Dialogi duo contra Macedonianos
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Λογος εν ειδει διαλεξεως
μετα Μακεδονιανου Πνευματομαχου.
Ἀπεστειλαμεν τηι σηι συνεσει το παρον συνταγμα υπερ του αναγνοντα σε δοκιμασαι
και τα παρα των αιρετικων, των τα Μακεδονιου φρονουντων ειρημενα, και τα παρ'
ημων αντιτεθεντα. Τα μεν ουν υπ' εκεινων τεθεντα, εν τωι σχεδαριωι ταυτα εισιν· Ει
εστι Θεος το Πνευμα το αγιον, εστι Πατηρ η Υιος· ει δε μη, ου Θεος. Και ημεις προς
αυτον· Ἐδεξω σαυτωι το· Ει εστι Θεος το Πνευμα, εστι Πατηρ η Υιος, ως του Πατρος
δια τουτο οντος Θεου, επειδη Πατηρ εστι, και ως του Υιου δια τουτο οντος Θεου,
επειδη ο Υιος εστιν. Ει ουν δια τουτο Θεος εστιν ο Πατηρ, επειδη Πατηρ, ου Θεος ο
Υιος, επειδη ου Πατηρ. Και ει δια τουτο εστι Θεος ο Υιος, επειδη Υιος, ου Θεος ο
Πατηρ, επειδη ουχ Υιος· ουκ αρα, εαν ηι Θεος το Πνευμα, παντως εστι Πατηρ, η Υιος.
Το γαρ «Θεος» ονομα, φυσεως εστι θεωρουμενης, ειτουν διαθεουσης τα παντα
δηλωτικον· το δε «Πατηρ» σχετι κον, και το «Υιος» ομοιως. Ουτε δε το της σχεσεως
ονομα την διαθεουσαν, η την θεωρουμενην τι φυσιν σημαινει· ουτε το της τι
θεωρουμενης η διαθεουσης φυσεως ονομα, την προς Υιον σχεσιν εισαγει. Προς
τουτοις, προσποιησαμενος Ὀρθοδοξου προσωπον, εαυτον ηρωτα· Ου προσκυνητον
ουν; και επειτα παλιν αυτος εαυτωι· Ἀπολειπεται της τοιαυτης αξιας το Πνευμα το
αγιον. Πως γαρ προσκυνητεον το μητε Πατηρ, μητε Υιος; Ἡμεις δε προς αυτον· Ει
μεν δια τουτο προσ κυνεις τον Πατερα, επειδη Πατηρ εστι, και τον Υιον, επειδη Υιος
εστι· προσκυνεις και παντα πα τερα, και παντα υιον· ει δε ου δια τουτο προσκυνη τος
ο Πατηρ, επειδη Πατηρ, ουδε δια τουτο προσκυνητος ο Υιος, επειδη Υιος, αλλα δι'
αυτην την φυσιν· ταυτην ζητητεον. Και ει μεν ευρεθειη και το Πνευμα της αυτου
φυσεως, προσκυνει· ει δε μη ευρεθειη, χωρις. Ζητειται γαρ ουχι, ει Πατηρ εστι το
Πνευμα, ουδ' ει Υιος· αλλ' ει της αυτης φυσεως εστι Πατρι και Υιωι. Προς τουτο παλιν
εαυτωι αντιτιθησιν, ως παρα Ὀρθοδοξου ειρημενον· Ου γεγραπται, οτι «Πνευμα ο
Θεος;» Ειτα φησιν αυτος· Πνευμα εστιν ο Θεος, και ουχι το Πνευμα Θεος. Παν γαρ ει
τι Θεος, τουτο και Πνευμα· ουκ ει τι Πνευμα, τουτο δη και Θεος. Ἡμεις δε προς
αυτον· Ει ᾔδεις την δωρεαν του Θεου, και την των Γραφων κατειχες μνημην, ουκ αν
απεφηνω τουτο. Ου παν γαρ ει τι Θεος, τουτο και το Πνευμα. Και γαρ ο Μωσης θεος
εκληθη· «Ἰδου γαρ τιθημι σε θεον του Φαραω·» αλλα και Ἀαρων του αυτου αδελφου·
«Ἔσηι γαρ αυτωι, φησιν, εις θεον, και Ἀαρων ο αδελφος σου εσται σοι εις προφητην.»
Και ο Υιος εν τοις Ευαγγε λιοις λεγει περι των αγιων· «Ει ουν εκεινους ειπε θεους,
προς ους ο λογος του Θεου εγενετο, και ου 28.1293 δυναται η Γραφη λυθηναι·» και,
«Θεος θεων Κυ ριος ελαλησε, και εκαλεσε την γην·» και εν ετεροις· «Ὀφθησεται ο
Θεος των θεων εν Σιων·» και, «Ὁ Θεος εστη εν συναγωγηι θεων, και εν μεσωι δε
θεους διακρινει·» και, «Θεους ου κακολογησεις,» γεγραπται. Κατα γουν την σην
σοφιαν, ει παν ει τι Θεος, τουτο και Πνευμα, παντες οι προειρημενοι αν θρωποι και
θεοι, Πνευματα εισιν. Ει δε θεος Μωσης, και εκαστος των προειρημενων, και ου
Πνευματα, ουκ αρα παν ει τι Θεος, τουτο και Πνευμα· ουδε παν ει τι Πνευμα, τουτο
και Θεος. Και γαρ τα δαιμονια υμων των αιρετικων πνευματα εισι, και ουκ εισι θεοι.
Ἔτι προσωπον εισαγαγων Ὀρθοδοξου, ∆ωμεν, φησιν, ως ου θεολογειται το Πνευμα,
ομως κυριολο γειται· γεγραπται γαρ· «Ὁ δε Κυριος το Πνευμα εστιν.» Ἔτι φησιν·
Ειπε αυτος το επαγομενον· «Ου δε το Πνευμα Κυριου, εκει ελευθερια.» Περι του
Κυριου λεγει, φησιν, οτι ο Κυριος το Πνευμα εστιν. Ἡμεις δε προς αυτον· Ἀληθως το,
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«Φασκοντες ειναι σοφοι εμωρανθησαν,» περι υμων ειρηται. Του γαρ επαγομενου
φανερως δεικνυντος, οτι το Πνευμα εστιν, ου ειρηται, «Ὁ δε Κυριος το Πνευμα
εστιν,» ηπατησας αυτος εαυτον, ινα εκ του στοματος σου ελεγχος προελθηι, και
ακουσηις, οτι «Ἐκ του στοματος σου κρινω σε, πονηρε δουλε.» Το γαρ επαγομενον
εστιν· «Ου δε το Πνευμα Κυριου, εκει ελευθερια.» Το δε ον Πνευμα Κυριου, Κυριου
εστι Πνευμα, οπερ ειρηται Κυριος. Ὡς γαρ Υιος Κυριος ων, Κυριος εστιν· ουτως το
Πνευμα, Κυριος ον, Κυ ριος εστιν. Και παλιν εαυτωι προσωπον ποιησαμενος, εαυ τον
ηρωτα· Ουδε προσκυνητον εστιν; επειτα αυτος εαυτωι· Ουκ εστιν· ουδε γαρ
γεγραπται. Ειτα παλιν λαβων Ὀρθοδοξου προσωπον, λεγει· Ει ανθρωποις
προσεκυνησαν ανθρωποι, φερε ειπειν, ως Ναθαν ο προφητης τωι ∆αβιδ· γεγραπται
γαρ· «Εισηλθε κατα προσωπον του βασιλεως Ναθαν ο προφητης, και προσεκυνησεν
αυτον επι την γην·» δια τι μη και τωι Πνευματι προσκυνησομεν προ παντων
ανθρωπων; Και αυτος εαυτωι παλιν επαγει· «Κυριωι τωι Θεωι σου προσκυνησεις·» μη
και τωι Πνευματι; Το Πνευμα Κυριος ουκ εστιν· αλλ' ουτε Θεος· πως ουν εσται
προσκυνητον, μη ον εν τωι της προσκυνη σεως ορωι; «Ουδεις γαρ δυναται ειπειν
Κυριον Ἰησουν, ει μη εν Πνευματι αγιωι.» ∆ει γαρ αληθως τον προσαγομενον Θεωι,
δι' ετερου τωι αγιωι Πνευματι προσαγεσθαι. Ει προσκυνησω λοιπον τωι αγιωι Πνευ
ματι, δια τινος η εν τινι προσκυνησω προσαχθεις αυτωι; Τι ουν υμεις προς ταυτα;
∆ικασεται σε εν ημεραι κρισεως Ναθαν ο προφητης, ως ου παρα τον νομον πεποιηκως
και προσκυνησας τωι ∆αβιδ. Προσηγαγες γαρ το ρητον, ως οφειλων καταδικασαι
αυτον 28.1296 παρανομησαντα. Ει γαρ εκεινος τωι ∆αβιδ προσεκυ νησε (γεγραπται δε·
«Κυριωι τωι Θεωι σου προσκυ νησεις, και αυτωι μονωι λατρευσεις»), παρα τον νο μον
πεποιηκε κατα την σην κατηγοριαν. Ἡμεις δε ου κατηγορουμεν του προφητου· μη
γενοιτο! αλλα δια τουτο μαλιστα λεγομεν προσκυνητον το αγιον Πνευμα. Ουκ αν
γαρ τωι ∆αβιδ προσεκυνησεν ο προφητης, ει ψιλον ανθρωπον εγινωσκεν· αλλα
Χριστον Κυριου διδαχθεις αυτον ειναι, εν ελαιωι αγιωι χρισθεντα, προσεκυνει αυτον
δια την εν τωι ελαιωι του Πνευματος ενεργειαν Πως δε, «ωσει ασπιδος κωφης και
βυουσης τα ωτα αυτης, ητις ουκ εισακουσεται φωνης επαιδοντος,» το, «Κυριωι τωι
Θεωι σου προσκυνησεις,» ακουσας, του εξης ουκ επηκουσας, του, «Και αυτωι μονωι λα
τρευσεις;» Τουτο δε ποιεις, ινα μη ακουσηις το, «Μονωι λατρευσεις.» Τινι; τωι Πατρι, η
τωι Υιωι; Και πως μονωι ερεις; Ἐαν ηις Χριστιανος, οτι δια το ταυτον της φυσεως. Ἐαν
δειχθηι ουν και το Πνευμα της αυτης φυσεως, το, «Κυριωι τωι Θεωι σου προσ κυνησεις,
και αυτωι μονωι λατρευσεις,» Πατερα και Υιον, και αγιον Πνευμα λεγει, δια το ταυτον
της φυσεως. Ει δε μη, αναγκασθησηι επι ενος προσωπου δεχομενος, τωι «Κυριωι τωι
Θεωι σου προσκυνησεις, και αυτωι μονωι λατρευσεις,» η τον Υιον παρακου σασθαι, η
τον Πατερα παραγραψασθαι. Ἐαν ουν δει χθηι της αυτης ειναι φυσεως και θεοτητος
τωι Υιωι και τωι Πατρι, και το Πνευμα το εξ αυτου του Πατρος δια του Υιου εκχυθεν,
και προσκυνητον και λατρευτον αποδειχθησεται. Πειρασομεθα δε συν ευ μενειαι
αυτου του Πνευματος δειξαι ταυτην την φυσιν εκ των θειων λογιων. Και το, «Ουδεις
γαρ δυ ναται ειπειν Κυριον Ἰησουν ει μη εν Πνευματι αγιωι,» ου κατα της του
Πνευματος εστι προσκυνησεως. Ὡς γαρ αυτον τον Θεον Πατερα εν Πνευματι και αλη
θειαι προσκυνουντες, ουκ αποστερουμεν της αληθειας την προσκυνησιν, αλλ' ισμεν,
οτι αυτος εστιν ο Υιος η αληθεια, και εν Πνευματι και αληθειαι προσκυνουντες τον
Θεον, προσκυνουμεν την αληθειαν· ουτω δη και το Πνευμα προσκυνουμεν, ως την
αλη θειαν. Ει δε, επειδη εν Πνευματι προσκυνουμεν, ου προσκυνεις το Πνευμα, και
επειδη εν αληθειαι προσκυνουμεν, ου προσκυνεις την αληθειαν, και νομιζεις δε
ελαττουσθαι την του Πνευματος αξιαν, επειδη εν αυτωι τον Υιον Κυριον
ομολογουμεν· ελαττωσεις αρα και την του Πατρος αξιαν, επειδη «ουδεις ερχεται
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς τον Υιον, εαν μη ο Πατηρ ο ουρανιος ελκυσηι αυτον προς αυτον.» Τουτο γαρ εν
τωι Ευαγγελιωι γε γραπται· και ο Ἀποστολος βοαι· «Πιστος ο Θεος, δι' ου εκληθητε εις
κοινωνιαν του Υιου αυτου.» Και αυτος ο Πατηρ εν τοις προφηταις, προς αυτον τον
Υιον λεγει· «Ἰδου προσηλυτοι διελευσονται σοι δι' εμου.» Ει δε και δια του Πατρος
προς τον Υιον καλουμεθα, ουκ ελαττουσθαι αρα τουτου ενεκεν της αξιας το Πνευμα.
Προσαγομεθα τωι Πνευματι. Ἀνα γνωθι τας Γραφας και μαθε, οτι, ωσπερ δια του
Πατρος προς τον Υιον, και δια του Υιου προς τον 28.1297 Πατερα. Ἀντιστρεφει γαρ,
καθως προαποδεδοται. Ὡς ουν δια του Πατρος προς τον Υιον, ουτως δια του Πατρος
και του Υιου προς το Πνευμα. Ου γαρ προτερον ενοικησαντος τοις αποστολοις του
Πατρος, εγνωσθη ο Υιος· αλλα προτερον αυτων γνον των τον Υιον, και
μαθητευθεντων, και αποσταλεν των δυο δυο, ως γεγραπται, και γραφεντων αυτων
των ονοματων εν τοις ουρανοις, και καταξιωθεντων της θειας θεοπτειας εν τηι
οπτασιαι της αναστα σεως, τοτε δεδοται αυτοις το Πνευμα το αγιον απο του Θεου,
οδηγουντος αυτους προς την του Πνευμα τος χαριν. Και ωσπερ λεγοντες Κυριον
Ἰησουν, εκ της οδηγιας αυτου του Πνευματος τουτο γνοντες ειρηκαμεν· ουτως
οδηγουμενοι παρα του Υιου εις την του Πνευματος γνωσιν, εβαπτισθημεν εις
Πατερα, και Υιον και αγιον Πνευμα· δηλονοτι αποκαλυψαντος του Υιου την εις το
Πνευμα μυσταγωγιαν. Πως δε ου θελεις προσκυνεισθαι το Πνευμα το αγιον, εις ο
εβαπτισθης; Τι γαρ αρα μειζον εστι, προσκυνησις η βαπτισμα; Πως δε ουχ
ομολογουμε νον εστιν, οτι της προσκυνησεως το βαπτισμα μει ζον, οπου γε και
κατηχουμενοι προσκυνουσι Πατερα και Υιον, ουκ εχουσι δε τελειοτητα, εαν μη βαπτι
σθωσιν εις το ονομα του Πατρος, και του Υιου, και του αγιου Πνευματος; Ει δε μη
εισι τελειοι Χριστια νοι οι κατηχουμενοι πριν η βαπτισθωσι, βαπτισθεν τες δε
τελειουνται· το βαπτισμα αρα μειζον εστι της προσκυνησεως, ο την τελειοτητα
παρεχει. Και τουτο εστιν «η λογικη και ζωσα λατρεια ημων,» ην ο Ἀποστολος λεγει·
«Παραστησατε τα σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λογι
κην λατρειαν υμων.» Παρεστησαμεν δε τα αυτα λογικην λατρειαν, συνταφεντες τωι
Χριστωι εν τωι βαπτισματι. Το αρα, «Κυριωι τωι Θεωι σου προσκυνησεις, και αυτωι μονωι
λατρευσεις,» την του βαπτι σματος εισαγει διδασκαλιαν. Προς τουτοις εαυτωι
επηγαγεν, ως ημων ειρηκοτων· Ει μητε Κυριος εστι, μητε Θεος, μητε προσκυνητος,
πως συναριθμειται τηι Τριαδι, Και τοτε το εαυτου τιθησι· Τωι ονοματι συναριθμειται,
φησι, τωι του Πνευματος, μη τωι του Πατρος, η Θεου, η Υιου συναριθμειται ονοματι.
Ουτως καλει, μητε πλειον ου εχει· αρκει ται γαρ τωι οικειωι αξιωματι. Καν τε γαρ
θεληις πλειον ου εχει προσθειναι, ουκ εφιεται· ου γαρ εξ ων συ δοξαζεις
προσλαμβανεται τωι ορωι του προ πασης κτισεως τιμησαντος. Ἡμεις δε προς αυτον·
Συναριθμησον και παντας αγγελους τωι Πατρι και τωι Υιωι, ακουσας παρ' αυτου του
Θεου· «Ἐγω ειπα· Θεοι εστε, και υιοι Ὑψιστου παντες.» Και το Πνευμα το αγιον και
αγαθον ου καταξιοις της του ονοματος συναριθμησεως· τους δε ανθρωπους αναγ
κασθησηι, εξ ων δεδωκας, συναριθμησαι τωι Θεωι; Ἡμεις δε ου τωι ονοματι
συναριθμουμεν (ουδεν γαρ τουτο μεγα), αλλ' αυτηι τηι φυσει, ως υστερον αποδει
ξομεν, προτερον ελεγξαντες την εν τωι σχεδαριωι σου ματαιαν αδολεσχιαν. Ἀληθως
δε, καθως και ακων ωμολογησας, καν θεληις αυτωι τι προσθειναι, λεγω δη τωι αγιωι
Πνευματι, ουκ εφιεται· καν θελησηις υφελειν, σεαυτον αδικεις· αρκειται γαρ τωι
οικειωι 28.1300 αξιωματι, ειπερ εστιν επι Πνευματος αξιωμα λεγειν. Τουτο δε και επι
του Πατρος και επι του Υιου. Ουτε γαρ προσθειναι τι δυνηι τωι Πατρι και τωι Υιωι, ουτε
υφελειν τι, καν θεληις υφελειν· σεαυτον γαρ αδικεις· επει παντα τελεια επι Πατρος,
και Υιου, και αγιου Πνευματος, και ουδεν ατελες, ινα και προσλαβηται εξωθεν. Ὅρωι
γαρ του προ πασης κτισεως τετιμηται, ως αυτος γεγραφας, δια τουτου παραστησαι
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θελων μη ειναι αυτο αυτου Πνευμα τηι αληθειαι, αλλα τηι χαριτι, καθαπερ και τα
αλλα παντα λειτουργικα, και ου φυσει εισιν αυτου πνευματα. Προς τουτοις παλιν
εαυτωι επηγαγεν, ως παρ' ημων αυτωι ειρημενον· Ουκ εστιν ουν ομοτιμον τωι Πατρι
και τωι Υιωι το Πνευμα το αγιον; Και παλιν εαυτωι αποφαινεται· Ουκ εστιν· επειδη
ουδε γεγρα πται. Περι μεν γαρ του Πατρος και του Υιου γεγρα πται· «Ἵνα τιμωσι τον
Υιον, καθως τιμωσι τον Πατερα.» Μη ειπε, και το Πνευμα. Προς ταυτα ημεις προς
αυτον· Μακαρια τα ωτα τα μη ακουσαντα υμων, και ψυχαι αι φυλαχθεισαι ατρωτοι
απο των υμετερων λογων. Και πως, ου λογιζομενος ομοτιμον ειναι το Πνευμα τωι
Πατρι και τωι Υιωι, ομοτιμως εις αυτο βαπτιζηι; Ἢ ου δοκει σοι τιμασθαι τον Πατερα
και τον Υιον τηι του βαπτισματος ομολογιαι; Και ει μη τουτο εστιν η τιμη, τι και
βαπτιζομεθα; Τι και κινδυνευομεν πασαν ωραν επι τωι φυλαξαι το βαπτισμα
ασπιλον, αγωνιζομενοι προς τας μεθοδους του διαβολου; Πως δε ου δοκει σοι πασης
θυσιας ανωτερα ειναι η των σωματων ημων παραστασις, του Ἀπο στολου λεγοντος·
«Ὅπως παραστησητε τα σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι·»
Πασα δε θυσια εις τιμην Θεου γινεται. Ταυτην δε Πατρι, και Υιωι, και αγιωι Πνευματι
προσηγαγομεν καν τωι βαπτισματι, ουκ εν διαφορωι τοπωι, ουδε εν αλλωι τροπωι
τιμησαντες Πατερα, και Υιον, και αγιον Πνευμα. Και ετι εαυτον ερωται, ως παρ' ημων
επερωτω μενος· Τι ουν; λεγεις το Πνευμα κτισμα; Ουκουν εσται των κτισματων εν.
Ειτα αυτος εαυτωι· Ει γε γραπται, λεγω· ει δε ου γεγραπται, ου λεγω. Και παλιν εαυτωι
ανθυποφερει, ως παρ' ημων επενεχθεν αυτωι, και φησι· Γεγραπται, οτι «Ἐν αυτωι
εκτισθη τα παντα.» Και αυτος εαυτωι· Ἀλλ' ου κοινοποιειται τοις, πασι μοναδικον ον
το αγιον Πνευμα. Ου γαρ η κοινοτης των λεξεων κοινοποιειται τας φυσεις· επει αρα
ομοτιμια εν τοις κτισμασιν. Ἡμεις δε παλιν προς ταυτα· Ει φοβον Θεου ειχεν η
καρδια σου, ου γεγραφε πονηριαν, αλλ' εξ ευθειας ελεγες, ο εφρονεις. Φοβηι δε
ειπειν, ου τον Θεον φοβουμενος, αλλα τον οχλον, ως οι Φαρισαιοι το βαπτισμα
Ἰωαννου φοβη θεντες ειπειν, ποθεν ην. Και φοβουμενος ου σιωπαις, αλλα βοαις· βοαις
δε τοις ειδοσι, τι εστιν, «ιος ασπιδων υπο τα χειλη αυτων.» Και γαρ διελογισαντο οι
Φαρισαιοι· «Ἐαν ειπωμεν, Ἐξ ουρανου, ερει· ∆ια τιουν ουκ επιστευσατε αυτωι; και
εαν ειπωμεν, Ἐξ αν θρωπων, φοβουμεθα τον οχλον.» Τουτο και αυτος δια λογιζηι·
Ἐαν ειπωμεν, Ουκ εστι κτισμα, ερουσι· 28.1301 ∆ια τι ουν ου προσκυνεις αυτωι; Ἐαν
ειπω, Κτισμα, φοβουμαι και τον οχλον. Ὁ γαρ λαος απας λιθοβο λησει ημας,
αποταξαμενος τηι κτισει, και συνταξαμε νος Πατρι, και Υιωι, και αγιωι Πνευματι. Τι
ουν ποιεις; Κτισμα λεγων κρυπτεις τον δολον, και αυτο κατασκευαζεις ειρηκως·
Ἀλλ' ου κοινοποιειται τοις πασι, μοναδικον ον, το αγιον Πνευμα. Ου γαρ η κοι νοτης
των λεξεων κοινοποιειται τας φυσεις. Ἐπει αρα εσται ομοτιμια εν τοις κτισμασιν· ο
εστι· Κτισμα μεν εστιν, ουκ εστι δε ομοτιμον τοις κτισμασιν. Ὡς ει ελεγε τις· Ὁ ηλιος
μοναδικον εστιν αστρον, και ουκ εστιν ομοτιμον τοις αστρασι. Παν αστρον εστιν
ημεροφανες, καν μη κοινοποιηται τοις αλλοις αστροις. Και τι εστιν ασεβεστερον του
ειπειν κτισμα το Πνευ μα το αγιον, λεγοντος του Υιου, οτι «Ουκ εστε υμεις οι
λαλουντες, αλλα το Πνευμα του Πατρος το λαλουν εν υμιν.» Αυτου λεγοντος το
Πνευμα του Πατρος ειναι, συ πως κτισμα αυτο λεγεις; Πως δε ουκ ακουεις του
Πατρος λεγοντος· «Ἐν ταις εσχα ταις ημεραις εκχεω απο του Πνευματος μου επι πα
σαν σαρκα·» και ετι· «Ἰδου ο Παις μου ο εκλεκτος, εις ον ευδοκησεν η ψυχη μου·
θησω το Πνευμα μου επ' αυτον;» Και προς τουτοις ο Πετρος λεγει· «Ὑμεις επιστασθε
το γενομενον ρημα καθ' ολης της Ἰουδαιας· αρξαμενον γαρ απο Γαλιλαιας μετα το
βαπτισμα, ο εκηρυξεν Ἰωαννης, Ἰησουν τον απο Ναζαρετ, ως εχρισεν αυτον ο Θεος
Πνευματι αγιωι και δυναμει.» Ἆρα τωι εαυτου κτισματι χριεται ο Υιος; Και πως ουκ
ανοητον ειπειν τουτο; Και αυτος δε ο Υιος λεγει· «Πνευμα Κυριου επ' εμε, ου ενεκεν
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχρι σε με. Ευαγγελισασθαι πτωχοις απεσταλκε με.» Και ο Πετρος δε εν ταις Πραξεσι
των αποστολων λεγει ουτως· «Τηι δεξιαι ουν του Θεου υψωθεις, την δε επαγγελιαν
του αγιου Πνευματος λαβων παρα του Πατρος, εξεχεε τουτο, ο υμεις βλεπετε και
ακουετε.» Ἆρα ο αυτος εκτισε, λαμβανει παρα του Πατρος; και ουκ εσχεν εξουσιαν
του εαυτου κτισματος; Ἀλλ' ερεις· Μειζον ουν εστι το Πνευμα το αγιον του Υιου;
Ἀποκρινομεθα σοι τοινυν· Μη γενοιτο! Ουδεις ημων τουτο λεγει. Ἀλλ' εδει αυτον,
δουλου μορφην λαβοντα, χριεσθαι, ουκ ετι ελαιωι τωι κατα το παλαιον
κατασκευαζομενωι προσταγματι Θεου, αλλ' ελαιωι αγαλ λιασεως παρα τους μετοχους.
«∆ια, γαρ, τουτο, φησιν ο ∆αβιδ, εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου, ελαιον αγαλλιασεως
παρα τους μετοχους σου.»– «∆ια τουτο,» ποιον; οτι, Θεος ων και Υιος, μορφην
δουλου ελαβεν. Ἐπειδη δε προεπηγγειλαμεθα δεικνυναι το Πνευμα το αγιον της
αυτης φυσεως ον Πατρι και Υιωι, ακολουθως διαλογον εκ δυο προσωπων
ενστησαμενοι, τουτο δειξαι σπουδασωμεν, συν ευμενειαι αυτου του Πνευματος.
Συντυχοντες τινι των τα αυτα τωι γραψαντι το σχεδαριον φρονουντων, εφημεν
ουτως· Μονος εχειν την αθανασιαν ειρηται ο Θεος παρα τωι Ἀποστολωι· «Ὁ μονος
γαρ, φησιν, εχει αθανασιαν, φως 28.1304 οικων απροσιτον.» Μακεδ. Ναι. Ὀρθ.
Ἔχουσι δε και οι αγγελοι, και αρχαι, και εξουσιαι, θρονοι και κυριοτητες; Μακεδ.
Ναι. Ὀρθ. Πως ουν μονος ο Θεος εχει την αθανασιαν; Μακεδ. Ὅτι ο Θεος αυτος εστιν
η αθανασια· οι δε αγγελοι μετοχηι εισιν αθανασιας αθανατοι, και οι αρχαγγελοι, και
παντα τα επουρα νια. Ὀρθ. Και ο Υιος του Θεου εχει αθανασιαν, η ου; Μακεδ. Και
πανυ. Ὀρθ. Ουτως ως ο Πατηρ, η ως τα επουρανια; Μακεδ. Ὡς ο Πατηρ. Ὀρθ. Πως
ουν μονος ο Πατηρ εχει την αθανασιαν; Μακεδ. Ὅτι α παραλλακτος εστι κατ' ουσιαν
ο Υιος τωι Πατρι. Ὀρθ. Μονος ουν Θεος ο Υιος, ως και ο Πατηρ, λεγεται δια το
απαραλλακτον της ουσιας; Μακεδ. Ουτως εχειν την αθανασιαν τον Υιον ομοιως τωι
Πατρι λεγω. Ὀρθ. Ἔχει τε και το Πνευμα το αγιον και την αθανασιαν; Μακεδ. Ἔχει.
Ὀρθ. Ουτως εχει ως ο Πατηρ και ο Υιος, η ως αγγελοι, και αρχαι, και εξουσιαι,
μετοχηι και χαριτι; Μακεδ. Ὡς ο Πατηρ, και ο Υιος. Ὀρθ. Της αυτης αρα φυσεως εστι
Πατρι και Υιωι το αγιον Πνευμα; Μακεδ. Μη γενοιτο! Ὀρθ. Ουκ ετι ουν μονος ο Θεος
εχει την αθανασιαν. Ευρεθη γαρ και αλλη φυσις ουτως αυτην εχουσα, ως αυτος ο
Θεος. Μακεδ. Παλιν ουν τα τρια εν λεγω. Ὀρθ. Ταις υποστασεσιν ουχ εν, αλλα τρια.
Μακεδ. Πως ουν λεγω μιαν φυσιν; Ὀρθ. Ὅτι ομοιως ο Πατηρ, και ο Υιος, και το
Πνευμα, την του Πατρος αθανασιαν εχει. Και ωσπερ Παυλος, και Πετρος, και
Τιμοθεος, φυσεως μιας εισι, και τρεις υποστασεις· ουτως Πατερα, και Υιον, και αγιον
Πνευμα, τρεις υποστασεις λεγω, και μιαν φυσιν. Μακεδ. Ἀλλα των ανθρωπων
προυπαρχου σιν αλλοι ανθρωποι· αρα και Πατρος, και Υιου, και αγιου Πνευματος
προυπαρχει αλλη φυσις. Ὀρθ. Μη γενοιτο! Μακεδ. Πως ουν λεγεις· Ουτως, ως επι
ανθρωπων; Ὀρθ. Των μεν ανθρωπων, Παυλου, και Πετρου, και Τιμοθεου,
προυπαρχουσιν ανθρωποι, και των προ αυτων αλλοι· του δε Ἀδαμ ου προυπαρχει
αλλος, αλλ' αυτος ο Θεος. Πατρος δε και Υιου, και αγιου Πνευματος ουδεν
προυπαρχει· αλλ' εκ του Πατρος ο Υιος γεγεννηται, και το Πνευμα εκπορευεται.
Μακεδ. Ουκ εστιν ουν του Υιου το Πνευμα; Ὀρθ. Παντα μεν τα του Πατρος, εισι και
του Υιου. Και γαρ ο Ἀποστολος λεγει και του Πατρος, και του Υιου ειναι το Πνευμα,
ουτως λεγων· «Ὑμεις δε ουκ εστε εν σαρκι, αλλ' εν πνευματι, ειπερ Πνευμα Θεου
οικει εν υμιν. Ει δε τις Πνευμα Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου. Ει δε
Χριστος εν υμιν, το μεν σωμα νεκρον δι' αμαρτιαν, το δε πνευμα ζωη δια δικαιο
συνην. Ει δε το Πνευμα του εγειροντος Χριστον Ἰησουν εκ των νεκρων οικει εν υμιν,
ζωοποιησει και τα θνητα σωματα υμων δια του ενοικουντος αυτου Πνευματος εν
υμιν.» Και αυτος δε ο Υιος ειπε, του Πατρος αυτου ειναι το Πνευμα. Μακεδ. Πως;
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὀρθ. «Ου γαρ εστε υμεις οι λαλουντες, αλλα το Πνευμα του Πατρος το λαλουν εν
υμιν.» Και αυτος δε ο Πατηρ εαυτου λεγει το Πνευμα δια του προφητου λεγοντος·
28.1305 «Ἐν ταις εσχαταις ημεραις εκχεω απο του Πνευμα τος μου επι πασαν σαρκα.»
Μακεδ. Ὁ Υιος εστιν ο λεγων. Ὀρθ. Ἀναγνωθι τον Ἀποστολον, ινα ακουσηιςαυτου.
Λεγει γαρ ουτως, γραφων τωι εαυτου μαθητηι· «Ὅτε δε επεφανη η χαρις του Σωτηρος
ημων Θεου, ουκ εξ εργων των εν δικαιοσυνηι, ων εποιησαμεν ημεις, αλλα κατα το
αυτου ελεος εσωσεν ημας, δια λουτρου παλιγγενεσιας και ανακαινωσεως Πνευματος
αγιου, ου εξεχεεν εφ' ημας πλουσιως, δια Ἰησου Χρι στου του Κυριου και Σωτηρος
ημων.» Μακεδ. Ἡμεις ου δυναμεθα ειπειν μιαν φυσιν Πατρος, και Υιου, και αγιου
Πνευματος. Ὀρθ. Ὁμολογεις και αυτος τον Πατερα ειναι αγιον, περι ου ειρηται·
«Ἅγιος ο εν αγιοις αναπαυομενος.» Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Ουτως λεγεις αγιους τους
αγγελους, ως τον Πατερα; Μακεδ. Οι αγγελοι μετοχηι αγιασμου εισιν αγιοι· ο δε
Πατηρ φυσει εστιν αγιος. Ὀρθ. Ουτως, ως οι αγγελοι μετοχηι εισιν αγιοι, αγιος ο Υιος,
η ως ο Πατηρ; Μακεδ. Ὡς ο Πατηρ· κατα παντα γαρ αυτον ομοιον λεγω. Ὀρθ. Το
Πνευμα το αγιον ουτως λεγεις αγιον, ως τους αγγελους, η ως τον Πατερα και τον
Υιον; Μακεδ. Ὡς τον Πατερα και τον Υιον. Ὀρθ. Της αυτης αρα φυσεως εστι Πατρι
και Υιωι; Μακεδ. Και ει αληθως, ως λεγετε, μια φυσις εστι· καθεζε ται δε ο Υιος εκ
δεξιων του Πατρος· που καθεζεται το Πνευμα; Ὀρθ. Συν αυτωι τωι Χριστωι. Ει γαρ
ημεις, ως λεγει Παυλος, συγκαθεζομεθα, δηλον οτι και το Πνευμα· δια γαρ αυτο και
ημεις. Μακεδ. Που γε γραπται, οτι και ημεις συγκαθεζομεθα; Ὀρθ. Ἐν τηι προς
Ἐφεσιους Ἐπιστοληι γεγραπται· «Και οντας ημας νεκρους τοις παραπτωμασι,
συνεζωοποιησε τωι Χριστωι, και συνηγειρε, και συνεκαθισεν εν τοις ουρανοις.»
Ἀδυνατον δε συγκαθισαι τινα τωι Χριστωι μη γενομενον ναον του Πνευματος. Ει δε ο
ναος συγκαθε ζεται, τι αν ειποις περι του ενοικουντος Πνευματος; Μακεδ.
Ἀποστολικον το Πνευμα εστιν· αποστελλεται γαρ. Ὀρθ. Ὁ γαρ Υιος ουκ
αποστελλεται; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Μη απο τοπου εις τοπον απεσταλη; Μακεδ. Ου·
πανταχου γαρ λεγω ειναι τον Υιον και τον Πα τερα. Ὀρθ. Το δε Πνευμα το αγιον ου
πανταχου λε γεις; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Ει πανταχου εστιν ο Πα τηρ, και πανταχου εστιν
ο Υιος, και πανταχου το Πνευμα· της αυτης φυσεως εστι τωι Πατρι και τωι Υιωι το
Πνευμα. Μακεδ. Ἐπειδη και ο διαβολος πανταχου εστι, της αυτης φυσεως εστι Πατρι
και Υιωι; Ὀρθ. Ουκ εστι πανταχου ο διαβολος· ουτε γαρ εν τωι ουρανωι εστιν, ουτε εν
πασηι τηι γηι· αλλ' ωσπερ τις τυραννος εν τοπωι τινι ων, δια των προσταγματων
εαυτου αποστελλων υπηκοους, πανταχου κρατειν λε γεται, ενθα εισιν αι
υπηρετουμεναι αυτωι δυναμεις· και τηι μεν υποστασει εν ενι τοπωι εστι· τηι δε ενερ
γειαι του θεληματος πανταχου οπου δ' αν κρατηι, ειναι λεγεται· ουτως και ο διαβολος
τηι μεν υποστασει περι 28.1308 ερχεται απο τοπου εις τοπον, τηι δε ενεργειαι του
θεληματος πανταχου γης, ενεργουμενου του θελημα τος αυτου εν «τοις υιοις της
απειθειας, δια των αρ χων και των εξουσιων, και των κοσμοκρατορων του σκοτους.»
Πατηρ δε, και Υιος, και αγιον Πνευμα, ουσιαι, και δυναμει, και δοξηι πανταχου, και εν
πασι, και δια παντων εισιν. Ει δε τουτο, μια αρα ουσια Πατρος, και Υιου, και αγιου
Πνευματος. Μακεδ. Πατηρ μεν και Υιος ουσιαι και βουληι και δυναμει και δοξηι
πανταχου και εν πασι· το δε Πνευμα εκει εστιν, ενθα αποστελλεται. Ὀρθ. Ὅτε ουν
κατηλθεν εν τωι υπερυωι ενθα ησαν οι μαθηται, και εκαθισεν εφ' ενα εκαστον
αυτων, ουκ ην και εν τωι ουρανωι; Μακεδ. Ὁ γαρ Γαβριηλ, οτε απεσταλη προς την
Μαριαν, ουκ ην και εν τωι ουρανωι; Ὀρθ. Ουσιαι, ου· διανοιαι, ναι. Μακεδ. Ουτω λεγω
και το Πνευμα. Ὀρθ. Και πως ακουεις του λεγοντος, οτι «Πνευμα Κυριου πε πληρωκε
την οικουμενην· και το συνεχον παντα γνω σιν εχει φωνης;» Τι δε εστι το την του
Θεου γνωσιν εχον, αλλ' η το Πνευμα, περι ου ειρηται· «Πνευμα γνωσεως και
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευσεβειας;» Μακεδ. Ἁγιαστικον εστι το Πνευμα. Ὀρθ. Ὁ γαρ Πατηρ ουχ αγιαζει; Ἢ
ουγεγραπται εν τοις Ευαγγελιοις· «Πατερ, αγιασον αυτους εν τηι αληθειαι σου;» Και
δια του προφητου λεγει· «Ἐγω Κυριος αγιαζων αυτους.» Μακεδ· Ναι, αγιαζει και ο
Πατηρ και ο Υιος. Ὀρθ. Ει αγιαζει ο Πατηρ και αγιαζει και ο Υιος, και αγιαζει και το
Πνευμα· της αυτης αρα φυσεως εστι Πατρι και Υιωι· ων γαρ η αυτη ενεργεια, και η
αυτη φυσις. Μακεδ. Ἡμεις οδηγητικον λεγομεν το Πνευμα το αγιον. Ὁ δε οδηγων
προς αλλον οδηγει. Ὀρθ. Ουχ οδηγει ουν ο Θεος; Μακεδ. Που γεγραπται; Ὀρθ. Ὁ
καθημενος επι των χερουβιμ τις εστι; Μακεδ. Ὁ Θεος. Ὀρθ. Ἄκουε ουν του ∆αβιδ
λεγοντος·»Ὁ ποιμαινων τον Ἰσραηλ, προσχες· ο οδηγων ωσει προβατον τον Ἰωσηφ,
ο καθημενος επι των χερουβιμ, εμφανηθι.» Ἀκουεις, οτι και ποιμαινει και οδηγει ο
Θεος; Μακεδ. Ναι, ποιμαινει και οδηγει ο Θεος· αλλα προς εαυτον οδηγει. Το δε
Πνευμα ου προς εαυ τον, αλλα προς πασαν την αληθειαν οδηγει. Ὀρθ. Ὁ γαρ Θεος ου
προς πασαν αληθειαν οδηγει; Μακεδ. Ἀλλ' αυτος εστιν αληθως η πασα αληθεια.
Ὀρθ. Την αυτην αρα οδηγει οδηγιαν, ην οδηγει το Πνευμα. Ὧν δε η αυτη ενεργεια,
και η αυτη φυσις. Ουδε γαρ δυνηι ειπειν, οτι το μεν Πνευμα αλλως οδηγει, ο δε Θεος
προς πασαν την αληθειαν· του Κυριου Ἰησου ειρηκοτος, οτι αυτο το Πνευμα οδηγει
ημας προς πασαν την αληθειαν. Μακεδ. Ἀλλ' ειπον, οτι ο Θεος εστιν η πασα αληθεια,
και αυτος προς εαυτον οδηγει, το δε Πνευμα ου προς εαυτο, αλλα προς πασαν αλη
θειαν, ο εστι προς τον Θεον. Ὀρθ. Και ει ο Θεος προς εαυτον οδηγει, τις η χρεια της
του Πνευματος οδηγιας; Μακεδ. Πρωτον οδηγει το Πνευμα, και τοτε ο Θεος. Ὀρθ. Ει
ο οδηγων προς αλλον τινα οδηγει, 28.1309 οδηγει δε το Πνευμα προς τον Θεον· και ο
Θεος, οδη γων, προς αλλον τινα οδηγει. Μακεδ. Ειπον, οτι προς εαυτον. Ὀρθ. Ουκ
αρα ο οδηγων, προς αλλον τινα οδηγει, αλλα προς εαυτον. Ει δε τουτο, και το
Πνευμα οδηγουν, και προς εαυτο οδηγει, και προς τον Πατερα, και προς τον Υιον. Ἡ
γαρ πασα αληθεια, προς ην οδηγουμεθα, η εις Πατερα και Υιον και αγιον Πνευμα
εστιν οδηγια· καν οδηγηι ο Πατηρ, προς εαυτον οδηγει· καν οδηγηι το Πνευμα, προς
εαυτο οδηγει. Μακεδ. Ἀλλ' ειπον, οτι πρωτον οδηγει το Πνευμα, και τοτε ο Θεος.
Ὀρθ. Ἀλλ' ει την αυτην οδηγιαν οδηγει τωι Θεωι το Πνευμα το αγιον, ων η αυτη
ενεργεια, η αυτη φυσις. Μακεδ. Ἀλλα τουτο ζητειται, ει πρωτον το Πνευμα οδηγει,
και τοτε ο Θεος. Ὀρθ. Ειπον, οτι ουδεν ποιει, καν πρωτον το Πνευμα ποιηι, καν
πρωτον ο Θεος, οπερ ουκ εστι κοινον· μαλλον γαρ ευρεθησεται εν τοις πλειοσιν ο
Θεος πρωτος οδηγων του Πνευματος κατα τον σον λογον. Ἡμεις γαρ λεγομεν την
αυτην και κατα ταυ τον ειναι οδηγιαν Πατρος, και Υιου, και αγιου Πνευ ματος. Ἐπει
δε συ μεριζεις τον καιρον και την οδηγιαν, ειπε παρα τινος ωδηγηθη πρωτου Ἀδαμ,
μενων εν τωι παραδεισωι προ της παραβασεως εργα ζεσθαι αυτον και φυλαττειν·
παρα του Πατρος, η παρα του Υιου, η παρα του αγιου Πνευματος; Μακεδ. Παρα του
Πνευματος. Ὀρθ. Καιτοιγε ειρηται· «Και εθετο αυτον ο Θεος εν τωι παραδεισωι
εργαζεσθαι και φυλαττειν.» Ουκουν και ακων ομολογεις Θεον ειναι το Πνευμα·
επειδη αυτο πρωτον οδηγειν λεγεις. Μακεδ. Ὁ Θεος εν τωι Πνευματι οδηγει. Ὀρθ. Και
πως γεγραπται· «Ὁ οδηγησας ως προβατα τον λαον σου εν χειρι Μωσεως και εν
βραχιονι Ἀαρων;» Μη η χειρ Μωσεως το Πνευμα το αγιον εστι; Μακεδ. Ει μια φυσις
εστι Πατρος, και Υιου, και αγιου Πνευματος, δυναται και γεννησαι και κτισαι το
Πνευμα. Ὀρθ. Μιαν λεγεις φυσιν Πατρος και Υιου και αγιου Πνευμα τος ειναι, η ουδε
τουτο λεγεις; Μακεδ. Μιαν ου λεγω· ομοιαν δε λεγω. Ὀρθ. Ὁμοιαν λεγεις, ως χρυσου
και χαλκου; Μακεδ. Μη γενοιτο! Ὀρθ. Ἀλλ' ως τι; Μακεδ. Ὡς χρυσου και χρυσου.
Ὀρθ. Τουτο ουν εστι μια φυσις. Ὅλως δε ουτως ομοιον λεγεις τον Υιον τωι Πατρι, ως
χρυσον χρυσωι; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Ἐανουν θελησηι ο Υιος, της αυτης ων φυσεως τωι
Πατρι, δυναται γεννησαι Υιον; Μακεδ. Ναι, δυναται· αλλ' ινα μη θεογονιαν
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδαχθωμεν, τουτο ου ποιει. Ὀρθ. Ουδεν αρα κωλυει της αυτης ειναι φυσεως το
Πνευμα το αγιον τωι Πατρι και τωι Υιωι, και μητε γενναιν, μητε κτιζειν, ινα μη
θεογονιαν, ως εφης, μητε πολυ θεΐαν διδαχθωμεν. α μεντοιγε θελει ο Πατηρ, κτιζει
ο Υιος, αγιαζει το Πνευμα. Και τουτο εστι το, «Τωι Λογωι Κυριου οι ουρανοι
εστερεωθησαν, και τωι Πνευ ματι του στοματος αυτου πασα η δυναμις αυτων.» Ουτε
ο Πατηρ, βοηθειας δεομενος, κτιζει δια του Υιου, ουτε ο Υιος, βοηθειας χρηιζων,
κτιζει δια του Πνευματος· αλλ' ινα εκ των γιγνομενων δειχθηι Πατρος και Υιου και
αγιου Πνευματος η ταυτοτης. Ὅτι δε δυναται κτισαι το Πνευμα το αγιον, εδειχθη εκ
του 28.1312 Κυριακου σωματος, του αγγελου ειρηκοτος· «Το γαρ εν αυτηι γεννηθεν
εκ Πνευματος εστιν αγιου.» Μακεδ. Και ο Πατηρ Πνευμα αγιον εστι, και ο Υιος· και
οταν λεγει, Ἐκ Πνευματος εστιν αγιου, του Υιου λε γει, ουχι δε του Πνευματος, περι
ου ο λογος. Ὀρθ. Ἀναγνωθι τον τοπον του Ευαγγελιου, ιν' ακουσηις του αγγελου
λεγοντος τηι Μαριαι· «Πνευμα αγιον επελευσεται επι σε·» ποιον; περι ου ο λογος, η
περι Υιου, η και περι αλλου τινος Πνευματος αγιου; Και γαρ οι αγιοι αγγελοι
πνευματα εισιν αγια. Μα κεδ. Πνευμα αγιον λεγει αυτο το Πνευμα, εις ο βα
πτιζομεθα. Ὀρθ. Ἐκ τουτου αρα του Πνευματος το Κυριακον σωμα λεγει ο Γαβριηλ
γεγεννησθαι. Ου γαρ αλλο αυτηι επηλθε, και αλλο την χαριν ειργασατο· αλλα το εν
αυτηι γεννηθεν εκ Πνευματος αγιου εστι, δηλονοτι του επελθοντος αυτηι. Μακεδ. Και
πως λε γει· «Ἡ Σοφια ωικοδομησεν εαυτηι οικον;» Ὀρθ. Τουτο γαρ εστιν, ο λεγομεν
ημεις, οτι Παντα τα του Πατρος εργα, εισι του Υιου, και τα του Υιου λεγονται ειναι
του Πνευματος· επειδη μια εστι δυναμις του Πατρος και του Υιου εν Πνευματι αγιωι
ενεργουμενη. Ἀμελει Παυλος λεγει· «Ἄλλους μεν εθετο ο Θεος εν τηι Ἐκκλησιαι,
πρωτον αποστολους, δευτερον προφητας, τριτον διδασκαλους·» και παλιν ο αυτος·
«Πεμψας απο της Μιλητου εις την Ἔφεσον, μετ εστειλατο τους πρεσβυτερους της
Ἐκκλησιας,» και λεγει αυτοις; «Προσεχετε εαυτοις, και παντι τωι ποι μνιωι, εν ωι υμας
εθετο το Πνευμα το αγιον επισκο πους, ποιμαινειν την Ἐκκλησιαν του Χριστου.»
Ὁραις, οτι, ους εθετο ο Θεος, εθετο το Πνευμα το αγιον, και ους εθετο το Πνευμα,
εθετο ο Θεος· και ουκ αλλους το Πνευμα, και αλλους ο Θεος, αλλ' αυ τους ους εθετο
ο Θεος, εθετο το Πνευμα; Ει δε ους εθετο ο Θεος, εθετο το Πνευμα, η αυτη αρα
ενεργεια του Θεου και του Πνευματος. Ὧν δε η αυτη ενεργεια, η αυτη και φυσις.
Μακεδ. Καιτοιγε ο Θεος εστιν ο ενεργων τα παντα εν πασι. Γεγραπται γαρ· «∆ιαι
ρεσεις χαρισματων εισι, το δε αυτο Πνευμα· και διαι ρεσεις διακονιων εισιν, ο δε
αυτος Κυριος· και διαι ρεσεις ενεργηματων εισιν, ο δε αυτος Θεος εστιν, ο ενεργων
τα παντα εν πασιν.» Ὀρθ. Ειπε τα εξης, ινα ακουσηις· «Ἑκαστωι δε διδοται η
φανερωσις του Πνευματος προς το συμφερον. Ὧ μεν γαρ διδοται δια του Πνευματος
λογος σοφιας· αλλωι δε λογος γνω σεως κατα το αυτο Πνευμα· ετερωι δε πιστις εν τωι
αυτωι Πνευματι· αλλωι δε χαρισματα ιαματων εν τωι αυτωι Πνευματι· αλλωι δε
ενεργηματα· ετερωι δε προ φητεια· αλλωι δε διακρισεις πνευματων· ετερωι δε γενη
γλωσσων. Παντα δε ταυτα ενεργει το εν και το αυτο Πνευμα, διαιρουν ιδιαι εκαστωι
καθως βουλεται.» Βουλεται δε α βουλεται ο Πατηρ και ο Υιος· και δια τουτο λεγομεν
βουλην μιαν. Ὧν δε το αυτο βουλημα και η αυτη ενεργεια, η αυτη και η φυσις.
Μακεδ. Ουκουν και Θεος εστι το Πνευμα; Ὀρθ. 28.1313 Τουτο και αυτος εξ αυτης της
ακολουθιας ωμολογησας. Ἐκεινο δε γινωσκε, οτι το Θεον ειναι δευτερον εστι της
φυσεως. Και γαρ ημεις, εαν μιμηται γενωμεθα του Θεου, κατα τον Παυλον θεοι μεν
γινομεθα· της δε αυτης φυσεως γενεσθαι ου δυναμεθα. Μακεδ. Και αυτο ουν το
Πνευμα κατα μιμησιν και χαριν λεγεις ειναι Θεον; Ὀρθ. Μη γενοιτο μοι επικτητον τι
ειπειν επι του Πνευματος! ουτε γαρ το αγιον, ουτε το αθα νατον, ουτε το αγαθον,
ουτε αλλο τι των περι τον Θεον θεωρουμενων λεγω ειναι επικτητον τωι αγιωι
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πνευματι· αλλα φυσει αγιον, φυσει αγαθον, φυσει αφθαρτον, φυσει αθανατον, ως
Πνευμα Θεου και εξ αυτου πηγαζον, ητοι εκπορευομενον. Μακεδ. Ἀει ουν
εκπορευεται παρ' αυτου; Ὀρθ. Ἵνα μη νομισηις, οτι ηρξατο του εκπορευεσθαι και
πεπαυται, δια τουτο ειρηται· Ὃ παρα του Πατρος εκπορευεται· ινα μητε αρχην, μητε
τελος επιζητησηις της εκπορευσεως. Τουτο και περι της γεννησεως του Υιου
σημαινομε νον ευρησεις. Ου γαρ ειπε, Προ δε παντων εγεννησε με, αλλα Γενναι με·
ινα μητε αρχην της γεννησεως, μητε τελος επιζητησηις. Μακεδ. ∆υο ουν εισιν Υιοι;
Ὀρθ. Μη γενοιτο! Μακεδ. Ει αληθως και ο Υιος εκ του Πατρος και το Πνευμα, δυο
εισιν αδελφοι. Ὀρθ. Ἀλλ' ο μεν Υιος γεγεννηται, το δε Πνευμα εκπορευε ται. Μακεδ.
Και τις η διαφορα της γεννησεως και της εκπορευσεως; Ὀρθ. Την διαφοραν μη
περιεργα ζου· ου γαρ καταληπτη, αλλ' α προσεταγη σοι, ταυτα διανοου, και
περαιτερω τουτων μη εξεταζε. Προσεταγη δε σοι το πιστευειν, οτι ο Υιος γενναται,
και το Πνευμα εκπορευεται· τα δε αλλα παντα, ουρανος, γη, θαλασσα, και τα εν
αυτοις λογικα και αλογα, κτισματα εισι, κατ' εντολην αυτου του Θεου κτισθεν τα·
«Αυτος γαρ ειπε, και εγεννηθησαν· αυτος εν ετειλατο, και εκτισθησαν.» Μακεδ. Ουδε
εγω λεγω, οτι το Πνευμα κτισμα εστιν· αλλ' ουν ου Θεον αυτο λεγω. Ὀρθ. Ἓν εσο
γινωσκων, οτι δια τουτο συ αυτος ουκ ει Θεος τηι φυσει, επειδη κτισμα Θεου, ως ει μη
ης κτισμα, Θεος αν ης τηι φυσει. Μακεδ. Ἀλλ' ουδαμου γεγραπται, οτι Θεος εστι το
Πνευμα. Ὀρθ. ∆ωμεν, οτι ου γεγραπται το «Θεος.» Συ δε την φυσιν ομολογει, και τας
θεικας ενεργειας, και αρκει μοι προς την ομολογιαν της θεο τητος. Μακεδ. ∆ια τι ο
ου γεγραπται, συ λεγεις; Ὀρθ. Γεγραπται μεν, συ δε την φυσιν ομολογει· και ει μη
γεγραπται, αυτη η φυσις το ονομα επομενον εχει· ως γαρ εαν ομολογηθηι Πνευμα
ενυποστατον, αγιαστικον, ακτιστον, Θεος εστι, καν μη θεληις. Μα κεδ. Που
γεγραπται, οτι Θεος το Πνευμα εστιν; Ὀρθ. Ἔνθα γεγραπται το ομοιον κατ' ουσιαν.
Μακεδ. Ἀλλ' οι Πατερες ημων το ομοουσιον κατ' ου σιαν ειπον περι του Υιου. Ὀρθ.
Ἀπο της εννοιας της Γραφης κινουμενοι, η απο ιδιας αυθεντιας ειρη κασι το μη
γεγραμμενον; Μακεδ. Ἀπο της εννοιας της Γραφης κινουμενοι. Ὀρθ Και η εννοια της
Γρα φης διδασκει το ακτιστον Πνευμα εκ Θεου ον, και 28.1316 ζωοποιον, και
αγιαστικον θειον ειναι Πνευμα. Μακεδ. Και ημεις θειον αυτο λεγομεν, αλλ' ου Θεον.
Ὀρθ. Το δε θειον Πνευμα, ακτισκον ον, τι αλλο εστιν η Θεος; Μακεδ. Ἄλλο εστι
θειον, και αλλο Θεος. Ὀρθ.Ἐαν λεγει η Γραφη, «Πνευμα θειον το ποιησαν με,» ου το
Πνευμα το αγιον λεγει; Μακεδ. Ου· ο γαρ Θεος εστιν ο ποιησας τον ανθρωπον. Ὀρθ.
Ουχι δε το Πνευμα; Μακεδ. Ὁ Θεος ουν θειον εστι Πνευμα; Ὀρθ. Ναι. Ει δε ο Θεος
Πνευμα θειον ειρηται εν τηι Γραφηι, ουτε δε αγγελος, ουτε αρχαγγελος, ουτε αλλη τις
δυναμις ειρηται θειον εν τηι Γραφηι· μονος δε ο Θεος και το Πνευμα αυτου θειον
ειρηται· ουκ αρα το θειον αλλο τι εστι παρα το, Θεος. Και Παυλος δε εν ταις Πραξεσιν
ουτως λεγει· «Γενος ουν υπαρχοντες του Θεου, ουκ οφειλομεν νομιζειν χρυσωι η
αργυρωι, η λιθωι χαραγματος τεχνης και ενθυμησεως ανθρω που το θειον ειναι
ομοιον.» Ὁραις, οτι ο Θεος θειον, και το θειον Θεος; Και ο Ἰωβ δε θειον ειπε το
Πνευμα, ουτως λεγων· «Ζηι Κυριος, ος ουτω με κεκρικε, και ο παντοκρατωρ, ο
πικρανας μου την ψυχην. Ει μη ετι της πνοης μοι ενουσης, Πνευμα δε θειον μοι εν
ρισι, μη λαλησαι το στομα μου αδικα·»– «Ζηι Κυριος» λεγων, τον Υιον· και «ο
παντοκρατωρ,» τον Πατερα· «Πνευμα το θειον,» το Πνευμα το αγιον. Μακεδ. Τρια
ουν ισα λεγεις; Ὀρθ. Τηι πατρο τητι, ου· τηι υιοτητι, ου· τηι φυσει, ναι. Μακεδ. Πως
οιον τε; Ὀρθ. Ὡς αποδεδεικται. Μακεδ. Πως αποδεδεικται; Ὀρθ. Ὅτι το Πνευμα
ομοιως Πατρι και Υιωι ουσιαι και δυναμει και βουληι και δοξηι πανταχου εστιν, ομοιως
οδηγει προς πασαν αληθειαν, ομοιως αγιαζει, ομοιως τα παντα εν πασιν ενεργει. Ὧν
δε η αυτη ενεργεια, η αυτη φυσις. Μακεδ. Πως ουν ειρηται· «Ου λαλησει αφ' εαυτου,
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' οσα ακουσει, λαλησει;» Ὀρθ. Ὅτι και ο Υιος λεγει· «Ὁ πεμψας με ο Πατηρ
εντολην μοι δεδωκε, τι ειπω και τι λαλησω.» Τουτο δε μαλιστα την αυτην δεικνυσι
φυσιν Πατρος, και Υιου, και αγιου Πνευματος. Μακεδ. Πως; Ὀρθ. Ὅτι πασα η γενητη
φυσις, η ουσα λογικη, και αφ' εαυτης λαλει· ως οταν λεγηι ο Ἀβρααμ· «Μη τι, Κυριε,
εαν λαλησω ετι απαξ·» και ο Μω σης· «Ἰσχνοφωνος και βραδυγλωσσος ειμι·» και το,
«∆εομαι σε, Κυριε, προχειρισαι αλλον·» και ως Ἱερεμιας· «Νεωτερος ειμι, και ου
δυναμαι προφητευειν·» ωστε λεγειν αυτωι τον Θεον· «Μη λεγε, οτι Νεωτερος ειμι
εγω.» Και ο Ἰωνας, αφ' εαυτου βουλευσαμενος, ανεβη εις πλοιον, του φυγειν εις
Ταρσεις απο προσωπου Κυριου. Το δε Πνευμα ουχ ουτως· ουδε γαρ εχει φυσιν του
ετερον εχειν θελημα, οπερ ουκ εστι του Θεου· αλλα παντα, οσα αν λαληι, του Θεου
εισι λογια. Και δια τουτο ειρηται· «Ου λαλησει αφ' εαυτου.» Και γαρ και περι του
Υιου το αυτο ειρηται· επειδη μη εστιν εν αυτωι αλλο τι θε λημα, ο ουκ εστι του
Πατρος. Μακεδ. Ουκ εχει ουν ιδιον θελημα το Πνευμα; Ὀρθ. Ἀπεξενωμενον του
28.1317 Θεου μη γενοιτο ειπειν! Μακεδ. Ἀλλα πως ουκ εχει θελημα ιδιον; Ὀρθ. Το
του Θεου θελημα του Πνευ ματος εστι θελημα. Ου γαρ αγνοει το του Θεου θελη μα·
αλλ' ο θελει ο Πατηρ, τουτο θελει και το Πνευμα· παντα γαρ οιδε τα του Θεου, ως το
πνευμα του αν θρωπου τα του ανθρωπου. Μακεδ. Καιτοιγε και ο Υιος λεγει· «Ουκ
ηλθον ποιησαι το εμον, αλλα το θελημα του πεμψαντος με.» Ὀρθ. Τι δε ην το θελη
μα του πεμψαντος αυτον, ο ηλθε ποιησαι; Μακεδ. Ἡ σωτηρια του κοσμου. Ὀρθ.
Τουτο και ποιων ου ποιει το εαυτου θελημα, αλλα το θελημα του πεμψαντος αυτον.
Μακεδ. Αυτος λεγει, οτι Ουκ ηλθον ποιησαι το θελημα το εμον, αλλα το θελημα του
πεμψαντος με. Ὀρθ. Ἀναγκη ουν πασα εναντιον ειναι θελημα εν αυτωι, ο εκωλυσεν,
ινα το του πεμψαντος ποιησηι. Μακεδ. Μη γενοιτο! ου λεγω εναντιον ειναι θελημα
του Υιου τωι θεληματι του Πα τρος. Ὀρθ. Ουκουν το αυτο θελημα Πατρος και Υιου.
Και γαρ ο Υιος θελει σωσαι δια σταυρου και θανατου το γενος ημων, και ο Πατηρ
τουτο θελει. Ἐαν δε λεγηι, «Ουκ ηλθον ποιησαι το θελημα το εμον, αλλα το θελημα
του πεμψαντος με,» ως εις Πατερα τα ολα αναγει· καν λεγηι, «Ὁ πεμψας με ο Πατηρ
εντολην μοι δεδωκε, τι ειπω, και τι λαλη σω;» τιμων τον Πατερα ως Πατερα λεγει. Ει
δε μη, πως ο Υιος, εν ωι αποκεινται παντες οι θησαυροι της σοφιας, ουκ οιδε τι
λαλησει; Μακεδ. Τουτο δεχομαι, οτι ο Υιος ως Υιος εν θελημα εχει του Πατρος. Το δε
Πνευμα, εαν μη ακουσηι και λαβηι, ου λαλει αφ' εαυτου. Ὀρθ. Ὥσπερ ουν ο Υιος
παντα εχων εν τηι φυσει, ως Υιος λεγει, «Ουδεν ποιω απ' εμαυτου,» ινα των αγαθων
την αρχην επι τον Πατερα αναγαγηι· ουτως και περι του Πατρος ακουε αυτου
λεγοντος· παντα γαρ εχοντος εν τηι αυτου φυσει ως Πνευματος Θεου, επι τον αιτιον
αναγει λεγων· «Ου λαλησει αφ' εαυτου, αλλ' οσα ακουσηι, λαλησει, και τα ερ χομενα
αναγγελει υμιν·» και το, «Ἐκεινος εκ του εμου ληψεται,» δηλονοτι εκ του Πατρος.
Ἐπαγει γαρ· «Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστι· δια τουτο ειπον, οτι εκ του εμου
λαμβανει και αναγγελει υμιν.» Λαμβανειν δε αυτο ειπεν, ουχ ως αγνοουν, αλλ' ως
επι τον αιτιον αναγων την του Πνευματος ενεργειαν τε και χαριν. Μακεδ. Ἐαν
ουτως, καλως και τουτο δεχομαι· διακονει γαρ ημιν την του Θεου χαριν το Πνευμα.
Ὀρθ. Παλιν διακονιαν λεγεις, ως παραιτουμενος ειπειν συνεργον του Θεου το
Πνευμα; Μακεδ. Ου μη πεισηις με ποτε ειπειν συνεργον του Θεου το Πνευμα. Ὀρθ.
Παυλος ο αποστολος συνεργους τους αποστολους λεγει του Θεου, και συ το Πνευμα
αυτου συνεργον φοβηι ειπειν; Ἄξιον ινα ακουσης· «Ἐκει εφοβηθησαν φοβον, ου ουκ
ην φοβος.» Μακεδ. Καν ειπω συνεργον το Πνευμα τωι Θεωι, αλλ' ου συνδοξαζω αυτο
τωι Θεωι. Ὀρθ. Ἐαν ουν λεγηι Παυλος περι των 28.1320 πιστευσαντων, οτι «Ουκ ετι ει
δουλος, αλλ' υιος· ει δε υιος, και κληρονομος μεν Θεου, συγκληρονομος δε Χριστου·»
αρα σαυτον μεν αξιον της συγκληρονο μιας ηγηι, το δε Πνευμα ου; Και συ μεν
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακουεις· «Ειπερ συμπασχομεν, ινα και συνδοξασθωμεν·» το δε Πνευμα ου; «Ει
συναπεθανομεν, και συμβασι λευσομεν·» το δε Πνευμα ου; Μακεδ. Και το Πνευμα
βασιλεα λεγεις; Ὀρθ. «Ει ο θανατος εβασιλευσεν απο Ἀδαμ και μεχρι Μωσεως, και
επι τους μη αμαρτησαντας,» πως ουχι το Πνευμα της ζωης βασι λευει ημιν; Μακεδ.
Ἡμεις λεγομεν, οτι ο Πατηρ εστι βασιλευς, και ο Υιος· το δε Πνευμα υπηρετης. Ὀρθ.
Ουδε οιδας σαυτου την αιρεσιν. Ὁ γαρ υπηρετης, καν μη ηι βασιλευς, της αυτης εστι
τωι βασιλει ουσιας. Λεγεις ουν και αυτος της αυτης ουσιας ειναι τωι Θεωι το Πνευμα.
Μακεδ. Ου. Ὀρθ. Το δε μη ον της αυτης ουσιας κτισμα εστι και τρεπτον, και
αλλοιωτον· αλλα προωμολογηται ατρεπτον και αναλλοιωτον και ακτιστον ειναι·
της αυτης αρα ουσιας τωι Θεωι και τωι Υιωι αυτου εστι. Μακεδ. Εις ουν εστι και ο αυτος
Πατηρ, και Υιος, και αγιον Πνευ μα; Ὀρθ. Μη γενοιτο ειπειν τουτο! ει γαρ ην εις και
ο αυτος Πατηρ, και Υιος, και αγιον Πνευμα, ουκ αν ειρητο παρ' ημων της αυτης ειναι
ουσιας. Ουδε γαρ αυτος εαυτωι της αυτης ουσιας ειναι λεγεται. Μακεδ. Που
γεγραπται Θεος το Πνευμα; Ὀρθ. Ὅταν λεγει ο προφητης, «Και εσονται παντες
διδακτοι Θεου,» περι τινος λεγει; Μακεδ. Περι του Υιου. Ὀρθ. Καιτοιγε ο Υιος λεγει·
«Μη μεριμνησητε πως η τι λαλησετε· αυτο γαρ το Πνευμα διδαξει υμας, τι δει
ποιειν.» Ει δε οι υπο του Πνευματος διδασκομε νοι διδακτοι Θεου ακουουσι, τι αλλο
αν ειη το Πνευμα, σαυτον ερωτα. Μακεδ. ∆ιδακτοι Θεου ακουουσιν οι υπο του
Πνευματος διδασκομενοι, επειδη ο Θεος δια του Πνευματος αυτους διδασκει. Ὀρθ.
Ουκ ειπεν· Ἔσονται παντες διδακτοι του Θεου, αλλ' ανευ του αρ θρου. Μακεδ. Τρεις
ουν εισι Θεοι; Ὀρθ. Μη γενοιτο! Εις Θεος ο Πατηρ, και εις Θεος ο Υιος, και εις Θεος το
αγιον Πνευμα. Μακεδ. Τρεις ουν Θεοι; Ὀρθ. Ὁμολογεις και αυτος Θεον ειναι τον
Πατερα, και Θεον τον Υιον, η ουδε τουτο; Μακεδ. Ὁμολογω Θεον τον Πατερα, και
τον Υιον. Ὀρθ. ∆υο ουν Θεους λεγεις; Μακεδ. Μη γενοιτο! Ὀρθ. Ὥσπερ ουν Θεον
λεγων τον Πατερα και Θεον τον Υιον, ου δυο Θεους λεγεις· ουτως ομολογων και την
του Πνευματος θεοτητα, μη τρεις λεγε Θεους· «Ἄκουε, γαρ, Ἰσραηλ· Κυριος ο Θεος
σου, Κυριος εις εστι.» Μακεδ. Εις ουν εστι Θεος, Πατηρ, και Υιος, και αγιον Πνευμα.
Ὀρθ. Εις Θεος, ουχ ως τριωνυμος, αλλ' ως οι εν Χριστωι κατηρτισμενοι, εις τωι λογωι
της συμφωνιας και της φυσεως. Μακεδ. Καγω λεγω μιαν συμφωνιαν. Ὀρθ. Ειπε και
φυσιν, ινα μακαριος γενηι. Μακεδ. Ου δυναμαι ειπειν μιαν φυ σιν. Ὀρθ. Ουκουν ειπε
ανομοιους. Μακεδ. Ουδε τουτο λεγω. Ὀρθ. Ουτε ουν ψυχρος ει, κατα το γεγραμμε
28.1321 νον, ουτε θερμος· ει γαρ ης ψυχρος, ανομοιους αν ειπες τας φυσεις· ει ης
θερμος, απαραλλακτους. Μα κεδ. Ἀπαραλλακτον λεγω φυσιν τον Υιον. Ὀρθ. Φυσις
δε φυσεως απαραλλακτος ουσα, η αυτη εστι φυσις. Ὁμοιως γαρ εστιν αθανατος,
ομοιως αγιος, ομοιως αφθαρτος, ομοιως ατρεπτος. Πατηρ δε και Υιος και αγιον
Πνευμα ομοιως εισι τα προειρημενα. Μια αρα φυσις εστι τωι λογωι της ταυτοτητος.
Μακεδ. Ἀλλα υποτασσεσθαι λεγω τωι Πατρι τον Υιον, και πως δυνα μαι ειπειν μιαν
φυσιν; Ὀρθ. Την γαρ υποταγην, της φυσεως υποταγην ειναι λεγεις, η της
οικονομιας; Μακεδ. Της φυσεως. Ὀρθ. Ουκουν ανομοιον λεγεις την φυσιν; Μακεδ.
Μη γενοιτο! Ὀρθ. Ὅταν λεγηι ο Προφητης· «Παντα υπεταξας υποκατω των ποδων
αυτου, προβατα και βοας απασας, ετι δε και τα κτηνη του πεδιου,» την φυσιν των
αλογων τηι φυσει των ανθρωπων υποτασσεσθαι λεγει; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Ἀνομοιος δε
η φυσις των κτηνων τηι φυσει τηι ανθρω πινηι; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Ἐαν λεγηι.
«Ὑπεταξελαους ημιν και εθνη υπο τους ποδας ημων,» ου την φυσιν τηι φυσει λεγει,
αλλα την της αμαρτιας δουλειαν τηι ελευθεριαι της πιστεως; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ.
Ἄλλως ουν ημιν τα κτηνη υποτασσεται, και αλλως τα εθνη; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Ἐαν
λεγηι η Γραφη, «Οι δουλοι υποτασσομενοι τοις κατα σαρκα κυριοις, ου μονον τοις
αγαθοις και επιεικεσιν, αλλα και τοις σκολιοις,» αλλως τα κτηνη, και αλλως τα
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εθνη, και αλλως οι δουλοι· τα γαρ κτηνη τηι φυσει, τα εθνη τηι πιστει, οι δουλοι τωι
νομωι. Ἐγχωρει γαρ τους δουλους κρειττονας ειναι τηι αρετηι των δεσποτων. Μακεδ.
Ὁμολογουμενως αλλως και αλλως υποταγη. Ὀρθ. Ἀλλα και ημεις αλληλοις
υποτασσομενοι δια την αγαπην, ουχ ως τα κτηνη φυσικως, ουθ' ως τα εθνη τηι
πιστει, ουθ' ως δουλοι τωι νομωι. Μακεδ. Ουτε ως κτηνη, ουτε ως εθνη, ουτε ως οι
δουλοι, αλλα δια την του Κυριου αγαπην. Ὀρθ. Ὁ τοινυν Υιος υποτασσομενος τωι
Πατρι, ως τα κτηνη δια την φυσιν τοις αν θρωποις υποτασσεται, η ως δουλοι δια τον
νομον, η ως αμαρτωλος δια την πιστιν, η ως Υιος δια την αγαπην. Υιος δε Πατρι την
αυτην εχει φυσιν υποτασσομενος, ουχι φυσει της θεοτητος, αλλα τηι οικονομιαι της
αν θρωποτητος. Ὁ γαρ υποτασσομενος εχει τι θελημα, ο κολαζει, ινα το του
προστασσοντος ποιησηι· Πατρος δε και Υιου εν εστι θελημα τωι λογωι της θεοτητος.
Μακεδ. Πως ουν γεγραπται· «Ὑπηκοος γενομενος μεχρι θανατου·» και, «Ὅταν δε
αυτωι υποταγηι παντα, τοτε και αυτος ο Υιος υποταγησεται τωι υποταξαντι αυτωι τα
παντα, ινα ηι ο Θεος τα παντα εν πασιν;» Ὀρθ. Μορφην γαρ δουλου λαβων εν μορφηι
Θεου υπαρχων, αναγκαιον και την υποταγην της δουλικης μορφης ανειληφως, υπερ
ημων υποτασσεται τωι εαυτου Πατρι, ου φυσει θεοτητος, αλλ' ενωσει μορφης
δουλικης, ης ελαβε. Τι δε και ελαττουσθαι την του Υιου φυσιν νομιζεις δια το
υποτασσεσθαι αυ τον τωι Πατρι; Ἐαν ουν ακουσηις, οτι και ανθρωποις 28.1324
υπεταγη ο Θεος Λογος, αρα και των ανθρωπων ελατ τονα θησεις τηι φυσει; Μακεδ.
Που γεγραπται, οτι και ανθρωποις υπεταγη; Ὀρθ. Ἄνθρωπος ην η Μαρια και ο
Ἰωσηφ, και υπεταγη αυτοις, ως εν Ευαγγε λιοις γεγραπται. Ευροντες γαρ αυτον,
φησιν, εν τωι ιερωι, ελεγον αυτωι· «Τεκνον, τι εποιησας ημιν ουτως; Ἰδου εγω και ο
πατηρ σου εζητουμεν σε. Ὁ δε ειπε· Τι οτι εζητειτε με; Ουκ ᾔδειτε, οτι εν τωι οικωι του
Πατρος μου δει με ειναι; και κατηλθεν εις Να ζαρετ, και ην υποτασσομενος αυτοις.»
Ἆρα και του Ἰωσηφ και της Μαριας υποδεεστερος ην ο Μονογε νης του Θεου, ο
Σωτηρ του κοσμου; Μακεδ. Ουχι, μη γενοιτο! Ὀρθ. Ουτω, καν υποτασσεσθαι λεγηται
τωι Πατρι, ουκ ελαττουται την φυσιν· αλλ' ως Υιος μορφην δουλου ευδοκησας
λαβειν, και την υποταγην ελαβε της δουλικης μορφης. Ἐν γαρ ταυτηι ων, και τηι
Μαριαι υπεταγη. Μακεδ. Αυτος ειπε Θεον εαυτου τον Πατερα. Και πως δυναται η
αυτη φυσις ειναι; Ὀρθ. Ὁ Υιος του Θεου και Θεος εστι τηι φυσει, και ανθρω πος τηι
προσληψει της σαρκος, η ου; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Ουκουν τηι μεν θεοτητι Πατηρ αυτου
εστιν ο Θεος, τηι δε ανθρωποτητι, Θεος. Μακεδ. Ἐγω του συναμφοτερου αυτον Θεον
λεγω. Ὀρθ. Ἀναμνησθητι του ρητου του λεγοντος ουτως· «Πορευομαι προς τον
Πατερα μου και Πατερα υμων, και Θεον μου και Θεον υμων.» Ἢ ουχ ουτως; Μακεδ.
Ουτως. Ὀρθ. Ουτως ουν εστιν αυτου Πατηρ ως και ημων; Μακεδ. Ουκ. Ὀρθ. Ἀλλ'
αυτου μεν φυσει, ημων δε χαριτι; Μετοχοι γαρ γενομενοι του Χριστου, ευρεθημεν
εγγυς οι μακραν τηι φυσει, ωστε χρηματιζειν ημων τον Θεον Πατερα. Μακεδ. Ουτως.
Ὀρθ. Ὥσπερ ουν ημεις,μετοχοι του Χριστου γενομενοι, εχομεν τον Θεον Πα τερα,
ουτω και ο Υιος Λογος ων και Θεος, μετασχων αιματος και σαρκος, εσχε τον Πατερα
Θεον· ωστε λεγειν αυτον· «Ἐκ κοιλιας μητρος μου Θεος μου ει συ.» Ἐκ κοιλιας δε
μητρος ο Λογος εγενετο, οτε η Παρθενος εν γαστρι ελαβε και ετεκε τον Ἐμμανουηλ,
και ουτως υποτασσεται μορφην δουλου λαβων. Μα κεδ. Αυτος λεγει· «Ὁ Πατηρ μου
μειζων μου εστιν.» Ὀρθ. Και το «μειζων» των πολλαχως εστι λεγομενων εν τηι θειαι
Γραφηι. Μακεδ. Και το «μειζων» δια την σαρκα λεγεις; Ὀρθ. Ἴδωμεν μετα φοβου
Θεου τον νουν της Γραφης, ποσαχως λεγει το «μειζων.» Μακεδ. Ἴδωμεν. Ὀρθ. Λεγει
ο Υιος εν Ευαγγελιοις· «Ὁ Πατηρ, ος δεδωκε μοι, μειζων παντων εστι, και ου δεις
δυναται αρπασαι εκ της χειρος του Πατρος μου. Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν.» Και περι
του Ἡσαυ ειρηται· «Ὅτι ο μειζων δουλευσει τωι ελαττονι·» και, «Μειζων ην ο Σαουλ
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των παντων ανθρωπων·» και, «Ἡ αγαπη μειζων παντων εστι·» και, «Ὁ κοκκος του
σιναπεως, οταν αυξηθηι, μειζων παντων των λα χανων γινεται.» Γεγραπται ταυτα, η
ου; Μακεδ. Γεγραπται. Ὀρθ. Ουτως ουν λεγεις τον Ἡσαυ τουἸακωβ μειζονα, ως τον
Σαουλ των αλλων ανθρωπων, ως την αγαπην της ελπιδος και πιστεως; Μακεδ. Ου.
Ὀρθ. Ευ λεγεις. Ὁ γαρ Σαουλ μεγεθει του σωματος 28.1325 μειζων ελεχθη των
αλλων ανθρωπων· η δε αγαπη της ελπιδος και της πιστεως μειζων ελεχθη, ως της
των αλλων αρετων επιδοσεως αιτια ουσα· αγαπη σαντες γαρ πιστευομεν,
πιστευσαντες δε ελπιζομεν. Μακεδ. Και τουτο δεχομαι. Ὀρθ. Ουτως ουν λεγεις τον
Πατερα μειζονα παντων, ως την αγαπην της ελ πιδος τηι ποιοτητι, η ως τον Ἡσαυ
του Ἰακωβ τωι χρονωι, η ως τον Σαουλ των αλλων ανθρωπων τωι μεγεθει; Μακεδ. Ου.
Ὁ γαρ Πατηρ ασυγκριτωι υπεροχηι μειζων παντων εστιν. Ὀρθ. Ουκουν, ει ασυγκριτωι
υπεροχηι μειζων παντων εστιν ο Πατηρ, ουτε ως Ἡσαυ του Ἰακωβ τωι χρονωι, ουτε ως
ο Σαουλ των αλλων ανθρωπων τωι μεγεθει, ουτε ως η αγαπη της πιστεως και
ελπιδος τηι ποιοτητι. Μακεδ. Πως δε; Ὀρθ. Ὅτι ο ασυγκριτωι υπεροχηι μειζων παντων
ων, ομοιως και ωσαυτως μειζων παντων εστι, και ου του μεν πλειον, του δε
ελαττον. Μακεδ. Ἀληθως λε γεις. Ὀρθ. Ὡσαυτως ουν λεγεις μειζονα του Υιου τον
Πατερα και των ιππων, και των κυνων, και παντων αλογων ζωων, και της
αναισθητου υλης; Μακεδ. Ουχι, μη γενοιτο! Ὀρθ. Ουκ αρα παντων ασυγκριτωι
υπεροχηι μειζων εστι. Του γαρ Υιου ως Πατηρ Υιου. Μακεδ. Συγκριτως αρα. Ὀρθ.
Ειπον ως Πατηρ Υιου. Ὑπερεχων γαρ των αλλων ασυγκριτωι υπεροχηι, ου του Υιου
μειζων εστιν ασυγκριτωι υπερ οχηι, αλλ' ως Πατηρ Υιου. Ει δε ουκ ασυγκριτωι
υπεροχηι μειζων αυτου εστιν, ου φυσει μειζων· ου γαρ ασυγκριτος. Ει δε ου τηι φυσει
μειζων, ουδε τωι μεγεθει· αμεγεθης γαρ· ουδε τωι χρονωι· αχρονος γαρ· ουδε τηι
ποιοτητι· αποιος γαρ. Ουκ αρα αλλωι τινι μειζονα εαυτου τον Πατερα λεγει, αλλ' η ως
Υιος μορφην δουλου λαβων και τιμων τον εαυτου Πατερα. Μακεδ. Τουτο δεχομαι.
Ὀρθ. Ἡ αυτη αρα φυσις εστι Πατροςκαι Υιου· επειδη μη ασυγκριτωι υπεροχηι μειζω
εαυτου τον Πατερα λεγει. Ουδε γαρ αν ειη Υιος μη την αυ την φυσιν εχων. Ει δε
τουτο, ουκ αρα τηι φυσει υπο τασσεται, αλλ' ως Υιος μορφην δουλου λαβων. Μακεδ.
Περι μεν του Υιου καλως λεγεις· περι δε του Πνευματος ου καλως. Καν γαρ μη ηι
κτιστον το Πνευμα, αλλα γενητον εστι. Παντα γαρ δια του Υιου εγενοντο. Ει δε
παντα, δηλονοτι και το Πνευμα. Ὀρθ. Ει γενητον εστι, και κτιστον εστιν. Ει γαρ το
γενητον ουκ εστι κτιστον, παντα δε δι' αυτου εγε νετο· ουδε τα παντα κτιστα. Ει δε
τουτο, πως νοησω μεν το παρα τωι Παυλωι ειρημενον· «Τα παντα εν αυτωι εκτισται;»
Μακεδ. Ἀλλ' ου παντα ομοτιμα εισιν. Ὀρθ. Καν μη ωσιν ομοτιμα, αλλ' ομως τα
παντα κτισματα εισι. Κτισμα δε κτισματος ουδεν διαφερει, ηι κτισμα εστι. Μακεδ.
Ουδεν διαφερει ο Γαβριηλ του ιππου, η και ετερου τινος των αλογων; Ὀρθ. Ἧ κτισμα
εστιν, ουδεν διαφερει· ηι δε αγγελος, πνευμα λειτουργικον, εις διακονιαν
αποστελλομενον, ου των αλογων μονον, αλλα και ημων των ανθρωπων, 28.1328
και των αγγελων, αρχαγγελος ων. Και γαρ οφθαλ μος των αλλων μελων του
σωματος τιμιωτερος εστιν, ηι οφθαλμος εστιν· αλλ' ουχι σωμα εστι. Μακεδ. Ἡμεις
λεγομεν, οτι εκ του Θεου δια του Υιου εχει το ειναι. Ὀρθ. Τα γαρ αλλα, ουκ εκ του
Θεου δια του Υιου εχοντα το ειναι, κτισματα εισι; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Κτισμα αρα και
το Πνευμα. Μακεδ. Ου λεγω κτισμα, επειδη ου γεγραπται. Ὀρθ. Μη γενητον λεγε,
επειδη εκ παραλληλου αυτο σημαινομενον εστι. Μακεδ. Ἀλλα, «Παντα δι' αυτου
εγενετο,» γεγρα πται· και, «Τα συμπαντα δουλα σα,» γεγραπται. Ὀρθ. ∆ουλον ουν
λεγεις το Πνευμα; Μακεδ. Μη γενοιτο! Ὀρθ. Ουκ αρα μετα των παντων συναριθμει
ται. Μακεδ. Τρια ουν αγενητα λεγεις; Ὀρθ. Ἀλλ' ουκ αναιτια, ουτε μη απατορα. Και
γαρ ει αγενητον το Πνευμα, αλλ' ουκ αναιτιον· εχει γαρ αιτιον τον Θεον, ου Πνευμα
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστι. Καν αγενητος ο Υιος, αλλ' ουκ απατωρ· εχει γαρ Πατερα τον Θεον, εξ ου και
γεγεννηται. Ὁ δε Πατηρ και αγενητος και αναιτιος και απατωρ. Μακεδ. Ουκ εγενετο
ουν το Πνευμα δια του Υιου; Ὀρθ. Μη γενοιτο! Πως γαρ ο Πατηρ λε γει τιθεναι αυτο
επι τον Υιον, ειπερ δι' αυτου εγε νετο; Μακεδ. Που γεγραπται, οτι ο Πατηρ επι τον
Υιον τιθησι το Πνευμα; Ὀρθ. «Ἰδου ο Παις μου οαγαπητος, εις ον ευδοκησεν η ψυχη
μου· θησω το Πνευμα μου επ' αυτον.» Μακεδ. Ου τουτο λεγει το Πνευμα. Ὀρθ. Ἔστι
γαρ αλλο Πνευμα του Πατρος;Μακεδ. Και αυτος ο Πατηρ Πνευμα εστι· και οταν
λεγει, «Θησω το Πνευμα μου επ' αυτον,» δυναμιν αυτου λεγει. Ὀρθ. Ὅταν ουν λεγει,
«Ἐφ' ον αν ιδηιςτο Πνευμα καταβαινον και μενον επ' αυτον,» την δυναμιν αυτου
λεγει; Μακεδ. Ουκ, αλλ' αυτο το Πνευμα τον Παρακλητον λεγει. Ὀρθ. Ἄλλο ουν
ειπετωι προφητηι τιθεναι επ' αυτον, και αλλο τωι Ἰωαννηι. Μακεδ. Ὃ ειπε τωι Ἰωαννηι
τιθεναι επ' αυτον, εστιν ο Παρακλητος· ο δε ειπε δια του προφητου, την δυ ναμιν την
εαυτου λεγει. Ὀρθ. ∆υο Πνευματα εχει ο Θεος; Μακεδ. Αυτος ο Θεος Πνευμα εστι·
λεγεται δε και η δυναμις αυτου Πνευμα. Ὀρθ. Ἡ δυναμις αυτη Πνευμα ενυποστατον.
Μακεδ. Ἐνυποστατον τι εστιν, ου νοω· την δυναμιν αυτου ειπε τιθεναι. Ὀρθ. Την
δυναμιν αυτου, ην ειπε τιθεναι, ενυποστατος εστιν. Μακεδ. Αυτο εστιν ο Θεος. Ὀρθ.
Καιτοιγε ειρηκως τωι Ἰωαννηι· «Ἐφ' ον ιδηις το Πνευμα καταβαινον ωσει περιστεραν,
και μενον επ' αυτον·» και του Ἰωαννου θεασαμενου, επηγαγε την παρα τωι προ φητηι
σημαινομενην φωνην· «Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος, εις ον ευδοκησεν η
ψυχη μου.» Ὁραις, οτι αι αυται φωναι κεινται· ινα μη αλλο δια του προφητου
Πνευμα, και αλλο τωι Ἰωαννηι ειρημε νον νοησωμεν; Ἔπειτα μαθε και παρα τωι
Λουκαι, τι γεγραπται. Ὅτι, κατελθοντος του Πνευματος και μει ναντος επ' αυτον, και
της φωνης λεγομενης, λεγει· «Ἰησους δε, Πνευματος αγιου πληρης, υπεστρεψεν απο
του Ἰορδανου, και ηγετο εν τωι Πνευματι εις την ερημον πειρασθηναι υπο του
διαβολου.» Μακεδ. Το Πνευμα ουν το αγιον πληρωσις εστι του Χριστου; 28.1329
Ὀρθ. Ὁ ευαγγελιστης λεγει, οτι Ἰησους ην πληρης Πνευματος αγιου. Μακεδ. Μειζον
ουν λεγει το Πνευμα του Υιου. Ὀρθ. Μη γενοιτο! Μακεδ. Ει επληρωσεν αυτο τον
Υιον, ει εν τωι Πνευματι αγε ται, μειζον αυτου εστιν. Ὀρθ. Και παλιν λεγω, μη
γενοιτο τουτο ειπειν! αλλ' ωσπερ εαν ακουσηις, οτι ο Υιος εκ δεξιων καθηται του
Πατρος, ουτε τοπον νοεις επι Θεον, ουτε μειζονα τον Υιον ηγηι, αλλ' εκ της
υπερβαλλουσης τιμης το ταυτον της φυσεως νοεις· ουτως, εαν ακουσηις, οτι ο Ἰησους
πληρης Πνευματος αγιου, μη ελλειψεως πληρωσιν νομισηις, μητε μειζον το Πνευμα
ηγηι· αλλ' εκ της υπερβαλ λουσης τιμης και ενωσεως το αυτον της φυσεως νοει εν
τρισι τελειαις υποστασεσιν. Ὅτι δε επ' αυτον τον Υιον εστι το Πνευμα, ακουε και
αυτου λεγοντος τοις Ἰουδαιοις· «Πνευμα Κυριου επ' εμε, ου ενεκεν εχρισε με·» και
του Πετρου· «Ὅτι εχρισεν αυτον ο Θεος Πνευματι αγιωι και δυναμει.» Μακεδ. Ἐγω
αμαθης ειμι, αγω τον διδασκαλον μου, και διαλεγε ται σοι. Ὀρθ. Γενοιτο σοι τον
ευσεβη λογισμον λαβειν διδασκαλον! ινα μη ανθρωποις ηις ακολουθων, αλλα τωι
Θεωι τωι ειρηκοτι· «Πορευθεντες, μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους
εις το ονομα του Πατρος, και του Υιου, και του αγιου Πνευματος.» Ἀμην.

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ἑτερα διαλεξις προς Μακεδονιανον, περι του,
ει εφορεσε σωμα εμψυχον ο του Θεου Λογος.
ΜΑΚΕ∆ΟΝΙΑΝΟΣ. Ου μονον σφαλλεσθε λεγοντες, οτι ομοουσιος εστιν ο Υιος τωι
Πατρι, αλλ' οτι και ψυχην ειχε σαρκωθεις ο Κυριος. ΟΡΘΟ∆ΟΞΟΣ. Ου μονον
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευσεβουμεν λε γοντες, οτι ομοουσιος εστιν ο Υιος τωι Πατρι, αλλ' οτι και ψυχην ειχε
σαρκωθεις. Ουδεν δε μεγα ποιεις αρνουμενος το ομοουσιον, ει ψυχην αυτον εχειν
αρνηι. Τουτο γαρ εστιν ιδιον των το ετερουσιον και το αν ομοιον λεγοντων. Ἵνα γαρ
παθητην την ουσιαν του Μονογενους ειπωσιν, αψυχον λεγουσι, και εκ τουτου
κατασκευαζουσι το ανομοιον. Μακεδ. Ἀλλ' ημεις αν ομοιον μεν ου λεγομεν, αψυχον
δε λεγομεν. Ὀρθ. Ὁμολογεις, οτι παρα τωι θανατωι ηρξατο λυπεισθαι και αδημονειν,
ως εν τωι κατα Ματθαιον Ευαγγελιωι γε γραπται, και εν τωι κατα Μαρκον, Ἤρξατο
θαμβει σθαι και αδημονειν; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Ἀδημονει δε και εκθαμβειται θεοτης
τον θανατον, η το αψυχον σωμα; Μακεδ. ∆ηλονοτι η θεοτης σεσαρκωμενη. Ὀρθ.
Ἀνομοιος αρα η του Υιου θεοτης τηι του Πατρος θεοτητι; Μακεδ. Μη γενοιτο! Ὀρθ. Ει
αδημονει και εκθαμβειται τον θανατον, πως δυναται ομοιος ειναι και απαραλλακτος
τωι μητε αδημονουντι, μητε λυπουμενωι, μητε εκθαμβουμενωι; Μακεδ. Ἐπειδη σωμα
ανθρωπινον εσχεν, αδημονει. 28.1332 Ὀρθ. Σωμα δε αψυχον ουκ αδημονει, ουκ
εκθαμ βειται, ου λυπειται. Μακεδ. Ἀλλ' ειχε θεοτητα αντι της ψυχης. Ὀρθ. Το σωμα
εποιει την θεοτητα εκθαμβεισθαι, η η θεοτης το σωμα; Μακεδ. ∆ια το σωμα η θεοτης
εξεθαμβειτο. Ὀρθοδ. Ἐθολουτο ουν η θεοτης υπο σωματος, ως το ηγεμονικον ημων.
Μακεδ. Μη γενοιτο ειπειν! Ὀρθ. Ἀναγκη ουν δουναι ψυχην την θολουμενην. Μακεδ.
Μη γενοιτο! Ὀρθ. Πως ουν ακουσηι του αγγελου λεγοντος τωι Ἰωσηφ· «Παραλαβε την
μητερα και το παιδιον, και φευγε εις Αιγυπτον· μελλει γαρ ο Ἡρωδης ζητειν την
ψυχην του παιδιου·» και παλιν· «Ἐγερ θεις παραλαβε Μαριαμ την γυναικα σου, και
δευρο εις γην Ἰσραηλ· τεθνηκασι γαρ οι ζητουντες την ψυχην του παιδιου·» και
αυτος ο Κυριος λεγει· «Ἐγω ειμι ο ποιμην ο καλος· ο ποιμην ο καλος την ψυχην
αυτου τιθησιν υπερ των προβατων·» και παλιν· «Ὅτε θελω, τιθημι αυτην, και οτε
θελω, λαμβανω αυτην;» Μακεδ. Ἐπειδη και ο Πατηρ λε γει, «Τας νεομηνιας υμων
και τα Σαββατα μισει η ψυχη μου,» αρα δια τουτο και τον Πατερα ψυχην εχειν
λεξομεν; Ὀρθ. Πρωτον ο παρηγαγες ρητον ουκ ενοησας. Ου γαρ εχεις δειξαι, οτι
Πατηρ εστιν ο λεγων. Μακεδ. Ἀλλα τινος εστιν η φωνη; Ὀρθ. Του Υιου του Θεου του
ειρηκοτος· «Ἔγνω βους τον κτησαμενον αυτον, και ονος την φατνην του κυριου
αυτου· Ἰσραηλ δε με ουκ εγνω, και ο λαος μου ου συνηκε.» Μακεδ. Ουτος ουν εστιν ο
λεγων· «Τας νεομηνιας υμων και τα Σαββατα μισει η ψυχη μου;» Ὀρθ. Και πανυ.
Τοτε γαρ αυτα εμισησεν, οτε ενηνθρωπησε, και την Καινην ∆ιαθηκην διεθετο.
Μακεδ. Και ειχε ψυχην, οτε ωφθη τωι Ἡσαΐαι; Ὀρθ. Ὥσπερ ουκ ειχε χειρας και ποδας
σωματικους, ουτε μην ιματια σωματικα προ της ενανθρωπησεως, οτε ελεγεν,
«Ὤρυξαν χειρας μου και ποδας μου, και επι τον ιματισμον μου εβαλον κληρους,»
αλλα τα μελλοντα γινεσθαι ελεγεν· ουτω και περι ψυχης λεγων ειπε· «Μισει η ψυχη
μου.» Μακεδ. ∆ωμεν, οτι η φωνη του Υιου εστι· μη και οτε ελεγεν, «Ἰδου ο Παις μου
ο αγαπητος μου, εις ον ηυδοκησεν η ψυχη μου· θησω το Πνευμα μου επ' αυ τον,» ο
Υιος εστιν ο λεγων; Ὀρθ. Ουκ εστιν ο Υιος ο λεγων, αλλ' ομολογουμενως ο Πατηρ.
Ου μην ως αυτος ψυχην εχων ταυτα λαλει· αλλα πασαν ψυχην αγιαν, εαυτου ψυχην
λεγει. Ἥτις ουν ψυχη εις τον Υιον ηυδοκησε, αυτη μου, φησιν, εστιν η ψυχη. Ὡς γαρ
ο δικαιος ανθρωπος, του Θεου λεγεται ανθρωπος· ουτω και η δικαια ψυχη του Θεου
λεγεται και εστι ψυχη. Μακεδ. Τι ουν εστιν ευδοκια; Ὀρθ. Ὁ προφητης Ἡσαΐας το
ηυδοκησε, προσεδεξατο, ειπε, λεγων· «Ἰακωβ ο παις μου, αντιληψομαι αυ του·
Ἰσραηλ ο εκλεκτος μου, προσεδεξατο αυτον η ψυχη μου· εδωκα το Πνευμα μου επ'
αυτον.» Ἥτις ουν ψυχη τουτον, ον δεικνυμι υμιν παιδα μου, προσ εδεξατο, αυτη μου
εστι ψυχη. Μακεδ. Ἡμεις κατα χρηστικως τον Πατερα λεγομεν ειρηκεναι την φω
28.1333 νην. Ουτε γαρ ψυχην εχων ο Πατηρ λεγει· «Εις ον ηυδοκησεν η ψυχη μου·»
ουτε, ως συ νενοηκας, περι της των ανθρωπων ψυχης λεγει. Ὀρθ. ∆ωμεν, οτι
 
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταχρηστικως ειρηται περι του Πατρος· αρα και περι του Υιου καταχρηστικως
ειρηται; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Ἐαν ουν και ανθρωπος λεγηται ο Πατηρ, καταχρηστικως
ειρηται· και ει περι του Πα τρος, αρα και τον Υιον καταχρηστικως ανθρωπον
λεξομεν; Μακεδ. Που γεγραπται καταχρηστικως ο Πατηρ ανθρωπος; Ὀρθ. Αυτος ο
Υιος εν τοις Ευαγγελιοις λεγει αυτον ανθρωπον. Μακεδ. Ἀναγνωθι μοι που αυτον
λεγει ανθρωπον. Ὀρθ. Ὅταν λεγηι, «Ἄνθρωπος τις εποιησε γαμους τωι υιωι αυ του,»
ποιον λεγει ανθρωπον; Και οταν λεγηι· «Ἄνθρωπος τις εφυτευσεν αμπελωνα, και
εξεδοτο αυτον γεωργοις,» ποιον νοεις ανθρωπον; Μακεδ. Ἐν παραβοληι τον Πατερα.
Ὀρθ. Ἆρα ουν, επειδη εν παραβολαις τον Πατερα λεγει ανθρωπον, και εν αυτηι τηι
παραβοληι και εαυτον Χριστον ανθρωπον μετα τους δουλους απεσταλμενον,
ειποιμεν αν και αυτον τον Υιον καταχρηστικως ενηνθρωπηκεναι; Μακεδ. Μη
γενοιτο! Ὀρθ. Ἐαν δε ακουσωμεν προσωπον Πατρος, ο βλεπουσιν αγγελοι των
παιδιων, ως εν Ευαγγελιοις γεγραπται· ακουσωμεν δε και προσωπον Υιου, ο
ελαμψεν εν τωι ορει, και εῤρα πισεν ο υπηρετης· ουτως ακουσομεν των
σημαινομενων; η το μεν σωματος προσωπον, το δε κατα χρηστικως ονομασομεν
προσωπον, ο εστιν υποστασις; Μακεδ. Ὁμολογουμενως αλλως επι του Πατρος, και
αλλως επι του Υιου. Ὀρθ. Ουκ αρα, και ει περι του Πατρος καταχρηστικως ειρηται
ψυχη, παντως και περι του Υιου· Μανιχαιων γαρ αυτη η μανια, το λεγειν μη
ενηνθρωπηκεναι τον Υιον του Θεου. Μακεδ. Ἐνηνθρωπηκεναι λεγομεν· αλλ' ουχι
ψυχην ειληφεναι. Ὀρθ. Μη λεγε ενηνθρωπηκεναι μονον, αλλα και σεσαρκωσθαι. Ει
γαρ ουκ ελαβεν εμψυχον σωμα, ουδε ενηνθρωπησε. Μακεδ. ∆ια τι; Ὀρθ. Ὅτι σωμα
αψυχον, το μη κοινωνησαν ψυχηι λογικηι, ουκ εστιν ανθρωπινον σωμα. Πως δε ως
«ασπιδος κωφης και βυουσης τα ωτα αυτης, ητις ουκ εισακουσεται φωνης
επαιδοντος,» ουτως ακουετε του Πετρου λεγοντος εν ταις Πραξεσι των αποστολων,
οτι «Ουτε η ψυχη αυτου κατελειφθη εις ᾅδου, ουτε η σαρξ αυτου οιδε διαφθοραν;
Και ο προφητης Ἡσαΐας βοαι· «Ἐαν δωτε περι αμαρτιας την ψυχην υμων, οψεσθε
σπερμα μακροβιον.» Και βουλευσεται Κυριος εν χειρι αυτου αφελειν του πονου της
ψυχης αυτου, δειξαι αυτωι φως, και πλασαι τηι συνεσει, δικαιωσαι δικαιον ευ
δουλευοντα πολλοις· και τας αμαρτιας αυτων αυτος ανοισει. ∆ια τουτο αυτος
κληρονομησει πολλους, και των ισχυρων μεριει σκυλα. Ἀνθ' ων παρεδοθη εις
θανατον η ψυχη αυτου, και εν τοις ανομοις ελογισθη, και αυτος αμαρτιας πολλων
ανηνεγκε, και δια της ανομιας αυτων παρεδοθη.» Μακεδ. Και ημεις ισμεν, οτι
πολλαχου ειρηται εν τηι Γραφηι, οτι ψυχην ειχεν· αλλα καταχρηστικως 28.1336
ειρηται, και ουκ αληθειαι. Ὀρθ. Παντα ουν οσα ειρηται περι αυτου ανθρωπινα, οιον
ακοη, ορασις, οσφρησις, φωνη, γευσις, επιθυμια, λυπη, θαμβος, αδημονια, περιπατος,
καταχρηστικως ειρηται, και ουκ αληθειαι; Μακεδ. Παντα ταυτα τα προειρημενα
αληθως ειρηται, ψυχη δε καταχρηστικως. Ὀρθ. Και ο καταξιωσας κοπιωντι τωι
σωματι, και εξ οστεων, και νευρων, και φλεβων, και αρτηριων, και αλλων μελων
του σωματος και μερων συμπαγεντι ενωθηναι, ουκ ειχε ψυχην; Μακεδ. Τι χρειαν
ειχε ψυχης η Ζωη; Ὀρθ. Τι δε χρειαν ειχε της σαρκος, ο ανευ σαρκος οφθεις προς
τους πατερας ημων; Μακεδ. Εις το σταυρωθηναι χρειαν ειχε σαρκος. Ὀρθ. Και εις το
λυπηθηναι, και αδημονησαι, και εκθαμβηθηναι, και εν ᾅδου γενεσθαι, χρειαν ειχε
ψυχης. Τουτο γαρ εστι το μορφην δουλου λαβων, ου το εν σωματι φανηναι μονον,
αλλα και το τα παθη της δουλειας λαβειν. Μακεδ. Μορφην δουλου ελαβε, σαρκα
λαβων. Ὀρθ. Ἡ μορφη του Θεου τελεια εστι μορφη Θεου; Μακεδ. Ναι. Ὀρθ. Και η
μορφη αρα του δουλου τελεια μορφη του δουλου εστι. ∆ια τουτο γαρ και θαμβος, και
λυπη, και αδημονια, δια το τελειαν ειναι την του δουλου μορφην. Και τουτο εστι το
προβατον, ο ζητησας και ευρων, επι των ωμων φερει, ουκ ασκον αψυχον, αλλ'
 
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμψυχον ζωον, συγχωρων αυτωι εχειν τα παθη, ου τα της αμαρτιας, αλλα τα της
φυσεως· ινα μη φαντασια νομισθηι, και Μανιχαιος μανηι. Μακεδ. ∆ωμεν, οτι περι
ψυχης καλως λεγεις, δια τι και ομοουσιον λεγετε τον Υιον τωι Πατρι; Ὀρθ. Ὅτι ον
εαν ειπηις λογον της ουσιας του Πατρος, τουτον αυτον τον λογον ειναι τιθεμεθα και
της του Υιου ουσιας. Μακεδ. Ἀλλα τουτο ουκ εστιν ομοουσιον, αλλα ομοιοουσιον.
Ὀρθ. Το ομοιοουσιον, ιν' ουτως ειπω, αγροικος σοφια εστιν· ως εαν λεγηι τις τον
ομοτροπον ομοιοτροπον, η τον ομογενη ομοιογενη, η τον ομοδοξον ομοιοδοξον, η
τον ομοφρονα ομοιοφρονα. Μακεδ. Ουκ· αλλα το ομοιοουσιον επι των ασωματων·
το δε ομοουσιον επι των σωματων. Ὀρθ. Ειπον, οτι αγροικος σοφια εστι· μαλλον γαρ
το ομοιοουσιον εδει λεγεσθαι παρ' υμων επι των σωματων, εφ' ων και ομοιοτης, το
δε ομοουσιον επι των ασωματων, εφ' ων η ταυτοτης· το γαρ ομοουσιον εστι το
ταυτοουσιον. Μακεδ. Ἀλλα τα ομοουσια εχουσι προυποκειμενην ουσιαν. Ὀρθ. Ουκ
αληθως λεγεις· και γαρ ομοουσιος εστιν η Ευα τωι Ἀδαμ, και ουκ εχουσι
προυποκειμενην ουσιαν ανθρωπων. Μακεδ. Ἀλλα την γην εχουσι προυποκειμενην.
Ὀρθ. Ἀλλ' ου δια τουτο εισιν ομοουσιοι, επειδη εκ της γης εισιν, αλλ' οτι τον αυτον
επιδεχονται λογον της ουσιας. Μακεδ. Ἐγω δε δια τουτο λεγω ομοουσιους, επειδη εκ
της αυτης εισιν ουσιας, εκ της γης. Ὀρθ. Ειπε ουν και τους κυνας, και τους οφεις, και
παντα τα αλλα ζωα, ομοουσια τοις ανθρωποις· και ου μονον τα αλογα ζωα, αλλα και
τα φυτα, και ει τι ετερον εστιν εκ της γης. Ὁμωνυμως γαρ παντα γηινα καλουνται·
αλλ' ου τον αυτον επιδεχονται λογον της ουσιας. Μακεδ. Ἐγω ουκ ακολουθω
Ἀριστοτελει. Ὀρθ. Ουδε γαρ εγω. Μακεδ. Ἀλλα Ἀριστοτελης ειπε των ομωνυμων τον
λογον της ουσιας ετερον ειναι. Ὀρθ. Συ 28.1337 δε τον αυτον ειναι λογον λεγεις της
ουσιας ανθρωπων και ονων, και βοων, και ιππων, και των αλλων ζωων; Μακεδ.
Ναι. Ὀρθ. Τον αυτον αρα λογον εχεις της ουσιας τοις αλογοις; Μακεδ. Ναι. Ἐκ της
γης γαρ εγενομεθα παντες. Ὀρθ. Ἐγω μεν ουκ Ἀριστοτελει ακολουθων, αλλ' αυτηι τηι
αληθειαι, των ομωνυμων τον λογον της ουσιας ου τον αυτον λεγω, ουδε ταυτα τοις
αλογοις τα λογικα. Πας δε αιρετικος «παρασυνεβληθη τοις κτηνεσι τοις ανοητοις,
και ωμοιωθη αυτοις.» Μακεδ. Μη υβριζε διαλεγομενος. Ὀρθ. Ἐγω ουχ υβριζω· αλλ'
η ση φωνη τουτο συνηγαγε.

 
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


