τα πρωτα και εν
ακροβολισμοις ων (επετοξαζοντο δε τουτοις και οι απο του ρωμαικου στρα τευματος
ποτε μεν και πυργοθεν απο του ∆υρραχιου, ποτε δε και πορρωθεν), αποστελλων
τινας αποσπαδας του φραγ γικου στρατευματος, επολεμει τε και επολεμειτο. Την τε
γαρ Πετρουλαν εχειρωσατο και το λεγομενον Μυλου πολισμα υπερκειμενον
ποταμου ∆ιαβολεως, και αλλα τα τοιαυτα περιξ της πολεως ∆υρραχιου τυγχανοντα
παντα πολεμου νομωι κατεκληρωσατο. Ταυτα μεν ουν εποιει πολεμικηι δεξιαι·
ηρχιτεκτονει δε εν τοσουτωι καιρωι τα πολεμικα μηχανηματα, χελωνας
κατασκευαζων πυργοφορους και κριοφορους και τινας ορυκτριδας και αλλας
χωστριδας, ολον χειμωνα και θερος εργαζομενος και καταπληττων και απειληι και
τοις πραγμασι καταπληγας οντας ανθρωπους. 13.2.4 Ἀλλ' ουτι γε και ρωμαικην
214

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανδρειαν ηδυνατο καταπα λαιειν· δυστυχως δε αυτωι απηντηκει και τα προς αποτρο
φην. Ὅσα μεν γαρ προυφηρπακει απο των περιξ του ∆υρ ραχιου, τουτωι ανηλωτο, τα
δ' αφ' ων ηλπικε κομισθηναι οι, προκατασχοντες τα τεμπη και τας εξοδους και
αυτην δη την θαλατταν οι του ρωμαικου στρατευματος απεκω λυον. Καντευθεν
λιμος αθροως επιφοιτησας τους τε ιππους και τους ανθρωπους ομου διεφθειρε, μη
εχοντων μητε των ιππων χιλην μητε των ανθρωπων τροφην. Προσεπετεθη δε τωι
βαρβαρικωι τουτωι στρατευματι και κοιλιακη τις διαθεσις το μεν δοκειν απο τινος
απροσφορου σιτησεως, φημι δη της κεγχρου· το δ' αληθες μηνιμα Θεου κατα
τοσουτου αναριθμητου στρατευματος και ανυποιστου κατασκηψαν επαλληλους
θανατους ειργασατο.
13.3.1 Ἀλλα τουτο μεν το δυστυχημα κουφον εδοκει προς ανδρα τυραννικον
εχοντα φρονημα και απολειν απειλουντα απασαν γην· ομως μεντοι και δυστυχων
διεμηχανατο και καθαπερ θηριον τιτρωσκομενον προς εαυτον συνεστρεφετο και,
ωσπερ εφημεν, προς τας πολιορκιας ολωι βλεμματι απετεινετο. Και τα πρωτα μεν
κριοφορον χελωνην εξεργα σαμενος, απεριηγητον τι θαυμα, προσηγε προς το ανατο
λικωτερον μερος της πολεως· και αυτηι τηι οψει φοβερον θεαμα. Κατεσκευαστο γαρ
ωδε. Μικραν τινα χελωνην ποιη σαμενοι και εν παραλληλογραμμωι σχηματι ταυτην
κατα σκευασαντες και τροχους υποθεντες και πανταχοθεν, ανωθεν τε και
εκατερωθεν, τας πλευρας διαστεγασαντες βυρσαις βοειαις και συνερραφοτες
πανταχοθεν, και τουτο δη το παρ' Ὁμηρου λεγομενον, επταβοειον τον οροφον και
τους τοιχους του μηχανηματος ποιησαμενοι κᾆθ' ουτως ενδον τους κριους
απηιωρησαν. 13.3.2 Ἐπει δε ουτως ειχεν αυτωι το μηχανημα, τουτο και προσηγγισε τωι
τειχει, μυριανδρου πληθους ενδοθεν μετα τινων κοντων προωθουν των αυτο και
εγγυθεν ποιουμενων των του ∆υρραχιου τειχων. Ἐπειδη αποχρωντως ειχεν αυτοις η
εγγυτης και συμμετρως τα προς αποστασιν, υφειλον μεν τας τροχιας, περιπηγμασι δε
πανταχοθεν ασφαλισαμενοι το μηχανημα, ινα μη ταις ωθησεσι το στεγος
διασαλευοιτο· ενταυθα τινες ανδρες ρωμαλεωτατοι εκατερωθεν του κριου σφοδρως
ωθουντες επι το τειχος ειχοντο της ομοταγους τοιαυτης κινησεως. Και οι μεν
καθαπαξ ωθησαν σφοδρως τον κριον, ο δε καθαπαξ παρενεχθεις εσπαραττε τε το
τειχος και εκειθεν αποκρουομενος και παλιμπορευτον την φοραν ποιουμενος
αντεσπαραττετο. Και τουτο πολλακις εποιει τεως πολλακις περιφερομενος
εκατερωθεν και διατιτραινων το τειχος ουκ εληγε. 13.3.3 Κριον δε εικοτως οι
αρχαιοι μηχανικοι και περι τα Γαδειρα τουτο εφευρηκοτες, προσ ωνομακασιν εκ
μεταφορας των καθ' ημας κριων, οι κατ' αλληλων αντεπερχομενοι διαγυμναζονται.
Ἀλλ' οι ενδον καταγελωντες της τραγικης ταυτησι τειχομαχιας των βαρ βαρων
τουτων και κριοφορων ανδρων και οτι εις ουδεν αυτοις περατουται τα της
πολιορκιας, αναπετασαντες τας πυλας εκελευον εισιεναι, καταγελωντες των απο
του κριου προσκρουματων εγγινομενων. «Ου γαρ αν, εφασαν, εργα σαιτο κριος
τοιουτον χασμα εκ της κατ' αυτον τειχο μαχιας, οιον η πυλη παρεχεται.» Τουτο μεν
ουν αυτικα τηι των ενδοθεν ανδρειαι και τωι θαρραλεωι του στρατηγουντος Ἀλεξιου,
και αδελφιδου του αυτοκρατορος Ἀλεξιου, εις κενον αποδεδεικται, ερραιθυμηκοτων
και αυτων των πολε μιων οσον γε προς τουτο και απειπαμενων την πολιορκιαν. Το
γαρ ανδρειον των ενδοθεν και το ανεωιξαι τας πυλας τοις βαρβαροις και θαρρειν
κατ' αυτων εις δειλιαν ενεβαλε και του μηχανηματος απαγορευσιν. Ουτω μεν ουν
ηργει τα περι της κριοφορου χελωνης· ουδεν δε ηττον και το πυρ ανωθεν επιρριφεν
κατα του μηχανηματος αργουντος ηδη και ακινητου μενοντος δια τας προειρημενας
αιτιας εις τεφραν μετημειψεν. 13.3.4 Ἀπο τοινυν τουτων το φραγγι κον απειπαμενον
215

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πληθος προς αλλο μηχανημα φοβερωτερον μετεληλυθεν επι τα βορειοτερα
μεταστρεψαν αντικρυ της δουκικης καθεδρας, οπερ πραιτωριον προσωνομαστο. Ἦν
δε τα της θεσεως του τοπου τοιαδε. Εις λοφον ο τοπος ανιστατο, λεγω δε ου πετρωδη
τον λοφον, αλλα γεωδη· εφ' ουπερ λοφου το τειχος της πολεως ιδρυτο. Τουτου
καταν τικρυ, καθαπερ εφημεν, ευστοχωτατα ορυττειν οι περι τον Βαιμουντον
απηρξαντο. Ἄλλο τουτο κακον ταις πολεσι μεμηχανημενον παρα τοις πολιορκηταις
και αλλο πολιορκη τικον οργανον κατα της πολεως τουτοις πανουργευομενον.
Ὀρυττοντες γαρ επηιεσαν υπο γην καθαπερ τινες ασπα λακες τον υπογειον χουν
διατιτραινοντες, και που μεν χελωναις ακροστεγοις περιφρουρουντες τα ανω μερη
δια τας ανωθεν βαλλομενας βολας πετρων τε και τοξων, που δε και το μετεωρον της
γης στυλοις τισιν υπερειδοντες υπωρυττον εξ ευθειας φερομενοι, πλατυτατον τε και
ευμη κεστατον ταφρον ποιουμενοι και δι' αμαξων αει εκφερο μενοι τον απο του
ορυγματος χουν. Ἐπει δε ειχον αρκουντως της διατρησεως, εχαιρον ωσπερ τι μεγα
κατειργασμενοι. 13.3.5 Ἀλλ' ουκ ημελησαν οι εντος, αλλα κατα διαστημα την γην
ανορυξαντες και ταφρον αξιολογον ποιησαμενοι κατα το διατεινον της ταφρου
εκαθηντο προσεχοντες, οπου δητα το πολιορκουν μερος την εκειθεν ενθαδε
διατρησιν μελλει ποιησασθαι. Και ευθυς κατα τινα τοπον εφευρηκοτες αυτους
κρουοντας τε και ανασκαπτον τας και τας ριζας του τειχους ορυττοντας, ᾔσθοντο τε
αυτους και μαλλον την απ' εκεινων οπην ανερρωγοτες καταντικρυ και θεασαμενοι
το πληθος απο της εντος γινο μενης τρυμαλιας, πυρι τα τουτων προσωπα
κατηιθαλωσαν. 13.3.6 Τουτο δε το πυρ απο τοιουτων μηχανηματων αυτοις
διεσκευαστο. Ἀπο της πευκης και αλλων τινων τοιουτων δενδρων αειθαλων
συναγεται δακρυον ευκαυστον. Τουτο μετα θειου τριβομενον εμβαλλεται τε εις
αυλισκους καλα μων και εμφυσαται παρα του παιζοντος λαβρωι και συνεχει
πνευματι, κᾆθ' ουτως ομιλει τωι προς ακραν πυρι και εξαπ τεται και ωσπερ πρηστηρ
εμπιπτει ταις αντιπροσωπον οψεσι. Τουτωι τωι πυρι κεχρημενοι οι τανδον του ∆υρρα
χιου κατεχοντες, επειπερ αντιπροσωποι ησαν τοις πολε μιοις, τας τε γενειαδας
αυτων κατεφλεξαν και τα προ σωπα. Και ην ιδειν τουτους καθαπερ σμηνος
μελισσων υπο καπνου διωκομενον εξαγομενους ατακτως, οθεν ευτακτως εισηιεσαν.
13.3.7 Ἐπει δε και τουτο αυτοις εις ματην επε πονητο και η βαρβαρικη φροντις αυτη
εις ουδεν δεον απετελευτησε, τριτον αυτοις επινοειται μηχανημα πυργος ξυλινος,
οπερ, ως η φημη φησι, πολιορκητικον οργανον ου μετα την αστοχιαν των
προεσκευασμενων οργανων κατηρκτο γινεσθαι, αλλα προ τουτων εις ενιαυτον ολον.
Τουτο μεν εργον ειχε, τα δε προειρημενα οργανα παρεργον. 13.3.8 Ἀλλα δει με
προτερον ολιγα περι του σχηματος της πολεως ∆υρραχιου αφηγησασθαι. Το μεν
τειχος ταυτης υποχαλαται τοις πυργοις· οι δε πυργοι κυκλοθεν ταυτης
εξυπανιστανται οσον εις ενδεκα ποδας υψουμενοι, δια κοχλιου τινος την ανοδον
εχοντες επαλξεσι τε ησφαλισμε νοι. Ουτως εχει σχηματος τε και ασφαλειας η πολις.
Το δε παχος του τειχους εις αξιολογον πλατος εκτεταται, και τοσουτον ωστε ιπποτας
ανδρας και πλειους των τεσσαρων τους ωμους συμμιξαντας διιππασασθαι ασφαλως.
Ουτω μεν ουν εκπεφρασθω μοι τα περι του τειχους ως εν παρα δρομηι τινα
σαφηνειαν των μελλοντων ρηθηναι προαφηγη σαμενηι. 13.3.9 Τα δε της πυργοποιιας
του μηχανηματος τουτου, οπερ καθαπερ χελωνης πυργον εμηχανησαντο οι περι τον
Βαιμουντον βαρβαροι, και αφηγησασθαι χαλεπον και ιδειν φοβερον, ως οι
εωρακοτες ελεγον, μη οτι γε οις προσεπελασε φρικωδεστατον θεαμα. Ειχε δε
τοιωσδε. Πυργος ξυλινος κατεσκευαστο εκ τετραγωνου βασεως εις αξιολογον μηκος
ηρμενος, και τοσουτον ωστε των της πολεως πυργων υπερανεχειν εις πεντε που και
216

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξ πηχεις το υψος. Ἔδει γαρ ουτως κατεσκευασθαι τον μοσυνα τουτον, ινα δια τινων
υποβαθρων μετεωρων προς το χθαμαλωτερον καταχαλωμενων το τειχος της
πολεως εκειθεν ευκολως καταδραμειται. Ουτω γαρ αν το σφοδρον της ρυμης ουκ αν
υπενεγκοιεν οι εγχωριοι αει προς το κατοπιν ωθουμενοι. Ὀπτικην δε αρα την
επιστημην επλουτουν, ως εοικεν, οι το ∆υρραχιον πολιορκουντες βαρβαροι. Ου γαρ
ανευ τοιαυ της δυναμεως τα υψη των τειχων κατελαμβανον· ει δε μη οπτικης, αλλα
γε της απο των διοπτρων καταληψεως. 13.3.10 Ὁ γουν πυργος εκεινος φοβερος μεν
ιδειν, φοβερω τερος δε κινουμενος κατεφαινετο. Τροχοι γαρ πολλοι την βασιν αυτωι
μετεωριζον· αναμοχλευομενος δε υπο των ενδον στρατιωτων τοις μοχλοις θαμβος
εποιει μη φαινο μενης της αρχης της κινησεως, αλλ' ωσπερ τις γιγας υπερνεφης αφ'
εαυτου εδοκει κινουμενος. Ἐστεγαστο δε απανταχοθεν εκ βασεως αχρι κορυφης και
εις στεγας πολ λας διηιρητο και θυρισι κυκλωι παντοδαπαις ηνεωικτο, αφ' ων εξεπιπτε
βελη συχνα. Προς δε το ανωτατω μερος ανδρες ησαν εξωπλισμενοι θυμοειδεις και
επι των χειρων τα ξιφη φεροντες και προς αμυναν διηυτρεπισμενοι. 13.3.11 Ἐπει δε
τωι τειχει προσηγγισε το φρικτον τουτι θεαμα, ουκ αμελως εσχον οι αμφι τον
Ἀλεξιον και στρα τηγον της πολεως ∆υρραχιου, αλλ' αμα τε τουτο το μηχανημα
εξωθεν τωι Βαιμουντωι κατεσκευαζετο ωσπερ τις ελεπολις αφυκτος, και αλλο τι
ενδοθεν του τειχους αυτοις αντεμηχανατο. Ἑωρακοτες γαρ εις οσον υψος ο
αυτοκινη τος ουτος πυργος εκτεταται και οπου τουτον εστηριξαν υφελομενοι τους
τροχους, τετταρα ξυλα μακροτατα καταν τικρυ του μοσυνος πηξαντες ωσπερ απο
τετραγωνου βασεως εις πηγματος σχημα διανισταμενα, κᾆθ' ουτως βασεις τινας
διειληφοτες μεταξυ των αντιτεταγμενων ξυλων, εις πηχυν ενα τον εξωθεν ξυλινον
πυργον εποιησαν ανατρεχειν. Ἀστεγες δε ην απανταχοθεν ολον τουτο το διαστημα·
ου γαρ εδειτο προφυλακης, ει μη μονον κατα την κορυφην εξωροφωτο. 13.3.12
Ἐνταυθα δη αναγαγοντες οι αμφι τον Ἀλεξιον στρατιωται το ενυγρον πυρ περι τα
ακροστεγα του ανεπιφρακτου ξυλοπυργου εμελλον εξα κοντιζειν προς τον
αντιθετον μοσυνα. Ἀλλ' εδοκει και η βουλη και το πραγμα ου προς πανωλεθριαν του
μηχανη ματος· ακροθιγως γαρ εμελλε το πυρ το εντευθεν εκεισε πεμπομενον του
μοσυνος απτεσθαι. Ἀλλα τι μηχανωνται; Πληρουσι τον μεταξυ τοπον του τε ξυλινου
και του της πολεως πυργου ευκαταπρηστου παντοιας υλης και ελαιου πολλου κατα
ποταμους κενουμενου· τουτοις επενηνεκτο πυρ, δαλοι και φλογες, ο κατα μικρον
υποτυφομενον κᾆθ' ουτως βραχειας αναπνοης επιδραξαμενον, επειτα εις περιφανη
φλογα διαρθεν, συνεπιλαμβανομενων και των απο του πυρος του υγρου πρηστηρων,
απαν ανηψε το φρικτον εκεινο και πολυυλοτατον μηχανημα εμποιουν ηχον και
φοβεραν θεαν ταις οψεσιν. Αισθησις δε του πολλου πυρος ην κυκλοθεν μεχρι και
σταδιων τρισκαιδεκα. Θορυβος δε και ταραχη τοις ενδον βαρβαροις πολλη και
αμηχανος, των μεν εναπειλημμενων τωι πυρι και αποτεφρουμενων, των δε απο
μετεωρου ριπτουντων εαυτους προς την γην· βοη δε πολλη και αμηχανος ταραχη
αντηχουντων και των εκτος.
13.4.1 Τοσαυτα μεν ουν περι του υπερνεφους μοσυνος και της παρα των
βαρβαρων τειχομαχιας· αλλ' επι τον βασιλεα και αυθις τον λογον επανακτεον.
Ἔαρος τοινυν εφισταμε νου η μεν Αυγουστα εκ της Θεσσαλονικης ως προς την
βασιλευουσαν επανεστρεφεν, ο δε αυτοκρατωρ της προσω πορειας ειχετο και την
∆ιαβολιν δια της Πελαγονιας κατα λαμβανει ενθεν περι τους προποδας των ηδη
ρηθεντων δυσβατων ατραπων ουσαν. Και καινην τινα στρατηγιαν κατα των
βαρβαρων μεμελετηκως δειν ελογισατο του μεν δημοσιου πολεμου σχολην
παντελως καταψηφισασθαι και αγχεμαχον δια ταυτα την μαχην ουκ ηθελεν, αλλα
217

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα δυσβατα τεμπη και τας αδιεξοδευτους οδους μεταιχμιον αμφοιν τοιν
στρατοπεδοιν καταλιπων, τους ευνους απαντας κατα τας ακρολοφιας μετα
αποχρωσης δυναμεως καταστη σας, την καινην εκεινην στρατηγιαν εμηχανησατο,
ως μητε τους ενθεν προς τον Βαιμουντον ραιστα προσχωρειν δυνασθαι, μητ' εκειθεν
προς τουτους αυθις γραμματα φοι ταν η προσηγοριας διαπεμπεσθαι, υφ' ων ως τα
πολλα τα της αγαπης εδραζεσθαι ειωθε. Σπανις γαρ προσηγοριας κατα τον
Σταγειριτην πολλας φιλιας διελυσε. 13.4.2 Γινω σκων δε τον Βαιμουντον ανδρα
πονηριας και δραστηριο τητος αναπλεων, ηθελε μεν και την κατα προσωπον προς
αυτον μαχην αναδεξασθαι, καθα γε και ειρηται, αλλα και δι' ετερου παντος τροπου
και μηχανης κατ' αυτου μελετων ουδαμως ενεδιδου. ∆ια δε τας ηδη ρηθεισας αιτιας,
καιτοι πολλα σφαδαζων προς τουτο, φιλοκινδυνος τε και πυκνοκιν δυνος παλαι ων
ουτοσι ο αυτοκρατωρ και εμος πατηρ, επει τον λογον ειχεν εν πασι κρατουντα, δι'
ετερας μεθο δου καταγωνισασθαι τουτον εσπευδε. 13.4.3 ∆ει γαρ, οιμαι, τον
στρατηγον ουκ αει δια ξιφουλκιας την νικην εαυτωι σπευδειν περιποιεισθαι, αλλα
και προς πανουργιαν εστιν ου ευτρεπιζεσθαι, επαν ο καιρος και τα συμπιπτοντα
τουτο διδοασι, την νικην εαυτωι παντοσε περιποιουμενον. Και τουτο γαρ στρατηγων
ιδιαιτατον, οσαπερ ισμεν, μη μετα ξιφων και μαχης μονον, αλλα και προς σπονδας
τρεπο μενων· και αλλως εστιν ου ραδιουργουντα τον εχθρον κατα γωνιζεσθαι,
οπηνικα και τοιουτου καιρος παρηι. Ὁποιον και τοτε ο αυτοκρατωρ φαινεται
σκευωρησας. Θελων γαρ διχονοιαν εμβαλειν μεταξυ των τε κομητων και του Βαι
μουντου, και κατασεισαι οιον τον προς αλληλους συνασπισ μον η διαρρηξαι,
τοιουτον τι δραματουργει. 13.4.4 Μεταπεμ ψαμενος ουν τον εκ Νεαπολεως Μαρινον
τον σεβαστον (των Μαιστρομιλιων ουτος υπηρχε το γενος· καν μη πανυ τον προς
αυτον ορκον ανοθευτον τοτε ετηρει, απατηλοις εξα πατηθεις λογοις και
υποσχεσεσιν, αλλ' οσωι γε τα προς τον Βαιμουντον αποκαλυψαι αυτωι το απορρητον
τεθαρρηκεν), αμα δε και τον Ῥογερην (των επιφανων δε ουτος Φραγγων) και τον
Πετρον Ἀλιφαν, ανδρα κατα πολεμον περιβοητον και την ως προς τον αυτοκρατορα
πιστιν ακραδαντον δι' ολου τηρησαντα. Τουτους μετακαλεσαμενος, βουλην εζητει
οπως τα κατα τον Βαιμουντον ευ διαθεμενος καταγωνιειται αυτον, αλλα και περι
των ευνουστερων τωι Βαιμουντωι και οποσους εκεινος ισοψυχους εχει διηρωτα. Και
περι τουτων μαθων εξ αυτων, δειν ελεγεν υποποιησασθαι τουτους δια παντοιας
μηχανης· «Και ει τουτο γενοιτο, δι' εκεινων και το κοινον του κελτικου
στρατευματος διαρραγησεται εις διψυχιαν εμπεσον.» Ἀνακοινουται τουτο τοις ηδη
ρηθεισι, και εξ εκαστου τουτων ενα αιτειται των ευνουσ τερων θεραποντων και
εχεμυθειν επισταμενων. Οι δε ετοιμως τους κρειττονας των υπηκοων αυτωι εφησαν
δου ναι. 13.4.5 Και επειδη παρησαν οι ανθρωποι, δραματουργει τι τοιουτον.
Γραμματα συνθεμενος ωσπερ αμοιβαια προς τινας των αμφι τον Βαιμουντον
οικειοτατους, ως δηθεν εκεινων γεγραφοτων προς τουτον και οικειοτητα τινα μνη
στευομενων και τα απορρητα της του τυραννου γνωμης εξαγορευοντων, πεμπει
προς αυτους ωσπερ ευχαριστηριους λογους συνταξας και αποδεξαμενος ταχα την
των ανδρων ευνοιαν. Ἦσαν δε ουτοι ο τε Γιδος, ο του Βαιμουντου αυταδελφος, και
τις των ενδοξοτατων ανδρων, Κοπρισιανος καλουμενος, και προς τουτοις ο
Ῥικαρδος, και τεταρτος ο Πριγκιπατος, ανηρ γενναιος και τα πρωτα φερων εν τηι
στρατιαι του Βαιμουντου, και ετεροι πλειους τουτων. Προς ους τα επιπλαστα
γραμματα εξεπεμπετο. Ἐκειθεν μεν γαρ ουδεν εδεδεκτο τοιουτον ο βασιλευς, ουτε
παρα Ῥικαρδου ουτε παρ' αλλου τινος τοιουτου, ευνοιαν και πιστιν υπαγο ρευον
γραμματιον· αυτος δε αφ' εαυτου τα τοιαυτα των γραμματων επλαττετο. 13.4.6 Ειχε
218

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε νουν τοιουτον το δρα ματουργημα, ως ειπερ εις ακοας εισελθοι Βαιμουντου η των
ανδρων τοιουτων προδοσια και ως εκεινοι εκειθεν απο κοπεντες τηι γνωμηι τωι μερει
τωι βασιλικωι προσεχωρησαν, αυτος μεν ευθυς ταραχθησεται και προς την
βαρβαρικην φυσιν επανελευσεται, κακωσας δε τους ανδρας απορραγη ναι τουτου
καταναγκασειε, και, οπερ εις νουν ουκ ηλθεν αυτοις, εκ της κατασκευης Ἀλεξιου
ποιησειαν προς αυτον στασιασαντες. Ἤιδει γαρ, οιμαι, ο στρατηγος ως το αντι παλον
απαν φυλον ξυγκροτουμενον μεν και αλληλουχουμε νον ερρωται, στασιαζον δε και
εις πολλα μεριζομενον αδρα νεστερον γινεται και ουτω τοις πολεμουσιν
ευχειρωτον. Ὅπερ και βαθεως επραγματευετο και τον δολον υποβρυ χιον ειχε τα
γραμματα. 13.4.7 Μεταχειριζεται δε το πραγμα ουτωσι πως ο Ἀλεξιος. Πεμπει μεν
γαρ τα πεπλασμενα γραμματα προς εκεινους παραγγειλας επιδουναι εκαστωι
εκαστον. Ειχε δε τα πεμπομενα βιβλια εκεινα ου μονον ευχαριστιαν, αλλα και δοσεις
κατεπηγγελλετο και βασιλικας δωρεας και υποσχεσεις υπερφυεις· εφειλκε δε
τουτους και εις το μετεπειτα ειναι τε ευνους και φαινεσθαι, και μηδεν αποκρυπτειν
των απορρητων. Κατοπιν δε των πιστοτατων αυτωι ανθρωπον αποστελλει
ανεπιφωρατως τουτοις παρε πεσθαι, και επειδαν πλησιασαντας ιδοι, παρελασαντα
προ φθηναι τουτων την εφοδον και καταλαβοντα τον Βαιμουν τον τον τε
αυτομολον υποκριθηναι και ειπειν, ως αυτωι προσχωρησειε μισησας την μετα του
βασιλεως διατριβην, φιλιαν δε προς τον τυραννον προσποιουμενον και ως δη τινα
ευνοιαν, κατειπειν αριδηλως των ανδρων εκεινων εφ' ους τα γραμματα, ως αρα ο
δεινα και ο δεινα, ονομαστι τουτους καταριθμησας, εξομοσαμενοι την προς εκεινον
πιστιν, βασιλει φιλοι και ευνοι γεγονασι και τα εκεινου φρονουσι, και οραν δει μη τι
κατ' αυτου δεινον μελετη σειαν εξ υπογυου και παλαι προεσκεμμενον. 13.4.8 Ἀλλα
δει και τουτο πεπραγματευσθαι, ινα μη τι δεινον τοις γραμματοκομισταις τουτοις ο
Βαιμουντος εργασηται. Ἐμελησε γαρ και τουτο τωι βασιλει, οπως τους μεν καθε τους
τουτους ανδρας αβλαβεις διατηρησειε, τα δε κατα τον Βαιμουντον πραγματα
συνταραξειε. Και ουκ ειπε μεν ταυτα και συμβεβουλευκεν, ου γεγονε δε, αλλα
προσελθων και δι' ορκου λαβων το αφροντιστον των γραμματοκομιστων ο
ειρημενος ανηρ απαγγελλει παντα κατα τας υποθημοσυνας του αυτοκρατορος.
Ἐρωτηθεις δε οπη τουτους στοχαζεται εφθακεναι, την Πετρουλαν αυτους ελεγε
διελθειν. 13.4.9 Και αποστειλας κατεσχε τους γραμματοκομιστας, και τα γραμ ματα
αναπτυξας, ιλιγγου τε πληρης γεγονως, μικρου κατε πιπτε πιστα λογισαμενος ειναι.
Ἐκεινους μεν ουν παρα φυλαττεσθαι ωικονομησεν, αυτος δε απροιτος ταις σκηναις
εν εξ ημεραις ην, γνωσιμαχων το τι αν χρη ποιησαι, πολ λους παρ' εαυτωι ανελιττων
λογισμους, ει χρη παραστηναι τους κονοσταυλους και προς τον αδελφον αυτου
Γιδον εξειπειν την κατ' αυτου δοθεισαν προληψιν, και ει μετα τον ελεγχον
παραστηναι χρη η ατερ ελεγχου, προς τουτοις δε και το τινας αντ' αυτων
κονοσταυλους ποιησειε. Γεν ναιους δε οντας τους τοιουτους καντευθεν πολλην την
βλαβην εσομενην παρασταλεντων υπονοων, κατα το εγχω ρουν τα κατ' αυτους
οικονομησας, οιμαι δε και τον κρυπ τομενον νουν των γραμματων υποτοπασας,
μετεληλυθως ευφυως τουτους και θαρσησας επι ταυτου μεμενηκεναι τουτους
ξυνεχωρησεν.
13.5.1 Ὁ δε αυτοκρατωρ, επει προφθασας αξιομαχον δυνα μιν εν πασαις ταις
κλεισουραις κατεθετο μετ' εκκριτων ηγεμονων, πασαν γε ατραπον δια των
καλουμενων ξυλο κλασιων αυθις τοις Κελτοις απεταφρευσεν. Ειχε μεν γαρ ευθυς ο
Αυλων, η Ἱεριχω και τα Κανινα ανυστακτον φυλακα Μιχαηλ τον Κεκαυμενον, η δε
Πετρουλα Ἀλεξανδρον τον Καβασιλαν μετα συμμικτων πεζων στρατιωτων, ανδρα
219

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκθυμοτατον και πολλους των κατα την Ἀσιαν Τουρκων κατατροπωσαμενον· την
∆ευρην δε Λεων ο Νικεριτης μετα αποχρωσης εφρουρει δυναμεως· τωι δε γε
Ευσταθιωι τωι Καμυτζηι τας περι το Ἄρβανον ανατεθεικει κλεισουρας. 13.5.2 Ὁ δε γε
Βαιμουντος εκ πρωτης, ο φασιν, αφετηριας κατα του Καβασιλα τον αδελφον αυτου
Γιδον και κομητα τινα Σαρακηνον καλουμενον και τον Κοντοπαγανον εξεπεμ ψεν.
Ἐπει δε τινα των ομορουντων τωι Ἀρβανωι πολιχνια προεφθασαν τωι Βαιμουντωι
προσχωρησαι, οι τουτων εποι κοι, τας του Ἀρβανου ατραπους ακριβως επισταμενοι,
προσελθοντες πασαν, ως ειχε, της ∆ευρης την θεσιν εξη γησαντο και τας
λανθανουσας ατραπους υπεδειξαν. Τηνι καυτα ο Γιδος διχη διελων το στρατευμα
αυτος μεν την κατα προσωπον μετα του Καμυτζη μαχην ανεδεξατο, τον δε γε
Κοντοπαγανον και τον Σαρακηνον καλουμενον κομητα παρα των ∆ευριωτων
οδηγουμενους εξ οπισθιων τωι Καμυ τζηι επεισπεσειν επεταξε. Τουτου γουν
συνδοξαντος αμφοιν, επει ο μεν Γιδος κατα προσωπον εμαχετο, οι δε γε λοιποι
κομητες, τηι παρεμβοληι του Καμυτζη επεισπε σοντες απο των μεταφρενων, δεινον
τον φονον κατ' αυτου απειργασαντο, ως ουκ ενην αυτωι προς παντας μαχεσθαι,
τραπεντας τους υφ' εαυτον θεασαμενος συνειπετο τουτοις και αυτος. Και πιπτουσι
μεν τηνικαυτα των Ῥωμαιων πολ λοι, και αυτος ο Καρας νηπιοθεν τοις γνησιοις
παρα του αυτοκρατορος προσληφθεις και καταλεγεις, και ο Σκαλια ριος Τουρκος
των ονομαστων παλαι κατα την εω ηγεμονων γεγονως, αυτομολησας τωι βασιλει
και του αγιου βαπτισ ματος τετυχηκως. 13.5.3 Ἀλλα ταυτα μεν τα κατα τον
Καμυτζην· ο δε γε Ἀλυατης μετα και ετερων λογαδων την Γλαβινιτζαν φυλαττων
προς την πεδιαδα κατηλθεν· ειτε προς πολεμον ειτε και κατασκοπησων τινα τοπου
θεσιν, Θεος αν ειδειη. Τυχαιως δ' ουν συναντωσι τουτωι παρα χρημα καταφρακτοι
Κελτοι, ανδρες γενναιοι και τηνικαυτα διχη διαιρεθεντες οι μεν (πεντηκοντα δε τον
αριθμον ησαν) κατα προσωπον αυτου σφοδραι τηι ρυμηι ιενται ολους χαλα σαντες
χαλινους, οι δε γε λοιποι εξ οπισθιων αψοφητι τουτωι παρειποντο· ην γαρ ελωδης ο
τοπος. Ὁ δε Ἀλυατης, της των οπισθεν μη αισθομενος ελευσεως, αλλα κατα των
εμπροσθεν οληι γνωμηι αγωνιζομενος και χειρι, λεληθεν εαυτον εις κινδυνον
συνελασας. Ἐπεισπεσοντες γαρ τουτωι οι εξ οπισθιων ερχομενοι καρτερως κατ'
αυτου εμαχοντο. Συναντησας δε τουτωι κομης τις Κοντοπαγανος καλουμενος βαλλει
τουτον δια του δορατος· και παραχρημα απνους κατα γης εκειτο. Πιπτουσι δε και
των συν αυτωι ουκ ολιγοι. 13.5.4 Ταυτα μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ τον
Καντακουζηνον μετεπεμψατο, ανδρα τουτον γινωσκων περι τας στρατιωτι κας
εγχειρησεις ικανωτατον. Ἔφθασε γαρ, ως εφην, κατα λαβειν τον αυτοκρατορα εις
τοπον μετακληθεις απο Λαοδι κειας. Ἐπει δ' αναβολην τα κατα τον Βαιμουντον ουκ
ειχεν, αξιομαχον στρατον μετ' αυτου συνεκπεμπει και της παρεμβολης εξεισι
προεκπεμπων οιον και προς μαχας οτρυνων αυτον. Ἐφθακως δε την κλεισουραν την
εγχωριως ουτω καλουμενην Πετραν και αυτου που εγκαρτερησας, πολλοις τε
λογισμοις και στρατηγικοις επιχειρημασιν εφο διασας αυτον και τα λυονα
υποθεμενος προς Γλαβινιτζαν χρησταις ελπισι θαρσυνας εκπεμπει, εκεινος δε προς
∆ια βολιν επανεστρεψεν. Ὁ δε Καντακουζηνος προσπελασας εν τωι απερχεσθαι
πολιχνιωι τινι, τωι του Μυλου καλουμενωι, παραχρημα παντοιας κατασκευασας
ελεπολεις επολιορκει το πολιχνιον. Και οι Ῥωμαιοι αναισχυντως τοις τειχεσι
προσεπελαζον και οι μεν πυρ ενιεντες τας πυλας ενεπιμ πρων, οι δε και δια του
τειχους εις τας επαλξεις θαττον ανηιεσαν. 13.5.5 Αισθομενοι δ' οι περαθεν του
ποταμου, του ουτωσι καλουμενου Βουση, αυλιζομενοι Κελτοι ως προς το του Μυλου
καστελλιον εθεον. Ους θεασαμενοι οι του Καν τακουζηνου σκοποι (βαρβαροι δε
220

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ησαν, ως ο λογος φθασας εδηλωσεν) επανατρεχουσιν ασυντακτως προς αυτον και ου
μυστηριωδως περι των φανεντων κατηγγελλον, αλλα πορρω που φωνουντες την
τουτων εφοδον ελεγον. Ἀκουσαντες δε οι στρατιωται την των Κελτων εφοδον, καν
των τειχων υπερεβησαν, καν τας πυλας ενεπρησαν, καν εν χερσι τουτο κατεχοντες
ησαν ηδη, αλλ' εκδειματωθεντες εκαστος προς τον ιδιον απετρεχεν ιππον· εμφοβοι
δε οντες και συγχυθεντες τον νουν θατερος θατερου ιππου επεβαινε. 13.5.6 Πολλα
γουν ο Καντακουζηνος αγωνισαμενος και πολλας ιππασιας κατα των
εκδειματωθεντων ποιησας· «Ἀνερες εστε, φωνων κατα τον ποιητην, μνησθητε
θουριδος αλκης», ως ουκ επειθεν, ευφυως τουτους της πτοιας ανηνεγκε φαμε νος
ως· «Ου χρη τας ελεπολεις καταλιπειν τοις εχθροις καθ' ημων οργανα, αλλα πυρ εις
αυτας εμβαλειν κᾆθ' ουτως ευσυντακτως υποχωρειν». Παραχρημα γουν μαλα
προθυμως επληρουν οι στρατιωται το προσταττομενον, και ου τας ελεπολεις μονον,
αλλα και τα κατα τον ποταμον Βουσην ισταμενα πλοια ενεπρησαν, ως μη ραιδιως οι
Κελτοι διαπε ραν ενθεν εχοιεν. Αυτος δε αναποδισας μικρον και πεδιαδι τινι
εντυχων, δεξιοθεν μεν τον καλουμενον Χαρζανην ποταμον εχουσηι, εξ ευωνυμου δε
ελωδη τινα τοπον και βαλτωδη, και συγχρησαμενος τουτοις ως οχυ ρωμασιν αυτου
που τον χαρακα επηξατο. Οι δε ρηθεντες Κελτοι παρα τωι χειλει του ποταμου
γενομενοι, των πλοιων ηδη προεμπρησθεντων, αστοχησαντες των ελπιδων κεχη
νοτες υπεστρεφον. 13.5.7 Ὁ δε του Βαιμουντου αδελφος Γιδος, τα ξυμβαντα
πυθομενος παρ' αυτων, αλλην ετραπετο και στρατιωτας γενναιους των υπ' αυτον
διελομενος προς Ἱεριχω και τα Κανινα εξεπεμψε. Καταλαβοντες ουν τα υπο του
Κεκαυμενου Μιχαηλ τηρουμενα τεμπη (εκεινον γαρ φυλακα τουτων επεστησεν ο
αυτοκρατωρ) και συμμαχωι τωι τοπωι χρησαμενοι και θαρρησαντες τρεπουσι
ξυμβαλοντες κατα κρατος. Ἀνηρ γαρ Κελτος, επαν <εν> στενωπωι τοις εχθροις
εντυχοι, ακαθεκτος γινεται, ωσπερ εν πεδιασι λιαν ευαλωτος.
13.6.1 Θαρσησαντες ουν ως προς τον Καντακουζηνον αυθις επανατρεχουσιν.
Ἐπει δε τον τοπον, ουπερ εφθασεν ο Καντακουζηνος, ως ειπομεν, τον χαρακα
πηξασθαι, μη προσβοηθουντα τουτοις εγνωκεσαν, δειλιασαντες ανεβα λοντο την
μαχην. Ὁ δε, αυτων αισθομενος της εφοδου, δι' ο λης νυκτος ξυμπασηι στρατιαι την
του ποταμου περαιαν κατελαβεν. Ἡλιου δε του οριζοντος μηπω υπερκυψαντος,
αυτος τε θωρακισαμενος και απαν οπλισας το στρατευμα, την μεσην της παραταξεως
ειχε χωραν προμετωπιος, οι δε Τουρκοι εξ ευωνυμου· ο δε γε Ἀλανος Ῥωσμικης το
δεξιον διειπε κερας μετα των υπ' αυτον ομοχθονων. Τους δε Σκυθας προεξεπεμψε
κατα των Κελτων, εντειλαμενος δι' ακροβολισμου επισπασθαι τουτους και βαλλειν
μεν συχ νως, υπεκφευγειν δε αυθις και παλιμπορευτους γινεσθαι. Και οι μεν
προθυμως απηιεσαν, ηνυσαν δε ουδαμως, επειπερ οι Κελτοι συνησπικοτες ουδ' ολως
την παραταξιν ελυον, αλλα βραδει ποδι συντεταγμενως λιαν ᾔεσαν. Ὡς δε κατα τα
προσηκοντα μετρα της μαχης αμφω τα στρατευματα εληλυθεσαν, οι μεν Σκυθαι
ουκετι βαλλειν οιστους ηδυναντο σφοδραι τηι ρυμηι των Κελτων κατ' αυτων εξιππα
σαμενων, αλλ' εδιδουν ευθυς τοις Κελτοις τα μεταφρενα. Τουτοις επαμυνειν οι
Τουρκοι προθυμηθεντες προσεβαλον· και ουδε τουτων λογον ολως ποιησαμενοι οι
Κελτοι εκθυ μοτερον εμαχοντο. 13.6.2 Ὁ δε Καντακουζηνος ηττωμενους απαρτι
τουτους ορων, τον εξουσιοκρατορα Ῥωσμικην το δεξιον επεχοντα κερας μετα των
υπ' αυτον (Ἀλανοι δε ησαν ανδρες μαχιμωτατοι) την μετα των Κελτων μαχην
επετρεψεν. Ἀλλα και ουτος προσβαλων οπισθοπους εφαι νετο, καιπερ ως λεων
δεινως κατ' αυτων βρυχωμενος. Ὡς δε και τουτον ηττωμενον ο Καντακουζηνος
εθεασατο, επιρ ρωσας εαυτον ωσπερ εξ ορμητηριου τινος, κατα μετωπον της των
221

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κελτων παραταξεως ιεται, και εις μερη πολλα διαλυσας το στρατευμα, τρεπει τους
Κελτους κατα κρατος διωξας αχρι πολιχνιου του καλουμενου Μυλου, πολλους μεν
της δευτερας τυχης και των μειζονων ανελων, τινας δε και των επιφανων κομητων
ζωγρησας, τον τε Ουβον .... αδελφον Ῥιτζαρδον καλουμενον και τον Κοντοπαγανον,
νικητης υπεστρεψεν. Ἀκριβεστεραν τοινυν την νικην τωι βασιλει παραστησαι
βουλομενος, πολλων Κελτων κεφαλας τοις δορασι περιπειρας και τους μειζονας των
κατασχε θεντων, Ουβον και τον Κοντοπαγανον καλουμενον, παρα χρημα εξεπεμψεν.
13.6.3 Ἐνταυθα δε γενομενη και προς λυχνων αφας τον καλαμον επισυρουσα,
μικρον προς την γραφην επινυσταζουσα επαισθανομαι του λογου απορ ρεοντος.
Ὅπου γαρ βαρβαρικων ονοματων εξ αναγκης απαιτειται χρησις και αλλεπαλληλων
υποθεσεων διηγησις, το σωμα της ιστοριας και το συνεχες της γραφης κατ' αρθρα
εοικε διακοπτεσθαι· και ου νεμεσις τοις γε ευνως εντυγχανουσι τηι γραφηι. 13.6.4 Ὡς
δε ο μαχιμωτατος Βαι μουντος εν στενωι κομιδη τα κατ' αυτον εωρα, εκ τε θαλασσης
εκ τ' ηπειρου βαλλομενος, ως και των χρειωδων αυτωι επιλειποντων ηδη παντοθεν
εξαπορουμενος, ικανον αποδιελων στρατευμα προς τας κατα τον Αυλωνα και την
Ἱεριχω και τα Κανινα διακειμενας πολεις πεπομφεν απα σας ληισασθαι. Ἀλλ' ουδ' ο
Καντακουζηνος ημελει, ουτε νηδυμος υπνος εσχε τον ανδρα κατα τον ποιητην, αλλα
γοργως τον Βεροΐτην μετα αξιομαχου στρατιας αντιπαλον τοις Κελτοις εξεπεμψεν.
Ἡτται μεν ουν αυτους καταλαβων παραυτικα και οιον τι πορισμα τας του
Βαιμουντου ναυς εν τωι επανερχεσθαι πυρπολησας διεληλυθει. 13.6.5 Ὡς ᾔσθητο δε ο
τυραννικωτατος Βαιμουντος της των πεμφθεν των ηττης, ωσπερ μηδενα του
στρατευματος απολωλεκως κατεπιπτεν ουδαμως· μαλλον μεν ουν και
θαρραλεωτερος εφαινετο, και αποδιελομενος αυθις πεζους και ιππεις προς μαχας
εκθυμοτατους, εις χιλιαδας εξ ποσουμενους, κατα του Καντακουζηνου εξαπεστειλεν,
οιομενος αυτοβοει αιρησειν συν τωι ρωμαικωι στρατευματι και αυτον τον
Καντακουζηνον. Ἀλλ' εκεινος σκοπους αει τους εφεδρευοντας τα κελτικα πληθη
εχων, μεμαθηκως την αυτων επελευσιν, νυκτος την στρατιωτικην ωπλιζετο
πανοπλιαν και ωπλιζε τους στρατιωτας σφαδαζων επεισπεσειν αυτους κατα το
περιορθρον. Ὡς δ' οι Κελτοι κεκοπιακοτες παρα τωι χειλει Βουση του ποταμου
ραιστωνης μικρας ενεκα κατεκλιθησαν, αυτου που καταλαμβανει τουτους μειδιωσης
απαρτι της ημερας και, παραχρημα επιθεμενος πολλους μεν ζωγριαν αγει, πλειονας
δε κτεινει. Οι δε γε λοιποι, ταις διναις του ποταμου παρασυρεντες, απεπνιγησαν και
φευγοντες λυκον περιετυχον λεοντι. 13.6.6 Τους μεν ουν κομητας απαντας προς τον
αυτοκρατορα εξεπεμψε κᾆθ' ουτως ανερχεται προς τον Τιμορον· τοπος δε ουτος
ελωδης και δυσβατος. Κειθι γουν εβδομην ημεραν εγκαρ τερησας, μετρητους
σκοπους εν διαφοροις εξεπεμπε τοποις περιαθρειν τα περι τον Βαιμουντον και
γλωτταν αυτωι εκειθεν κομισαι, ως τα κατα τον Βαιμουντον πυθο μενον
ακριβεστερον εγνωκεναι. Ἐντυγχανουσι δε τυχαιως οι πεμφθεντες Κελτοις εκατον
σχεδιας ευτρεπιζουσι, δι' ων τον ποταμον διανηξαμενοι το προς την περαιαν διακει
μενον πολιχνιον αιρησειν ηβουλοντο. Τουτοις αθροον επεισπεσοντες ζωγρουσι
μικρου απαντας, και αυτον τον του Βαιμουντου εξαδελφον εις δεκατον ποδα
ανελκοντα το μεγεθος, ευρυν δε καθαπερ τινα αλλον Ἡρακλην. Και ην ιδειν καινον
τι, τον μεγαν εκεινον γιγαντα και τωι οντι πελωριον υπο πυγμαιου κατασχεθεντα
Σκυθιδιου. Παρε κελευσατο δε ο Καντακουζηνος, τους κατασχεθεντας αποστελλων,
τον πυγμαιον Σκυθην δεσμιον τον πελωριον εκεινον εισαξαι τωι αυτοκρατορι
αστειζομενος ταχα προς τον αυτοκρατορα. Ὡς δε φθασαντας τουτους ο βασιλευς
μεμαθηκει, επι του βασιλικου προκαθισας θρονου εκελευσεν εισαγεσθαι τους
222

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεσμωτας· εισεισι δε και ο Σκυθης μηδ' α χρι γλουτου φθανων του γιγαντιαιου
εκεινου Κελτου δεσμιον τουτον επαγομενος. Ευθυς ουν γελως παντων ωρτο πολυς.
Και τους μεν λοιπους κομητας φρουρα διεδεξατο .....
13.7.1 Ουπω μικρον επιμειδιασαντος του αυτοκρατορος επι τωι του
Καντακουζηνου κατορθωματι, ετερα τις αποφημος κατελαβεν αγγελια, φονον
αμυθητον των μετα του Καμυτζη και του Καβασιλα ρωμαικων ταγματων μηνυουσα.
Κατεπιπτε μεν ουν ουδαμως ο αυτοκρατωρ, καιτοι σφοδρα δηχθεις την καρδιαν και
ανιωμενος επιστε ναζων τε τοις πεσουσιν, εστιν ου και δακρυων τα καθ' εκαστον.
Ἀλλα Κωνσταντινον τον Γαβραν, ανδρα αρηΐ φιλον και πυρ κατα των εναντιων
πνεοντα, μεταπεμψα μενος εις την ουτω καλουμενην Πετρουλαν απεστειλε
κατασκεψομενον, οθεν οι Κελτοι εις τα τεμπη εμπεσοντες τον τοσουτον φονον
ειργασαντο, και αποταφρευσαι του λοιπου τουτοις την διοδον. ∆υσχεραινοντος δε
του Γαβρα και προς την επιχειρησιν οιον αποκναιοντος (οιηματιας γαρ ο ανηρ και
μεγαλοις εγχειρειν εφιεμενος πραγμασι) Μαριανον τον Μαυροκτακαλων
παραχρημα, τον επ' αδελφηι γαμβρον τουμου καισαρος, ανδρα αρειμανιον και δια
πολλων ανδραγαθηματων τουτο παραστησαμενον φιλου μενον τε λιαν παρα του
αυτοκρατορος μετα χιλιων γενναιο τατων ανδρων εκπεμπει. Οις και πολλους των
τοις πορφυρογεννητοις και τωιμωι καισαρι εξυπηρετουμενων σφαδαζοντας προς
μαχην συγκαταλεξας εξεπεμψεν. Ἐδε διει μεντοι προς τουτο και ουτος, αλλ' ομως
σκοπησων εις την ιδιαν απηιει σκηνην. 13.7.2 Περι μεσας δε φυλακας της νυκτος
γραμματα του Λαντουλφου κατελαβε ξυνοντος τωι τοτε μετα Ἰσαακιου του
Κοντοστεφανου θαλασσοκρατορος τυγχανοντος, κατατρεχοντα αυτων τε των
Κοντοστεφανων του τε Ἰσαακιου και του αυταδελφου αυτου Στεφανου και του
Ευφορβηνου ως καταρραιθυμουντων του πορθμου Λογ γιβαρδιας και εξερχομενων
ενιοτε περι την ηπειρον χαριν ραιστωνης, προσκειμενου τοις γραμμασιν οτι· «Καν συ,
βασιλευ, τας προνομας και εκδρομας των Κελτων οληι χειρι και γνωμηι κωλυων
ησθα, αλλα τουτων αναπεπτωκοτων και επινυσταζοντων ετι περι την φυλακην του
πορθμου Λογγι βαρδιας, σχολην εξ αναγκης οι προς τον Βαιμουντον διαπλωιζομενοι
και τα προς χρειαν κομιζοντες εχουσιν. Οι γαρ απο Λογγιβαρδιας προ μικρου προς
τον Βαιμουντον τον αποπλουν ποιησαμενοι, τον επιπνεοντα τουτοις ευθε τον
επιτηρησαντες ανεμον (και γαρ νοτοι μεν ευρεις ευθετοι τοις απο Λογγιβαρδιας προς
το Ἰλλυρικον δια πλεουσιν εισιν, οι δε γε βορεις αναπαλιν), πτερωσαντες τας ναυς
τοις λαιφεσι τον προς το Ἰλλυρικον αποπλουν τοτε εθαρρησαν. Σφοδρως δε ο νοτος
επιπνεων προσορμι σαι μεν εις το ∆υρραχιον ουδαμως παρεχωρει, παρα πλευσαι δε
την ηιονα ∆υρραχιου και τον Αυλωνα καταλαβειν ηναγκασε. Κειθι δε τας
μυριοφορους ολκαδας προσορμι σαντες δυναμεις τε πολλας εξ ιππεων και πεζων
συνεπα γομενοι και τα ζωαρκη απαντα τωι Βαιμουντωι προσαγηο χασι. Καντευθεν
πανηγυρεις πολλας συνεστησαντο, ως αφθονωτερον εκειθεν οι Κελτοι τα προς
διοικησιν εμπο ρευωνται». 13.7.3 Ὁ δε βασιλευς θυμου πλησθεις τον Ἰσαακιον
πολλα κατεμεμψατο και απειλησαμενος, ει μη διορθωσοιτο, ανυστακτως
εγρηγορεναι ανεπεισεν. Ἐπει δε μη τα κατα γνωμην τωι Κοντοστεφανωι επεραινετο
(και γαρ απαξ και δις επιχειρησας τους εκειθεν προς το Ἰλλυρικον διαπερωντας
απειρξαι ημαρτανε του σκοπου· μεσον γαρ του πορθμου καταλαμβανων, επει τους
Κελτους εξ ουριας πλεοντας εωρα τα θ' ιστια αναπετασαντας και σφοδρον τον
αποπλουν ποιουμενους, ουχ οιος τε ην προς τους Κελτους αμα και τους ανεμους
απομαχεσθαι κατα πρωραν του πνευματος ισταμενου. Ουδε γαρ τον Ἡρακλεα προς
δυο φασι· τηι βιαι τοινυν του πνευματος παλινορσος εγι νετο), επι τουτοις ο
223

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοκρατωρ διεπριετο. 13.7.4 ∆ιαγνους δε οτι ουχ οπη προσηκει τον ρωμαικον
στολον ο Κοντο στεφανος προσωρμισε, και δια τουτο αυτον οι νοτοι απειργουσιν
ευθετον τοις Κελτοις μαλλον τον πλουν παρε χομενοι, διαγραψας την της
Λογγιβαρδιας ηιονα και του Ἰλλυρικου και τους παρ' εκατερα διακειμενους λιμενας,
απεστειλε τωι Κοντοστεφανωι υποδειξας εν γραμμασι και οπη δει προσορμισαι τας
ναυς και οθεν ουριου τυχοι του πνευματος κατα των διαπλωιζομενων Κελτων
εξορμων. Ἀνερρωσε τε αυθις τον Κοντοστεφανον και εργου αψασθαι ανεπεισεν.
Ἀνακτησαμενος ουν εαυτον ο Ἰσαακιος και καταλαβων ουπερ ο αυτοκρατωρ αυτωι
παρεκελευσατο τας ναυς προσωκειλε. Και καιρον επιτηρησας, οπηνικα οι απο
Λογγιβαρδιας μετα πολλης παρασκευης προς το Ἰλλυρικον τον αποπλουν εποιουντο,
ανεμου δεξιου τηνικαυτα επι πνεοντος, δεχεται τουτους του πορθμου μεσον, και
τινα μεν των ληιστρικων πλοιων πυρικαυστα πεποιηκε, πλειω δε και αυτανδρα τωι
βυθωι παρεπεμψεν. 13.7.5 Ουπω ταυτα μεμαθη κως ο βασιλευς, αλλα προς τα παρα
του Λαντουλφου γρα φεντα και αυτου δουκος ∆υρραχιου εγκειμενον εχων τον νουν,
ετερου λογισμου γεγονως, παραχρημα τον ηδη ρηθεντα Μαριανον τον
Μαυροκατακαλων μεταπεμψαμενος εκειθεν δουκα του στολου προχειριζεται, τα δε
της Πετρουλας ετερωι ανατιθησιν. Ουτος ουν απελθων και κατα τινα συντυχιαν
ευθυς εντυχων ταις απο Λογγι βαρδιας προς τον Βαιμουντον διαπλωιζομεναις
ληιστρικαις και φορτηγοις ναυσι κατεσχεν απασας πληρεις παντοιων εδωδιμων. Και
του λοιπου αγρυπνος φυλαξ του αναμεταξυ Λογγιβαρδιας και Ἰλλυρικου πορθμου
τυγχανων ου συνεχωρει το παραπαν τοις Κελτοις τον προς το ∆υρραχιον αποπλουν.
13.8.1 Ὁ δε γε αυτοκρατωρ, περι τους προποδας των κλεισουρων και κατα
την ∆ιαβολιν αυλιζομενος, απηγχε μεν τους προσχωρησαι τωι Βαιμουντωι ωδινοντας,
ωσει νιφετους δε προς τους τας κλεισουρας τηρουντας εξεπεμ πεν, εκαστωι
υποτιθεμενος οποσους εις την πεδιαδα ∆υρ ραχιου εξαποστελλειν κατα του
Βαιμουντου και οποιον το του πολεμου σχημα διατυπουν τους κατερχομενους χρη
εν τωι μαχεσθαι, τα πλειστα τε προτρεχειν τοις ιπποις και αυθις ανθυπονοστειν και
ουτω παλιν και παλιν ποιουντας δια της τοξειας μαχεσθαι, τους δε τα δορατα
φεροντας οπισθεν αυτων βραδει ποδι στειχειν, ιν' ει που γενηται τοις τοξοταις
πλεον του δεοντος προς τα οπισθεν παρα συρηναι, δεχωνται τουτους, αμα δε και τον
εις χειρας του των ισως ελθοντα Κελτον πληττοιεν. Ἐπεχορηγει δε δαψιλη τουτοις
τα βελη παρακελευομενος μη φειδεσθαι τουτων ολως, αλλα κατα των ιππων
μαλλον η των Κελτων επιτοξα ζεσθαι, τουτο μεν ειδως οτι οσον επι τοις θωραξι και
τοις σιδηροις χιτωσι δυστρωτοι ησαν η και πανταπασιν ατρωτοι. Βαλλειν ουν εις
ματην και παντη ανοητον ᾤετο. 13.8.2 Ὅπλον γαρ κελτικον χιτων εστι σιδηρους
κρικος επι κρικωι περιπεπλεγμενος και το σιδηριον αγαθου σιδηρου, ωστε και βελος
απωσασθαι ικανον και τον χρωτα φυλαξαι του στρα τιωτου. Προσθηκη δε της
φυλακης και ασπις ου περι φερης, αλλα θυρεος απο πλατυτατου αρξαμενος και εις
οξυ καταληγων, και τανδον ηρεμα υποκοιλαινομενος, λειος δε και στιλβων κατα
την εξωθεν επιφανειαν και επ' ομφαλωι χαλκοχυτωι μαρμαιρων. Βελος τοινυν, καν
σκυθικον ειη, καν περσικον, καν απο βραχιονων απορριφειη γιγαντικων, εκειθεν
αποκρουσθεν παλινδρομησειε προς τον πεμψαντα. 13.8.3 ∆ια ταυτα τοινυν εμπειρος
ων οιμαι ο βασιλευς των κελτικων οπλων και των ημετερων τοξευματων,
αφεμενους των ανδρων τοις ιπποις μαλλον επιθεσθαι παρεκελευετο και
καταπτερουν αυτους τοις τοξευμασι παρηινει, αμα δε και ινα των ιππων
αποβεβηκοτες ευχειρωτοι γενοιντο. Κελτος γαρ ανηρ εποχος μεν ακατασχετος και
καν τειχος διατετρηνειε Βαβυλωνιον, αποβεβηκως δε του ιππου αθυρμα τοις
224

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εθελουσι γινεται. 13.8.4 Γινωσκων γαρ το διαστροφον των συνεφεπομενων αυτωι
ουκ ηθελε τας κλεισουρας υπερ βηναι, καιτοι πολλα σφαδαζων δημοσιαν την του
Βαι μουντου μαχην αυτος αναδεξασθαι, καθα γε και παλαι πολλακις ημιν δεδιηγητο.
Ἦν γαρ προς τας μαχας παντος ξιφους τομωτερος, ατρεστος την γνωμην και
πανταπασιν ακαταπληκτος· αλλα τα συμπεσοντα οι απειργε του εγχειρη ματος
δεινως αυτου την ψυχην εκπιεζοντα. 13.8.5 Στενοχω ρουμενος ουν ο Βαιμουντος
απο τε ηπειρου και θαλασσης (και γαρ ο μεν αυτοκρατωρ οιον θεατης των κατα την
πεδιαδα του Ἰλλυρικου πραττομενων καθηστο, καν οληι ψυχηι και γνωμηι και
συμπαρην τοις μαχομενοις και των αυτων εκεινοις ιδρωτων και πονων μετειχεν, ει
μη που και πλειω τις φαιη, ερεθιζων προς μαχας και πολεμους τους κατα τας
ακρολοφιας των κλεισουρων κατατεθεντας ηγεμονας και υποτιθεμενος, οπως χρη
προσβαλλειν τοις Κελτοις· ο δε γε Μαριανος, του αναμεταξυ Λογγιβαρδιας και
Ἰλλυρικου πορθμου τας κελευθους επιτηρων, απειργε πανταπασι τους εκειθεν προς
το Ἰλλυρικον διαπερωντας, ου τριαρμενον ουδε μυριοφορον ολκαδα ουδε
μυοπαρωνα δικωπον το παραπαν ξυγχωρων προς τον Βαιμουντον διαπεραν) και
αυτων γουν των δια θαλαττης κομιζομενων τροφιμων εκλιποντων αυτωι και των
δια ξηρας επιτιθεμενων, συν εμπειριαι πολληι τον πολεμον εωρα προβαινοντα
(οπηνικα γαρ του χαρακος χορ ταγωγιας χαριν εξηιει τις η και τινων συγκομιδων
αλλων η και τους ιππους εις ποτον εξηλαυνον, επετιθεντο τουτοις οι Ῥωμαιοι και
τους πλειονας ανηιρουν, ως κατα μικρον το αυτου δαπανασθαι στρατευμα)
αποστειλας προς τον δουκα ∆υρραχιου Ἀλεξιον τα περι ειρηνης επερωται. 13.8.6 Ἐπει
δε και εις τις ευγενης των του Βαιμουντου κομητων, Γελιελμος ο Κλαρελης, εωρα το
απαν στρατευμα των Κελ των υπο τε λιμου και νοσου (δεινη γαρ τις τουτοις επεσκη
ψεν ανωθεν) διαφθειρομενον, την εαυτου σωτηριαν πραγμα τευομενος μεθ' ιππων
πεντηκοντα αυτομολει προς τον αυτο κρατορα. Ὁ δε βασιλευς τον τοιουτον
αποδεξαμενος πυθομε νος τε τα κατα τον Βαιμουντον, και την τε υπο λιμου του
στρατευματος πτωσιν βεβαιωθεις και ως εν στενωι κομιδη τα κατ' αυτους εληλακει,
αυτον μεν τωι του νωβελλισιμου τηνι καυτα τιμαι αξιωματι πολλαις δωρεαις και
χαρισιν αμειψα μενος. Μεμαθηκως δε δια των του Ἀλεξιου γραμματων οτι ο
Βαιμουντος τα περι ειρηνης προς αυτον διαπρεσβευεται, κατανοων δε και τους αμφ'
αυτον αει τι κακον κατ' αυτου διανοουμενους και οσαι ωραι επανισταμενους ορων
και βαλ λομενος μαλλον υπο των εγκολπιων η των οθνειων εχθρων, επει εδοκει
αυτωι μη επι πλεον προς εκατερους αμφοτεραις χερσι μαχεσθαι, την αναγκην
φιλοτιμιαν ποιησαμενος, ως που τις εφη, βελτιον εγνωκεν ειναι την μετα των
Κελτων ειρηνην ασπασασθαι και μη τας του Βαιμουντου απωσασθαι αιτησεις,
επτοειτο δε επι τα προσωτερω χωρησαι δι' ην ανωθεν ο λογος ενεφηνεν αιτιαν.
13.8.7 ∆ια ταυτα αυτος μεν αυτου που προσεμενεν αντικαθισταμενος προς αμφω τα
μερη, τωι δε δουκι ∆υρραχιου τοιαυτα προς τον Βαι μουντον ειπειν δια γραμματων
επεσκηψεν· «Οισθα παντως οσακις ηπατημαι πιστευων τοις σοις ορκοις και ρημασιν.
Και ει μη ο του ευαγγελιου θειος νομος Χριστιανοις απαντα συγχωρειν αλληλοις
παρεκελευετο, ουκ αν προς τους σους λογους τα ωτα ανεωιξα. Βελτιον δε ομως
απατασθαι η προσκεκρουκεναι Θεωι και θειους παραβαινειν νομους. ∆ια τοι τουτο
ουκ αποπεμπομαι σου την αιτησιν. Ει μεν ουν εν αληθειαι την ειρηνην και αυτος
βουλει, μυσαχθεις το ατοπον ουπερ επεχειρησας εργου και ατελεστον, και ουκετι
αιμασι Χριστιανων εκχεομενοις χαιρειν εθελεις ουθ' υπερ της σφων πατριδος ουθ'
υπερ των Χριστιανων, αλλα σου γε και μονου χαριν θεληματος, επει βραχυ το
αναμεταξυ ημων διαστημα εστιν, αυτος παραγενου μεθ' οσων αν βουληι. Και ειτε τα
225

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σφων ημων θεληματα ες ταυτον συμβαιεν ως η συμβασις εξει των πραγματων, ειτε
και μη, και ουτως, ως ειρηται, αβλαβης προς την ιδιαν επαναστρεψεις παρεμβολην.»
13.9.1 Ταυτ' ακουσας ο Βαιμουντος ομηρους των επιφα νων ηιτησατο δοθηναι
οι, εφ' ωι τουτους παρα των αυτου κομητων ελευθερους εν τηι ιδιαι κατεχεσθαι
παρεμβοληι, μεχρις αν αυτος επαναστρεψηι· αλλως γαρ μη αποθαρρειν την προς τον
αυτοκρατορα ελευσιν. Μεταπεμψαμενος τοινυν ο βασιλευς τον Νεαπολιτην
Μαρινον και τον επ' ανδρειαι περικλυτον Φραγγον Ῥογερην, ανδρας φρενηρεις και
των λατινικων εθων εν πειραι καθεστηκοτας πολληι, και Κωνσταν τινον τον
Ευφορβηνον (γενναιος δε ουτος και χειρα και γνωμην και μηδεποτε κατα τι των
αυτωι παρα του βασιλεως επιτεταγμενων διημαρτηκως) και Ἀδραλεστον τινα της
κελτικης γλωττης ειδημονα, τουτους, ως ειρηται, προς τον Βαιμουντον απεστειλεν
επισκηψας παντοιως αυτον μετελ θειν και πεισαι αυτομολον αφικεσθαι προς τον
αυτοκρα τορα, εφ' ωι απαγγειλαι απερ αν βουλοιτο και ζητοιη εξ αυτου· καν μεν
αρεστα δοξηι τωι αυτοκρατορι, εξ αναγκης αυτων επιτευξεσθαι, ει δε μη, αβλαβη
αυθις εις την οικειαν παλινοστησαι παρεμβολην. 13.9.2 Και ταυτα μεν προς εκει νους
ομιλησας ο βασιλευς εκειθεν απελυσεν· οι δε την προς τον Βαιμουντον φερουσαν
ωδευον. Ὃς την τουτων πυθομενος ελευσιν και δεδιως μη την του στρατευματος
αυτου πτωσιν κατανοησαντες τωι βασιλει τα περι τουτων απαγγειλαιεν, εποχος
πορρω της παρεμβολης αυτοις υπην τησεν. Οι δε τα του αυτοκρατορος προς αυτον
απεστομα τισαν ως· «Ουκ επιλελησται παντως ο βασιλευς, φησι, των υποσχεσεων
και των ορκων, ων εποιησω ου συ μονος, αλλα και παντες οι τοτε διεληλυθοτες
κομητες. Και οραις παντως ως ουκ εις καλον τα της παραβασεως των ορκων εκεινων
απεβη σοι». Τουτων ο Βαιμουντος ακουσας· «Ἅλις, εφη, των τοιουτων λογων. Ει δε
τι ετερον παρα του βασιλεως διεμηνυθη μοι, τουτο μαθειν εθελω.» 13.9.3 Και οι
πρεσβεις προς αυτον· «Ὁ βασιλευς την σην τε και του υπο σε στρα τευματος
σωτηριαν βουλομενος ταυτα σοι δι' ημων απο φθεγγεται. Οισθα παντως οτι, πολλα
μογησας, ουτε την πολιν ∆υρραχιου κατασχειν οιος τε γεγονας ουτε σαυτωι και τοις
υπο σε αγαθον τι προσενηνοχας. Ει γουν μη παν τελη απωλειαν εαυτου τε και του
υπο σε λαου βουλει πραγ ματευσασθαι, ιθι προς την βασιλειαν μου αδεως, αποκαλυ
ψων απαν το σοι βουλητον και ακουσομενος αυθις τα ημιν δοκουντα. Και ει μεν ες
ταυτον αι αμφοτερων γνωμαι ξυνδρα μοιεν, Θεωι χαρις· ει δ' ου, ασινη σε αυθις προς
την οικειαν εκπεμψω παρεμβολην. Ἀλλα και οσοι των υπο σε προς την του αγιου
ταφου προσκυνησιν απιεναι βουλησονται, δια σωθησονται παρ' εμου· οσοι δε την
προς την χωραν αυτων αναχωρησιν ελωνται, δαψιλων των εξ εμου δωρεων απολαυ
σαντες προς τα οικοι απολυθησονται.» 13.9.4 Και ος προς αυτους· «Νυν εγνων οντως
παρα του βασιλεως σταληναι ανδρας ικανους ειπειν τε λογον και δεξασθαι. Αιτω
γουν αφ' υμων πληροφοριαν λαβειν εις το παντελες μη ατιμως υποδεχθηναι παρα
του αυτοκρατορος, αλλα προ εξ σταδιων τους γνησιωτατους των καθ' αιμα
προσωικειωμενων αυτωι την εμην ποιησασθαι προυπαντησιν, περι δε την βασιλικην
σκηνην πελασαντα, αμα τωι τας πυλας εισιεναι, και αυτον της βασιλικης
εξανασταντα περιωπης εντιμως με υποδε ξασθαι και μηδ' ηντιναουν αναφοραν των
προγεγονυιων συμφωνιων γεγονεναι μοι η ολως εις κρισιν αγαγεσθαι με, αλλ'
ελευθερον αδειαν σχοντα κατα το εμοι βουλητον ειπειν οποσα και βουλομαι. Προς
δε τουτοις και τον βασιλεα της εμης κρατησαι χειρος και προς τηι κεφαληι της κλινης
αυτου παραστησαι με, και μετα δυο χλαμυδων την εισοδον ποιησαμενον μηδ' ολως
εις προσκυνησιν καμψαι γονυ η τραχηλον τωι αυτοκρατορι.» 13.9.5 Τουτων
ακουσαντες οι ανωτερω δηλωθεντες πρεσβεις το μεν εξαναστηναι του βασιλικου
226

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θρονου αυτον ου προσεδεξαντο, αλλα και ως περιττην την αιτησιν απεπεμψαντο· ου
μονον δε τουτο απεδοκιμασαν, αλλα και το μη κλιναι γονυ μητε τραχηλον εις
προσκυνησιν τωι βασιλει. Προς δε το τινας των πορρω τερω συγγενων αυτου
μεταβηναι διαστημα ικανον και ουτως τουτον προσδεξασθαι προς τον βασιλεα
εισελευσομενον χαριν οικονομιας και θεραπειας της προς αυτον, και προς το συν
δυσι χλαμυσιν εισελθειν, αλλα δη και το της χειρος τουτου τον βασιλεα εφαψασθαι
και στησαι προς τωι ανωθεν μερει του βασιλικου σκιμποδος ουκ απεπεμψαντο. 13.9.6
Μετα το ταυτα ρηθηναι διεστησαν οι πρεσβεις απελθοντες ενθα ητοιμαστο η τουτων
αναπαυσις, φυλαττομενοι υπο σερ γεντιων εκατον, ινα μη νυκτος εξεληλυθοτες τα
περι το στρατευμα κατασκοπησαιεν και ουτω καταφρονητικωτερον προς αυτον
διατεθησονται. Τηι δε μετ' αυτην, μεθ' ιππεων τριακοσιων και των κομητων παντων,
κατελαβεν ου τοις δηλωθεισιν ανδρασι τηι προτεραιαι ωμιλησε, κᾆθ' ουτως τους
εκκριτους εξ τον αριθμον συμπαραλαβων απεισι προς τους πρεσβεις, τους
υπολοιπους αυτου που καταλιπων απεκδε χεσθαι αυτον εκειθεν επανελθοντα. 13.9.7
Περι γουν των προλεχθεντων αυθις διασκεπτομενων, επει ο Βαιμουντος ενιστατο,
κομης τις των λιαν υψηλων, Ουβος την κλησιν, προς τον Βαιμουντον εφη ως·
«Ουδεις αφ' ημων των μελ λοντων μετα του βασιλεως συναψαι τον πολεμον ουπω
επληξε τινα δια δορατος. Ἔα τοινυν τα πολλα· την ειρηνην της μαχης αλλαξασθαι
χρη.» Λογων ουν πολλων εξ εκα τερων κινηθεντων, βαρεως ο Βαιμουντος ειχεν
υβριοπαθων ει μη παντα γενοιντο οποσα φθασας επεζητει τους πρεσ βεις. 13.9.8 Των
δ' επι τισι συγκατατιθεμενων, εφ' ων δε ανανευοντων, πειθεται ο Βαιμουντος και
την αναγκην, ο φασι, φιλοτιμιαν ποιησαμενος ορκον εξ αυτων εζητει, ωστε εντιμως
υποδεχθηναι και ει μη τοις θελημασιν αυτου ο αυτοκρατωρ κατανευσειεν, ασινης
προς την ιδιαν εκπεμ φθηναι παρεμβολην. Των ουν αγιων ευαγγελιων προτεθεν
των, ομηρους εζητει παραδοθηναι τωι αδελφωι αυτου Γιδωι και φυλαττεσθαι παρ'
αυτου μεχρις ου αυτος υποστρεψηι. Οι δε πρεσβεις προς τουτο κατανευσαντες ορκους
αυθις υπερ της των ομηρων ασφαλειας και αυτοι αντεπεζητουν. Κατανενευκως δε
προς τουτο ο Βαιμουντος και ορκους δους και λαβων τους μεν ομηρους, τον τε
σεβαστον Μαρινον και τον καλουμενον Ἀδραλεστον και τον Φραγγον Ῥογερην,
παραδιδωσι τωι αδελφωι αυτου Γιδωι, ιν' οπηνικα η μετα του βασιλεως ειρηνικας
σπονδας ποιησειεν η ει μη τουτο, αβλαβεις εκειθεν κατα τους ορκους αυτους προς
τον αυτο κρατορα εξαποστειληι.
13.10.1 Μελλων τοινυν της προς τον βασιλεα μετα του Ευφορβηνου
Κωνσταντινου του Κατακαλων φερουσης αψα σθαι, επει δυσωδια πολλη δια το περι
τον αυτον τοπον και ρον ικανον το υπ' αυτον στρατευμα χρονοτριβησαι γεγονε,
βουλομενος μεταθειναι το στρατευμα μηδε τουτ' ανευ της αυτων βουλης εθελειν
γενεσθαι ελεγε. Τοιουτον γαρ το Κελτων γενος ανωμαλον και εφ' εκατερα εν οξειαι
καιρου ροπηι μεταφερομενον. Και εστιν ιδειν τον αυτον και ενα ποτε μεν αυχουντα
την γην κλονησειν απασαν, ποτε δε υποπεπτωκοτα και μεχρι κονιας αυτης
καταγομενον, και μαλλον οπηνικα στερροτεροις εντυχοι φρονημασιν. Οι δε πλειω
των δυο και δεκα σταδιων ου συνεχωρουν μετα τεθηναι το στρατευμα και· «Ει τουτο
βουλει, προς τον Βαιμουντον ελεγον, συνελευσομεθα και ημεις οψομενοι τον
τοπον». Κατανευσαντος δε και προς τουτο του Βαι μουντου, παραχρημα δια
γραμματων τοις τας κλεισουρας φυλασσουσιν εδηλωσαν ωστε μη εκδρομας
ποιουμενους καταβλαπτειν αυτους. 13.10.2 Ὁ δε Ευφορβηνος Κωνσταντι νος ο
Κατακαλων ηιτειτο αυθις τον Βαιμουντον, παραχω ρηθηναι την εις το ∆υρραχιον
απελευσιν. Κατανευσαντος δε του Βαιμουντου, γοργως το ∆υρραχιον ο Κατακαλων
227

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταλαμβανει και, τον φυλασσοντα την πολιν Ἀλεξιον τον υιον Ἰσαακιου του
σεβαστοκρατορος αναζητησας, απηγ γειλε τα παρα του αυτοκρατορος διαμηνυθεντα
προς αυτον τε και τους συγκατελθοντας μετ' αυτου λογαδας των στρατιωτων. Και
γαρ ουκ ηδυναντο του τειχους προκυπτειν δια την γεγενημενην ανωθεν περι τα
κρηδεμνα του ∆υρραχιου μηχανην του αυτοκρατορος. Σανιδες γαρ τινες περι τας
επαλξεις του καστρου ευμηχανως ετεθησαν επι τουτωι αυτωι κατασκευασθεισαι
ανηλωτοι, ωστε τους ισως απο των Λατινων δια κλιμακων αναρριχασθαι πειρω
μενους, επαν των επαλξεων επιβαιεν, μη εστηριγμενους ιστασθαι, αλλα συν αυταις
σανισι διολισθαινειν τηνικαυτα και πιπτειν εντος, καθα γε και ειρηται. Τουτοις ουν
ομι λησας ο Ευφορβηνος και τα του βασιλεως μηνυματα απαγ γειλας και θαρσους
εμπλησας αυτους ερωτησας τε τα περι του καστρου και διαγνους τα κατ' αυτους
αριστης τετυχη κεναι οικονομιας, ως των προς χρειαν αυταρκως εχοντας και παρ'
ουδεν τας του Βαιμουντου λογιζομενους μηχανας, καταλαμβανει τον Βαιμουντον
την ταφρειαν, ενθα προειπε, ποιησαμενον και ενωθεις αυτωι της προς τον βασιλεα
φερουσης ειχετο. Οι δ' επιλοιποι των πρεσβεων κατα τα προυπεσχημενα μετα των
Γιδου κατελειφθησαν. 13.10.3 Μα νουηλ δε τον Μοδηνον, πιστοτατον τε και
ευνουστατον των αυτου θεραποντων υπαρχοντα, προαποστελλει προς τον βασιλεα
την προς αυτον του Βαιμουντου απαγγελλοντα ελευσιν. Ἐπει δε αγχου της
βασιλικης εγεγονει σκηνης, παρεσκευαστο και τα της αυτου υπαντης, καθως οι
πρεσβεις τουτωι συνεθεντο. Εισελθοντος δε τουτου, εκτει νας την χειρα ο βασιλευς
και της εκεινου αψαμενος χει ρος και την συνηθη τοις βασιλευσι προσαγορευσιν
ποιησα μενος, εγγυς του βασιλικου παρεστησατο θρονου. 13.10.4 Ἦν δε τοιουτος ο
ανηρ οιος, ως εν βραχει μεν ειπειν, ουδεις κατ' εκεινον ωφθη εν τηι των Ῥωμαιων γηι
ουτε βαρβαρος ουτε Ἕλλην· θαμβος γαρ ην οφθαλμων ορωμενος και φημι ζομενος
εκπληξις. Κατα μερος δε υπογραψαι το του βαρβαρου ειδος, τοιοσδε μακρος ην την
αναδρομην του σωματος ωστε εις πηχυν ενα μικρου τους μακροτατους
υπερελαυνειν, την γαστερα συνεσταλμενος και τας λαγο νας, και τους ωμους και τα
στερνα πλατυς και τους βρα χιονας καρτερος, και την ολην εξιν του σωματος ουτε
περιεπτισμενος ουτε περιβριθομενος ταις σαρξιν, αλλ' ως αριστα κεκραμενος και
οιον ειπειν κατα τον Πολυκλειτειον κανονα ενηρμοσμενος· τας χειρας αδρος και
των ποδων τας βασεις στερρος και τον αυχενα και τα μεταφρενα ευπαγης.
Ὑποκεκυφως δε μετριως τωι ακριβως αυτον περιεργαζομενωι εφαινετο, ου των
νωτιαιων σπονδυλων τι πεπονθοτων της ραχεως, αλλ' ουτω μετριως εκ γενετης, ως
εοικε, την διαπλασιν εσχηκε. Το χρωμα κατα το αλλο μεν σωμα λευκοτατος, το δε
προσωπον μετα του λευκου επυρσουτο. Και η κομη υποξανθος, αλλ' ου μεν ουν
μεχρι των μεταφρενων αιωρουμενη κατα τους αλλους βαρβαρους· ου γαρ
ετριχομανει ο ανηρ, αλλα κουριας ην μεχρι των ωτων. Το δε γενειον ειτε πυρσον
ειτε αλλο τι χρωμα ειχεν, ουκ εχω λεγειν· ο ξυρος γαρ επεξηλθεν αυτο και τιτανου
παντος ακριβεστερον· εδοκει δ' ουν ειναι και τουτο πυρσον. Το βλεμμα γλαυκον και
αμα θυμον και εμβριθειαν υποση μαινον. Και η ρις αυτωι και ο μυκτηρ ελευθερον
επνει τον αερα· συνηγορει δε τωι μυκτηρι δια των στερνων και δια του μυκτηρος την
των στερνων ευρυτητα. Ἡ γαρ φυσις διεξοδους εδεδωκει δια των ρινων του απο της
καρδιας παφλαζοντος πνευματος. 13.10.5 Ἡδυ δε τι και ενεφαινετο τωι ανδρι τουτωι,
αλλα τοις απανταχοθεν φοβεροις υπεθραυ ετο. Ὅλος γαρ δι' ολου του σωματος
αμειλικτος ην και θηριωδης ο ανθρωπος απο του μεγεθους απο τε βλεμματος, δοκει
μοι, και ο γελως αυτου τοις αλλοις εμβριμημα ην. Ουτως ειχε ψυχης τε και σωματος
ως και τον θυμον εν τουτωι κορυσσεσθαι και τον ερωτα, και αμφοτερους οραν προς
228

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολεμον. Το δε φρονημα αυτωι παντοδαπον και πανουργον και προς απασαν λαβην
διαδιδρασκον. Αι γαρ ομιλιαι τουτωι ακριβεις και τας αποκρισεις εδιδου παντα χοθεν
απεριδρακτους. Και τοιουτος ων και τοσουτος μονωι τωι αυτοκρατορι αλωσιμος ην
και τυχηι και λογοις και τοις αλλοις τοις απο της φυσεως πλεονεκτημασιν.
13.11.1 Ἀναμνησας ουν ο αυτοκρατωρ αυτον των προτερων επιτροχαδην και
συνεσκιασμενως πως αυτωι παραστησας ετεραν λογου περιοδον εποιησατο. Ὁ δε, την
ιδιαν συνειδη σιν εχων ελεγχουσαν, επιτηδειως τας προς τους λογους αυτου
εξεφυγεν ανθυποφορας τουτο μονον φαμενος ως· «Ουχι περι των τοιουτων
ανακρινεσθαι εληλυθα· ειχον γαρ αν και αυτος πολλα λεγειν. Του Θεου δε ενταυθοι
με συνελασαντος παντα του λοιπου τωι σωι ανατιθημι κρατει». Ὁ δε βασιλευς προς
αυτον· «Τα μεν παρεληλυθοτα εατεον το νυν, συ δε, ει βουλει σπεισασθαι μεθ' ημων,
πρωτον μεν ενα των υπο το εμον κρατος χρη σε γενεσθαι, ειτα δηλωσαι περι αυτου
τε τουτου τωι σωι ανεψιωι Ταγγρε επισκηψαι τε αυτωι, τοις εξ εμου αποσταλεισι
παραδουναι την Ἀντιοχειαν κατα τας γεγονυιας εξ αρχης συμφωνιας ημων, ειτα και
ταλλα παντα οσα τοτε συμπεφωνηται ημιν τηρησαι σε νυν τε και μετεπειτα». 13.11.2
Ταυτα του βασι λεως και αλλα πλειω προς αυτον ειποντος τε και ακουσαν τος, επει ο
αυτος εκεινος ην Βαιμουντος και ουκ ηλλοιωτο, εφη· «Ἀδυνατως εχω τοιαυτην
υποσχεσιν ποιησασθαι»· και δι' αλλα τινα παρα του βασιλεως απαιτουμενα ηιτειτο
την προς το ιδιον στρατευμα επαναζευξιν κατα την γενο μενην συμφωνιαν παρα
των πρεσβεων. Ὁ δε βασιλευς φησι προς αυτον οτι· «Κρειττονα εμου ουκ εχω τον
μετα ασφαλειας σε διασωσοντα». Και αμα τωι λογωι, τοις ηγε μοσι παρρησιαι επεταττε
του στρατευματος ετοιμασαι τους ιππους αυτων εφ' ωι της προς το ∆υρραχιον
φερουσης αψασθαι. Τουτο ο Βαιμουντος ακουσας, εξελθων επι τωι προς την
αποτεταγμενην αυτωι απιεναι σκηνην, τον εμον καισαρα Νικηφορον τον Βρυεννιον,
τωι του πανυπερσε βαστου τοτε τετιμημενον αξιωματι, εζητει θεασασθαι. Ὁ δε
εξελθων και πασαν πειθω λογων κινησας, οποιος εκεινος εν δημηγοριαις και
διαλεξεσιν απαραμιλλος, πειθει τον Βαι μουντον τοις πλειστοις συνθεσθαι των παρα
του βασιλεως ρηθεντων. Κρατησας ουν αυτον της χειρος εισαγει προς τον βασιλεα.
Τηι δε μετ' αυτην, ενωμοτως και μετα της οικειας προαιρεσεως κατα το δοκουν αυτωι,
την συμφωνιαν επληρωσεν. Ειχε δε τα συμπεφωνημενα ουτως.
13.12.1 «Ἡ μεν προτερα συμφωνια, ητις δη και κατ' εκεινο καιρου γεγονε
προς το θεοστεφες κρατος σου, οποταν μετα της πολυπληθους εκεινης στρατιας των
Φραγγων εις την βασιλιδα πολιν επιδεδημηκα, διαβαινων απο της Ευρωπης εις την
Ἀσιαν επι τηι των Ἱεροσολυμων ελευθεριαι, επειδη κατα τινας περιπετειας
πραγματων ηθετηται, εκεινη μεν σχολασατω και μη εχετω το ενεργον ως το ακυρον
αποφε ρομενη δια την των πραγματων περιστασιν. Και εξ εκεινης ου χρη κατ' εμου
δικαιον τι εχειν την βασιλειαν σου καν τευθεν ισχυριζεσθαι περι των εν εκεινηι
συμπεφωνημενων τε και αναγεγραμμενων. Πολεμον γαρ αραμενου μου κατα του
σου θεοπροβλητου κρατους και παραλυσαντος τα συμ πεφωνημενα,
συμπαραλελυται τουτοις και τα απο του σου κρατους κατ' εμου αιτιαματα. Νυν δε αυ
ωσπερ εκ μετα μελειας ερχομενος και ωσπερ αλιευς πληγεις και απενεγκα μενος
νουν και μονονουχι τωι δορατι τωι σωι νουνεχεστερος γεγονως και της κατ' εκεινο
καιρου ηττης και των πολεμων αναμνησθεις εις ετεραν συμφωνιαν μετα του
κρατους σου τρωπωμαι ταυτηνι, ωστε λιζιον γενεσθαι του σκηπτρου σου ανθρωπον
και, ινα σαφεστερον ειποιμι και φανερωτερον, οικετην και υποχειριον, επειδη και συ
υπο την σην δεξιαν ελκειν εμε βεβουλησαι και ανθρωπον σου εθελεις ποιησα σθαι
λιζιον. 13.12.2 Ἔσομαι τοινυν απο του νυν κατα την δευτεραν ταυτηνι συμφωνιαν,
229

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ην και φυλαττειν ες αει βου λομαι, και επομνυμι Θεον τε και παντας τους αγιους
αυτου, επει και επι μαρτυσι τουτοις τα συμπεφωνημενα [και] γραφεται τε και
λεγεται, ανθρωπος πιστος της σης βασιλειας και του περιποθητου σου υιου και
βασιλεως κυριου Ἰωαννου του πορφυρογεννητου. Και οπλισομαι την δεξιαν κατα
παντος ανθισταμενου τωι κρατει σου, ειτε του χριστιανικου γενους εστιν ο χειρας
ανταραμενος ειτε και αλλοτριος εστι της ημετερας αυλης, ους παγανους ημεις
ονομαζομεν· ωστε, οπερ και τωι προμνημονευθεντι συμφωνωι περιειχετο και αμφοιν
τοιν μεροιν συνηρεσε, τηι τε βασιλειαι υμων και εμοι, των αλλων ανηιρημενων τουτο
μονον εκειθεν ελκω και ισχυριζομαι και απριξ εχομαι το δουλον της βασι λειας και
αμφοτερων ειναι και λιζιον ανθρωπον, ωσπερ καταλυθεν ανανεουμενος. Και ουδ'
αν ει τι γενοιτο, εις αθετησιν τουτου ελευσομαι· ουδε τις αιτια εσται η τροπος,
φανερος τε και αφανης, καθ' ον εγω παραβατης των συνθηκων και των νυν
συμπεφωνημενων φανησομαι. 13.12.3 Ἀλλ' επειδη λαμβανω τα νυν την ρητως
ενταυθοι δηλωθησο μενην χωραν εν τοις μερεσι της ανατολης δια χρυσοβουλλου
λογου της βασιλειας σου, εν ωι και το κρατος το σον υποση μαινεται δι'
ερυθροβαφους υπογραφης, ος δη χρυσοβουλλος λογος και αμοιβαιος γεγονως
επεδοθη μοι, δεχομαι μεν τας δοθεισας χωρας ως απο της βασιλειας υμων
δεδωρημενας και το ενδυναμον εχων της δωρεας εκ της χρυσοβουλλου γραφης,
αντιδοσιν των τοσουτων χωρων και πολεων διδωμι την πιστιν την εμαυτου προς
την υμων βασιλειαν, σου τε, του μεγαλου αυτοκρατορος κυριου Ἀλεξιου του
Κομνηνου, και του τριποθητου υιου σου του βασιλεως κυριου Ἰωαννου του
πορφυρογεννητου, ην αμετακινητον και ασαλευτον καθεξειν υπισχνουμαι καθαπερ
αγκυραν ασφαλη. 13.12.4 Και ινα επαναλαβω τον λογον σαφεστερον και την
ιδιοτητα φυλαξαιμι των εγγραφως συμφωνουντων, ιδου εγω Βαι μουντος υιος
Ῥομπερτου Γισκαρδου συμφωνω μετα του κρατους υμων, και την συμφωνιαν
αρραγη τιθημι φυλαττειν προς την βασιλειαν υμων, τουτ' εστι σε τε, τον
αυτοκρατορα Ῥωμαιων κυριον Ἀλεξιον, και τον βασιλεα και υιον σου τον
πορφυρογεννητον, και το λιζιον ανθρωπον ανοθευτον τε και απαραποιητον, εως αν
εμπνεω και μετα των ζωντων συναριθμωμαι. Και εξοπλισαιμην την χειρα κατα των
εντευθεν αναφανησομενων εχθρων υμων και της βασιλειας της υμετερας των
αεισεβαστων σεβαστων βασιλεων της των Ῥωμαιων ηγεμονιας. 13.12.5 Και ενθα αν
και προσταχθειην υφ' υμων, μετα πασης της περι εμε στρατιας απροφασισ τως
εκδουλευσω κατα την παρισταμενην χρειαν. Και ει τινες αν και ειεν δυσμενως
εχοντες προς το υμετερον κρα τος, ει μη που τοις αθανατοις αγγελοις ισαζοιντ' αν
και εισι τοις ημετεροις δορασιν ατρωτοι η αδαμαντινα τινα περικεινται σωματα,
κατα τουτων παντων υπεραγωνισαιμην της βασιλειας υμων. Και ει μεν υγιως εχω
του σωματος και ελευθεριαζω πολεμου τινος βαρβαρικου τε και τουρκι κου, αυτος
εγω τωι εμωι σωματι αγωνιουμαι τον υπερ υμων πολεμον μετα του ξυνεπομενου
στρατευματος. Ει δε η νοσωι βαρειαι πεδουμαι, οια πολλα τα ανθρωπινα, η πολεμος
επι κειμενος προς εαυτον ελκει με, τοτε δη τοτε υπισχνουμαι δια των περι εμε
γενναιων ανθρωπων μου την δυνατην εξα ποστελλειν βοηθειαν ως επανασωιζοντων
εκεινων το εμον ελλειμμα. Ἡ γαρ ορθη πιστις, ην σημερον προς την βασι λειαν υμων
διδωμι, τουτο εστι το η δι' εμαυτου η δι' ετε ρων, καθαπερ ειρηται, ανακρωτηριαστα
διατηρειν τα της συμφωνιας. 13.12.6 Ὀρθην τε πιστιν φυλαττειν διομνυμι και
καθολου και κατα μερος υπερ του υμετερου κρατους και της υμετερας ζωης, ταυτησι
λεγω της κατω τε και γηΐνης. Ὑπερ γαρ της τοιαυτης υμων ζωης σιδηρους τις
ανδριας και σφυρηλατος γενοιμην τοις οπλοις. Ἀλλα μεχρι και της τιμης της
230

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υμετερας και μεχρι των βασιλικων υμων μελων εκτεινω τον ορκον, ει τις αυτοις
επιβουλευεται κακωσις παρα τινων αλιτηριων εχθρων, ους δυνατον εστιν εμε κατα
λυειν και απειργειν του κακου εγχειρηματος. Ἀλλα και υπερ πασης χωρας της
υμετερας και πολεως μικρας τε και μειζονος και νησων αυτων και απαξαπλως,
οποση τις εστι γη τε και θαλασσα υπο τα υμετερα σκηπτρα εξ αυτου δηπου θεν του
Ἀδριαντικου πελαγους και αχρι πασης ανατολης και κατα μηκος της μεγαλης Ἀσιας,
ενθα τα των Ῥωμαιων ορισματα ην. 13.12.7 Ἔτι συμφωνω, και εσται των
συμπεφωνη μενων μαρτυς και επηκοος ο Θεος, μηδεμιαν μηδεποτε χωραν
τεταγμενην υπο τα υμετερα σκηπτρα ειτε νυν ειτε προτερον μητε πολιν η νησον
κρατειν τε και εχειν, και απλως, οποσα η βασιλεια Κωνσταντινουπολεως περιει χεν
η νυν κατεχει κατα τε την ανατολην και δυσιν, εκτος των ρητως δεδωρημενων μοι
παρα του θεοπροβλητου κρα τους υμων, α και κατ' ονομα δηλωθησεται εν τωι
παροντι εγγραφωι. 13.12.8 Ἀλλ' οποσην αν δυνηθειην χειρωσασθαι χωραν τελουσαν
ποτε υπο την βασιλειαν ταυτην απωσαμε νος τους την χωραν εκεινην κατεχοντας,
εις την γνωμην την υμετεραν αναρταν οφειλω την περι ταυτης οικονομιαν. Και ει
μεν εμε βουλεσθε επιτροπευειν της κυριευθεισης χωρας ως ανθρωπον υμετερον
λιζιον και δουλον πιστον, εσται τουτο· ει δ' ουκ, αλλα παραδοιην αν, ωι αν ανδρι η
βασιλεια υμων βουληθειη, μη αμφιβαλλων κατα τι το συνο λον. Χωραν δε ου
δεξομαι αφ' ετερου τινος προδιδομενην εμοι η πολιν τινα η πολιχνιον, απερ ποτε
υπο την της βασιλειας εξουσιαν ετυγχανον, ως εμοι διαφεροντα· αλλα και τα
πολιορκιαι κρατουμενα και τα ανευ πολιορκιας, υμε τερα δ' ησαν και παλιν υμετερα
εσονται μηδ' οπωστιουν δικαιολογουμενου μου περι τουτων. 13.12.9 Ἀλλ' ουδε
ορκον δεξομαι παρα τινος Χριστιανου η δωσω προς ετερον η συμ φωνιαν ηντιναουν
προς βλαβην υμετεραν ορωσαν η προς ζημιαν και υμων και της βασιλειας της
υμετερας. Ἀλλ' ουδε ανθρωπος ετερου γενησομαι η ετερας αρχης μειζονος η
ελασσονος ανευ του κρατους του υμετερου· αλλα μια κυριοτης εμοι, ηι υπισχνουμαι
δουλευειν, η βασιλεια σου τε και του τριποθητου υιου σου. 13.12.10 Τους δε
προσερχομε νους μοι ανθρωπους της βασιλειας σου ως κατεξανασταν τας του
κρατους του σου και εμοι εκδουλευειν εθελοντας και μισησω και αποπεμψομαι,
μαλλον δε κατ' αυτων εξο πλισομαι. Τους δε αλλους βαρβαρους εθελοντας δε ομως
υπο το εμον δορυ γινεσθαι, δεξαιμην μεν, αλλ' ουκ ιδιωι προσωπωι· ορκιω δε τουτους
ενεκα σου τε και του περιποθη του υιου σου, και τας εξ αυτων χωρας παραληψομαι
δικαιωι της βασιλειας της υμετερας, και εντευθεν το υπερ αυτων προσταττομενον
απροφασιστως ποιειν επαγγελλομαι. 13.12.11 Ταυτα μεν περι των πολεων και των
χωρων οσαι υπο το σκηπτρον της Ῥωμαιων Τυχης ετυγχανον ουσαι· περι δε των
μηδεπω δεδουλευκοτων τηι Ῥωμανιαι, ταυτα ενορκως κατεπαγγελλομαι ως ινα τας
τε προσερχομενας μοι χωρας ανευ πολεμου η και μετα πολεμου και μαχης και
ταυτας απασας ως απο της υμετερας βασιλειας λογιζωμαι, ειτε τουρκικαι εισιν, ειτε
αρμενικαι και, ως αν τις ειποι των την ημετεραν επισταμενων φωνην, παγανικαι η
χριστιανι και, τους τε απο των εθνων προσιοντας μοι και δουλευειν εμοι
βουλομενους, ουτως ινα τουτους παραδεχωμαι ως ειναι και αυτους μελλοντας
ανθρωπους της βασιλειας υμων. Και διαβαινοι και προς τουτους η εμη συμφωνια
προς το κρατος της βασιλειας και οι κατεμπεδωθεντες ορκοι. Και τουτων αυτων ους
μεν αν εθελοιτε υμεις οι αεισεβαστοι βασιλεις υπ' εμε ταττεσθαι, ταττοιντ' αν, ους δε
πεμπειν προς το υμετερον κρατος βουλεσθε, βουλο μενων κακεινων αποστελω, μη
βουλομενων δε, αλλ' απα ναινομενων την προς υμας δουλειαν, ουδε εγω παραδεξο
μαι. 13.12.12 Προς μεντοι τον Ταγγρε και ανεψιον μου ακηρυκτον εξω πολεμον, ει
231

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη εθελησει καθυφειναι τι της προς την βασιλειαν υμων δυσμενειας μηδε απολυει
της χειρος αυτου τας πολεις της υμετερας βασιλειας. Ἐπαν δε και θελοντος αυτου η
και μη θελοντος αναρρυσθωσιν αι πολεις, αυτος μεν ινα δεσποζω τηι αντιληψει του
κρατους υμων τα δια χρυσοβουλλου λογου δεδωρημενα μοι, α και ρητως
εξαριθμηθησεται. Αι δε πολεις εκειναι μετα της εν Συριαι Λαοδικειας, και οσαι εισιν
εκτος των δεδωρημενων εμοι, τωι σκηπτρωι υμων προσαρμοζωνται. Ἀλλ' ουδε τους
της βασιλειας υμων φυγαδας προσδεξομαι ποτε, αλλα παλιμπορευτους ποιησω και
υποτροπιαζειν προς την βασι λειαν υμων αναγκασω. 13.12.13 Ἔτι καθυπισχνουμαι
και ταυτι προς τοις ανωθεν ειρημενοις βεβαιοτερας τας συμφωνιας ποιουμενος.
Συμφωνω γαρ, ινα εγγυητας αποδοιην επι ταυταις ταις συμφωνιαις, ωστε
απαραβατους και απαρα θραυστους μενειν ες το διηνεκες, τους μελλοντας
ανθρωπους μου εμωι δικαιωι κατεχειν την δεδομενην μοι χωραν παρα της βασιλειας
σου και τας πολεις και τα πολιχνια, α και προς ονομα εκτεθησεται. Παρασκευασω
γαρ και τουτους ομοσαι τα φρικωδεστατα, ως αν και ουτοι φυλαττωσι πιστιν ορθην
προς το υμετερον κρατος και οποσην ο των Ῥωμαιων κοσμει θεσμος και παντα τα εν
τηι παρουσηι συμφωνιαι εγγεγραμμενα στεργωσιν ακριβεστατα. Και ορκιω τουτους εις
τας επουρανιους δυναμεις και την αστεκτον οργην του Θεου, ως ει ποτε
βουλευσαιμην κατα της βασιλειας υμων, ο μη γενοιτο, μη ω σωτερ, μη ω δικη Θεου,
παντα τροπον εκεινοι σπουδαζωσι πρωτον μεν δια τεσσαρακονθημερου τινος
διαστηματος επαναγαγειν με εις την πιστιν της βασι λειας υμων καθαπαξ
τραχηλιασαντα. Τουτο δ' αν γενοιτο, ει και γενεσθαι παραχωρηθειη, μανιας
αντικρυς και λυττης καταλαβουσης εμε η οταν δηλονοτι τας φρενας ελαυνωμαι. Ει
δ' ανοητως εχω και αστεμφως προς τας παραινεσεις εκεινων και λαβρως επαιγιζει
τα της λυττης την ψυχην την εμην, αλλα τοτε γε εξομοσονται μεν εμε και παντα
τροπον αποπροσποιησονται, μεταθωνται δε προς το υμετε ρον κρατος και χειρα και
γνωμην, και τας χωρας, ας εμωι δικαιωι κατεχουσιν, αποσπασοντες της εμης εξουσιας
υμιν και τωι μερει τωι υμετερωι παραδοιεν. 13.12.14 Ταυτα δε ενω μοτως ποιειν
καταναγκασθησονται και την αυτην φυλα ξουσι πιστιν και δουλειαν και ευνοιαν
προς υμας, ην καγω συμπεφωνηκα, και υπερ της υμετερας ζωης και της επι γειου
τιμης αρουνται τα οπλα, αλλα και υπερ των υμετερων βασιλικων μερων και μελων,
ως μη τι παθοιεν παρα τινος εχθρου, πολεμησειοντες ουκ ανησουσιν, ει γε τεως εις
αισθησιν ελθοιεν των επιβουλων και σφαλερων. Ταυτα επομνυμι και διαμαρτυρομαι
και Θεον και ανθρωπους και τους υπερτατους αγγελους, ως αρα καταναγκασω φρικα
λεοις ορκοις αυτους κατειληφως ποιειν τε και πραττειν εις δυναμιν. Ὣς δε και υπερ
των καστρων των υμετερων και των πολεων και χωρων και απλως των ολων
μερων των υπο την βασιλειαν υμων, οσα η δυσις εχει, οσα η ανατολη περιεχει,
ενορκως τα αυτα συμφωνησουσιν α καγω προς υμας συμπεφωνηκα. Και ταυτα
ποιησουσι και ζωντος εμου και αποτεθνηκοτος· και εξει και τουτους το κρατος υμων
ανθρωπους υποχειριους και χρησει τουτοις οσα και υπηρε ταις πιστοις. 13.12.15 Και
οσοι μεν ενταυθοι τυγχανουσι συνεπιδημουντες εμοι, αυτικα και τας ενορκους
πιστεις και τας συμφωνιας δωσουσι προς υμας τους σεβαστους, τον τε κυριον
Ἀλεξιον και αυτοκρατορα των Ῥωμαιων και τον πορφυρογεννητον βασιλεα και σον
υιον· οσοι δε απωσι των εμων ιππεων και οπλιτων, ους καβαλλαριους συνηθως
καλουμεν, αποστειλασης ανθρωπον της βασιλειας σου κατα την Ἀντιοχειαν πολιν,
εκει τους αυτους ορκους αποτελε σουσι κακεινοι, ορκιουντος μεν αυτους του
ανθρωπου της βασιλειας σου, εμου δε, επομνυμι τουτο, παρασκευασοντος ομοσαι
τους ανδρας και συμφωνησαι τα αυτα τε και απα ραλλακτα. Προσετι συμφωνω και
232

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επομνυμι ως αρα καθ' ων μεν αν βουληται η βασιλεια υμων των κατεχοντων πολεις
και χωρας, αι ποτε υπεκειντο τηι βασιλειαι της Κωνσταντι νουπολεως, ανταρασθαι
χειρας και ξυγκροτησειν πολεμον, τουτο ποιησω καγω και οπλοποιησομαι κατ'
αυτων. Καθ' ων δε ουκ εστι σοι θυμηρες στρατον κινησαι, ουδε αυτοι κατ' εκεινων
στρατευσαιμεν. ∆ια παντων γαρ βουλομεθα θεραπευειν το υμετερον κρατος και
πασαν πραξιν και πασαν βουλησιν της σης βουλησεως εξαρταν. 13.12.16 Των τε
Σαρακηνων και των εκ του Ἰσμαηλ οποσοι συρ ρεουσιν εις την βασιλειαν σου
ηυτομοληκοτες και τας πολεις αυτων παραδιδοντες, ουτε αποκωλυσω ουτε δια
σπουδης θειην υποποιησασθαι εμαυτωι, ει μη που αρα δια του εμου δορατος
καταναγκασθεν το μερος εκεινο και παν ταχοθεν στενοχωρηθεν προς το κρατος το
σον απεβλεψε κινδυνον υφορωμενον και την σωτηριαν εαυτωι εκ του προσ ερχεσθαι
σοι πραγματευομενον. Ἀλλα τους τοιουτους τε παντας και οσοι το φραγγικον
πεφοβημενοι ξιφος και τον επηρτημενον θανατον αποκλιναντες τους σεβαστους
βασι λεας επικαλουνται υμας ου δια τουτο ανθεξεσθε των ημε τερων δορυαλωτων,
αλλα δηλονοτι των ανευ πονων και κοπων ημετερων και εθελουσιως εις την
υμετεραν δουλωσιν ερχομενων. 13.12.17 Προς ταις αλλοις και ταυτι συμφωνω, οτι
τοι οσοι αν εθελωσι διαπερασαι μετ' εμου τον Ἀδριαν απο Λογγιβαρδιας ανδρες
στρατιωται, ομουνται και αυτοι και συμφωνησουσι τηι δουλειαι της βασιλειας σου,
ορκιζον τος δηλονοτι τουτους ξυμπαντας ανθρωπου τινος του υμε τερου κρατους,
ον αν αυτοι επι τουτωι αυτωι αποστειλητε κατα το περαν Ἀδριου. Ει δ' αποπηδωσι τον
ορκον, μη αλλως εασαι διαπεραν ως τα αυτα φρονειν ημιν απαναινο μενους.
13.12.18 ∆ει δε και τας δια χρυσοβουλλου λογου δωρη θεισας μοι παρα του
θεοπροβλητου κρατους υμων χωρας και πολεις εκθειναι εν τωι παροντι
συγγραμματι· η κατα την Κοιλην Συριαν Ἀντιοχου πολις μετα της περιοχης αυτης
και της διακρατησεως συν αυτωι Σουετιωι, ο παρα την θαλασσαν ηδρασται· το ∆ουξ
μετα της διακρατησεως αυτου πασης συν τωι του Καυκα το τε του Λουλου λεγομενον
και <το> του Θαυμαστου Ὄρους και τα Φερσια μετα της υπ' αυτα πασης χωρας· ο
Ἅγιος Ἠλιας η στρατηγις μετα των υπ' αυτην πολιχνιων· η στρατηγις το Βορζε και
τα υπο ταυτην πολιχνια· η περι την στρατηγιδα το Σεζερ απασα χωρα, ηντινα
Λαρισσαν Ἕλληνες ονομαζουσιν· ὣς δε και το Ἀρταχ και το Τελουχ αι στρατηγιδες
μετα της εκαστης περιοχης· συν τουτοις η Γερμανικεια και τα υπο ταυτην πολιχνια·
το Μαυρον Ὄρος και παντα τα υπ' εκεινο τατ τομενα καστρα και η υποκειμενη
τουτωι συμπασα πεδιας ανευ δηλονοτι της των Ῥουπενιων διακρατησεως Λεοντος τε
και Θεοδωρου των Ἀρμενιων γεγονοτων ανθρωπων του κρατους υμων. 13.12.19
Μετα των αναγεγραμμενων το στρατη γατον Παγρας, το στρατηγατον Παλατζα, το
θεμα του Ζουμε και τα υπο ταυτα παντα καστρα τε και πολιχνια και η εκαστωι
προσηκουσα χωρα. Ταυτα γαρ παντα κακει περιεχεται εν τωι χρυσοβουλλωι λογωι της
βασιλειας υμων ως δεδωρημενα μοι παρα του θειου κρατους μεχρι περατος της εμης
βιοτης, ως οφειλοντων μετα την ενθενδε μου μετα στασιν εις την βασιλειαν
επανακαμπτειν της νεας Ῥωμης και βασιλιδος των πολεων Κωνσταντινουπολεως,
εφ' ωι φυλαττειν πιστιν ακραιφνεστατην <και> ευνοιαν καθαραν δι' υμων των
αεισεβαστων σεβαστων βασιλεων εις την βασι λειαν αυτης και του θρονου ταυτης
και της βασιλικης ραβδου δουλον ειναι και λιζιον υποχειριον. 13.12.20 Συμφωνω δε
και ομνυμι τον εν τηι εκκλησιαι Ἀντιοχειας πρεσβευομε νον Θεον ως ουκ εκ του
ημετερου γενους πατριαρχης εσται Ἀντιοχειας, αλλ' ον αν προβαλειται η βασιλεια
υμων εκ των θρεμματων τυγχανοντα της κατα την Κωνσταντι νουπολιν μεγαλης
εκκλησιας. Ὁ τοιουτος γαρ και του θρο νου του κατα την Ἀντιοχειαν επιβαιη και
233

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντα πραξει αρχιερατικως εν τε χειροτονιαις και ταις λοιπαις εκκλη σιαστικαις
υποθεσεσι κατα τα του θρονου τουδε προνομια. 13.12.21 Ἦσαν δε αρα και αι απο της
δουκικης αρχης της κατα την πολιν Ἀντιοχειας αποτμηθεισαι μεριδες [και] παρα της
βασιλειας υμων ως εθελοντων ταυτας προσοι κειωσασθαι καθ' ολοκληρον. Αυται· το
τε θεμα το Ποδαν δον και προς τουτοις το στρατηγατον της Ταρσου πολεως και η
Ἄδανα πολις και αι του Μοψου εστιαι και η Ἀναβαρζα και, συνελοντα φαναι, η χωρα
πασα της Κιλικιας, οσην ο Κυδνος και ο Ἕρμων περιοριζουσιν· ὣς δε και η στρατηγις
Λαοδικεια της Συριας και αυτο δηπουθεν το στρατηγατον Γαβαλων, ο και Ζεβελ
υποβαρβαριζοντες λεγομεν, τα τε στρατηγατα Βαλανεως και Μαρακεως και η
Ἀνταραδος μετα της Ἀνταρτους· στρατηγιδες γαρ και αμφοτερα. Ταυτα εισιν απερ
αποκοψασα η βασιλεια υμων της ολης δουκικης αρχης Ἀντιοχειας τωι κυκλωι του
κρα τους προσενειμεν εκειθεν αφελομενη. 13.12.22 Και στεργω και τοις τε
δεδομενοις και τοις αφηιρημενοις ωσαυτως. Και ανθεξομαι μεν των δικαιων και
προνομιων ων παρελαβον αφ' υμων, ουκ αντιποιησαιμην δε ων ου παρελαβον. Ουδ'
αν υπερβαιην τους ορους, αλλ' εμμενω τοις δεδωρη μενοις κρατων αυτα και
καρπουμενος, μεχρις αν τωι βιωι περιω, καθα προδεδηλωται. Μετα δε την εμην
τελευτην, ως και τουτο προγεγραπται, αναδραμουνται προς τας οικειας αρχας και
οθεν εις εμην εξουσιαν εδοθησαν. Ἐπισκηψω γαρ τοις εμοις επιτροποις και
ανθρωποις κατα την τελευ ταιαν μου βουλησιν αποδωσειν τας χωρας απασας τας
ειρημενας τωι σκηπτρωι της των Ῥωμαιων αρχης μηδεν περι την αποδοσιν
περιεργαζομενοις η εις αμφισβητησιν τινα διαπιπτουσι. 13.12.23 Και ομνυμι και
τουτο και την συμ 13.12.23 φωνιαν ταυτην κατεμπεδω ως ανυπερθετως τε και αναμ
φιβολως το προσταττομενον πραξουσι. Πλην και τουτο προσκεισθω ταις συμφωνιαις
ως επειδη υπερ των αφηιρη μενων παρα του κρατους υμων εκ της Ἀντιοχικης αρχης
και του δουκατου της πολεως εγω τε κατελιπαρησα τον υμετερον θρονον
ποιησασθαι αντισηκωσιν και οι περεγρινοι προσκατελιπαρησαν την υμετεραν
βασιλειαν, και κατενευσε το κρατος υμων αντισηκωσαι μοι θεματα και χωρας τινας
και πολεις κατα την ανατολην διακειμενας. 13.12.24 ∆ει και τουτων ενταυθοι
μνημονευσαι κατ' ονομα, ινα μητε η βασι λεια υμων αμφιβαλλοι κατα τι και εγω
εχω περι ων αν επι ζητοιην. Ἦσαν δε ταυτα· το τε θεμα της Κασιωτιδος πασης χωρας,
ης μητροπολις εστιν η Βερροια, ο κατα την των βαρβαρων φωνην Χαλεπ λεγεται, το
θεμα της Λαπαρας και τα υπο ταυτην παντα πολιχνια, τουτ' εστι τα Πλαστα, το του
Χωνιου καστρον, τα Ῥωμαΐνα, το καστρον Ἀραμισος, το του Ἀμηρα πολιχνιον, το
καστρον του Σαρβανου, το του Τελχαμψων φρουριον συν οις και τα τρια Τιλια, το τε
Σθλαβοτιλιν και ταλλα δυο, το φρουριον το Σγενιν, το καστρον το Καλτζιεριν· και δη
και ταυτι τα πολιχνια, το τε Κομμερμοερι και το Καθισματιν λεγομενον και το Σαρ
σαπιν και το Μεκραν το πολισματιον. Ταυτα μεν τα επι ταδε Συριας κειμενα· τα δε
απο της μεσης των ποταμων θεματα, τα αγχου που κειμενα της πολεως Ἐδεσης, το τε
θεμα των Λιμνιων και το θεμα του Ἀετου μετα πασης της εκαστου τουτων περιοχης.
13.12.25 Μηδε ταυτα αμνημονευτα κεισθω τα περι της Ἐδεσης μηδε τα παρα του
θεοφρουρη του κρατους υμων τετυπωμενα μοι ετησια ταλαντα, λεγω δη τας
διακοσιας λιτρας της Μιχαηλατου χαραγης. Προσ δεδωρηται γαρ μοι δια του
ευσεβους χρυσοβουλλου λογου της βασιλειας υμων και το δουκατον ... εξ
ολοκληρου μετα των υπ' αυτο απαντων φρουριων τε και χωρων ουκ εις εμον
προσωπον μονον περιισταμενης της δουκικης ταυτης αρχης· αλλα γαρ εφειται μοι
παραπεμπειν αυτην δια του ευσεβους χρυσοβουλλου λογου εις ον αν αυτος εθελοιμι,
μελλοντος δηλονοτι κακεινου υποκυπτειν τοις της βασιλειας υμων προσταγμασι και
234

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θελημασι καθαπερει ανθρωπου λιζιου τυγχανοντος του αυτου κρατους και της
αυτης βασιλειας και τα αυτα βουλομενου και συμφωνουντος, απερ καγω, προς υμας.
13.12.26 Ἀλλα και το απο τουδε, επειδη καθαπαξ εγε νομην υμετερος ανθρωπος και
του κυκλου του κρατους υμων, οφειλω λαμβανειν κατ' ετησιαν δοσιν απο των βασι
λικων θησαυρων ταλαντα διακοσια του προβεβασιλευκοτος κυριου Μιχαηλ
ποιοτητα τε και χαραγην αποφεροντα δια τινος αποστολεως ημετερου Συριαθεν
πεμπομενου μετα και γραμματων εμων προς υμας εις την βασιλιδα πολιν, εφ' ωι
ταυτα λαβειν εις ημετερον προσωπον. 13.12.27 Και υμεις μεν, οι αεισεβαστοι
βασιλεις και σεβαστοι γε και αυγουστοι της των Ῥωμαιων ηγεμονιας, στερξετε
δηπουθεν τα εν τωι χρυσοβουλλωι λογωι της ευσεβους υμων βασιλειας εγγεγραμ μενα
και τα υπεσχημενα διατηρησετε. Ἐγω δε δια τουδε του ορκου τα παρ' εμου προς υμας
συμπεφωνημενα κατεμ πεδω. Ὄμνυμι γαρ εις τα παθη του απαθους και σωτηρος
Χριστου και εις τον αηττητον εκεινου σταυρον, ον υπερ της των απαντων σωτηριας
υπεμεινε, και εις τα προκειμενα παναγεστατα ευαγγελια, α την οικουμενην απασαν
εσαγη νευσε· ταυτα γαρ κρατων επομνυμι και τον πολυτιμον σταυ ρον του Χριστου
συμπαραλαμβανων τωι νωι και τον ακανθι νον στεφανον και τους ηλους και την
λογχην εκεινην την διατρησασαν την δεσποτικην και ζωσποιον πλευραν προς σε,
τον κρατιστον και αγιον ημων βασιλεα κυριον Ἀλεξιον τον Κομνηνον και τον
συμβασιλευοντα σοι τριποθητον κυριον Ἰωαννην τον πορφυρογεννητον, ως παντα
τα συμπε φωνημενα και ειρημενα απο του στοματος μου φυλαξω και απαραβατα
διατηρησω μεχρι παντος, και τα υπερ του κρα τους υμων και νυν φρονω και εισετι
φρονησω, μηδ' αχρι ψιλης επινοιας κακοηθες η δολερον προς υμας ενδειξομε νος,
αλλ' εμμενω τοις υπ' εμου συμπεφωνημενοις και καθ' οιονδητινα τροπον ουτε
ψευδορκησω προς υμας ουτε εις αθετησιν των υπεσχημενων χωρησω ουτε προς
ασπονδον τι επινοησομαι ουτε αυτος εγω ουτε οι συν εμοι παντες και οποσοι της
εμης εξουσιας εισι και τον χορον των εμων στρατιωτων απαρτιζουσιν. Ἀλλα και
υπερ των σων εχθρων θωρακιουμεθα και αρουμεν οπλα και δορατα και τοις σοις
φιλοις εμβαλουμεν τας δεξιας. Και παντα τα προς ωφε λειαν και τιμην της των
Ῥωμαιων αρχης και επινοησω και καταπραξομαι. Ουτως οναιμην της του Θεου
βοηθειας, ουτω του σταυρου και των θειων ευαγγελιων. 13.12.28 Ταυτα εγραφη τε
και οι ορκοι συνετελεσθησαν παρου σιαι των υπογεγραμμενων μαρτυρων κατα μηνα
Σεπτεμβριον δευτερας επινεμησεως ετους ηδη διαρρυισκομενου #22 χιζʹ. Οι μεντοι
παρουσιασαντες μαρτυρες και υπογεγραφοτες, ων εναντιον ταυτα τετελεστο, εισιν
ουτοι· οι θεοφιλεστατοι επισκοποι, ο τε Ἀμαλφης Μαυρος και ο του Τερεντου
Ῥεναρδος και οι συν αυτωι κληρικοι· ο ευλαβεστατος καθη γουμενος της εν
Λογγιβαρδιαι σεβασμιας μονης του αγιου Ἀνδρεου, της εν τηι νησωι του Βρεντησιου,
και τινες αυτων δυο μοναχοι· οι αρχοντες των περεγρινων, ων τα μεν σιγνα αυτοι
διεχαραξαν οικειοχειρως, τα δε τουτων ονοματα δια χειρος του θεοφιλεστατου
επισκοπου Ἀμαλφης τοις σιγνοις προσπαρεγραφησαν, ος και πρεσβυς παρα του παπα
προς τον αυτοκρατορα εληλυθει. Οι απο της βασιλειου αυλης· ο σεβαστος Μαρινος,
Ῥογερης ο του Τακουπερτου, Πετρος Ἀλιφας, Γελιελμος ο Γανζη, Ῥιτζαρδος ο
Πριντζιτας, Ἰοσφρε Μαλη, Ουμπερτος ο υιος του Γραουλ, Παυλος ο Ῥωμαιος, οι εκ
των ∆ακων ηκοντες αποκρισιαριοι παρα του κραλη και συμπενθερου της βασιλειας,
ζουπανος ο Περης και Σιμων, και οι αποκρισιαριοι Ῥισκαρδου Σινισκαρδου,
Βασιλειος νωβελλισιμος ο ευνουχος και Κωνσταν τινος νοταριος.» Τον μεν ουν
εγγραφον ορκον τουτον ο αυτοκρατωρ παρα του Βαιμουντου ελαβεν, αντιδεδωκε δε
235

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς αυτον τον ειρημενον ανωθεν χρυσοβουλλον λογον ενσεσημασμενον δια
κινναβαρεως, ως εθος, δια βασιλικης δεξιας.

14.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ Ι∆ʹ
14.1.1 Των ουν δεδογμενων τωι αυτοκρατορι περας εσχη κοτων, την
εκτεθεισαν ανωτερω εγγραφον συμφωνιαν ενορ κως ο Βαιμουντος βεβαιωσαμενος
των ιερων ευαγγελιων προτεθεντων και της λογχης δι' ης την του Σωτηρος ημων
πλευραν οι ανομοι εξεκεντησαν, την προς την ενεγκα μενην επανοδον ηιτειτο
αναθεμενος παντας τους υπ' αυτον τηι εξουσιαι και γνωμηι του αυτοκρατορος, αξιων
αμα εντος της των Ῥωμαιων επικρατειας παραχειμασαι τουτους των χρειωδων
δαψιλως επιχορηγουμενων αυτοις, επαν δε ο χειμων παρελθοι και των πολλων
κοπων εαυτους ανακτη σαιντο, οπου βουλητον αυτοις, συγχωρηθηναι απελευ
σεσθαι. Ταυτ' αιτησαμενος και τον αυτοκρατορα συγκα τατιθεμενον ταις τουτου
αιτησεσιν ειχεν ευθυς. Τιμηθεις ουν τηνικαυτα τωι των σεβαστων αξιωματι και
χρηματα λαβων ικανα προς το οικειον επανετρεχε στρατευμα. Συναπηιει δε τουτωι
και Κωνσταντινος ο Ευφορβηνος ο την προσηγοριαν Κατακαλων, ως μη τι κατα την
οδον δεινον παρα τινων στρατιωτων των ημετερων ταγματων αυτωι συμβαιη, αλλα
μαλλον προνοιαν του στρατοπεδου αυτου ποιησαιτο εν τε προσηκοντι τοπωι και
ακινδυνωι στρατοπε δευοντος και ενδεχομενας τας αιτησεις παρεχοι αυτοις.
Καταλαβων ουν την ιδιαν παρεμβολην και παραδους το στρατευμα τοις επ' αυτωι
τουτωι απεσταλμενοις παρα του αυτοκρατορος, εις μονηρες εισελθων την
Λογγιβαρδιαν κατελαθεν. Ου πλειω δε των εξ μηνων επιβιους το κοινον απεδεδωκει
χρεος. 14.1.2 Ὁ δε αυτοκρατωρ της των Κελτων ετι φροντιδος ειχετο· και τα κατ'
αυτους ευ διαθεμενος της προς το Βυζαντιον φερουσης ηψατο. Ἐπανελθων δε ου
προς ανεσεις και αναπαυλας ανεκλινεν ολως, αλλα λογι ζομενος αυθις οπως τα
κατα την παραλιαν της Σμυρνης και μεχρις αυτης Ἀτταλειας οι βαρβαροι τελειως
ηριπω σαν, εν δεινωι εποιειτο ει μη και τας πολεις αυθις ες την προτεραν επαναγαγοι
καταστασιν και τον πρυην αποδοιη κοσμον και τους απανταχη σκεδασθεντας
εποικους αυταις επανασωσοιτο. Ου μην αλλ' ουδε περι της του Ἀτταλου αμεριμνιαν
ειχεν, αλλα πολλην εποιειτο την περι αυτης φροντιδα. 14.1.3 Ὁ Φιλοκαλης ουν
Ευμαθιος (ανηρ δε ουτος επηβολωτατος και των επιφανων ου γενει μονον, αλλα και
φρονησει των πολλων διαφερων, ελευθεριος και γνωμην και χειρα, πιστος μεν προς
Θεον και τους φιλους, προς δε τους δεσποτας ευνους ειπερ τις αλλος, της μεντοι
στρα τιωτικης παιδειας παμπαν αμυητος· ουτε γαρ τοξον και νευραν επι μαζον
ελκειν ᾔδει ουτε θυρεωι σκεπεσθαι· ταλλα δε δεινοτατος, λοχους τε εφισταν και δια
παντοιων μη χανηματων τους πολεμιους ητταν) ουτος προσελθων τωι αυτοκρατορι
την της Ἀτταλειας φρουραν επιμελως ηιτειτο. Γινωσκων ουν το ποικιλον των αυτου
νοηματων τε και εγχειρησεων ο αυτοκρατωρ και την συμπαρομαρτουσαν αυτωι
ευτυχιαν, ητις ποτε εστι τε και λεγεται, ουδε γαρ οιαιδητινι επιβαλων ποτε πραξει
διημαρτηκε του σκοπου, πειθεται δια ταυτα και δυναμεις αποχρωσας αυτωι διδωσι,
πολλα υποθεμενος και εντειλαμενος εν πασι νουνεχεις τας επιχειρησεις ποιεισθαι.
14.1.4 Ὁ δε καταλαβων την Ἄβυδον αυτικα τον αναμεταξυ διαπλωισομενος πορθμον
καταλαμ βανει το Ἀτραμυτιον. Πολις δε πρυην μεν ην πολυανθρω ποτατη· οπηνικα
δε ο Τζαχας τα κατα την Σμυρνην εληιζετο, και αυτην παντελως εριπωσας ηφανισε.
236
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Τον γουν παντελη αφανισμον της τοιαυτης θεασαμενος πολεως, ως δοκειν μηδε
ανθρωπον κατοικησαι ποτε εν αυτηι, παραχρημα ανωικοδομησε τε και εις το
προτερον αποκα τεστησε σχημα, τους τε εποικους απανταχοθεν ανεκαλε σατο οποσοι
τεως των αυτοχθονων εσυζοντο, και εξ αλλοδαπων πολλους μεταπεμψαμενος
ενυκισε τε και τον προτερον αποδεδωκει κοσμον. Πυθομενος δε περι των Τουρκων
και μεμαθηκως κατα την Λαμπην τουτους τωι τοτε ενδιατριβειν, απομοιραν των υπ'
αυτον δυναμεων αποδιελομενος, εξεπεμψε κατ' αυτων. Οι και καταλα βοντες
αυτους και πολεμον καρτερον μετ' αυτων συνα ψαντες την νικωσαν ειχον
παραυτικα· απηνως δε τοις Τουρκοις τοσουτον εχρησαντο ως και τα νεογνα τουτων
εις λεβητας εμβαλειν καχλαζοντας. Πολλους δε και εκτειναν και ζωγριαν αγοντες
προς τον Ευμαθιον χαιροντες επανηιεσαν. Οι δε γε καταλειφθεντες Τουρκοι
μελανδυτησαντες και τας σφων συμφορας εξ αυτων αμφιων παρισταναι τοις
ομοφυλοις βουλομενοι, απασαν την υπο των Τουρκων κατεχομενην διηιεσαν χωραν
γοερον ανοι μωζοντες και τα σφισιν αυτοις ξυμπεσοντα δεινα διηγου μενοι, κακ των
αμφιων απαντας εις οικτον παρακινουντες και προς αμυναν ερεθιζοντες. 14.1.5 Ὁ δε
Ευμαθιος την Φιλαδελφειαν καταλαβων εχαιρεν επι τηι ευτυχιαι του εγχειρηματος.
Ἀρχισατραπης δε τις Ἀσαν την κλησιν, ο την Καππαδοκιαν κατεχων, τοις αυτοχθοσι
καθαπερει αργυρωνητοις χρωμενος, μεμαθηκως τα τοις ηδη ρηθεισι Τουρκοις
ξυμπεσοντα, τας οικειας δυναμεις αναλαβομενος και ετερωθεν πολλους
μεταπεμψαμενος ως ες εικοσι προς ταις τεσσαρσι χιλιαδας παραστηναι το υπ' αυτον
στρα τευμα, κατ' αυτου εξεισι. ∆εινος δε ων ανηρ ο Ευμαθιος, ως ειρηται, ουκ
αμελως την Φιλαδελφειαν ᾤκει ουδ' ανα πεπτωκει εισω των ταυτης τειχων
γεγονως, αλλα σκοπους τε απανταχη επεμπε και, ινα μη αμελοιεν, αυτοις προσε
πεμπεν αλλους και προς εγρηγορσιν ανηρεθιζεν ωστε παννυχους εγρηγορεναι και
τας αμφοδους και τας πεδια δας περιαθρειν. 14.1.6 Τουτων ουν τις πορρωθεν το
τουρκι κον θεασαμενος στρατευμα δρομαιος αυτωι προσελθων απαγγελλει. Ὁ δε
φρενηρης ων και οξυς το δεον συνιδειν και εν ασκεπτωι χρονωι περας τοις λογισμοις
διδοναι, επει μη αποχρωσας προς τοσαυτας εχειν εγνωκει δυναμεις, παραχρημα
απασας τας πυλας ταυτησι της πολεως ασφαλισθηναι εκελευε, και μηδενα το
παραπαν ες το τειχος συγχωρεισθαι ανιεναι μητε μην κραυγαζειν ολως μητε αυλους
η κιθαρας ηχειν· και απλως εν τοιουτωι σχηματι την πολιν κατεστησατο ως παντη
αοικητον δοκειν τοις διερχομενοις. Ὁ δε Ἀσαν καταλαβων την Φιλαδελφειαν τωι
οικειωι περιζωσας τα τειχη στρατευματι επι τρισι παρεμεινεν ημεραις. Ὡς δε ουδεις
ανωθεν προκυπ των εφαινετο, αι δε πυλαι των εντος ειχον ασφαλειαν, ελεπολεις δε
ου παρησαν αυτωι ουδε πετροβολα οργανα, νομισας ολιγον ειναι το του Ευμαθιου
στρατευμα και δια τουτο μηδε αποθαρρειν την εξελευσιν, πολλην ασθενειαν
καταψηφισαμενος των εντος αλλην ατραπον ετραπετο καταπεφρονηκως αυτου
πανταπασι. ∆εκα γουν χιλιαδας του ιδιου στρατευματος διελων κατα του Κελβιανου
εξα πεστειλεν, ετερας δε ... ως προς Σμυρνην και το Νυμ φαιον, τας δε γε επιλοιπους
προς τα Χλιαρα και την Περ γαμον· απαντας δε εις προνομας αποστειλας συνειπετο
και αυτος τοις προς την Σμυρνην .... απερχομενοις. 14.1.7 Ὁ μεντοι Φιλοκαλης,
διαγνους το του Ἀσαν επιχειρημα, απασας τας υπ' αυτον δυναμεις κατα των
Τουρκων απεστειλεν. Οι και διωκοντες τους προς το Κελβιανον απελθοντας
απεριμεριμνως καταλαμβανουσι και επεισπε σοντες τουτοις αυγαζουσης ημερας
αφειδως κατεσφαττον· τους δε παρ' αυτων κατεχομενους δορυαλωτους ερρυσαντο
απαντας. Καπειτα τους προς την Σμυρνην και το Νυμ φαιον απερχομενους Τουρκους
εδιωξαν· διεκδραμοντες δε και τινες απο τε του εμπροσθεν μερους και εξ εκατερων
237

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κερατων τον κατ' αυτων συγκροτησαντες πολεμον κατα κρατος ενικησαν. Και
πολλους μεν κτεινουσι, πολλους δε και ζωγριαν αγουσιν· οι δε γε καταλειφθεντες
ολιγοι πανυ φευγοντες ταις διναις του Μαιανδρου εμπεσοντες ευθυς απεπνιγησαν.
Ποταμος δε ουτος περι Φρυγιαν, σκολιωτα τος ποταμων απαντων και καμπας
συνεχεις ποιουμενος. Θαρρησαντες δε καπι τηι δευτεραι νικηι τους επιλοιπους
εδιωκον. Ἀλλ' ουδεν αυτοις εγενετο πλεον των Τουρκων φθασαντων πορρωτερω
γενεσθαι τουτων. Ειθ' ουτως επανηλθον προς Φιλαδελφειαν. Ὁ δε γε Ευμαθιος, του
τους θεασαμενος και μεμαθηκως ως εκθυμως ηγωνισαντο σπευδοντες μηδενα των
χειρων αυτων εκφυγειν, δαψιλως αυτους φιλοτιμησαμενος μεγαλας και ες το
εμπροσθεν υπισχνειτο τας χαριτας.
14.2.1 Μετα δε την του Βαιμουντου τελευτην, επειδη ο Ταγγρε της
Ἀντιοχειας περιεδραξατο και ως διαφερουσαν αυτωι ελογιζετο πανταπασι τον
αυτοκρατορα ταυτης αλλο τριων, ο βασιλευς ενταυθα κατανοων και τους επι τηι
πολει παρασπονδουμενους ορκους των βαρβαρων τουτωνι Φραγγων και οτι αυτος
πολλα μεν ανηλωκει χρηματα, πολλα δε πεπονθει δεινα τα τε μυριοπληθη εκεινα
στρατευματα εκ της εσπερας εις την Ἀσιαν διαβιβαζων, καιτοι δυστρα χηλοτατοις
αυτοις εντυγχανων αει και καταπικροις ανδρασι, πολλα δε ρωμαικα στρατευματα
τουτοις συνεκπεμ πων κατα των Τουρκων, δυειν ενεκα, τουτο μεν ινα μη τουρκικης
μαχαιρας παραναλωμα γενοιντο (εκηδετο γαρ αυτων ως Χριστιανων), τουτο δ' οπως
και υφ' ημων συγκροτουμενοι τας <μεν> πολεις των Ἰσμαηλιτων ολοθρευοιεν, τας
δε και υποσπονδους τοις βασιλευσι Ῥωμαιων διδοιεν κακ τουτου τα σχοινισματα
των Ῥωμαιων πλατυ νοιντο, απηντησε δε ουδεν οφελος απο των τοσουτων
καματων και πονων και δωρεων τηι Ῥωμαιων ηγεμονιαι, αλλα της τε Ἀντιοχου
πολεως απριξ ειχοντο των τε αλλων πολισματων ημιν ου μετεδιδοσαν, φερειν ουκ
ειχεν ουδ' ολως ηνειχετο μη ουχι αντιδρασαι τα χειρω και της τοιαυτης
απανθρωπιας αυτους αμυνασθαι. 14.2.2 Το γαρ εκεινου μεν ειναι τας αμυθητους
εκεινας δωρεας και του χρυσου τους θημωνας και την ανυπερβλητον υπερ αυτων
φροντιδα και των παρ' αυτου συνεργων αυτοις πεμφθεντων στρατευματων τα
πληθη, την δε βασιλειαν Ῥωμαιων μηδεν εντευθεν απονασθαι, τους δε Φραγγους
λογιζεσθαι το εκνικημα ιδιον τας προς αυτον συνθηκας και τους ορκους
αθετησαντας και παρ' ουδεν λογισαμενους, διεσπαραττεν αυτου την ψυχην και ουκ
ειχεν οπως ενεγκοι την υβριν. 14.2.3 Ἔνθεν τοι και διαπρεσβευεται προς τον
Ἀντιοχειας αρχοντα Ταγγρε, διεγκαλων αυτωι την αδικιαν και την των ορκων
παραβασιν και ως ουκ αν ανασχοιτο μεχρι τελους καταφρονουμενος, αλλα
μετελευσεται τουτον και της εις Ῥωμαιους αχαριστιας. ∆εινον γαρ αν ειη και περα
δεινων, ει χρηματα μεν ανηλωκει και πλειω παντος αριθμου, δυναμεις δε
συνεξαπεστειλε τας περιφανεστερας των ρωμαικων συνταγματων ενεκα Συριας
απασης και της Ἀντιοχειας αυτης, σπευδων οληι χειρι και γνωμηι τα ορια πλατυναι
της Ῥωμαιων αρχης, ο δε Ταγγρε κατατρυφυη των εκεινου και χρηματων και
πονων. 14.2.4 Ταυτα διαπρεσ βευσαμενου του αυτοκρατορος, ο εμμανης εκεινος και
θεοπληξ βαρβαρος, ουδ' ακροις ωσιν ανασχομενος της τε αληθειας των λογων και
της παρρησιας των πρεσβεων, ευθυς τα του γενους εποιει και υπ' αλαζονειας
ογκουμενος υπερανω των αστρων θησειν τον θρονον ηλαζονευετο και του δορατος
τηι ακμηι διατετραινειν ηπειλει τα τειχη τα Βαβυλωνια ελεγε τε διαρρηδην και
εξετραγυδει την δυνα μιν, ως απτοητος εστι και ακατασχετος την ορμην, και ου δ'
αν, ει τι γενοιτο, μεθησειν την Ἀντιοχειαν διισχυριζετο, καν εμπυρους φεροιεν
χειρας οι μελλοντες προς αυτον αντι μαχεσθαι· και εαυτον μεν ειναι τον Νινον τον
238

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγαν τον Ἀσσυριον και ωσπερ τινα γιγαντα μεγαν και ανυποστατον και αχθος
αρουρης εστωτα τηι γηι, τους δε Ῥωμαιους ξυμ παντας μυρμηκας ελογιζετο και των
ζυων τα ασθενεστατα. 14.2.5 Ἐκειθεν δε των πρεσβεων επανελθοντων και την του
Κελτου απονοιαν διηγησαμενων, πληρης ο βασιλευς εγεγο νει θυμου και ουκετι
καθεκτος ην, αλλ' ηθελε παραχρημα την Ἀντιοχου αναζητειν. Συναγαγων ουν τους
ελλογιμω τατους του στρατιωτικου καταλογου και απαντας τους της συγκλητου
βουλης βουλην εξ απαντων ηιτειτο. Ἅπαντες δε τηνικαυτα ανενευον προς την κατα
του Ταγγρε του αυτο κρατορος απελευσιν, δεον λεγοντες προτερον τους αλλους
υποποιησασθαι κομητας τους κατα τας παρακειμενας τηι Ἀντιοχου πολει
εξουσιαζοντας και αυτον δη τον ρηγα Ἱεροσολυμων Βαλδουινον και τας τουτων
γνωμας πειρασαι, ει συνεπαρηξαι απελθοντι αυτωι βουλοιντο κατα της Ἀν τιοχου,
και ει μεν γνοιη τουτους κατα του Ταγγρε εχοντας, τοτε αποθαρρησαι την κατ'
αυτου ελευσιν, ει δε μη, αλλως μετελθειν τα κατα την Ἀντιοχου. 14.2.6 Ὁ δε
αυτοκρατωρ την βουλην ταυτην επαινεσας, αυτικα μεταπεμψαμενος Μανουηλ τον
Βουτουμιτην και τινα ετερον της λατινικης ειδημονα διαλεκτου, προς τους κομητας
και τον ρηγα Ἱεροσολυμων εξεπεμψε πολλα τουτοις υποθεμενος, περι ων αυτοις τε
χρη ομιλησαι και αυτωι δη τωι ρηγι Ἱεροσολυ μων Βαλδουινωι. Ἐπει δε και χρεια
χρηματων αποστολης προς αυτους απαραιτητος ην δια το των Λατινων ερα
σιχρηματον, προσταγματα προς τον τηνικαυτα δουκα Κυ πρου Ευμαθιον τον
Φιλοκαλην ενεχειρισε τωι Βουτουμιτηι διαλαμβανοντα, οπως και πλοια δοιη τουτοις
οποσων εν χρειαι γενοιντο· αμα δε παρεκελευετο τουτωι και χρηματα πολλα και
παντοδαπα και απο πασης ιδεας και εικονισμα τος παντοδαπων ποιοτητων εις τας
προς τους κομητας δοσεις. Ἐπεσκηψε δε τοις ηδη ρηθεισι και μαλλον Μα νουηλ τωι
Βουτουμιτηι, ως αν τα μεν χρηματα αναλαβομενοι απο του Φιλοκαλου εις Τριπολιν
προσορμισωσι τας ιδιας ναυς και θεασαμενοι Πελκτρανον κομητα τον υιον του
Ἰσαγγελη, περι ου εν πολλοις ο λογος εμνησθη, αναμνη σωσι της του πατρος αυτου
πιστεως ην προς τον αυτοκρα τορα ετηρησεν, αμα δε και τας βασιλικας εγχειρισωσιν
αυτωι γραφας και εξειποιεν προς αυτον ως· «Ου χρη σε δευτερον του ιδιου πατρος
οφθηναι, αλλ' ομοιαν και αυτον την προς ημας διατηρησαι πιστιν. Ἐμε δε ισθι κατα
λαμβανειν ηδη την Ἀντιοχειαν εαυτον εκδικησοντα εις τον μητε εις Θεον μητε εις
εμε τους φρικτους εκεινους τηρη σαντα ορκους. Συ δε προς τωι μηδαμως αυτωι
επαρηξαι σπευσον και τους κομητας προς την ημετεραν πιστιν εφελκυσασθαι, ως μη
δια οιουδητινος τροπου αντιληψεσθαι του Ταγγρε.» 14.2.7 Καταλαμβανουσι
τοιγαρουν την Κυπρον και αναλαβομενοι εκειθεν τα χρηματα και οποσας ηθελον
νηας ευθυ Τριπολεως πλεουσι. Προσορμισαντες δε εις τον αυτης λιμενα τας ναυς και
των νηων αποβεβηκοτες, εντυγχανουσι τωι Πελκτρανωι και απεστοματισαν οποσα
προς του βασιλεως παρηγγελθησαν. Ὡς δε τουτον επιρ ρεπη τε και ετοιμον προς παν
θελημα του αυτοκρατορος εωρων και θανατον υπερ αυτου προθυμως ελεσθαι, ει και
τουτου δεησει, επαγγελλομενον ναι μην και εις προσκυνησιν αυτου εληλυθεναι,
επειδαν εν τοις μερεσι της Ἀντιοχου αφικηται, μετα της αυτου γνωμης απερ
επεφεροντο χρη ματα εις την επισκοπην Τριπολεως εναπεθεντο κατα τας του
αυτοκρατορος υποθηκας. Ἐδεδιει γαρ μη επεφερο μενους αυτους τα χρηματα οι
κομητες διαγνοντες αυτα μεν αναλαβωνται, τους δε κενους αποπεμψαιεν, τοις δε
χρημασιν υπερ εαυτων και του Ταγγρε χρησαιντο. ∆εον ουν ελογισατο κενους
απελθοντας προτερον την αυτων εκπειρασαι γνωμην απαγγειλαντας αμα και οσα
παρα του αυτοκρατορος εμηνυθη αυτοις, και την των χρηματων δοσιν υποσχεσθαι
και ορκον εξ αυτων απαιτησαι, ει που τεως τοις του αυτοκρατορος θελημασιν
239

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπειξαι βουλοιντο, κᾆθ' ουτως τα χρηματα αυτους εγχειρισαι. Οι μεν ουν αμφι τον
Βουτουμιτην ταυτα εις την επισκοπην Τριπολεως ενα πεθεντο, καθα γε και ειρηται.
14.2.8 Ὁ δε Βαλδουινος, μεμαθηκως περι της τουτωνι των πρεσβεων εις Τριπολιν
αφιξεως, τηνικαυτα Σιμουντον τον ιδιον εξαδελφον εφεσει χρηματων προαρπαζων
την τουτων ελευσιν πεπομφε μετα καλουμενος αυτους. Οι δε τα χρηματα αυτου που
καταλι ποντες μετα της του Πελκτρανου γνωμης ειποντο τωι αποσταλεντι εξ
Ἱεροσολυμων Σιμουντωι και καταλαμβα νουσι τον Βαλδουινον πολιορκουντα την
Τυρον. Ὁ δε ασμενος αυτους υποδεξαμενος και παντοιας φιλοφροσυνης αξιωσας,
επει κατα την αποκρεω τουτον κατελαβον, κατει χεν αυτους δι' ολης της
τεσσαρακοστης πολιορκων την Τυρον, ως ειρηται. Ἐπεφρουρητο δε η πολις και
αλλοις μεν αρραγεσι τειχεσι και δη και τρισι προτειχισμασι κυκλωι ταυτην
περιλαμβανουσιν· ο μεν γαρ εξωτατος κυκλος περιειχε τον δευτερον, ουτος δε τον
ενδοτατω και τριτον. Και ησαν καθαπερ τινες κυκλοι αλληλους περιλαμβανοντες
και περιζωννυντες την πολιν. 14.2.9 Ἀλλ' ο γε Βαλδουινος εγνω προτερον τα
προτειχισματα ταυτα καταβαλειν, ειθ' ουτω την πολιν ελειν· οια γαρ τινα θωρακια
της Τυρου προβεβλημενα την πολιορκιαν απειργον. Ὁ δε δια τινων μηχανηματων
πορθητικων την τε πρωτην και δευτεραν ζωνην καθειλε και της τριτης απεπειρατο.
Και δη τας επαλξεις αυτης καθελων ες το εφεξης ερραιθυμηκεν. Ειλε γαρ αν και
ταυτην, ειπερ επεσπευσεν. Ἀλλα δια τινων κλιμακων οιομενος μετα ταυτα επιβηναι
της πολεως και ως ηδη ταυτην εχων εις χειρας προς την πολιορκιαν ανε πεσεν.
Ὅπερ τοις Σαρακηνοις σωτηριαν προυξενησε· και ο μεν της νικης τυγχανων εγγυθεν
εξεκρουσθη παρα πολυ, αυτοι δε εντος αρκυων τυγχανοντες των βροχων αφηλ
λοντο. Ὁ γαρ μεταξυ της αμελειας του Βαλδουινου χρονος αυτοις εις επιμελειαν
γεγονεν αναπνευσασι. 14.2.10 Πα νουργευονται δε τι και τοιουτον. Τωι μεν δοκειν
προς ειρηνικας σπονδας αφορωσι και διαπεμπονται προς αυτον την ειρηνην, ταις δε
αληθειαις, εν ωι τα της ειρηνης επραγματευοντο, εις αμυναν ηυτρεπιζοντο εκεινον
μεν μετεωρον ταις ελπισι ποιουντες, αυτοι δε μηχανας τινας συρραπτοντες κατ'
αυτου. Ἑωρακοτες γαρ ασχολιαν πολλην του πολεμου και αναπεπτωκοτας τους
εξωθεν στρατιωτας, εν νυκτι μιαι πολλους αμφορεις οστρακινους εμπλησαντες υγρας
πιττης ριπτουσι κατα των εφισταμενων τηι πολει μηχανηματων. Ὧν εξ αναγκης
καταθραυσθεντων περιε κεχυτο το τοιουτον υγρον τοις ξυλοις. Οις επερριπτουν
δαιδας ημμενας, ειτ' αυθις ετερους αμφορεις φεροντας ενδον πολλην την ναφθαν, η
επιδραξαμενη του πυρος ευθυς τε εις αεριον μετεβαλε φλογα και τας μηχανας αυτων
απε τεφρωσεν. Ἅμα τε γαρ ημερα διελαμπε και το πυρ συνεξε λαμπεν απο των
ξυλινων χελωνων εις αιθερα πυργουμενον. 14.2.11 Και οι μεν περι τον Βαλδουινον
τα της ραιθυμιας ειχον επιχειρα οις ημελουν μεταμελομενοι· ο γαρ καπνος αυτους
και το πυρ το γεγονος ανεδιδασκεν. Ἑαλωσαν δε και τινες των περι τας χελωνας
οντων, εξ στρατιωται τον αριθμον, ους ο Τυριος εκεινος θεασαμενος αρχηγος και
τας κεφαλας αποκοψας δια πετροβολων οργανων τωι στρα τευματι του Βαλδουινου
απεσφενδονησε. Ταυτα θεασα μενοι το στρατευμα παν και το πυρ και τας κεφαλας,
μετ' εκπληξεως εφευγον τοις ιπποις εποχηθεντες ωσπερ υπο των κεφαλων εκεινων
εκδειματουμενοι, καιτοι του Βαλδου ινου πανταχοθεν εξιππαζομενου και
ανακαλουμενου τους φευγοντας και παντοιως παραθαρρυνοντος. Ἀλλα γαρ ηιδε
παρα κωφοις· εκεινοι γαρ καθαπαξ εκδεδωκοτες εαυτους εις φυγην ακατασχετως
ειχοντο του δρομου και πτηνου παντος εφαινοντο ταχινωτεροι. Και τελος του
δρομου τουτοις το φρουριον Ἄκε εγχωριως καλουμενον· εκεινο γαρ εγεγονει τοις
δειλοις δρομευσιν εκεινοις κρησφυγετον. Ἀπ ειπαμενος δ' ουν και ο Βαλδουινος και
240

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις ολοις εξα πορησας και ακων τοις φευγουσιν ειπετο και προς την ειρημενην
πολιν και ουτος απεδραπετευσεν. 14.2.12 Ὁ δε γε Βουτουμιτης εισελθων εις τας
Κυπριους τριηρεις (δυο καιδεκα δε ησαν αι πασαι) και παραπλεων τας ακτας της
προς το Ἄκε φερουσης, κειθι τον Βαλδουινον καταλαμβα νει και απαντα τηνικαυτα
απηγγειλεν, οποσα ο αυτοκρατωρ προς αυτον απαγγειλαι παρεκελευσατο·
προσεπιβαλων δε τοις λογοις και τον βασιλεα μεχρι Σελευκειας εφθακεναι ελεγε. Το
δε αρα αληθες μεν ουκ ην, αλλα τις οικονομια ιν' ουτω καταπληξηι τον βαρβαρον
και ταχυ απολυσηι εκει θεν αυτον. Ἀλλα το δραμα τον Βαλδουινον ουκ ελαθε, και
πολλα τουτον ως ψευσαμενον κατεμεμψατο. Προεφθη γαρ παρα του τα κατα τον
αυτοκρατορα μεμαθηκεναι ως εις τον μακρον εξεληλυθει αιγιαλον, ως τας
ληιζομενας παρα την θαλασσαν κατεσχε ληιστρικας ναυς, ως νοσησας εκειθεν
υπεχωρησε, καθα γε δη σαφεστερον ο λογος κατωτερω δηλω σειε. Ταυτα τωι
Βουτουμιτηι ο Βαλδουινος αντειρηκως και ως ψευσαμενον υπο μεμψιν αγαγων εφη·
«Μετ' εμου χρη μεχρι του αγιου ταφου εληλυθεναι κακειθεν τα ημιν συνδο ξαντα
μετα πρεσβεων εμων δηλωθησεται τωι αυτοκρατορι». 14.2.13 Ἅμα γουν τωι την αγιαν
πολιν καταλαβειν επεζητει εξ αυτων τα παρα του βασιλεως αποσταλεντα οι
χρηματα. Ὁ δε Βουτουμιτης· «Ειπερ βοηθησειν κατα του Ταγγρε τωι αυτοκρατορι
αυτοι επαγγελλεσθε, τον ορκον ον εν τωι διερχεσθαι προς αυτον εποιησατε
φυλαττοντες, και τα προς υμας αποσταλεντα τηνικαυτα ληψεσθε χρηματα». Ὁ δε τα
μεν χρηματα λαβειν ηθελε, βοηθειν δε μη τωι βασιλει προθυμουμενος, αλλα τωι
Ταγγρε, μη λαμβανων τα χρηματα ηνιατο. Τοιουτον γαρ το βαρβαρον απαν ηθος·
προς μεν τας δωρεας κεχηνε και τα χρηματα, πραττειν δε υπερ ων τα χρηματα
διδοται ηκιστα βουλεται. Γραφας ουν ψιλας εγχειρισας αυτωι απελυσεν.
Ἐντετυχηκοτες δε οι πρεσβεις και τωι κομητι Ἰατζουλινωι, κατα την αναστασιμον του
Σωτηρος ημεραν εις προσκυνησιν του αγιου ταφου ελη λυθοτι, και αυτωι τα εικοτα
ομιλησαντες, επει συμφωνα τωι Βαλδουινωι και αυτον λεγοντα εωρων, απρακτοι
εκειθεν υποχωρησαντες. 14.2.14 Και μη εν τοις ζωσι τωι Πελκτρανωι εντυχοντες,
επεζητουν τα κατατεθεντα παρ' αυτων εις την επισκοπην χρηματα. Ὁ δε υιος
εκεινου και ο Τριπο λεως επισκοπος ανεβαλλοντο τεως την των χρηματων παροχην.
Οι δε μετα απειλης αυτοις ελεγον· «Ει μη τα χρηματα ημιν αποδοιητε, ουκ εστε
αληθεις δουλοι του βασιλεως ουτε την εις αυτον πιστιν φαινεσθε εχοντες καθως ο τε
Πελκτρανος και ο τουτου πατηρ Ἰσαγγελης. Λοιπον ουδε την απο Κυπρου δαψιλη
των χρειωδων αρδειαν του λοιπου εξετε, ουτε μην επαρηγοντα υμιν τον δουκα
Κυπρου, καντευθεν λιμου παραναλωμα γενησεσθε». Ὡς δε παντα καλων κινουντες
πη μεν δια μειλιχιων λογων, πη δε δι' απειλων πειρωμενοι τα χρηματα αναλαβεσθαι
ουκ επειθον, δειν ελογισαντο τον υιον του Πελκτρανου εις σωαν πιστιν ορκισαι του
αυτοκρατορος και ουτω την προς τον πατερα αυτου αποσταλεισαν μονην επιδουναι
αυτωι δωρεαν απο τε χαραγματος χρυσου και αργυρου και πεπλων παντοιων. Ὁ δε
λαβων ταυτα εις σωαν πιστιν ομωμοκει του αυτοκρατορος. Τα δε γε λοιπα χρηματα
αποκομισαντες προς τον Ευμαθιον δι' αυτων εξωνησαντο ιππους των ευγενων απο
τε ∆αμασκου και Ἐδεσης και αυτης Ἀραβιας. Ἐκειθεν δε το τε Συριακον πελαγος και
τον Παμφυλιον παραμειψαντες κολπον, τον πλουν τε παρηιτησαντο και την ηπειρον
ασφαλεστεραν της θαλαττης ηγησαμενοι προς την Χερρονησον αφορωσι τον
αυτοκρατορα εχουσαν και, τον Ἑλλησποντον διαβεβηκοτες, τον βασιλεα καταλαμβα
νουσιν.

241

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14.3.1 Ἐπει γαρ αλλεπαλληλοι τουτωι αι φροντιδες νιφε του δικην
επηρχοντο, απο μεν της θαλασσης δια στολου ευτρεπιζομενων των ηγεμονων
Πισσης τε και Γενουας και Λογγιβαρδιας τα παρα θαλατταν απαντα δηιωσασθαι, κακ
της ηπειρου αυθις εξ ευας του Ἀμηρ Σαισαν καταλαμβα νοντος ηδη κατα της
Φιλαδελφειας και των παραλιων μερων, δειν και αυτος εξεληλυθεναι της
βασιλευουσης εγνω κακειθεν παραγενεσθαι, ου δυνατον και κατ' αμφω τα μερη
μαχεσθαι. Καταλαμβανει τοινυν την Χερρονησον, ειτα απανταχοθεν
ανακαλεσαμενος τας δυναμεις απο τε ξηρας και θαλαττης και αποδιελων ικανον
στρατευμα δια του Σκαμανδρου μεχρις Ἀτραμυτιου και αυτου δη του Θρακησιου
κατατιθησιν. Ειχε μεν τηνικαυτα στρατηγον η Φιλαδελφεια Κωνσταντινον τον
Γαβραν και λαον αποχρωντα προς την ταυτης φρουραν, τον δε μιξοβαρβαρον Μονα
στραν, ουπερ εν πολλοις ο λογος εμεμνητο, η Περγαμος και τα Χλιαρα και τουτοις
παρακειμενα πολιχνια, και αι παρα θαλατταν ετεραι πολεις αλλους τολμηι και πειραι
στρατηγικηι διαφεροντας. Πολλην δε την προς αυτους παραγγελιαν ο αυτοκρατωρ
εποιησατο εγρηγορεναι δια παντος και σκοπους απανταχοθεν εκπεμπειν τους τας
των βαρβαρων επιτηρουντας διεκδρομας και απαγγελλοντας αυτοις καθ' ωραν.
14.3.2 Ουτω μεν ουν τα κατα την Ἀσιαν ασφαλισαμενος προς τους θαλαττιους απειδε
πολεμους, τοις ναυτικοις εντειλαμενος, τους μεν τοις λιμεσι Μαδυ του και Κοιλων
προσορμισαι και τον αναμεταξυ πορθμον ανυστακτως φυλαττειν εκδρομας τινας
ποιουμενους δια δρομαδων κουφων νηων και τας της θαλαττης κελευθους
ανυστακτως επιτηρειν τον φραγγικον απεκδεχομενους στολον, τους δε τας νησους
παραπλεοντας φρουρειν μηδε τα κατα την Πελοποννησον παριδοντας, αλλα και
ταυτης αποχρωσαν ποιεισθαι φυλακην. Ἐπει δε βραδυνειν εν εκεινοις τοις μερεσιν
εβουλετο, εν επικαιρωι τοπωι σχεδια σας οικηματα τινα αυτου που την παραχειμασιαν
εποιειτο. 14.3.3 Ὡς δε ο απο Λογγιβαρδιας ευτρεπισθεις στολος και των λοιπων
μερων λυσας τα πρυμνησια τον αποπλουν επε ποιητο, αποδιελομενος ο τουτων
αρχηγος πεντε διηρεις απεστειλεν, εφ' ωι κατασχειν τινας και τα περι του βασι λεως
καταμαθειν. Ὡς δε την Ἄβυδον κατελαβον ηδη, μιαν τουτων προς τον πεμψαντα
συνεβη επανιεναι των λοιπων κατασχεθεισων συν αυτοις ερεταις. ∆ι' ης οι αρχηγοι
των ηδη ρηθεντων στολων τα κατα τον αυτοκρατορα μεμαθη κοτες και οτι τα τε
κατα την θαλασσαν και την ηπειρον ακριβως εξασφαλισαμενος, κατα την
Χερρονησον την παραχειμασιαν ποιειται εφ' ωι παντας παραθαρρυνειν, επει προς τα
του αυτοκρατορος μηχανηματα ουχ οιοι τε ησαν απομαχεσθαι, τους οιακας
μεταχειρισαμενοι αλλην ετραποντο. 14.3.4 Εις δε τις Κελτος των αμφι τους τοιου
τους αρχηγους, την ιδιαν αφελομενος νηα μονηρη ωκυτα την ουσαν, προς τον
Βαλδουινον απηιει και την Τυρον πολιορκουντα τουτον ευρων απαντα, καθως ο
λογος φθα σας εδηλωσε, τα κατα τον αυτοκρατορα διηγησατο, μετα γνωμης οιμαι
των αρχηγων εκεινων απελθων, και οπως τας κατασκοπους δρομαδας ναυς ο
ρωμαικος φθασας κατεσχε στολος, καθα γε και ειρηται. Ἀλλα δη και τουτο
ανερυθριαστως ανωμολογει οτιπερ οι ηγεμονες του κελ τικου στολου, ουτω
παρασκευασαμενον τον αυτοκρατορα κατ' αυτων εγνωκοτες, υπεστρεψαν βελτιον
ειναι νομι σαντες απρακτους υποστρεψαι η μετα του ρωμαικου στολου μαχομενους
ηττηθηναι. Ὁ μεν ουν Κελτος εκεινος ταυτα προς τον Βαλδουινον εξειπεν
υποτρομος ων και τον ρωμαικον ετι δεδιως στολον. 14.3.5 Ταυτα μεν ουν τα κατα
την θαλατταν συμπεσοντα τοις Κελτοις· αλλ' ουδε <τα> κατα την ηπειρον ζαλης
ανευ παρησαν ουδε φροντιδων ατερ καθεστηκασι τωι αυτοκρατορι. Μιχαηλ γαρ τις
εξ Ἀμα στριδος την Ἀκρουνον φρουρων, αποστασιαν μελετησας, κατεσχεν αυτην και
242

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα παρακειμενα ταυτηι δεινως εληιζετο. Τουτο μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ μετα
αποχρωσης δυνα μεως κατ' αυτου τον του ∆εκανου εξεπεμψε Γεωργιον. Ὃς και
πολιορκησας επι τρισι μησι ταυτηνι μεν την πολιν κατεσχε, τον δε αποστατην
εκεινον προς τον αυτοκρατορα ταχεως εξεπεμψεν. Ὁ δε αυτοκρατωρ την μεν του
καστρου φρουραν ετερωι ανεθετο, αυτωι δε τας οφρυς επιτοξευσας, πολλα απειλησας
και θανατον αυτου τωι φαινομενωι κατα ψηφισαμενος, εις φοβον μεγαν ενηκε τον
ανθρωπον, ταχυ δε το δεος ελυσε του στρατιωτου. Ουπω γαρ ο ηλιος του ορι ζοντος
κατεδυ, και ο δεσμωτης ελευθερος ιστατο και ο θανα του καταψηφισθεις μυριων
ετετυχηκει δωρεων. 14.3.6 Τοιου τος ο εμος πατηρ βασιλευς εν πασιν εφαινετο, καν
πολλης ες υστερον της εξ απαντων αγνωμοσυνης απηλαυσε, καθαπερ ποτε και ο
παντων ευεργετης ο Κυριος μαννα βρε χων εν ερημωι, σιτιζων εν ορεσι και εν
θαλαττηι αβροχους διαβιβαζων και υστερον αθετουμενος και υβριζομενος και
τυπτομενος και τελος σταυρον παρα των ανομων κατακρινο μενος. Ἀλλ' ενταυθα
γενομενης προεκπηδαι μου του λογου το δακρυον, και σφυζω περι τουτων ερειν και
ποιησασθαι των αγνωμονων καταλογον, αλλα την γλωτταν επεχω και την καρδιαν
σφαδαζουσαν και τουτο δη προς εμαυτην επιλεγω συνεχως το του ποιητου· «Τετλαθι
δη κραδιη· και κυντερον αλλο ποτ' ετλης». 14.3.7 Ἀλλα τοιαυτα μεν τα κατα τον
αγνωμονα στρατιωτην εκεινον· των δε γε απο του Χοροσαν παρα του Σαισαν
σουλτανου πεμφθεντων οι μεν δια των μερων του Σιναου κατηρχοντο, οι δε δια της
ιδιως καλουμενης Ἀσιας ᾔεσαν. Ὅπερ μεμαθηκως ο Γαβρας Κωνσταντινος
τηνικαυτα την Φιλαδελφειαν φρου ρων, αναλαβομενος τας υπ' αυτον δυναμεις και
κατα λαβων τουτους εις το Κελβιανον, αυτος πρωτος απαντων κατ' αυτων λυσας
τον χαλινον και τοις αλλοις αυτο τουτο παρακελευσαμενος ητται τους βαρβαρους. Ὁ
δε τουτους εκπεμψας σουλτανος την ητταν των τοσουτων μεμαθηκως, αποστειλας
προς τον αυτοκρατορα τα περι ειρηνης διαπρεσβευεται, ομολογων αμα εκ πολλου
την αναμεταξυ των Μουσουλμανων και Ῥωμαιων ειρηνην επιποθειν θεα σασθαι. Ἐκ
μακρου γαρ τας του αυτοκρατορος κατα παντων αριστειας μανθανων και αποπειραν
αυτου οιον ποιησαμενος, κακ του κρασπεδου το υφασμα και εξ ονυχων τον λεοντα
επεγνωκως, και μη βουλομενος προς ειρηνικας απενενευκει σπονδας. 14.3.8 Των εκ
Περσιδος τοινυν κατα λαβοντων πρεσβεων, ο βασιλευς φοβερος προυκαθητο, και οι
επι της ταξεως τους στρατιωτας εκ πασης γλωττης συνειλεγμενους και τους
πελεκυφορους βαρβαρους εν ταξει καταστησαμενοι, τους πρεσβεις επι του βασιλικου
παρεστησαντο βηματος. Ὁ δε περι του σουλτανου τουτους τα εικοτα επερωτησας και
ακουσας τα δι' αυτων μηνυματα ωμολογει μεν την μετα παντων ειρηνην ασπαζεσθαι
τε και θελειν, πυθομενος δε περι των τωι σουλτανωι δοκουντων, επει μη παντα τα
παρ' αυτων αιτουμενα συνοισοντα τηι των Ῥωμαιων αρχηι διεγνω, πολλην τοις
αυτου λογοις πειθω περιστειλας, ευστοχωτατα τε προς αυτους απολο γησαμενος, δια
πολλων ρηματων πειθει τοις αυτου συγκα τανευσαι θελημασιν. Ειτα προς την
παρασκευασθεισαν αυτοις σκηνην απελυσεν εντειλαμενος σκοπησαι τα ρηθεντα, και
ει μεν οληι ψυχηι προς ταυτα κατανευσαιεν, ες νεωτα την μεταξυ συμφωνιαν περας
λαβειν. Ἐπει δε προθυμως τα παρα του αυτοκρατορος εφαινοντο δεχομενοι, τηι μετ'
αυτην περας η συμφωνια λαμβανει. 14.3.9 Ου προς εαυτον δε απενευε μονον, αλλα
προς αυτην την βασιλειαν Ῥω μαιων. Κηδομενος γαρ των κοσμικων μαλλον η των
εαυτου παν το οικονομουμενον προς τα σκηπτρα Ῥωμαιων απο νευειν και
αναφερεσθαι παντοιως διωικονομει, ινα και μετ' αυτον και ες τον εφεξης χρονον τα
συμπεφωνημενα διηκηι, καν απετυγχανε του σκοπου. Τα γαρ μετ' αυτον αλλως εσχε
και εις συγχυσιν αφωρα τα πραγματα. Κατε στορεστο μεν γαρ τωι τεως τα
243

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενοχλουντα και εις ειρηνην απειδε βαθειαν και απο .... μεχρι περατος αιωνος
ειρηνην ηγομεν. Ἀλλα γαρ συγκατεδυ τωι βασιλει παντα τα λυονα, και κενοσπουδος
αυτωι η σπουδη μετα την αυτου παρε λευσιν γεγονεν αβελτηριαι των διαδεξαμενων
τα σκηπτρα.
14.4.1 Οι δε του φραγγικου στολου ηγεμονες δια των περισωθεντων απο των
πεντε δρομαδων νηων τα περι του ρωμαικου στολου, ως ειρηται, βεβαιωθεντες, και
οτι ο βασιλευς τον στολον ευτρεπισας την αυτων εφοδον περι την Χερρονησον
περιμενων ενδιατριβει, του προτερου σκοπου απεστησαν μηδ' ολως τοις μερεσι της
Ῥωμανιας πλησιασαι θελησαντες. Παραχειμασας ουν ο βασιλευς εις Καλλιουπολιν
μετα της βασιλιδος (συνειπετο γαρ αυτωι δια την των ποδων οδυνην, ως πολλακις
ιστορηται) και τον καιρον καθ' ον ο των Λατινων ειωθεν αποπλειν στολος
παραφυλαξαμενος εις την βασιλευουσαν υπε στρεψεν. Ου πολυς παριππευκε χρονος
και Τουρκων εφοδος καταγγελλεται εξ απασων των της ανατολης χωρων και αυτου
του Χορασαν ως εις πεντηκοντα χιλιαδας συμποσουμενων. Ουδε γαρ προς βραχυ
ραιστωνης μετειλη χει τον απαντα της αυτοκρατοριας αυτου χρονον αλλων και
αλλων επιφυομενων πολεμιων διηνεκως. Μετακαλειται τοινυν απανταχοθεν το
οπλιτικον απαν, και του καιρου στοχασαμενος, καθ' ον συνηθες τοις βαρβαροις τας
κατα των Χριστιανων εκδρομας ποιεισθαι, τον αναμεταξυ Βυζαντιου και ∆αμαλεως
διαπεραι πορθμον. 14.4.2 Και ουδε η επελθουσα τουτωι των ποδων περιωδυνια
απειρξε του εργου. Ἥτις ουτε τινι των προγονων ξυμβεβηκε ποτε, ινα τις εκ
σπερματικων λογων και ες αυτον κατιουσαν νομιζοι την νοσον, ουτε εκ διαιτης
αβρας, οποια τοις διαρρεουσι τον βιον και φιληδονοις συμβαινειν ειωθεν. Ἀλλ' οπως
αυτωι η διαθεσις των ποδων επηρεαζεν εγω διηγησο μαι. Ἐσφαιριζε ποτε
γυμναζομενος συσφαιριζοντα και τον Τατικιον εχων, περι ου πολλακις διειλεγμαι.
Ὃς και υπο του ιππου παρασυρεις εμπιπτει τωι βασιλει· καντευθεν αλγησας την
κεφαλιδα του γονυος και αυτον ολον τον ποδα δια το ακροβαρες της καταφορας,
ουκ ενεδειξατο μεν αλγησαι φερεπονωτατος ων, ομως μεντοι μικρας τινος τυχων
επιμελειας και κατ' ολιγον ες το ανωδυνον ελθων των συνηθων διατριβων ειχετο.
Αυτη μεν πρωτη αιτια της των ποδων αλγηδονος του βασιλεως· αι γαρ οδυναι των
τοπων εις εαυτας τα ρευματα εφειλκυσαντο. 14.4.3 ∆ευτερα δε και εναργεστερα και
της ολης οδυνης μητηρ τοιαυτη τις ην. Τις ουκ οιδε τα απειρα των Κελτων εκεινα
πληθη των την βασιλιδα πολιν κατειληφοτων, οποτε της εαυτων απανταχοθεν
απανασταντες προς ημας ωρμησαν; Τοτε γαρ ουτος εις πελαγος αχανες φροντιδων
εμπεπτωκως, εκ πολλου συνιδων αυτους την Ῥωμαιων βασιλειαν ονει ρωττοντας,
υπερ την αμμον δε και τα αστρα την αυτων πληθυν ορων, τας δε ρωμαικας απασας
δυναμεις ουδε προς πολλοστημοριον τουτων εξισουμενας, ει και εις εν συναφθειεν,
πολλυ γε μαλλον διεσπαρμενων των πλειονων οντων και των μεν τα περι την
Σερβιαν τεμπη και ∆αλμα τιαν επιτηρουντων, των δε τα περι τον Ἴστρον ως τας των
Κομανων και ∆ακων εφοδους φυλαττομενων, πολλων δε και την του ∆υρραχιου
φρουραν εμπιστευομενων ως μη υπο των Κελτων και αυθις αλυη, ταυτα συνορων ο
αυτο κρατωρ ολος γινεται των Κελτων ταλλα παντα εν δευτερωι θεμενος. 14.4.4 Και
το μεν περιξ υποκινουμενον βαρβαρι κον και μηπω ες φως εκρηξαν την εχθραν
αξιωμασιν ανειργε και δωρεαις, των δε Κελτων την εφεσιν παντοιαις μεθοδειαις
αναστελλων και των οικοι την στασιν ουχ ηττον, οτι μη και μαλλον υφορωμενος
παντοιως φυλατ τεσθαι εσπευδεν εντεχνως τουτων απειργων τα βουλευ ματα. Ἀλλα
τις των επεισπεσοντων αυτωι κακων τον κυκεωνα απαγγειλαι δυνησεται; Παντοιος
244

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουν προς παντας γινομενος και συμμετασχηματιζομενος ως ενον τοις πραγμασι,
προς το κατεπειγον ενιστατο καθαπερ τις δοκιμος ιατρων τωι της τεχνης κανονι
χρωμενος. 14.4.5 Ἐπι του βασιλικου τοινυν αμα ημεραι και ευθυς ηλιου τον ανατο
λικον αναθοροντος οριζοντα καθηστο θρονου, κελευων τους Κελτους απαντας
ακωλυτως εισιεναι καθ' ημεραν εκαστην, αμα μεν τας εαυτων αιτησεις απαγγελλειν
τουτους εθελων, αμα δε και τοις αυτου θελημασιν υπαγεσθαι δια παντοιων λογων
αυτους μηχανωμενος. Οι δε Κελτοι κομητες φυσει μεν το αναισχυντον και ιταμον
εχοντες, φυσει δε το ερασιχρηματον και προς παν το αυτοις βουλητον ακρατες και
πολυρρημον υπερ παν γενος ανθρωπων κεκτημενοι, ου συν ευταξιαι την προς τον
αυτοκρατορα εισοδον εποιουντο, αλλ' οποσους αν εκαστος των κομητων εβουλετο
συμπαρα λαμβανων εισηιει· και τουτου εχομενως ετερος, εφεξης δ' εκεινου αλλος.
Εισερχομενοι δε ου προς υδωρ, καθαπερ ποτε τοις ρητορσιν εφειτο, την ομιλιαν
εποιουντο, αλλ' οποσον εκαστος και ο τυχων ηβουλετο προσομιλειν τωι αυτοκρατορι
χρονον, τοσουτου και ετυγχανεν. Οι δε τοιουτοι οντες τον τροπον και την γλωτταν
ασυμμετροι και μητε τον αυτοκρατορα αιδουμενοι μητε τον καιρον παραρρεοντα
ευλαβουμενοι μητε την των ορωντων νεμεσιν υφορωμενοι, ου τοις οπισθεν
ερχομενοις εκαστος τοπον ομιλιας παρειχεν, αλλ' ανετως τας ομιλιας και τας αιτη
σεις εποιουντο. Το λαλον δε τουτων και θηρευτικον και σμικρολογον των λεξεων
απαντες μεν ισασιν οποσοις ηθων ανθρωπων μελει καταστοχαζεσθαι· τους δε τοτε
παροντας ακριβεστερον η πειρα δεδιδαχε. 14.4.6 Και γαρ επαν εσπερα καταλαβοι,
ασιτος δι' ολης διαμεμενηκως ημερας, εξανιστατο του θρονου προς τον βασιλικον
κοι τωνισκον απονευων· αλλ' ουδ' ουτως της των Κελτων ηλευθερουτο οχλησεως.
Ἄλλου γαρ αλλον προφθανοντος ου των απολειφθεντων μονον της ημερινης
ομιλιας, αλλα κακεινων αυθις επανιοντων και αλλας και αλλας αιτιας λογων
προβαλλομενων, εκεινος ιστατο ακλινης της τοσαυ της γλωσσαλγιας ανεχομενος
περιστοιχουμενος υπο των Κελτων. Και ην ιδειν και προς τας απαντων υποφορας
ετοιμως τον αυτον και ενα τας ανθυποφορας ποιουμενον. Περας δε της ακαιρου
τουτων γλωσσαλγιας ουκ ην. Ὁπηνικα δε τις ανακοψαι των μεσαζοντων τουτους
επεχειρει, παρα του βασιλεως ανεκοπτετο. Το γαρ των Φραγγων φυσει οργιλον
γινωσκων εδεδιει μη εκ μικρας προφασεως μεγας πυρσος σκανδαλου αναφθηι κακ
τουτου μεγαλη εσει ται βλαβη τηι Ῥωμαιων αρχηι. 14.4.7 Και ην ως αληθως
παραδοξοτατον το φαινομενον. Ὥσπερ γαρ σφυρηλατος ανδριας η απο τινος χαλκου
τυχον η ψυχρηλατου σιδηρου κατεσκευασμενος, ουτω παννυχιος ιστατο εξ εσπερας
πολλακις μεν μεχρι μεσης νυκτος, πολλακις δε και τριτης αλεκτοροφωνιας, εστι δ'
οτε σχεδον και περι τας σαφεστατας ηλιου αυγας. Παντες δε κεκμηκοτες πολλακις
μεθισταμενοι ανεπαυον εαυτους και αυθις εισηιεσαν δυσχεραινοντες. Καντευθεν
ουδεις ηδυνατο των συνοντων αυτωι προς την τοσαυτην αμετακλινη στασιν, αλλα
μετωκλαζον απαντες αλλοτε αλλος· και ο μεν εφηδραζετο, ο δ' επλαγιαζε την
κεφαλην ερεισαμενος, ο δ' εις τοιχον υπηρειδεν εαυτον. Μονος προς τον τοσουτον
πονον αμει λικτως ειχεν ο βασιλευς. Και τις γαρ της εκεινου φερε πονιας λογος
εφικοιτο; Μυριανδρου γαρ ουσης της διαλεξεως πολλα μεν εκαστος ελαλει και
αμετροεπως εκολυα καθ' Ὅμηρον· αλλος μεταστας παρεδιδου ετερωι την λαλιαν
κακεινος εις αλλον μετεπεμπεν· ειτ' αυθις ουτος εις ετερον. Και ην μεν εν
διαλειμμασι τουτοις η στασις, ο δε την στασιν ειχεν απεραντον μεχρι πρωτης η και
δευτερας αλεκτοροφωνιας. Μικρον δε διαναπαυο μενος ηλιου παλιν ανισχοντος επι
του θρονου καθηστο, και παλιν ετεροι πονοι και αγωνες διπλοι τους νυκτερινους
εκεινους διαδεχομενοι. 14.4.8 Ἐκ ταυτης τοιγαρουν της αιτιας η οδυνη των ποδων
245

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενσκηπτει του αυτοκρατορος. Ἔκτοτε δε μεχρι τελους εκ διαστηματων τινων
χρονικων επηιει το ρευμα οδυνην επαγον σφροδραν. Ὁ δε τοσουτον εγκαρτερων ην
ως μηδεποτε γογγυστικον ειπειν ρημα, αλλα το· «Ἀξιως πασχω· ευλογως μοι ταυτα
γινεται δια την των εμων αμαρτιων πληθυν». Ει και που δε των χει λεων αυτου
ρημα μικροψυχιας εκδεδραμηκει, ευθυς τωι του σταυρου σημειωι κατα του
παλαμναιου εχρητο δαιμονος· «Φευγε, λεγων, εξ εμου, πονηρε· ουαι σοι και τοις
κατα των Χριστιανων μηχανημασιν». 14.4.9 Ἀλλα τα μεν της των ποδων αλγηδονος
ικανως ημιν ειρησθω τα νυν· ει δε τις τηι νοσωι ταυτηι συνηρατο κακ του κερασθεντος
τουτωι μεστου πικριας κρατηρος, καθως εν ολιγοις ενσημα νουμεθα, ινα μη λεγω το
παν, και τας αλγηδονας συνηυξανε, καν η βασιλις μελιτι τον κρατηρα περιχριουσα
τα πολλα διολισθαινειν των κακων προσεμηχανατο φυλαξ ανυστακτος του
αυτοκρατορας ουσα, προσερριφθω και ουτος τωι λογωι και εστω τριτη τις αιτια της
νοσου του βασιλεως ου προ καταρκτικη μονον, αλλα και συνεκτικωτατη κατα τους
παιδας των ιατρων. Ου γαρ καθαπαξ προσκεκρουκως εκεινος απην, αλλα συμπαρην
και συμπαρωμαρτει ως εν τοις αγγειοις οι πονηροτατοι των χυμων· μαλλον δε, ει τις
εις την εκεινου φυσιν απειδεν, ου μονον αιτια νοσημα τος ην, αλλα και αντικρυς
νοσημα και βαρυτατον συμ πτωμα. Ἀλλ' επεχειν τον λογον αναγκη την γλωτταν
ενδα κοντας και μη παρεκθεειν της λεωφορου, καν οτι μαλιστα προθυμοτατος ηι
κατα των κακουργοτατων εφαλλεσθαι. Εις καιρον γαρ τον προσηκοντα τα περι
τουτου τεταμιευσθω μοι.
14.5.1 Ὁ δε λογος εχεσθω των Κελτων διηγησεως. Αυλιζε ται μεν ουν ο
αυτοκρατωρ κατα την περαθεν ∆αμαλιν· εκεισε γαρ τουτον ο λογος περαιωσαμενον
καταλελοιπε. Και συνερρεον αυτικα απαντες νιφετου δικην διαπερωντες προς αυτον
αυτου που προσμενοντα, το μεν την απαντων ελευσιν απεκδεχομενον, το δε και την
σφοδραν εκεινην οδυνην ραΐσαι ελπιζοντα. Πλησιφαη δε την σεληνην ηδη
θεασαμενος, επει συμπαρην και η Αυγουστα της των ποδων οδυνης επιμελουμενη
και κουφιζουσα τουτου τας αλγηδο νας δια παντοιας επιμελειας, ως· «Ει ποτε, ειπεν
ο βασι λευς, ες προνομην οι Τουρκοι ορμησαι εβουλοντο, ο καιρος ηδη επιτηδειος
παρεστι, και αχθομαι τον προσηκοντα και ρον απολωλεκως». Ἑσπερας μεν εφη
τουτο, κατα δε το περιορθρον εισελθων ο περι τον κοιτωνα των βασιλεων ενα
σχολουμενος εκτομιας την των Τουρκων ες Νικαιαν κατηγ γειλεν εφοδον και του
τηνικαυτα ταυτην φρουρουντος Ευσταθιου του Καμυτζη γραφην υπεδεικνυ τα κατ'
αυτους διαλαμβανουσαν. 14.5.2 Ὁ γουν αυτοκρατωρ μηδε μικρον ανα μεινας μηδε
μελλησας ολως, αλλ' οιον της συνεχουσης αυτον οδυνης επιλαθομενος δι'
αρμαμαξης της προς Νικαιαν φερουσης ηψατο τηι δεξιαι χειρι λυγον κατεχων. Οι δε
στρατιωται τηνικαυτα τα δορατα τουτων αναλαβομε νοι κατ' ιλας στοιχηδον εφ'
εκατερα ιεντο. Και οι μεν παρε θεον τουτωι, οι δε προεπεμπον, οι δε συνειποντο
συγχαι ροντες μεν αυτωι κατα των βαρβαρων εξορμησαντι, ανιωμενοι δε δια την
απειργουσαν αυτον ιππαζεσθαι οδυ νην. Ὁ δε προς θαρσος ωτρυνεν απαντας
νευμασι τε και λογοις ηδυ προσμειδιων αυτοις και προσφθεγγομενος. ∆ι' η μερων δε
τριων κατελαβε τοπον τινα Αιγιαλους καλουμε νον, εξ ου προς την Κιβωτον
διαπλυσασθαι εμελλεν. Ἐπει γομενον δε τουτον την διαπεραιωσιν ορωσα η
Αυγουστα συνταξαμενη τουτωι προς την βασιλευουσαν επορευετο. 14.5.3 Του δε
αυτοκρατορος την Κιβωτον καταλαβοντος προσ ερχεται τις αυτωι λεγων εκκριτους
σατραπας τεσσαρακοντα χιλιαδων διαιρεθηναι και τους μεν ες προνομην της
Νικαιας και των παρακειμενων αυτηι χωρων κατελθειν, τον δε Μονολυκον και τον
246

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

... τα παρα την θαλασσαν δηιωσασθαι. Οιτινες τα τε παρακειμενα τηι περι την Νικαιαν
λιμνηι και την Προυσαν δηιωσαντες, ως δε και την Ἀπολλωνιαδα, αυτου που περι
ταυτην ηυλισαντο κακεισε την λειαν πασαν αφελομενοι ομου προς τα προσω
εχωρησαν το τε Λοπαδιον και παντα τα ξυμπαρακειμενα ληισαμενοι, αλλα και αυτην,
φησι, την Κυζικον καταλαβοντες εξ εφοδου απο του μερους της θαλασσης κατεσχον,
του ταυτην φρουρουντος μηδοπωσουν αντισχοντος, αλλ' αγεννως εκειθεν υποχωρη
σαντος. Ειτα τον τε Κοντογμην και τον Ἀμηρ Μουχουμετ των εκκριτων
αρχισατραπας δια των Λεντιανων προς το Ποιμανηνον απιεναι, εφελκομενους λειαν
πολλην και ανδρας πλειστους δορυθηρατους και γυναια και παιδας, οσους αφηκεν ο
σιδηρος. Τον δε γε Μονολυκον ποταμον τινα διαπερασαντα Βαρηνον εγχωριως
καλουμενον, ρεοντα μεν απο τινος ορους Ἴβιδος καλουμενου, αφ' ου πολλοι και
αλλοι απορρυισκονται ποταμοι, Σκαμανδρος τε και Ἀγγε λοκωμιτης και Ἔμπηλος,
προς τε το Παριον απονενευκε ναι και την εφ' Ἑλλησποντου Ἄβυδον, και δι'
Ἀτραμυττιου τε και των Χλιαρων διεληλυθοτα μετα πασης αιχμαλωσιας
αναιμακτως και ανευ μαχης τινος. 14.5.4 Προς ταυτην την αγγελιαν ο αυτοκρατωρ
τον Καμυτζην δουκα τηνικαυτα Νικαιας χρηματιζοντα δια γραμματων παρεκε
λευσατο παρεπεσθαι τε τοις βαρβαροις μετα πεντακοσιων στρατιωτων και τα κατ'
αυτους δια γραμματων δηλουν, φειδεσθαι δε της μετ' αυτων συμπλοκης. Ὁ δε
εξελθων της Νικαιας καταλαμβανει τον τε Κοντογμην και τον Ἀμηρ Μουχουμετ και
τους λοιπους εις τα καλουμενα Ἀορατα, και ωσπερ της του αυτοκρατορος
παραγγελιας επιλαθομε νος παραχρημα τουτοις προσβαλλει. Οι δε τον αυτοκρατορα
προσδοκιμον εχοντες και τουτον ειναι τον επεισπεσοντα νομισαντες πτοηθεντες τα
νωτα διδοασι. Σκυθην δε τινα τηνικαυτα κατασχοντες και παρα τουτου πυθομενοι,
επει τον Καμυτζην εγνωκεσαν ειναι, τας ακρολοφιας διηιεσαν και θαρρυνοντες
εαυτους δια τε τυμπανων και αλαλαγμων ανε καλουντο τους απανταχη
σκεδασθεντας των ομοφυλων. Οι δε ανακλητικον τουτι το συνθημα γινωσκοντες
παντες συνερρεον. Ἐπανελθοντες ουν κατα την πεδιαδα την δια κειμενην εγγυς
κατωθεν των καλουμενων Ἀορατων αυθις ηθροισθησαν. 14.5.5 Ὁ δε γε Καμυτζης
την λειαν πασαν αφελομενος εξ αυτων ουκ ηθελε μεχρι του Ποιμανηνου
καταλαβειν, ως ευ τα κατ' αυτον εν τουτωι διαθεσθαι (πολι χνιον δε τουτο
ερυμνοτατον), αλλα περι τα Ἀορατα εμβρα δυνων ελαθε καθ' εαυτου
βουλευσαμενος. Οι βαρβαροι γαρ εν τωι ακινδυνωι γεγονοτες ουκ επελαθοντο του
Καμυτζη, αλλ' ενηδρευον τουτον δια παντος. Και μεμαθηκοτες ετι αυτον εις τα
Ἀορατα ενδιατριβοντα και τα περι την λειαν απασαν και τους δορυαλωτους
διατιθεμενον, παραχρημα τας υπ' αυτους δυναμεις κατ' ιλας καταστησαμενοι περι
δειλην ευαν εισπιπτουσιν αυτωι. Το μεν ουν πλειον του στρατευματος του Καμυτζη
τοσαυτην πληθυν βαρβαρων επεισπεσουσαν αυτοις εωρακοτες φυγηι την εαυτων
πραγ ματευεσθαι εδοκουν σωτηριαν· αυτος δε μετα των Σκυθων και των Κελτων και
οποσοι των Ῥωμαιων ευψυχοτεροι ησαν εκθυμως εμαχετο. Και τηνικαυτα οι τουτων
πλειους πιπτουσιν. 14.5.6 Ὁ δε γε Καμυτζης μετ' ολιγων καταλει 14.5.6 φθεις ετι
αντειχετο της μαχης. Καιριαν δε ο ιππος εν ωι επωχειτο πληγεις κατα γης ερριπτο. Ὁ
δε γε τουτου αδελφιδους Καταροδων ουτω καλουμενος αποβας του ιδιου ιππου
τουτον αυτωι διδωσι. Βαρυς δε ων ο ανηρ και μεγας ραιδιως του ιππου επιβηναι ουκ
ειχεν· ενθεν τοι και μικρον αναποδισας επι τινα δρυν εαυτον προσερεισας και τον
ακι νακην σπασαμενος τας τε σωιζουσας απολωλεκως ελπιδας, οποσοι τουτωι των
βαρβαρων συμπλακηναι κατετολμων, κατα γε κορυθος και ωμων και αυτων δη των
χειρων παιων ουκ ενεδιδου. Ἐπι πολυ γουν τουτον αντεχοντα ορωντες οι βαρβαροι
247

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και πολλους κτεινοντα, πολλους δε και τιτρω σκοντα, υπεραγαμενοι την του ανδρος
τολμαν και το σταθη ρον αυτου θαυμασαντες, την σωτηριαν αυτου δια ταυτα
πραγματευσασθαι εβουληθησαν. Ὁ δε αρχισατραπης Μου χουμετ την κλησιν τουτον
και παλαι γινωσκων και τηνι καυτα αναγνωρισας ανακοπτει μεν της ορμης τους
αυτωι συμπλεκομενους, αποβας δε του ιππου μεθ' ων ετυχε προ σελθων εφη· «Μη
προκρινε της σης σωτηριας τον θανατον· αλλα διδου μοι χειρα και συζου». Ὁ δε υπο
τοσουτων περιστοιχουμενον εαυτον ορων και μη προς τοσουτους αντεχειν ετι
δυναμενον διδωσι χειρας τωι Μουχουμεt. Και ος εφ' ιππον τουτον επιβιβασας τους
αυτου ποδας δεσμει, ως μη ραιδιως αποδρασαι δυνασθαι. 14.5.7 Ἀλλα ταυτα μεν τα
τωι Ευσταθιωι συμπεσοντα· ο δε γε αυτοκρατωρ, στοχα σαμενος της ατραπου δι' ης
διιεναι εμελλον, αλλην τραπο μενος δια τε της Νικαιας διελθων και των Μαλαγινων
και των ουτω καλουμενων Βασιλικων (ταυτα δε τεμπη εισι και δυσβατοι ατραποι
περι τας ακρολοφιας του Ὀλυμπου δια κειμενα) κατερχεται εις τα Ἀληθινα κακεισε
καταλαμβανει την Ἀκροκον, επειγομενος προκαταλαβειν απο των εμπρο σθεν τους
Τουρκους και ουτω καρτερως μετ' αυτων συνα ψαι τον πολεμον. Οι δε μηδε μνειαν
ολως ρωμαικου στρατευματος εις νουν λαβοντες, τον κατα την τεμπειαν
διακειμενον καλαμωνα καταλαβοντες, εκει που περιχυθεντες εξεκειντο. Ἐπει δε
απηγγελη τωι αυτοκρατορι απερχομενωι κατ' αυτων την πεδιαδα της τεμπειας τους
βαρβαρους καταλαβειν, απο διαστηματος ικανου το στρατευμα εις πολεμου τυπον
καταστησας και παραταξαμενος, εμπροσθεν μεν Κωνσταντινον τον Γαβραν και τον
Μοναστραν εταξεν, εφ' εκατερα δε ιλαδον καταστησας το στρατευμα, την ουρα γιαν
τωι Τζιπουρεληι και τωι Ἀμπελαι πολλην την του πολεμου πειραν εκ μακρου εσχηκοσι
δεδωκε. Το δε μεσον της παραταξεως αυτος διεπων ολας συνεταττε φαλαγγας, και
ουτως ωσπερ κεραυνος τοις Τουρκοις εμπεσων καρτερον τον μετ' αυτων συνηψε
πολεμον. 14.5.8 Πολλοι μεν ουν τηνικαυτα κτεινονται των βαρβαρων αγχεμαχου
της μαχης γεγονυιας, πολλοι δε και δορυθηρατοι αγονται. Οι δε τωι καλαμωνι
προσπεφευγοτες τεως εσυζοντο· ο δε αυτοκρα τωρ λαμπραν την κατ' αυτων νικην
αραμενος, προς τον καλαμωνα επιστραφεις, εσπευδε κακειθεν τουτους απελασαι. Οι
δε στρατιωται δια το βαλτωδες και πυκνον του καλαμωνος μη δυναμενοι εισιεναι εν
αμηχανιαι ησαν. Και ος περιζωσας τον καλαμωνα δια των στρατιωτων πυρ εκ μερους
του καλαμωνος αφειναι επεταξε· τουτου δε γενο μενου η φλοξ εις υψος ηρτο μεγα.
Οι δε εντος φευγοντες το πυρ εις τας των στρατιωτων ενεπιπτον χειρας· και τουτων
οι μεν παραναλωμα ξιφους εγινοντο, οι δε προς τον αυτοκρατορα ηγοντο.
14.6.1 Ἀλλα ταυτα μεν τα κατα τους απο του Καρμε κατελθοντας βαρβαρους·
ο δε Ἀμηρ Μουχουμετ, μεμαθηκως την συμφοραν την περι τους απο του Καρμε
Μουσουλμα νους, κατοπιν ευθυς ελαυνει του βασιλεως ενωθεις μετα των κατα την
Ἀσιαν οικουντων Τουρκομανων και των λοι πων, ωστε ξυνεβαινε τον αυτον
διωκειν τε και διωκεσθαι. Οι μεν γαρ αμφι τον Μουχουμετ βαρβαροι τον
αυτοκρατορα ιχνηλατουντες εδιωκον· ο δε τους απο του Καρμε μεταπο ρευομενος
ην, ωστε μεσον αμφοιν εναπειληπτο. Ἀλλα τους μεν εφθασε νενικηκως, οι δε
διωκοντες εξω κακων ειστη κεισαν ετι. Ἐπει δ' αθροον τηι ουραγιαι του
αυτοκρατορος προσεπεσεν ο Μουχουμετ, πρωτως περιτυγχανει τωι Ἀμπελαι. Ὁ δε εν
αισθησει του αυτοκρατορος ων και δια τουτο επι πλεον θαρσησας και αλλως θρασυς
ων ο ανηρ, μηδε προς μικρον περιμεινας τους μετ' αυτον ωστε συν ευταξιαι την μετα
των Τουρκων προσβολην δεξασθαι, κατα του Μουχουμετ ιεται. Παρειπετο δε και ο
Τζιπουρελης. 14.6.2 Περι παλαιοχωριον δε τι γενομενω μηπω των υπ' αυ τους
στρατιωτων εφθακοτων καταλαμβανει τουτους ο Μουχουμετ σταθηροτατος ων. Τον
248

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιππον δε του Ἀμπελα, ου τον ιπποτην, δια βελους πληξας κατα γης ερριψεν. Ὃ
θεασαμενοι οι Τουρκοι πεζωι περιτυχοντες κτεινουσιν. Ἀλλα και τον Τζιπουρελην
αναισχυντως κατ' αυτων ιεμε νον ορωντες τον ιππον εν ωι επωχειτο, πτερωσαντες
οιον τοις βελεσιν, εξεδρον αυτον εποιησαν και δια μαχαιρας παραχρημα ανειλον. Οι
δε την ουραγιαν τηρουντες στρα τιωται, ωστε τους κεκοπιακοτας των τας σκευας
τηρουντων στρατιωτων και τους ιππους φρουρειν και τους κατ' αυτων ιεμενους
απελαυνειν ως δυναμις, καταλαβοντας θεασαμενοι τους Τουρκους κατ' αυτων
ιενται και τρεπουσιν αυτους κατα κρατος. 14.6.3 Ἐπει δε ο Καμυτζης μετα των
Τουρκων τηνικαυτα δεσμιος παρην, την γενομενην συγχυσιν εν τηι συμβοληι της
μαχης θεασαμενος και τους μεν φευγοντας, τους δε διωκοντας ορων, σταθηρος ων
δρασμον μελετησας της οδου ειχετο. Περιτυχων δε αυτωι καταφρακτος τις Κελτος
ιππον διδωσι· και καταλαμβανει τον αυτοκρατορα περι την πεδιαδα της τεμπειας
αυλιζομενον μεταξυ Φιλα δελφειας και Ἀκροκου διακειμενην, ουχ ενι, αλλα
πολλοις αποχρωσαν στρατευμασι. Ὁ δε τον Καμυτζην θεασαμενος μεγαλως αυτον
αποδεξαμενος και σωιστρα τωι ρυσαμενωι τουτον Θεωι θυσας προς την βασιλευουσαν
εκπεμπει· «Ειπε, λεγων, οσα τε πεπονθας και οποσα εωρακας και την ημων συν Θεωι
τοις ημετεροις καταγγειλον ζωην». 14.6.4 Μεμαθηκως δε την σφαγην του Ἀμπελα
και του Τζιπου ρελη και λιαν επι τηι τουτων σφαγηι περιαλγησας ο αυτοκρα τωρ την
ψυχην εφη· «∆υο δοντες ενα ελαβομεν». Ἔθος γαρ αυτωι, οπηνικα νικησειε τινα
πολεμον, ανερευναν ει τις εαλω των στρατιωτων, ει τις εργον εγεγονει πολεμιας χει
ρος· και καν ολας ετρεψατο φαλαγγας και νικην την κατ' αυ των ηρατο, ξυμβεβηκε
δ' ενα που τυχον και των εσχατων στρατιωτων απολεσθαι, το της νικης εις ουδεν
ελογιζετο πραγμα και Καδμειαν ως αληθως νικην την νικην εκεινην ηγειτο και αντι
κερδους ζημιαν. Αυτος δε ηγεμονας τινας μετα των υπ' αυτον στρατιωτων ες
φυλακην καταστησας της χωρας, Γεωργιον τον Λεβουνην και ετερους, προς την
βασιλευουσαν νικητης επανηιει. 14.6.5 Ὁ μεν ουν Καμυτζης καταλαβων το ∆αμαλιν
και εν αμφιρυκωι εισελθων περι μεσην φυλακην της νυκτος, επει την βασιλιδα εις τα
υπερ κειμενα των ανακτορων εγινωσκεν ουσαν, κειθι καταλαβων πατασσει την περι
τον αιγιαλον πυλην. Των δε ερομενων τις αν ειη, την ιδιαν ουκ ηθελεν
αποκαλυπτειν κλησιν, αλλα τας πυλας ηιτειτο αποζυγωθηναι οι. Μογις ουν του νομα
ανακαλυψας παραχωρειται της εισοδου. 14.6.6 Ἡ δε Αυγουστα περιχαρης γεγονυια
εδεξατο τουτον εξω της του κοιτωνος θυρας (Ἀριστηριον τουτο παλαι ωνομαζον),
θεασαμενη δε τουτον τουρκικως εσταλμενον και θατερων των ποδων χωλευοντα
δια το πληγηναι εν τωι καιρωι της μαχης, περι του αυτοκρατορος πρωτως ερομενη
καθεσθηναι επεταξεν. Ειτα περι παντων πυθομενη και την καινην εκεινην εξ
απροσδοκητου νικην μεμαθηκυια του αυτοκρατορος και τον δορυαλωτον ελευθερον
ορωσα, ουκ ειχεν υφ' ηδονης ο τι και γενοιτο. Ἐπετρεψε δε τουτον διαναπαυσασθαι
μεχρις ημερας καπειτα εξελθοντα τα συμ βεβηκοτα διακηρυκευειν απασι. Και ο μεν
πρωιθεν εξανασ τας και επιβας ιππου τινος μετα των εσθηματων εκεινων, μεθ' ων
αφικτο της αιχμαλωσιας παραδοξως ελευθερωθεις, επι τον Κωνσταντινιον φορον
εληλυθε. Και πασα η πολις ευθυς επ' αυτωι εκεκινητο, ομου μεν και τα κατ' αυτον
μαθειν επειγομενη, ομου δε και τα κατα τον αυτοκρατορα πλεον ποθουσα. Αυτος δε
περιστοιχησαντων αυτωι ιππεων πολλων και πεζων τα τε κατα τον πολεμον λαμπρωι
τωι στοματι διηγησατο και οσα τοτε ξυνεκυρσε κατα του ρωμαι κου στρατευματος και
δη και οποσα ο βασιλευς κατα των βαρβαρων εμηχανησατο και οπως ηρατο νικην
λαμπραν πολλαπλασιαν την εκδικησιν ποιησαμενος· και τελος επε θηκε την
249

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραδοξον εαυτου απο των βαρβαρων φυγην. Οις επευφημησεν ολον το πληθος και
μεχρις αιθερος ο κροτος της ευφημιας ανεληλυθει.
14.7.1 Ταυτα μεν ουτως ετετελεστο και η Κωνσταντινου ενεπεπληστο των
του βασιλεως κατορθωματων. Και γαρ ως αληθως οσον μεν απο της τυχης δυσχερεσι
πραγμασιν ωμι ληκει και αντιξως εχουσι προς τε αυτον και τα των Ῥωμαιων
πραγματα και ολως δυστυχηματων πληθει περιερ ρειτο, αλλ' η γε αρετη τουτου και
το εγρηγορος και δρασ τηριον αντεβαινε τε και φιλονεικως ειχε προς απαν
δυστυχημα. Ουδενι γαρ των ανεκαθεν βασιλεων και εις την τημερον οντων
πραγματων επιπλοκη και μοχθηρια παντο δαπων ανθρωπων, και οικοι και θυραθεν,
προσεπελασεν, ως επι τουτου του αυτοκρατορος ευρομεν. Ειτε γαρ εδει πονη ρως
διατεθηναι τα των Ῥωμαιων Θεου παραχωρουντος (ουδε γαρ αν απο της αστρυας
περιφορας εξαπτοιμην ποτε τα ημετερα) ειτε απο της των προβεβασιλευκοτων
αβουλιας εις τοδε καταστασεως τα της ρωμαικης δυνασ τειας εστη, οχλος πολυς
πραγματων και πολυκυμαντος ταραχος επι των καιρων της βασιλειας τουμου
πατρος συνεληλυθεν. 14.7.2 Ἅμα γαρ κατα ταυτον και Σκυθης απο βορρα και απο της
εσπερας Κελτος και εξ ανατολων Ἰσμαηλ ετεταρακτο, χωρις των απο θαλασσης
κινδυνων, ανευ των θαλασσοκρατουντων βαρβαρων, ανευ των πειρα τικων
αναριθμων νηων ας η των Σαρακηνων ετεκτονευσε μηνις, ας η των Ουετονων
συνεπλεξατο πλεονεξια και κατα της ρωμαικης βασιλειας δυσνοια. Και γαρ εποφθαλ
μιωσι παντες αυτηι. Φυσει γαρ ουσα δεσποτις των αλλων εθνων η βασιλεια Ῥωμαιων
εχθρωδως διακειμενον εχει το δουλον, και επειδαν επιδραξαιτο καιρου, φερεται
αλλος αλλοθεν εκ γης και θαλαττης εκαστος. Ἀλλα τα μεν προ τερον και τα της προ
ημων βασιλειας ελαφροτατα ην και κουφοτερα· επι δε τουμου πατρος, αμα τε
επιβεβηκει του βασιλικου αρματος, και ευθυς επισυνερρευσεν απανταχοθεν απαντα
τα δεινα· και ο Κελτος εκεκινητο και εδεικνυ του δορατος την ακμην και ο Ἰσμαηλ
τοξον ενετεινε και το Νομαδικον απαν εθνος και Σκυθικον ολον αμαξαις παμ
μυριαις επεβρισεν. 14.7.3 Ἀλλ' ισως τις ενταυθα του λογου γενομενος και
εντυγχανων τωι συγγραμματι δεδεκασμενην ειποι τηι φυσει την γλωτταν. Ἐγω δε ου
μα τους του βασι λεως υπερ της των Ῥωμαιων ευδαιμονιας κινδυνους, ου μα τα του
πατρος αθληματα και τας συμφορας, ας υπερ των Χριστιανων επεπονθει, ουκ εγωγε
χαριζομενη τωμωι πατρι τα τοιαυτα και λεγω και γραφω. Ἥ γε και οπη τον πατερα
σφαλλομενον ιδοιμι, αντικρυς και παραβαινω τον νομον τον φυσικον και της
αληθειας εξεχομαι, φιλον μεν και τουτον ηγουμενη, φιλτεραν δε την αληθειαν
εχουσα. Ἀμφοιν γαρ οντοιν φιλοιν, ως που τις εφη φιλοσοφος, κρα τιστον προτιμαν
την αληθειαν. Ἀλλα τοις πραγμασιν αυτοις επακολουθουσα, και μητε προστιθεμενη
παρ' εμαυτηι μητε υφαιρουσα τα ξυμπεσοντα, και λεγω και γραφω. 14.7.4 Και
εγγυθεν ο ελεγχος. Ου γαρ εις μυριοστον ετος αναγω το συγγραμμα, αλλ' εισιν
οιτινες εις την τημερον περιοντες και τον πατερα τον εμον εγνωκοτες και τα κατ'
αυτον αφηγουμενοι, αφ' ων και ουκ ολιγα της ιστοριας ενταυθοι συνηρανιστο,
αλλων αλλο τι διηγουμενων και μεμνημενων ων εκαστος ετυχε και παντων
ομοφωνουντων. Τα μεν γαρ πλειω και ημεις συνημεν τωι πατρι και τηι μητρι συνειπο
μεθα. Ου γαρ ην το ημετερον τοιουτον οιον οικουρικον και υπο σκιαν και τρυφην
στρεφομενον. Ἀλλ' εμε γαρ εξ αυτων σπαργανων, ομνυμι τον εμαυτης Θεον και την
εκεινου μητερα, πονοι και θλιψεις παρελαβον και συμφοραι συνε χεις, αι μεν
εξωθεν, αι δε οικοθεν. Τα μεν γαρ του σωμα τος οποδαπως ειχον, ουκ αν ειποιμι,
λεγετωσαν δε ταυτα οι περι την γυναικωνιτιν και καταλεγετωσαν. Τα δε εξωθεν και
οσα μοι συνεπεπτωκει ουπω τον ογδοον υπερελασασηι χρονον, και οσους εχθρους η
250

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των ανθρωπων μοι κακια παρεβλαστησε, της Ἰσοκρατους Σειρηνος δειται, της Πιν
δαρικης μεγαλοφωνιας, του Πολεμωνος ροιζου, της Ὁμη ρικης Καλλιοπης, της
Σαπφικης λυρας η τινος αλλης παρα ταυτας δυναμεως. Ουδεν γαρ εστι των δεινων
ου μικρον, ου μειζον, ουκ εγγυθεν, ου πορρωτερω, ο μη ευθυς επεβρισε καθ' ημων.
Και δητα και υπερεσχε σαφως το κλυδωνιον, και εκτοτε και μεχρι του νυν και μεχρι
ου το συγγραμμα τουτι γραφω η των συμφορων εμπορευεται μοι θαλαττα και αλλα
επ' αλλοις καταλαμβανει τα κυματα. Ἀλλα γαρ ελαθον εις τας εμαυτης συμφορας
παρασυραμενη· νυν ουν επι νουν ελθουσα επανανηξομαι καθαπερ αναρρουν
ποιησαμενη και προς τας πρωτας λαβας επανελθοιμι. 14.7.5 Τα μεν ουν, ως ειπον,
παρ' εμαυτης εχω, τα δε και απο των ξυστρατευσαμενων τωι αυτοκρατορι ποικιλως
περι τουτων μανθανουσα και δια τινων πορθμεων εις ημας δια βιβαζοντων τα τοις
πολεμοις ξυμβεβηκοτα, μαλιστα δε και αυτοπροσωπως περι τουτων διηγουμενων
πολλακις ηκουον του τε αυτοκρατορος και Γεωργιου του Παλαιολογου. Ἐγω δε και
τα πολλα τουτων συνελεξαμην, και κρατιστα επι του μετα τον εμον πατερα τριτου
τα της βασιλειας σκηπτρα διεποντος, οτε και πασα κολακεια και ψευδος τωι παππωι
αυτωι συναπερρευσε, παντων τον εφισταμενον μεν θρονον κολακευοντων, προς δε
τον απερρυηκοτα μηδεν τι μεν θωπειας ενδεικνυμενων, γυμνα δε τα πραγματα
διηγουμε νων και αυτα λεγοντων ωσπερ εσχηκασιν. 14.7.6 Ἐγω μεν γαρ τας εμαυτης
συμφορας αποδυρομενη, κατα τοδε και ρου τρεις βασιλεις θρηνουσα, τον πατερα και
αυτοκρατορα, και την εμην δεσποτιν και μητερα και βασιλιδα, και τον εμον, οιμοι,
συζυγον καισαρα εγγωνιαζω τα πολλα και βιβλιοις και Θεωι προσανακειμαι. Και ουδε
τοις αφανεστε ροις εξεσται των ανθρωπων παρ' ημας φοιταν, μη οτι γε δι' ων
μανθανειν ειχομεν, απερ παρ' αλλων διακηκοοτες ετυγχανον, και τοις του πατρος
οικειοτατοις. Εις τρια κοστον γαρ τουτο ετος, μα τας των μακαριωτατων αυτοκρα
τορων ψυχας, ουκ εθεασαμην, ουκ ειδον, ουχ ωμιληκειν ανθρωπωι πατρυωι, τουτο
μεν των πολλων απερρυηκοτων, τουτο δε των πολλων απειργομενων τωι φοβωι δια
την των πραγματων παλιρροιαν. Και τουτοις γαρ ημας κατεδικασαν οι κρατουντες
τοις ατοπημασι μηδε θεατους ειναι αλλ' εστυγημενους τοις πλειοσιν. 14.7.7 α δε
συνειλοχει της ιστοριας, ιστω Θεος, ιστω η υπερκοσμιος μητηρ αυτου και εμη
δεσποτις, απο τινων συνελεξαμην ξυγγραμματων αχρειων και ασπουδων πανταπασι
και γεροντων ανθρωπων στρατευσα μενων κατ' εκεινο καιρου, καθ' ον ουμος πατηρ
των σκηπτρων Ῥωμαιων επειληπτο, χρησαμενων δε συμφοραις και μετα
σχηματισθεντων απο της κοσμικης τυρβης εις την των μοναχων γαληνιαιαν
καταστασιν. Τα γαρ εις χειρας εμας εμπεσοντα συγγραμματα απλα μεν ησαν την
φρασιν και απεριεργα και της αληθειας εχομενα και ουδεν τι κομψον επιδεδειγμενα
ουδε ρητορικον ογκον επισυρομενα. Τα δε παρα των γεραιτερων εκδιηγουμενα της
αυτης ησαν και λεξεως και διανοιας των συγγραμματων εχομενα· και ετεκμηραμην
εξ αυτων την της ιστοριας αληθειαν, συμβαλ λουσα και παρεξεταζουσα τα παρ'
εμαυτης ιστορουμενα προς τα παρ' εκεινων λεγομενα και τα παρ' εκεινων προς τα
παρ' εμαυτης, απερ αυτη εξ αυτου τε τουμου πατρος και των προς πατρος και μητρος
εμοι θειων ηκηκοειν πολ λακις. Ἀφ' ων απαντων το της αληθειας απαν σωμα συν
εξυφαινεται. 14.7.8 Ἀλλ' οπερ ανωθεν ειπον περι της του Καμυτζη των βαρβαρων
αποφυγης και της παρ' εκεινου προς τους πολιτας δημηγοριας, ο λογος εχεσθω. Ὁ
μεν γαρ διηγησατο τα συμπεπτωκοτα, καθαπερ ειπομεν, και οσα ο βασιλευς κατα
των Ἰσμαηλιτων ετεχνασατο· οι δε της Κωνσταντινου οικητορες, μια φωνη και
χειλος εν γεγονοτες, ανευφημουν, υμνουν τον αυτοκρατορα, εξεθειαζον, εμακαρι
ζον της στρατηγιας, ουκ ειχον οπως την επ' αυτωι ηδονην κατασχειν. Ἀλλα τον μεν
251

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Καμυτζην συν ευθυμιαι παραπεμ ψαντες οικαδε, μεθ' ημερας τινας δεχονται και τον
αυτο κρατορα νικητην τροπαιουχον, ανικητον στρατηγον, αητ τητον βασιλεα,
σεβαστον αυτοκρατορα. Και οι μεν ουτως· ο δε εισεληλυθως τα βασιλεια και σωιστρα
θυσας Θεωι και τηι Θεομητορι των συνηθων ειχετο τροπων. 14.7.9 Τους γαρ εξωθεν
πολεμους καταστησαμενος και τας των τυραννων στασεις αποκρουσαμενος εις
δικαστηρια και νομους απε βλεπεν. Ἦν γαρ παρ' εκατερον καιρον και ειρηνης και
μαχης αριστος οικονομος. Ἔκρινε γαρ ορφανον και εδι καιου χηραν και κατα πασης
αδικιας δριμυτατον εβλεπεν, ολιγα το σωμα διαναπαυων εν κυνηγεσιοις τε και
ανεσεσι. Και γαρ μετα των αλλων εφιλοσοφει και τουτο, χαλιναγω γειν το σωμα και
ευαγωγοτερον εαυτωι καθισταν. Ἐξεδιδου μεν γαρ αυτο τοις πονοις ως επι το
πλειστον, παλιν δε επανεκαλειτο των πονων· και η ανεσις τουτωι δευτερος πονος,
βιβλιων αναγνωσις και εξετασις και η του· «Ἐρευ νατε τας γραφας» παραγγελματος
επιμελεια. Τα δ' αυ κυνηγεσια και η απο του σφαιριζειν παιδια δευτερου λογου και
τριτου προσην τωμωι πατρι, εως ετι νεωτερος ην και ουπω το θηριον, η των ποδων
διαθεσις, αυτωι επισυνεπλακη καθαπερ οφις τις σκολιος και, αυτο δη τουτο το της
καταρας, δακνων αυτου την πτερναν. Ἐξ οτου δε τα του νοσηματος υπηρξατο και εις
ακμην ηκε, τοτε δη και γυμνα σιοις εαυτον επεδιδου και τοις ιππασμασι και ταις
αλλαις παιδιαις, παραγγελμα τουτο λαβων εξ ιατρικης επιστημης, ινα ταις συνεχεσιν
ιππασιαις διαφοροιτο τι της καταρρεου σης υλης και του επιβριθοντος βαρους
κουφιζοιτο. Τουτο γαρ το παθος ο εμος πατηρ, καθαπερ ειρηκειν ανωθεν, ουκ εξ
ετερας αιτιας εξωθεν, αλλ' απο των πονων και των καματων υπερ της Ῥωμαιων
δοξης εσπασατο.
14.8.1 Ουπω ενιαυτος εις παρεληλυθει και, λογοποιου μενην ακηκοως αυθις
περι των Κομανων δια του Ἴστρου διαπεραιωσιν, ογδοης ηδη επινεμησεως
εφισταμενης αρχο μενου φθινοπωρου κατα μηνα Νοεμβριον εξεισι της βασι λιδος
των πολεων και τας δυναμεις απασας μεταπεμψα μενος κατατιθησι τουτους εις τε
Φιλιππουπολιν και εις τον λεγομενον Πετριτζον και Τριαδιτζαν και εις το θεμα του
Νισου μεχρι και της Παριστρας Βουρανιτζοβης, επι σκηψας πολλην τε περι τους
ιππους αυτων ενδεικνυσθαι επιμελειαν ωστε πιονας γεγονοτας εν καιρωι μαχης δυνα
σθαι φερειν τους επιβατας, αυτος δε κατα την Φιλιππου πολιν ενδιατριβει. Πολις δε
αυτη περι την της Θραικης μεσογειαν. Ευρος τηι πολει παραρρει προς βορραν ανεμον
πνεοντα· ρει μεν γαρ ουτος απο των περατων αυτων της Ῥοδοπης και πολλας
ποιουμενος ελικας και καμπας παρα μειβει τε την Ἀδριανου· πολλων και αλλων ες
ταυτο ποτα μων συνεμβεβληκοτων και περι την Αινον πολιν εκδιδωσιν εις την
θαλασσαν. 14.8.2 Φιλιππον δε οταν ειπω, ου τον Μακεδονα λεγω, τον του Ἀμυντου,
νεωτερα γαρ η πολις του Φιλιππου τουτου, αλλα τον Ῥωμαιον Φιλιππον, ος
υπερωμιας γεγονεν ανηρ και την ισχυν και το σωμα ανυ ποστατος. Πολιχνιον δε ην
τα πρωτα και προ Φιλιππου Κρηνιδες ονομαζομενον, παρ' ενιων δε Τριμους. Ἀλλ' ο
τε μεγιστος εκεινος Φιλιππος εις μεγεθος την πολιν εξαρας και περικυκλωσας
ταυτην τειχεσι περιβοητον των εν Θραικηι πεποιηκε πολεων, ιππικα τε
καταστησαμενος εν αυτηι μεγιστα και αλλαττα κατασκευασματα θαυματος αξια, ων
ιχνη κατελαβον και αυτη μετα του αυτοκρατορος επιδε δημηκυια την πολιν κατα
χρειαν τινα. 14.8.3 Ἡ δε πολις τριλοφος εστιν εκαστου λοφου περιζωννυμενου τειχει
μεγαλωι και υψηλωι· οπου δε προς πεδιαδας υποκυπτει και ομαλοτητας, ταφρος
αυτην περιθεει παρ' Ευρωι κειμενηι. Και ην, ως εοικε, ποτε πολις η πολις αυτη μεγαλη
τε και καλη. Ἀφ' ου δε Ταυροι και Σκυθαι την πολιν εν τοις ανεκαθεν χρονοις
ηνδραποδισαντο, εις τοδε του σχη ματος η πολις κατεστη εν ωι ημεις κατειληφοτες
252

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτην επι των του εμου πατρος σκηπτρων την πολιν μεγαλοπολιν ως οντως
ετεκμηραμεθα. Ἐδυστυχει δε μετα των αλλων και ασεβων επιδημιαι πολλων.
Ἀρμενιοι τε γαρ διενειμαντο την πολιν ταυτην και οι λεγομενοι Βογομιλοι, περι ων
υστερον και αυτων και της τουτων αιρεσεως ερουμεν κατα καιρον, και δη και οι
δυσθεωτατοι Παυλικιανοι, της Μανι χαικης αποσπαδαι τυγχανοντες, εκ Παυλου και
Ἰωαννου, ως και τουνομα λεγει, γεγενημενοι, οι της ασεβειας του Μανεντος
επισπασαμενοι ακρατον τοις απ' εκεινων μετα δεδωκασιν. 14.8.4 Ἠβουλομην ουν το
δογμα των Μανιχαιων επιδραμειν και συνεσπειραμενως αναπτυξαι προσετισπου
δασαι τε την ανατροπην των αθεωτατων δογματων τουτων. Ἀλλ' αμα μεν ειδυια οτι
πασιν εστι καταγελαστος η των Μανιχαιων αιρεσις, αμα δε και προς την ιστοριαν
επισπευ δουσα παριημι τους κατα τουτων ελεγχους. Και αλλως δε ου τους της
ημετερας αυλης μονον, αλλα και αυτον οιδα τον καθ' ημων λελυττηκοτα Πορφυριον
εν πλειοσι κεφα λαιοις εις ατοπιαν πολλην συνωθησαντα το των Μανιχαιων
φλυαρον δογμα, επιστημονικωτατα περι των δυο αρχων επισκεψαμενον, ει και η
μοναρχια τουτου εις την Πλα τωνικην εναδα η και το εν τους αναγινωσκοντας
αναγκαζει συναγειν. Ἡμεις γαρ μοναρχιαν τιμωμεν, ουχ η εν προσω πον περιγραφει.
Ουδε το εν το του Πλατωνος προσηκα μεθα· τουτοι το παρ' Ἕλλησιν αρρητον και
παρα Χαλδαιοις απορρητον· εξαρτωσι γαρ αυτου πολλας και αλλας αρχας εγκοσμιως
τε και υπερκοσμιως. 14.8.5 Ἀλλα τουτους δη τους απο Μανεντος και Παυλου και
Ἰωαννου, των της Καλλινικης, αγριωτερους οντας τας γνωμας και ωμους και μεχρις
αιματος διακινδυνευοντας ο εν βασιλευσιν εκεινος θαυμασιος Ἰωαννης ο Τζιμισκης
πολεμωι νικησας, εξανδρα ποδισαμενος εκ της Ἀσιας, εκειθεν απο των Χαλυβων και
των Ἀρμενιακων τοπων εις την Θραικην μετηνεγκε. Και τα περι την Φιλιππουπολιν
αυλιζεσθαι κατηναγκασεν, αμα μεν των ερυμνοτατων πολεων και φρουριων, α
κατειχον τυραννιωντες, απαγαγων, αμα δε και φυλακας επιστησας ασφαλεστατους
των σκυθικων εκεινων διεκδρομων, ας υπο συχνως υπο βαρβαρων ταπι Θραικης
επεπονθει χωρια· υπερ βαινοντες γαρ τα τεμπη του Αιμου τας υπο τουτον πεδιαδας
κατετρεχον. 14.8.6 Ὁ δ' Αιμος ουτος ορος εστι μακροτατον κατα γραμμην
παραλληλον τηι Ῥοδοπηι κειμενον. Ἄρχεται μεν απο του Ευξεινου Ποντου το ορος
και μικρον παραμει βων τους καταρρακτας μεχρις αυτων Ἰλλυρικων διηκει· οιμαι δ'
οτι και διακοπτομενον τωι Ἀδριαντικωι πελαγει, παλιν εις αντιπεραν ηπειρον
αναλαμβανει και μεχρις αυτων Ἑρκυνιων δρυμων αποτελευται. Ἑκατερωθεν δε των
καταρρυτων αυτου πολλα και πλουσιωτατα εθνη νεμεται, ∆ακων μεν οντων
βορειοτερων και των Θραικων, νοτιωτερων δε Θραικων τε αυτων και Μακεδονων.
Τουτον τον Αιμον δια περωντες οι νομαδες Σκυθαι κατα τους ανεκαθεν χρονους,
πριν η του Ἀλεξιου το δορυ και οι πολλοι αγωνες εις πανω λεθριαν κατηνεγκαν,
πανστρατιαι την Ῥωμαιων ηγεμονιαν εκακουν και μαλιστα τας εγγυτερους πολεις,
ων προυκα θητο η παλαι πολυθρυλλητος Φιλιππουπολις. 14.8.7 Ὁ δε Τζιμισκης
Ἰωαννης τους εκ της Μανιχαικης αιρεσεως αντιμαχους ημιν ποιησαμενος
συμμαχους κατα γε τα οπλα αξιομαχους δυναμεις τοις νομασι τουτοις Σκυθαις αντεσ
τησε· και το εντευθεν απο των πλειονων καταδρομων αν επνευσε τα των πολεων. Οι
μεντοι Μανιχαιοι φυσει οντες ελευθεροι και ανυποτακτοι το ειωθος εποιουν και εις
την φυσιν ανεκαμπτον. Πασα γαρ η Φιλιππουπολις πλην ολιγων οντες Μανιχαιοι
των τε αυτοθι Χριστιανων ετυραννουν και τα τουτων διηρπαζον, μικρα
φροντιζοντες η ουδεν των αποστελλομενων παρα βασιλεως. Ηυξανον τοινυν και τα
κυκλωι Φιλιππουπολεως παντα ησαν αιρετικοι. Συνεισεβαλε δε και τουτοις ετερος
ποταμος ο των Ἀρμενιων αλμυρος και αλλος απο των θολερωτατων πηγων
253

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰακωβου. Και ην, ως ουτω γε φαναι, κακων απαντων μισγαγκεια· και τα μεν
δογματα διεφωνουν, συνεφωνουν δε ταις αποστασιαις οι αλλοι τοις Μανιχαιοις.
14.8.8 Ἀλλ' ο γε πατηρ εμος και αυτοκρατωρ, και προς τουτους την στρατιωτικην
αυτου πολυπειριαν αντιταξας, τους μεν αμαχι συνειληφει, τους δε και μετα μαχης
ηνδραποδισατο. Οιον δ' αυ τοδ' ερεξε και ετλη καρτερος ανηρ πραγμα οντως και
αποστολικωτα τον. Τι γαρ αν τις τουτον ουκ επαινεσειε; Ποτερον οτι περι τας
στρατηγιας αμελως ειχε; Και μην ανατολην και δυσιν επληρωσε των
στρατηγηματων. Ἀλλ' οτι τους λογους παρα φαυλον ετιθει; Και μην, ως ουδεις
αλλος, περι την θειαν γραφην εσπουδακει, ως και την γλωτταν διαθηξαι προς τας
των αιρετικων συμπλοκας. Και μονος ουτος οπλα και λογους ανεμιξε, και τοις μεν
οπλοις τους βαρβαρους ενικα, τοις δε λογοις εχειρουτο τους αντιθεους, ωσπερ δη
τοτε και κατα Μανιχαιων εξωπλιστο αποστολικην αντι στρατηγικης αναδεξαμενος
αγωνιαν. Και εγωγε τουτον τρισκαιδεκατον αν αποστολον ονομασαιμι. Καιτοι τινες
Κωνσταντινωι τωι μεγαλωι τουτο το κλεος προσαπτουσιν, εμοι δε δοκει η συν τωι
Κωνσταντινωι τωι αυτοκρατορι τετα χθαι τουτον, η ει τις φιλονεικειη, εστω μετα γε
Κωνσταν τινον αποστολος αμα και βασιλευς ο Ἀλεξιος. 14.8.9 Ὡς γαρ εφθημεν
ανωθεν ειρηκοτες, κατα την Φιλιππου γενο μενος δια τας ειρημενας αιτιας, των
Κομανων μηπω κατα λαβοντων, οδου παρεργον μειζον του εργου εποιειτο, τους
Μανιχαιους της αλμυρας μεταγων θρησκειας και του γλυ κεος εμφορων δογματος.
Ἀπο πρωΐας ουν μεχρι δειλης [ευας] η και εσπερας, εστιν ου και δευτερας η και
τριτης φυλακης της νυκτος, μεταπεμπομενος τουτους την ορθο τομον εδιδασκε
πιστιν εξελεγχων το διεστραμμενον της αυτων αιρεσεως. Συμπαρησαν δε τουτωι
Ευστρατιος ο της Νικαιας προεδρος, ανηρ τα τε θεια σοφος και τα θυραθεν, αυχων
επι ταις διαλεξεσι μαλλον η οι περι την στοαν και ακαδημιαν ενδιατριβοντες, και
αυτος δη ο της Φιλιππουπο λεως τωι αρχιερατικωι εγκαθιδρυμενος θρονωι. Ἐπι πασι
δε και προ παντων τον εμον καισαρα Νικηφορον ο αυτοκρατωρ συναιρομενον ειχε,
στομωσας τουτον τηι των θειων βιβλιων μελετηι. Πολλοι μεν ουν τηνικαυτα των
Μανιχαιων, μηδε δισταζοντες ολως προσηιεσαν τοις ιερευσιν, εξομολογουμε νοι τας
σφων αμαρτιας και του θειου φωτισματος επιτυγ χανοντες· πολλους δε ην ιδειν
τηνικαυτα υπερ τους Μακα βαιους εκεινους της ιδιας αντεχομενους θρησκειας,
χρησεις τε και μαρτυριας των θειων προφεροντας γραφων εντευθεν ισχυροποιειν
οιομενους το σφων αυτων καταπτυστον δογμα. Ἀλλα τηι συνεχει του αυτοκρατορος
ομιλιαι και ταις συχναις παραινεσεσι, και τουτων οι πλειους πειθομενοι του θειου
μετεσχον βαπτισματος. Και γαρ εξ ανατολων ηλιακων ακτινων ες βαθυτατην νυκτα
πολλακις τα της διαλεξεως παρετεινετο, και της τοιαυτης ομιλιας μη αφισταμενος
ασιτος τα πολλα διετελει, και ταυτα εν καιρωι θερους εν υπαιθρωι σκηνηι
διακαρτερων.
14.9.1 Ἐν οσωι δε ταυτα ετελειτο και η λογικη εκεινη μετα των Μανιχαιων
συνεκροτειτο αμιλλα, φθασας τις απο του Ἴστρου την των Κομανων απηγγελλε
διαπεραιωσιν. Ὁ δε βασιλευς μη μελλησας ολως προς τον ∆ανουβιν ηλαυνε τοις
περιτυχουσι στρατιωταις συγχρησαμενος. Και την Βιδυνην καταλαβων και τους
βαρβαρους μη ευρηκως (προεφθασαν γαρ την του αυτοκρατορος ελευ σιν
μεμαθηκοτες εις τουπισω διαπερασαι) παραχρημα στρατιωτας γενναιους
αποδιελομενος την των βαρβαρων επιδιωξιν επετρεψεν. Οι δε κατοπιν τουτων
παραχρημα ηλαυνον τον Ἴστρον διαπερασαντες. Και επι τρισι διωκοντες
νυχθημεροις, επει τους Κομανους εθεασαντο δι' ων επεφε ροντο σχεδιων τον εκεισε
του ∆ανουβεως ρεοντα ποταμον διαπερασαντας, απρακτοι προς τον αυτοκρατορα
254

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επανε στρεψαν. 14.9.2 Ὁ δε βασιλευς ηνιαθη μεν οτι μη κατε ληφθησαν παρα των
στρατευματων οι βαρβαροι, ομως μεντοι και τουτο μερος νικης ηγησατο, οτι εξ
ακοης και μονης τους βαρβαρους απωσε και οτι πολλους των απο της Μανιχαικης
αιρεσεως εις την ημετεραν μετηνεγκε πιστιν, διπλουν στησαμενος τροπαιον και
κατα βαρβαρων απο των οπλων και κατα των αιρετικων απο των ευσεβε στατων
λογων. Ὑποστρεψας τοινυν και αυθις εις Φιλιπ πουπολιν και μικρον διαναπαυσας
εαυτον παλιν αγωνων ειχετο. 14.9.3 Τον γαρ τοι Κουλεοντα και τον Κουσινον και
τον επι τουτοις Φωλον, ανδρας προστατας της Μανιχαι κης αιρεσεως και τα μεν
αλλα κατα τους αλλους Μανι χαιους, δεινους δε ενστηναι τηι εαυτων κακοδοξιαι και
προς το πεισθηναι λογοις αδαμαντινους, σπαραξαι δε το θειον λογιον και
κακοσχολως αυτο εκλαβειν εις υπερβολην ευμη χανους, τουτους μεταπεμπομενος
καθ' ημεραν εκαστην προς αυτους τον λογικον συνεκροτει πολεμον. Και ην ιδειν
αγωνα διπλουν, του μεν βασιλεως, οπως σωθειεν, και σφοδρα υπεραγωνιζομενου,
των δ', οπως νικησειαν την λεγομενην Καδμειαν, διαφιλονεικουντων. Ἑστασι μεν
γαρ και οι τρεις θηξαντες αλληλους καθαπερ συων οδοντες και τους λογους του
αυτοκρατορος εν νωι εχοντες δια τεμνειν· και ει τις τον Κουσινον εξεφευγεν
ενστασις, ταυτης ο Κουλεων αντελαμβανετο, και αμηχανουντος Κουλεοντος ο
Φωλος αυθις αντεξανιστατο, η και προς τας βασιλικας προτασεις και υποφορας
αλλος επ' αλλωι ηγειρετο καθαπερ μεγιστα κυματα επι μεγαλοις κατα λαμβανοντα
κυμασιν. Ὁ δε αυτοκρατωρ τας πασας τουτων διαλυων ως ιστον αραχνης ενστασεις
επερραπτε μεν ευθυς των ακαθαρτων τα στοματα· ως δε πεπεικεν ουδαμως, τελος
απειρηκως προς την των ανδρων τουτων ηλιθιοτητα, προπεμπει τουτους εις την
βασιλιδα πολιν εστιαν απο κληρωσαμενος αυτοις τας περι το μεγα παλατιον περιδρο
μους στοας. Ου μην αθηρος πανταπασιν ην, ει και τουτους τους αρχηγους λογοις τωι
τεως ουκ εθηρασεν, αλλ' ημερας εκαστης προσηγε Θεωι οπου μεν εκατον, οπου δε και
πλειους των εκατον, ως συμποσουσθαι τους τε προτεθηραμενους και τους νυν υπο
της τουτου γλωττης εαλωκοτας εις μυριας και χιλιαδας ανδρων πολυαριθμητων.
14.9.4 Και τι γαρ δει λεγειν και διατριβειν περι ων η συμπασα οικουμενη επισταται
και μαρτυρες εισι και ανατολη και δυσις; Πολεις γαρ ολας και χωρας ταις
παντοδαπαις αιρεσεσι κεκρατημενας πολυτροπως εις την ημετεραν ορθοδοξον
μετηνεγκε πιστιν. Τους μεν τα πρωτα φεροντας μεγαλων ηξιου δωρεων και των
στρατιωτων τοις λογασι κατελεγε· τους δε χυδαιοτερους συναθροισας απαντας και
οσοι σκαπανεις ησαν και περι αροτρα και βοας ησχοληντο, παντας συναγαγων αμα
και τεκνοις και γυναιξιν και πολιν τουτοις δειμαμενος αγχου που Φιλιππουπολεως
και περαν Ευρου του ποταμου εκεισε τουτους μετυκισεν, Ἀλεξιουπολιν την πολιν
κατονομασας η και Νεοκαστρον, ο και μαλλον επεκρατησεν, αποδασαμενος και
τουτοις κακεινοις αρουρας τε και οινοπεδα και οικιας και κτησιν ακινητον. Ου μην
αφηκεν αυτοις ανισχυρα τα των δοσεων ουδ' ωσπερ Ἀδωνιδος κηπους σημερον
ανθουντας και αυριον καταρ ρεοντας, αλλα και χρυσοβουλλοις λογοις τας προς
τουτους ενεπεδωσε δωρεας και ουκ εις τουτους μονους περιιστα μενας τας χαριτας
εστησεν, αλλα και εις τους εξ αυτων και τους εξ εκεινων διαδοσιμους πεποιηκε· και
τουτων διαρρυεντων αι γυναικες αυθις των δεδωρημενων αντεχον ται. Ουτως
εκεινος εξηπλου τας χαριτας. 14.9.5 Ταυτα μεν ουτω λελεχθω· τα γαρ πλειω
παρειθη. Και μη τις επι μεμφεσθω την ιστοριαν, ως δηθεν δωροδοκουσαν την συγ
γραφην. Των γαρ νυν οντων μαρτυρες εισι πολλοι των αφηγουμενων, και ουκ αν
ψευδηγοριας αλοιημεν. Και ο μεν αυτοκρατωρ, πανθ' ως εχρην πεποιηκως, απαρας
εκειθεν εις την βασιλιδα πολιν μετεσκηνωκει. Και παλιν οι αυτοι αγωνες και
255

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαταξεις προς τους αμφι τον Κου λεοντα τε και Κουσινον εγινοντο τωι αυτοκρατορι
συνεχεις. Ἀλλα τον μεν Κουλεοντα ειλεν ως συνετωτερον, οιμαι, και δυναμενον
παρακολουθησαι λογοις αληθειας, και της ημετερας μανδρας πεποιηκε προβατον
ημερωτατον. Ὁ δε γε Κουσινος και ο Φωλος εξαγριαινοντες και βαλλομενοι μεν
καθαπερ σιδηρος ταις συχναις του αυτοκρατορος ομιλιαις, ομως μεντοι σιδηρεοι
μενοντες εξετραποντο τε και ουκ ευαγωγως ειχον αυτωι. Και δια τουτο ως παντων
Μανιχαιων βλασφημοτατους και καθαρως εις λαμπραν μελαγχολιαν ελαυνοντας εις
την ουτωσι λεγομενην Ἐλεφαντινην φρουραν εμβαλων και τα προς χρειαν απαντα
δαψιλως χορηγων μοναις ταις εαυτων κακοπραγιαις αφηκεν αποθανειν.

15.t.1 ΑΛΕΞΙΑΣ ΙΕʹ
15.1.1 Ἀλλα τοιαυτα μεν τα κατα την Φιλιππουπολιν και τους Μανιχαιους
εργα του αυτοκρατορος· αλλος δ' εκειθεν αυθις βαρβαρος εξαρτυεται κατ' αυτου
κυκεων. Ἐβου λευετο γαρ ο Σολυμας σουλταν την Ἀσιαν αυθις δηιωσασθαι κακ του
Χοροσα και του Χαλεπ δυναμεις μετεκαλειτο, ει που γενναιως παρα τον
αυτοκρατορα αντικαταστηναι σχοιη. Ἐπει δ' αυτωι το παν της του Σολυμα σουλταν
βουλης προς τινος διεμηνυθη, εσκοπει και αυτον μεχρι του Ἰκονιου στρατευσαι και
καρτερωτατον τον μετ' αυτου συναρραξαι πολεμον. Κειθι γαρ το σουλτανικιον τωι
Κλιτζιασθλαν απομεμεριστο. ∆υναμεις τοινυν εξ αλλο δαπων και μισθοφορικον
μετεκαλειτο πολυ και το ιδιον στρατευμα πανταχοθεν μετεπεμπετο. Κατ' αλληλων
ουν αμφοτερων των στρατηγων την μελετην ποιουμενων εν τωι μεταξυ το συνηθες
αλγημα των ποδων συνεβη τωι αυτοκρα τορι. Και δυναμεις απανταχοθεν μεν
συνερρεον, αλλα κατα στραγγα και ουκ αθροον δια το πορρω που τας σφων ειναι
πατριδας· η δε γε οδυνη απειργε τουτον ου του προκει μενου μονον αψασθαι σκοπου,
αλλα και του βαδιζειν απλως. Και κλινηρης ων ηχθετο ου τοσουτον δια την των
ποδων περιωδυνιαν οποσον δια την αναβολην του κατα των βαρβαρων εργου. Ουκ
ελανθανε ταυτα τον βαρβαρον Κλιτζιασθλαν· ενθεν τοι και αμεριμνησας το παρον
την Ἀσιαν απασαν εληιζετο επτακις κατα των Χριστιανων εκδρομας ποιησαμενος.
15.1.2 Και γαρ ουδεποτε επι τοσου τον το αλγος εκεινο τον αυτοκρατορα κατεσχεν·
εκ διαστη ματων γαρ μακρων προ του επερχομενη τουτωι η νοσος ου περιοδικως το
τηνικαδε απηντησεν, αλλα συνεχης ην και επαλληλους τους παροξυσμους εδιδου.
Ἀλλα τουτο το παθος προσχημα εδοκει τοις περι τον Κλιτζιασθλαν νοση ματος, ου
μεντοι νοσημα, αλλ' οκνος και ραιθυμια εξωθεν περιβεβλημενη την ποδαλγιαν.
Καντευθεν πολλα πολλακις απεσκωπτον καν ταις μεθαις καν τοις ποτοις· καθαπερ
αυτοφυεις ρητορες ηθοποιιας της των ποδων οδυνης του αυτοκρατορος οι βαρβαροι
εποιουντο, και κωμωιδιας εγινετο προφασις η των ποδων αλγηδων. Προσωπα γαρ
ιατρων τε και των περι τον αυτοκρατορα διαπονουμενων υπεκρινοντο και αυτον
δητα τον βασιλεα εις το μεσον παραγοντες και αναθεμενοι επι κλινης προσπαιζειν
ᾤοντο. Και επι ταυταις ταις παιδιαις γελως τοις βαρβαροις επηρτο πολυς. 15.1.3 Ου
μην ελανθανε ταυτα τον αυτοκρατορα, καντευθεν ηρεθι ζετο προς την κατ' αυτων
μαχην μαλλον παφλαζων τα του θυμου. Ου πολυ το εν μεσωι και κουφισθεις της
οδυνης της προκειμενης οδοιποριας ειχετο. Την τε ∆αμαλιν διαπερασας, και τον
αναμεταξυ Κιβωτου και Αιγιαλων διαπλωισαμενος πορθμον, και την Κιβωτον
καταλαβων εκει θεν εις το Λοπαδιον απεισι, την των ταγματων εκδεχομενος αφιξιν
256
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και οποσον μισθοφορικον μετεπεμπετο. Ἐπαν δε συνεληλυθεισαν απαντες, απαρας
εκειθεν συν ολαις δυνα μεσι το του κυριου Γεωργιου καταλαμβανει φρουριον αγχου
της τηι Νικαιαι παρακειμενης λιμνης διακειμενον κακειθεν εις Νικαιαν. Ειτα δια
τριων ημερων αυθις υποστρεφει ενθεν της γε του Λοπαδιου γεφυρας και
στρατοπεδευει κατα την Βρυσιν του Καρυκεως καλουμενην, ουτω δοξαν αυτωι, ινα
το μεν στρατευμα προτερον δια της γεφυρας διαβιβασας εν επικαιρωι τοπωι τας
σκηνας πηξηται, κᾆθ' ουτως και αυτος ο αυτοκρατωρ δια της αυτης γεφυρας
διελθων μετα παντος του στρατευματος την βασιλικην καταθειη σκηνην. 15.1.4 Οι δε
μηχανικωτατοι Τουρκοι τα κατα την περι τους προποδας των Λεντιανων και της
ουτω καλουμενης Κοτοιραικιας διακειμενην πεδιαδα ληιζο μενοι, επει την του
αυτοκρατορος κατ' αυτων μεμαθηκει σαν εφοδον, εκδειματωθεντες παραυτικα
πυρσους παμπολ λους ανηψαν εντευθεν φαντασιαν τοις ορωσι στρατιας πολλης
παρεχοντες ταχα. Και οι μεν πυρσοι τον αερα εξεκαιον και πολλους των απειρων
εξεδειματουν· τον δε αυτοκρατορα εθροει τουτων ουδεν. 15.1.5 Κακεινοι μεν την
λειαν πασαν και τους δορυαλωτους αναλαβομενοι ᾤχοντο· αυτος δε κατα το
περιορθρον προς την ηδη εκεισε πεδιαδα ηπειγετο σπευδων αυτου που τουτους
καταληψεσθαι, αλλ' αστοχησας της αγρας και πολλους μαλλον των Ῥωμαιων ετι
εμπνεοντας ευρηκως, πολλοις δε και νεκρων σωμασιν εντετυχηκως ηχθετο ως
εικος. Και ηθελε μεν διωκειν, αλλ' ινα μη το παν απολεσηι θηραμα, μη δυνατου οντος
του παντος στρατευματος τους φευγοντας οξεως καταλα βειν, χαρακα μεν αυτου
που περι το Ποιμανηνον πηγνυται και, παραχρημα απολεξαμενος γενναιους ψιλους
στρα τιωτας, την επιδιωξιν των βαρβαρων επιτρεπει παραγγει λας οπως χρη
επιπορευσασθαι τους αλαστορας. Οι δε τουτους εφθακοτες εις τινα τοπον Κελλια
εγχωριως ονομαζομενον μετα της λειας πασης και των δορυαλωτων, ως πυρ κατ'
αυτων ιενται και αυτικα πλειστους μεν μαχαιρας εργον εποιησαντο, ενιους δε
ζωγρησαντες και την λειαν πασαν εκειθεν αναλαβομενοι μετα νικης λαμπρας προς
τον αυτοκρατορα επανηλθον. Τουτους αποδεξαμενος και την παντελη των
πολεμιων φθοραν εγνωκως προς το Λοπαδιον επανερχεται. Κειθι δε παραγενομενος,
και μηνας τρεις ολους εγκαρτερησας το μεν τι δι' ανυδριαν των δι' ων εμελλε
διελθειν μερων (θερους γαρ ωρα παρην και η αλεα αφορητος), το δε και το μηπω
φθασαν του μισθοφορικου στρατευματος απεκδεχομενος. Ἐπαν δε απαντες
αθροισθειεν εκει, εξαναστας απαν το οπλιτι κον, τηνικαυτα κατα τας ακρολοφιας
του Ὀλυμπου καταθεμενος και των ουτω καλουμενων Μαλαγνων αυτον τον Ἀερα
κατελαβε. 15.1.6 Της δε βασιλιδος κατα την Πριγκιπον αυλιζομενης, ιν' εχοι ραιον
εκειθεν τα περι του αυτοκρατορος μανθανειν περι το Λοπαδιον επανελθοντος, ο
βασιλευς αμα τωι τον Ἀερα καταλαβειν δια του βασιλικου μονηρους μεταπεμπεται
αυτην το μεν τι και το αλγος υφορωμενος αει των ποδων, το δε τι και τους συμπαρο
μαρτουντας αυτωι των εγκολπιων εχθρων δεδιως δια την ακραν αυτης περι αυτον
επιμελειαν και το αγρυπνικω τατον ομμα.
15.2.1 Ουπω τριτη παρηλθεν ημερα και ο περι τον βασιλικον κοιτωνισκον
ασχολουμενος κατα το περιορθρον ελθων αγχου του βασιλικου σκιμποδος ειστηκει.
Ἡ δε βασιλισσα διυπνισθεισα και τουτον θεασαμενη Τουρκων ημιν εφοδον
απαγγελλειν εφη. Του δε περι το ουτω καλουμενον του Γεωργιου φρουριον
εφθακεναι λεγοντος, κατεσιγασε τουτον η βασιλις τηι χειρι ινα μη τον αυτοκρατορα
διυπνισηι. Ὁ δε εν αισθησει των λεγομενων γεγονως επι ταυτωι σχηματι και γνωμης
τεως ην· ανισχοντος δε του ηλιου προς τας συνηθεις εργασιας ετραπετο ολος της
τουτου προμηθειας γεγονως. Ουπω τριτη παρηλθεν ωρα και ετερος εκειθεν
257

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταλαβων εγγιζειν ηδη τους βαρβαρους ελεγεν. Ἡ δε αυτοκρατορισσα ετι
συμπαρην τωι αυτοκρατορι, δειλιωσα μεν ως εικος, εξεχομενη δε ομως της εκεινου
γνωμης. Ἐπαν δε προς αριστον οι βασιλεις ηπειγοντο, ετερος ηιμαγμενος
καταλαβων, προσουδισας τοις ποσι του αυτοκρατορος εαυτον υπερ κεφαλης τον
κινδυνον ιστασθαι επωμνυτο, των βαρβαρων ηδη επικαταλαμβανοντων. 15.2.2 Ὁ δε
αυτοκρατωρ ευθυς την προς το Βυζαντιον επα νοδον την αυτοκρατορισσαν
επετρεψεν. Ἡ δε πτοηθεισα εν μυχοις καρδιας ομως ειχε τον φοβον και ουτε λογοις
ουτε σχημασι τουτον ενεφαινεν. Ἀνδρεια γαρ και στασιμος ουσα την φρενα καθαπερ
<η> παρα του Σολομωντος εν παροιμιαις υμνουμενη εκεινη γυνη ου γυναικωδες τι
ενε δειξατο και αθαρσες ηθος, οια τα πολλα τας γυναικας ορωμεν πασχουσας,
επειδαν τι φοβερον ακουσωσι. Και αυτο το χρωμα κατηγορει της ψυχης την δειλιαν,
και συχνακις ανακωκυουσι γοερον ωσπερ εκ του σχεδον αυταις των δεινων
εφεστηκοτων. Ἀλλ' η γε βασιλις εκεινη, καν εδεδοικει, περι τωι αυτοκρατορι
εδεδοικει, μη τι παθηι ατοπον· δευτερως δε περι εαυτης επεφοβητο. Ου τοινυν εκεινη
κατ' εκεινο καιρου αναξιον τι της εαυτου γενναιο τητος επεπονθει, αλλ' εχωριζετο
μεν του αυτοκρατορος ακουσα και πυκνα περιστρεφομενη προς εκεινον και θαμα
προσβλεπουσα, ομως μεντοι συντεινασα εαυτην και οιον τονωσασα μογις απηλλαγη
του βασιλεως. Κακειθεν κατα βασα προς θαλασσαν καπειτα εις το ταις βασιλισιν
αποτε ταγμενον μονηρες εισεληλυθυια, την ηιονα της Βιθυνων παραπλεουσα,
θαλαττιου κλυδωνος αυτην κατασχοντος ταις ακταις της Ἑλενουπολεως την ναυν
προσορμισασα κειθι τεως αυλιζεται. 15.2.3 Ἀλλα ταυτα μεν τα περι την Αυγουσταν· ο
δε αυτοκρατωρ μετα των συνοντων στρατιω των τε και συγγενων ευθυς επι τοις
οπλοις ην. Και δη εποχηθεντες απαντες την προς Νικαιαν ωδευον. Οι δε βαρβαροι
Ἀλανον τινα κατασχοντες και την του βασιλεως κατ' αυτων εφοδον δι' αυτου
μεμαθηκοτες, δι' ων ηλθον ατραπων, δια τουτων επανηιεσαν φευγοντες. Ὁ δε γε
Στραβοβασιλειος και Μιχαηλ ο Στυπειωτης (Στυπειωτην δε ακουων τις μη τον
μιξοβαρβαρον νοειτω· αργυρωνητος γαρ τουτου εκεινος δουλος γεγονως ες υστερον
τωι βασιλει ως δωρον τι προς αυτον προσενηνεκται· αλλα τινα των της μειζονος
τυχης), ανδρες ουτοι μαχιμωτατοι και των παλαι υμνουμενων, [ουτοι] κατα τας
ακρολοφιας των Γερμιων ενδιατριβοντες και τας αμφοδους περισκο πουντες, ει που
ταις αρκυσιν αυτων καθαπερ τις θηρα οι βαρβαροι περιπεσοντες αλωιεν, ως την
τουτων ελευσιν μεμαθηκεισαν, παρα τας πεδιαδας τας ουτω καλουμενας ...
ανελθοντες και αναδεξαμενοι τον μετ' αυτων πολεμον μαχην συνεστησαντο
καρτεραν ηττησαντες τουτους κατα κρατος. 15.2.4 Καταλαβων δε ο αυτοκρατωρ το
πολλακις ειρημενον φρουριον Γεωργιου, κακειθεν αυθις κωμοπολιν τινα
Σαγουδαους εγχωριως καλουμενην, και τοις Τουρκοις μεν μη εντυχων, μεμαθηκως
δε τα συμβαντα τουτοις παρα των ηδη ρηθεντων γενναιων ανδρων, του τε
Στυπειωτου και του Στραβοβασιλειου φημι, και αποδεξαμενος την εξ αυτης αρχης
τολμαν και νικην των Ῥωμαιων, τηνικαυτα ο αυτος αυτου που εξωθεν τουτουι του
καστελλιου τον χαρακα πηγνυται. Τηι δε μετ' αυτην ως παρα την Ἑλενου πολιν
κατελθων τηι βασιλιδι εντετυχηκει ετι αυλιζομενηι δια το της θαλαττης απλωτον.
∆ιηγησαμενος ουν τα συμ βαντα τοις Τουρκοις και ως νικης επιθυμουντες συμφοραι
προσεπελασαν και κρατειν φανταζομενοι μαλλον κεκρατην ται και ταναντια των
προσδοκηθεντων εφευροσαν, και της πολλης αθυμιας ανακτησαμενος αυτην απεισιν
ως προς Νικαιαν. 15.2.5 Ἐκεισε δε εφοδον ετερων μεμαθηκως Τουρκων ερχεται προς
το Λοπαδιον· εν ωι μικρον χρο νοτριβησας και, μεμαθηκως την Νικαιαν
καταλαμβανειν πολυ τουρκικον στρατευμα, τας δυναμεις αναλαβομενος απονευει
258

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς Κιον και δι' ολης της αυτης νυκτος μεμαθηκως αυτους τηι Νικαιαι προσπελαζειν,
ηδη απαρας εκειθεν, ερχεται δια της Νικαιας προς Μισκουραν. Και αυτου που
βεβαιωθεις ως το μεν απαν στρατευμα των Τουρκων ουπω κατελαβεν, ολιγοι δε
τινες παρα του Μο νολυκου αποσταλεντες κατα το ∆ολυλον ενδιατριβουσι και τα
της Νικαιας μερη, εφ' ωι την αυτου περισκοπειν ελευσιν και τας περι αυτου τωι
Μονολυκωι διδοναι συνεχεις ειδησεις, Λεοντα μεν τον Νικεριτην μετα των υπ' αυτον
δυναμεων εις το Λοπαδιον πεπομφεν, εγρηγορεναι τε δια παντος παρακελευσαμενος
και τας αμφοδους επιτηρειν και αττα δη περι των Τουρκων γνοιη, ταυτα δια γραφων
δηλουν αυτωι. 15.2.6 Το δε επιλοιπον στρατευμα εν επικαι ροις καταθεμενος τοποις
διεγνω βελτιον ειναι μηκετι κατα του σουλτανου χωρειν, στοχαζομενος τους
σωθεντας βαρ βαρους την κατ' αυτων ορμην διακηρυκευσασθαι τοις κατα την Ἀσιαν
απασι Τουρκοις, ως εν διαφοροις εντετυχη κοτες τοις Ῥωμαιοις προσεβαλλον, ως
καρτερως αντε στησαν, ως ηττηθεντες οι μεν εαλωσαν, οι δε ανηιρεθησαν, ολιγοι δε
και τραυματισθεντες απυχοντο, κακ τουτου διαγνοντες την αυτου επελευσιν οι
βαρβαροι πορρωτερω και αυτου Ἰκονιου γενησονται και κενοσπουδος αυτωι η
σπουδη γενηται. ∆ια ταυτα στρεψας τους χαλινους δια της Βιθυνων την
Νικομηδειαν κατελαβεν, ιν' εντευθεν απελπισαντες την κατ' αυτων εφοδον
επανελθοιεν εκαστος ουπερ την οικησιν προτερον επεποιητο. Ἐπαν δε αποθαρ
ρησαντες αυθις εις προνομην σκεδασθειεν, ως εθος τοις Τουρκοις, και αυτος ο
σουλτανος του προτερου αψηται εργου, τηνικαυτα και αυτος των στρατιωτων
μικρον ανα παυσαμενων και των ιππων και υποζυγιων πιονων εντευθεν γεγονοτων
μετ' ου πολυ σφοδροτερον του κατ' αυτων αψη ται πολεμου και της μαχης καρτερως
ανθεξεται 15.2.7 ∆ια ταυτα την Νικομηδειαν αναζητησας, ως ειρηται, και
καταλαβων τους συνεφεπομενους αυτωι απαντας των στρα τιωτων εις τας εγγυθι
κωμοπολεις κατεθετο, ως οι τε ιπποι και τα υποζυγια τροφην αποχρωσαν εχοιεν, της
Βιθυνων γης πολυν τον χορτον αναδιδουσης, και αυτοι δη οι στρατιωται ραιδιως απο
τε της Βυζαντιδος και των περιξ δια του παρακειμενου κολπου αποχρωντα τα προς
χρειαν κομιζοιντο, επισκηψας αυτοις οληι γνωμηι πολλην επιμελειαν των ιππων και
αχθοφορων κτηνων ποιεισθαι, και μηδ' εις θηραν μηδ' εις ιππηλασιον το παραπαν
εξιε ναι, ινα καιρου καλουντος πιονες οντες τους επιβατας ευχερως φεροιεν και
προς τας κατα των εχθρων ιππασιας χρησιμοι αυτοις ειεν.
15.3.1 Ταυτα τοιγαρουν οικονομησας εκεινος οια σκοπος καθηστο πορρωθεν
φυλακας δια πασης ατραπου επιστησας· μελλων δε αυτου που ημερας ικανας
αυλιζεσθαι, μεταπεμ πεται την Αυγουσταν δι' ας πολλακις αιτιας ειρηκειμεν, εφ' ωι
συνειναι τουτωι μεχρις αν τας των βαρβαρων εφοδους ενωτισθεις εκειθεν απαραι
βουληθειη. Ἡ δε θαττον την Νικομηδειαν καταλαμβανει· ορωσα δε τινας των
εναντιων επιγανυμενους οιον εφ' οις ο βασιλευς ηπρακτηκει και παν ταχου
διαλοιδορουμενους τωι βασιλει και υποψιθυριζοντας, ως αρα κατα των βαρβαρων
τοσουτον παρασκευασαμενος και πολλας συνειλοχως δυναμεις και μηδεν μεγα
ηνυκως απεκλινε προς την Νικομηδειαν, και τουτο ουκ εν γωνιαις μονον, αλλα και
εν πλατειαις και αμφοδοις και τριοδοις αναισχυντοτερον λεγοντας ηνιατο και
ησχαλλεν. Ὁ δε αυτοκρατωρ το περας της κατα των εχθρων αυτου ορμης αισιον
εσεσθαι στοχαζομενος, δεινος ων περι τα τοιαυτα, παρ' ουδεν μεν τας διατριβας
εκεινων και νεμεσεις ετιθετο, ως παιδαριων αθυρματων παμπαν των τοιουτων κατα
φρονων και του νηπιωδους αυτων καταγελων φρονηματος. Την δε γε Αυγουσταν
κρειττοσιν ανεκτατο λογισμοις αυτο τουτ' εσεσθαι μειζονος νικης αιτιον
επομνυμενος, οπερ εκεινοι διασυρουσιν. 15.3.2 Ἐγω μεν ουν ανδρειαν οιμαι, οταν τις
259

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συν ευβουλιαι της νικης κρατησειε· το γαρ θυμοει δες της ψυχης και δραστηριον ανευ
του φρονειν κατηγο ρουμενον γινεται και θρασος εστιν αντι θαρσους. Θαρρου μεν
γαρ τοις οπλοις καθ' ων δυναμεθα· θρασυνομεθα δε και καθ' ων ου δυναμεθα, ωσθ'
οποταν κινδυνος ημιν επικρεμα ται, απο ... κατα προσωπον προσβαλειν, τοτε τροπον
ετερον τον πολεμον μεταχειριζομεθα και αμαχει των εχθρων κρα τειν επειγομεθα.
Και πρωτη εστιν αρετων η στρατηγων σοφια κτασθαι νικην ακινδυνον· τεχνηι δ'
ηνιοχος περιγινε ται ηνιοχοιο, φησιν Ὅμηρος. Το γαρ μετα κινδυνου νικαν και η
Καδμοθεν παροιμια διαφαυλιζει. Ἐμοι δε αριστον νενομισται και το εν αυτηι τηι μαχηι
μηχανασθαι τι πανουρ γον και στρατηγικον, οπηνικα μη αποχρη το στρατευμα προς
την των εναντιων ισχυν· καθως εστιν εκ της ιστοριας αναλεγεσθαι τωι βουλομενωι,
ως ουκ αρα μονοτροπος η νικη ουδε μονοειδης, αλλα διαφοροις κοποις παλαι μεχρι
του δευρο κατορθουμενη, ωστε την μεν νικην μιαν ειναι, τους δε τροπους, δι' ων
αυτη τοις στρατηγοις περιγινεται, δια φορους τε και ποικιλους την φυσιν. Τινες γαρ
των παλαι υμνουμενων στρατηγων αυτηι ισχυι τωιδε τροπωι τους εναν τιους
νικησαντες φαινονται· αλλωι δε αλλοι πολλακις χρη σαμενοι την νικωσαν ειχον.
15.3.3 Ὁ δε γε εμος πατηρ και βασιλευς οπου μεν αλκηι των εναντιων εκρατει, οπου
δε και περινοιαι τινι χρησαμενος, εστι δ' ου καν ταις μαχαις αυταις οξυ τι
στοχασαμενος και τολμησας την νικωσαν ειχεν ευθυς. Ὅπου μεν και στρατηγικωι
μηχανηματι συγχρησαμενος, οπου δε και δια χειρων μαχομενος, πολλα πολλακις εξ
απροσδοκητων εστησατο τροπαια. Ἦν μεν γαρ, ειπερ αλλος τις, και φιλοκινδυνος ο
ανηρ, και συνε χεις ην οραν αυτωι τους κινδυνους εγειρομενους, αλλα ποτε μεν
γυμνηι τηι κεφαληι προς τουτους παραπεδυετο και ομοσε τοις βαρβαροις εχωρει, ποτε
δε και εσχηματιζετο υποκατα κλινεσθαι και τον ορρωδουντα υπεκρινετο, ως καιρος
εδιδου και τα πραγματα υπηγορευε. Και ινα συνελουσα το παν ειποιμι, και φευγων
εκρατει και διωκων ενικα, και ιστατο καταπιπτων και καταβαλλων ορθιος ην κατα
την των τρι βολων θεσιν· και ταυτα γαρ οπως αν ριψειας ορθα σοι εστηξεται. 15.3.4
Παλιν δ' ενταυθα γενομενη παραιτουμαι την μεμψιν οτι περιαυτολογουσα
καταλαμβανομαι· αλλα πολλακις απελογησαμην οτι ουχ η του πατρος ευνοια τους
λογους τουτους παρεχεται, αλλ' η των πραγματων φυσις. Τι γαρ κωλυει προς της
αληθειας αυτης, και φιλοπατορα ειναι κατα ταυτον τινα και φιλαληθη; Ἐγω μεν γαρ
ταληθη προειλομην ξυγγραφειν και περι ανδρος αγαθου· ει δε τον αυτον
ξυμβεβηκεν ειναι και πατερα του ξυγγραφεως, το μεν του πατρος ονομα
προσερριφθω ενταυθα και κεισθω εκ του παρελκοντος· τηι δε φυσει της αληθειας
ανακεισθω το συγγραμμα. Ἐν αλλοις μεν γαρ την προς τον πατερα ενεδειξαμην
ευνοιαν και δια τουτο και δυσμενων κατ' εμαυτης ηκονησα δορατα και ξιφη
παρεθηξα, και ισα σιν οποσοι τα καθ' ημας ουκ ηγνοησαν πραγματα. Ου μην εν τωι
της ιστοριας σχηματι καταπροδοιην αν την αληθειαν. Ἄλλος μεν γαρ καιρος εστιν
ευνοιας πατρικης, καθ' ον ημεις ηνδρισαμεθα, ετερος δε καιρος αληθειας, οντινα
παραπεπτωκοτα ουκ αν παρα φαυλον θειην. Ει δ', οπερ ειπον, και φιλοπατορας ημας
συναποδεικνυσιν ο καιρος ουτος, ου παρα του τα της αληθειας επηλυγασαι το των
ανθρωπων μεμψιμοιρον. 15.3.5 Ὁ μεντοι λογος ανατρεχετω αυθις προς το
προκειμενον. Ἄλλο δ' ουδεν ο αυτοκρατωρ εργον ειχεν, εφ' οσον εκει που την
αυλαιαν επηγνυτο, η νεολεκτους τωι παντι συγκαταλεγειν στρατευματι επιμελως τε
εκπαιδευειν, οπως χρη τοξον τεινειν και δορυ κραδαι νειν ιππον τε ελαυνειν και
μερικας ποιεισθαι συνταξεις, το καινον εκεινο σχημα της παραταξεως οπερ αυτος
εξευρεν, αναδιδασκων τους στρατιωτας, εστιν ου και αυτος συνιππαζομενος τουτοις
και παραθεων τας φαλαγγας και το δεον απαν υποτιθεμενος. Του ηλιου δε των
260

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μειζονων αφισταμενου κυκλων και παραμειψαντος μεν την φθινοπω ρινην
ισημεριαν, επικυπτοντος δε ηδη προς τους νοτιωτε ρους κυκλους, επει ουτοσι
ευθετος ο καιρος ταις εκστρα τειαις εδοκει, συν ολαις δυναμεσι κατευθυ Ἰκονιου
ηλαυνε καθ' ον αρχηθεν προεθετο λογισμον. 15.3.6 Και τηνικαυτα 15.3.6 την
Νικαιαν καταλαβων, ευζωνους στρατιωτας μετ' εμπει ρων ηγεμονων αποδιελομενος
του λοιπου στρατευματος, εις προνομην κατα των Τουρκων προεκδραμειν τουτους
παρε κελευσατο διεσπαρμενως τας εκδρομας ποιουμενους· αλλα μηδε, ει την νικην
θεοθεν λαβοιεν και κατατροπωσαιντο τους εχθρους, ες μακραν αποτελειν την
καταδρομην, αρκου μενους δε τηι δεδομενηι μετ' ευταξιας παλιν την υποστρο φην
παρηγγυα ποιειν. Καταλαβοντες ουν αμα τωι αυτοκρα τορι τοπον τινα ....
διακειμενον, εγχωριως ουτωσι Γαΐτα προσαγορευομενον, εκεινοι μεν ευθυς
απηιεσαν, ο δε απαρας εκειθεν συν ολαις δυναμεσι την κατα τον Πιθηκαν διακει
μενην καταλαμβανει γεφυραν. Ειτα εν τρισιν ημεραις δια του Ἀρμενοκαστρου και
των ουτω καλουμενων Λευκων τας του ∆ορυλεου καταλαμβανει πεδιαδας.
Ἀποχρωσας δε ταυτας προς παραταξεις κατανοησας, και θελων απαντας θεασασθαι
και την οπλιτικην παντως εγνωκεναι δυναμιν, ην παλιν ωδινε πολεμικην συνταξιν
και εν διφθεραις πολ λακις συνεγραψατο σχηματιζων τας παραταξεις (ην γαρ ουδε
της Αιλιανου τακτικης αδαης), ταυτην κατα τον παρεστηκοτα τοτε καιρον εν
αληθειαι συνταξας, κατα το πεδιον εκεινο εστρατοπεδευσεν. 15.3.7 Ειδως γαρ ουτος
εξ εμπειριας πανυ πολλης οτι η τουρκικη παραταξις ου κατα τας των αλλων εθνων
παραταξεις συνεστηκεν, ουδ', ως Ὅμηρος φησιν, ασπις [δ'] αρ' ασπιδ' ερειδε, κορυς
κορυν, ανερα δ' ανηρ, αλλα και το δεξιον κερας τοις Τουρ κοις και το ευωνυμον και
το μετωπον απ' αλληλων διεσπασ ται και εστηκασιν οιον απερρωγυιαι απ' αλληλων
αι φαλαγγες, και οταν τις επι το δεξιον η το ευωνυμον κερας ορμησειεν, εφαλλεται
αυτωι και το μετωπον και το μετ' ε κεινο μερος της ολης παραταξεως, και καθαπερ
τινες λαιλαπες το υποκειμενον συνεταραξαν. Τα δε πολεμικα τουτοις οργανα, ου
πανυ δορασι χρωνται καθαπερ οι λεγο μενοι Κελτοι, αλλα πανταχοθεν κυκλουντες
τον εχθρον το ξοις βαλλουσιν, και εστιν η αμυνα τουτων πορρωθεν. Ὁπο ταν διωκηι,
αλισκει τωι τοξωι, και διωκομενος κρατει τοις βελεσι, και βαλλει βελος και το βελος
πετομενον η τον ιππον η τον ιπποτην επληξεν, απο δε βαρυτατης χειρος αφεθεν δι'
ολου του σωματος παρεληλυθεν· ουτως εισι τοξικωτατοι. 15.3.8 Προς γουν τουτο ο
πολυπειροτατος εκεινος βασιλευς ενιδων, τας παραταξεις αυτος επεποιητο, και
συνιστα τας φαλαγγας ουτως ως τους μεν απο των δεξιων τοξευειν, οθεν αι ασπιδες
προβεβληντο, τους δε ημετερους εκ των αριστερων βαλλειν, οθεν τα ασκεπαστα ην
του σωματος. Και αυτος μεν την τοιαυτην κατανοησας παραταξιν ως αμαχος εστιν
εθαυμασε της δυναμεως· ωσπερ τινα Θεου συνταξιν αντικρυς και αγγελων
παρεμβολην την τοιαυτην ηγειτο παραταξιν. Ἅπαντες δε και εθαυμαζον και εγεγη
θεσαν τεθαρρηκοτες επι τωι του αυτοκρατορος σκεμματι. Ἐκεινος δε αμα και τας
δυναμεις κατανοων και τας πεδια δας δι' ων διιεναι εμελλε, φανταζομενος και το
της παρα ταξεως στερρον και αδιασπαστον λογιζομενος, χρηστας ελπιδας εντευθεν
ελαμβανε και εις εργον ταυτας Θεωι προ βηναι επηυχετο.
15.4.1 Ουτω γουν παραταξαμενος την Σανταβαριν κατελαβε ........ τους
ηγεμονας απαντας της τοιαυτης παραταξεως διελων τον μεν Καμυτζην κατα του
Πολυβο του και της Κεδρου εξεπεμψε (πολιχνιον δε τουτο ερυμνο τατον παρα τινος
σατραπου Πουχεα καλουμενου κατεχο μενον), τωι δε γε Στυπειωτηι κατα των εν τωι
Ἀμοριωι βαρβαρων απελθειν ....το. Αισθεμενοι δε της βουλης δυο τινες Σκυθαι
αυτομολοι προσεληλυθοτες τωι Πουχεαι την του Καμυτζη διεμηνυον εφοδον, αμα δε
261

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και την του αυτοκρατορος ελευσιν. Ὁ δε φοβωι τηνικαυτα πολλωι συσχε θεις περι
μεσας φυλακας της νυκτος εκειθεν εξελθων μετα των ομοφυλων ᾤχετο.
Αυγαζουσης δε ηδη της ημερας καταλαβων ο Καμυτζης τον μεν Πουχεαν ουχ ευρεν,
αλλ' ουδε τινα το παραπαν Τουρκον· πληρες δε λαφυρων το πολιχνιον, την Κεδρεαν
φημι, ευρηκως προς ουδεν τουτων απενευσεν, αλλ' ηνιατο καθαπερ οι θηραται την
εν χεροιν αγραν απολωλεκοτες, και μη ανασχομενος ευθυς τας ηνιας στρεψας κατα
του Πολυβοτου απεισι. Και αθροον τουτοις επεισπεσων κτεινει μεν βαρβαρους υπερ
αριθμον, απασαν δε την λειαν και τους δορυαλωτους αναλαβομενος περι τα κειθι
μερη αυλιζεται την του αυτοκρατορος απεκδεχομενος ελευσιν. Τα αυτα και ο
Στυπειωτης το Ποιμανηνον κατα λαβων δρασας προς τον βασιλεα επανεστρεψε.
15.4.2 Κατα λαμβανει δε και ο αυτοκρατωρ την Κεδρεαν περι ηλιου δυσμας. Και
προσεληλυθοτες παραχρημα αυτωι στρατιωται τινες εφασαν, πληθυν αμετρητον
ειναι βαρβαρων εις τα του παλαι ᾀδομενου Βουρτζη πολιχνια αγχου που διακει
μενα. Ὁ δε αυτοκρατωρ αυτικα τε ηκηκοει του λογου και προς εργον ητοιμαστο. Και
παραυτικα τον εκεινου του Βουρτζη απογονον Βαρδαν την κλησιν μετα Γεωργιου
του Λεβουνη και Σκυθην Πιτικαν σκυθικως καλουμενον μετα των υπ' αυτους εις
αξιομαχον παραστησας δυναμιν, κατ' εκεινων εξεπεμψεν επισκηψας, επαν εκεισε
παραγενωνται, προνομεις αποστειλαι κατα των παρακειμενων κωμοπολεων και
απασας δηιωσασθαι, και αυτους δη τους αυτοχθονας εκεισε μετοικισαντας κομισαι οι.
15.4.3 Ἐκεινοι μεν ουν ευθυς της προκειμενης οδου ειχοντο, ο δε αυτοκρατωρ
εχομενος του προτερου σκοπου το Πολυβοτον καταλαβειν ηπειγετο και μεχρις
Ἰκονιου αποδραμειν. Ταυτα διαλογιζο μενος και εργου απαρτι απτεσθαι μελλων,
επει τους βαρ βαρους και αυτον δη τον Σολυμαν σουλτανον, την αυτου εφοδον
μεμαθηκοτας, εβεβαιουτο εμπρησαι τας αρουρας της Ἀσιας απασας και τας πεδιαδας,
ως μητε τοις ανθρω ποις μητε τοις ιπποις τροφην το παραπαν παρειναι· απο δε των
ανωτερων μερων αλλη βαρβαρων εφοδος διεκηρυ κευετο και η φημη αυτη
υποπτερος απασαν διετρεχε την Ἀσιαν. Το μεν εδεδιει μη εν τωι προς Ἰκονιον
απερχεσθαι απαν το στρατευμα λιμου παραναλωμα δια την σπανιν των
χορτασματων γενηται, το δε και τους ελπιζομενους εκει βαρβαρους υφορωμενος
ηχθετο. 15.4.4 Βουλην ουν βουλευε ται συνετην τε και τολμηραν, Θεον επερωτησαι
ει χρη της προς το Ἰκονιον εχεσθαι η κατα των περι το Φιλομηλιν εξορμησαι
βαρβαρων. Ἐν δυσι γουν χαρτιοις περι τουτων επερωτησας και ανωθεν της ιερας
καταθεμενος ταυτα τρα πεζης, παννυχιον τον υμνον και εκτενεις τωι Θεωι προσε
φερε τας εντευξεις. Κατα δε το περιορθρον εισελθων ο ιερευς και θατερον των
τεθεντων χαρτιων αναλαβομενος και, παρρησιαι λυσας απαντων, υπανεγινωσκε τωι
αυτοκρα τορι της προς το Φιλομηλιν ανθεξεσθαι οδου παρακελευο μενον. 15.4.5
Ἀλλα ταυτα μεν τα κατα τον αυτοκρατορα· ο δε γε Βαρδας ο Βουρτζης, εν τωι εχεσθαι
της ηδη ρηθεισης οδου, στρατευμα πολυ θεασαμενος ενωθηναι μετα του Μονολυκου
δια της γεφυρας του Ζομπη επειγομενον, παρευθυ οπλισαμενος συμμιγνυται τουτοις
περι την του Ἀμοριου πεδιαδα και νικαι κατα κρατος. Ἕτεροι δε απο του ανατολικου
μερους Τουρκοι κατερχομενοι και ως προς τον Μονολυκον σπευδοντες,
παρατυχοντες τηι του Βουρτζη παρεμβοληι εκεινου μηπω φθασαντος, αφαιρουνται τα
παρα τυχοντα υποζυγια και τας παρασκευας των στρατιωτων. Ὁ δε Βουρτζης
[εκειθεν] νικητης υποστρεφων και πολλην συνεπιφερομενος λειαν, συνηντηκως
τινι των εκειθεν ερχο μενων και, μεμαθηκως οπως οι Τουρκοι απαντα τα εν τηι
παρεμβοληι αυτου και την λειαν πασαν αναλαβομενοι ᾤχοντο, διεσκοπειτο τι αν χρη
ποιειν. Ὀξεως δε τον δρομον των βαρβαρων ποιουμενων, ηθελε μεν και αυτος
262

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οπισθεν διωκειν τουτων, ουκ ηδυνατο δε κεκμηκοτων των ιππων. Και δια τουτ'
απειπων την επιδιωξιν, ως μη χειρον τι συμβαιη, βραδει ποδι συν ευταξιαι στειχων,
κατα το περιορθρον τα ηδη ρηθεντα του Βουρτζη καταλαμβανει πολιχνια και
εξοικιζει απαντα. Κακειθεν τους τε δορυαλωτους αναλαμ βανων και οποση τις ην
περιουσια τοις βαρβαροις επαγο μενος, και μικρον εν επικαιρωι τοπωι εαυτον τε και
παντας κεκοπιακοτας ανακτησαμενος, ανισχοντος ηλιου της ως προς τον
αυτοκρατορα φερουσης ειχετο. 15.4.6 Ἐν τωι μεταξυ δε ετερα τις περιτυχουσα τουτωι
τουρκικη δυναμις παραχρημα ξυμμιγνυται τουτοις και πολεμος εντευθεν
αναρριπιζεται μεγας. Ἐφ' ικανον δε την μαχην αναδεξα μενοι τους δορυαλωτους
ηιτουντο και τα εξ αυτων αφαιρε θεντα λαφυρα, διαβεβαιουμενοι ως, ει των
επιζητουμενων τυχοιεν, ουκετι προσβαλειν τοις Ῥωμαιοις επιχειρησουσιν, αλλ'
οικαδε απελευσονται. Ὁ δε Βουρτζης ουδαμως τωι των βαρβαρων θεληματι
συνετιθετο, αλλα καρτερως της μαχης αντειχετο γενναιως αγωνιζομενος. Ἐπει δε τηι
προτεραιαι υδατος το παραπαν ουκ απεγευσαντο μαχομενοι, επαν οχθους ποταμου
τινος κατελαβον, κατεψυχον το καυμα του διψους και αυθις αμοιβαδον της μαχης
αντειχοντο· των δε αυθις του πολεμου αντεχομενων, οι προκεκμηκοτες δια του
υδατος εαυτους διανεπαυον. 15.4.7 Τοσαυτην δε των βαρ βαρων τολμαν ο Βουρτζης
ορων και προς τοσουτον πληθος αποκναιων, εν αμηχανιαι ην και ου των κοινων
τινα στρα τιωτων προς τον βασιλεα την περι τουτων αγγελιαν κομι σοντα
πεπομφεν, αλλα τον ηδη ρηθεντα Γεωργιον τον Λεβουνην. Ὁ δε μη εχων αλλην
ατραπον, εν ηι ου πληθος Τουρκων παρην, ριψοκινδυνως ες μεσον τουτων εαυτον
ωσας διεληλυθει και μεχρι βασιλεως διεσεσωστο. Ὁ δε τα κατα τον Βουρτζην
μεμαθηκως περι τε Τουρκων πληθυος ακριβεστερον διαγνους και ως χρεια τωι
Βουρτζηι πολλων και χειρων και δυναμεων, αυτος μεν τηνικαυτα επι τοις οπλοις ην
και το στρατευμα εξωπλιζε. Και ουτω κατα φαλαγγας καταστησας το οπλιτικον κατα
των βαρβαρων επορευετο συν ευταξιαι πολληι. 15.4.8 Ειχε δε το μεν εμπρο σθεν κερας
ο βασιλευς [Μιχαηλ], το δεξιον ο Βρυεννιος, το αριστερον ο Γαβρας και την ουραγιαν
ο Κεκαυμενος. Ὡς δε πορρωθεν οι Τουρκοι τουτους εδεχοντο, Νικηφορος ο της
βασιλιδος αδελφιδους, νεος ων και προς μαχας σφα δαζων, αυτος τε
προεκδεδραμηκει της παραταξεως και τινας συν αυτωι εφελκυσαμενος Ἄρεως
υπασπιστας και συμπλακεις τοις κατ' αυτου προτερον εφωρμηκοσι, πληττε ται μεν
τηνικαυτα κατα του γονυος, πληττει δε τον παι σαντα κατα το στερνον δια του
δορατος. Ὁ δε παραχρημα του ιππου κατενεχθεις αφωνος εκειτο. Τουτο οι οπισθεν
βαρβαροι θεασαμενοι τα μεταφρενα τοις Ῥωμαιοις παραυ τικα διδοασιν. Ὁ δε
βασιλευς αριστεα τον νεανιαν απολα βων ησθη το παραυτικα και μεγαλως τουτον
επαινεσας προς το Φιλομηλιον ηλαυνε. 15.4.9 Και περι την λιμνην των
τεσσαρακοντα μαρτυρων εφθακως τηι μετ' αυτην τα καλου μενα Μεσανακτα
κατελαβεν· εκειθεν δ' απαρας το Φιλομη λιν εξ εφοδου κατεσχεν. Ειτα αποσπαδας
διαφορους του στρατευματος αποδιελομενος παντος μεθ' ηγεμονων γεν ναιων κατα
πασων των Ἰκονιωι παρακειμενων κωμοπολεων εξαπεστειλεν, εφ' ωι δηιωσασθαι τε
και τους δορυαλωτους της εκεινων αφαρπασαι χειρος. Οι δε ως θηρες τινες δια
σπαρεντες απανταχου αγεληδον, προς τον βασιλεα τους δορυαλωτους των
βαρβαρων κομιζοντες επανηιεσαν μετα των σκευων αυτων τουτους
εξανδραποδισαμενοι παντας. Συνειποντο δε τουτοις αυθαιρετως και οι αυτοχθονες
των τοιουτων χωρων Ῥωμαιοι φευγοντες τας των βαρβαρων χειρας, γυναικες τε
ομου μετα των νεογνων και ανδρες αυτοι και παιδες, καθαπερ εις τι κρησφυγετον ες
τον αυτοκρατορα προσπεφευγοτες. Ὁ δε την καινην εκεινην αυθις παραταξιν
263

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διατυπωσαμενος και μεσον τους δορυαλω τους απαντας <συν> γυναιξι και παιδιοις
εισελασας, την αυτην ατραπον διηιει δι' ης διεληλυθει οδου, και εφ' οις αν
προσεπελασε τοποις, μετ' ασφαλειας απασης επορευετο. Και ειπες αν ιδων πολιν
τινα εμψυχον πεπυργωμενην πορευεσθαι κατα την ειρημενην εκεινην καινουμενην
συνταξιν. 15.5.1 Ὡς δε προσωτερω προηιει, βαρβαροι μεν τινες ουκ εφαινοντο,
παρειπετο δε ο Μονολυκος εφ' εκατερα εν λοχοις τωι στρατευματι μετα αποχρωσης
δυναμεως. Ἐπαν δε δια της αναμεταξυ πεδιαδος του τε Πολυβοτου και της ηδη
ρηθεισης εκεινης λιμνης διηιει, απομοιρα τις του βαρ βαρικου ταγματος, αυτοσκευοι
παντες και ψιλοι τολμητιαι, εκατερωθεν λοχησαντες του στρατοπεδου, αθροον απο
των μετεωρων αυτοις ανεφανησαν. Και τα μεν πρωτα την καινην εκεινην
παραταξιν ο αρχισατραπης Μονολυκος θεασαμενος, γερων τε ων και πολλων εν
πειραι πολεμων τε και ταγματων, εξεπλαγη τεθαυμακως την καινην εκεινην
διασκευην του συνταγματος και τον ξυνταγματαρχην επε ζητει εγνωκεναι. Τον
αυτοκρατορα Ἀλεξιον εστοχαζετο και ουχ ετερον ηγεμονα των ταγματων ειναι και
της καινης εκεινης παραταξεως. Και ηθελε μεν προσβαλειν, ουκ ειχε δε· αλλ' ομως
το ενυαλιον αλαλαξαι εκελευσε. Πολλου δε στρατευματος φαντασιαν τοις Ῥωμαιοις
παρασχειν μηχα νωμενος, μη συνασπιζειν, αλλα διηιρημενως και ατακτως, καθαπερ
ανωθεν την παραταξιν αυτων διεγραψαμεν, θεειν επετρεψεν, ιν' εντευθεν τωι
απροσδοκητωι της θεας και τοις των ιππων δρομοις κατακροτον αυτοις πεποιηκοτες
την ακοην τας των Ῥωμαιων δυναμεις καταπληξαιεν. 15.5.2 Ὁ δε γε αυτοκρατωρ,
καθαπερει πυργος προυχων της παραταξεως προιων η στυλος πυρος η θεια τις και
ουρανια οψις, τας φαλαγγας αυτων ανερρωννυε και επι ταυτου βαδιζειν σχηματος
εκελευε και θαρρειν παρεκελευετο και προσετιθει, μη προς την εαυτου σωτηριαν
αποβλεπων τον τοσουτον αναδεξασθαι μοχθον, αλλα της των Ῥωμαιων ευκλειας
<ενεκα> και δοξης και προς τουτοις ετοιμοτατον ειναι υπερ απαντων αποθανειν.
Ἅπαντες ουν τεθαρρηκοτες εκαστος τον ιδιον εφυλαττε τοπον, πανυ την πορειαν
ανει μενως ποιουμενοι, τοσουτον ως μηδε κινειν δοκεισθαι τοις βαρβαροις. ∆ι' ολης
ουν της ημερας προσβαλλοντες τωι ρωμαικωι στρατευματι και μηδεν ηνυκοτες μηθ'
ολως μητε εκ μερους διασπασαι το ρωμαικον συνταγμα δυνηθεντες, αυθις προς τας
ακρολοφιας ανετρεχον απρακτοι, και πυρ σους τηνικαυτα πλειονας αναψαντες δι'
ολης νυκτος ωρυοντο καθαπερ λυκοι, εστι δ' ου και προς τους Ῥωμαιους
απεσκωπτον· ησαν γαρ και τινες εν αυτοις μιξοβαρβαροι ελληνιζοντες. Αυγαζουσης
δε της ημερας τα αυτα μηχανω μενος ο Μονολυκος τοις Τουρκοις επεταττε ποιειν.
15.5.3 Ἐπι τουτοις καταλαβων και αυτος ο Κλιτζιασθλαν σουλτα νος και θεασαμενος
την του στρατοπεδου ευταξιαν εθαυ μασε μεν, απεσκωψε δε οια νεος προς γεροντα
τον Μονο λυκον οτου χαριν την μετα του αυτοκρατορος ανεβαλετο μαχην. Ὁ δε·
«Ἐγω μεν, εφη, ως γερων η δειλος αγχεμαχον την μετ' αυτου συμπλοκην
ανεβαλομην μεχρι τουδε. Ει δε συ θαρρων ησθα, αγε δη πειραθητι και αυτος· το
πραγμα διδαξει.» Ευθυς ουν αυτος μεν τοις περι την ουραγιαν ουσι προσεβαλεν,
ετεροις <δε> σατραπαις την κατα προσωπον του αυτοκρατορος προσβολην επεταξε
και αλλοις την καθ' ε τεραν πλευραν της παραταξεως μαχην ανεθετο. Ὁ γουν το
δεξιον κερας επεχων Νικηφορος ο Βρυεννιος καισαρ, της κατα την ουραγιαν μαχης
αισθομενος, εσφαδαζε μεν αμυνειν τοις οπισθεν, ουκ ηθελε δε απειριας η νεοτητος
ενδειξασθαι τι, αλλ' επειχε καιτοι λυττωντα τον κατα των βαρβαρων θυμον και συν
ευταξιαι επι ταυτου σχηματος την πορειαν ποιεισθαι εσπουδαζε. 15.5.4 Καρτερως δε
των βαρβαρων μαχομενων ο το αριστερον κερας επεχων ο φιλτατος μοι των
αδελφων ο πορφυρογεννητος Ἀνδρονικος τας ηνιας στρεψας σφοδραν μετα της
264

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιδιας φαλαγγος την κατα των βαρβαρων επελευσιν εποιησατο. Ὃς εις το
χαριεστατον αυτο της ηλικιας εληλυθως, τολμαν δε συνετην και χειρα δεξιαν και
φρονησιν περιττην εν πολεμοις εχων προ καιρου ᾤχετο και, ως ουκ αν τις ηλπισεν,
εξ ημων απηλθε και κατεδυ. Ὦ νεοτης και ακμη σωματος και επι των ιππων αλματα
κουφα που ποτε κατερρευσατε; Μονωιδειν με το επι τουτωι παθος εκβια ζεται, αλλ' ο
της ιστοριας νομος εκειθεν αυθις απειργει. Θαυμαζειν δε εστι πως ου γινεται τις και
νυν καθα περ και παλαι, φησιν, η λιθος η ορνις η δενδρον η τι των αψυχων υπο
μεγαλων κακων εις τα τοιαυτα την φυσιν αμειβων, ειτε μυθος τουτο εστιν ειτε
λογος αληθης. Και ταχα κρειττον αν ειη προς τα μηδεν αισθανομενα μεταμει βειν
την φυσιν η τοσαυτην αισθησιν δεχεσθαι του κακου. Ει γαρ τουτ' ην, ταχ' αν με
λιθον απεδειξε τα συμπεσοντα δεινα. 15.6.1 Την δε μαχην αγχεμαχον ηδη γεγονυιαν
ο Νικηφο ρος θεασαμενος και πτοηθεις την ητταν, μετα της ιδιας παραταξεως ολας
ηνιας στρεψας αμυνειν ηπειγετο. Και τηνικαυτα οι βαρβαροι νωτα δεδωκοτες και
συν αυτωι δη τωι Κλιτζιασθλαν σουλταν ανα κρατος φευγοντες προς τας ακρολοφιας
ηπειγοντο. Πολλοι μεν ουν τηνικαυτα πεπτω κασι πολεμουντες, οι πλειους δε και
εαλωσαν. Των δε σωθεντων απαντων διασπαρεντων και αυτος δη ο σουλτανος,
απεγνωκως τας σωιζουσας ελπιδας, μετα του οινοχοουντος αυτωι μονου φευγων περι
τι τεμενος κατα την ακρολοφιαν ιδρυμενον, ου κυκλοθεν ουρανομηκεις κυπαριττοι
στοιχηδον εστηκεσαν, υπο των διωκοντων αυτον τριων Σκυθων και του υιου του
Ουζα στενοχωρηθεις ανεληλυθε. Και μικρον επι θατερον παρεκκλινας, επει μηδε
γνωριμος τοις διωκου σιν ην, αυτος μεν σεσωστο, ο δε γε οινοχοος παρα των
Σκυθων κατασχεθεις τωι αυτοκρατορι ως μεγα τι δωρον προσενηνεκται. Ὁ μεν ουν
βασιλευς επι τηι τοιαυτηι νικηι καταγωνισαμενος τους εχθρους εχαιρεν, ηνιατο δε οτι
μη και ο σουλτανος εις χειρας εμπεσων κατεσχεθη, αλλα παρα μικρου, τουτο δη το
πεπαροιμιασμενον, ερρυσθη. 15.6.2 Ἑσπερας δε ηδη καταλαβουσης αυτου κατα
τοπον αυλιζε ται, οι δε περισωθεντες των βαρβαρων, αυθις κατα τας ακρολοφιας
ανελθοντες, πυρσους τε παμπολλους ανηψαν και δι' ολης νυκτος κατα των
Ῥωμαιων ως κυνες περιυ λακτουν. Σκυθης δε τις αποδρασας απο του ρωμαικου στρα
τευματος και προσεληλυθως τωι σουλταν εφη· «Την μετα του αυτοκρατορος μαχην
ημερας ουσης μηδαμως επιχει ρει· ου γαρ σοι προς καλον εσειται. Ἀλλ' επει μη
αποχρω σης της πεδιαδος συνεσφιγμενως τας σκηνας επηξατο, δι' ολης νυκτος τους
προποδας των βουνων κατιοντες ψιλοι τοξοται και συχνα τα βελη κατ' αυτων
πεμπετωσαν και ου την τυχουσαν ζημιαν τωι ρωμαικωι στρατευματι υφεξουσι.» 15.6.3
Τηνικαυτα δε και μιξοβαρβαρος τις εκειθεν αυθις λαθων τους Τουρκους προς τον
βασιλεα φοιται, απαγγελλων οποσα ο Σκυθης τωι σουλτανωι προσελθων υπεθετο, και
τα βεβουλευ μενα απαντα κατα του ρωμαικου στρατευματος σαφως διηγη σατο.
Ταυτα μεμαθηκως ο αυτοκρατωρ διχη διελων το στρα τευμα, τους μεν εισω της
παρεμβολης οντας εγρηγορεναι και νηφειν προσεταξε, τους δε γε λοιπους
οπλισασθαι τε και εξωθεν της παρεμβολης εξελθοντας προυπαντησαι τοις κατ'
αυτων ερχομενοις Τουρκοις και την μετ' αυτων αναδε ξασθαι μαχην. Οι δε βαρβαροι
δι' ολης νυκτος γυροθεν περιζωσαντες το στρατευμα, πολλας εκδρομας περι τους
προποδας των βουνων ποιουμενοι, συχνους οιστους κατα του στρατευματος
εβαλλον. Οι δε Ῥωμαιοι, κατα τας υπο θηκας του αυτοκρατορος ποιουντες,
εφυλαττον εαυτους μη διασπωντες την παραταξιν. Ὑπαυγαζουσης δε της ημε ρας
απαντες επι του αυτου σχηματος ᾔεσαν, και την λειαν και τας σκευας απασας και
αυτους δη τους δορυαλωτους μετα τε γυναικων και παιδιων ες το μεσον της παρατα
ξεως αυθις ελασαντες, την προς Ἀμπουν ωδευον. Πολε μος δε τηνικαυτα
265

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταλαμβανει τουτους βαρυς και δεινος. Ὁ γαρ σουλτανος, συναξας αυθις τας
δυναμεις και περι ζωσας το στρατευμα, γυροθεν καρτερως εμαχετο, μηδαμως δε τον
συνασπισμον των Ῥωμαιων διακοψαι ισχυσας, αλλ' ωσπερ αδαμαντινοις τειχεσι
προσβαλων απρακτος απεπεμ φθη. Ἠνιατο γουν δι' ολης εκεινης της νυκτος <και>
καθα παξ απογνους μετα του Μονολυκου και των λοιπων σατρα πων εβουλευετο,
και τα περι ειρηνης επιφωσκουσης ημερας ηιτειτο τον αυτοκρατορα τουτου πασι τοις
βαρβαροις συνδο ξαντος. 15.6.4 Ουκ αποπεμπεται δε, αλλα δεχεται τουτου την
ικεσιαν ο αυτοκρατωρ και παραχρημα το ανακλητικον ηχησαι επεταξε. Και ουτως
ατρεμειν απαντας παρεκελευ σατο και επι του αυτου ιστασθαι σχηματος μητε των
ιππων αποβαντας μητε τας σκευας των υποζυγιων αποσαξαντας, περιφραττομενους
ασπιδι και κυνεηι και δορατι, καθα γε και προτερον δι' ολης της οδοιποριας. Ταυτα δε
δι' ουδεν αλλο τωι αυτοκρατορι ωικονομητο, αλλ' ινα μη συγχυσεως γενομενης
πολλακις το τε σχημα της παραταξεως διασπα σθηι καντευθεν ευαλωτοι απαντες
γενωνται. Ἐδεδιει γαρ τους Τουρκους πληθος πολυ τουτους ορων και απανταχο θεν
τωι ρωμαικωι προσβαλλοντας στρατευματι. Ἐν επικαιρωι δε τοπωι στας ο αυτοκρατωρ
τους τε συγγενεις αυτου απαν τας και ικανους των στρατιωτων απολεξαμενος εφ'
εκατερα επι κεφαλης μεν αυτος ειστηκει, δεξιοθεν και εξ ευωνυμων οι καθ' αιμα και
εξ αγχιστειας αυτωι προσηκοντες και του τοις εχομενως μιγας των στρατιωτων
εκκριτος, καταφρακ τοι απαντες. Ὁ δε των οπλων αποστιλβων πυρσος τον αερα
πλεον και της ηλιακης ακτινος κατηυγαζε. 15.6.5 Προσ εληλυθει δε τηνικαυτα και ο
σουλτανος μετα των υπ' αυτον σατραπων, ων ο Μονολυκος χρονωι και πειραι και
ανδριαι παντων των κατα την Ἀσιαν Τουρκων υπερφερων προηγε, και καταλαμβανει
τον βασιλεα κατα την πεδιαδα την μεταξυ Αυγουστοπολιν και Ἀκρονιον. Οι δε γε
σατρα παι πορρωθεν θεασαμενοι τον αυτοκρατορα, των ιππων αποβαντες την
συνηθη τοις βασιλευσι προσκυνησιν απο δεδωκασι. Τον δε σουλτανον πολλακις του
ιππου αποβηναι επιχειρησαντα ο αυτοκρατωρ ου ξυνεχωρει. Ἀλλ' εκεινος ταχυ
πεζευσας τον ποδα τουτου ησπασατο. Και ος χειρα τε δους αυτωι και ιππον των
εκκριτων επιβηναι εκελευσεν. Ἐπιβαντα δε τουτον και παρα θατεραν πλευραν του
αυτοκρα τορος προσεγγισαντα, παραχρημα το αμφιον ο περιεβεβλητο λυσας, τοις
ωμοις εκεινου επεθετο. Ειτα μικρον επισχων το παν των αυτωι δεδογμενων
δημηγορησας εξεφηνε λεγων ως· «Ει μεν τηι βασιλειαι Ῥωμαιων υπεικειν βουλεσθε
και τας κατα των Χριστιανων εκδρομας ανακοψαι, χαριτων μεν και τιμης
απολαυσετε και ανετως εν ταις αποτεταγ μεναις υμιν χωραις του λοιπου βιωσεσθε,
ου το προτερον τας διατριβας ειχετε προ του Ῥωμανον τον ∆ιογενην τας ηνιας της
βασιλειας περιζωσασθαι και την ητταν εκεινην ηττηθηναι μετα του σουλτανου
συναξαντα δυστυχως την μαχην και αλωναι παρ' αυτου. Χρη ουν την ειρηνην
ελεσθαι της μαχης και των υπο την Ῥωμαιων αρχην οριων απεχε σθαι τοις ιδιοις
αρκουμενους. Και ει μου πεισθητε τοις λογοις συμβουλευομενου τα λυονα,
μεταμεληθησεσθε ουδα μως, αλλα και πολλων δωρηματων επιτευξεσθε. Ει δε μη,
εμε ιστε ολοθρευτην του γενους υμων εσεσθαι.» 15.6.6 Ὁ δε σουλτανος και οι τουτου
σατραπαι προς ταυτα μαλα προ θυμως συνεθεντο λεγοντες· «Ουκ αν αυτομολοι
ενταυθα παρεγενομεθα, ει μη την μετα της σης βασιλειας ειρηνην ασπασασθαι
προειλομεθα». Τουτων ουν ρηθεντων απελυσε τουτους εις τας αποτεταγμενας
αυτοις σκηνας, εις νεωτα τας συνθηκας κατεμπεδωσαι υποσχομενος. Τηι δε μετ' αυ
την αυθις τον σουλτανον Σαισαν την κλησιν θεασαμενος ο βασιλευς και τας μετ'
αυτου συνθηκας ως εθος πληρω σας, χρηματα μεν οτι πλειστα αυτωι εχαρισατο και
τοις αυτου δε σατραπαις ικανως φιλοτιμησαμενος χαιροντας απελυσεν. 15.6.7 Ἐν τωι
266

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεταξυ δε μεμαθηκως ο αυτοκρα τωρ οτι ο νοθος αυτου αδελφος Μασουτ, της αρχης
αυτου βουλομενος επιδραξασθαι, τον του Σαισαν μεμελετηκει φονον,
υπεισελθοντων αυτωι σατραπων τινων, οποια ειωθεν ως επιπαν γινεσθαι,
ξυνεβουλευε μειναι μικρον, εστ' αν τα κατ' αυτου μελετωμενα σαφεστερον διαγνοιη,
και ουτως απελευσεται γινωσκων τα συμπεσοντα και φυλαττομενος. Ὁ δε παρ'
ουδεν την του αυτοκρατορος βουλην λογισαμενος και θαρρων εαυτωι ειχετο του
σκοπου. Ἵνα γουν μη δοξηι ο αυτοκρατωρ τον αυτομολον σουλτανον βιαι κατασχειν
και μωμος εντευθεν αυτωι προστριβηι, ενεδιδου τηι γνωμηι του βαρβαρου φαμενος·
«Καλον μεν ην περιμειναι τεως μικρον· επει δε καταθυμιον σοι τουτο εστιν,
αναγκαιον τον δευτε ρον, ο φασι, πλουν και καταφρακτους στρατιωτας ικανους
Ῥωμαιων εξ ημων αναλαβεσθαι τους αβλαβη σε διασωσον τας μεχρις αυτου
Ἰκονιου». Ἀλλ' ουδε προς τουτο καταπειθης ο βαρβαρος ην, οποια τα των βαρβαρων
ηθη αγε ρωχα, μονονου και αυτων νεφων υπερβαλλεσθαι οιομενων. Συνταξαμενος
τοινυν τωι αυτοκρατορι και χρηματα ικανα λαβων της προς τα οικοι φερουσης
ειχετο. 15.6.8 Ὄνειρος δε τις εφισταται αυτωι νυκτος ουκ απατηλος ουτε εκ ∆ιος
πεμφθεις ουτε μην εποτρυνων προς μαχας τον βαρβαρον, καθαπερ η γλυκεια φησι
ποιησις, Νηληΐωι υιι εοικως, αλλα ταληθη τωι βαρβαρωι προμαντευομενος. Ἐδοκει
γαρ ταχα μυας εν τωι αρισταν ομαδον περιχυθεντας αυτωι και ον κατησθιεν αρτον εκ
των χειρων αφαρπασαι σπευδοντας· του δε καταφρονητικως διατιθεμενου και
αποδιοπομπειν επιχειρουντος, αιφνης εις λεοντας αλλαξαμενους την φυσιν και
υπερισχυκοτας αυτου. ∆ιυπνισθεις δε τωι συνο δοιπορουντι τουτωι στρατιωτηι του
αυτοκρατορος διηγειτο τον ονειρον, πυνθανομενος τι αν βουλοιτο. Του δε εις
εχθρους τους μυας τε και τους λεοντας διαλυοντος του ονειρου, αυτος δε πιστευειν
ουκ ηθελεν, αλλα σπουδαιως και απερισκεπτως της οδοιποριας ειχετο. Σκοπους δε
ταχα προαπεσταλκει εφ' ωι περιαθρησαι μη τινες εχθροι εις προνομην
εξεληλυθεισαν. Αυτωι δε τωι Μασουτ οι σκο ποι εντετυχηκοτες μετα πολλης στρατιας
ηδη καταλαμβα νοντι, και ομιλησαντες τουτωι ξυνθεμενοι τε τηι εκεινου κατα του
Σαισαν γνωμηι, επεστρεψαν μηδενα εωρακεναι διαβεβαιουμενοι. Πιστον δε τον
λογον δεξαμενωι τωι Σαισαν και απεριμεριμνως οδευοντι δυναμεις αυτωι συναντωσι
βαρβαρικαι του Μασουt. 15.6.9 Προπηδησας δε της φαλαγ γος Γαζης τις υιος του
σατραπου Ἀσαν Κατουχ την κλησιν, ον προφθασας ο Σαισαν ανειλε σουλτανος, παιει
τουτον δια του δορατος. Ὁ δε γοργως επιστραφεις εξαρ παζει το δορυ των χειρων
του Γαζη φαμενος ως· «Ουκ ᾔδειν εγωγε οτι και γυναικες νυν δορατα φερουσι καθ' η
μων». Και τηνικαυτα φευγων της προς τον βασιλεα φερουσης ειχετο· απειργετο δε
παρα του συνεφεπομενου αυτωι Πουχεα, ος τωι μερει του Μασουτ παλαι προσκειμε
νος τωι φαινομενωι φιλιως τωι Σαισαν προσεφερετο τα λυονα ταχα υποτιθεμενος. Τηι
δ' αληθειαι παγας αυτωι και βοθυνον ορυττων ξυνεβουλευε μη προς τον βασιλεα
παλινοστησαι, αλλ' εις το Τυραγιον εισελθειν μικρον της οδου παρεκκλι ναντα.
Πολιχνιον δε τουτο εγγιστα του Φιλομηλιου διακει μενον. Πειθεται τοις του Πουχεα
λογοις ο Σαισαν νηπιος και καταλαβων το Τυραγιον προσηνως παρα των εποικων
Ῥωμαιων εδεχθη γινωσκοντων την προς αυτον του βασι λεως ευμενειαν.
Καταλαβοντες δε οι βαρβαροι και αυτος ο Μασουτ περιζωσαντες γυροθεν τα τειχη
προς πολιορκιαν απενευον. Ὁ δε προκυψας ανωθεν μεγαλως ηπειλειτο τοις
ομοφυλοις αυτου βαρβαροις οσον ηδη λεγων δυναμεις ρωμαικας καταλαμβανειν
αυτους του αυτοκρατορος και, ει μη παυσονται της μαχης, πεισεσθαι τοσα και τοσα.
Ἀνθισ ταντο δε και οι εντος Ῥωμαιοι τοις Τουρκοις γενναιως. 15.6.10 Ὁ δε Πουχεας
την σκηνην διαρρηγνυσι και τον κρυπ τομενον τηι δοραι λυκον εις τουμφανες
267

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξαγαγων κατεισι των τειχων, τωι μεν Σαισαν υποσχομενος θαρσυναι μαλλον τους
εποικους εφ' ωι γενναιοτερον ανθιστασθαι, απειλουμε νος δε μαλλον αυτοις και
ξυμβουλευων ενδουναι και τας πυλας αναπετασαι τοις Τουρκοις, ει μη βουλοιντο
βαρβα ρικης χειρος παραναλωμα γενεσθαι, πολλων δυναμεων ηδη
καταλαμβανουσων και εξ αυτου Χοροσαν. Οι δε το μεν τι δια το των βαρβαρων
πληθος εκδειματουμενοι, το δε τι και ταις του Πουχεα ξυμβουλαις πεισθεντες
παραχωρουσι της εισοδου τοις Τουρκοις. Και συλλαβοντες τον Σαισαν σουλ τανον
αποστερουσι των ομματων· οργανου δε προς τουτο χρησιμευοντος απορουντων το
δοθεν τωι Σαισαν παρα του αυτοκρατορος μανουαλιον εχρηματισε. Και ην ιδειν τηνι
καυτα το δοχειον φωτος σκοτους και αμαυρωσεως γεγονος αιτιον. Αυγην δε τινα
μικραν ετι υποβλεπων, επαν το Ἰκο νιον χειραγωγουμενος κατελαβε, τεθαρρηκε
τουτο τηι τιθηι κακεινη δε τηι αυτου ομευνετιδι. Και ουτω μεχρις αυτων ακοων του
Μασουτ ο λογος εφθακως εξεταραξε την ψυχην του βαρβαρου. Ὁ δε θυμου πλησθεις
τωι Ἐλεγμωι (σατραπης δε ουτος των επιφανων) επεσκηψε δια νευρας τουτον
απαγξαι. Τοιουτον τελος τα του Σαισαν σουλτανου εσχεν εξ αβουλιας μη πεισθεντος
ταις του αυτοκρατορος παραι νεσεσιν. Ὁ δε αυτοκρατωρ της προς την βασιλευουσαν
φερουσης ειχετο την παραταξιν διολου επι της αυτης συντηρησας ευταξιας.
15.7.1 Ἀλλα παραταξιν και φαλαγγας τις ακουων, αλλα δορυαλωτους και
λαφυρα, αλλα στρατηγον και ξυνταγματαρ χας, νομιζοι αν εκεινων ακουειν οποιων
απας ιστορικος και ποιητης ξυγγραφων μεμνηται. Ἀλλ' αυτη η παραταξις καινη τις
και παραδοξος απασι κατεφαινετο, και οποιαν ουδεις πω ουτε τεθεαται ουθ'
ιστορησας τοις ες υστερον παρεπεμψατο. Ἐπαν γαρ της προς το Ἰκονιον ειχετο,
συντεταγμενως τε επορευετο και ευρυθμον αυλωι την κινη σιν του συνταγματος
επεποιητο. Ειπες αν την φαλαγγα πασαν ιδων και κινουμενην ακινητον μενειν και
ισταμενην πορευεσθαι. Τωι μεν γαρ συνασπισμωι και τηι αλληλουχιαι της παραταξεως
τοις ασαλευτοις ορεσιν ευκει, ταις δε μεταβασεσι κινεισθαι ωσπερ ζωιον μεγιστον εν
η συμπασα φαλαγξ υπο μιας κινουμενη και μεταβαινουσα ψυχης. Ἐπαν δε το
Φιλομηλιον κατελαβεν απανταχοθεν τους υπο χειρα των βαρβαρων αναρρυσαμενος,
καθα που και ανωθεν ειρηται, μεσον της παραταξεως εισελασας τους τε δορυ
αλωτους και αυτας δη γυναικας και τεκνα και την λειαν απασαν υπαναστρεφων
ηρεμα τε επορευετο και οιον σχο λαιαν τε και μυρμηκιζουσαν την κινησιν
επεποιητο. 15.7.2 Ἐπει δε και πολλαι των γυναικων εγκυμονες ησαν, πολλοι δε και
νοσοις συνεσχεθησαν, οπηνικα τις προς το τεκειν ηπειγετο γυνη, σαλπιγξ τηνικαυτα
ηχουσα νευματι του αυτοκρατορος ατρεμεις παντας εποιει, και απαν το συνταγμα
εκει παραχρημα ειστηκει. Ὅταν δε τεκουσαν μεμαθηκοι, αλλος ηχος ου συνηθης και
της κινησεως προ κλητικος ηχησας την οδοιποριαν απασιν επωτρυνεν. Ει δε τις και
εθανατα, τα αυτα αυθις εγινετο και ο αυτοκρατωρ προς τον θνησκοντα παρεγινετο
και ιερεις προσεκαλουντο τους επιτελευτιους αισοντες υμνους και των αγιασματων
μεταδωσοντες τωι θνησκοντι. Και ουτω των επι τοις τελευτωσι παντων νομιμως
τελεσθεντων, ουδε μεχρις αν ο θνησκων ενσοριασθεις εταφη, ουδε βραχυ την
παραταξιν συνεχωρει κινεισθαι. Ὁπηνικα δε αριστησαι τουτωι εδεησε, γυναικας τε
και ανδρας, οποσοι νοσοις η γηραι κεκμηκοτες ησαν, μετακαλουμενος τα πλειω των
εδεσματων αυτοις παρετιθει και τους συνδειπνουντας αυτο τουτο ποιειν
παρεκελευετο. Και ην η τραπεζα πανδαισια τις θεικη ουκ οργανων παροντων ουδε
αυλων ουδε τυμπανων ουδε το παραπαν μουσικης τινος ενοχλουσης. Τοιουτοις ουν
εαυτον εφοδιαζων, επαν το ∆αμαλιον κατελαβεν (εσπερα δε ην), ου λαμπρα μεν
αυτωι τα εις την πολιν γεγονεναι εισιτηρια εβουλετο ουδε βασιλικην επιδειξασθαι
268

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την πομπην ουδε θεατρικην την παρασκευην ηθελησεν ες νεωτα την διαπε ραιωσιν
φυλαξας, καθα γε και εχρην. Ἀλλ' ευθυς εις μονηρες εισελθων περι λυχνων αφας τα
ανακτορα κατελαβε. 15.7.3 Τηι δε μετ' αυτην ολος εγεγονει της των δορυαλωτων και
ξενων θεραπειας. Των μεν ουν παιδων οποσα γονεων εστερηντο τηι πικραι της
ορφανιας τρυχομενα κακοτητι τοις τε συγγενεσι και οποσους σεμνου βιου ᾔδει οντας
και τοις καθηγουμενοις των ιερων φροντιστηριων διανειμας, επεσκηψε μη ως
δουλα, αλλ' ως ελευθερα αναγειν παντοιας παιδειας αξιουντας και τα ιερα
εκπαιδευοντας γραμματα. Τινα δε και εις οπερ αυτος ανηγειρεν ορφανοτροφειον,
παιδευτηριον τουτο πλεον πεποιηκως τοις εθελουσι, παρεδιδου τοις προισταμενοις
την εγκυκλιον εκπαι δευεσθαι παιδειαν. 15.7.4 Ἐν γαρ τοις προς την ακρο πολιν
μερεσιν, ενθα και το στομα του ποντου ανοιγεται, ναον εφευρηκως μεγεθει μεγιστον
επ' ονοματι του μεγαλου των αποστολων Παυλου, ενταυθα πολιν ετεραν εν τηι
βασιλιδι πολει εδειματο. Αυτος μεν γαρ ο ναος επ' α κροτατωι τησδε της πολεως
εστηκεν οιον ακροπολις. Ἡ δε νεα πολις εκατερωθεν γεγραπται εις σταδιους,
οποσους αν ειπηι τις, κατα τε πλατος και μηκος. Κυκλωι δε ταυτης εστασιν οικηματα
πυκνα, κατοικιαι πενητων και, το δη φιλανθρωποτερον, ανθρωπων λελωβημενων
ενδιαιτηματα. Ἔστι γαρ ιδειν τουτους κατ' ανδρα εκαστον επερχομενον, οπου μεν
τυφλους, οπου δε και χωλους, οπου δε τι και αλλο κακον εχοντας. Την στοαν
Σολομωντος αν ειπες ιδων μεστην ανθρωπων πεπηρωμενων τα μελη και ολα τα
σωματα. 15.7.5 Ὁ δε κυκλος διπλους τε και διδυμος. Οι μεν γαρ ανω και μετεωροι
κατοικουσι των πεπηρωμενων τουτων ανδρων τε και γυναικων, οι δε κατω και
προσγειοι παρασυ ρονται. Το δε του κυκλου μεγεθος, ει τις εθελει τουτους ιδειν,
αρξαμενος πρωΐθεν εις εσπεραν αν τον κυκλον συνε τελεσε. Τοιαυτη μεν η πολις,
τοιουτοι δε και οι της πολεως ταυτης οικητορες. Ουτε γηπεδα εχοντες ουτε
αμπελωνας ουτε τι αλλο τοιουτον, περι ο τον ανθρωπινον βιον ησχολησθαι
καταλαμβανομεν, αλλα κατα τον Ἰωβ εκαστος η εκαστη την μεν δημιουργηθεισαν
αυτοις οικιαν οικει, αυτοματα δε τα προς τροφην τε και σκεπην παρα της βασιλικης
χειρος αυτοις εποριζετο. Και γαρ το παρα δοξοτατον, οι ακτημονες ωσπερ τινες
δεσποται κτηματα εχοντες και προσοδους παντοδαπας φροντιστας εχουσι και του
βιου αυτων επιμελητας αυτον τε τον αυτοκρατορα και τους αμφι τον αυτοκρατορα
σπουδεργους. Ὅπου γαρ δηποτε γης κτημα ην εν καλωι κειμενον, ταυτον δε ειπερ ην
ευπροσοδον, τοις αδελφοις τουτοις φερων ενειματο, αφ' ων οινος τε αυτοις κατα
ποταμους επιρρει και αρτος και οσα επι τοις αρτοις σιτουνται ανθρωποι· οι δε
εσθιοντες υπερ αριθμον. Και ταχα τολμω και λεγω, ειποι τις αν, προς το του εμου
σωτηρος θαυμα, το των επτακισχιλιων φημι και πεντακισχιλιων, αναφερεσθαι το
του αυτοκρατο ρος εργον. Ἀλλ' εκεισε εκ πεντε αρτων εκορεσθησαν χιλιαδες, καθο
και ο Θεος ο θαυματουργων· ενταυθα δε τα μεν της φιλανθρωπιας της θειας εξεχεται
εντολης. Το δ' αλλο, εκεισε μεν θαυμα, ωδε δε χορηγια βασιλικη το αυταρκες τοις
αδελφοις ποριζουσα. 15.7.6 Ειδον εγω και γραυν γυναικα υπο νεανιδος
υπηρετουμενην και ανδρα τυφλον υπο βλεποντος ανθρωπου χειραγωγουμενον και
αποδα ποδας εχοντα ου τους εαυτου αλλα τους αλλοτριους και αχειρα υπ' ανδρων
ετερων χειραγωγουμενον και βρεφη τιθηνουμενα παρ' αλλοτριων μητερων και
παραλυτους υπ' αλλων ανθρωπων δουλευομενους ευρωστων. Και ολως διπλουν ην
το πληθος των τρεφομενων, των μεν εις δου λευομενους αριθμουμενων, των δε εις
δουλευοντας. Τωι μεν αυτοκρατορι ουκ εξην τωι παραλυτωι ειπειν· «Ἔγειρε και
περιπατει», ουδε τωι τυφλωι κελευσαι το βλεπειν ουδε τωι μη εχοντι ποδας επιτρεπειν
περιπατειν. Ταυτα ην του μονογενους και δι' ημας γεγονοτος ανθρωπου και υπερ
269

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπων ενταυθοι πολιτευσαμενου. α δε προσην, εκεινα ποιει, υπηρετας εκαστωι
διδοναι πεπηρωμενωι και την αυτην προνοιαν τιθεναι τωι λελωβημενωι, τωι
υγιαινοντι· ωστε ει τις βουλοιτο την νεαν πολιν καταμαθειν, ην εκ βαθρων ο εμος
πατηρ ανεδειματο, τετραπλην αν ιδοι την πολιν και πολλαπλην των κατω, των ανω,
των αμφοτεροις τουτοις εξυπηρετουμενων. 15.7.7 Ἀλλα τις εξαριθμησαι δυνησαιτο
τους καθ' ημεραν εσθιοντας η την καθ' εκαστην δαπανην και την γινομενην εις
εκαστον προνοιαν; Εις εκεινον γαρ αναφερω και τα μετ' εκεινον. Ἐκεινος γαρ
αφωρισατο τας απο γης και θαλαττης αυτοις προνοιας· εκεινος δε την δυνατην
ραιστωνην αυτοις περιεποιησατο. Προκαθηται γαρ ανηρ τις των ενδοξοτατων
φροντιστης της μυριανδρου ταυτησι πολεως· ορφανοτροφειον δε ταυτηι τουνομα.
Ὀρφανοτροφειον δε προσαγορευεται, οτι η προς τους ορφανους και αποστρατευτους
φιλανθρωπια του αυτο κρατορος· οθεν και τουνομα επεκρατησε το απο της των
ορφανων προμηθειας. Σεκρετα γαρ επι τουτοις πασι και λογοπραγιαι των
προνοουμενων κατα τα των πενητων κτη ματα και χρυσοβουλλοι λογοι
επιβραβευοντες τοις τρεφο μενοις το αναφαιρετον. 15.7.8 Τωι δε ναωι του
μεγαλοκηρυκος Παυλου κληρος μεγας κατειλεκτο και πολυς και φωτων δαψιλεια.
Και παραγενομενος εις τουτονι τον νεων ιδοις αν χορους εκατερωθεν ανταιδοντας.
Κατεταξε γαρ τωι των αποστολων νεωι αιδοντας και ᾀδουσας κατα τον Σολομωντα.
Ἐπιμελες γαρ και το των διακονισσων πεποιηκεν εργον. Πολλην δε φροντιδα και
των επιξενουμενων Ἰβηριδων μοναχων επεποιητο θυραν εκ θυρας αμειβουσων το
προτε ρον, επαν εις την Κωνσταντινου επιδημησαιεν· αλλα και ταυταις η κηδεμονια
τουμου πατρος ανεδειματο φροντιστη ριον μεγιστον τας τε τροφας και τας
προσηκουσας εσθητας διοικονομησαμενου. Ὁ μεν ουν Ἀλεξανδρος εκεινος ο
Μακεδων αυχειτω μεν επι τηι κατ' Αιγυπτον Ἀλεξανδρειαι, επι τηι κατα Μηδους
Βουκεφαληι, επι τηι κατ' Αιθιοπιαν Λυσιμαχιαι. Ὁ δε αυτοκρατωρ Ἀλεξιος <ουκ αν>
ουτωσι επιταις ανεγερθεισαις παρ' αυτου πολεσιν εναβρυνοιτο, ας πανταχου ισμεν
ανοικοδομηθεισας αυτωι, οσον επι ταυτηι τηι πολει μεγαλαυχει. 15.7.9 Ἀλλα ταυτα
μεν τα τεμενη και ιερα φροντιστηρια εισιοντι σοι κατα λαιαν απαντησειε· κατα δε
την δεξιαν του μεγαλου τεμενους παιδευτηριον εστηκε των γραμματικων παισιν
ορφανοις εκ παντοδαπου γενους συνειλεγμενοις, εν ωι παιδευτης τις προκαθηται και
παιδες περι αυτον εστασιν, οι μεν περι ερωτησεις επτοη μενοι γραμματικας, οι δε
ξυγγραφεις των λεγομενων σχε δων. Και εστιν ιδειν και Λατινον ενταυθα
παιδοτριβουμε νον και Σκυθην ελληνιζοντα και Ῥωμαιον τα των Ἑλληνων
συγγραμματα μεταχειριζομενον και τον αγραμματον Ἕλληνα ορθως ελληνιζοντα,
τοιαυτα και περι την λογικην παι δευσιν τα του Ἀλεξιου σπουδασματα. Του δε
σχεδους η τεχνη ευρημα των νεωτερων εστι και της εφ' ημων γενεας. Παριημι δε
Στυλιανους τινας και τους λεγομενους Λογγι βαρδους και οσους επι συναγωγην
ετεχνασαντο παντοδαπων ονοματων και τους Ἀττικους και τους γεγονοτας του
ιερου καταλογου της μεγαλης παρ' ημιν εκκλησιας, ων παριημι τα ονοματα. Ἀλλα
νυν ουδ' εν δευτερωι λογωι τα περι του των των μετεωρων και ποιητων και αυτων
συγγραφεων και της απο τουτων εμπειριας· πεττεια δε το σπουδασμα και αλλα τα
εργα αθεμιτα. Ταυτα δε λεγω αχθομενη δια την παντελη της εγκυκλιου παιδευσεως
αμελειαν. Τουτο γαρ μου την ψυχην αναφλεγει, οτι πολυ περι ταυτα ενδιατε τριφα,
καν, επειδαν απηλλαγμαι της παιδαριωδους τουτων σχολης και εις ρητορικην
παρηγγειλα και φιλοσοφιας ηψα μην και μεταξυ των επιστημων προς ποιητας τε και
ξυγ γραφεας ηιξα και της γλωττης τους οχθους εκειθεν εξωμα λισαμην, ειτα
ρητορικης επαρηγουσης εμοι κατεγνων της [του] πολυπλοκου της σχεδογραφιας
270

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλοκης. Ἀλλα ταυτα μεντοι προσιστορεισθω, ει και μη εκ του παρεργου, αλλα δια το
του λογου ακολουθον. 15.8.1 Μετα δε ταυτα του ετους .... διιππευοντος της βασιλειας
αυτου μεγιστον επεγειρεται νεφος αιρετικων, και το της αιρεσεως ειδος καινον,
μηπω προτερον εγνωσμενον τηι εκκλησιαι. ∆υο γαρ δογματα συνελθετην κακιστα και
φαυ λοτατα εγνωσμενα τοις παλαι χρονοις, Μανιχαιων τε, ως αν τις ειποι,
δυσσεβεια, ην και Παυλικιανων αιρεσιν ειπο μεν, και Μασσαλιανων βδελυρια.
Τοιουτον δε εστι το των Βογομιλων δογμα, εκ Μασσαλιανων και Μανιχαιων συγκει
μενον. Και ως εοικεν, ην μεν καν τοις προ τουμου πατρος χρονοις, ελανθανε δε·
δεινοτατον γαρ το Βογομιλων γενος αρετην υποκρινασθαι. Και τριχα μεν κοσμικην
ουκ αν ιδοις βογομιλιζουσαν, κεκρυπται δε το κακον υπο τον μανδυαν και το
κουκουλιον. Και εσκυθρωπακεν ο Βογομιλος και μεχρι ρινος σκεπεται και κεκυφως
βαδιζει και υποψιθυρι ζει το στομα, τανδοθι δε λυκος εστιν ακαθεκτος. 15.8.2 Και
τουτο το εθνος τοιουτον ον δυσφορωτατον, ωσπερ οφιν εμφωλευοντα τηι χειαι,
επωιδων ιυγξιν απορρητοις ο εμος πατηρ εις φως εξεκαλεσατο και εξηνεγκεν. Ἀπαρτι
γαρ το πολυ της των εσπεριων και ευων αποθεμενος φροντιδος προς το
πνευματικωτερον εαυτον επετεινεν. Ἐν πασι γαρ των απαντων εκρατει· εν λογοις
διδακτικοις τους περι λογον εσπουδακοτας ενικα, εν μαχαις δε και στρατηγιαις των
εν οπλοις θαυμαζομενων υπερειχεν. 15.8.3 Ὡς δε η των Βογομιλων απανταχου ηδη
διεσπαρτο φημη (Βασιλειος γαρ τις μοναχος πολυτροπωτατος μεταχειρισασθαι την
Βογομιλων ασεβειαν δωδεκα μεν εχων μαθητας, ους και αποστολους ωνομαζε,
συνεφελκομενος δε και μαθητριας τινας, γυναια κακοηθη και παμπονηρα,
εφηπλωσε την κακιαν απανταχου) και πολλας ψυχας δικην πυρος επενειματο το
κακον, ουκ ηνειχετο η του βασιλεως ψυχη τουτο και διερευναι τα περι της αιρεσεως.
Και τινες των Βογομιλων εις τα ανακτορα ηγοντο, απαντες δε Βασιλειον τινα
κατηγγελον διδασκαλον και κορυφαιον πρωτοστατην της βογομιλικης αιρεσεως. Ἐκ
τουτων δε ∆ιβλατιος τις κατασχεθεις, επει ερωτωμενος ανομολογειν ουκ ηβουλετο,
αικιαις παραδοθεις τηνικαυτα τον λεγομενον Βασιλειον ανωμολογει και ους εκεινος
προεχειρισατο αποστολους. Τοινυν την τουτου αναζητησιν πολλοις ο αυτοκρατωρ
ανε θετο. Και δητα αναφαινεται του Σαταναηλ αρχισατραπης Βασιλειος, το ενδυμα
μοναχος, κατεσκληκως το προσωπον, την υπηνην ψιλος, ευμηκης την ηλικιαν
[πολυτροπωτατος μεταχειρισασθαι την ασεβειαν] 15.8.4 Και αυτικα ο αυτο κρατωρ,
το ενδομυχουν εθελων παρασυραι ταις πειθαναγκαις, μετακαλειται τον ανδρα μεθ'
οσιου προσχηματος. Και γαρ και θωκων υπεξανεστη αυτωι, και καθεδρας μετεδωκε
και τραπεζης της αυτης, και ολην την ορμιαν της αγρας αυτωι κατεχαλασε και το
αγκιστρον περιπειρας παντοδα ποις δελεασι τωι παμφαγωι τουτωι κητει παρεσχεν
εμφαγειν, και ολον το φαρμακον τωι μοναχωι τουτωι και πολλαχωι την κακιαν φερων
ενεχει δια παντοιων υποκρινομενος μαθητης αυτωι εθελειν γενεσθαι, ουκ αυτος
ταχα μονος, αλλα και ο αυτου αδελφος Ἰσαακιος ο σεβαστοκρατωρ, και παντα τα
παρ' αυτου λεγομενα ως εκ θειας ομφης λογιζεσθαι και υπεικειν τουτωι εν πασιν, ει
μονον την της ψυχης αυτωι σωτηριαν πραγματευσοιτο ο κακιστος Βασιλειος. «Και
εγω μεν, φησιν, ω πατερ τιμιωτατε», (περιεχριε γαρ τοις γλυκεσι τουτοις ο βασιλευς
την κυλικα, ως εξεμεσαι τον δαιμονιωντα την μελαγχολιαν αυτου) «αγαμαι σε της
αρει της ενεκα· αξιω σε δε καταμαθειν τινα τα παρα της σης τιμιοτητος εισηγουμενα,
ως τα γε των ημετερων μονονου φαυλα και εις ουδεμιαν αρετην φεροντα». Ὁ δε τα
πρωτα μεν εσχηματιζετο, και την λεοντην ο κατα αληθειαν ονος εκεινος εφειλκεν
εις εαυτον πανταχοθεν, και απεπηδα προς τα λεγομενα, πλην εχαυνωθη τοις
επαινοις· και γαρ και ομοδιαιτον εποιησε τουτον. Συμπαρην δ' αρα τουτωι εν πασι και
271

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνεδραματουργει και ο του βασιλεως εξαδελφος και σεβαστοκρατωρ. 15.8.5 Ὁ δε τα
της αιρεσεως δογματα απημεσε. Και ο τροπος οποιος; Παραπετασμα γαρ μεταξυ την
τε γυναικωνιτιν απετειχιζε και τους βασιλεις μετα του βδελυρου τουτου πανθ', οπως
ειχεν εν τηι ψυχηι, εξερευγο μενου και αναφανδον λεγοντος· ο δε γραμματευς απεγρα
φετο ενδοθεν του πετασματος τα λεγομενα. Και ο μεν ληρος εκεινος διδασκαλος τωι
δοκειν εγινετο, εσχηματιζετο δε την μαθητειαν ο βασιλευς, απεγραφετο δε τα της
διδασ καλιας ο υπογραμματευς. Παντα δε ρητα τε και αρρητα επισυνειρεν ο
θεοπληγης εκεινος ανηρ, και ουδενος εφει σατο θεομισους δογματος, αλλα και την
θεολογιαν ημων παρεβλεψατο και την οικονομιαν πασαν εφαντασε και τους ναους,
οιμοι, τους ιερους ναους δαιμονων ωνομακε, και το τελουμενον παρ' ημιν σωμα και
αιμα του πρωτου και αρχιε ρεως και θυματος παρα φαυλον εθετο και ελογισατο.
15.8.6 Ἀλλα τι το εντευθεν; Ἀπορριπτει την σκηνην ο βασιλευς και αναπεταννυσι
τουτο· και το συγκλητικον απαν συνη θροιστο και το στρατιωτικον συνειλεκτο
συνταγμα και η γερουσια της εκκλησιας συνην. Προυκαθητο δ' αρα το τηνικαυτα του
της βασιλιδος πολεως θρονου ο εν πατριαρ χαις μακαριωτατος ο γραμματικος ο
κυριος Νικολαος. Και ανεγινωσκετο τα θεοστυγη δογματα και ο ελεγχος αδιαβλη
τος. Και ουδε ο της εναντιας μοιρας εξαρνος ην, αλλ' αυτικα και γυμνηι τηι κεφαληι
προς εναντιολογιας εχωρει και προς πυρ και μαστιγας και μυριους θανατους αντιπα
ραταξασθαι υπισχνειτο. Πεπιστευκασι γαρ οι πλανωμενοι ουτοι Βογομιλοι πασαν
απονως υπενεγκειν τιμωριαν, αγγε λων δηθεν εξαρπαζοντων αυτης της πυρκαιας.
Πολλων δε παντων αυτων και την ασεβειαν ονειδιζοντων, και οσοι της αυτου
απωλειας αυτωι κεκοινωνηκασιν, ο αυτος ην Βασιλειος, αμετακλινης, Βογομιλος
γενναιοτατος· καιτοι πυρκαιας απειλουμενης και αλλων κακωσεων απριξ του
δαιμονος ειχετο και τον αυτου Σαταναηλ ηγκαλιζετο. Ἔμφρουρος δε γενομενος και
πολλακις προς του βασιλεως πεμπομενος και πολλακις παρακαλουμενος την
ασεβειαν εξομοσασθαι ωσαυτως ειχε προς τας του βασιλεως παρα κλησεις. 15.8.7
Ἀλλα το περι τουτον γεγονος τερας μη παραδραμωμεν. Πριν η γαρ τουτωι επιβλεψαι
τον βασιλεα δριμυτερον, μετα την της ασεβειας εξαγορευσιν, απηιει μεν τωι τεως εις
οικισκον τινα κειμενον αγχου που των βασιλι κων οικηματων αρτι πρωτως δι'
αυτον κατασκευασθεντα. Ἑσπερα δ' ην και οι αστερες οι ανω αιθριας ουσης απη
στραπτον και η σεληνη μετα την συνοδον την εσπεραν εκεινων επυρσευε. Του δε
μοναχου την κελλαν εισδυντος περι μεσας νυκτας, αυτοματως λιθοι χαλαζηδον
κατα της κελλης εβαλλοντο, χειρος μεν μηδεμιας ριπτουσης τους λιθους μηδε τινος
καταλιθουντος ανθρωπου τον δαιμονιωδη τουτον αββαν. Μηνιμα δ' ην, ως εοικε,
των αμφι τον Σαταναηλ δαιμονων εξωργισμενων, εν δεινωι ποιουμενων οτι δη τα
προς τον βασιλεα εξωρχησατο και διωγμον κατα της πλανης λαμπρον επηγαγε. Και
ταυτα μεν Παρασκευιω της <τις> καλουμενος αφορισθεις φυλαξ ειναι του δαιμονιω
δους εκεινου γεροντος, ως μη αδειαν εχειν προσομιλειν τισι και της αυτου λυμης
μεταδιδοναι, τα φρικωδεστατα επωμνυτο [ιδειν τε και] ακουσαι μεν τους των
βαλλομενων λιθων και κατα γης και κατα κεραμων κροτους, ιδειν δε συνεχεις και
αλλεπαλληλους τους λιθους, μηδενα δε μηδα μου τον βαλλοντα τουτους θεασασθαι.
Συνεπελαμβανε γαρ τηι των λιθων φοραι και σεισμος τις αθροος και το επιπεδον
εκεκλονητο και τα περι τον οροφον ετετρυγεσαν. Ὁ μεντοι Παρασκευιωτης, πριν μεν
υπονοησαι το εργον δαιμονιον, εθαρρει, ως εκεινος εφασκεν, ορων δε οτι οι μεν
λιθοι ανω θεν, οιον ειπειν, εξωμβριζοντο και το γεροντιον εκεινο το αιρεσιαρχικον
ενεδεδυκει τε και εναποκεκλειστο, εις δαι μονας το εργον ανενεγκων ουκ ειχεν ο τι
και γενοιτο.
272

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15.9.1 Τα μεν ουν του τερατος τουτου ταυτηι εχετω· ηβουλομην δε και πασαν
την των Βογομιλων διηγησασθαι αιρεσιν· αλλα με κωλυει και αιδως, ως που φησιν η
καλη Σαπφω, οτι συγγραφευς εγωγε γυνη και της πορφυρας το τιμιωτατον και των
Ἀλεξιου πρωτιστον βλαστημα τα τε εις ακοην πολλων ερχομενα σιγης αξια.
Βουλομαι μεν γραφειν, ινα το πληρες της των Βογομιλων παραστησω αιρεσεως·
αλλ' ινα μη την γλωτταν μολυνω την εμαυτης, παριημι ταυτα. Παραπεμπω δε τους
βουλομενους την ολην αιρεσιν των Βογομιλων διαγνωναι εις το ουτω καλου μενον
βιβλιον «∆ογματικην πανοπλιαν» εξ επιταγης τουμου πατρος συντεθεισαν. Και γαρ
μοναχον τινα Ζυγα βηνον καλουμενον, γνωστον μεν τηι δεσποινηι και προς μητρος
εμηι μαμμηι και πασι τοις του ιερατικου καταλογου, γραμματικης δε εις ακρον
εληλακοτα και ρητορικης ουκ αμελετητον οντα και το δογμα ως ουκ αλλος τις
επισταμε νον, τουτον ο αυτοκρατωρ μεταπεμψαμενος επεταξεν απασας τας αιρεσεις
εκθεσθαι εκαστην ιδιαι και εφ' ε καστηι τας των αγιων πατερων ανατροπας
εγγραψασθαι και αυτων δη των Βογομιλων την αιρεσιν, καθως ο ασεβης εκεινος
Βασιλειος υφηγησατο. Ταυτην την βιβλον «∆ογ ματικην πανοπλιαν» ο αυτοκρατωρ
ωνομασε· μεχρι του νυν ουτω προσαγορευεται τα βιβλια. 15.9.2 Ὁ δε λογος αυθις
προς την του Βασιλειου καθαιρεσιν ανατρεχετω. Ὁ γαρ αυτοκρατωρ τους απανταχου
γης μαθητας και συμμυστας του Βασιλειου μεταπεμψαμενος, και μαλιστα τους
δωδεκα λεγομενους μαθητας, απεπειρατο και τουτων της γνωμης· και ησαν
αντικρυς μαθηται Βασιλειου. Και γαρ ενεβαθυνε το κακον και εις οικιας μεγιστας και
πολλου πληθους ηψατο το δεινον. Καθαπαξ ουν κατεψηφισατο πυρκαιαν των
αλλοτριων, του τε κορυφαιου και του χορου. Ἀθροιζομενων γαρ των φωραθεντων
Βογομιλων και των μεν της σφων αντιποιουμενων αιρεσεως, των δ' απαρνου μενων
πανταπασι και προς τους ελεγχοντας ισχυρως ανθ ισταμενων και την βογομιλικην
διαπτυοντων αιρεσιν, επει ετοιμως ο αυτοκρατωρ τουτοις πιστευειν ουκ ειχεν, ινα
μη τις πολλακις Χριστιανος τοις Βογομιλοις ως Βογομιλος αναμιγνυηται η
Βογομιλος ως Χριστιανος διαδρασηι, καινον τινα τροπον επινοειται, δι' ου οι οντως
Χριστιανοι απο φανθησονται. 15.9.3 Ἐπι του βασιλικου τοινυν τηι μετ' αυ την
καθηστο θρονου. Πολλοι δε τηνικαυτα παρησαν της τε συγκλητου και της ιερας
συνοδου και των Ναζιραιων αυτων, οποσοι λογου μετειχον, λογαδες. Παντων δε
των την βογομιλικην εγκαλουμενων αιρεσιν ες το μεσον ομου παραχθεντων, ο
αυτοκρατωρ αυθις επερωτασθαι εκαστον εκελευσεν. Ὡς δε οι μεν ωμολογουν
Βογομιλοι ειναι και της σφων ισχυρως αντεποιουντο αιρεσεως, οι δε πανταπασιν
ανενευον Χριστιανους εαυτους ονομαζοντες και παρ' αλ λων ελεγχομενοι ουδαμως
κατετιθεντο, επιτοξευσας αυτοις τας οφρυς εφη· «Χρη την σημερον δυο καμινους
αναφθηναι, θατεραι δε τουτων σταυρον εμπαγηναι αυτηι γηι, ειτα αιρεσιν δοθηναι
πασιν, ιν' οποιοι τηι των Χρισ τιανων πιστει επαποθανειν την σημερον βουλοιντο,
αποκριθεντες των αλλων τηι του σταυρου καμινωι προσχω ρησωσιν, οι δε της
βογομιλικης αιρεσεως αντεχομενοι προς θατεραν εμβληθησονται. Βελτιον γαρ
Χριστιανους αυτους οντας αποθανειν η ζωντας ως Βογομιλους διω κεσθαι και τας
των πολλων τυπτειν συνειδησεις. Ἄπιτε γουν και υμεις [και ημεις], οπη βουλητον,
εκαστος χωρειτω». 15.9.4 Ταυτα μεν ουν προς τους Βογομιλους αποφηναμενος ο
βασιλευς εν σχηματι απελυσεν. Ευθυς ουν παραλαβοντες τουτους απηιεσαν και
πληθος παρειστη κει πολυ συρρεοντων εκασταχου. Καμινοι δε τηνικαυτα
επταπλασιως κατα τον μελωιδον ανηπτοντο εις το ουτωσι πως καλουμενον
Τζυκανιστηριν. Το πυρ εις ουρανους ανηιει· ο σταυρος επι θατεραι ιστατο· αιρεσις τοις
ενοχοις εδιδοτο, οπη ποτ' αν βουλητον εκαστωι, χωρειν, ως καυθη σομενων
273

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απαντων. Ειτα το αφυκτον ορωντες του πραγμα τος, οποσοι μεν εν αυτοις ορθοδοξοι
ησαν, τηι του σταυρου προσεχωρουν καμινωι ως οντως μαρτυρησοντες· οι δε γε
αθεωτατοι της μυσαρας αντεχομενοι αιρεσεως προς θατε ραν απενευσαν. 15.9.5 Και
απαρτι τουτων εν ταις καμινοις ομου ερριφθαι μελλοντων, οι μεν παρεστωτες
απαντες υπερ των Χριστιανων ηλγουν ως καυθησομενων ηδη και του βασιλεως
πολλα κατεστυγναζον αγνοουντες το οικονο μουμενον. Ἀλλα βασιλικη τις
προσταξις προκαταλαβουσα τους δημιους εκεινους απειρξε του εγχειρηματος. Και
ουτω βεβαιαν την των Βογομιλων οντως ο αυτοκρατωρ εσχηκως καταληψιν τους
συκοφαντουμενους Χριστιανους πολλα παραινεσας απελυσεν, εκεινους δε παλιν
ειρκταις ειχε [διαιρησας] τους αποστολους του ασεβους Βασιλειου διακρινας των
αλλων. Ειτα καθ' εκαστην πεμπομενος τους μεν δι' εαυτου εδιδασκεν πολλα
παραινων της μυσαρας αποσχεσθαι θρησκειας, προς δε τους αλλους λογαδας τινας
του ιερου της εκκλησιας συνταγματος επεσκηψε καθ' εκασ την παραγινομενους
αναδιδασκειν αυτους την ορθοδοξον πιστιν και παραινειν αποσχεσθαι της
βογομιλικης αιρε σεως. Και τινες μεν τουτων μετεβαλον επι το βελτιον και της
φρουρας απελυθησαν, οι δε τηι σφων επαπεθανον αιρεσει εν ειρκταις κατεχομενοι,
τροφης μεντοι και αμφιων δαψιλη την χορηγιαν εχοντες.
15.10.1 Τον μεντοι Βασιλειον, ως οντως αιρεσιαρχην και αμεταμελητον
πανταπασιν, απαντες της ιερας συνοδου και των Ναζιραιων λογαδες και αυτος δη ο
τοτε πατριαρ χης Νικολαος πυρος αξιον εκριναν. Οις και ο αυτοκρα τωρ συμψηφος
ην πολλα πολλακις προσομιλησας αυτωι και ανδρα σκαιον διαγνους και της
αιρεσεως μη αφισταμενον, ενθεν τοι και πυρκαιαν μεγιστην κατα τον ιπποδρομον
αναψας. Βοθρος τε ωρωρυκτο μεγιστος και ξυλων πληθος, παντα δενδρα υψικομα
και συντεθεντα, ορος εδεικνυ την συνθεσιν. Ειτα της πυρας αναφθεισης, ηρεμα μεν
το πληθος πολυ κατα τε το επιπεδον του ιππικου και κατα τους βαθμους συνερρει
καραδοκουντες παντες το γενησο μενον. Ἐκ θατερου σταυρος επηγνυτο και αιρεσις
εδιδοτο τωι ασεβει, ει που το πυρ πτοηθεις και μεταβαλων την γνωμην επι τον
σταυρον χωρησειε, <ινα> της καμινου τηνι καυτα ελευθερος γενηται. 15.10.2 Παρην
δε και το των αιρε τικων πληθος ορων τον κορυφαιον Βασιλειον. Ὁ δε προς απασαν
τιμωριαν και απειλην καταφρονητικος κατεφαινετο και πορρωτερω μεν ων της
πυρκαιας κατεγελα και ετερα τευετο, λεγων αρπασειν αυτον εκ μεσου πυρος
αγγελους τινας και υπεψαλλε το ∆αυιτικον εκεινο το «Προς σε δε ουκ εγγιει· πλην
τοις οφθαλμοις σου κατανοησεις». Ἀλλ' επειδαν το πληθος διανασταν εδιδου μετα
παρρησιας αυτωι κατιδειν το φρικωδες εκεινο θεαμα της πυρκαιας (και γαρ εκ
πολλου διαστηματος ηισθανετο του πυρος και επαιρομενην την φλογα εωρα και
βροντωσαν οιον και αποσπαδας αφιεισαν πυρος εις υψος μετεωριζομενας της μεσον
του ιππικου ισταμενης πυραμιδος λιθινης), ενταυθα ο θρασυς εκεινος αποδειλιαν
προς το πυρ και θορυβεισθαι εδοκει. Ἔστρεφε γαρ τας οψεις πολλακις και εκροτει
τας χειρας και επατασσε τον μηρον οιον τοις ολοις εξαπορου μενος. 15.10.3 Ὅμως
και ουτως εχων και απο μονης της θεας ως αδαμαντινος ην. Ουτε γαρ το πυρ
κατεμαλαξε την σιδηραν αυτου ψυχην ουτε αι του αυτοκρατορος προς αυτον
διαπομπιμοι διαμηνυσεις κατεθελξαν, αλλ' ειτε απονοια μεγιστη τουτον κατειληφε
δια την παρεστωσαν αναγκην και συμφοραν και απορως ουτως ειχε της γνωμης και
διακρισιν ουδοπωσουν ελαμβανε του συμφεροντος, ειτε και ο κατασχων την ψυχην
αυτου διαβολος, οπερ και μαλ λον δοκει, σκοτος αυτου βαθυτατον κατεσκεδασεν,
ειστηκει προς πασαν απειλην και προς παντα φοβον αμηχανων ο καταπτυστος
εκεινος Βασιλειος, και νυν μεν προς την πυρκαιαν εκεχηνει, νυν δε προς τους
274

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρεστωτας. Και πασιν ως αληθως κατεφαινετο μεμηνως και μητε προς την
πυρκαιαν εφορμων μητ' οπισθοπους ολως γινομενος, αλλ' επεπηγει και ακινητος
ην, εφ' ου που και τα πρωτα κατελαβετο. Πολλων δε λογων ρεοντων και των
τερατολο γιων αυτου δια πασης γλωττης φερομενων, δεισαντες οι δημιοι μη πως
αρα οι αμφι τον Βασιλειον δαιμονες ατο πον τι τερατουργησειαν, παραχωρουντος
Θεου, και αλωβη τος εκ μεσου του τοσουτου πυρος οφθειη ο κακιστος προς τινα
τοπον δημοσιωτατον αφιγμενος και γενηται η εσχατη πλανη χειρων της πρωτης,
δοκιμασιαν τινα εδοξαν ποιη σασθαι. 15.10.4 Τερατευομενου γαρ εκεινου και
αυχουντος ως εκ μεσου του πυρος αλωβητος οφθησεται, αναλαβο μενοι τον
μανδυαν αυτου εφασαν ως· «Ἴδωμεν ει μη των σων αμφιων αψεται το πυρ». Και
παραχρημα εις μεσον ερριψαν της καμινου. Ὁ μεν ουν Βασιλειος επι τοσουτον
εγαννυτο υπο του εξαπατωντος αυτον δαιμονος λεγων ως· «Ὁρατε τον μανδυαν εις
αερα ανιπταμενον»; Οι δε, εκ του κρασπεδου το υφασμα κατανοησαντες, αραντες
ωσαν αυτον αυτοις ιματιοις και υποδημασιν εις το μεσον της καμινου. Και τοσουτον,
ωσπερ κατ' αυτου θυμουμενη, η φλοξ διε βοσκηθη τον ασεβη ωστε μηδε κνισσαν
τινα γενεσθαι μηδε καπνου τινος καινοτομιαν ετεραν, αλλ' η μονον λεπτην τινα
γραμμην καπνωδη φανηναι κατα το μεσον της φλογος. Και γαρ και τα στοιχεια κατα
των ασεβων επαι ρεται· φειδεται δε, ως γε ταληθες ειπειν, των θεοφιλων, ωσπερ
ποτε υπεχωρει και υπεικαθε τοις θεοφιλεσιν εκει νοις νεανιαις εν Βαβυλωνι και
περιεστεφεν αυτους το πυρ καθαπερ τις χρυσοειδης θαλαμος. Ἐνταυθα δε τον αλα
στορα τουτον Βασιλειον ουπω ακριβως οι τουτον μετεωρι σαντες ειχον, και η φλοξ
εδοκει προεκτρεχειν εφ' ωι τον δυσσεβη εξαρπασαι. Τον δ' υπολοιπον αριθμον, οσοι
της απωλειας ησαν του Βασιλειου, σφαδαζοντος του παρ εστηκοτος λαου και
βιαζομενου επιρριψειν και αυτους τωι πυρι, ο αυτοκρατωρ ου συνεχωρησεν
εγκλεισθηναι κελευ σας εν ταις των μεγιστων ανακτορων στοαις και τοις
περιδρομοις· και τουτου γεγονοτος διελυθη το θεατρον. Και μετα ταυτα διαδεχεται
τους αθεους τις αλλη ασφαλεσ τατη φρουρα, εις ην εμβληθεντες και πολυν τινα
χρονον διατετριφοτες τηι ασεβειαι αυτων εναπεθανον. 15.10.5 Τουτο μεν ουν υστατον
εργον και αθλον των μακρων εκεινων πονων και κατορθωματων του
αυτοκρατορος, και καινο πραγια τις και τολμη παραδοξος. Και οιμαι ο τοτε παρων η
και συνων εκεινωι θαυμαζει μεχρι του νυν και ουχ υπαρ τα τοτε γεγενημενα
θεασασθαι δοκει, αλλ' ονειρος τις αυτωι και φαντασια φαινεται. Και γαρ εξ οτου των
οριων της Ῥωμαιων αρχης εξ αυτης του ∆ιογενους αναρρησεως οι βαρβαροι
επεβησαν, ουκ ευτυχως εκ πρωτης, ο φασι, βαλβιδος κατ' αυτων εξορμησαντος, ου
μεχρι της τουμου πατρος αυτοκρατοριας η βαρβαρικη χειρ συνεσταλται, αλλα και
ξιφη και δορατα κατα Χριστιανων εξεθηγετο, και μαχαι και πολεμοι και σφαγαι.
Ἠφανιζοντο μεν πολεις, εληιζοντο δε χωραι και πασα η Ῥωμαιων γη Χριστιανων
αιμασιν εμιαινετο. Οι μεν γαρ βελεσι τε και δορασιν οικτρως επιπτον, οι δε των
σφετερων απελαυνομενοι δορυαλωτοι προς τας πολεις Περσιδος απηγοντο. Και
τρομος απαντας ειχεν επι τα αντρα και τα αλση και τα ορη και τους βουνους απο των
εισπιπτοντων δεινων κρυπτεσθαι επειγομενους. Ἐν τουτοις οι μεν εποτνιωντο εφ'
οις επασχον προς Περσιδα απαγομενοι, οι δ' ετι περιοντες, ει που τινες τοις
ρωμαικοις οριοις εναπε μειναν, βυθιον στενοντες ο μεν υιον, ο δε θυγατερα εθρηνει·
ο δε αδελφον, ο δε αδελφιδουν απεκλαιετο προ καιρου θνησκοντα και οια γυναικες
θερμον κατεσταζον δακρυον. Και ουκ ην τοτε ουδεμια τις σχεσις αδακρυς ουδ'
αστενακτος. Βασιλευς δε πλην ολιγων, λεγω δε Τζιμισκην τε και Βασιλειον τον
275

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βασιλεα, εκτοτε και μεχρι τουμου πατρος ουδεις ακροις ποσι της Ἀσιατιδος
εφαψασθαι το παραπαν τετολμηκεν.
15.11.1 Ἵνα τι δε περι τουτων; Αισθανομαι γαρ εμαυτης οιον της λεωφορου
εκτρεπομενης, διττον μοι τον αγωνα του λογου της προκειμενης υπαγορευουσης
υποθεσεως ιστορειν αμα και τραγωιδειν τα ξυμπεσοντα τωι αυτοκρατορι, ιστορειν μεν
τους αγωνας, εις μονωιδιαν δε αγειν οποσα την καρδιαν διεμασσησατο. Μεθ' ων
ταττοιμι αν και τον εκεινου θανατον και πασης της επιγειου ληξεως ολεθρον. Ἀλλα
γαρ αναμεμνημαι και λογων τινων πατρικων της μεν ιστοριας απαγοντων, εις δε
τους θρηνους και τας ολοφυρ σεις παρακαλουντων. Ἤκουον γαρ και τουτου
πολλακις, ηκουον την μητερα και βασιλιδα ανακοπτοντος επιταττου σαν τοις σοφοις
δια της ιστοριας τοις ες υστερον παρα πεμψαι τους εκεινου πονους και τα πολλα
αθλα εκεινα και τα σκαμματα, μονωιδειν δε επ' αυτωι και κλαιειν τα συμπε σοντα οι
δεινα. 15.11.2 Ουπω γαρ ετος εν προς τωι ημισει διεληλυθεν εξ ουπερ της εκστρατειας
επανεληλυθεν ο αυτοκρατωρ, και νοσος αλλη δεινη τις επισκηψασα βροχον
επηνεγκε τουτωι θανασιμον, ει δε δει ταληθες ειπειν, την του παντος καταστροφην
και φθοραν. Ἀλλ' επει το της υποθεσεως εκβιαζει μεγεθος, φιλοπατωρ τε αμα και
φιλο μητωρ εξ αυτων σπαργανων γεγενημενη θεσμους ιστοριας υπερεκπιπτειν
ερχομαι διηγησομενη, οπερ ου πανυ τι βου λομαι, την του αυτοκρατορος τελευτην.
Ἱπποδρομιας γαρ γενομενης, εξ αιτιας ανεμου τηνικαυτα πνευσαντος σφο δρου,
αναρροιβδησαν οιον το ρευμα και των ακρων υποχω ρησαν θατερον των ωμων
κατειληφει. Οι μεν ουν πολλοι των ιατρων ουδε συνιεσαν ολως την επερχομενην
ημιν απειλην εντευθεν. Ὁ δε γε Καλλικλης Νικολαος, ουτωσι γαρ προσηγορευετο,
μαντις ην ημιν των απευκταιων κακων και πτοεισθαι ελεγε, μη των ακρων
υποχωρησαν και αλλην διαπορευομενον αβοηθητον τον κινδυνον τωι καμνοντι απερ
γασοιτο· καν πιστευειν ουκ ειχομεν, οτι μηδ' ηβουλομεθα. 15.11.3 Ουδεις μεν ουν
τηνικαυτα πλην του Καλλικλεους δια τινων καθαρσιων κενωσιν προετεθυμητο.
Ουδε γαρ ειωθε το σωμα τουτο λαμβανειν καθαρσιον, αλλα πανταπασιν αγυμναστος
ην προς τας φαρμακοποσιας. Ὧιπερ οι πλειους και μαλλον ο Παντεχνης Μιχαηλ
συγχρωμενος παντελως απειργε την καθαρσιν. Ὁ δε γε Καλλικλης του μελλοντος
στοχασαμενος επιφωνηματικως αυτοις ελεγεν ως· «Νυν μεν των ακρων η υλη
αφεμενη προς τον ωμον ενεσκηψε και τον τραχηλον· εισαυθις δε μη δια καθαρσιων
κενωθεισα εις τι των πρωτουργων μοριων η και αυτην την καρδιαν επιρρευσασα
ανιατον την βλαβην απεργασεται». Παρην γαρ και αυτη εξ επιταγης της εμης
δεσποινης εφ' ωι τοις των ιατρων λογοις διαιτησαι, και ηκουον των λεγομενων και
τοις του Καλλικλη καγω συνετιθεμην λογοις. Των πλειονων δ' ομως η ψηφος
εκρατει. Ἀλλα τοτε δη τοτε το μεν ρευμα του βασιλικου σωματος τας συνηθεις
επικρατησαν ημερας απεμαραινετο και προς υγειαν ο καμνων επανηιει. 15.11.4 Ουπω
μηνες παρηλθον εξ και ολεθριον νοσημα, εκ της πολλης ταχα αθυμιας των καθ'
εκαστην προσπιπτοντων αυτωι και της συνοδου των κοινων φροντιδων ξυμβεβηκε.
Και ηκουον αυτου θαμα προς την βασιλιδα διηγουμενου και οιον επεγκαλουντος
αυτηι το νοσημα· «Τι ποτ' αρα το συμβαινον μοι περι την αναπνοην παθος; Βουλομαι
γαρ αναπνευσαι βαθυ και αθροον και οιον κουφισθηναι της εγκειμενης ανιας εν τηι
καρδιαι· τουτο δε πολλακις επιχει ρων ουδε απαξ δυναμαι πολλοστημοριον
αναπεμψαι του επιθλιβοντος βαρους. Το δ' επιλοιπον καθαπερ τις λιθος επικειται
μου τηι καρδιαι βαρυτατος, ανακοπης εν τωι μεταξυ γενομενης του στεναγμου, και
την αιτιαν συνιδειν ουκ αν εχοιμι ουδ' οποθεν το τοιουτον παθος εγγινεται μοι. Και
αλλο δε τι προσαναγγελλω, φιλτατη ψυχη, κοι νωνε των εμων παθων και
276

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βουλευματων· χασμα πολλακις επερχεται μοι, και διακοπτομενον εν τωι μεταξυ το
εισ πνεομενον πνευμα μεγιστην μοι την ανιαν επαγει. Τι ποτε αλλο το καταλαβον με
τουτο δεινον, ει οιδας, φραζε.» 15.11.5 Ἡ δε γε βασιλις ταυτα ακουουσα και απερ
εκεινος πασχει παρ' εκεινου μανθανουσα εδοκει μεν ειναι αυτης τα παθη και ωσπερ
ανακοπτομενη και αυτη <υπο> του ασθματος, ουτω διεκειτο προς τους λογους του
αυτοκρατορος. Συχνως δε τους επιστημονας μεταπεμπομενη των ιατρων, το του
νοσηματος ειδος πολυπραγμονειν ηναγκαζετο και των αιτιων τα προσεχη και τα
πορρω ηιτειτο μαθειν. Οι δε την χειρα ταις αρτηριαις επιβαλλοντες εμφασιν
παντοιου ειδους ανωμαλιας κατα πασαν της αρτηριας κινησιν ευρι σκειν
ανωμολογουν, το δ' αιτιον συνιδειν ουκ ειχον οπη. Μηδε την του βασιλεως διαιταν
απαλην ηπισταντο, αλλα πανυ σωφρονεστατην και λιτην και ολως γυμνικην τε και
στρατιωτικην απαγορευσασθαι τα των απο της περιττης διαιτης υλων, εις αιτιαν
αλλην τα της στενοχωριας ανεφε ρον, και προκαταρκτικον αιτιον ταυτησι της νοσου
ουδεν αλλο ελεγον η την των φροντιδων πολλην συντονιαν και το συνεχες και
πυκνον των θλιψεων, θερμαινομενης εκειθεν αυτωι της καρδιας και το περιττον
απαν ελκουσης εξ ολου του σωματος. 15.11.6 Ἐντευθεν η δεινη νοσος επελθουσα τωι
αυτοκρατορι ανακωχην ολως ουκ ενεδιδου, αλλ' ως αγχονη συνεπνιγε. Τοσουτον δε
καθ' εκαστην ηυξανε το της νοσου, ως μηκετι εκ διαστηματων, αλλα συνεχως και
αδιαστατως επερχεσθαι, ως μηδε προς θατεραν δυνασθαι κατακλιθηναι τον
αυτοκρατορα πλευραν μηδε προς ισχυος εχειν αβιαστον το παραπαν εισπνευσαι τον
αερα. Ἅπας ουν τηνικαυτα μετεκαλειτο ιατρος και η του αυτοκρατορος νοσος
υποθεσις αυτοις προυκειτο. Ἐμεριζοντο δε ταις γνωμαις και κατε τεμνοντο, και
αλλος αλλο τι διεγινωσκε και προς την δια γνωσιν επειρατο προσαγειν την
θεραπειαν. Ὅπως δ' αν ειχεν η ουτως η ουτως, δυσκολον ειχε τα κατα τον αυτο
κρατορα· ουδε γαρ αν ακαρη χρονον ελευθερον εισπνευσαι δεδυνητο. Ὄρθιος γαρ
ηναγκαζετο διολου ανακαθημενος αναπνειν· ει δε που και υπτιος κεοιτο η κατα
θατεραν πλευραν, φευ τοτε του βροχου. Ουδε γαρ ενην συρμαδα μικραν του εξωθεν
αερος εισρυηναι τε και απορρυηναι κατα γε την αναπνοην τε και εισπνοην. Ἀλλα και
οπηνικα ελεησας τις τουτον υπνος επελθηι, και τοτε της πνιγμονης επεδιδου· ωστε
κατα παντα καιρον και εγρηγοροτος αυτου και υπνωττοντος η συμφορα της αγχονης
επετιθετο. 15.11.7 Ἐπει δε καθαρσιον ουκ εδιδοτο, προς φλεβοτομιαν απε βλεψαν
και την μεν δια του αγκωνος απεταμον· ου μην της φλεβοτομιας απωνατο, αλλ'
ωσαυτως και παλιν ειχε και δυσπνους ην ολος και εκινδυνευε διολου στενον ανα
πνεων ταις χερσιν ημων εναπερυγειν την ψυχην. Ἀλλ' ε ραισε μεν τα της διαθεσεως
της δια των πεπερεων αντι δοτου δοθεισης. Και ημεις υφ' ηδονης ουκ ειχομεν ο τι
και χρησαιμεθα της ευφροσυνης, αλλα και χαριστηριον αναπεμπομεν τωι Θεωι. Παντα
δε ησαν αρα πλανη· εις τριτην γαρ ημεραν η και τεταρτην ευθυς παλιν αι αυται
αγχοναι κατα του βασιλεως και στενοχωριαι του πνευμο νος. Ἐλπιζω δ', ει μη χειρω
εξ εκεινου του ποματος γεγο νεν αναχεαντος τας υλας και κρατησαι μη δυναμενου,
αλλ' εις τας κοιλοτητας των αρτηριων ενθεμενου και επιτειναν τος την διαθεσιν.
15.11.8 Ἐντευθεν ουδε σχημα κατακλισεως ευπετως ην εφευρειν πανταπασιν αυτωι,
της νοσου επακ μαζουσης. Ἀλλα γαρ διανυκτερευων ην ο βασιλευς εξ εσπερας εις
ορθρον αυπνος, μητε τροφης ελευθερας μετα λαμβανων μητ' αλλου τινος των εις
σωτηριαν αποβλεπον των. Πολλακις γουν εγω, μαλλον συνεχως και την μητερα
τεθεαμαι διανυκτερευουσαν τε τωι βασιλει και κατοπιν του του επι της κλινης και
υπανεχουσαν τουτον ταις χερσι και παραμυθουμενην τροπον τινα την αναπνοην.
Ἐχειτο μεντοι αυτης των ομματων το δακρυον και υπερ τα Νειλωια ρευματα.
277

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὁποσην τε την περι αυτον δι' ολης ημερας τε και νυκτος σπουδην επεποιητο, και τον
μοχθον οσον ενε δεικνυτο διαπονουμενη περι την αυτου θεραπειαν και κλισεις και
μετακλισεις <και> στρωματων παντοιας μηχανωμενη θεσεις, ουκ εστιν ερειν. Ἀλλ'
ουκ ην ουδενι το παραπαν ραιστωνης μετασχειν· παρειπετο γαρ οιον αγχονη τωι αυτο
κρατορι, μαλλον και συνειπετο και ουκ ανιει συμπνιγουσα. 15.11.9 Μηδεμιαν δε της
νοσου εχουσης την ιασιν εν τοις προς νοτον ανακτοροις απηλθεν ο βασιλευς.
Στενοχωρουμενος δε μιαν τινα παραψυχην την εκ της κινησεως ευρισκε, και ταυτην
διηνεκη η βασιλις εμηχανησατο γινεσθαι· του βασιλικου σκιμποδος κατα τε των
προς κεφαλην και ποδας μερων τουτου ξυλ' αττα προσεπιζευξασα ανδρασιν εδιδου
τουτο φερειν μετεωρον διαδεχομενοις αλληλους τον περι του αυτοκρατορος πονον.
Ἐντευθεν απο του μεγαλου παλα τιου καταλαμβανει τα Μαγγανα. Ἀλλα και τουτων
γενο μενων ουδεν πλεον τωι βασιλει προς σωτηριαν επραγμα τευθη. Εις τουπισω δε
τα της νοσου χωρουντα η βασιλις ορωσα και της εξ ανθρωπων βοηθειας πανταπασιν
απελπι σασα θερμοτερον τας υπερ αυτου αιτησεις προς Θεον εποιειτο, προς παν
τεμενος δαψιλεις τας φωταυγας ποιου μενη και τους υμνους συνεχεις και
ακαταπαυστους, διαδο σεις δε τοις απανταχου γης και θαλασσης οικουσιν ειργα ζετο,
απαντας μεν μοναχους εν ορεσι και σπηλαιοις οικουντας η και αλλως τον μοναχικον
επιοντας βιον εις εκτενεις δεησεις επεγειρουσα, απαντας δε νοσουντας η και εν
ειρκταις κατεχομενους και τετρυχωμενους πλουσιω τατους εργαζομενους ταις
δοσεσιν ομου προς τας υπερ του αυτοκρατορος ευχας προσεκαλειτο. 15.11.10 Ἐπει δε
το του αυτοκρατορος σπλαγχνον εξωιδηκει τε και εις ογκον επιφανη προεληλυθεν οι
τε ποδες εξωιδηκεσαν και πυρετος το βασιλικον σωμα κατειχεν, εις καυτηρας
εντευθεν τινες των ιατρων απειδον μικρα πεφροντικοτες του πυρετου. Ἀλλ' ην
απασα θεραπεια ανωφελης και κενη· ουδε γαρ ο καυτηρ ωνησεν, αλλ' εν αυτοις και
το σπλαγχνον ην και τα αναπνευστικα δυσκολως εχοντα. Ὥσπερ δε εξ αλλης πηγης
ρευματος εις τον γαργαρεωνα επενεχθεντος και ων οι Ἀσκληπιαδαι φασιν ουρανων
επιλαβομενου, και των ουλων αυτων φλεγμηναντων και της φαρυγγος απαρ θεισης
και της γλωττης εξογκωθεισης, εντευθεν οι ποροι τε απεστενωθησαν προς τα
εαυτων περατα συνελθοντες, δι' ων τα της τροφης εμελλε διελθειν, και το της
ατροφιας δεινον παντελως ασιτια ημιν επεκρεματο. Καν εγω, Θεος ιστω, πολλην
εποιουμην την περι της τροφης πραγ ματειαν και τα σιτια καθ' εκαστην δια των
εμωνεφερον τουτωι χειρων, ροφηματωδεις τας τροφας ποιειν αναγ καζουσα.
15.11.11 Ἅπαντα γουν προς φερομενα επι τηι της φλεγμονης θεραπειαι ..... εφαινετο,
και τα της σπουδης απαντα κενοσπουδα και τα ημετερα και τα των ιατρων
εδεικνυτο. ∆εκα δε και μιας ημερας του περι τα τελευταια επιγεγονοτος τουτωι
νοσηματος επακμαζοντος και επαπειλουντος τον κινδυνον .... ρας διαθεσεως
επιγενομενης διαρροια εφανη. Ουτως αλλο επ' αλλωι κακον καθ' ημων το τηνικαδε
επεκυλιετο. Ουκ ην προς οποτερον σκοπειν ουτε τους Ἀσκληπιαδας ουθ' ημας τους
περι τον αυτοκρατορα διαπονουμενους ουτε .....ναντα, αλλα παντα εωρα προς
ολεθρον. 15.11.12 Και του λοιπου τα καθ' ημας εν σαλωι και κλυδωνι ην, εταραττετο
τα καθεστηκοτα, και φοβος και κινδυ νος επι κεφαλης συνεστηκεσαν. Ειχε μεν το
ανδρειον αει καν τοις εμπροσθεν κινδυνοις η Αυγουστα, μαλιστα δε το τηνικαδε
ηνδρισατο και τωι παθει της λυπης εμβρι μησαμενη ειστηκει καθαπερ τις
ολυμπιονικης προς τας δριμυτατας εκεινας οδυνας αντιπαλαιουσα. Κατετιτρωσ κετο
μεν γαρ την ψυχην και εταραττετο την καρδιαν ορωσα τον αυτοκρατορα ουτως
εχοντα, αλλα ξυνετεινεν εαυτην και ενεκαρτερει προς τα δεινα· και εδεχετο μεν τας
τρωσεις καιριας, και το παθος αυτων καθικνειτο των μυελων, αντειχε δε ομως.
278

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Καιτοι αστακτι ταυτης κατερ ρει το δακρυον, και τηκεδων κατελαβε του προσωπου
το καλλος, και εν ρισιν απηιωρητο την ψυχην. 15.11.13 Πεντε καιδεκατην δε του
Αυγουστου αγοντος (πεμπτη δε ην της τηνικαυτα εβδομαδος εκεινης), καθ' ην η της
υπερα μωμου δεσποινης ημων και θεομητορος κοιμησις εορταζε ται, πρωιας
επαληλιφοτες την κεφαλην του αυτοκρατορος τινες των Ἀσκληπιαδων, αττα δη
τουτοις εδοξεν, εκεινοι μεν οικαδε εχωρησαν ου ματην ουδε δια τινα χρειαν αυτοις
επειγουσαν, αλλα γνοντες τον εξ υπογυου επικει μενον τωι αυτοκρατορι κινδυνον.
Τρεις μεν γαρ ησαν οι κορυφαιοι των ιατρων, ο τε υπερφυης Νικολαος ο Καλ λικης
και τις ετερος Μιχαηλ ο Παντεχνης εκ γενους την επωνυμιαν λαχων και ο .....λιβος
Μιχαηλ ο εκτομιας. Ἡ μεντοι βασιλισσα κυκλωσαντος αυτην παντος του συγγενων
χορου αναγκαζοντος μεταλαβειν τροφης ....... μη μεταλαβουσαν και υπνου τινος
μ...... συνεχεις και ολας νυκτας διατελεσασθαι ..... επι τηι θεραπειαι του βασιλεως ........
επειθετο. Ἀλλα λειποθυμιας εσχατης επιγεγενημενης τωι αυτοκρατορι παλιν .....το
ᾔσθετο αποκαραδοκη σασα την .... ζωην κατεβαλε τε εαυτην επι του ... εκωκυε τε
συνεχως και επληττετο και εθρηνει εφ' ουτως επιβεβηκοσι κακοις. Και εβουλετο μεν
αυτικα την ζωην απερευξας θαι, ουκ εδυνατο δε. 15.11.14 Ὁ δε βασιλευς καιτοι
θανουμενος και καταδυναστευοντος αυτου του παθους ωςπερ κρειττων και θανατου
γενο μενος .... εκηδετο τε της βασιλισσης και κατεσ τρεφετο την τοιαυτην αδημονιαν
μετα μιας των θυγατερων. Ἡ τριτη δ' ην αυτη κατα γεννημα, η πορ φυρογεννητος
Ευδοκια. Ἡ γαρ Μαρια αλλη τις οιον Μαρια χρηματιζουσα, ου περι τους ποδας
τηνικαυτα καθημενη του εμου δεσποτου ωσπερ τοτε εκεινη, αλλα τοις περι την
κεφαλην μερεσιν ενασχολουμενη υδωρ εδιδου τουτωι δια του κυπελλου, ου δι'
εκπωματος τινος πινειν, ινα μη γενοιτο οι πολλακις δυσκολως περι την καταποσιν,
φλεγ μαινουσης της υπερυης και αυτης δη της γλωττης και του φαρυγγος,
αναφερειν τουτον εθελουσα. Ἐκεινος δε σταθη ρας μεν και ανδρικας διεμηνυε
τηνικαυτα παραινεσεις, ομως μεντοι εσχατας. Και· «Τι, φησι, προεξαγεις σαυτην
ουτω κατατρυχομενη τηι ημων τελευτηι και ημας καταναγ καζεις του κατεπειγοντος
θανατου προαπελθειν; Ου βλε ψεις ουν προς εαυτην και προς τα ενεστηκοτα δεινα,
αλλ' εκδοτον σαυτην ποιεις τωι επιρρευσαντι σοι ποντωι της λυπης»; Ταυτα εκεινηι
μεν ειπε, τηι δε βασιλιδι ανεξαινε μεν μαλλον το τραυμα της συμφορας. 15.11.15 Ἐγω
δε παντοια ην και ομνυμι τοις τε παρουσι φιλοις και τοις υστερον εντευξο ενοις
ανθρωποις τωι συγγραμματι τουτωι τον παντ' ειδοτα Θεον, ως ουδεν αμεινον ειχον
των μεμηνοτων, αλλ' ολη του παθους εγεγονειν. Ἐν ταυθα γουν και φιλοσοφιας και
λογου καταφρονησασα, νυν μεν επονουμην περι τον πατερα και τας αυτωι διακονιας
και του σφυγμου τας κινησεις τηρουσα περι της αναπνοης του αυτοκρατορος
επολυπραγμονουν, νυν δε περι την μητερα ανεστρεφομην και ανεκ τωμην αυτην εις
δυναμιν. Ἀλλ...... τα μερη και πανταπασιν αθεραπευτα ...... ο αυτοκρατωρ ανα φερειν
της εσχατης λειποθυμιας ουκ ειχε, και της Αυγουστας η ψυχη συναπερχεσθαι
ηπειγετο τωι αυτοκρα τορι. 15.11.16 Ουτως ειχον ......καν και ως αληθως, τουτο δη το
ψαλλομενον, αι ωδινες θανατου το τηνι καυτα ημας κατεκυκλωσαν. Και τοτε δη
ηισθομην εκφρο νος εμαυτης γενομενης .... εμεμηνειν γαρ και ουκ ειχον ο τι και
γενωμαι και πη τραπωμαι, ορωσα την τε βασιλιδα εις τον ποντον εμβεβλημενην των
συμ φορων και τον αυτοκρατορα ταις συνεχεσι λειποθυμιαις εις τουσχατον της ζωης
ελαυνομενον. Ἀλλα και παλιν εχων εκεινος ανενεγκαι της δευτερας λειποθυμιας
υδατος αυτωι επιρρανθεντος ψυχρου και του των ροδων σταλαγματος παρα της
φιλτατης εμης αδελφης Μαριας τα αυτα περι των αυτων επεσκηπτε τηι βασιλιδι. Και
παλιν εις τριτην λειποθυμιαν ενεπιπτεν .... και μεταστασις εδοξε τηι βασιλικηι κλινηι
279

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

...... των αμφι το σωμα εκεινου πονουντων και με.... και μετεστη σαμεν τον
αυτοκρατορα κλινοπετη εις τι μερος ετερον του πεντοροφου οικηματος, ει που γε
εχοι ελευθεριωτε ρον αναπνευσαντα αερα της λειποθυμιας ανενεγκειν. Ἀπε βλεπε
γαρ το μερος εκεινο προς βορραν και οικηματα ουδαμου ησαν επι...θουντα ταις
θυραις. 15.11.17 Ἀλλ' ο της βασιλειας διαδοχος προφθασας υπεξηιει προς το
αποτεταγμενον οικημα τον του βασιλεως επιγνους αναν.... και επεσπευδε την
εξελευσιν και ηπειγετο εις το μεγα παλατιον. Ἡ πολις δε το τηνικαδε νυ..... εταραχθη
γαρ, ου μεντοι και πανταπα σιν ...... Ἡ δε γε βασιλις· «Ἐρριφθω τα παντα, ειπε .....
κωκυτου, και διαδημα και βασιλεια και εξουσια και κρατος απαν και θρονοι τε και
αρχαι και αρχωμεν της θρηνωιδιας». Συνεπεκωκυον δε και αυτηι παντων
καταφρονησασα, και συνεπενθουν και ..... και εσπαραττον εαυτας γοερον
ανοιμωζουσαι. Ἀλλ' εις δυναμιν ανελαυνομεθα ταυτην· επι γαρ ταις εσχαταις
αναπνοαις ο βασιλευς ην και τουτο δη το λεγομενον εψυχορραγει. 15.11.18 Προς τηι
κεφαληι αυτου επι γης η βασιλις ερριπτο ετι αμπεχομενη t.... και τα κοκκο βαφη
πεδιλα και επα...... κατετιτρωσκετο και ουκ ειχεν οπως .... την φλεγμονην της
καρδιας. Των δε Ἀσκληπιαδων τινες υποστρεψαντες παλιν και μι κρον
εγκαρτερησαντες απτομενοι του καρπου του βασι λικου η ...... εκειθεν των πληγων
της αρτηριας αυτης ......, ομως μεντοι κατειρωνευοντο του και ρου και η ..... και
υπετεινοντο τας μη φαινομενας χρηστας ελπιδας. Τουτο δε προνοιαι τινι εποιουν,
γινως κοντες οτι, αμα τηι απαγορευσει της ζωης του βασιλεως, συναποπνευσει και η
βασιλις την ψυχην. Ἀλλ' η νουνεχης εκεινη βασιλισσα τουτοις ουτε πιστευειν ουτε
απιστειν ειχεν. Ἐπιστευε μεν τεχνιτας αυτους παλαι γινω σκουσα, διαπιστειν δ'
ειχεν, οτι επι ξυρου ακμης τα της ζωης του αυτοκρατορος εστηκοτα εωρα. Ἐπι
τρυτανης δε οιον εστηκυια εις εμε πολλακις εξητενιζε και τον εμον περιεμενε
τριπουν, ως συνηθες ην αυτηι καν τοις αλλοτε ξυμπιπτουσι περιστατικοις, και ο τι αν
αυτηι αποφοιβα σαιμι προσεδοκα. Ἡ μεν εμη δεσποινα και φιλτατη των αδελφων
Μαρια, το του γενους ημων εγκαλλωπισμα, η σταθηρα γυνη, το απασης αρετης
καταγωγιον, μεταξυ της βασιλιδος και του αυτοκρατορος ισταμενη ες το αυτου
χειριδιον διεκωλυεν ενιοτε του τουναντιον προς τον αυτοκρατορα οραν. 15.11.19
Ἐγω δε επεβαλον παλιν την δεξιαν τωι καρπωι και την κινησιν των σφυγμων
περιεσκοπουμην, την δε πολλακις επιβαλλουσαν τας χειρας τηι κεφαληι .....εψοσαν
την καλυπτραν (εν ωι γαρ ειχεν, εμελλε και την βασιλικην εσθητα μεταμφι εσασθαι),
τοσαυτακις επειχον ρωμην τινα .... μανθα νουσα των σφυγμων. Ἠπατωμην ..... ου
γαρ ρωμη τις ην το φαινομενον με...... αλλ', επειδη το της αναπνοης μεγα ......,
συνδιιστατο και τα της αρτηριας και του πνευμονος. Ἀφεμενη δε της χειρος του
αυτοκρατορος και προς την βασιλιδα δια..... μενη παλιν επεβαλον τωι καρπωι .....
ασφυξιαν. Ἡ μεν ενυττε με πολλακις, οτι οι εβουλετο δηλωσαι τα του σφυγμου. Ἐπει
δε ..... αυθις ηψαμην και υπεν διδοντα εγνωκα παντα τα της δυναμεως και εις ασφυ
ξιαν εληλυθεναι τελεωτατα τα των αρτηριων, εγωγε μετακλινασα την κεφαλην
αυος και αποψυκτος ην προς γην απονευσασα και μηδεν φθεγγομενη και τω χειρε
τοις οψεσιν επιβαλουσα και οπισθοπους γενομενη εθρηνουν. Ἡ δε συνεισα του
πραγματος και τοις ολοις απαγορευ σασα εκωκυσε τε αθροον μεγα και διωλυγιον.
15.11.20 Ἀλλα γαρ πως παραστησω την κατασχουσαν την οικου μενην απασαν
συμφοραν η πως τα εμαυτης αποκλαυ σομαι; Την τε βασιλικην καλυπτραν απεθετο
και τας εκεινας εθειρας μαχαιριδιον τι λαβουσα εν χρωι διετεμε, και τα κοκκοβαφη
πεδιλα των ποδων απορριψαμενη μελανα σανδαλα εδειτο τα προστυχοντα.
Ἀλλαξασθαι δε και την πορφυριδα βουλομενη μελαινης εσθητος προ χειρως ιματιον
280

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουχ ευρισκετο. Ἐξ ων δε η τριτη των εμων αδελφων ειχεν αμφιων καταλληλων τωι
καιρωι και τωι πραγματι χηρειας και παλαι κακοις ομιλησασα, λαβουσα η βασιλις
αμφιεννυτο και την αφελη και ζοφωδη καλυπτραν επεθετο τηι κεφαληι. Και εν
τουτοις ο αυτοκρατωρ την ιεραν ψυχην αφηκε Θεωι, και ο εμος ηλιος εδυ. Ἐφ..... οι
μη απο παθους αλισκομενοι την φωνην εθρηνουν, εκοπτοντο, γοερον ανοιμωζον τες
εις ουρανον τας φωνας ανεπεμπον ......... τον ευεργετην, τον τα παντα αυτοις ........
σαντα αποκλαιομενοι. 15.11.21 Ἐγω μεν ουν και νυν απιστω εμαυτηι, ειπερ ζω τε και
γραφω και μνημονευω θανατου του αυτοκρατορος, και επαφωμαι τωι οφθαλμωι,
μηποτε αρα οναρ εστι τα νυν υφ' ημων υπα γορευομενα, η δε γε και μη οναρ εστιν
αλλ' εκστασις τε και παρακοπη και παθος περι εμε θαυμασιον και αλλοκοτον. Πως
γαρ απορρυεντος εκεινου τοις βιουσιν εγω συνταττομαι και συν....ζωσιν η πως ου
συνε παφηκα και εγω την ψυχην, η ευθυς εκπνευσαντος συνεξεπνευσα και
αναισθητος απωλομην; Ει δε μη τουτο επεπονθειν, πως ουκ απο τινων υψηλων και
μετεωρων αυτην ωθησα η κατα κυματων ενερριψα ποντιων; Συμφοραις μεγαλαις
την ζωην α...εγραψα. Ἀλλ' ουκ εστιν αρα κατα την τραγωιδιαν παθος και συμφορα
θεηλατος, ης ουκ αν αχθος αροιμην εγω. Ουτω γαρ με ο Θεος συμφορων μεγαλων
πεποιηκε καταγωγιον. Ἀπεβαλομην τοσουτον φωστηρα της οικουμενης, τον μεγαν
Ἀλεξιον· και μην η ψυχη του ταλαιπωρου επετρο πευε σωματος. 15.11.22 Ἐπεσβη και
ο μεγιστος λυχνος, μαλλον δε η παμφωτος εκεινη σεληνη, το μεγα της ανα τολης και
δυσεως πραγμα και ονομα, η βασιλις Ειρηνη. Και μην ζωμεν και τον αερα εμπνεομεν.
Ειτα αλλων επ' αλλοις κακων γεγονοτων και πρηστηρων μεγαλων καταιγισαντων
ημας, επ' αυτο το κορυφαιοτατον των κακων ιδειν του καισαρος θανατον
επηλαθημεν και τετηρημεθα τοσαυταις κακων περιστασεσι. Μετα γαρ τινας ημερας
του κακου δυναστευοντος και της τεχνης απαγορευουσης, εις πελαγος αθυμιας
εμαυτην διαφεισα, τοις ολοις ηγανακτουν τουτο μονον οτι και η ψυχη μου παρην εν
τωι σωματι. Και ει μη, ως εοικεν, αδαμαντινη τις ην η αλλης τινος φυσεως διαπλασις
...... και ξενιζουσα, καν απωλομην ευθυς. 15.11.23 Ζωσα δε μυριους θανατους
απεθανον. Νιοβην <δ' εκεινην> κατα τινων τερατευομενην ακουομεν ..... εις λιθον
μεταβαλουσαν δια πενθος ..... Ειτα και μετα την αμοιβην την εις αναισθητον φυσιν
παραπεμπουσαν το παθος αθανατον και εις φυσιν αναισθητον. Ἐγω δ' αρα και
κακοπαθεστερα εκεινης, οτι και μετα τας μεγιστας και εσχατας των συμφορων
μεμενηκα ουτως αισθησομενη και αλλων. Ἦν αρα προς πετραν αψυχον αμει...... τα
μου απορεειν δακρυων εμενον ...... ουτως αναισθητως εχουσα προς τας συμφορας .....
Τοσαυτα υπενεγκειν δεινα και εις τα παλατια εξ ανθρωπων επεγειρεσθαι μοι
αφορητα κακα δυστυχεστερον και των της Νιοβης κακων ..... μεν μεχρι τουδε
φθασαντα τα δεινα της .....ως εληξεν. 15.11.24 Ἤρκει αν επ' αμφοιν τοιν βασιλεοιν
και η του καισαρος συμφορα και τα εκεινων παθηματα εις εκτριβην ημετεραν και
της ψυχης και του σωματος· νυν δε ωσπερ ποταμοι τινες εξ υψηλων ορων
καταρρεοντες μο.....σι τε τα των δυστυχηματων ρευματα ..... ως εις μιαν χαραδραν
συγκατακλυζουσαν .... την εμην οικιαν. Τελος γουν ο λογος εχετω, μη και
αναγραφοντες τα λυπηρα πλεον εμπικραινοιμεθα.

281

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


