Apologia de fuga sua
Του μεγαλου Ἀθανασιου αρχιεπισκοπου Ἀλεξανδρειας απολογια περι
των διαβαλλοντων την εν τωι διωγμωι φυγην αυτου.
1 Ἀκουω Λεοντιον τον νυν εν Ἀντιοχειαι και Ναρκισσον τον απο της πολεως
Νερωνος και Γεωργιον τον νυν εν Λαοδικειαι και τους συν αυτοις Ἀρειανους πολλα
περι εμου θρυλουντας και λοιδορουντας, δειλιαν τε εγκαλουντας οτι δη, ζητουμενος
αναιρεθηναι παρ' αυτων, ουκ εκδοτον εμαυτον αυτοις προσηγαγον. Προς μεν ουν
τας λοιδοριας και τας συκοφαντιας αυτων, καιτοι δυναμενος πολλα γραφειν, α μητ'
αυτοι αρνεισθαι δυνανται αλλα και παντες επιγινωσκουσιν οι κατ' αυτων
ακουοντες, ομως ουδεν προαχθησομαι λεγειν προς αυτους η μονον το του Κυριου
ρημα και το του Ἀποστολου ρητον οτι· «το μεν ψευδος εκ του διαβολου εστιν», ουτε
δε «λοιδοροι βασιλειαν Θεου κληρονομησουσιν». Ἀρκει γαρ αυτους εκ τουτων
δειχθηναι μηδεν κατα το Ευαγγελιον μητε φρονουντας μητε πραττοντας, κατα δε
τας ιδιας ηδονας οιομενους ειναι καλον οπερ αυτοι βουλονται.
2 Ἐπειδη δε προσποιουνται δειλιαν εγκαλειν, αναγκαιον ολιγα περι τουτου
γραψαι. ∆ειχθησονται γαρ εκ τουτου πονηροι τε τον τροπον και μη εντετυχηκοτες
ταις θειαις γραφαις, η εντυχοντες μεν μη πιστευοντες δε ειναι θεοπνευστα τα λογια
τα εν αυταις. Ει γαρ επιστευον, ουκ αν παρα μεν ταυτας ετολμων, την δε κακοηθειαν
των κυριοκτονων Ἰουδαιων εζηλουν. Και γαρ του Θεου δεδωκοτος εντολην· «τιμα
τον πατερα σου και την μητερα σου» και «ο κακολογων πατερα η μητερα θανατωι
τελευτατω», αντενομοθετουν κακεινοι, την τιμην εις ατιμιαν μεταφεροντες, και
αργυριου το προς τους γονεας καθηκον παρα των τεκνων αντικαταλλασσοντες· και
αναγινωσκοντες δε τας του ∆αυιδ πραξεις, αντεμελετων αυταις και ηιτιωντο τους
αναιτιους τιλλοντας σταχυας και ψωχοντας εν τηι ημεραι του σαββατου. Ἔμελε δε
αυτοις ουτε των νομων ουτε δια το σαββατον, εν αυτωι γαρ μαλλον παρηνομουν·
αλλ' οτι τον τροπον οντες πονηροι, τοις τε μαθηταις εφθονουν σωιζομενοις, και
μονον ηβουλοντο τα της ιδιας γνωμης κρατειν. Ἐκεινοι μεν ουν της ιδιας
παρανομιας εχουσι τα επιχειρα, ανιεροι γενομενοι και λοιπον «αρχοντες Σοδομων
και λαος Γομορρας» χρηματιζοντες. Και αυτοι δε ουδεν ηττον εκεινων δοκουσιν μοι
την επιτιμιαν εχειν, ηδη την της ιδιας αλογιας αγνοιαν. Ουτε γαρ νοουσιν α
λεγουσιν, αλλα και νομιζουσιν ειδεναι απερ αγνοουσι· μονη δε γνωσις εν αυτοις εστι
του κακοποιειν, και καθ' ημεραν χειρονα χειροσιν εφευρισκειν. Και γαρ και την νυν
φυγην ημων, ουκ επ' αρετηι θελοντες ημας ανδραγαθησασθαι, διαβαλλουσι· ποθεν
γαρ ευχη τοιαυτη παρ' εχθροις υπερ «των μη συντρεχοντων αυτοις» εν τηι
κακοφροσυνηι; Ἀλλα κακοηθεις οντες, σχηματιζονται τοιαυτα περιβομβειν,
νομιζοντες ευηθεις οντες αληθως αυτοι, ως αρα δεει της παρ' αυτων λοιδοριας
προσαξομεν εαυτους ποτε αυτοις. Θελουσι γαρ και δια τουτο παντα περιτρε χουσι·
και υποκρινονται μεν ως φιλοι, ερευνωσι δε ως εχθροι, ινα αιματων εμφορηθεντες
εκποδων ποιησωσι και ημας, οτι κατα της ασεβειας αυτων εφρονησαμεν αει και
φρονουμεν, και την αιρεσιν αυτων ελεγχοντες στηλιτευομεν.
3 Τινα γαρ ποτε διωκοντες και καταλαβοντες ουχ υβρισαν ως ηθελησαν; τινα
ζητουντες και ευροντες ουχ ουτω διεθηκαν, ως η τελευτησαι κακως η λωβηθηναι
πανταχοθεν; α γαρ οι δικασται δοκουσι ποιειν, ταυτ' εκεινων εστιν ενεργηματα· και
μαλλον ουτοι της εκεινων προαιρεσεως και πονηριας εισιν υπηρεται. Ποιος τοινυν
τοπος ουκ εχει της κακιας αυτων υπομνημα; Τινα φρονουντα κατ' αυτων ου
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνεσκευασαντο πλασαμενοι προφασεις κατα την Ἰεζαβελ; Ποια εκκλησια νυν ου
θρηνει δια τας εκεινων κατα των επισκοπων αυτων επιβουλας; Ἀντιοχεια μεν δι'
Ευσταθιον τον ομολογητην και ορθοδοξον, Βαλανεαι δε δι' Ευφρατιωνα τον
θαυμασιωτατον, και Παλτος μεν και Ἀνταραδος δια Κυματιον και Καρτεριον, η δε
Ἀδριανουπολις δι' Ευτροπιον τον φιλοχριστον και τον μετ' αυτον Λουκιον, τον
πολλακις παρ' αυτων και αλυσεις φορεσαντα και ουτως αποθανοντα, και Ἄγκυρα
μεν δια Μαρκελλον, Βερροια δε δια Κυρον και Γαζα δι' Ἀσκληπαν. Τουτους μεν γαρ
πολλα προτερον υβρισαντες, εξορισθηναι πεποιηκασιν οι δολιοι. Θεοδουλον δε και
Ὀλυμπιον απο της Θραικης επισκοπους, και ημας, και πρεσβυτερους ημετερους,
ουτως εποιησαν ζητηθηναι, ωστε, ει ευρεθειημεν, κεφαλης υποστηναι τιμωριαν. Και
ταχα αν απεθανομεν ουτως, ει μη παρα γνωμην αυτων εφυγομεν και τοτε. Τοιαυτα
γαρ εστι τα μεν κατα των περι Ὀλυμπιον προς τον ανθυπατον ∆ονατον, τα δε καθ'
ημων προς Φιλαγριον δοθεντα γραμματα. Τον γαρ της Κωνσταντινου πολεως
επισκοπον Παυλον, διωξαντες και ευροντες, προφανως αποπνιγηναι πεποιηκασιν εν
τηι λεγομενηι Κουκουσωι της Καππαδοκιας, δημιον εσχηκοτες εις τουτο Φιλιππον τον
γενομενον επαρχον· ην γαρ και της αιρεσεως αυτων προστατης και των πονηρων
βουλευματων υπηρετης.
4 Ἆρ' ουν δια τα τοσαυτα κορον εχουσι και λοιπον ηρεμησαν· Ουδαμως. Ουτε
γαρ επαυσαντο, αλλα, κατα την εν ταις Παροιμιαις βδελλαν, μαλλον νεανιευονται
τοις κακοις επιφυομενοι κατα των μεγαλων παροικιων. Οια γαρ και τανυν εδρασαν,
τις αν αξιως εξειποι; Τις τοσουτον δυναται μνημονευσαι, οσον εκεινοι πεποιηκασιν;
Ἄρτι γαρ ειρηνην εχουσων των εκκλησιων, και των λαων ευχομενων εν ταις
συναξεσιν, ο μεν επισκοπος της Ῥωμης Λιβεριος, και Παυλινος ο της μητροπολεως
των Γαλλιων, και ∆ιονυσιος ο της μητροπολεως της Ἰταλιας, και Λουκιφερ ο της
μητροπολεως των κατα Σερδινιαν νησων, και Ευσεβιος ο απο της Ἰταλιας, οι παντες
επισκοποι αγαθοι και της αληθειας κηρυκες, αρπαζονται και εξοριζονται, προφασιν
ουδεμιαν εχοντες η οτι μη συνεθεντο τηι αρειανηι αιρεσει μηδε υπεγραψαν αυτοις
καθ' ημων, εν αις επλασαντο διαβολαις και συκοφαντιαις.
5 Περι γαρ του μεγαλου και ευγηροτατου και ομολογητου αληθως Ὁσιου,
περιττον εστιν εμε και λεγειν· ισως γαρ εγνωσθη πασιν οτι και τουτον εξορισθηναι
πεποιηκασιν. Ου γαρ ασημος, αλλα και παντων μαλιστα και μαλλον επιφανης ο
γερων. Ποιας γαρ ου καθηγησατο συνοδου; Και λεγων ορθως ου παντας επεισε; Ποια
τις εκκλησια της τουτου προστασιας ουκ εχει μνημεια τα καλλιστα; Τις λυπουμενος
ποτε προσηλθεν αυτωι, και ου χαιρων απηλθε παρ' αυτου; Τις ᾔτησε δεομενος και
ουκ ανεχωρησε τυχων ων ηθελησε; Και ομως και κατα τουτου τετολμηκασιν, οτι και
αυτος, ειδως ας ποιουσι δια την ασεβειαν εαυτων συκοφαντιας, ουχ υπεγραψε ταις
καθ' ημων επιβουλαις. Ει γαρ και υστερον δια τας πολλας υπερ μετρον επιφερομενας
αυτωι πληγας και συσκευας κατα των συγγενων αυτου ειξεν αυτοις προς ωραν ως
γερων και ασθενης τωι σωματι, ομως τουτων η πονηρια και εκ τουτων δεικνυται
σπουδασαντων πανταχοθεν εαυτους δειξαι μη ειναι Χριστιανους αληθως.
6 Ἐκειθεν γαρ και εις την Ἀλεξανδρειαν παλιν επεφυησαν, ζητουντες παλιν
ημας αποκτειναι, και γεγονε χειρονα τα νυν των προτερων. Στρατιωται γαρ
εξαιφνης την εκκλησιαν εκυκλωσαν, και τα πολεμων αντι των ευχων εγινετο. Ειτ'
εισελθων τηι τεσσαρακοστηι ο παρ' αυτων αποσταλεις εκ Καππαδοκιας Γεωργιος
ηυξησεν α παρ' αυτων μεμαθηκε κακα. Μετα γαρ τα εβδομα του Πασχα, παρθενοι εις
δεσμωτηριον εβαλλοντο, επισκοποι ηγοντο υπο στρατιωτων δεδεμενοι, ορφανων
και χηρων ηρπαζοντο οικιαι και αρτοι, εφοδοι κατα των οικιων εγινοντο, και νυκτος
οι Χριστιανοι κατεφεροντο, επεσφραγισθησαν οικιαι, και αδελφοι κληρικων υπερ
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των αδελφων εκινδυνευον. Και δεινα μεν ταυτα, δεινοτερα δε τα μετα ταυτα
τολμηματα· τηι γαρ εβδομαδι μετα την αγιαν Πεντηκοστην ο λαος νηστευσας εξηλθε
περι το κοιμητηριον ευξασθαι, δια το παντας αποστρεφεσθαι την προς Γεωργιον
κοινωνιαν. Ἀλλα τουτο μαθων ο παμπονηρος αυτος, παροξυνει τον στρατηλατην
Σεβαστιανον μανιχαιον οντα· και λοιπον αυτος μετα πληθους στρατιωτων, οπλα και
ξιφη γυμνα και τοξα και βελη φεροντων, ωρμησεν εν αυτηι τηι Κυριακηι κατα των
λαων. Και ολιγους ευρων ευχομενους (οι γαρ πλειστοι λοιπον δια την ωραν
αναχωρησαντες ησαν) τοιαυτα ειργασατο οια παρ' αυτων επρεπεν ακουσαντα
πραξαι· μυρκαιαν γαρ αναψας και στησας παρθενους παρα το πυρ, ηναγκαζε λεγειν
εαυτας της Ἀρειου πιστεως ειναι. Ὡς δε νικωσας αυτας εβλεπε και μη φροντιζουσας
του πυρος, γυμνωσας λοιπον ουτω κατεκοψεν εις τα προσωπα, ως μετα χρονον μογις
αυτας επιγνωσθηναι.
7 Ἄνδρας δε κρατησας τεσσαρακοντα, καινοτερωι τροπωι κατεκοψε· ραβδους
γαρ τας απο των φοινικων ευθυς τεμων, εν αυταις εχουσας ετι τους σκολοπας τα
νωτα τουτων ουτως εξεδειρεν, ως τινας μεν πολλακις χειρουργηθηναι δια τους
εναποπαγεντας εν αυτοις σκολοπας, τινας δε και μη φεροντας αποθανειν. Παντας
μεν ουν τους περιληφθεντας αθροως και τας παρθενους εξωρισαν εις την μεγαλην
Ὄασιν, τα δε σωματα των τετελευτηκοτων ουδε τοις ιδιοις κατα την αρχην
αποδοθηναι πεποιηκασιν, αλλ' εκρυψαν ως ηθελησαν αταφα βαλοντες υπερ του
δοκειν αυτους λανθανειν την τοσαυτην ωμοτητα. Πραττουσι δε τουτο πεπλανημενηι
τηι διανοιαι οι παραφρονες. Των γαρ οικειων των τετελευτηκοτων χαιροντων μεν
δια την ομολογιαν, θρηνουντων δε δια τα σωματα, μειζων εξηχειτο κατ' αυτων ο
της ασεβειας και ωμοτητος ελεγχος. Και γαρ ευθυς απο της Αιγυπτου και των
Λιβυων εξωρισαν μεν επισκοπους Ἀμμωνιον, Μουιον, Γαιον, Φιλωνα, Ἑρμην,
Πληνιον, Ψενοσιριν, Νειλαμμωνα, Ἀγαθον, Ἀναγαμφον, Μαρκον, Ἀμμωνιον, ετερον
Μαρκον, ∆ρακοντιον, Ἀδελφιον,Ἀθηνοδωρον· και πρεσβυτερους Ἱερακα και
∆ιοσκορον. Και ουτω πικρως ηλασαν αυτους, ως τινας μεν αυτων εν ταις οδοις,
τινας δε εν αυτωι τωι εξορισμωι αποθανειν. Ἐφυγαδευσαν δε επισκοπους πλειους
τριακοντα· σπουδη γαρ ην αυτοις κατα τον Ἀχααβ, ει δυνατον, εξαραι την αληθειαν.
Ἰδου ταυτα των ασεβων τα τολμηματα.
8 Ταυτα δρωντες και μη εντραπεντες εφ' οις προτερον καθ' ημων ετυρευσαν
κακοις, ετι και νυν κατηγορουσιν, εκφυγειν δυνηθεντας αυτων τας ανδροφονους
χειρας· μαλλον δε οδυρονται πικρως, οτι μη και εκποδων τελεον πεποιηκασι· και
λοιπον προφασιζονται δειλιαν ονειδιζειν, αγνοουντες οτι και τουτο γογγυζοντες, εις
εαυτους επιστρεφουσι μαλλον την μεμψιν· ει γαρ φαυλον το φευγειν, πολλωι χειρον
το διωκειν· ο μεν γαρ, ινα μη αποθανηι, κρυπτεται, ο δε διωκει ζητων αποκτειναι. Και
το μεν φευγειν γεγραπται, ο δε ζητων αναιρησαι παραβαινει νομον, και μαλλον
αυτος την προφασιν του φευγειν παρεχει. Ειπερ ουν την φυγην ονειδιζουσιν,
εντρεπετωσαν πλεον εαυτους διωκοντας· παυεσθωσαν γαρ επιβουλευοντες, και
παυσονται και οι φευγοντες ευθυς. Ἀλλα της μεν ιδιας πονηριας ου παυονται, του δε
καταλαβειν ενεκα παντα πραττουσιν, ουκ ειδοτες οτι των διωκομενων η φυγη μεγας
ελεγχος εστι κατα των διωκοντων. Ουδεις γαρ τον πραον και φιλανθρωπον φευγει,
αλλα μαλλον τον αγριον και πονηρον οντα τον τροπον. «Πας γουν κατωδυνος και
υποχρεως» απο μεν του Σαουλ εφευγε, προς δε τον ∆αυιδ κατεφευγε. ∆ια τουτο και
ουτοι τους κρυπτομενους αυτους αναιρειν σπουδαζουσιν υπερ του μη δοκειν εχειν
της εαυτων πονηριας τον ελεγχον. Ἀλλα και εν τουτωι δοκουσι τυφλωττειν οι αει
πλανωμενοι· οσωι γαρ η φυγη προδηλος, τοσουτωι και πλεον η εξ επιβουλης
γινομενη παρ' αυτων αναιρεσις η και εξορια προφανεστερα γενησεται· αν τε γαρ
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποκτεινωσιν, ο θανατος μειζον ηχησει κατ' αυτων· αν τε παλιν εξορισωσι,
πανταχου καθ' εαυτων αυτοι μνημεια της παρανομιας εξαποστελλουσιν.
9 Ει μεν ουν εσωιζον τας φρενας, εβλεπον εαυτους εν του τοις συνεχομενους
και τοις εαυτων προσκοπτοντας λογισμοις. Ἐπειδη δε και το σωφρονειν απωλεσαν,
δια τουτο και διωκοντες εξαγονται, και ζητουντες ανελειν ουχ ορωσιν εαυτων την
ασεβειαν. Ταχα γαρ και την Προνοιαν αυτην αιτιασθαι τολμωσιν (ουδεν γαρ αυτοις
ατολμητον), εφ' οις αυτοις ου παραδιδωσι, προδηλου τουτου τυγχανοντος κατα την
του Σωτηρος φωνην, οτι μηδε στρουθιον ανευ του πατρος ημων του εν τοις
ουρανοις εμπεσειν εις παγιδα δυναται. Και γαρ και οτε παραλαμβανουσιν οι
αλαστορες, ευθυς επιλανθανονται των τε αλλων και προ των αλλων εαυτων· και
μοναις ταις αλαζονειαις τας οφρυς ανασπασαντες, ουτε καιρον γινωσκουσιν ουτε
αδικουντες ανθρωπους αιδουνται την φυσιν, κατα δε τον τυραννον της Βαβυλωνος
αγριωτερον επιφυονται και ουτε τινας ελεουσιν, αλλα και «του πρεσβυτερου τον
ζυγον επιβαρυνουσι» και «επι το αλγος των τραυματων», ως γεγραπται, προστιθεα
σιν οι ανηλεεις. Ει μεν ουν μη ταυτα δρασαντες ησαν, ει μη τους κατα της
συκοφαντιας αυτων υπερ ημων λεγοντας εξορισαντες ησαν, πιθανως αν λεγοντες
παρα τισιν ενομισθησαν· επειδη δε αλλοις τοσουτοις και τηλικουτοις επισκοποις
επεβουλευσαν, και ουτε του μεγαλου και ομολογητου Ὁσιου, ουτε του επισκοπου
Ῥωμης ουτε τοσουτων απο των Σπανιων και Γαλλιων και της Αιγυπτου και Λιβυης
και των αλλων μερων επισκοπων εφεισαντο, αλλα τοσαυτα πεποιηκασι κατα των
ολως ελεγξαντων αυτους υπερ ημων, πως ουχι μαλλον ημας προ των αλλων
εβουλευσαντο, και μετ' εκεινους επιθυμουσι δε κακεισε ανελειν; Εις τουτο γαρ
αγρυπνουσι και νομιζουσιν αδικει σθαι, αν βλεπωσι σωιζομενους ους ουκ εβουλοντο
ζην.
10 Τις τοινυν ου συνοραι την πανουργιαν αυτων; Τινι τουτο καταδηλον ουκ
εστιν οτι μη δι' αρετην ονειδιζουσι δειλιαν, αλλ' αιματα διψωντες, ωσπερ σαγηναις,
χρωνται ταις ιδιαις κακοτεχνιαις, νομιζοντες εν ταυταις συλλαμβα νεσθαι ους εαν
ζητωσιν αναιρησαι; Τοιουτους γαρ αυτους αι πραξεις εδειξαν και ηλεγξαν τον
τροπον αυτων, θηριων μεν αγριωτερον, Βαβυλωνιων δε ωμοτερον. Και ει και
αυταρκης εκ τουτων εστιν ο κατ' αυτων ελεγχος, ομως, επειδη κατα «τον πατερα
εαυτων τον διαβολον» απαλοις τοις λογαριοις σχηματιζονται ωστε δειλιαν
εγκαλειν, δειλοτεροι λαγωων οντες αυτοι, φερε και τα εκ των θειων γραφων περι
των τοιουτων γεγραμμενα θεωρησωμεν. ∆ειχθησονται γαρ ουδεν ηττον και προς
ταυτας μεν μαχομενοι, των δε αγιων τας αρετας διαβαλλοντες· ει γαρ λοιδορουσι
τους κρυπτομενους απο των ζητουντων ανελειν και διαβαλλουσι τους φευγοντας
απο των διωκοντων, τι ποιησουσιν ορωντες τον μεν Ἰακωβ φευγοντα τον αδελφον
Ἡσαυ, τον δε Μωσην εις Μαδιαμ αναχωρουντα δια τον φοβον του Φαραω; Τι δε
τοιαυτα φλυαρουντες απολογησονται τωι ∆αυιδ φευγοντι τον Σαουλ απο της οικιας,
οτε απεστειλεν αυτον αναιρεθηναι, και κρυπτομενωι μεν τουτον εν τωι σπηλαιωι,
«αλλοιουντι δε το προσωπον εαυτου», εως αν παρελθηι τον Ἀβιμελεχ και την
επιβουλην εκκλινηι; Τι δ' αν ειποιεν οι παντα λεγοντες ευχερως, βλεποντες τον
μεγαν Ἠλιαν επικαλουμενον μεν τον Θεον και νεκρον εγειροντα, κρυπτομενον δε
δια τον Ἀχααβ και φευγοντα δια τας απειλας της Ἰεζαβελ; Τοτε γαρ ζητουμενοι και
οι υιοι των προφητων εκρυπτοντο λανθανοντες εν τοις σπηλαιοις παρα τωι Ἀβδιου.
11 Ἢ τουτοις μεν ως παλαιοις ουκ ενετυχον, των δε κατα το ευαγγελιον
ουδεμιαν μνημην εχουσι. Και γαρ και οι μαθηται «δια τον φοβον των Ἰουδαιων»
ανεχωρουν κρυπτομενοι, και ο Παυλος εν ∆αμασκωι, παρα του εθναρχου ζητουμενος,
«απο του τειχους εν σαργανηι κεχαλασται και εξεφυγε του ζητουντος τας χειρας».
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Της τοινυν γραφης τοιαυτα λεγουσης περι των αγιων, ποιαν αρα προφασιν της
εαυτων προπετειας εξευρειν δυνησονται; Ἄν τε γαρ δειλιαν ονειδισωσι κατ' αυτων,
μαινομενων το τολμημα, αν δε και ως παρα το βουλημα του Θεου ποιουντας αυτους
διαβαλλωσιν, ουκ ειδοτες εισι παντελως τας γραφας. Ἐν μεν γαρ τωι νομωι προσταξις
ην εκταγηναι και πολεις φυγαδευτηριων, υπερ του τους ζητουμενους εις θανατον,
οπως δηποτε δυνασθαι διασυζε σθαι. Ἐπι δε συντελειαι των αιωνων παραγενομενος
αυτος ο τωι Μωσει λαλησας Λογος του Πατρος παλιν εντολην ταυτην διδωσι λεγων·
«οταν δε διωκωσιν υμας εν τηι πολει ταυτηι, φευγετε εις την ετεραν»· και μετ' ολιγα
φησιν· «οταν ουν ιδητε το βδελυγμα της ερημωσεως το ρηθεν δια ∆ανιηλ του
προφητου εστος εν τοπωι αγιωι (ο αναγινωσκων νοειτω), τοτε οι εν τηι Ἰουδαιαι
φευγετωσαν εις τα ορη και ο επι του δωματος μη καταβητω αραι τα εκ της οικιας
αυτου· και ο εν τωι αγρωι μη υποστρεψατω οπισω αραι τα ιματια αυτου». Ταυτα γαρ
ειδοτες οι αγιοι, τοιαυτην ειχον την της πολιτειας αγωγην. α γαρ νυν προσεταξεν ο
Κυριος, ταυτα και προ της ενσαρκου παρουσιας εν τοις αγιοις ελαλει· και εστιν ουτος
ορος ανθρωποις εις τελειοτητα φερων, ο δ' αν ο Θεος προσταξηι τουτο ποιειν.
12 ∆ια τουτο και αυτος ο Λογος δι' ημας γενομενος ανθρωπος κατηξιωσε
ζητουμενος ως ημεις κρυβηναι· και παλιν διωκομενος, φευγειν και την επιβουλην
εκκλιναι. Ἔπρεπε γαρ αυτον, ως εκ του πεινην και διψην και του παθειν, ουτως και
εκ τουτου δεικνυειν εαυτον φορουντα σαρκα και γενομενον ανθρωπον. Ἐξ αρχης
μεν γαρ αμα τωι γενεσθαι ανθρωπος, οτε παιδιον ην, αυτος δια του αγγελου
ενετειλατο τωι Ἰωσηφ· «εγερθεις παραλαβε το παιδιον και την μητερα αυτου και
φευγε εις Αιγυπτον· μελλει γαρ Ἡρωδης ζητειν την ψυχην του παιδιου». Και
αποθανοντος δε Ἡρωδου φαινεται δι' Ἀρχελαον τονυιον αυτου αναχωρων εις την
Ναζαρετ. Ὅτε δε λοιπον και Θεον εαυτον εδεικνυε, και την ξηραν χειρα πεποιηκεν
υγιη, «οι μεν Φαρισαιοι εξελθοντες συμβουλιον ελαβον κατ' αυτου οπως αυτον
απολεσωσιν, ο δε Ἰησους γνους ανεχωρησεν εκειθεν». Και γαρ και οτε τον Λαζαρον
ηγειρεν εκ νεκρων, «απ' εκεινης, φησι, της ημερας εβουλευσαντο, ινα αποκτεινωσιν
αυτον. Ὁ ουν Ἰησους ουκετι παρρησιαι περιεπατει εν τοις Ἰουδαιοις, αλλ' απηλθεν
εκειθεν εις την χωραν εγγυς της ερημου». Ειτα λεγοντος του Σωτηρος· «πριν
Ἀβρααμ γενεσθαι εγω ειμι», οι μεν Ἰουδαιοι ηραν λιθους ινα βαλωσιν επ' αυτον, ο δε
Ἰησους εκρυβη και εξηλθεν εκ του ιερου, και διελθων δια μεσου αυτων επορευετο
και παρηγεν ουτως.
13 Ἄρα ταυτα βλεποντες, μαλλον δε καν ακουοντες επει μη βλεπουσι, πως
κατα το γεγραμμενον ου θελησουσι γενεσθαι πυρικαυστοι, οτι εναντια ων ο Κυριος
ποιει και διδασκει, βουλευονται και φθεγγονται; Και γαρ οτε Ἰωαννης μεμαρτυρηκε
και «οι μαθηται το σωμα εθαψαν, ακουσας ο Ἰησους ανεχωρησεν εκειθεν εν πλοιωι
εις ερημον τοπον κατ' ιδιαν». Ὁ μεν ουν Κυριος εποιει ταυτα και ουτως εδιδασκεν.
Ειθε δε ουτοι καν ουτως αισχυνθωσι, και μεχρι των ανθρωπων στησωσιν εαυτων
την προπετειαν, και μη πλεον μανεντες εγκαλεσωσι και τωι Σωτηρι δειλιαν, απαξ
κατ' αυτου βλασφημειν μελετησαντες. Ἀλλ' ουτε μαινομενων αυτων τις ανεξεται·
μαλλον δε και τα ευαγγελια μη νοουντες ελεγχθησονται. Ἔστι γαρ η προφασις της
τοιαυτης αναχωρησεως και φυγης ευλογος και αληθης, ην επι μεν του Σωτηρος
κειμενην οι ευαγγελισται απεμνημονευσαν. ∆ει δε ημας εκ τουτου και επι παντων
των αγιων την αυτην λογιζεσθαι (α γαρ περι του Σωτηρος ανθρωπινως γεγραπται,
ταυτα τωι κοινωι γενει των ανθρωπων αναφερεσθαι προσηκει· το γαρ ημων εκεινος
εφορεσε σωμα, και την ανθρωπινην ασθενειαν ενεδεικνυτο), ην ο Ἰωαννης εγραψεν
ουτως· «Ἐζητουν αυτον πιασαι, και ουδεις επεβαλεν επ' αυτον την χειρα, οτι ουπω
εληλυθει η ωρα αυτου». Και γαρ και προ του ταυτην ελθειν, ελεγεν αυτος τηι μεν
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μητρι· «ουπω ηκει η ωρα μου»· τοις δε χρηματισασιν αδελφοις αυτου· «ο εμος καιρος
ουπω παρεστι». Παλιν τε ελθοντος του καιρου ελεγε τοις μαθηταις· «καθευδετε το
λοιπον και αναπαυεσθε· ιδου γαρ ηγγικεν η ωρα, και ο Υιος του ανθρωπου
παραδιδοται εις χειρας αμαρτωλων».
14 Ὡς μεν ουν Θεος και Λογος ων του Πατρος καιρον ουκ ειχεν· αυτος γαρ
των καιρων εστι δημιουργος· ανθρωπος δε γενομενος και τουτο λεγων δεικνυσιν
εκαστωι των ανθρωπων χρονον ειναι μεμετρημενον, και χρονον ου τον κατα τυχην,
ως τινες των Ἑλληνων νομιζοντες μυθολο γουσιν, αλλ' ον αυτος δημιουργος ων, ως
ηθελησεν ο Πατηρ, ωρισεν εκαστωι. Και τουτο γεγραπται και πασι γεγονε φανερον· ει
γαρ και κεκρυπται και λανθανει παντας ανθρωπους το πως και το ποσον εκαστωι
μεμετρηται, αλλ' ομως πας οστισουν οιδεν οτι, ως εαρος και θερους και φθινοπωρου
και χειμωνος εστι καιρος, ουτως κατα το γεγραμμενον «καιρος του αποθανειν και
καιρος του ζην εστι». ∆ια τουτο της μεν κατα Νωε γενεας ο χρονος απετμηθη, και ως
του καιρου παντων παροντος, συνεσταλη τα ετη, και τωι Ἐζεκιαι προσετεθησαν ετη
δεκα και πεντε. Του δε Θεου επαγγελλομενου τοις γνησιως αυτωι λατρευουσιν, οτι
«τον αριθμον των ημερων σου αναπληρωσω», ο μεν Ἀβρααμ «πληρης ημερων»
αποθνηισκει, ο δε ∆αυιδ παρεκαλει λεγων· «μη αναγαγηις με εν ημισει ημερων μου».
Και ο μεν εις των φιλων του Ἰωβ Ἐλιφαζ τουτο καλως ειδως ελεγεν· «ελευσηι δε εν
ταφωι ωσπερ σιτος ωριμος κατα καιρον θεριζομενος, η ωσπερ θημωνια αλωνος καθ'
ωραν συγκομισθεισα»· ο δε Σολομων, επισφραγιζων τουτου την φωνην, φησιν·
«αφαιρουνται αωροι ψυχαι παρανομων». ∆ιο και παραινει εν τωι Ἐκκλησιαστηι
λεγων· «μη ασεβησηις πολυ και μη γινου σκληρος, ινα μη αποθανηις εν ου καιρωι
σου».
15 Ὥσπερ δε ταυτα γεγραπται, δεικνυσιν ο Λογος τους αγιους ειδεναι χρονον
εκαστωι των ανθρωπων μεμετρημενον. Του δε μηδενα γινωσκειν το τελος του
χρονου γνωρισμα το λεγειν τον ∆αυιδ· «την ολιγοτητα των ημερων μου αναγγειλον
μοι», ο γαρ ουκ ηπιστατο τουτο μαθειν ηξιου. ∆ια τουτο γουν ο πλουσιος, νομιζων
ετι πολυν ζησεσθαι χρονον, ηκουσεν· «αφρον, ταυτηι τηι νυκτι ζητουσι σου την
ψυχην· α δε ητοιμασας τινι εσται»; Ὁ δε Ἐκκλησιαστης αποφαινεται θαρρων τωι
Πνευματι τωι Ἁγιωι και φησι· «και γε ουκ εγνω ανθρωπος τον καιρον αυτου». ∆ια
τουτο γαρ και ο πατριαρχης Ἰσαακ ελεγε τωι υιωι αυτου τωι Ἡσαυ· «ιδου εγω
γεγηρακα και ου γινωσκω την ημεραν της τελευτης μου». Ὁ μεν ουν Κυριος, καιτοι
Θεος ων και Λογος του Πατρος, και ειδως τον μετρηθεντα τοις πασι δι' αυτου καιρον
και γινωσκων ον αυτος ωρισε και τωι ιδιωι σωματι χρονον εις το παθειν, επειδη δι'
ημας ανθρωπος γεγονε, τας μεν προ του τον χρονον ελθειν ημερας και αυτος, ως
ημεις, εκρυπτετο ζητουμενος, διωκομενος τε εφευγε, και τας επιβουλας εκκλινων
ουτως διηρχετο, και «δια μεσου αυτων επορευετο»· οτε δε και τον ορισθεντα παρ'
αυτου καιρον ηγαγεν αυτος, εν ωι και παθειν σωματικως υπερ παντων ηθελε, τουτον
μεν προσφωνει τωι Πατρι λεγων· «Πατερ, εληλυθεν η ωρα· δοξασον σου τον Υιον»,
ουκετι δε λοιπον τους ζητουντας εκρυπτετο, αλλ' ειστηκει θελων κρατηθηναι παρ'
αυτων. Ειπε γαρ, φησι, τοις ελθουσι προς αυτον· «τινα ζητειτε; των δε
αποκριναμενων· Ἰησουν τον Ναζωραιον, ελεγεν αυτοις· εγω ειμι ον ζητειτε», και
τουτο ουχ απαξ, αλλα και δευτερον πεποιηκε· και ουτως λοιπον απηγαγον αυτον
προς τον Πιλατον. Ουτε δε προ του τον χρονον ελθειν ηφιεν εαυτον κρατεισθαι, ουτε
του καιρου παροντος εκρυπτετο, αλλα και εκδοτον εαυτον εδιδου τοις
επιβουλευουσιν, ινα δειξηι πασι της ανωθεν κρισεως ηρτησθαι την ζωην και τον
θανατον των ανθρωπων, και οτι ανευ του Πατρος ημων του εν τοις ουρανοις ουδε
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θριξ ανθρωπου δυναται λευκη η μελαινα γενεσθαι ουδε στρουθιον εις παγιδα
εμπεσειν ποτε.
16 Ὁ μεν ουν Κυριος ουτως εαυτον προσηγεν υπερ παντων, ως προειρηται· οι
δε αγιοι και τουτον τον τυπον παρα του Σωτηρος μαθοντες (παρ' αυτου γαρ και προ
τουτου και αει παντες εδιδασκοντο), προς μεν τους διωκοντας αγωνιζομενοι,
νομιμως εφευγον, και ζητουμενοι παρ' αυτων εκρυπτοντο· αγνοουντες δε, ως
ανθρωποι, του ορισθεντος αυτοις παρα της Προνοιας χρονου το τελος, ουκ
εβουλοντο παρεχειν απλως εαυτους εκδοτους τοις επιβουλευουσιν· ειδοτες δε παλιν
το γεγραμμενον, οτι «εν ταις χερσι του Θεου εισιν οι κληροι» των ανθρωπων και
«Κυριος θανατοι και Κυριος ζωοποιει», μαλλον εως τελους υπεμενον, ως ειρηκεν ο
Ἀποστολος· «περιερχομενοι εν μηλωταις, εν αιγειοις δερμασιν, υστερουμενοι,
κακουχουμενοι, επι ερημιαις πλανωμενοι, και εν σπηλαιοις και ταις οπαις της γης»
κρυπτομενοι, εως αν η ο ωρισμενος του θανατου χρονος ελθηι, η ο τον χρονον ορισας
Θεος λαλησηι προς αυτους και παυσηι τους επιβουλευοντας, η δηλονοτι παραδωι τους
διωκομενους τοις διωκουσιν, ως αν αυτωι δοξηι καλως εχειν. Και τουτο περι παντων
απο του ∆αυιδ εστι μαθειν καλως· οτε γαρ κατα του Σαουλ παρωξυνεν αυτον Ἰωαβ,
ελεγεν αυτος· «ζηι Κυριος, εαν μη ο Κυριος αυτον παισηι η ελθηι η ημερα» του
θανατου αυτου, «η καταβηι εις πολεμον και προστεθηι» εις τους υπεναντιους, ου μη
εποισω «χειρα μου επι χριστον Κυριου».
17 Ει δε ποτε και φευγοντες προσηρχοντο τοις ζητουσιν, ουδε τουτο απλως
επραττον· του γαρ Πνευματος λαλουντος αυτοις, ουτως απηντων εκεινοις θεοφιλεις
τυγχανοντες και ουτω παλιν την εαυτων υπακοην και προθυμιαν επιδεικνυ μενοι.
Οιος ην Ἠλιας ακουων παρα του Πνευματος, και φαινομενος τωι Ἀχααβ, Μιχαιας τε
ο προφητης ερχο μενος προς αυτον τον Ἀχααβ, και ο επικαλεσαμενος προ φητης επι
το θυσιαστηριον της Σαμαρειας, και εντρεπων τον Ῥοβοαμ, και Παυλος
επικαλουμενος Καισαρα. Ου γαρ δη δια δειλιαν εφευγον, μη γενοιτο· μαλλον γαρ
την φυγην ειχον αγωνα και μελετην κατα του θανατου. Ἀλλα δυο ταυτ' εφυλαττον
και εβουλευοντο καλως, οτι μητε εαυτους απλως προσηγον· τουτο γαρ ην εαυτον
αποκτειναι υπευθυνον τε θανατου γενεσθαι, και αντιπραξαι τωι Κυριωι λεγοντι· «α ο
Θεος εζευξεν ανθρωπος μη χωριζετω»· μητε μεμψιν ολιγωριας ηθελον υπομενειν,
ως ατονησαντες προς τας εν τηι φυγηι θλιψεις μειζονα και δεινοτερον πονον εχουσας
του θανατου. Ὁ μεν γαρ αποθανων πεπαυται του πονειν, ο δε φευγων προσδοκων
καθ' ημεραν τας παρα των εχθρων εφοδους, κουφοτερον ηγειται τον θανατον· ωστε
και τους εν τηι φυγηι τελειωθεντας μη ακλεως αποθνηισκειν, αλλ' εχειν και αυτους
του μαρτυριου το καυχημα. ∆ια τουτο γαρ και ο Ἰωβ εν ανδρειαι μεγας εγνωσθη,
επειδη ζων τοσουτους και τηλικουτους υπεμεινε πονους, ων ουδεμιαν αισθησιν
ελαμβανεν ει τελευτησας ην. ∆ια τουτο και αυτοι οι μακαριοι πατερες τοιαυτην
ειχον της πολιτειας την αγωγην· διωκομενοι μεν γαρ ουκ εδειλιων, αλλα και
μαλλον εδεικνυον εαυτων την της ψυχης ανδρειαν, ουτως εν πνιγηροις και
σκοτεινοις τοποις εαυτους κατα κλειοντες, και σκληρως εαυτους αγοντες· παροντα
δε παλιν του θανατου τον καιρον ου παρηιτουντο. Ἔμελε γαρ αυτοις μητε τουτον
παροντα πτησσειν μητε την ωρισμενην παρα της Προνοιας κρισιν προλαμβανειν,
μητ' αυ προς την οικονομιαν αυτης αντιπραττειν, εις ην και φυλαττομενους εαυτους
εγινωσκον, ινα μη και προπετως πραττοντες εαυτοις αιτιοι του πτοεισθαι γενωνται·
Ουτω γαρ και γεγραπται· «ο προπετης χειλεσι πτοησει εαυτον».
18 Ἀμελει τοσουτον ησαν παρεσκευασμενοι προς την της ανδρειας αρετην,
ως μηδε τον τυχοντα δυνασθαι διστασαι περι τουτου. Ὁ μεν γαρ πατριαρχης Ἰακωβ,
φευγων προτερον τον Ἡσαυ, ουκ εφοβηθη παροντα τον θανατον, μαλλον γαρ εν
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι τωι καιρωι κατ' αξιαν εκαστον των πατριαρχων ηυλογει· ο δε μεγας Μωσης
κρυπτομενος προ τουτου τον Φαραω και δι' αυτον αποδημησας εις Μαδιαμ ακουσας·
«απελθε εις Αιγυπτον» ουκ εφοβηθη, παλιν τε προσταχθεις· «αναβηθι εις το ορος το
Ἀβαρει και τελευτα» ου δειλιασας απεμεινεν, αλλα και ασμενος ωρμησεν εις αυτο.
Και ο μεν ∆αυιδ φευγων προτερον τον Σαουλ, ουκ εφοβειτο προκινδυνευων εν τοις
πολεμοις υπερ των λαων, αλλα και περι θανατου και φυγης αιρεσιν ακουσας, εξον
αυτωι φευγειν και ζην, μαλλον ειλετο τον θανατον ο σοφος· ο δε μεγας Ἠλιας
κρυπτομενος παλαι την Ἰεζαβελ ουκ εδειλιασεν ακουσας παρα του Πνευματος
απαντησαι τωι Ἀχααβ και τον Ὀχοζιαν ελεγξαι. Πετρος δε ο δια τον φοβον των
Ἰουδαιων κρυπτομενος, και Παυλος ο αποστολος εν σαργανηι χαλασθεις και φυγων,
ακουσαντες «εις Ῥωμην δει υμας μαρτυρησαι» ουκ ανεβαλοντο την αποδημιαν,
χαιροντες δε μαλλον απηλθον. Και ο μεν, ως προς τους ιδιους σπευδων, εγαννυτο
σφαζομενος, ο δε και παροντα τον καιρον ου κατεπτησσεν, αλλα και εκαυχατο
λεγων· «εγω γαρ ηδη σπενδομαι, και ο καιρος της αναλυσεως μου εφεστηκε».
19 Ταυτα δε ουτε την προτεραν αυτων φυγην κατα δειλιαν γεγενησθαι
δεικνυσιν, ουτε τα νυν την τυχουσαν αυτοις πραξιν μαρτυρει, μεγαλην δε τινα της
ανδρειας αυτων την αρετην ανακηρυττει. Ουδε γαρ αντι ραθυμιας ειχον την
αναχωρησιν, αλλα και μειζονα τοτε τον τονον της ασκησεως επετεινον· ουδε
κατεγινωσκοντο φευγοντες, ουδε κατηγορουντο δειλιας παρα τοιουτων, οιοι νυν
εισιν ουτοι οι φιλαιτιοι· αλλα και μαλλον εμακαριζοντο παρα του Κυριου λεγοντος·
«μακαριοι οι δεδιωγμενοι ενεκεν δικαιοσυνης». Ἀλλ' ουδε ανωφελης αυτοις ο
τοιουτος εγινετο καματος· ως γαρ «χρυσον εν χωνευτηριωι δοκι μασθεντας», ως
ειπεν η Σοφια, «ευρισκεν αυτους ο Θεος αξιους εαυτου». Και αυτοι τοτε μαλλον ως
σπινθηρες ανελαμπον», σωιζομενοι μεν απο των καταδιωκοντων αυτους, ρυσθεντες
δε εκ των επιβουλων, και δια τουτο φυλαχθεντες τοις λαοις εις διδασκαλιαν, ωστε
και την φυγην αυτων, και το διαδραναι των ζητουντων τον θυμον, κατ' οικονομιαν
του Κυριου γεγενησθαι. Τοτε γαρ ουτως και θεοφιλεις εγινοντο και καλλιστην ειχον
της ανδραγαθιας την μαρτυριαν.
20 Ὁ γουν πατριαρχης Ἰακωβ φευγων πλειονων οπτασιων, και τουτων
θειων, κατηξιουτο· και μαλλον ηρεμων αυτος εσχεν υπερ εαυτου τον Κυριον τον μεν
Λαβαν εντρε ποντα, τον δε Ἡσαυ εμποδιζοντα. Και μετα ταυτα γεγονε του Ἰουδα
πατηρ, εξ ου κατα σαρκα ανετειλεν ο Κυριος, και τας ευλογιας τοις πατριαρχαις
διηκονησε. Μωσης τε ο θεοφιλης, οτε εφευγε, τοτε και την μεγαλην ορασιν ειδε, και
διασωθεις απο των διωκοντων, προφητης εις Αιγυπτον απεστελλετο, διακονος τε
των τοσουτων σημειων και του νομου γενομενος καθηγησατο του τοσουτου λαου εν
τηι ερημωι. Και ο μεν ∆αυιδ διωκομενος εδιδασκεν· «εξηρευ ξατο η καρδια μου λογον
αγαθον» και «ο θεος ημων εμφανως ηξει· ο θεος ημων και ου παρασιωπησεται»· και
μαλλον δε ισχυε λεγων· «εν τοις εχθροις μου επειδεν ο οφθαλμος μου», και παλιν
«επι τωι θεωι ηλπισα, ου φοβηθησομαι τι ποιησει μοι ανθρωπος». Φευγων τε και
αποδιδρασκων απο προσωπου Σαουλ εις το σπηλαιον, ελεγεν· «εξαπεστειλεν εξ
ουρανου και εσωσε με, εδωκεν εις ονειδος τους κατα πατουντας με· εξαπεστειλεν ο
Θεος το ελεος αυτου και την αληθειαν αυτου, και ερρυσατο την ψυχην μου εκ μεσου
σκυμνων». Ουτω δε σωθεις κατ' οικονομιαν και αυτος γεγονε μετα ταυτα βασιλευς,
και την επαγγελιαν εσχεν εκ σπερματος αυτου του τον Κυριον ημων ανατειλαι. Ὁ δε
μεγας Ἠλιας αναχωρων εις το Καρμηλιον ορος επεκαλειτο τον Θεον, και τους μεν
της Βααλ προφητας τετρακοσιους οντας και πλειους αθροως απηλειψε, τους δε
πεμφθεντας επ' αυτον δυο πεντηκονταρχους μετα των εκατον, λεγων· «καταβητω
πυρ απ' ουρανου», εν τουτωι και τουτοις επετιμησε· τετηρηται δε και αυτος, ωστε τον
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐλισσαιον ανθ' εαυτου χρισαι και τυπος εις ασκησιν γενεσθαι τοις υιοις των
προφητων. Παυλος δε ο μακαριος γραφων· «οιους διωγμους υπηνεγκα, και εκ
παντων με ερρυσατο ο Κυριος και ρυσεται» μαλλον ισχυε λεγων· «αλλ' εν τουτοις
πασιν υπερνικωμεν, ουδεν γαρ ημας χωρισει απο της αγαπης του Χριστου»· τοτε γαρ
και «εως τριτου ουρανου ηρπασθη και εις τον παραδεισον» απηνεχθη, ενθα «και
ηκουσεν αρρητα ρηματα α μη εξον ανθρωπωι λαλησαι» δια τουτο και πεφυλακται,
«ωστε απο Ἱερουσαλημ μεχρι του Ἰλλυρικου, πληρωσαι το ευαγγελιον».
21 Ου μεμπτεα αρα, ουδε αργη των αγιων η φυγη· ει γαρ μη εξεκλινον τους
διωκοντας, πως εγινετο το εκ σπερματος ∆αυιδ ανατειλαι τον Κυριον; η τινες
εμελλον ευαγγελιζεσθαι τον λογον της αληθειας; Και γαρ και οι διωκοντες δια τουτο
εζητουν τους αγιους, ινα μη ηι ο διδασκων, οποια Ἰουδαιοι παρηγγειλαν τοις
αποστολοις· αλλα δια τουτο παντα υπεμενον, ινα το ευαγγελιον κηρυχθηι. Ἰδου γουν
και ουτως αγωνιζομενοι ουκ αργον ειχον τον της φυγης καιρον, ουδε διωκομενοι
επελανθανοντο της ετερων ωφελειας, αγαθου δε λογου διακονοι τυγχανοντες ουκ
εφθονουν ουδε ταυτης μεταδιδοναι τοις πασιν· αλλα και φευγοντες το ευαγγελιον
εκηρυττον, και προυλεγον μεν των επιβουλευοντων τας πανουργιας, ησφαλιζοντο
δε τους πιστους ταις παραινεσεσιν. Ὁ μεν ουν μακαριος Παυλος πειραι μαθων
προυλεγε μεν· «οσοι θελουσιν ευσεβως ζην εν Χριστωι, διωχθησονται», επηλειφε δε
ευθυς τους φευγοντας ειπων· «δι' υπομονης τρεχομεν τον προκειμενον ημιν
αγωνα». Καν γαρ αι θλιψεις ωσι συνεχεις, αλλ' «η θλιψις υπομονην κατεργαζεται, η
δε υπομονη δοκιμην, η δε δοκιμη ελπιδα, η δε ελπις ου καταισχυνει». Ὁ δε προφητης
Ἡσαιας, προσδοκωμενης τοιαυτης περιστασεως, υπεμιμνησκε και εβοα· «βαδιζε,
λαος μου, εισελθε εις τα ταμιεια σου, αποκλεισον την θυραν σου, αποκρυβηθι μικρον
οσον οσον, εως αν παρελθηι η οργη». Ὁ δε Ἐκκλησιαστης ειδως τας κατα των
θεοσεβων επιβουλας και λεγων· «εαν συκοφαντιαν πενητος και αρπαγην κριματος
και δικαιοσυνης ιδηις εν τηι χωραι, μη θαυμασηις εν τωι πραγματι, οτι υψηλος επανω
υψηλου φυλαξαι, και υψηλοι επ' αυτης και περισσεια γης». Ειχε τον πατερα εαυτου
τον ∆αυιδ πειραι, και αυτον μαθοντα τα εν τοις διωγμοις και ασφαλιζομενον τους
πασχοντας εν τωι λεγειν· «ανδριζεσθε, και κραταιουσθω η καρδια υμων, παντες οι
ελπιζοντες επι Κυριον»· τοις γαρ ουτως υπομενουσιν ουκ ανθρωπος, αλλ' αυτος
φησι· «Κυριος βοηθησει, και ρυσεται αυτους, οτι ηλπισαν επ' αυτον»· και γαρ καγω
«υπομενων υπεμεινα τον Κυριον, και προσεσχε μοι, και εισηκουσε της δεησεως μου,
και ανηγαγε με εκ λακκου κατωτατου και απο πηλου ιλυος». Ὠφελιμος αρα τοις
λαοις και ουκ ακαρπος η φυγη των αγιων δεικνυται, καν τοις Ἀρειανοις μη δοκηι.
22 Ουτω μεν ουν οι αγιοι, καθαπερ ειρηται, φευγοντες κατα περιττον και δι'
οικονομιαν εφυλαττοντο ωσπερ ιατροι των δεομενων χαριν. Τοις δ' αλλοις και
πασιν απλως ημιν τοις ανθρωποις νομος ουτος, φευγειν διωκομενους και
κρυπτεσθαι ζητουμενους, και μη προπετευεσθαι μεν εν τωι πειραζειν τον Κυριον,
περιμενειν δε αυτους, καθα προειπον, εως αν ο ωρισμενος του θανατου χρονος ελθηι,
η ο κριτης τι περι αυτων βουλευσηται, οπερ αν αυτωι δοξηι καλως εχειν· ειναι μεντοι
τουτους ετοιμους, ωστε καιρου καλεσαν τος και κρατηθεντας «αγωνιζεσθαι υπερ της
αληθειας μεχρι θανατου». Ταυτα και οι μακαριοι μαρτυρες εν τοις κατα καιρους
διωγμοις εφυλαττον, και διωκομενοι μεν εφευγον, και λανθανοντες εκαρτερουν,
ευρισκομενοι δε εμαρτυρουν. Ει δε και τινες εξ αυτων εαυτοις προσηρχοντο τοις διω
κουσι, και τουτο ουχ απλως επραττον· εμαρτυρουν γαρ ευθυς και πασιν εγινετο
φανερον οτι παρα του Πνευματος ην και αυτων η προθυμια και η τοσαυτη προσοδος.
23 Ουκουν οτε τοιαυτα του Σωτηρος εστι τα παραγγελματα, και τοιαυται των
αγιων αι πραξεις, ειπατωσαν ημιν οι μηδ' οτιουν αν τις ειποι κατ' αξιαν εαυτων
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακουοντες, ποθεν εμαθον αυτοι το διωκειν; Ἀπο μεν γαρ των αγιων, ουκ αν ειποιεν·
απο δε του διαβολου (τουτο γαρ αυτοις περιλειπεται) του λεγοντος· «διωξας
καταληψομαι». Και το μεν φευγειν ο Κυριος προσεταξε, και οι αγιοι εφευγον, το δε
διωκειν διαβολικον εστιν επιχειρημα, και κατα παντων αυτος αιτειται τουτο. Τινι
τοινυν δει προσθεσθαι, παλιν λεγετωσαν· τοις του Κυριου ρημασιν η ταις αυτων
μυθολογιαις; Τινων δε δει μιμεισθαι τας πραξεις· των αγιων η ων αν επινοησωσιν
αυτοι; Ἐπειδη δε ισως ουδε ταυτα διακρινειν αυτοι δυνανται (πεπηρωνται γαρ την
διανοιαν και την συνειδησιν, ως ειπεν Ἡσαιας, και νομιζουσι «το πικρον ειναι γλυκυ
και το φως σκοτος»), παρελθων τις εξ ημων Χριστιανος εντρεψατω τουτους μεγαληι
τηι φωνηι λεγων· «αγαθον πεποιθεναι επι Κυριον», η ταις τουτων προσεχειν
μωρολογιαις. Τα μεν γαρ του Κυριου ρηματα ζωην αιωνιον εχει, τα δε παρα τουτων
προφερομενα πανουργιας και αιματων εστι μεστα.
24 Ἱκανα μεν ουν ταυτα την μανιαν των ασεβων ανατρεψαι, και δειξαι μηδεν
ετερον αυτους σπουδαζοντας η ινα μονον εις λοιδοριας και βλασφημιας
φιλονεικωσιν. Ἐπειδη δε απαξ χριστομαχοι τολμησαντες ειναι, λοιπον και
φιλοπραγμονες γεγονασιν, εξεταζετωσαν ομως και τον τροπον της αναχωρησεως,
και μανθανετωσαν παρα των ιδιων. Ἦσαν γαρ Ἀρειανοι συνδραμοντες τοις
στρατιωταις εις το παροξυνειν αυτους, και αγνοουσιν αυτοις δεικνυειν ημας. Και ει
και ουτως ασυμπαθεις τυγχανουσιν, αλλα καν ακουοντες ηρεμειτωσαν
αισχυνομενοι. Νυξ μεν γαρ ηδη ην, και του λαου τινες επαννυχιζον προσδο κωμενης
συναξεως· ο δε στρατηλατης Συριανος εξαιφνης επεστη μετα στρατιωτων πλειον
πεντακισχιλιων εχοντων οπλα και ξιφη γυμνα και τοξα και βελη και ροπαλα, καθα
και προτερον ειρηται. Και την μεν εκκλησιαν αυτος περιεκυκλωσε στησας τους
στρατιωτας συνεγγυς, ως μη δυνασθαι τινας απο της εκκλησιας εξελθοντας
παρελθειν αυτους. Ἐγω δε αλογον ηγουμενος εν τοσαυτηι συγχυσει καταλειψαι τους
λαους και μη μαλλον προκινδυνευειν αυτων, καθεσθεις επι του θρονου, προετρεπον
τον μεν διακονον αναγινωσκειν ψαλμον, τους δε λαους υπακουειν· «οτι εις τον
αιωνα το ελεος αυτου» και παντας ουτως αναχωρειν και εις τους οικους απιεναι.
Ἀλλα του στρατηλατου βιαι λοιπον επεισελθοντος, και των στρατιωτων
περιλαβοντων το ιερατειον ενεκα του συλλαβειν ημας, οι μεν ευρεθεντες εκει
κληρικοι και οι απο των λαων εβοων, ηξιουν αναχωρειν ηδη και ημας· εγω δε
μαλλον αντελεγον, μη προτερον αναχωρησειν ει μη παντες καθ' εκαστον
υπεξελθοιεν. Ἀναστας γουν και προσταξας ευχην ουτως αντηξιουν απιεναι
προτερον τους παντας, «βελτιον ειναι, λεγων, εμε κινδυνευειν η βλαβηναι τινας εξ
υμων». Ἐξελθοντων τοινυν των πλειστων, και των λοιπων επακολουθουντων οι
συν ημιν οντες εκει μοναχοι και τινες των κληρικων ανελθοντες ειλκυσαν ημας. Και
ουτως, επι μαρτυρι τηι αληθειαι, των στρατιωτων των μεν περιεστηκοτων το
ιερατειον, των δε περιερχομενων την εκκλησιαν διηλθομεν, του Κυριου οδηγουντος
και αυτου φυλαττοντος, λαθοντες αυτους ανεχωρησαμεν, δοξαζοντες μεγαλως
αυτον τον Θεον, οτι μητε προδεδωκαμεν τον λαον, αλλα και προπεμψαντες αυτους
διασωθηναι και διαφυγειν τας χειρας των ζητουντων ηδυνηθημεν.
25 Της τοινυν Προνοιας ουτως και παραδοξως ρυσαμενης, τις αν δικαιως
μεμψιν επαγαγοι οτι μη τοις ζητουσιν εαυτους εκδοτους δεδωκαμεν, η
υποστρεψαντες ενεφανισαμεν εαυτους; Τουτο γαρ εστιν αντικρυς αχαριστησαι τωι
Κυριωι, παρ' εντολην τε αυτου πραξαι και ταις των αγιων μαχεσθαι πραξεσιν. Ἢ ο
τουτο μεμφομενος τολμησατω και τον μεγαν αποστολον Πετρον αιτιασασθαι, οτι
καιτοι συγκλεισθεις και τηρουμενος υπο στρατιωτων ηκολουθησε τωι καλουντι
αγγελωι και εξελθων απο της φυλακης και διασωθεις, ουχ υπεστρεψε και παρεδωκεν
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτον, καιπερ ακουσας α πεποιηκεν Ἡρωδης. Μεμφεσθω δε μανεις ο Ἀρειανος οτι
μητε Παυλος ο αποστολος, χαλασθεις απο του τειχους και διασωθεις, μετεγνω και
υποστρεψας εκδοτον εαυτον δεδωκε· μητε οτι Μωσης υπεστρεψεν απο Μαδιαμ εις
Αιγυπτον, ινα κρατηθηι παρα των ζητουντων, μητε ο ∆αυιδ εν τωι σπηλαιωι εδειξεν
εαυτον τωι Σαουλ, αλλα και οι υιοι των προφητων εμειναν εν τοις σπηλαιοις και ου
παρεδωκαν εαυτους τωι Ἀχααβ. Τουτο γαρ ην παλιν παρ' εντολην ποιειν λεγουσης
της γραφης· «ουκ εκπειρασεις Κυριον τον Θεον σου».
26 Τουτο γουν ευλαβουμενος καγω, και ταυτα μαθων ουτως εμαυτον ηγαγον
και ουκ αθετω την εις εμε γενομενην παρα του Κυριου χαριν και βοηθειαν, καν
ουτοι μαινομενοι τριζωσι τους οδοντας καθ' ημων. Και γαρ τοιουτος ο τροπος της
αναχωρησεως ημων γεγονε, και ηγουμαι μηδεμιαν αυτην εχειν μεμψιν παρ' οις
εστιν ο λογισμος υγιης, οπουγε και κατα την θειαν γραφην ουτος ημιν παρα των
αγιων εις διδασκαλιαν ο τυπος παρεδοθη. Ἀλλ' ουτοι, ως εοικεν, ουτε τι των
ατολμητων παρορωσιν, ουτε παραλιμπανειν τι βουλονται, ο μη την πονηριαν αυτων
και την ωμοτητα δεικνυσι. Και γαρ και ο βιος αυτων τοιουτος εστιν, οιοι εισι και τωι
φρονηματι και ταις φλυαριαις· και ουκ αν ειποι τις τοιαυτα και τοσαυτα κατ' αυτων,
οια και οσα πραττοντες αυτοι ουκ αισχυνονται. Ὁ μεν γαρ Λεοντιος, διαβαλλομενος
μετα γυναικος τινος νεωτερας λεγομενης Ευστολιου και κωλυομενος συνοικειν
αυτηι, δι' αυτην εαυτον απεκοψεν, ιν' επ' αδειας εχηι διατριβειν μετ' αυτης. Και την
μεν υποψιαν ουκ απενιψατο, δια τουτο δε μαλλον και πρεσβυτερος ων καθηιρεθη, ει
και Κωνσταντιος ο αιρετικος εβιασατο λεγεσθαι αυτον επισκοπον· ο δε Ναρκισσος
αλλα τε πολλα κακα εχων και τριτον εν διαφοροις συνοδοις καθηιρεθη· και νυν
αυτος εστιν εν αυτοις ο πονηροτατος. Ὁ δε γε Γεωργιος και πρεσβυτερος μεν ων δια
την κακιαν αυτου καθηιρεθη, και ονομασας δε εαυτον επισκοπον ουδεν ηττον παλιν
καθηιρεθη εν τηι κατα Σαρδικην μεγαληι συνοδωι. Ἔχει δε τι και πλεον, οτι και ζων
ασωτως ουκ ελαθεν· αλλα και παρα των οικειων καταγινωσκεται το τελος του ζην
και την ευθυμιαν εν τοις αισχιστοις μετρων.
27 Ἕκαστος μεν ουν τον ετερον εν τοις ιδιοις πλεονεκτει κακοις, κοινος δε
σπιλος εστιν αυτοις, οτι την αιρεσιν εισι χριστομαχοι και ουκετι Χριστιανοι, αλλα
μαλλον Ἀρειανοι καλουνται. Ἰδου ταυτα διαβαλλειν αυτους εδει· αλλοτρια γαρ της
εν Χριστωι πιστεως εστιν. Ἀλλα ταυτα μεν δι' εαυτους κρυπτουσιν, ουδεν δε
θαυμαστον ει τοιουτοι οντες τωι φρονηματι και τοιουτοις συμπλεκομενοι κακοις,
τους μη συντρεχοντας αυτων τηι ασεβεστατηι αιρεσει διωκοντες ζητουσι. Και
αναιρουντες μεν χαιρουσι, μη τυγχανοντες δε ων ευχονται, λυπουνται και
νομιζουσιν αδικεισθαι, οταν, καθα προειπον, βλεπωσι ζωντας ους αποθνησκειν
βουλονται. Ειη δε τουτους ουτως αδικεισθαι, ωστε αυτους μεν ασθενειν εν ταις
αδικιαις αυτων, τους δε διωκομενους παρ' αυτων ευχαριστειν τωι Κυριωι και λεγειν
τα εν τωι εικοστωι εκτωι ψαλμωι· «Κυριος φωτισμος μου και σωτηρ μου, τινα
φοβηθησομαι; Κυριος υπερασπιστης της ζωης μου, απο τινος δειλιασω; Ἐν τωι
εγγιζειν επ' εμε κακουντας του φαγειν τας σαρκας μου, οι θλιβοντες με και οι εχθροι
μου αυτοι ησθενησαν και επεσον»· και παλιν εν τωι τριακοστωι ψαλμωι· «εσωσας εκ
των αναγκων την ψυχην μου, και ου συνεκλεισας με εις χειρας εχθρων· εστησας εν
ευρυχωρωι τους ποδας μου». Ἐν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, δι' ου τωι Πατρι εν
Ἁγιωι Πνευματι η δοξα και το κρατος εις αιωνας των αιωνων· αμην.

 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


