De sabbatis et circumcisione
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΠΕΡΙ ΣΑΒΒΑΤΩΝ ΚΑΙ
ΠΕΡΙΤΟΜΗΣ, ΕΚ ΤΗΣ ΕΞΟ∆ΟΥ.
«Και φυλαξουσιν οι υιοι Ἰσραηλ τα Σαββατα, ποιειν αυτα εις τας γενεας αυτων.
∆ιαθηκη αιωνιος εν εμοι και τοις υιοις Ἰσραηλ, σημειον εστιν εν εμοι αιωνιον, οτι εξ
ημεραις εποιησε Κυριος τον ουρανον και την γην, και τηι εβδομηι ημεραι κατε παυσε.»
Σημειον εστι του ειδεναι την της κτισεως ημεραν, και το ταυτης τελος. Ἀκολουθον
ην εως τα της κτισεως ενεργειτο, επι της Ἱερουσαλημ εως τοτε φυλαττειν τα
Σαββατα. Ἐλθουσης δε της ετερας γενεας και του κτιζομενου λαου, κατα το
λεγομενον· «Γραφητω αυτη εις γενεαν ετεραν, και λαος ο κτιζομενος αινεσει τον
Κυριον·» αναγκη μηκετι τον λαον τουτον τηρειν το της προτερας κτισεως τελος,
αλλα την αρχην της δευτερας κτισεως ζητειν. Τις δε εστιν, η καθ' ην ανεστη ο
Κυριος; Ἔκτοτε γαρ αρ χην εσχεν η καινη κτισις, περι ης ειπεν ο Παυ λος· «Ὥστε ει
τις εν Χριστωι καινη κτισις.» Την μεν ουν προτεραν κτισιν ποιων ο Θεος κατεπαυσε·
δια τουτο και το Σαββατον εν τηι ημεραι τηι εβδομηι ετηρουν οι της γενεας εκεινης· η
δε δευτερα κτισις τελος ουκ εχει· δια τουτο ουδε κατεπαυσεν, αλλ' εως αρτι
εργαζεται. Ὅθεν ουδε σαββατιζομεν ημεραν ως επι τηι πρωτηι, αλλα τα μελλοντα
ελπιζομεν Σαββατα σαββατων, α ου τελος λαμβανει η καινη κτισις, αλλα
φανερουται και διολου εορταζει. ∆ια γαρ τουτο εδοθη το Σαββατον τωι προτερωι λαωι,
ινα γινωσκηι και το τελος και την αρχην της κτισεως. Τηι δε καινηι κτισει ουκ
ενετειλατο φυλαττειν Σαββατον· ινα την μεν αρχην εν τηι Κυριακηι γινωσκηι,
ατελευτητον δε επισταται την ταυτης χαριν. ∆ια τουτο δε και την αρχην, τουτεστι
την Κυριακην εδηλωσεν, ινα το τελος της παρελθουσης γινωσκηις. Ὁ γουν
Ἀποστολος περι της προτερας γραφων φησιν· «Ὅτε δε ηλθε το πληρωμα του χρονου,
εξαπεστειλεν ο Θεος τον Υιον αυτου·» και παλιν· «Ἐπι συντελειαι των αιωνων.»
Ουκουν η μεν πρωτη πεπληρωται και τετελειωται, ουκ αλλοτε η ως οι 28.136
προφηται ελεγον· «Ἐν ταις εσχαταις ημεραις εκ χεω απο του Πνευματος μου.» Τελος
δε εχουσων των πρωτων ημερων, αλλαι γινονται, ως ο Ἱερεμιας φησιν· «Ἰδου
ημεραι ερχονται, λεγει Κυριος.» Τελος δε εχουσης της πρωτης, ακολουθως ετερας
αρχη γεγονε· δια τουτο μετα το Σαββατον ανεστη ο Κυ ριος· ου γαρ προηγουμενως
εινεκεν του αργειν τους ανθρωπους εδιδου το Σαββατον ο Θεος ο λεγων· «Ὁδοι
αεργων εστρωμεναι ακανθαις,» και ο προσταττων εν τοις Ἀριθμοις· «Και τηι ημεραι
των Σαββα των προσαξετε δυο αμνους ενιαυσιους αμωμους, και δυο δεκατα
σεμιδαλεως αναπεποιημενης εν ελαιωι εις θυσιαν και σπονδην, και ολοκαυτωμα
Σαββατων εν τοις Σαββατοις επι της ολοκαυτωσεως της δια παντος.» Και παλιν προ
ολιγων λεγει εν τοις ανωτερω· «Και επιθησετε επι το θυμα λιβανον καθαρον και
αλας, και εσονται εις αρτους εις αναμνησιν, προκειμενα τωι Κυριωι. Τηι ημεραι των
Σαββατων προτεθησεται εναντι Κυριου διαπαντος ενωπιον των υιων Ἰσραηλ,
διαθηκην αιωνιον.» Ει γαρ εμελλεν αυτωι περι αργιας, ουκ αν προτιθεναι, και
προσαγειν, και σφαζειν, εκελευε τους Λευΐτας. Ει γαρ η αργια αγιαζει, δηλονοτι η
εργασια μολυνει· αλλ' οι Λευιται εργαζομενοι ου μολυνονται· ουκ αρα η αργια κα
θαριζει. Ἢ δια τι μονοι οι Λευῗται του αγιασμου στερισκονται, προσαγοντες, και
σφαζοντες, και προτιθεντες εν τωι Σαββατωι; Τοσουτωι γαρ απεχονται του
πλημμελειν, οσωι και ιλασκονται, υπερ των προσφεροντων. Ουκουν ουκ αργιαν
σημαινει το Σαββατον, αλλα γνωσιν μεν του Ποιητου, παυλαν δε του σχηματος της
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κτισεως ταυτης, ως και εν τωι Ἰεζεχιηλ διαμαρ τυρεται λεγων ο Θεος· «Και τα
Σαββατα μου εδωκα αυτοις του ειναι εις σημειον ανα μεσον εμου και ανα μεσον
αυτων του γνωναι αυτους, οτι εγω Κυριος ο αγιαζων αυτους.» Γνωσεως αρα και ουκ
αργιας ενεκεν εδοθη το Σαββατον· ως ειναι μαλλον την γνωσιν αναγκαιοτεραν της
αργιας. ∆ια τουτο ο Κυριος ελεγε τοις αιτιωμενοις τους μαθητας επι τωι τιλλειν
σταχυας· «Ει εγνωκειτε τι εστιν, Ἔλεον θελω και ου θυσιαν.» Ἀργουντας γαρ αυτους
εν τωι Σαββατωι ηιτιατο, οτι το ιδιον του Σαββατου ουκ εχετε, οπερ εστιν η προς την
αληθειαν γνωσις. ∆ια τουτο και περι την Ἱεριχω κελευονται σαλπιζειν οι τον νομον
του Σαββατου λαβοντες επτα ημεραις, εν αις 28.137 επτα και το Σαββατον εμπιπτει.
Ει τοινυν ενεκα του αργειν εδοθη το Σαββατον, δια τι εργαζεσθαι προσταττονται
σαλπιζοντες; Ἀλλ' ηπιστατο, οτι σαλπι ζοντες εσαββατιζον, ουκ αργουντες, αλλα
γινωσκον τες τον βοηθουντα αυτοις Κυριον· ωσπερ και επι του περιτεμνομενου
οκταημερου· αναγκην γαρ εχει και τωι Σαββατωι περιτεμνειν, και ομως σαββα τιζει,
εργαζομενος μεν, γινωσκων δε τον Θεον. Ἀμε λει και τας μη ημερας των Σαββατων,
ομως δια την αφεσιν των αμαρτιων και την της θεογνωσιας χαριν, Σαββατα
ονομαζειν ειωθεν ο νομος, μαλλον δε ο Κυριος του νομου, ως εν τωι Λευιτικωι· και
ελαλησε Κυριος προς Μωσην λεγων· «Και τηι δεκατηι του μηνος του εβδομου τουτου
ημερα εξιλασμου κλητη αγια εσται υμιν· και ταπεινωσετε τας ψυχας υμων και
προσαξετε ολοκαυτωματα τωι Κυριωι. Παν εργον ου ποιησετε εν αυτηι τηι ημεραι
ταυτηι·» και μετ' ολιγα· «Και εσται πασα ψυχη, ητις ποιησει εργον εν αυτηι τηι ημεραι
ταυτηι, απολειται η ψυχη εκεινη εκ του λαου αυτης. Παν εργον ου ποιησετε, νομιμον
αιωνιον εις τας γενεας υμων. Σαββατα σαββατων εσται υμιν, και ταπεινωσετε τας
ψυχας υμων απο ενατης του μηνος, απο εσπερας εως εσπερας, και σαββατιειτε τα
Σαββατα υμων.» Ουκουν ουχ η εβδομη εστι το Σαββατον, αλλ' η αφεσις των
αμαρτιων, οτε τις απ' αυτων κατα παυει. Ουδε η αργια εστι το Σαββατον, αλλ' η εξ
ομολογησις και το ταπεινουν την ψυχην. Ου γαρ ωρισμενως, τωι Σαββατωι, ειρηκεν,
αλλ' απλως τηι δεκατηι, ην συμβαινει απανταιν μη εν Σαββατωι. Και ομως την
απαντωσαν ημεραν δια τον εξιλασμον Σαβ βατον ουχ απλως, αλλα Σαββατα
σαββατων ονομα ζει. Ει δε ταυτην Σαββατον ονομαζει, εν δε Σαββατωι εργαζεσθαι
κελευει· ουκ αρα αργιας προηγουμενως εστι νομος το Σαββατον, αλλα γνωσεως και
εξ ιλασμου, και αργιας απο κακιας πασης. Ου δια την αργιαν ουν το Σαββατον
δεδωκεν, αλλα προς το γινωσκειν αυτους την καταπαυσιν της κτισεως. Ἐν ετειλατο
γαρ ο Θεος λεγων· «Ἵνα γινωσκητε, οτι εν ταυτηι τηι ημεραι κατεπαυσε Κυριος ο Θεος
υμων απο των εργων, ων ηρξατο ποιησαι.» Ἤθελε δε αυ τους γινωσκοντας το τελος
ταυτης αρχην ζητειν ετε ρας. Τελος μεν ουν της προτερας κτισεως ην το Σαββατον,
αρχη δε της δευτερας, η Κυριακη, εν ηι την παλαιαν ανενεωσατο και ανεκαινισεν.
Ὥσπερ ουν ενετειλατο φυλαττειν προτερον του Σαββατου την ημεραν, μνημην
ουσαν του τελους των προτερων, 28.140 ουτως την Κυριακην τιμωμεν, μνημην
ουσαν αρχης δευτερας ανακτισεως. Ου γαρ αλλην επεκτισεν, αλλα την παλαιαν
ανεκαινισε, και ην ηρξατο ποιειν ετε λειωσε. ∆ια τουτο εν μεν τηι εκτηι τα γενομενα
συνετελεσθη, και τηι εβδομηι κατεπαυσεν απο παν των· εν δε τωι Ευαγγελιωι ελθων ο
Λογος φησιν· «Ἦλθον τελειωσαι το εργον.» Ὁ γαρ απο παντων καταπαυων,
σημαινει τινα δεισθαι τελους, απερ ελθων επετελειωσε. Φησι γαρ εν τωι κατα
Ἰωαννην· «Τα εργα α δεδωκε μοι ο Πατηρ, ινα τελειωσω αυτα· αυτα τα εργα, α εγω
ποιω, μαρτυρει περι εμου.» Ἀτελες μεν γαρ ην το εργον, ει, αμαρτησαν τος του Ἀδαμ,
απεθνησκεν ο ανθρωπος· τελειον δε γεγονε, ζωοποιηθεντος αυτου. ∆ια τουτο, την εν
εξ ημεραις κτισιν ανακαινισας, ημεραν τιθησι τηι ανακαινισει, ην δια του ψαλμου
προαναφωνει λεγον το Πνευμα· «Αυτη ημερα ην εποιησεν ο Κυριος.» Ἀνθ' ηλιου γαρ
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεος ανατελλει, καταυγαζων τηι εκαστου ψυχηι· δια τουτο και εν αυτωι τωι σωτη ριωι
παθει ουκ εφανεν ηλιος, σημαινων τελος μεν της προτερας κτισεως, αρχην δε
ετερας, την εκ του Σωτηρος ανατελλουσαν· ην εωρακως ο προφητης φησιν· «Ἰδου
ανηρ, Ἀνατολη ονομα αυτωι·» και παλιν· «Ὑμιν δε τοις φοβουμενοις αυτον ανατελει
ηλιος δικαιοσυνης.» Ου γαρ παντων ημερα αυτη, αλλα των αποθανοντων τηι
αμαρτιαι, ζωντων δε τωι Κυριωι. ∆ια τουτο γαρ και τηι ογδοηι ημεραι περιτε μνεσθαι
εκελευσεν ο νομος· και απαραβατος ην η εντολη, σημαινουσα την μετα την εβδομην
αναγεννησιν παντων. Ἡ γαρ περιτομη ουδεν αλλο εδηλου η την της γενεσεως
απεκδυσιν· τον γαρ τηι εκτηι αποθανοντα απεκδιδυσκομεθα, και ανακαινουμεθα τηι
Κυριακηι, οτε ο παλαιος, απεκδυθεις, ανεγεννηθη τηι αναστασει. Τουτο γαρ και ο
Παυλος φησιν εν τηι προς Κολοσσαεις· «Ἐν ωι και περιετμηθητε πε ριτομηι
αχειροποιητωι, εν τηι απεκδυσει του σωματος της σαρκος, εν τηι περιτομηι του
Χριστου, συνταφεντες αυτωι εν τωι βαπτισματι εις τον ᾅδην, εν ωι και συνηγερθητε.»
Της γαρ δια του βαπτισματος απεκδυσεως τυπος ην η περιτομη· ην εν εκεινοις τοις
μελεσιν ενετειλατο γινεσθαι, δι' ων και γενναται το σωμα, ιν' ειδοιεν οι
περιτεμνομενοι, οτι απεκδυσεως παλαιοτητος εστι σημειον. Πιστευσας γαρ Ἀβρααμ
ελαβε την περιτομην, σημειον ουσαν της δια του βαπτισματος αναγεννησεως. ∆ια
τουτο ελθοντος του σημαινομενου, πεπαυται το σημειον. Ἡ μεν γαρ περιτομη
σημειον ην, το δε γε λουτρον της 28.141 παλιγγενεσιας το σημαινομενον. Ὅλου γαρ
του πα λαιου απεκδιδυσκομενου, περιττη η δια του μερους σημασια. Και ωσπερ η
Κυριακη αρχη της κτισεως εστι, και παυει το Σαββατον· ουτως η αυτη αναγεν
νησασα τον ανθρωπον επαυσε την περιτομην. Ἀμ φοτερα γαρ εν τηι ογδοηι
κατωρθωται, και η αρχη της κτισεως, και η αναγεννησις του ανθρωπου. ∆ια τουτο η
ογδοη το Σαββατον ελυσε, και ου το Σαββα τον την ογδοην. Ἐν μεν γαρ Σαββατωι
περιετεμνετο ο ανθρωπος· εν δε τωι Σαββατωι ουκ ηργει η πε ριτομη. Ἡ γαρ ογδοη,
αρχη ουσα της ανακτισεως,κατεπαυσε την πρωτην. Ἡγουμαι δε και δια τουτο την
περιτομην δεδοσθαι. Του γαρ Ἀδαμ ακουσαντος· «Γη ει, και εις γην απελευσηι,»
εθνησκε, και διεφθειρετο το σωμα· οθεν μερος τι του σωματος, και τουτο το αιτιον
της του σωματος γενεσεως προσεταχθησαν εκτιννυειν, προδιδασκομενοι την του
ολου απεκδυσιν, ιν', ωσπερ αποδιδοντες το κατακριθεν, διασωθηναι δυνηθωσι. Και
ωσπερ αι θυσιαι σκιαι ησαν των μελλοντων, ουτως και η εκ μερους περιτομη του
ολου ην σκια. Τουτο δε και εν τωι Ἰησου τωι του Ναυη φανερως ο λογος σημαινει· του
γαρ Ἰησου κατα προσταξιν του Θεου περιτεμνοντος τον λαον εν Γαλγαλοις περαν
του Ἰορδανου, ειπε Κυριος τωι Ἰησου υιωι Ναυη· «Ἐν τηι σημερον ημεραι αφειλον τον
ονειδισμον Αιγυπτου αφ' υμων. Και εκαλεσα, φησιν, ονομα του τοπου εκεινου
Γαλγαλα.» Ει γαρ η περιτομη αφαιρεσις εστι της εν Αιγυπτωι γενεσεως, δηλονοτι η
ακροβυστια, Αιγυπτιακης σχεσεως και γενεσεως γνωρισμα εστι. Τουτο δε αφειλεν ο
Θεος, ινα μηκετι ως εν Αιγυπτωι γεννηθεντες ωσιν, αλλα της επαγγελιας, εις ην
εισηξεν αυτους ο Κυριος, τεκνα λογιζωνται. Τουτων δε ουτως οντων, φαινεται
καθολου η περιτομη δοθεισα, ιν' αφαιρεθηι ο ονειδισμος της γηΐνης γενεσεως απο
των Ἀβραμιαιων, και μηκετι υπευθυνοι ωμεν τωι· «Γη ει, και εις γην απελευσηι.»
Ἀφηιρεθη γαρ ο ονειδισμος του παραπτωματος. Τουτο δε εγενετο τοτε εις τυπον του
δια Χριστου βαπτισματος. Τοτε γαρ εκ μερους εγενετο, ως εν σκιαι, νυν δε, ωσπερ
ειπεν ο Ἀποστολος, ολην την γηΐνην γενεσιν απεκδιδυσκομεθα, δια του λουτρου
αναγεννωμενοι, ινα μηκετι κατα την πρωτην γενεσιν αποθνησκωμεν, αλλα κατα
την περιτομην της απεκδυσεως του σωματος, ην δια του λουτρου απεκδιδυσκομεθα,
ζησωμεν. Ὥσπερ δε ειπεν ο Κυριος τωι Ἰησου· «Ἀφειλον τον ονειδισμον Αιγυπτου εν
τηι σημερον ημεραι αφ' υμων·» ουτως πολλωι πλεον λεχθειη αν εκαστωι των νυν
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βαπτιζομενων· Ἐν τηι ημεραι ταυτηι αφειλον τον ονειδισμον της γηΐνης γενεσεως, και
τον ονειδισμον της του θανατου φθορας απο σου, εν τηι σημερον ημεραι.

 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


