Contra gentes
Του εν αγιοις πατρος ημων Ἀθανασιου αρχιεπισκοπου Ἀλεξανδρειας
κατα Ἑλληνων
1 Ἡ μεν περι της θεοσεβειας και της των ολων αληθειας γνωσις ου τοσουτον
της παρα των ανθρωπων διδασκαλιας δειται, οσον αφ' εαυτης εχει το γνωριμον·
μονον γαρ ουχι καθ' ημεραν τοις εργοις κεκραγε, και ηλιου λαμπροτερον εαυτην δια
της Χριστου διδα σκαλιας επιδεικνυται· ποθουντι δε σοι ομως τα περι ταυτης
ακουσαι, φερε, ω μακαριε, ως αν οιοι τε ωμεν, ολιγα της κατα Χριστον πιστεως
εκθωμεθα, δυναμενωι μεν σοι και απο των θειων λογιων ταυτην ευρειν, φιλοκαλως
δε ομως και παρ' ετερων ακουοντι. αυταρκεις μεν γαρ εισιν αι αγιαι και θεοπνευστοι
γραφαι προς την της αληθειας απαγγελιαν· εισι δε και πολλοι των μακαριων ημων
διδασκαλων εις ταυτα συνταχθεντες λογοι· οις εαν τις εντυχοι, εισεται μεν πως την
των γραφων ερμηνειαν, ης δε ορεγεται γνωσεως τυχειν δυνησεται. αλλ' επειδη τας
των διδασκαλων συνταξεις εν χερσι νυν ουκ εχομεν, αναγκαιον εστιν α παρ'
εκεινων εμαθομεν, ταυτα και απαγγελλειν και γραφειν σοι· λεγω δη την κατα τον
Σωτηρα Χριστον πιστιν· ινα μητε ευτελη τις την του καθ' ημας λογου διδασκαλιαν
ηγησηται, μητε αλογον την εις Χριστον πιστιν υπολαβηι· οποια διαβαλλοντες
Ἕλληνες χλευαζουσι, και πλατυ γελωσι καθ' ημων, ουδεν ετερον η τον σταυρον του
Χριστου προφεροντες· εφ' ωι μαλιστα και την αναισθησιαν αυτων οικτειρησειεν αν
τις, οτι, τον σταυρον διαβαλλοντες, ουχ ορωσι την τουτου δυναμιν πασαν την
οικουμενην πεπληρωκυιαν, και οτι δι' αυτου τα της θεογνωσιας εργα πασι
πεφανερωται. ουκ αν γαρ, ειπερ ησαν και αυτοι γνησιως επιστησαντες αυτου τηι
θεοτητι τον νουν, εχλευαζον το τηλικουτον· αλλα μαλλον και αυτοι τουτον
επεγινωσκον Σωτηρα του παντος, και τον σταυρον μη βλαβην αλλα θεραπειαν της
κτισεως γεγονεναι. ει γαρ του σταυρου γενομενου, πασα μεν ειδωλολατρεια
καθηιρεθη, πασα δε δαιμονων φαντασια τωι σημειωι τουτωι απελαυνεται, και μονος ο
Χριστος προσκυνειται, και δι' αυτου γινωσκεται ο Πατηρ, και οι μεν αντιλεγοντες
καταισχυνονται, ο δε των αντιλεγοντων οσημεραι τας ψυχας αφανως μεταπειθει·
πως (εικοτως γαρ αν τις ειποι προς αυτους) ετι ανθρωπινον εστιν επινοειν το
πραγμα, και ου μαλλον ομολογειν Θεου Λογον και Σωτηρα ειναι του παντος τον επι
του σταυρου αναβαντα; πασχειν δε και ουτοι μοι δοκουσιν ομοιον, ως ει τις τον μεν
ηλιον υπο νεφων σκεπομενον διαβαλλοι, το δε τουτου φως θαυμαζοι, βλεπων οτι
πασα η κτισις υπο τουτου καταλαμπεται. ως γαρ καλον το φως, και καλλιων ο του
φωτος αρχηγος ηλιος· ουτω θειου πραγματος οντος του την οικουμενην πασαν την
αυτου γνωσεως πεπληρωσθαι, αναγκη τον αρχηγον και ηγεμονα του τοιουτου
κατορθωματος ειναι Θεον και Θεου Λογον. Λεγομεν ουν ως εφικτον ημιν, προτερον
διελεγξαντες την των απιστων αμαθιαν· ινα, των ψευδων διελεγχθεντων, λοιπον η
αληθεια δι' εαυτης επιλαμψηι, και θαρρηις και αυτος, ω ανθρωπε, οτι αληθειαι
πεπιστευκας, και τον Χριστον γινωσκων ουκ ηπατηθης. πρεπειν δε σοι ηγουμαι
φιλοχριστωι οντι τα περι Χριστου διαλεγεσθαι, επει και παντων τιμιωτεραν την περι
τουτου γνωσιν και πιστιν ηγεισθαι σε πεπιστευκα.
2 Ἐξ αρχης μεν ουκ ην κακια· ουδε γαρ ουδε νυν εν τοις αγιοις εστιν, ουδ'
ολως κατ' αυτους υπαρχει αυτη· ανθρωποι δε ταυτην υστερον επινοειν ηρξαντο, και
καθ' εαυτων ανατυπουσθαι· οθεν δη και την των ειδωλων επινοιαν εαυτοις
ανεπλασαντο, τα ουκ οντα ως οντα λογιζομενοι. ο μεν γαρ του παντος δημιουργος
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και παμ βασιλευς Θεος, ο υπερεκεινα πασης ουσιας και ανθρωπινης επινοιας
υπαρχων, ατε δη αγαθος και υπερκαλος ων, δια του ιδιου Λογου του Σωτηρος ημων
Ἰησου Χριστου το ανθρωπινον γενος κατ' ιδιαν εικονα πεποιηκε· και των οντων
αυτον θεωρητην και επιστημονα δια της προς αυτον ομοιωσεως κατεσκευασε, δους
αυτωι και της ιδιας αιδιοτητος εννοιαν και γνωσιν, ινα, την ταυτοτητα σωζων, μητε
της περι Θεου φαντασιας ποτε αποστηι, μητε της των αγιων συζησεως αποπηδησηι,
αλλ', εχων την του δεδωκοτος χαριν, εχων και την ιδιαν εκ του πατρικου Λογου
δυναμιν, αγαλληται και συνομιληι τωι Θειωι, ζων τον απημονα και μακαριον οντως
αθανατον βιον. ουδεν γαρ εχων εμποδιον εις την περι του Θειου γνωσιν, θεωρει μεν
αει δια της αυτου καθαροτητος την του Πατρος εικονα, τον Θεον Λογον, ου και κατ'
εικονα γεγονεν· υπερεκπληττεται δε κατανοων την δι' αυτου εις το παν προνοιαν,
υπερανω μεν των αισθητων και πασης σωματικης φαντασιας γινομενος, προς δε τα
εν ουρανοις θεια νοητα τηι δυναμει του νου συναπτομενος. οτε γαρ ου συνομιλει τοις
σωμασιν ο νους ο των ανθρωπων, ουδε τι της εκ τουτων επιθυμιας μεμιγμενον
εξωθεν εχει, αλλ' ολος εστιν ανω εαυτωι συνων ως γεγονεν εξ αρχης· τοτε δη, τα
αισθητα και παντα τα ανθρωπινα διαβας, ανω μεταρσιος γινεται, και τον Λογον
ιδων, οραι εν αυτωι και τον του Λογου Πατερα, ηδομενος επι τηι τουτου θεωριαι, και
ανακαινου μενος επι τωι προς τουτον ποθωι. ωσπερ ουν τον πρωτον των ανθρωπων
γενομενον, ος και κατα την Ἑβραιων γλωτταν Ἀδαμ ωνομασθη, λεγουσιν αι ιεραι
γραφαι κατα την αρχην ανεπαισχυντωι παρρησιαι τον νουν εσχηκεναι προς τον Θεον,
και συνδιαιτασθαι τοις αγιοις εν τηι των νοητων θεωριαι, ην ειχεν εν εκεινωι τωι
τοπωι, ον και ο αγιος Μωυσης τροπικως παραδεισον ωνομασεν. ικανη δε η της ψυχης
καθαροτης εστι και τον Θεον δι' εαυτης κατοπτριζεσθαι, καθαπερ και ο Κυριος φησι·
Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται.
3 Ουτω μεν ουν ο ∆ημιουργος, ωσπερ ειρηται, το των ανθρωπων γενος
κατεσκευασε, και μενειν ηθελησεν· οι δε ανθρωποι, κατο λιγωρησαντες των
κρειττονων, και οκνησαντες περι την τουτων καταληψιν, τα εγγυτερω μαλλον
εαυτων εζητησαν, εγγυτερα δε τουτοις ην το σωμα, και αι τουτου αισθησεις. οθεν
των μεν νοητων απεστησαν εαυτων τον νουν, εαυτους δε κατανοειν ηρξαντο.
εαυτους δε κατανοουντες, και του τε σωματος και των αλλων αισθητων
αντιλαμβανομενοι, και ως εν ιδιοις απατωμενοι, εις εαυτων επι θυμιαν επεσαν, τα
ιδια προτιμησαντες της προς τα θεια θεωριας· ενδιατριψαντες δε τουτοις, και των
εγγυτερω μη αποστηναι θελον τες, ταις μεν του σωματος ηδοναις συνεκλεισαν
εαυτων την ψυχην, τεταραγμενην και πεφυρμενην πασαις επιθυμιαις· τελεον δε
επελα θοντο της εξ αρχης αυτων παρα Θεου δυναμεως. Τουτο δ' αν τις ιδοι και εκ
του πρωτου πλασθεντος ανθρωπου αληθες, ως αι ιεραι περι αυτου λεγουσι γραφαι.
κακεινος γαρ, εως μεν τον νουν ειχε προς το Θεον και την τουτου θεωριαν, απεστρε
φετο την προς το σωμα θεωριαν· οτε δε συμβουλιαι του οφεως απεστη μεν της προς
τον Θεον διανοιας, εαυτον δε κατανοειν ηρξατο, τηνικαυτα και εις επιθυμιαν του
σωματος επεσαν, και εγνωσαν οτι γυμνοι ησαν, και γνοντες ηισχυνθησαν. εγνωσαν
δε εαυτους γυμνους ου τοσουτον απο ενδυματος, αλλ' οτι γυμνοι της των θειων
θεωριας γεγονασι, και προς τα εναντια την διανοιαν μετηνεγκαν. απο σταντες γαρ
της προς τον ενα και οντα, Θεον λεγω, κατανοησεως και του προς αυτον ποθου,
λοιπον εις διαφορους και εις τας κατα μερος επιθυμιας ενεβησαν του σωματος. ειτα,
οια φιλει γινεσθαι, εκαστου και πολλων επιθυμιαν λαβοντες, ηρξαντο και την προς
αυτας σχεσιν εχειν· ωστε και φοβεισθαι ταυτας καταλειψαι. οθεν δη και δειλιαι, και
φοβοι, και ηδοναι, και θνητα φρονειν τηι ψυχηι προσγεγονεν. ου θελουσα γαρ
αποστηναι των επιθυμιων, φοβειται τον θανατον και τον χωρισμον του σωματος.
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιθυμουσα δε παλιν, και μη τυγχανουσα των ομοιων, εμαθε φονευειν και αδικειν.
πως δε και ταυτα ποιει, ευλογον κατα δυναμιν σημαναι.
4 Ἀποστασα της των νοητων θεωριας, και ταις κατα μερος του σωματος
ενεργειαις καταχρωμενη, και ησθεισα τηι του σωματος θεωριαι και ιδουσα καλον
εαυτηι ειναι την ηδονην, πλανηθεισα κατεχρησατο τωι του καλου ονοματι, και
ενομισεν ειναι την ηδονην αυτο το οντως καλον· ωσπερ ει τις, την διανοιαν
παραπληγεις, και απαιτων ξιφος κατα των απαντωντων, νομιζοι τουτο ειναι το
σωφρονειν. ερασθεισα δε της ηδονης, ποικιλως αυτην ενεργειν ηρξατο. ουσα γαρ
την φυσιν ευκινητος, ει και τα καλα απεστραφη, αλλα του κινεισθαι ου παυεται.
κινειται ουν ουκ ετι μεν κατα αρετην, ουδε ωστε τον Θεον οραιν· αλλα τα μη οντα
λογιζομενη, το εαυτης δυνατον μεταποιει, καταχρωμενη τουτωι εις ας επενοησεν
επιθυμιας, επει και αυτεξουσιος γεγονε. δυναται γαρ ωσπερ προς τα καλα νευειν,
ουτω και τα καλα αποστρεφεσθαι· αποστρεφομενη δε το καλον, παντως τα εναντια
λογιζεται· παυσασθαι γαρ καθολου του κινεισθαι ου δυναται, την φυσιν ουσα, ως
προειπον, ευκινητος. και γινωσκουσα το αυτεξουσιον εαυτης, οραι εαυτην δυνασθαι
κατ' αμφοτερα τοις του σωματος μελεσι χρασθαι εις τε τα οντα και τα μη οντα· οντα
δε εστι τα καλα, ουκ οντα δε τα φαυλα. οντα δε φημι τα καλα, καθοτι εκ του οντος
Θεου τα παραδειγματα εχει· ουκ οντα δε τα κακα λεγω, καθοτι επινοιαις ανθρωπων
ουκ οντα αναπεπλασται. εχοντος γαρ του σωματος οφθαλμους εις το την κτισιν
οραιν, και δια της παναρμονιου ταυτης συνταξεως γινωσκειν τον ∆ημιουργον·
εχοντος δε και ακοην εις επακροασιν των θειων λογιων και των του Θεου νομων·
εχοντος δε και χειρας, εις τε την των αναγκαιων ενεργειαν και εκτασιν της προς τον
Θεον ευχης· η ψυχη αποστασα της προς τα καλα θεωριας, και της εν αυτοις
κινησεως, λοιπον πλανωμενη κινειται εις τα εναντια. ειτα το δυνατον εαυτης, ως
προειπον, ορωσα, και τουτωι καταχρωμενη, ενενοησεν οτι και εις τα εναντια δυναται
κινειν τα του σωματος μελη· και δια τουτο αντι του την κτισιν οραιν, εις επιθυμιας
τον οφθαλμον αποστρεφει, δεικνυουσα οτι και τουτο δυναται και νομιζουσα οτι,
απαξ κινουμενη, σωζει την εαυτης αξιαν, και ουχ αμαρτανει ποιουσα ο δυναται· ουκ
ειδυια οτι ουχ απλως κινεισθαι, αλλ' εις α δει κινεισθαι γεγονε· τουτου γαρ χαριν και
αποστολικη παρεγγυαι φωνη· Παντα εξεστιν, αλλ' ου παντα συμφερει.
5 Ἀλλα των ανθρωπων η τολμα ουκ εις το συμφερον και πρεπον, αλλ' εις το
δυνατον σκοπησασα, τα εναντια ποιειν ηρξατο· οθεν, και τας χειρας εις το εναντιον
κινουμενη, φονευειν πεποιηκε, και την ακοην εις παρακοην παρηγαγε, και τα αλλα
μελη εις το μοιχευειν αντι νομιμης τεκνογονιας· και την μεν γλωτταν αντι ευφημιας
εις βλασφημιας και λοιδοριας και επιορκιας, τας δε χειρας αυ παλιν εις το κλεπτειν
και τυπτειν τους ομοιους ανθρωπους· και την μεν οσφρησιν εις οδμων ερωτικων
ποικιλιας· τους δε ποδας εις οξυτητα του εκχεαι αιμα· και την μεν γαστερα εις μεθην
και κορον απληρω τον· απερ παντα κακια και αμαρτια ψυχης εστιν. αιτια δε τουτων
ουδεμια, αλλ' η των κρειττονων αποστροφη. ως γαρ εαν ηνιοχος, επιβας ιπποις εν
σταδιωι καταφρονησηι μεν του σκοπου, εις ον ελαυνειν αυτον προσηκει, αποστραφεις
δε τουτον, απλως ελαυνηι τον ιππον ως αν δυνηται· δυναται δε ως βουλεται· και
πολλακις μεν εις τους απαντωντας ορμαι, πολλακις δε και κατα κρημνων ελαυνει,
φερομενος οπου δ' αν εαυτον τηι οξυτητι των ιππων φεροι, νομιζων οτι ουτω
τρεχων, ουκ εσφαλη του σκοπου· προς γαρ μονον τον δρομον αποβλεπει, και ουχ
οραι οτι εξω του σκοπου γεγονεν· ουτω και η ψυχη αποστραφεισα την προς τον Θεον
οδον, και ελαυνουσα παρα το πρεπον τα του σωματος μελη, μαλλον δε και αυτη μετ'
αυτων υφ' εαυτης ελαυνομενη, αμαρτανει και το κακον εαυτηι πλαττει, ουχ ορωσα
οτι πεπλανηται της οδου, και εξω γεγονε του της αληθειας σκοπου, εις ον ο
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χριστοφορος ανηρ ο μακαριος Παυλος αποβλεπων ελεγε· Κατα σκοπον διωκω, εις το
βραβειον της ανω κλησεως Ἰησου Χριστου· σκοπων γουν το καλον ο αγιος, ουδεποτε
το κακον εποιει.
6 Ἑλληνων μεν ουν τινες, πλανηθεντες της οδου, και τον Χριστον ουκ
εγνωκοτες, εν υποστασει και καθ' εαυτην ειναι την κακιαν απεφηναντο,
αμαρτανοντες κατα δυο ταυτα· η τον ∆ημιουργον αποστερουντες του ειναι ποιητην
των οντων· ουκ αν γαρ ειη των οντων Κυριος, ει γε κατ' αυτους η κακια υποστασιν
εχει καθ' εαυτην και ουσιαν· η παλιν, θελοντες αυτον ποιητην ειναι των ολων, εξ
αναγκης και του κακου δωσουσιν ειναι· εν γαρ τοις ουσι και το κακον κατ' αυτους
εστι. τουτο δε ατοπον και αδυνατον αν φανειη· ου γαρ εκ του καλου το κακον, ουδε
εν αυτωι εστιν, ουδε δι' αυτου· επει ουκετι καλον αν ειη μεμιγμενην εχον την φυσιν,
η αιτιον γινομενον κακου. Οι δε απο των αιρεσεων, εκπεσοντες της εκκλησιαστικης
διδα σκαλιας, και περι την πιστιν ναυαγησαντες, και ουτοι μεν υποστασιν του κακου
παραφρονουσιν ειναι· αναπλαττονται δε εαυτοις παρα τον αληθινον του Χριστου
Πατερα θεον ετερον, και τουτον αγεννητον του κακου ποιητην και της κακιας
αρχηγον, τον και της κτισεως δημιουργον. τουτους δε ευχερως αν τις ελεγξειεν εκ τε
των γραφων και εξ αυτης της εν ανθρωποις διανοιας, αφ' ης και ταυτα αναπλα
σαμενοι μαινονται. ο μεν ουν Κυριος και Σωτηρ ημων Ἰησους Χριστος εν τοις εαυτου
ευαγγελιοις φησι βεβαιων τα Μωυσεως ρηματα, οτι Κυριος ο Θεος εις εστι· και,
Ἐξομολογουμαι σοι, Πατερ, Κυριε του ουρανου και της γης. ει δε εις εστιν ο Θεος, και
ουτος ουρανου και γης Κυριος, πως αλλος αν ειη θεος παρα τουτον; που δε και εσται
ο κατ' αυτους θεος, τα παντα του μονου και αληθινου Θεου πληρουντος κατα την
του ουρανου και γης περιληψιν; πως δε και αλλος αν ειη ποιητης, ων αυτος ο Θεος
και Πατηρ του Χριστου εστι Κυριος κατα την του Σωτηρος φωνην; ει μη αρα, ως εν
ισοστασιωι, και των του αγαθου Θεου τον φαυλον δυνασθαι γενεσθαι κυριον ειποιεν.
αλλ' εαν τουτο λεγωσιν, ορα εις οσην ασεβειαν εκπιπτουσιν· εν γαρ τοις τα ισα
δυναμενοις το υπερεχον και κρειττον ουκ αν ευρεθειη. και γαρ ει μη θελοντος του
ετερου, το ετερον εστιν· ιση αμφοτερων η δυναμις και η ασθενεια εστιν· ιση μεν, οτι
νικωσιν αλληλων την βουλησιν εν τωι ειναι· ασθενεια δε αμφοτερων εστιν, οτι μη
βουλομενοις αυτοις παρα γνωμην αποβαινει τα πραγματα· εστι γαρ και ο αγαθος
παρα γνωμην του φαυλου, εστι και ο φαυλος παρα βουλησιν του αγαθου.
7 Ἄλλως τε· και τουτο γαρ αν τις αυτοις ειποι· ει τα φαινομενα εργα του
φαυλου εστι, τι το εργον του αγαθου; φαινεται γαρ ουδεν πλην μονης της του
δημιουργου κτισεως. τι δε και του ειναι τον αγαθον γνωρισμα, ουκ οντων αυτου
εργων δι' ων αν γνωσθειη; εκ γαρ των εργων ο δημιουργος γινωσκεται. πως δε ολως
και δυο αν ειη εναντια αλληλων, η τι το διαιρουν εστι ταυτα, ινα χωρις αλληλων
γενωνται; ειναι γαρ αυτα αμα αδυνατον, δια το αναιρετικα αλληλων ειναι. αλλ'
ουδε ετερον εν ετερωι δυνηθειη αν ειναι δια το αμικτον και ανομοιον αυτων της
φυσεως. ουκουν εκ τριτου το διαιρουν φανησε ται, και αυτο Θεος. αλλα ποιας αν ειη
και το τριτον φυσεως; ποτερον της του καλου, η του φαυλου; αδηλον φανησεται. της
γαρ αμφοτερων ειναι αυτο, αδυνατον. Σαθρας δη τοινυν της τοιαυτης αυτων
διανοιας φαινομενης, αναγκη την αληθειαν διαλαμπειν της εκκλησιαστικης
γνωσεως· οτι το κακον ου παρα Θεου ουδε εν Θεωι ουτε εξ αρχης γεγονεν, ουτε ουσια
τις εστιν αυτου. αλλα ανθρωποι κατα στερησιν της του καλου φαντασιας εαυτοις
επινοειν ηρξαντο και αναπλαττειν τα ουκ οντα, και απερ βουλονται. ως γαρ αν τις
ηλιου φαινοντος, και πασης της γης τωι φωτι τουτου καταλαμπομενης, καμμυων
τους οφθαλμους, σκοτος εαυτωι επινοηι ουκ οντος σκοτους, και λοιπον ως εν σκοτει
πλανω μενος περιπατηι, πολλακις πιπτων και κατα κρημνων υπαγων, νομιζων ουκ
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειναι φως, αλλα σκοτος· δοκων γαρ βλεπειν, ουδ' ολως οραι· ουτω και η ψυχη των
ανθρωπων, καμμυσασα τον οφθαλ μον δι' ου τον Θεον οραιν δυναται, εαυτηι τα κακα
επενοησεν, εν οις κινουμενη, ουκ οιδεν οτι δοκουσα τι ποιειν, ουδεν ποιει· τα ουκ
οντα γαρ αναπλαττεται. και ουχ οποια γεγονε, τοιαυτη και εμεινεν· αλλ' οποιαν
εαυτην ενεφυρε, τοιαυτη και φαινεται. γεγονε μεν γαρ εις το οραιν τον Θεον και υπ'
αυτου φωτιζεσθαι· αυτη δε αντι του Θεου τα φθαρτα και το σκοτος εζητησεν, ως που
και το Πνευμα εγγραφως φησιν· Ὁ Θεος τον ανθρωπον εποιησεν ευθη· αυτοι δε
εζητησαν λογισμους πολλους. κακιας δη ουν ευρεσις και επινοια τοις ανθρωποις εξ
αρχης ουτω γεγονε και πεπλασται. Πως δε και εις την των ειδωλων μανιαν
καταβεβηκασιν, ηδη λεγειν αναγκαιον, ινα γινωσκηις οτι ολως η των ειδωλων
ευρεσις ουκ απο αγαθου, αλλ' απο κακιας γεγονε. το δε την αρχην εχον κακην εν
ουδενι ποτε καλον κριθειη, ολον ον φαυλον.
8 Ουκ αρκεσθεισα τηι της κακιας επινοιαι των ανθρωπων η ψυχη, κατ' ολιγον
και εις τα χειρονα εαυτην εξαγειν ηρξατο. μαθουσα γαρ διαφορας ηδονων και
ζωσαμενη την των θειων ληθην, ηδομενη δε και προς τα του σωματος παθη και προς
μονα τα παροντα και τας τουτων δοξας αποβλεπουσα, ενομισε μηδεν ετι πλεον ειναι
των βλεπομενων, αλλα μονα τα προσκαιρα και τα σωματικα ειναι τα καλα.
αποστραφεισα δε και επιλαθομενη εαυτην ειναι κατ' εικονα του αγαθου Θεου, ουκ
ετι μεν δια της εν αυτηι δυναμεως τον Θεον Λογον, καθ' ον και γεγονεν, οραι· εξω δε
εαυτης γενομενη, τα ουκ οντα λογιζεται και ανατυπουται. επικρυψασα γαρ ταις
επιπλοκαις των σωματικων επιθυμιων το ως εν αυτηι κατοπτρον, δι' ου μονον οραιν
ηδυνατο την εικονα του Πατρος, ουκετι μεν οραι α δει ψυχην νοειν· παντι δε
περιφερεται, και μονα εκεινα οραι τα τηι αισθησει προσπιπτοντα. οθεν δη πασης
σαρκικης επιθυμιας γεμουσα, και εν ταις τουτων δοξαις ταραττομενη, λοιπον, ον
επελαθετο τηι δια νοιαι Θεον, τουτον εν σωματικοις και αισθητοις αναπλαττεται, τοις
φαινομενοις την Θεου προσηγοριαν ανατιθεισα, και μονα ταυτα δοξαζουσα απερ
αυτη βουλεται, και ως ηδεα οραι. προηγειται τοινυν αιτια της ειδωλολατρειας η
κακια. μαθοντες γαρ οι ανθρωποι την ουκ ουσαν κακιαν εαυτοις επινοειν, ουτω και
τους ουκ οντας θεους εαυτοις ανεπλασαντο. οιον δε ει τις, εις βυθον καταδυς, μηκετι
μεν βλεποι το φως, μηδε τα εν τωι φωτι φαινομενα, δια το των οφθαλμων αυτου
προς το κατω νευμα, και την του υδατος επικειμενην επιχυσιν αυτωι· μονα δε τα εν
τωι βυθωι αισθομενος, νομιζοι μηδεν πλεον εκεινων ειναι, αλλ' αυτα τα φαινομενα
αυτωι των οντων ειναι τα κυρια· ουτω και οι παλαι των ανθρωπων παραφρονες,
καταδυντες εις τας των σαρκων επιθυμιας και φαντασιας, και επιλαθομενοι της περι
Θεου εννοιας και δοξης, αμυδρωι τωι λογισμωι, μαλλον δε αλογιαι χρησαμενοι, τα
φαινομενα θεους ανετυπωσαντο, την κτισιν παρα τον κτισαντα δοξαζοντες, και τα
εργα μαλλον εκθειαζοντες ηπερ τον τουτων αιτιον και δημιουργον δεσποτην Θεον.
ωσπερ δε κατα το προλεχθεν παραδειγμα, οι εις τον βυθον καταδυομενοι, οσωι
μαλλον επικαταβαινουσι, τοσουτον εις τα σκοτεινοτερα και βαθυτερα ορ μωσιν·
ουτω και το των ανθρωπων πεπονθε γενος. ου γαρ απλην εσχον την
ειδωλολατρειαν, ουδε αφ' ων ηρξαντο εν τουτοις και διεμειναν· αλλ' οσον τοις
πρωτοις ενεχρονιζον, τοσουτον εαυτοις καινοτερας εφευρισκον δεισιδαιμονιας· και
κορον ου λαμβανοντες των πρωτων, αλλοις παλιν ενεπιμπλαντο κακοις,
προκοπτοντες εν τοις αισχιστοις, και πλειον εαυτων επεκτεινοντες την ασεβειαν.
τουτο δε και η θεια γραφη μαρτυρεται λεγουσα· Ὅταν ελθηι ασεβης εις βαθος κακων,
καταφρονει. 9 Ἄρτι γαρ απεπηδησεν η διανοια των ανθρωπων απο Θεου, και
καταβαινοντες ταις εννοιαις και τοις λογισμοις οι ανθρωποι, πρωτοις ουρανωι και
ηλιωι και σεληνηι και τοις αστροις την του Θεου τιμην ανεθηκαν, εκεινους ου μονον
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεους ειναι νομιζοντες, αλλα και των αλλων των μετ' αυτους αιτιους τυγχανειν·
ειτ', επικαταβαινοντες τοις σκοτεινοις λογισμοις, αιθερα και τον αερα και τα εν τωι
αερι προσηγορευσαν θεους. προβαινοντες δε τοις κακοις, ηδη και τα στοιχεια, και
τας αρχας της των σωματων συστασεως, την θερμην και την ψυχραν και την ξηραν
και την υγραν ουσιαν θεους ανυμνησαν. ως δε οι τελεον πεσοντες περι την γην
ιλυσπωνται δικην των εν τηι χερσωι κοχλιων· ουτως οι ασεβεστατοι των ανθρωπων,
πεσοντες και καταπεσοντες απο της περι Θεου φαντασιας, λοιπον και ανθρωπους και
ανθρωπων μορφας, των μεν ετι ζωντων, των δε και μετα θανατον εις θεους
ανεθηκαν. ετι δε και χειρονα βουλευομενοι και λογιζομενοι, ηδη και εις λιθους, και
ξυλα και ερπετα, ενυδρα τε και χερσαια, και εις τα των αλογων ανημερα ζωα, την
θειαν και υπερκοσμιον του Θεου προσηγοριαν μετηνεγκαν, πασαν τιμην αυτοις Θεου
απονεμοντες, και τον αληθινον και οντως οντα Θεον τον του Χριστου Πατερα
αποστρεφομενοι. Ειθε δε καν μεχρι τουτων ειστηκει των αφρονων η τολμα, και μη
περαιτερω βαινοντες εαυτους ταις ασεβειαις ενεφυρον. τοσουτον γαρ τινες
καταπεπτωκασι τηι διανοιαι και εσκοτισθησαν τον νουν, ωστε και τα μηδ' ολως
μηδαμως υπαρχοντα, μηδε εν τοις γενο μενοις φαινομενα, ομως εαυτοις επινοησαι
και θεοποιησαι. λογικα γαρ αλογοις επιμιξαντες, και ανομοια τηι φυσει ενειραντες
ως θεους θρησκευουσιν· οιοι εισιν οι παρ' Αιγυπτιοις κυνοκεφαλοι και οφιο κεφαλοι
και ονοκεφαλοι, και ο παρα Λιβυσι κριοκεφαλος Ἄμμων. αλλοι δε τα μερη των
σωματων, κεφαλην και ωμον και χειρα και ποδα καθ' εαυτα διελοντες, εκαστον εις
θεους ανεθηκαν και εξεθεια σαν, ωσπερ ουκ αρκουμενοι εξ ολοκληρου του ολου
σωματος εχειν την θρησκειαν. επιτεινοντες δε την ασεβειαν ετεροι, την προφασιν
της τουτων ευρεσεως και της εαυτων κακιας την ηδονην και την επιθυμιαν
θεοποιησαντες προσκυνουσιν· οιος εστιν ο παρ' αυτοις Ἔρως, και η εν Παφωι
Ἀφροδιτη. οι δε αυτων, ωσπερ φιλοτιμουμενοι τοις χειροσιν, ετολμησαν τους παρ'
αυτων αρχοντας η και τους τουτων παιδας εις θεους αναθειναι, η δια τιμην των
αρξαντων η δια φοβον της αυτων τυραννιδος· ως ο εν Κρητηι παρ' αυτοις περιβοητος
Ζευς, και εν Ἀρκαδιαι Ἑρμης και παρα μεν Ἰνδοις ∆ιονυσος, παραδε Αιγυπτιοις Ἶσις,
και Ὄσιρις, και Ὧρος, και ο νυν Ἀδριανου τουῬωμαιων βασιλεως παιδικος
Ἀντινοος, ον καιπερ ειδοτες ανθρωπον, και ανθρωπον ου σεμνον, αλλ' ασελγειας
εμπλεων, δια φοβον του προσταξαντος σεβουσιν. επιδημησας γαρ Ἀδριανος τηι χωραι
των Αιγυπτιων, τελευτησαντα τον της ηδονης αυτου υπηρετην Ἀντινοον εκελευσε
θρησκευεσθαι, αυτος μεν και μετα θανατον ερων του παιδος, ελεγχον δε ομως καθ'
εαυτου, και γνωρισμα κατα πασης ειδωλο λατρειας παρεχων, οτι ουκ αλλως
εφευρεθη παρα τοις ανθρωποις αυτη η δι' επιθυμιαν των πλασαμενων, καθως και η
σοφια του Θεου προμαρτυρεται λεγουσα· Ἀρχη πορνειας επινοια ειδωλων. Και μητοι
θαυμασηις μηδε μακραν πιστεως νομισηις ειναι το λεγομενον, οπου γε και ου πολλωι
προτερον, η ταχα και μεχρι νυν η Ῥωμαιων συγκλητος τους πωποτε αυτων εξ αρχης
αρξαντας βασιλεας, η παντας, η ους αν αυτοι βουλωνται και κρινωσι, δογ ματιζουσιν
εν θεοις ειναι, και θρησκευεσθαι θεους γραφουσιν. οις μεν γαρ απεχθανονται,
τουτους ως πολεμιους την φυσιν ομολογουσι, και ανθρωπους ονομαζουσιν· ους δε
καταθυμιους εχουσι, τουτους δι' ανδραγαθιαν θρησκευεσθαι προσταττουσιν, ωσπερ
επ' εξουσιας εχον τες το θεοποιειν, αυτοι ανθρωποι τυγχανοντες, και ειναι θνητοι
μη αρνουμενοι. εδει δε θεοποιουντας αυτους μαλλον αυτους ειναι θεους· το γαρ
ποιουν του ποιουμενου κρειττον ειναι δει, και ο κρινων του κρινομενου εξ αναγκης
αρχει, και ο διδους παντως ο εχει χαριζε ται· ωσπερ αμελει και πας βασιλευς ο μεν
εχει χαριζεται, των δε λαμβανοντων κρειττων και μειζων εστιν. ειπερ ουν ους
θελουσιν αυτοι τουτους θεους δογματιζουσιν ειναι, εδει και αυτους πρωτον ειναι
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεους. αλλα το θαυμαστον εστι τουτο, οτι αυτοι αποθνησκοντες ως ανθρωποι
ελεγχουσι την εαυτων περι των θεοποιηθεντων υπ' αυτων ψηφον ειναι ψευδη.
10 Τουτο δε το εθος ου καινον, ουδε απο της Ῥωμαιων ηρξατο βουλης, αλλ'
ην ανωθεν προγιγνομενον και προμελετωμενον επι την των ειδωλων εννοιαν. και
γαρ οι παλαι παρ' Ἕλλησι διαβεβοημενοι θεοι Ζευς και Ποσειδων και Ἀπολλων και
Ἥφαιστος και Ἑρμης,και εν θηλειαις Ἥρα και ∆ημητρα και Ἀθηνα και Ἄρτεμις, ταις
Θησεως του παρα τοις Ἕλλησιν ιστορουμενου διαταγαις εκριθησαν λεγεσθαι θεοι·
και οι μεν διαταξαμενοι, ως ανθρωποι αποθνησκοντες, θρηνουνται· ους δε
διεταξαντο, ουτοι ως θεοι προσκυνουνται. ω πολλης εναντιοτητος και μανιας. τον
διαταξαμενον ειδοτες, ους διεταξατο προτιμωσι. και ειθε μεχρις αρρενων ειστηκει
τουτων η ειδωλομανια, και μη εις θηλειας κατεφερον την θειαν προσηγοριαν. και
γαρ και γυναικας, ας ουδε εις κοινην περι πραγματων συμ βουλιαν λαμβανειν
ασφαλες, ταυτας τηι του Θεου τιμηι θρησκευουσι και σεβουσιν, ως αι μεν παρα
Θησεως διαταγεισαι, ως προειρηκαμεν, παρα δε Αιγυπτιοις Ἶσις και Κορη και
Νεωτερα, και παρ' αλλοις Ἀφροδιτη. τα γαρ των αλλων ονοματα ουδε λεγειν ευαγες
ηγουμαι, πασης χλευης οντα μεστα. πολλοι γαρ ου μονον εν τοις παλαι, αλλα και εν
τοις καθ' ημας χρονοις, αποβαλοντες φιλτατα και αδελφους και συγγενεις και
γυναικας, πολλαι δε και ανδρας αποβαλουσαι, ους παντας η φυσις ηλεγξεν
ανθρωπους ειναι θνητους, τουτους και ταυτας δια το πολυ περι αυτων πενθος
αναζωγραφησαντες, και θυσιας αναπλασαντες, ανεθηκαν, ους οι μετα ταυτα δια την
πλασιν, και την του τεχνιτου φιλοτιμιαν θεους εθρησκευσαν, πραγμα πασχον τες ου
κατα φυσιν. ους γαρ οι γονεις ως μη οντας θεους εθρηνησαν (ουκ αν γαρ, ειπερ
ᾔδεισαν αυτους θεους, ως απολομενους εκοψαντο· τουτου γαρ χαριν, ου μονον ου
νομιζοντες αυτους ειναι θεους, αλλα μηδ' ολως υπαρχειν, εν εικονι τουτους
ετυπωσαντο, ινα του μηκετι ειναι, την δια της εικονος δοκησιν ορωντες,
παραμυθωνται), τουτοις ομως οι αφρονες ως θεοις ευχονται, και την του αληθινου
Θεου τιμην τουτοις περιτιθεασιν. εν γουν Αιγυπτωι εισετι και νυν ο περι Ὀσιρεως και
Ὥρου και Τυφωνος και των αλλων θρηνος της απωλειας επιτελειται· και τα εν
∆ωδωνηι χαλκεια, και οι εν Κρητηι Κορυβαντες, τον ∆ια μη ειναι θεον ελεγχουσιν,
αλλ' ανθρωπον, και τουτον εκ πατρος ωμοβορου γενομενον. και το γε θαυμαστον,
οτι και ο πανυ παρ' Ἕλλησι σοφος και πολλα καυχησαμενος ως περι Θεου
διανοηθεις, ο Πλατων, εις τον Πειραια μετα Σωκρατους κατερχεται, την ανθρωπου
τεχνηι πλασθεισαν Ἄρτεμιν προσκυνησων.
11 Ταυτας δε και τας τοιαυτας της ειδωλομανιας ευρεσεις ανωθεν και προ
πολλου προεδιδασκεν η γραφη λεγουσα· Ἀρχη πορνειας επινοια ειδωλων· ευρεσις δε
αυτων φθορα ζωης. ουτε γαρ ην απ' αρχης, ουτε εις τον αιωνα εσται. κενοδοξιαι γαρ
ανθρωπων ηλθεν εις τον κοσμον, και δια τουτο συντομον αυτων τελος επενοηθη.
αωρωι γαρ πενθει τρυχομενος πατηρ, του ταχεως αφαιρεθεντος τεκνου εικονα
ποιησας, τον τοτε νεκρον ανθρωπον νυν ως ζωντα ετιμησε, και παρεδωκε τοις
υποχειριοις μυστηρια και τελετας. ειτ' εν χρονωι κρατυνθεν το ασεβες εθος, ως νομος
εφυλαχθη. και τυραννων επιταγαις εθρησκευετο τα γλυπτα, ους εν οψει μη
δυναμενοι τιμαιν ανθρωποι, δια το μακραν οικειν, την πορρωθεν οψιν
ανατυπωσαμενοι, εμφανη εικονα του τετι μημενου βασιλεως εποιησαν, ινα τον
αποντα ως παροντα κολακευωσι δια της σπουδης. εις επιτασιν δε θρησκειας και τους
αγνοουντας η του τεχνιτου προετρεψατο φιλο τιμια· ο μεν γαρ, ισως τωι κρατουντι
βουλομενος αρεσαι, εξεβιασατο τηι τεχνηι την ομοιοτητα επι το καλλιον· το δε
πληθος, εφελκομενον δια το ευχαρι της εργασιας, τον προ ολιγου τιμηθεντα
ανθρωπον νυν σεβασμα ελογισαντο· και τουτο εγεγονει τωι βιωι εις ενεδρον· οτι, η
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συμφοραι η τυραννιδι δουλευσαντες ανθρωποι, το ακοινωνητον ονομα λιθοις και
ξυλοις περιεθηκαν. τοιαυτης τοινυν της ειδωλων ευρεσεως επι μαρτυρι τηι γραφηι
παρα τοις ανθρωποις αρξαμενης και αναπλασθεισης, ωρα λοιπον σοι και τον κατ'
αυτης ελεγχον αποδειξαι, ου τοσουτον εξωθεν, οσον αφ' ων ουτοι περι αυτων
φρονουσι τα τεκμηρια λαμβανοντας. Ει γαρ τις των παρ' αυτοις λεγομενων θεων,
ινα πρωτον απο τουτων των κατωθεν αρξωμαι, λαβοι τας πραξεις, ευρησει μη μονον
ουκ ειναι αυτους θεους, αλλα και των ανθρωπων τους αισχιστους γεγονοτας. οιον
γαρ, οιον εστιν ιδειν τους παρα ποιηταις του ∆ιος ερωτας, και τας ασελγειας. οιον
εστιν αυτον ακουειν αρπαζοντα μεν τον Γανυμηδην, και τας κλοπιμαιους
εργαζομενον μοιχειας, δεδιοτα δε και δειλιωντα μη παρα γνωμην αυτου τα των
Τρωων αποληται τειχη. οιον εστιν ιδειν αυτον αχθομενον επι τωι θανατωι του υιεος
αυτου Σαρπηδονος, και βουλομενον αυτωι βοηθησαι και μη δυνα μενον· και
επιβουλευομενον μεν υπο των αλλων λεγομενων θεων, Ἀθηνας δη λεγω και Ἥρας
και Ποσειδωνος, βοηθουμενον δε υπο Θετιδος γυναικος και του εκατονταχειρου
Αιγαιωνος· και νικωμενον υπο ηδονων, δουλευοντα δε γυναιξι, και δι' αυτας εν
αλογοις ζωοις τετραποσι τε και πτηνοις ταις φαντασιαις παρακινδυνευοντα· και
παλιν αυτον μεν κρυπτομενον δια την του πατρος επιβουλην, τον δε Κρονον υπ'
αυτου δεσμευομενον, κακεινον αποτεμνοντα τον πατερα. αρ' ουν αξιον τουτον
υπονοειν θεον, τοσαυτα δρασαντα, και διαβλη θεντα, α μηδε οι κοινοι Ῥωμαιων
νομοι και τους απλως ανθρωπους επιτρεπουσι ποιειν;
12 Ἵνα γαρ εκ πολλων ολιγα μνημονευσω δια το πληθος, τις ιδων αυτου την
εις Σεμελην και Ληδαν και Ἀλκμηνην και Ἄρτεμιν και Λητω και Μαιαν και Ευρωπην
και ∆αναην και Ἀντιοπην παρανομιαν και φθοραν· η τις, ιδων την εις την ιδιαν
αδελφην αυτου επιχειρη σιν και τολμαν, οτι την αυτην αδελφην ειχε και γυναικα,
ουκ αν χλευασειε, και ζημιωσειε θανατωι; οτι μη μονον εμοιχευσεν, αλλα και τους εκ
της μοιχειας γενομενους αυτωι παιδας θεοποιησας ανεθηκεν, επικαλυμμα της
παρανομιας αυτου την της θεοποιιας φαντασιαν κατασκευαζων· ων εισι ∆ιονυσος
και Ἡρακλης και ∆ιοσκουροι και Ἑρμης και Περσευς και Σωτειρα. τις, ιδων την των
λεγομενων θεων ακαταλλακτον προς εαυτους εριν εν Ἰλιωι των Ἑλληνων και των
Τρωων χαριν, ου καταγνωσεται της ασθενειας αυτων, οτι δια την προς αλληλους
φιλονεικιαν και τους ανθρωπους παρωξυναν; τις, ιδων υπο μεν ∆ιομηδους
τιτρωσκομενους Ἄρεα και Ἀφροδιτην, υπο δε Ἡρακλεους την Ἥραν και τον
Ὑποχθονιον οκαλουσι θεον Ἀιδωνεα, και ∆ιονυσον μεν υπο Περσεως, Ἀθηναν δε
υπο Ἀρκαδος, και τον Ἥφαιστον ριπτομενον και χωλαινοντα, ου καταγνωσεται της
φυσεως, και αποστραφησεται μεν του λεγειν αυτους ετι ειναι θεους, φθαρτους δε και
παθητους αυτους ακουων, ουδεν αλλο η ανθρωπους αυτους, και ανθρωπους
ασθενεις επιγνωσε ται, και μαλλον τους τρωσαντας η τους τρωθεντας θαυμασειεν; η
τις, ιδων την Ἄρεως προς Ἀφροδιτην μοιχειαν, και τον Ἡφαιστουκατ' αμφοτερων
κατασκευαζομενον δολον, και τους αλλους λεγο μενους θεους επι θεαν της μοιχειας
υπο του Ἡφαιστου καλουμενους, και αυτους ερχομενους, και ορωντας αυτων την
ασελγειαν, ουκ αν γελασειε και καταγνωσεται της φαυλοτητος αυτων; η τις ουκ αν
γελασειεν ορων την Ἡρακλεους προς την Ὀμφαλην εκ μεθης παραφροσυνην και
ασωτιαν; Τας γαρ καθ' ηδονην αυτων πραξεις, και τους παραλογους αυτων ερωτας,
και τας εν χρυσωι και αργυρωι, και χαλκωι και σιδηρωι, και λιθοις και ξυλοις
θεοπλαστιας, ου δει διελεγχειν μετα σπουδης, των πραγματων και αφ' εαυτων
εχοντων το μυσος, και δι' εαυτων επιδεικνυμενων το της πλανης γνωρισμα· εφ' οις
μαλιστα και οικτειρησειεν αν τις τους απατωμενους εν αυτοις. τηι γαρ εαυτων
γυναικι μισουντες τον επιβαινοντα μοιχον, τους της μοιχειας διδα σκαλους
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεοποιουντες ουκ αισχυνονται· και ταις αδελφαις αυτοι ουκ επιμισγομενοι τους
τουτο ποιησαντας προσκυνουσι· και ομολο γουντες ειναι κακον την παιδοφθοριαν,
τους επι ταυτηι διαβαλλο μενους θρησκευουσι· και α μηδε εν ανθρωποις ειναι
επιτρεπουσιν οι νομοι, ταυτα τοις υπ' αυτων ονομαζομενοις ειναι θεοις περιτιθεντες
ουκ ερυθριωσιν.
13 Ειτα προσκυνουντες λιθοις και ξυλοις, ουχ ορωσιν οτι τα μεν ομοια τοις
ποσι πατουσι και καιουσι, τα δε τουτων μερη θεους προσ αγορευουσι· και α προ
ολιγου εις χρησιν ειχον, ταυτα δια παρα φροσυνην γλυψαντες σεβουσιν· ουχ
ορωντες, ουδε λογιζομενοι το συνολον, οτι ου θεους, αλλα την τεχνην του
γλυψαντος προσκυνουσιν. εως μεν γαρ αξυστος εστιν ο λιθος, και η υλη αργη, επι
τοσουτον ταυτα πατουσι, και τουτοις εις υπηρεσιας τας εαυτων πολλακις και τας
ατιμοτερας χρωνται· επειδαν δε ο τεχνιτης εις αυτα της ιδιας επιστημης επιβαληι τας
συμμετριας, και ανδρος η γυναικος εις την υλην σχημα τυπωσηι, τοτε δη, χαριν
ομολογησαντες τωι τεχνιτηι, λοιπον ως θεους προσκυνουσι, μισθου παρα του
γλυψαντος αυτους αγορασαντες. πολλακις δε και αυτος ο αγαλματοποιος, ωσπερ επι
λαθομενος ων αυτος ειργασατο, τοις ιδιοις εργοις προσευχεται· και α προ ολιγου
κατεξεε και κατεκοπτε, ταυτα μετα την τεχνην θεους προσαγορευει. εδει δε, ειπερ ην
θαυμαζειν ταυτα, την του επι στημονος τεχνην αποδεχεσθαι, και μη τα υπ' αυτου
πλασθεντα του πεποιηκοτος προτιμαιν. ου γαρ η υλη την τεχνην, αλλ' η τεχνη την
υλην εκοσμησε και εθεοποιησε. πολλωι ουν μαλλον δικαιοτερον ην τον τεχνιτην
αυτους προσκυνειν, ηπερ τα υπ' αυτου πεποιημενα, οτι τε και προυπηρχε των εκ
τεχνης θεων, και οτι ως εβουληθη, ουτω και γεγονασι. νυν δε παραγκωνισαμενοι το
δικαιον, και την επιστημην και την τεχνην ατιμασαντες, τα μετ' επιστημης και
τεχνης γεγονοτα προσκυνουσι· και του ποιησαντος ανθρωπου αποθνησκοντος, τα
υπ' αυτου γενομενα, ως αθανατα τιμωσιν· α, ει μη τυχοιεν της καθ' ημεραν
επιμελειας, παντως τωι χρονωι δια την φυσιν αφανιζονται. πως δε ουκ αν τις αυτους
οικτειρησειε και κατα τουτο, οτι βλεποντες αυτοι τους μη βλεποντας προσκυνουσι,
και ακουοντες αυτοι τοις μη ακουουσι προσευχονται· και εμψυχοι και λογικοι κατα
φυσιν οντες οι ανθρωποι, τους μηδ' ολως κινουμενους, αλλα αψυχους οντας, ως
θεους προσαγορευουσι· και το γε θαυμαστον, οτι ους αυτοι φυλατ τουσιν υπ'
εξουσιαν εχοντες, τουτοις ως δεσποταις δουλευουσι; και μη τοι νομισηις ταυτα με
λεγειν απλως, η ψευδεσθαι κατ' αυτων· εστι μεν γαρ και τοις οφθαλμοις η πιστις
απαντωσα τουτων, και παρεστι τοις βουλομενοις οραιν τα τοιαυτα.
14 Κρειττων δε μαρτυρια περι τουτων εστι και παρα της θειας γραφης
προδιδασκουσης ανωθεν και λεγουσης· Τα ειδωλα των εθνων αργυριον και χρυσιον,
εργα χειρων ανθρωπων. οφθαλμους εχουσι, και ουκ οψονται· στομα εχουσι, και ου
λαλησουσιν· ωτα εχουσι, και ουκ ακουσονται· ρινας εχουσι, και ουκ
οσφρανθησονται· χειρας εχουσι, και ου ψηλαφησουσι· ποδας εχουσι, και ου
περιπατησουσιν· ου φωνησουσιν εν τωι λαρυγγι αυτων. ομοιοι αυτοις γενοιντο
παντες οι ποιουντες αυτα. ουδε προφητικη δε τουτων απεστι μεμψις, αλλ' εστι και εν
τουτοις ο κατ' αυτων ελεγχος, λεγοντος του Πνευματος· Αισχυνθησονται οι
πλασσοντες Θεον, και γλυ φοντες παντες ματαια· και παντες οθεν εγενοντο, εξηραν
θησαν· και κωφοι απο ανθρωπων συναχθητωσαν παντες, και στητωσαν αμα, και
εντραπητωσαν και αισχυνθητωσαν αμα· οτι ωξυνε τεκτων σιδηρον, και σκεπαρνωι
ειργασατο αυτο, και εν τερετρωι ερρυθμισεν αυτο, και εστησεν αυτο τωι βραχιονι της
ισχυος αυτου· και πεινασει και ασθενη σει, και ου μη πιηι υδωρ. ξυλον γαρ
εκλεξαμενος τεκτων, εστησεν αυτο εν μετρωι, και εν κολληι ερρυθμισεν αυτο, και
εποιησεν αυτο ως μορφην ανδρος και ως ωραιοτητα ανθρω που, εστησεν αυτο εν
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικωι ο εκοψε ξυλον εκ του δρυμου, ο εφυτευσεν ο Κυριος, και υετος εμηκυνεν, ινα ηι
ανθρωποις εις καυσιν, και λαβων απ' αυτου θερμανθηι. και καυσαν τες επεψαν
αρτους επ' αυτωι, το δε λοιπον ειργασαντο εις θεους, και προσεκυνησαν αυτοις, ου το
ημισυ αυτου κατε καυσαν πυρι. και επι του ημισεος αυτου κρεας οπτησας, εφαγε και
ενεπλησθη· και θερμανθεις ειπεν· Ἡδυ μοι, οτι εθερμανθην, και ειδον πυρ. το δε
λοιπον προσεκυνει λεγων· Ἐξελου με, οτι Θεος μου ει συ. ουκ εγνωσαν φρονησαι,
οτι απημαυρωθησαν του βλεπειν τοις οφθαλ μοις αυτων, και του νοησαι τηι καρδιαι·
και ουκ ανελογι σατο εν τηι καρδιαι αυτου, ουδε ανελογισατο τηι ψυχηι αυτου, ουδε
εγνω τηι φροσησει, οτι το ημισυ αυτου κατε καυσεν εν πυρι και επεψεν επι των
ανθρακων αυτου αρτους· και οπτησας κρεας εφαγε, και το λοιπον αυτου εις βδελυγ
μα εποιησε, και προσκυνουσιν αυτο. γνωτε, οτι σποδος η καρδια αυτων, και
πλανωνται, και ουδεις δυναται εξελε σθαι την ψυχην αυτων. ιδετε, και ουκ ερειτε,
οτι ψευδος εν τηι δεξιαι μου. πως ουν ουκ αθεοι παρα πασι κριθειεν οι και παρα της
θειας γραφης ασεβειας κατηγορουμενοι; η πως ουκ αν ειεν κακοδαιμονες οι ουτω
φανερως ελεγχομενοι τα αψυχα θρησκευοντες αντι της αληθειας; ποια δε τουτοις
ελπις, η τις αν αυτοις γενοιτο συγγνωμη, πεποιθοσιν επι τα αλογα και ακινητα, α
αντι του αληθινου Θεου σεβουσιν;
15 Ειθε γαρ, ειθε καν χωρις σχηματος αυτοις τους θεους επλαττεν ο τεχνιτης,
ινα μη της αναισθησιας φανερον εχωσι τον ελεγχον. υπεκλεψαν γαρ αν την
υπονοιαν των ακεραιων, ως αισθομενων των ειδωλων, ει μη τα συμβολα των
αισθησεων, οιον οφθαλμους και ρινας και ωτα και χειρας και στομα ειχον ακινητως
κειμενα προς την της αισθησεως χρησιν και την των αισθητων αντιληψιν. νυν δε
εχοντες ουκ εχουσι και στηκοντες ου στηκουσι, και καθεζομενοι ου καθεζονται. ου
γαρ εχουσι τουτων την ενεργειαν, αλλ' ως ο πλασας ηθελησεν, ουτω και μενουσι
κειμενοι, Θεου μεν γνωρισμα μηδεν παρεχοντες, αψυχοι δε καθολου μονον
ανθρωπου τεχνηι φαινομενοι τεθεντες. Ειθε δε και οι των τοιουτων ψευδοθεων
κηρυκες και μαντεις, ποιηται λεγω και συγγραφεις, απλως θεους αυτους ειναι
γεγραφη κεισαν· αλλα μη και τας πραξεις αυτων προς ελεγχον αθεοτητος και
αισχροποιου πολιτειας αναγεγραφηκεισαν. ηδυναντο γαρ και μονωι τωι της θεοτητος
ονοματι την αληθειαν υφαρπασαι, μαλλον δε τους πολλους απο της αληθειας
πλανησαι. νυν δε ερωτας και ασελγειας διηγουμενοι του ∆ιος, και παιδοφθοριας των
αλλων, και ζηλοτυπιας προς ηδονην των θηλειων, και φοβους και δειλιας, και τας
αλλας κακιας, ουδεν αλλο η εαυτους ελεγχουσιν, οτι ου μονον ου περι θεων
διηγουνται, αλλ' ουδε περι ανθρωπων σεμνων, περι δε αισχρων και του καλου
μακραν οντων μυθολογουσιν.
16 Ἀλλ' ισως περι τουτων οι δυσσεβεις επι την ιδιοτητα των ποιητων
καταφευξονται, λεγοντες των ποιητων ιδιον ειναι χαρα κτηρα τα μη οντα
πλαττεσθαι και ψευδεσθαι περι μυθων εις ηδονην των ακουοντων, ου χαριν και τα
περι θεων αυτους πεποιηκεναι φησουσιν. αλλ' αυτη και παντων μαλλον η προφασις
αυτοις εωλος δειχθησεται αφ' ων αυτοι περι τουτων εχουσι δοξαν και προτιθενται.
ει γαρ τα παρα ποιηταις εστι πλασματα και ψευδη, ψευδης αν ειη και αυτη η περι του
∆ιος και Κρονου και Ἥρας και Ἄρεως και των αλλων ονομασια. ισως γαρ, ως αυτοι
φασι, και τα ονοματα πεπλα σται, και ουκ εστι μεν ολως Ζευς, ουδε Κρονος, ουδε
Ἄρης· πλατ τονται δε τουτους ως οντας οι ποιηται προς απατην των ακουοντων.
πλαττοντων δε των ποιητων τα μη οντα, πως ως οντας αυτους θρησκευουσιν; η ισως
γαρ αν παλιν φησουσι, τα μεν ονοματα ου πλαττονται, τας δε πραξεις ψευδονται
κατ' αυτων; αλλα και τουτο ουδεν ηττον προς απολογιαν αυτων ουκ ασφαλες. ει γαρ
τας πραξεις εψευσαντο, εψευσαντο παντως και τα ονοματα, ων και τας πραξεις ειναι
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διηγησαντο. η ει αληθευουσι περι τα ονοματα, αλη θευουσι και περι τας πραξεις εξ
αναγκης. αλλως τε οι ειναι τουτους θεους μυθολογησαντες ισασιν αληθως και α δει
θεους πραττειν, και ουκ αν ποτε τας ανθρωπων θεοις προσαψοιεν εννοιας· ωσπερ
ουδε το του πυρος εργον τωι υδατι τις αναθησει· το μεν γαρ καιει, το δε εμπαλιν την
ουσιαν εχει ψυχραν. ει μεν ουν αι πραξεις εισι θεων αξιαι, θεοι αν ειεν και οι τουτων
εργαται· ει δε ανθρωπων εστι και ανθρωπων ου καλων το μοιχευειν και τα
προειρημενα εργα, ανθρω ποι αν ειεν οι ταυτα πραξαντες, και ου θεοι. κατ'
αλληλους γαρ ταις ουσιαις και τας πραξεις ειναι χρη, ινα και εκ της ενεργειας ο
πραξας μαρτυρηθηι, και εκ της ουσιας η πραξις γνωσθηναι δυνηθηι. ωσπερ ουν ει τις,
διαλεγομενος περι υδατος και πυρος, και τας τουτων ενεργειας απαγγελλων, ουκ αν
ειπε το μεν υδωρ καιειν, το δε πυρ ψυχειν· ουδ' ει τις περι ηλιου και γης διηγειτο,
ελεγεν αν την μεν γην φωτιζειν, τον δε ηλιον βοτανας και καρπους σπειρεσθαι,
αλλα και λεγων, πασαν παραπληξιαν υπερεβαλεν· ουτως ουκ αν οι παρ' αυτοις
συγγραφεις, και μαλιστα ο παντων εξοχωτατος ποιητης, ειπερ ᾔδεισαν θεους ειναι
τον ∆ια και τους αλλους, τοιαυτας αυτοις περιεθηκαν πραξεις, αι μη ειναι θεους
αυτους ελεγχουσιν, αλλα μαλλον ανθρωπους ειναι, και ανθρωπους ου σωφρονας. η
ει εψευ σαντο ως ποιηται, και συ τουτων καταψευδηι, δια τι μη και επι της ανδρειας
των ηρωων εψευσαντο, και αντι μεν ανδρειας ασθενειαν, αντι δε ασθενειας
ανδρειαν επλασαντο; εδει γαρ ωσπερ επι του ∆ιος και της Ἥρας, ουτω και του μεν
Ἀχιλλεως ανανδριαν καταψευσα-σθαι, του δε Θερσιτου δυναμιν θαυμασαι· και του
μεν Ὀδυσσεως ασυνεσιαν διαβαλειν, του δε Νεστορος παραφροσυνην πλασασθαι· και
του μεν ∆ιομηδους και Ἕκτορος γυναικειας πραξεις, της δε Ἑκαβης ανδρειαν
μυθολογησαι. επι παντων γαρ, ως αυτοι λεγουσιν, εδει τους ποιητας πλαττεσθαι και
ψευδεσθαι. νυν δε τοις μεν ανθρωποις την αληθειαν εφυλαξαν, των δε λεγομενων
θεων ουκ εφοβηθησαν καταψευδεσθαι. και τουτο γαρ αν τις αυτων ειποι, εν μεν ταις
περι ασελγειας αυτων πραξεσι ψευδονται· εν δε τοις επαινοις, οταν πατερα θεων και
υπατον και Ὀλυμπιον και εν ουρανωι βασιλευοντα λεγωσι τον ∆ια, ου πλαττονται,
αλλ' αληθευον τες λεγουσι. τουτον δε ου μονος εγω, αλλα και πας οστις ελεγξειε
κατ' αυτων ειναι τον λογον. παλιν γαρ ταις πρωταις αποδειξεσιν η αληθεια κατ'
αυτων φανησεται. αι μεν γαρ πραξεις ανθρωπους αυτους ειναι ελεγχουσι, τα δε
εγκωμια υπερ την ανθρωπων εστι φυσιν· εκατερον δε τουτων ακαταλληλον εστι
προς εαυτο· ουτε γαρ των εν ουρανοις ιδιον εστι τοιαυτα πραττειν, ουτε τους τα
τοιαυτα πραττοντας υπονοειν τις δυναται θεους.
17 Τι ουν υπολειπεται νοειν, η οτι τα μεν εγκωμια ψευδη και κεχαρισμενα
τυγχανει, αι δε πραξεις αληθευονται κατ' αυτων; και τουτο αληθες εκ της συνηθειας
αν τις επιγνωσεται. ουδεις γαρ εγκωμιαζων τινα, και κατηγορει της τουτου
πολιτειας· αλλα μαλλον οις εισιν αι πραξεις αισχραι, τουτους δια τον εκ τουτων
ψογον επαιρουσι τοις εγκωμιοις, ινα τηι τουτων υπερβοληι τους ακουοντας
απατησαντες επικρυψωσι την εκεινων παρανομιαν. ωσπερ ουν ει τις, εγκωμιασαι
τινα προθεμενος, μη ευρισκοι μεν εκ πολιτειας μηδε εξ αρετης της ψυχης την
προφασιν των εγκωμιων δια την εν τουτοις αισχυνην, αλλως δε αυτους επαιροι, τα
υπερ αυτους αυτοις χαριζο μενος· ουτω και οι παρ' αυτοις θαυμαστοι ποιηται,
δυσωπουμενοι επι ταις αισχραις πραξεσι των λεγομενων παρ' αυτοις θεων, το υπερ
ανθρωπον αυτοις προσηψαν ονομα, ουκ ειδοτες οτι ου ταις υπερ ανθρωπον
υπονοιαις επισκιασουσιν αυτων τα ανθρωπινα, αλλα μαλ λον τοις ανθρωπινοις
αυτων ελαττωμασι τας Θεου εννοιας μη αρμο ζειν αυτοις διελεγξουσι. και εγωγε
νομιζω και παρα γνωμην αυτοις ειρησθαι τα τουτων παθη και τας τουτων πραξεις.
επειδη γαρ την του Θεου ακοινωνητον, ως ειπεν η γραφη, προσηγοριαν και τιμην
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις ουκ ουσι θεοις, αλλ' ανθρωποις θνητοις εσπουδαζον αναθειναι, και μεγα και
δυσσεβες ην το υπ' αυτων τολμωμενον, τουτου ενεκεν και ακοντες υπο της αληθειας
ηναγκασθησαν τα τουτων εκθεσθαι παθη, ινα τοις μετα ταυτα τα τουτων παθη προς
ελεγχον του μη ειναι τουτους θεους εν ταις περι αυτων γραφαις κειμενα πασι
φαινηται.
18 Τις ουν απολογια, τις αποδειξις περι του ειναι τουτους θεους γενοιτ' αν
τοις εν τουτοις δεισιδαιμονουσιν; εκ μεν γαρ των λεχθεν των μικρωι προτερον,
ανθρωπους αυτους, και ανθρωπους ου σεμνους οντας, ο λογος απεδειξεν· εις εκεινο
δε ταχα τραπησονται, και μεγα φρονησουσιν επι τοις υπ' αυτων ευρεθεισι τωι βιωι
χρησιμοις, λεγοντες δια ταυτα αυτους και θεους ηγεισθαι, οτι τοις ανθρωποις
χρησιμοι γεγονασι. Ζευς μεν γαρ λεγεται πλαστικην τεχνην εσχη κεναι, Ποσειδων δε
την του κυβερνητου· και Ἥφαιστος μεν χαλ κευτικην, Ἀθηνα δε την υφαντικην· και
Ἀπολλων μεν την μουσικην, Ἄρτεμις δε την κυνηγετικην, και Ἥρα στολισμον,
∆ημητρα γεωρ-γιαν, και οι αλλοι αλλας, ως οι ιστορουντες περι αυτων εξηγησαντο.
αλλα ταυτας και τας τοιαυτας επιστημας ουκ αυτοις μονοις εδει τους ανθρωπους
αναθειναι, αλλα τηι κοινηι των ανθρωπων φυσει, εις ην ατενιζοντες ανθρωποι τας
τεχνας εφευρισκουσι. την γαρ τεχνην και οι πολλοι λεγουσι φυσεως αυτην ειναι
μιμημα. ει τοινυν επιστη μονες περι ας εσπουδασαν τεχνας γεγονασιν, ου δια τουτο
και θεους αυτους νομιζειν αναγκη, αλλα μαλλον ανθρωπους. ου γαρ εξ αυτων αι
τεχναι, αλλ' εν ταυταις και αυτοι την φυσιν εμιμησαντο. οντες γαρ ανθρωποι κατα
φυσιν δεκτικοι επιστημης κατα τον περι αυτων τεθεντα ορον, ουδεν θαυμαστον ει τηι
ανθρωπινηι διανοιαι και αυτοι εις την εαυτων φυσιν αποβλεποντες, και ταυτης
επιστημην λαβοντες, τας τεχνας επενοησαν. η ει δια τας των τεχνων ευρεσεις θεους
αυτους αξιον αναγορευεσθαι λεγουσιν, ωρα και τους των αλλων τεχνων ευρετας
θεους αναγορευειν, καθ' ον λογον κακεινοι της τοιαυτης ονομασιας ηξιωθησαν.
γραμματα μεν γαρ εφευρον Φοινι κες, ποιησιν δε ηρωικην Ὅμηρος· και διαλεκτικην
μεν Ζηνων ο Ἐλεατης, ρητορικην δε τεχνην Κοραξ ο Συρακουσιος· και καρπον μεν
μελισσων Ἀρισταιος, σιτου δε σποραν Τριπτολεμος· και νομους μεν Λυκουργος ο
Σπαρτιατης και Σολων ο Ἀθηναιος· των δε γραμματων την συνταξιν και αριθμους
και μετρα και σταθμια Παλαμηδης εφευρε· και αλλοι αλλα και διαφορα τωι βιωι των
ανθρωπων απηγ γειλαν χρησιμα, κατα την των ιστορησαντων μαρτυριαν. ειπερ ουν
αι επιστημαι θεοποιουσι, και δια ταυτας εισι θεοι γλυπτοι, αναγκη και τους υστερον
εκεινων εφευρετας των αλλων γενομενους ειναι κατ' αυτους θεους· η ει μη τουτους
αξιουσι της του Θεου τιμης, αλλ' ανθρωπους επιγινωσκουσιν· ακολουθει και τον ∆ια
και την Ἥραν και τους αλλους μηδε ονομαζεσθαι θεους, αλλα και αυτους ανθρω
πους γεγενησθαι πιστευειν, και κατα περιττον οτι μηδε σεμνοι γεγονασιν, ως και απ'
αυτης της των αγαλματων γλυφης ουδεν ετερον η ανθρωπους αυτους ελεγχουσι.
19 Τινα γαρ αλλην αυτοις γλυφοντες επιβαλλουσι μορφην η την αρρενων
και γυναικων, και των ετι κατωτερω τουτων και αλογων οντων την φυσιν πετεινων
παντοιων, τετραποδων ημερων τε και αγριων, και ερπετων, οσα γη και θαλαττα και
πασα των υδατων η φυσις φερει; εις γαρ την των παθων και ηδονων αλογιαν
πεσοντες οι ανθρωποι, και πλεον ουδεν ορωντες η ηδονας και σαρκος επιθυμιας, ως
εν τουτοις τοις αλογοις την διανοιαν εχοντες, εν αλογοις και το Θειον ανεπλασαντο
κατα την ποικιλιαν των παθων εαυτων, και θεους τοσουτους γλυψαντες.
τετραποδων τε γαρ εικονες και ερ πετων, και πετεινων εισι παρ' αυτοις, καθως και ο
της θειας και αληθους ευσεβειας ερμηνευς φησιν· Ἐματαιωθησαν εν τοις
διαλογισμοις αυτων, και εσκοτισθη η ασυνετος αυτων καρδια· φασκοντες ειναι
σοφοι, εμωρανθησαν, και ηλλα ξαν την δοξαν του αφθαρτου Θεου εν ομοιωματι
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εικονος φθαρτου ανθρωπου, και πετεινων και τετραποδων και ερπετων· διο και
παρεδωκεν αυτους ο Θεος εις παθη ατι μιας. προπαθοντες γαρ την ψυχην ταις των
ηδονων αλογιαις, ως προειπον, επι την τοιαυτην θεοπλαστιαν κατεπεσον· και
πεσοντες, λοιπον ως παραδοθεντες εν τωι αποστραφηναι τον Θεον αυτους ουτως εν
αυτοις κυλιονται, και εν αλογοις τον του Λογου Πατερα Θεον απεικαζουσι. Περι ων
οι παρ' Ἕλλησι λεγομενοι φιλοσοφοι και επιστημονες, ελεγχομενοι μεν ουκ
αρνουνται ανθρωπων ειναι και αλογων μορφας και τυπους τους φαινομενους
αυτων θεους· απολογουμενοι δε λεγουσι δια τουτο αυτους εχειν, ινα δια τουτων το
Θειον αυτοις αποκρινηται και φαινηται· ουκ αλλως γαρ αυτον τον αορατον
δυνασθαι γνωναι η δια των τοιουτων αγαλματων και τελετων. οι δε ετι τουτων
φιλο σοφωτεροι και βαθυτερα λεγειν νομιζοντες φασι δια τουτο ταυτα
κατεσκευασθαι και τετυπωσθαι προς επικλησιν και επιφανειαν θειων αγγελων και
δυναμεων, ινα δια τουτων επιφαινομενοι γνωρι ζωσιν αυτοις περι της του Θεου
γνωσεως· και ειναι τουτους ωσπερ γραμματα τοις ανθρωποις, οις εντυγχανοντες
δυνανται γινωσκειν περι της του Θεου καταληψεως, απο της δι' αυτων γινομενης
των θειων αγγελων επιφανειας. ταυτα μεν ουτως εκεινοι μυθολογουσιν· ου γαρ
θεολογουσι· μη γενοιτο. εαν δε τις εξετασηι τον λογον μετ' επιμελειας, ευρησει
τουτων ουκ ελαττον των προτερον δειχθεντων την δοξαν ειναι ψευδη.
20 Ειποι γαρ αν τις προς αυτους παρελθων επ' αληθειαι κρινουσηι· πως
αποκρινεται η γνωριζεται Θεος δια τουτων; ποτερον δια την περικειμενην αυτοις
υλην, η δια την εν αυτοις μορφην; ει μεν γαρ δια την υλην, τις η χρεια της μορφης,
και μη, πριν πλασθηναι ταυτα, δια πασης απλως υλης επιφαινεσθαι τον Θεον; ματην
δε και τους ναους ουτοι περιετειχισαν, συγκλειοντες ενα λιθον η ξυλον η χρυσου
μερος, πασης της γης πεπληρωμενης της τουτων ουσιας. ει δε η επικειμενη μορφη
αιτια γινεται της θειας επιφανειας, τις η χρεια της υλης του χρυσου και των αλλων,
και μη μαλλον δι' αυτων των φυσει ζωων, ων εισι μορφαι τα γλυμματα, τον Θεον
επιφαινεσθαι; καλ λιων γαρ αν η περι του Θεου δοξα κατα τον αυτον λογον
εγεγονει, ει δια ζωων εμψυχων λογικων τε και αλογων επεφαινετο, και μη εν
αψυχοις και ακινητοις προσεδοκατο· εφ' οις μαλιστα καθ' εαυτων ασεβειαν
εργαζονται. τα γαρ φυσει ζωα τετραποδα τε και πετεινα και ερπετα βδελυττομενοι
και αποστρεφομενοι η δια την αγριοτητα η δια την ρυπαριαν, ομως τους τουτων
τυπους εν λιθοις και ξυλοις και χρυσωι γλυψαντες θεοποιουσιν. εδει δε αυτα μαλλον
τα ζωντα θρησκευειν αυτους η τους τουτων τυπους εν τουτοις προσκυνεισθαι. η
ταχα τουτων μεν ουδεν, ουτε η μορφη ουτε η υλη αιτια της Θεου παρουσιας εστι·
μονη δε η μετ' επιστημης τεχνη το Θειον εκκαλει ται, ατε δη μιμημα της φυσεως
αυτη τυγχανουσα. αλλ' ει δια την επιστημην επιφοιται το Θειον τοις γλυμμασι, τις
παλιν η χρεια της υλης, ουσης της επιστημης εν τοις ανθρωποις; ει γαρ ολως δια την
τεχνην επιφαινεται ο Θεος, και δια τουτο θρησκευονται ως θεοι τα γλυμματα, εδει
τους ανθρωπους της τεχνης οντας αρχηγους προσκυνεισθαι και θρησκευεσθαι, οσωι
και λογικοι και την επι στημην εχουσιν εν εαυτοις.
21 Περι δε της δευτερας αυτων και βαθυτερας δηθεν απολογιας, και ταυτα αν
τις ακολουθως ειποι· ει ου δια την αυτου του Θεου επι φανειαν ταυτα υμιν
πεποιηται, ω Ἕλληνες, αλλα δια την αγγελων εκει παρουσιαν, δια τι τα αγαλματα,
δι' ων επικαλεισθε τας δυνα μεις, κρειττονα και υπερ αυτας τας επικληθεισας
δυναμεις ποιειτε; χαριν γαρ της περι Θεου καταληψεως γλυφοντες τας μορφας, ως
φατε, αυτου του Θεου την τιμην και προσηγοριαν αυτοις τοις γλυμμασι περιτιθετε,
πραγμα πασχοντες ουκ ευαγες. ομολογουντες γαρ υπεραιρειν την του Θεου δυναμιν
της των αγαλματων σμικρο τητος, και δια τουτο μη τολμωντες τον Θεον δι' αυτων,
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τας δε ελαττω δυναμεις επικαλεισθαι, αυτοι ταυτας υπερβαντες, ου την παρουσιαν
εφοβηθητε, τουτου την προσηγοριαν τοις λιθοις και ξυλοις ανεθηκατε, και θεους
αντι λιθων και τεχνης ανθρωπων ονομα ζετε και προσκυνειτε. ει γαρ και ως
γραμματα εισιν υμιν ταυτα, ως ψευδεσθε, της επι Θεον θεωριας, ου δικαιον τα
σημαινοντα του σημαινομενου προτιμαιν. ουδε γαρ ει γραφοι τις το βασιλεως ονομα,
ακινδυνως εχοι το γραμμα προτιμων του βασιλεως· αλλ' ο τοιουτος θανατον μεν
εχει την ζημιαν, το δε γραμμα τηι του γραψαντος επιστημηι τετυπωται. ουτω και
υμεις, ειπερ ερρωμενον ειχετε τον λογισμον, ουκ αν το τηλικουτον της θεοτητος
γνωρισμα εις υλην κατεφερετε· αλλα και το γλυμμα ουκ αν προετιμησατε του
γλυψαντος ανθρωπου. ει γαρ και ολως ως γραμματα σημαινουσι την του Θεου
επιφανειαν, και δια τουτο ως Θεον σημαινοντα, θεοποιιας εισιν αξια· αλλα γουν τον
ταυτα γλυψαντα και χαραξαντα, φημι δη παλιν τον τεχνιτην, πολλωι πλεον εδει
θεοποιηθηναι, ως μαλλον εκεινων δυνα τωτερον και θειοτερον υπαρχοντα, οσωι
κακεινα κατα την αυτου βουλησιν εξεσθη και τετυπωται. ει τοινυν τα γραμματα
θαυματος εισιν αξια, πολλωι πλεον ο γραψας υπεραιρει τωι θαυματι δια την τεχνην
και την της ψυχης επιστημην. ουκουν ει μη δια τουτο θεους αυτους αξιον νομιζειν,
παλιν αυτους αν τις εροιτο περι της των ειδωλων μανιας, την αιτιαν της τοιαυτης
αυτων μορφης παρ' αυτων αξιων μαθειν.
22 Ει μεν γαρ οτι ανθρωπομορφον εστι το Θειον, δια τουτο ουτω τετυπωται,
δια τι και αλογων αυτωι τυπους περιτιθεασιν; ει δε ζωων αλογων εστιν ο τουτου
τυπος, δια τι και λογικων αυτωι περι τιθεασι γλυφας; ει δε το συναμφοτερον εστι, και
εξ αμφοτερων κατειληφασι τον Θεον, οτι τε αλογων και λογικων εχει τους τυπους,
τι διαιρουσι τα συνημμενα, και χωριζουσι την αλογων και ανθρωπων γλυφην, και
ου παντοτε εξ αμφοτερων αυτον γλυφουσιν, οποια τα παρα τοις μυθοις εστι
πλασματα, η Σκυλλα και η Χαρυβδις και ο Ἱπποκενταυρος και ο παρ' Αιγυπτιοις
κυνοκεφαλος Ἄνουβις; εδει γαρ η μονους αυτους ουτω γραφεσθαι διφυεις, η μιαν
αυτων εχοντων μορφην, μη και την αλλην αναπλαττεσθαι κατ' αυτων. και παλιν ει
αρρενικαι τουτων εισιν αι μορφαι, δια τι και θηλειων αυτοις περι τιθεασι τυπους; ει
δε θηλυκων εισι, δια τι και αρρενικων κατ' αυτων ψευδονται τας μορφας; ει δε
παλιν το συναμφοτερον εισιν, εδει μη διαιρεισθαι, αλλα αμφοτερα συναπτεσθαι, και
γινεσθαι κατα τους λεγομενους ερμαφροδιτους, ινα μη μονον ασεβειαν και
συκοφαντιαν, αλλα και γελωτας αυτων η δεισιδαιμονια τοις ορωσι παρασχηι· και
ολως ει σωματοειδες το Θειον υπολαμβανουσιν, ωστε και γαστερα και χειρας και
ποδας, και παλιν αυχενα και στηθη και τα αλλα τα προς γενεσιν ανθρωπων μελη
επινοειν αυτωι και αναπλαττειν, ορα εις οσην ασεβειαν και αθεοτητα καταπεπτωκε
τουτων ο νους, ωστε τοιαυτα υπονοειν περι του Θειου. ακολουθει γαρ αυτωι και τα
αλλα του σωματος παντως πασχειν, ωστε και τεμνεσθαι, και διαιρεισθαι, και παλιν
εξ ολου φθειρεσθαι· ταυτα δε και τα τοιαυτα ουκ ιδια Θεου, αλλα μαλλον των επι
γης σωματων εστιν. ο μεν γαρ Θεος ασωματος εστι και αφθαρτος και αθανατος,
ουδενος εις οτιουν δεομενος· ταυτα δε και φθαρτα και σωματων εισι τυποι, και της
παρ' αυτων επιδεομενα χρειας, ωσπερ και προτερον ειρηται· πολ λακις γουν ορωμεν
ανακαινουμενους τους παλαιωθεντας, και ους ο χρονος η υετος η αλλο τι των επι
γης ζωων ηφανισε, τουτους αναπλαττομενους. εφ' ωι αν τις αυτων καταγνωσεται
της παρα φροσυνης· οτι ων αυτοι ποιηται τυγχανουσι, τουτους θεους αναγο ρευουσι·
και ους αυτοι ταις τεχναις περικοσμουσιν ενεκα του μη φθαρηναι παρα τουτων,
αυτοι σωτηριαν αιτουσι· και ους ουκ αγνο ουσι δεομενους της αυτων επιμελειας,
παρα τουτων αυτοι τας εαυτων χρειας αξιουσιν αναπληρουσθαι· και ους εν μικροις
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικισκοις κατακλειουσι, τουτους ουρανου και γης απασης δεσποτας ουκ αισχυνονται
καλουντες.
23 Ου μονον δε εκ τουτων αν τις αυτων την αθεοτητα καταμαθοι, αλλα και
αφ' ων εν αυτοις τοις ειδωλοις αυτων εστιν ασυμφωνος η δοξα. ει γαρ αυτοι θεοι
εισιν, ως λεγουσι και περι αυτων φιλο σοφουσι, τινι τις προσθηται τουτων, και
ποιους αν αυτων κρινηι κυριωτερους, ινα η τον Θεον θαρρησηι προσκυνων, η, ως
φασιν, εν αυτοις μη δισταζηι γινωσκων το Θειον; ου γαρ οι αυτοι παρα πασιν
ονομαζονται θεοι· αλλ' οσα κατα το πλειστον εστιν εθνη, τοσουτοι και θεοι
αναπλαττονται. εστι δε οπου και μια χωρα, και μια πολις προς εαυτας στασιαζουσι
περι της των ειδωλων δεισιδαιμονιας. Φοινικες γουν ουκ ισασι τους παρ' Αιγυπτιοις
λεγομενους θεους, ουδε Αιγυπτιοι τα αυτα τοις παρα Φοινιξι προσκυνουσιν ειδωλα.
και Σκυθαι μεν τους Περσων, Περσαι δε τους Συρων ου παραδεχονται θεους. αλλα
και Πελασγοι μεν τους εν Θραικηι θεους διαβαλλουσι· Θραικες δε τους παρα Θηβαιοις
ου γινωσκουσιν. Ἰνδοι δε κατα Ἀραβων, και Ἄραβες κατ' Αιθιοπων, και Αιθιοπες
κατ' αυτων εν τοις ειδωλοις διαφερονται. και Συροι μεν τα Κιλικων ου σεβουσι·
Καππαδοκων δε το γενος αλλους παρα τουτους ονομαζουσι θεους. και Βιθυνοι μεν
ετερους, Ἀρμενιοι δε αλλους εαυτοις ανεπλασαντο. και τι μοι πολλων; ηπειρωται
παρα τους εν ταις νησοις αλλους θεους προσκυνουσι· και νησιωται παρα τους εν ταις
ηπειροις θρησκευουσι. και ολως εκαστη πολις και κωμη, τους εκ γειτονων ουκ
ειδυια θεους, τους εαυτης προκρινει, και μονους ειναι τουτους νομιζει θεους. περι
γαρ των εν Αιγυπτωι μυσαρων ουδε λεγειν εστι, πασιν επ' οφθαλμων οντων οτι
εναντιας και μαχομενας αλληλαις εχουσι τας θρησκειας αι πολεις, και οι εκ
γειτονων αει σπουδαζουσι κατα των πλησιων τα εναντια σεβειν. ο γουν παρ' ετεροις
προσκυνουμενος ως θεος κροκοδειλος, ουτος παρα τοις πλησιον βδελυγμα
νομιζεται· και ο παρ' ετεροις λεων ως θεος θρησκευομενος, τουτον οι αστυ γειτονες
ου μονον ου θρησκευουσιν, αλλα και ευροντες αποκτεινουσιν ως θηριον· και ο παρ'
αλλοις ανατεθεις ιχθυς, ουτος αλλων αληθεται τροφη. οθεν δη πολεμοι και στασεις
και πασα φονων προφασις και πασα των παθων ηδονη παρ' αυτοις εστι. και το γε
θαυμαστον, οτι ως οι ιστορησαντες εξηγουνται, παρ' Αιγυπτιων οι Πελασγοι μαθον
τες τα ονοματα των θεων, ουκ ισασιν ουτοι τους παρ' Αιγυπτιοις θεους, αλλα αλλους
παρ' εκεινους θρησκευουσι. και ολως παντων των εν ειδωλοις μανεντων εθνων
διαφορος εστιν η δοξα και η θρησκεια, και ου τα αυτα παρα τοις αυτοις ευρισκεται.
και εικοτως γε τουτο πασχουσιν. εκπεσοντες γαρ απο της προς τον ενα Θεον
κατανοησεως, εις πολλα και διαφορα καταπεπτωκασι· και απο στραφεντες τον
αληθως του Πατρος Λογον, τον παντων Σωτηρα Χριστον, εικοτως εις πολλα την
διανοιαν εχουσι ρεμβομενην. και ωσπερ οι τον ηλιον αποστραφεντες και εν
σκοτεινοις γενομενοι τοποις, πολλας ανοδους κυκλευουσιν οδους, και τους μεν
παροντας ουχ ορωσι, τους δε μη οντας φανταζονται ως παροντας, και βλεποντες ου
βλεπουσι· τον αυτον τροπον οι τον Θεον απο στραφεντες και σκοτισθεντες την
ψυχην ρεμβομενον εχουσι τον νουν, και τα ουκ οντα ως μεθυοντες και μη ορωντες
φανταζονται.
24 Ταυτα δε ου μικρος ελεγχος εστι της αληθως αθεοτητος αυτων. διαφορων
γαρ οντων και πολλων κατα πολιν και χωραν θεων, και του ετερου τον του ετερου
αναιρουντος θεον, οι παντες παρα παντων αναιρουνται. και γαρ οι παρ' αλλοις
νομιζομενοι θεοι των παρ' αλ λοις λεγομενων θεων γιγνονται θυσιαι και σπονδαι·
και αλλων αι θυσιαι, αλλων εμπαλιν εισι θεοι. Αιγυπτιοι δε τον βουν και τον Ἄπιν
μοσχον οντα σεβουσι· και τουτους αλλοι τωι ∆ιι θυουσι. καν γαρ μη αυτους εκεινους
ους ανατεθεικασι θυσωσιν, αλλα τα ομοια θυοντες, τα αυτα προσαγειν δοκουσι.
 
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λιβυες προβατον, ο καλουσιν Ἄμμωνα, θεον εχουσι· και τουτο πολλοις παρ' ετερων
εις θυσιαν σφαζεται. Ἰνδοι τον ∆ιονυσον θρησκευουσι, συμβολικως οινον αυτον
ονομαζοντες· και τουτον τοις αλλοις σπενδουσιν ετεροι. αλλοι ποταμους και κρηνας,
και παντων μαλιστα Αιγυπτιοι το υδωρ προτετιμηκασι, και θεους αναγορευουσι· και
ομως αλλοι, και αυτοι δε οι ταυτα θρησκευοντες Αιγυπτιοι, τους των αλλων ρυπους,
και τους εαυτων απονιπτονται τοις υδασι, και το λειψανον μετα ατιμιας εκριπτουσι.
σχεδον δε πασα η των Αιγυπτιων ειδωλοποιια των παρ' αλλοις θεων εστι θυσια·
ωστ' αν αυτους και παρ' αυτων εκεινων χλευαζεσθαι, οτι μη θεους, αλλα τα των
αλλων ετι τε και παρ' αυτοις αποτροπιασματα και θυσιας οντα θεοποιουσιν.
25 Ἤδη δε τινες εις τοσαυτην ασεβειαν και παραφροσυνην εξηνε χθησαν, ως
και αυτους τους ανθρωπους, ων εισι τυποι και μορφαι, τοις παρ' αυτοις ψευδοθεοις
κατασφαττειν και θυσιας προσαγειν. και ουχ ορωσιν οι κακοδαιμονες οτι τα
σφαγιαζομενα θυματα αρχετυπα εισι των υπ' αυτων πλασθεντων και
προσκυνουμενων θεων, και οις προσαγουσι τους ανθρωπους. σχεδον γαρ τα ομοια
τοις ομοιοις η μαλλον τα κρειττονα τοις ελαττοσι προσαγουσιν. εμψυχα γαρ αψυχοις
θυουσι, και λογικα τοις ακινητοις προσαγουσι. Σκυθαι γαρ οι καλουμενοι Ταυρειοι
τηι παρ' αυτοις Παρθενωι καλου μενηι τους απο ναυαγιων και οσους αν λαβωσι των
Ἑλληνων εις θυσιας αναφερουσι, τοσουτον ασεβουντες κατα των ομογενων ανθρω
πων, και ουτως ελεγχοντες των θεων αυτων την ωμοτητα· οτι ους η Προνοια απο
θαλασσης εκ κινδυνων διεσωσε, τουτους αυτοι κατα σφαττουσι, μονονουχι κατα της
Προνοιας γινομενοι· οτι την εκεινης ευεργεσιαν τηι εαυτων θηριωδει ψυχηι
κατακρυπτουσιν. αλλοι δε τωι Ἄρει, επειδαν εκ πολεμων επανελθωσι και νικας
φερωσι, το τηνι καυτα εις εκατονταδας διελοντες τους ληφθεντας, και αφ' εκαστης
ενα λαμβανοντες, τοσουτους κατασφαζουσιν, οσους αν κατα μιαν εκατονταδα
εκλεξωνται. ου μονοι δε Σκυθαι δια την εν βαρβαροις εμφυτον αυτοις αγριοτητα τα
τοιαυτα μυσαρα δρωσιν, αλλ' ιδιον εστι της των ειδωλων και δαιμονων κακιας
τουτο το δραμα. και γαρ και Αιγυπτιοι εθυον μεν παλαι τηι Ἥραι τοιαυτα σφαγια·
Φοινικες δε και Κρητες τον Κρονον εν ταις τεκνοθυσιαις εαυτων ιλασκοντο. και οι
παλαι δε Ῥωμαιοι τον καλουμενον Λατιαριον ∆ια ανθρωποθυσιαις εθρησκευον· και
αλλοι αλλως, και παντες απλως εμιαινον και εμιαινοντο. εμιαινοντο μεν αυτοι
δρωντες τα φονικα· εμιαινον δε τους εαυτων ναους τοιαυταις καπνιζοντες θυσιαις.
απο δη τουτων τα κακα τοις ανθρωποις εις πληθος εφθασεν· ορωντες γαρ εν τουτοις
τους παρ' αυτοις ηδομενους δαιμονας, ευθεως και αυτοι τοις τοιουτοις
πλημμελημασι τους εαυτων θεους εμιμησαντο, ιδιον ηγου μενοι κατορθωμα την
προς τα κρειττονα, ως αυτοι νομιζουσι, μιμησιν. ενθεν ανδροφονιαις και
τεκνοκτονιαις και πασαις ασελγει αις ηττηθησαν οι ανθρωποι. και γαρ σχεδον πασα
πολις πασης ασελγειας εστι μεστη δι' ομοιοτητα τροπων των παρ' αυτοις θεων
γινομενη· και ουκ εστι σωφρων εν τοις ειδωλοις, ει μη μονος ο παρ' αυτοις επ'
ασελγειαι μαρτυρουμενος.
26 Γυναικες γουν εν ειδωλοις της Φοινικης παλαι προεκαθεζοντο,
απαρχομεναι τοις εκει θεοις εαυτων την του σωματος εαυτων μισθαρνιαν,
νομιζουσαι τηι πορνειαι την θεον εαυτων ιλασκεσθαι, και εις ευμενειαν αγειν αυτην
δια τουτων. ανδρες δε, την φυσιν αρνου μενοι και μηκετι ειναι θελοντες αρρενες,
την γυναικων πλαττονται φυσιν, ως εκ τουτων καταθυμια και τιμην τηι μητρι των
παρ' αυτοις λεγομενων θεων ποιουντες. παντες δε ομου τοις αισχιστοις βιουσι, και
τοις χειροσιν εαυτοις αμιλλωνται· και ως ειπεν ο αγιος του Χριστου διακονος
Παυλος· Αι τε γαρ θηλειαι αυτων μετηλ λαξαν την φυσικην χρησιν εις την παρα
φυσιν. ομοιως δε και οι αρρενες, αφεντες την φυσικην χρησιν της θηλειας,
 
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξεκαυθησαν εν τηι ορεξει αυτων εις αλληλους, αρρενες εν αρσεσι την ασχημοσυνην
κατεργαζομενοι. ταυτα δε και τα τοιαυτα πρασσοντες, ομολογουσι και ελεγχουσι και
τους λεγομενους αυτων θεους τοιουτον εσχηκεναι τον βιον. εκ μεν γαρ ∆ιος την
παιδοφθοριαν και την μοιχειαν, εκ δε Ἀφροδιτης την πορνειαν, και εκ μεν Ῥεας την
ασελγειαν, εκ δε Ἄρεος τους φονους, και εξ αλλων αλλα τοιαυτα μεμαθηκασιν, α οι
νομοι μεν κολαζουσι, πας δε σωφρων ανηρ αποστρεφεται. αρ' ουν αξιον ετι τουτους
νομιζειν ειναι θεους, τους τα τοιαυτα ποιουντας, και μη μαλλον των αλογων
αλογωτερους ηγεισθαι τουτους δια την ασελγειαν των τροπων; αρα αξιον τους
θρησκευοντας αυτους νομιζειν ανθρωπους, και μη μαλλον ως αλογων αλογωτερους,
και των αψυχων αψυχοτερους, οικτειρειν; ει γαρ ελογιζοντο της εαυτων ψυχης τον
νουν, ουκ αν εν τουτοις κατε πεπτωκεισαν ολοι πρηνεις, και τον αληθινον ηρνουντο
του Χριστου Πατερα Θεον.
27 Ἀλλ' ισως οι επαναβεβηκοτες τουτων και περι την κτισιν επτοημενοι,
δυσωπουμενοι τοις περι των βδελυγματων ελεγχοις, ευκαταγνωστα μεν και
ευελεγκτα παρα πασιν οντα ταυτα ουκ αρνησονται και αυτοι· εκεινην δε αυτοις
ασφαλη την δοξαν και αναντιρρητον ειναι οιησονται την προς τον κοσμον και τα
του κοσμου μερη θρησκειαν· καυχησονται γαρ ουχ ως λιθους και ξυλα και μορφας
ανθρωπων και αλογων πτηνων τε και ερπετων και τετραποδων απλως, αλλ' ηλιον
και σεληνην και παντα τον κατ' ουρανον κοσμον, και γην αυ παλιν και συμπασαν
του υγρου την φυσιν σεβοντες και θρησκευοντες· και φησουσι μη δυνασθαι τινας
αποδειξαι και τουτους μη ειναι φυσει θεους, πασιν οντος φανερου οτι ουτε αψυχα
ουτε αλογα τυγχανει, αλλα και την ανθρωπων υπεραιρει φυσιν, τωι τα μεν εν
ουρανοις, τα δε επι της γης κατοικειν. αξιον ουν και περι τουτων ιδειν και
διερευνησαι. παντως γαρ και εν τουτοις ευρησει ο λογος τον ελεγχον αληθη κατ'
αυτων. Πριν δε ημας ιδειν και της αποδειξεως αρξασθαι, αρκει την κτισιν αυτην κατ'
αυτων μονονουχι βοησαι, και δειξαι τον αυτης ποιητην και δημιουργον θεον, τον
και ταυτης και του παντος βασιλευοντα τον Πατερα του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου· ον αποστρεφονται μεν οι δοκησισοφοι, την δε παρ' αυτου γενομενην κτισιν
προσκυνουσι και θεοποιουσι, καιτοι προσκυνουσαν και αυτην και ομολογουσαν ον
εκεινοι δι' αυτην αρνουνται Κυριον. ουτω γαρ τους ανθρωπους εις τα ταυτης μερη
κεχηνοτας και θεους νομιζοντας ταυτα, δυσωπησηι αν καλως αυτους η των μερων
προς αλληλα χρεια· γνωριζει δε και σημαινει τον και αυτων οντα Κυριον και
ποιητην τον του Λογου Πατερα, τηι αναντιρρητωι προσταξει της εις αυτον υπακοης, ηι
φησι και η θεια νομοθεσια· Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου· ποιησιν δε χειρων
αυτου αναγγελλει το στερεωμα. πιστις δε τουτων ουκ αφανης, αλλα και λιαν
εναργης εστι τοις τον οφθαλμον της διανοιας μη παντη πεπηρωμενον εχουσιν. ει
γαρ τις καθ' εαυτα τα μερη της κτισεως λαβοι και εκαστον ιδιαι νοησει, οιον ηλιον
καθ' εαυτον μονον, και σεληνην χωρις, και γην αυ και αερα, και την θερμην και
ψυχραν και ξηραν και υγραν ουσιαν διελων απο της προς αλληλα συναφης, εκαστον
εκλαβοι καθ' εαυτο και ιδιαι θεωρησειεν· ευρησει παντως μηδεν ικανουμενον εαυτωι,
αλλα παντα της αλληλων χρειας δεομενα, και ταις παρ' αλληλων επικουριαις
συνισταμενα. ηλιος μεν γαρ τωι συμπαντι ουρανωι συμπεριφερεται και εμπεριεχεται,
και εκτος της εκεινου κυκλοφοριας ουκ αν ποτε γενοιτο· σεληνη δε και τα αλλα
αστρα μαρτυρουσι την παρα ηλιου γιγνομενην αυτοις επικουριαν· γη δε παλιν ουκ
ανευ υετων τους καρπους αποδιδουσα φαινεται· οι δε υετοι χωρις της των νεφελων
χρειας ουκ αν καταβαιεν επι γης· αλλ' ουδε νεφη χωρις του αερος καθ' εαυτα αν
φανειη και συσταιη ποτε. ο τε αηρ ουχ υφ' εαυτου, αλλ' υπο μεν του αιθερος
διακαιεται, υπο δε του ηλιου καταλαμπο μενος λαμπρυνεται. και πηγαι μεν και
 
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποταμοι ουκ ανευ της γης συστησονται ποτε· γη δε ουκ αφ' εαυτης ερηρεισται, αλλ'
επι μεν την των υδατων ουσιαν συνεστηκεν, εμπεριεχεται δε και αυτη κατα το μεσον
συνδεθεισα του παντος. η τε θαλασσα και ο εξωθεν περιρρεων την συμπασαν γην
μεγας ωκεανος υπο ανεμων κινειται και φερεται οποι δ' αν αυτον η των ανεμων
προσρησσηι βια. και αυτοι δε οι ανεμοι ουκ εν εαυτοις, αλλα, κατα τους περι τουτων
ειποντας, εκ της προς τον αερα του αιθερος διακαυσεως και θερμο τητος εν αυτωι τωι
αερι συνιστανται, και δι' αυτου πανταχου πνεουσι. περι γαρ των τεσσαρων
στοιχειων, εξ ων και συνεστηκεν η των σωματων φυσις, την θερμην λεγω και την
ψυχραν, ξηραν τε και υγραν ουσιαν, τις τοσουτον απεστραπται την διανοιαν, ωστε
μη ειδεναι οτι ομου μεν συνημμενα ταυτα συνισταται, διαιρουμενα δε και καθ' εαυτα
γινομενα, λοιπον και αλληλων εισιν αναιρετικα ταυτα κατα την του πλεοναζοντος
εν αυτοις επικρατειαν; θερμον τε γαρ υπο ψυχρου πλεονασαντος αναιρειται· και
ψυχρον παλιν υπο της θερμης αφανιζεται δυναμεως· ξηρον τε αυ υπο του υγρου
διυγραινε ται, και τουτο υπο του ετερου ξηραινεται.
28 Πως ουν ταυτα αν ειεν θεοι δεομενα της παρ' ετερων επι κουριας; η πως
παρα τουτων αιτεισθαι τι προσηκεν, και αυτων απαιτουντων παρ' αλληλων την εις
εαυτα χρειαν; ει γαρ περι Θεου λογος εστι μηδενος αυτον επιδεα ειναι, αλλ' αυταρκη
και πληρη εαυτου, και εν αυτωι τα παντα συστηκειν, και μαλλον αυτον τοις πασιν
επιδιδοναι· πως ηλιον και σεληνην, και τα αλλα μερη της κτισεως ουκ οντα τοιαυτα,
αλλα και λειπομενα της αλληλων χρειας, αναγορευειν αξιον θεους; αλλ' ισως
διαιρουμενα μεν και καθ' εαυτα λαμβανομενα, επιδεη ειναι αυτα και αυτοι
συνομολογουσι, της απο δειξεως επ' οφθαλμων ουσης· ομου δε παντα συναπτοντες,
και ως εν αποτελουντες μεγα σωμα, το ολον Θεον ειναι φησουσι. συσταντος γαρ του
ολου, ουκ ετι μεν εξωθεν αυτοις χρεια γενησεται· εαυτωι δε το ολον ικανον και
αυταρκες γενησεται προς παντα, λεξουσιν οι δοκησισοφοι, ινα και εντευθεν
ελεγχθωσιν· ουτος δε ο λογος και μαλλον αυτων την ασεβειαν μετα μεγαλης
απαιδευσιας ουκ ελαττον των προσθεν αποδειξει. ει γαρ το καθ' εκαστον συναφθεν
το ολον αναπληροι, και το ολον εκ των καθ' εν συνισταται· το ολον αρα εκ μερων
συνεστη, και εκαστον του ολου μερος τυγχανει. τουτο δε των περι Θεου εννοιων
πολυ πορρωθεν καθεστηκεν. ο γαρ Θεος ολον εστι και ου μερη, και ουκ εκ διαφορων
συνεστηκεν, αλλ' αυτος της παντων συστασεως εστι ποιητης. θεα γαρ οσην ασεβειαν
κατα του Θειου ταυτα λεγοντες εξηγουνται. ει γαρ εκ μερων συνεστηκε, παντως
αυτος εαυτου ανομοιος φανησεται, και εξ ανομοιων εχων την συμπληρωσιν. ει γαρ
ηλιος εστιν, ουκ εστι σεληνη· και ει σεληνη εστιν, ουκ εστι γη· και ει γη τυγχανει,
ουκ αν ειη θαλασσα· και ουτως εφ' εκαστου λαμβανων αν τις ευρησει την ατοπιαν
του τοιουτου αυτων λογου. Τουτο δ' αν τις και εκ του καθ' ημας ανθρωπειου
σωματος ιδων καταγνοιη τουτων. ως γαρ ο οφθαλμος ουκ εστιν ακοη, ουδε η ακοη
χειρ, ουδε η γαστηρ εστι στερνα, ουδ' αυ παλιν ο αυχην εστι πους· αλλ' εκαστον
τουτων ιδιαν εχει την ενεργειαν, και εκ τουτων διαφορων οντων εν συνισταται
σωμα, συνημμενα μεν εχον τα μερη κατα την χρειαν, διαιρουμενα δε κατα την του
χρονου παρουσιαν, οταν η φυσις η συναξασα ταυτα διεληι, ως ο προσταξας Θεος
βουλεται· ουτω (συγγνωμην δε ο λογος εχετω παρ' αυτου του κρειττονος), ει τα μερη
της κτισεως συναπτοντες εις εν σωμα θεον αναγορευουσιν, αναγκη αυτον μεν καθ'
εαυτον ανομοιον εαυτωι ειναι, ωσπερ εδειχθη, διαιρεισθαι δε παλιν κατα την των
μερων εις το μεριζεσθαι γενομενην φυσιν.
29 Και αλλως δ' αν τις αυτων ελεγξειε την αθεοτητα κατα την της αληθειας
θεωριαν. ει γαρ ο Θεος ασωματος εστι, και αορατος, και αψαυστος τηι φυσει, πως
σωμα τον Θεον επινοουσι, και τα φαινομενα τοις οφθαλμοις και ων ψαυομεν τηι
 
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χειρι θρησκευουσι τηι Θεου τιμηι; και παλιν, ει ο περι Θεου κρατει λογος, δυνατον
αυτον ειναι κατα παντα, και μηδεν μεν αυτου κρατειν, αυτον δε των παντων
κρατειν και δεσποζειν· πως οι την κτισιν θεοποιουντες ουχ ορωσιν αυτην εκτος
ουσαν του τοιουτου περι Θεου ορου; ηλιου μεν γαρ υπο γην γενομενου, το φως η γη
σκιαζει μη ορασθαι· σεληνην δε μεθ' ημεραν ο ηλιος επικρυπτει τηι του φωτος
λαμπηδονι. και γης μεν τους καρπους πολλακις χαλαζα βλαπτει· το πυρ δε, ει
γενοιτο τις υδατων πλημμυρα, σβεννυται. και χειμωνα μεν εαρ παραγκωνιζεται,
θερος δε το εαρ υπερβηναι τους ορους ουκ επιτρεπει, και αυτο παλιν υπο του
μετοπωρου κωλυομενον τας ιδιας ωρας εξερχεσθαι. ειπερ ουν ησαν θεοι, εδει
τουτους μη υπ' αλληλων ηττασθαι και επικρυπτε σθαι, αλλα παντοτε αλληλοις
συνειναι, και κοινας αμα τας ενεργειας επιτελειν· εδει μεθ' ημεραν και μετα νυκτα
ηλιον ομου και σεληνην και τον αλλον των αστερων χορον ισον εχειν το φως, και
τουτο πασι λαμπειν, και παντα παρ' αυτων καταυγαζεσθαι· εδει θερος ομου και
χειμωνα και εαρ και μετοπωρον απαραλλακτως και κατα το αυτο συνιστασθαι· εδει
την θαλασσαν ταις πηγαις επιμιγνυσθαι και κοινον ανθρωποις το πομα παρεχειν·
εδει νηνεμιας και των ανεμων τας πνοας εν ταυτωι γινεσθαι· εδει το πυρ ομου και το
υδωρ κοινην και μιαν ανθρωποις την χρειαν παρεχειν. ουδε γαρ ουδε βλαβην αν τις
εξ αυτων υπεμεινε, θεων οντων κατ' αυτους, και μηδεν επι βλαβηι, επ' ωφελειαι δε
μαλλον παντα ποιουντων. ει δε ταυτα γινεσθαι αδυνατον δια την προς αλληλα
εναντιοτητα, πως οιον τε ταυτα αλληλοις εναντια και μαχομενα, και μη δυναμενα
αλληλοις συστηναι, ετι θεους ονομαζειν η Θεου θρησκευεσθαι τιμαις; τα δε προς
εαυτα ασυμφωνον την φυσιν εχοντα πως αν αλλοις ευχομενοις ειρηνην παρεχοιεν,
και ομονοιας αυτοις γενοιντο πρυτανεις; ουτε ουν ηλιος εικοτως, ουτε σεληνην,
ουτε αλλο τι μερος της κτισεως, πολλωι δε πλεον ουδε τα εν λιθοις και χρυσωι και
ταις αλλαις υλαις αγαλματα, ουδε οι παρα ποιηταις μυθολογουμενοι Ζευς και Ἀπολ
λων και οι αλλοι ειεν αληθως θεοι, ως ο λογος απεδειξεν· αλλα τα μεν αυτων μερη
της κτισεως εστι, τα δε αυτων αψυχα τυγχανει, τα δε μονον ανθρωποι θνητοι
γεγονασι. διο και η περι ταυτα θρησκεια και θεοποιια ουκ ευσεβειας, αλλα αθεοτητος
και πασης ασεβειας εστιν εισηγησις, και μεγαλης πλανης ελεγχος απο της προς τον
ενα και μονον αληθινον Θεον γνωσεως, λεγω δη τον του Χριστου Πατερα. Ὅτε
τοινυν ταυθ' ουτως ελεγχεται και δεδεικται η παρα τοις Ἕλλησιν ειδωλολατρεια
πασης αθεοτητος ουσα μεστη, και ουκ επ' ωφελειαι, αλλ' επ' απωλειαι τωι βιωι των
ανθρωπων εισαχθεισα· φερε λοιπον, ως εξ αρχης ο λογος επηγγειλατο, της πλανης
διελεγχθεισης, την της αληθειας οδον οδευσωμεν, και θεωρησωμεν τον ηγεμονα και
δημιουργον του παντος τον του Πατρος Λογον, ινα δι' αυτου και τον τουτου Πατερα
Θεον κατανοησωμεν, και γνωσιν Ἕλληνες οσον της αληθειας εαυτους
απεσχοινισαν.
30 Τα μεν προειρημενα ουδεν ετερον η πλανη τωι βιωι διηλεγχθη· η δε της
αληθειας οδος προς τον οντως οντα Θεον εξει τον σκοπον. προς δε την ταυτης
γνωσιν και απλανη καταληψιν ουκ αλλων εστιν ημιν χρεια, αλλ' ημων αυτων· ουδ',
ωσπερ εστιν αυτος ο Θεος υπερανω παντων, ουτω και η προς τουτον οδος πορρωθεν
η εξωθεν ημων εστιν· αλλ' εν ημιν εστι, και αφ' ημων ευρειν την αρχην δυνατον,
καθως και Μωυσης εδιδασκε λεγων· Το ρημα της πιστεως εντος της καρδιας σου
εστιν. οπερ και ο Σωτηρ σημαινων και βεβαιων ελεγεν· Ἡ βασιλεια του Θεου εντος
υμων εστιν. ενδον γαρ εν εαυτοις εχοντες την πιστιν και την βασιλειαν του Θεου,
δυναμεθα ταχεως θεωρησαι και νοησαι τον του παντος βασιλεα, του Πατρος
σωτηριον Λογον. και μη προφασι ζεσθωσαν Ἕλληνες οι τοις ειδωλοις θρησκευοντες·
μηδε αλλος τις απλως εαυτον απατατω, ως την τοιαυτην οδον ουκ εχων, και δια
 
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο της αθεοτητος εαυτου προφασιν ευρισκων. παντες γαρ εις αυτην
επιβεβηκαμεν και εχομεν, ει και μη παντες αυτην οδευειν, αλλα παροδευειν
εκβαινοντες θελουσι δια τας εξωθεν αυτους ελκουσας ηδονας του βιου. και ει τις αν
εροιτο, τις αν ειη αυτη· φημι δη την εκαστου ψυχην ειναι, και τον εν αυτηι νουν. δι'
αυτου γαρ μονου δυναται Θεος θεωρεισθαι και νοεισθαι· εκτος ει μη, ωσπερ τον
Θεον ηρνησαντο, ουτω και ψυχην εχειν παραιτησονται οι ασεβεις, εικοτως τουτο
προ των αλλων λεγοντες. ου γαρ εχοντων εστι νουν αρνεισθαι τον τουτου ποιητην
και δημιουργον Θεον. οτι μεν ουν ψυχην εκαστος ανθρωπων εχει και ταυτην
λογικην, και τουτο αναγκαιον εστι δειξαι δι' ολιγων δια τους ακεραιους, επει
μαλιστα τινες απο των αιρεσεων αρνουνται και τουτο, οιομενοι μηδεν πλεον ειναι
τον ανθρωπον, η το φαινομενον ειδος του σωματος· ινα ταυτης δειχθει σης,
φανερωτερον δι' εαυτων τον κατα των ειδωλων ελεγχον εχειν δυνηθωσι.
31 Πρωτον μεν ουν ου μικρον γνωρισμα του λογικην ειναι την των
ανθρωπων ψυχην εκ του προς τα αλογα διαλλαττειν αυτην· δια τουτο γαρ εκεινα
μεν αλογα καλειν η φυσις ειωθεν, επειδη των ανθρωπων το γενος εστι λογικον·
επειτα δε και τουτο προς αποδειξιν ου το τυχον αν ειη, εκ του μονον τον ανθρωπον
τα εξωθεν εαυτου λογιζε σθαι, και ενθυμεισθαι τα μη παροντα, και παλιν
επιλογιζεσθαι και κρισει το κρειττον των λογισμων αιρεισθαι· τα μεν γαρ αλογα
μονα τα παροντα βλεπει, και προς μονα τα εν οφθαλμοις ορμαι, καν μετα ταυτα την
βλαβην εχηι. ο δε ανθρωπος ου προς τα βλεπομενα ορμαι, αλλα τωι λογισμωι τα δια
των οφθαλμων ορωμενα κρινει· πολλακις γουν ορμησας κεκρατηται τωι λογισμωι·
και λογισαμενος, παλιν επελογισατο, και αισθανεται εκαστος, ει της αληθειας
γενοιτο φιλος, οτι αλλος παρα τας σωματικας αισθησεις εστιν ο των ανθρωπων
νους. δια τουτο γουν ως αλλος ων, αυτων των αισθησεων γινεται κριτης· και ων
εκειναι αντιλαμβανονται, ταυτα ουτος διακρινει, και αναμιμνησκει, και δεικνυσιν
αυταις το κρειττον. οφθαλμου μεν γαρ εστι μονον το οραιν, και ωτων το ακουειν, και
στοματος γευεσθαι, και ρινος οδμων αντιλαμβανεσθαι, και χειρων το απτεσθαι· αλλ'
α δει οραιν και ακουειν, και ων απτεσθαι δει και γευεσθαι και οδμασθαι, ουκετι των
αισθησεων εστιν, αλλα της ψυχης και του ταυτης νου διακριναι. αμελει και ξιφους
λαβεσθαι δυναται η χειρ, και δηλητηριου γευσασθαι το στομα· αλλ' ουκ οιδεν, οτι
βλαπτει ταυτα, ει μη ο νους διακρινηι. Και εοικε γε το τοιουτον, ινα επι εικονος αυτο
θεωρησωμεν, λυραι καλως κατεσκευασμενηι, και τωι ταυτην κρατουντι μουσικωι μετ'
επιστημης. ως γαρ αι εν τηι λυραι νευραι εκαστη μεν εχει τον ιδιον φθογγον, η μεν
βαρυν, η δε οξυν, η δε μεσον, η δε οξυτονον, η δε αλλον· αδιακριτος δε εστιν αυτων
η αρμονια και αδιαγνωστος η συνθεσις χωρις του επιστημονος· τοτε γαρ και η
αρμονια αυτων δεικνυται και η συνταξις ορθη, οταν ο κατεχων την λυραν πληξηι τας
νευρας, και αρμοδιως εκαστης αψηται· τουτον τον τροπον και των αισθησεων εν τωι
σωματι ως λυρας ηρμοσμενων, οταν ο επι στημων νους αυτων ηγεμονευηι· τοτε και
διακρινει η ψυχη, και οιδεν ο ποιει και πραττει. τουτο δε μονον ιδιον ανθρωπων
εστι, και τουτο εστι το λογικον της ψυχης των ανθρωπων, ωι χρωμενη διαλλαττει
των αλογων, και δεικνυσιν οτι αληθως αλλη παρα τα φαινομενα εν σωματι εστιν.
πολλακις γουν κειμενου του σωματος επι γης, τα εν ουρανοις φανταζεται και θεωρει
ο ανθρωπος· και πολλακις του σωματος ηρεμουντος και ησυχαζοντος και
καθευδοντος, κινειται ενδον ο ανθρωπος, και τα εξωθεν εαυτου θεωρει, χωρας
αποδημων και περιπατων, και απαντων τοις γνωριμοις, και πολλακις δια τουτων
τας μεθ' ημεραν πραξεις εαυτου μαντευομενος και προγινω σκων. τουτο δε τι αν ειη
ετερον η ψυχη λογικη, εν ηι λογιζεται και νοει τα υπερ εαυτον ο ανθρωπος;
 
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32 Και τουτο δ' αν ειη προς αποδειξιν ακριβη τοις ετι προς αναιδειαν της
αλογιας τετραμμενοις· πως, του σωματος θνητου κατα φυσιν οντος, λογιζεται
ανθρωπος τα περι αθανασιας, και πολλακις εαυτωι τον θανατον υπερ αρετης
προκαλειται; η πως, προσκαιρου του σωματος οντος, τα αιωνια φανταζεται
ανθρωπος, ωστε των μεν εμποδων καταφρονειν, εις εκεινα δε τον ποθον εχειν; το
μεν ουν σωμα ουκ αν εαυτο περι εαυτου τοιαυτα λογισηται, και ουκ αν τα εξωθεν
εαυτου λογιζοιτο· θνητον γαρ και προσκαιρον εστιν· αναγκη δε ετερον ειναι το τα
εναντια και παρα την φυσιν του σωματος λογιζομενον. τι ουν αν ειη τουτο παλιν, η
ψυχη λογικη και αθανατος; και γαρ ουκ εξωθεν, αλλ' ενδοθεν αυτη τωι σωματι, ως ο
μουσικος τηι λυραι, ενηχει τα κρειττονα. πως δε παλιν κατα φυσιν ων ο οφθαλμος εις
το οραιν, και η ακοη εις το ακουειν, τα μεν αποστρεφονται, τα δε αιρουνται; τις γαρ ο
τον οφθαλμον του οραιν αποστρεφων; η τις την ακοην κατα φυσιν ουσαν
ακουστικην απο κλειει του ακουειν; η τις την γευσιν, κατα φυσιν ουσαν γευστικην,
κωλυει πολλακις της φυσικης ορμης; τις δε την χειρα, κατα φυσιν ουσαν εις το
ενεργειν, επεχει του ψαυειν τινος; τις δε την οσφρησιν, και αυτην εις το οδμασθαι
γενομενην, αποστρεφει του μη αντιλαμβανεσθαι; τις ο ταυτα κατα των φυσικων του
σωματος ενεργων; η πως το σωμα, την φυσιν αποστραφεν, επιστρεφεται προς τας
ετερου συμβουλιας, και προς το εκεινου νευμα ηνιοχειται; ταυτα γαρ ουδεν ετερον η
ψυχην λογικην αποδεικνυσιν ηγεμονευουσαν του σωματος. ουδε γαρ εαυτο το σωμα
πεφυκεν ελαυνειν, αλλ' υφ' ετερου αγεται και φερεται, ωσπερ ουδε ιππος εαυτον
υποζευγνυσιν, αλλ' υπο του κρατουντος ελαυνεται. δια τουτο γουν και νομοι μεν
ανθρωποις τα καλα μεν πραττειν, την δε κακιαν αποστρεφεσθαι· τοις δε αλογοις
αλογιστα τα κακα και ακριτα μενει, ατε δη της λογικοτητος και της κατα λογον
διανοιας εκτος τυγχανουσιν. ειναι μεν ουν ψυχην λογικην εν ανθρωποις εκ των
προειρημενων, νομιζω δεδειχθαι.
33 Ὅτι δε και αθανατος γεγονεν η ψυχη, και τουτο αναγκαιον ειδεναι εν τηι
εκκλησιαστικηι διδασκαλιαι προς ελεγχον της των ειδωλων αναιρεσεως. γενοιτο δ'
αν ουν η περι τουτων γνωσις εγγυτερω μαλλον εκ της περι του σωματος γνωσεως,
και εκ του προς το σωμα διαλλαττειν αυτην. ει γαρ αλλην αυτην ο λογος απεδειξε
παρα το σωμα, εστι δε το σωμα φυσει θνητον· αναγκη την ψυχην αθανατον ειναι, τωι
μη ειναι κατα το σωμα. και παλιν ει η ψυχη το σωμα κινει, ως δεδεικται, και ουχι
υπο αλλων αυτη κινειται, ακολουθον εστιν υφ' εαυτης κινουμενην την ψυχην, και
μετα την εις γην αποθεσιν του σωματος κινεισθαι παλιν αυτην αφ' εαυτης. ου γαρ η
ψυχη εστιν η αποθνησκουσα· αλλα δια την ταυτης αναχωρησιν αποθνησκει το σωμα.
ει μεν ουν και αυτη υπο του σωματος εκινειτο, ακολουθον ην, αναχωρουντος του
κινουντος, αποθνησκειν αυτην· ει δε η ψυχη κινει και το σωμα, αναγκη μαλλον
αυτην εαυτην κινειν. εαυτηι δε κινουμενη, εξ αναγκης και μετα τον του σωματος
θανατον ζηι. η γαρ κινησις της ψυχης ουδεν ετερον εστιν η η ζωη αυτης· ωσπερ
αμελει και το σωμα τοτε ζηιν λεγομεν οτε κινειται, και τοτε θανατον αυτου ειναι οτε
της κινησεως παυεται. τουτο δε και απο της εν σωματι καθαπαξ ενεργειας αυτης
φανερωτερον αν τις ιδοι. ει γαρ και οτε τωι σωματι επιβεβηκε και συνδεδεται τουτωι,
ου κατα την του σωματος σμικροτητα συστελλεται και συμμετρειται, αλλα πολλακις,
επι κλινης τουτου κειμενου και μη κινουμενου, αλλ' ως εν θανατωι κοιμωμενου,
αυτη κατα την εαυτης δυναμιν γρηγορει, και υπερεκβαινει την του σωματος φυσιν·
και ωσπερ αποδημουσα τουτου, μενουσα εν τωι σωματι, τα υπερ γην φανταζεται και
θεωρει, πολλακις δε και τοις εξω των γηΐνων σωματων αγιοις και αγγελοις
συνανται, και προς αυτους αφικνειται τηι του νου θαρρουσα καθαρο τητι· πως ουχι
μαλλον και πολλωι πλεον, απολυθεισα του σωματος οτε ο συνδησας αυτην βουλεται
 
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεος, φανερωτεραν εξει την της αθανασιας γνωσιν; ει γαρ και συνδεθεισα σωματι
την εκτος του σωματος ζωην εζη, πολλωι πλεον και μετα θανατον του σωματος
ζησεται, και ου παυσεται του ζηιν δια τον ουτως αυτην ποιησαντα Θεον δια του
εαυτου Λογου, του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. δια τουτο γαρ και αθανατα και
αιωνια λογιζεται και φρονει, επει και αθανατος εστι. και ωσπερ, του σωματος
θνητου τυγχανοντος, θνητα και αι τουτου θεωρουσιν αισθησεις, ουτως αθανατα
θεωρουσαν και λογιζομενην την ψυχην, αναγκη και αυτην αθανατον ειναι και αει
ζηιν. αι γαρ περι της αθανασιας εννοιαι και θεωριαι ουδεποτε αυτην αφιασι μενουσαι
εν αυτηι, και ωσπερ εκκαυμα εν αυτηι γινο μεναι προς ασφαλειαν της αθανασιας. δια
τουτο γουν και της περι Θεου θεωριας εχει την εννοιαν, και αυτη εαυτης γινεται
οδος, ουκ εξωθεν, αλλ' εξ εαυτης λαμβανουσα την του Θεου Λογου γνωσιν και
καταληψιν.
34 Λεγομεν ουν, καθαπερ ειρηται προτερον, ωσπερ τον Θεον ηρνησαντο και
αψυχα θρησκευουσιν, ουτω και ψυχην ουκ εχειν λογικην νομιζοντες, αυτοθεν
εχουσι της παραφροσυνης την επι τιμιαν εν αλογοις καταριθμουμενοι· και δια τουτο
ως αψυχοι εν αψυχοις εχοντες την δεισιδαιμονιαν, ελεους και χειραγωγιας εισιν
αξιοι. ει δε ψυχην αξιουσιν εχειν, και επι τωι λογικωι μεγα φρονουσιν, εικοτως τουτο
ποιουντες· δια τι ως μη εχοντες ψυχην παρα λογον τολμωσι, και ουχ α δει φρονειν
φρονουσιν, αλλα κρειττονας εαυ τους και του Θειου ποιουσι; ψυχην γαρ αθανατον
εχοντες και μη βλεπομενην αυτοις, τον Θεον εν τοις βλεπομενοις και θνητοις απεικα
ζουσιν. η δια τι, ωσπερ απεστησαν απο του Θεου, ουτως ου κατα φευγουσι παλιν
προς αυτον; δυνανται γαρ, ωσπερ απεστραφησαν τηι διανοιαι τον Θεον και τα ουκ
οντα ανεπλασαντο εις θεους, ουτως αναβηναι τωι νωι της ψυχης, και παλιν
επιστρεψαι προς τον Θεον. επιστρεψαι δε δυνανται, εαν ον ενεδυσαντο ρυπον πασης
επιθυμιας αποθωνται, και τοσουτον απονιψωνται, εως αν αποθωνται παν το
συμβεβηκος αλλοτριον τηι ψυχηι, και μονην αυτην ωσπερ γεγονεν αποδειξωσιν, ιν'
ουτως εν αυτηι θεωρησαι τον του Πατρος Λογον, καθ' ον και γεγονασιν εξ αρχης,
δυνηθωσι. κατ' εικονα γαρ Θεου πεποιηται και καθ' ομοιωσιν γεγονεν, ως και η θεια
σημαινει γραφη εκ προσωπου του Θεου λεγουσα· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα
και καθ' ομοιωσιν ημετεραν. οθεν και οτε παντα τον επιχυθεντα ρυπον της αμαρτιας
αφ' εαυτης αποτιθεται, και μονον το κατ' εικονα καθαρον φυλαττει, εικοτως,
διαλαμπρυνθεντος τουτου, ως εν κατοπτρωι θεωρει την εικονα του Πατρος τον
Λογον, και εν αυτωι τον Πατερα, ου και εστιν εικων ο Σωτηρ, λογιζεται. Ἢ ει μη
αυταρκης εστιν η παρα της ψυχης διδασκαλια δια τα επιθολουντα ταυτης εξωθεν
τον νουν, και μη οραιν αυτην το κρειττον· αλλ' εστι παλιν και απο των φαινομενων
την περι του Θεου γνωσιν καταλαβειν, της κτισεως ωσπερ γραμμασι δια της ταξεως
και αρμονιας τον εαυτης δεσποτην και ποιητην σημαινουσης και βοωσης. 35 Ἀγαθος
γαρ ων και φιλανθρωπος ο Θεος, και κηδομενος των
35 υπ' αυτου γενομενων ψυχων, επειδη αορατος και ακαταληπτος εστι την
φυσιν, επεκεινα πασης γενητης ουσιας υπαρχων, και δια τουτο εμελλε το
ανθρωπινον γενος ατυχειν της περι αυτου γνωσεως, τωι τα μεν εξ ουκ οντων ειναι,
τον δε αγενητον· τουτου ενεκεν την κτισιν ουτω διεκοσμησε τωι εαυτου Λογωι ο
Θεος, ιν', επειδη την φυσιν εστιν αορατος, καν εκ των εργων γινωσκεσθαι δυνηθηι
τοις ανθρω ποις. εκ γαρ των εργων πολλακις ο τεχνιτης και μη ορωμενος
γινωσκεται· και οιον τι λεγουσι περι του αγαλματοποιου Φειδιου, ως τα τουτου
δημιουργηματα εκ της συμμετριας και της προς αλληλα των μερων αναλογιας
εμφαινειν και μη παροντα Φειδιαν τοις ορωσιν· ουτω δει νοειν εκ της του κοσμου
ταξεως τον τουτου ποιητην και δημιουργον Θεον, καν τοις του σωματος οφθαλμοις
 
 
 

22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη θεωρηται. ου γαρ κατεχρησατο τηι αορατωι φυσει αυτου ο Θεος· μη τις τουτο
προφασιζεσθω· και παντελως εαυτον αγνωστον τοις ανθρωποις αφηκεν· αλλ' ως
προειπον, ουτω διεκοσμησε την κτισιν, ωστε και μη ορωμενον αυτον τηι φυσει, ομως
εκ των εργων γινω σκεσθαι. και τουτο ου παρ' εμαυτου φημι, αλλ' αφ' ων παρα των
θεολογων ανδρων εμαθον, ων εις εστιν ο Παυλος, Ῥωμαιοις μεν γραφων ουτω· Τα
γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται. Λυκαοσι
δε παρρησιαζο μενος και λεγων· Και ημεις ομοιοπαθεις εσμεν υμιν ανθρω ποι,
ευαγγελιζομενοι υμας απο των ματαιων επιστρεφειν επι Θεον ζωντα, ος εποιησε τον
ουρανον και την γην και την θαλασσαν και παντα τα εν αυτοις, ος εν ταις παρωιχη
μεναις γενεαις ειασε παντα τα εθνη πορευεσθαι ταις οδοις αυτων. καιτοι γε ουκ
αμαρτυρον εαυτον αφηκεν αγαθουρ γων, ουρανοθεν ημιν υετους διδους και καιρους
καρπο φορους, εμπιπλων τροφης και ευφροσυνης τας καρδιας ημων. τις γαρ, ορων
τον ουρανου κυκλον και τον δρομον ηλιου και σεληνης, και των αλλων αστερων
τας θεσεις και τας περιπολη σεις, εναντιας μεν και διαφορους γιγνομενας, εν δε τηι
διαφοραι ομοιαν την ταξιν παρα παντων ομου σωζομενην, ουκ ενθυμειται οτι ουκ
αυτα εαυτα, αλλ' ετερος εστιν ο διακοσμων αυτα ποιητης; τις δε, ορων ηλιον μεν
ανατελλοντα μεθ' ημεραν, σεληνην δε φαινουσαν κατα νυκτα, και φθινουσαν, και
πληρουμενην απαραλλακτως κατα τον των ημερων ισον παντως αριθμον, και των
αστρων τα μεν διατρεχοντα και ποικιλως εναλλαττοντα τους δρομους, τα δε
απλανως κινουμενα, ουκ αν εννοιαν λαβοι οτι παντως εστιν ο κυβερνων αυτα
δημιουργος;
36 Τις, ορων τα εναντια τηι φυσει συνημμενα, και συμφωνον εχοντα την
αρμονιαν, οιον, τις, ιδων πυρ ψυχρωι, και ξηρον υγρωι κεκραμμενον, και ταυτα μη
αντιστατουντα προς αλληλα, αλλ' εν αποτελουντα ως εξ ενος το σωμα, ουκ αν
ενθυμηθειη εξωθεν ειναι τουτων τον ταυτα συναψαντα; τις, ιδων χειμωνα
παραχωρουντα εαρι, και εαρ θερει, και θερος μετοπωρωι, και οτι εναντια οντα ταυτα
τηι φυσει· τον μεν γαρ ψυχει, το δε καιει, το δε τρεφει, το δε φθινει· ομως τα παντα
ισην και αβλαβη τοις ανθρωποις αποτελουντα την χρησιν· ουκ αν εννοησειεν οτι
εστι τις κρειττων τουτων, ο την ισοτητα παρεχων πασι και κυβερνων τα παντα, καν
μη βλεπηι του τον; τις, ορων εν αερι τας νεφελας υποβασταζομενας, και εν νεφελαις
την των υδατων δεθεισαν βαρυτητα, ουκ εννοιαν λαμβανει του ταυτα δησαντος και
προσταξαντος γενεσθαι; η τις, ορων αυτην την γην βαρυτατην ουσαν τηι φυσει, επι
το υδωρ εδρασθεισαν και ακινητον μενουσαν επι το φυσει κινουμενον, ου
διανοηθησεται ειναι τινα τον ταυτα διαταξαμενον και ποιησαντα Θεον; τις, ιδων την
κατα καιρον της γης καρποφοριαν, και ουρανοθεν υετους, και ποταμων επιρροιας,
και πηγων αναβλυσεις, και ζωων εξ ανομοιων γονας, και ταυτα ουκ αει αλλα κατα
καιρους ωρισμενους γινομενα· και ολως τις, κατανοη σας εν ανομοιοις και εναντιοις
την ισην και ομοιαν παρ' αυτων αποτελουμενην ταξιν, ουκ αν ενθυμηθειη οτι εστι
μια δυναμις η ταυτα διακοσμησαμενη και διεπουσα, ως αν αυτηι δοκηι, μενουσα
καλως; αυτα μεν γαρ καθ' εαυτα ουκ αν συσταιη και φανηναι ποτε δυνηθειη δια την
προς αλληλα της φυσεως εναντιοτητα. το μεν γαρ υδωρ φυσει βαρυ και κατω ρεον
εστιν, αι δε νεφελαι κουφαι και των ελαφρων και των ανωφερων τυγχανουσι· και
ομως το βαρυ τερον υδωρ ορωμεν εν ταις νεφελαις βασταζομενον. και παλιν η μεν
γη βαρυτατη εστι, το δ' αυ παλιν υδωρ κουφοτερον εστι ταυτης· και ομως υπο των
ελαφροτερων το βαρυτερον βασταζεται, και ου καταφερεται, αλλ' εστηκεν ακινητος
η γη. και το μεν αρρεν ου ταυτον εστι τωι θηλει, και ομως εις εν συναγεται, και μια
παρ' αμφο τερων αποτελειται γενεσις του ομοιου ζωου. και συνελοντι φαναι, το
ψυχρον τωι θερμωι εναντιον εστι, και το υγρον τωι ξηρωι μαχεται· και ομως
 
 
 

23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνελθοντα ου στασιαζει προς εαυτα, αλλ' εξ ομονοιας εν σωμα και την παντων
γενεσιν αποτελουσιν.
37 Ουκ αν ουν μαχομενα και εναντια οντα τηι φυσει εαυτα συνη γαγον, ει μη
κρειττων ην και κυριος ο συνδησας αυτα, ωι και αυτα τα στοιχεια, ωσπερ δουλα
δεσποτηι υπακουοντα, εικει και πειθεται· και ουκ, εις την εαυτου φυσιν εκαστον
σκοπουν, αντιμαχεται προς το ετερον· αλλα τον συνδησαντα Κυριον γινωσκοντα,
ομονοιαν εχουσι προς εαυτα, φυσει μεν οντα εναντια, τηι δε του κυβερνωντος
βουλησει φιλιαζοντα. επει ει μη κρειττονι προσταξει εγεγονει τουτων μια κρασις,
πως αν το βαρυ τωι ελαφρωι, η το ξηρον τωι υγρωι, η το περιφερες τωι ορθωι, η το πυρ
τωι ψυχρωι, η ολως η θαλαττα τηι γηι, η ο ηλιος τηι σεληνηι, η τα αστρα τωι ουρανωι, και
ο αηρ ταις νεφελαις εμιγη και συνηλθεν, ανομοιου ουσης της εκαστου προς το
ετερον φυσεως; εμελλε γαρ και μεγαλη στασις γιγνεσθαι προς αυτα, του μεν
καιοντος, του δε ψυχοντος, και του μεν βαρεος κατω, του δε κουφου εκ των
εναντιων ανω ελκοντος, και του μεν ηλιου φωτιζοντος, του δε αερος σκοτιζοντος·
και γαρ και τα αστρα εστασιασαν αν προς εαυτα, οτι τα μεν ανωτερω, τα δε
κατωτερω την θεσιν εχει· και η νυξ δε ουκ αν παρεχωρησε τηι ημεραι, αλλα εμενεν
παντως μαχο μενη προς αυτην και στασιαζουσα. τουτων δε γιγνομενων, λοιπον ην
ιδειν ουκετι κοσμον αλλ' ακοσμιαν, ουκετι ταξιν αλλ' αταξιαν, ουκετι συστασιν αλλ'
ασυστατον το ολον, ουκετι μετρα αλλ' αμε τριαν. τηι γαρ εκαστου στασει και μαχηι η
παντα ανηιρουντο, η το κρατουν μονον εφαινετο. και τουτο παλιν την του παντος
ακοσμιαν εδεικνυε. μονον γαρ γενομενον και λειπομενον τηι των αλλων χρειαι,
αναρμοστον το ολον εποιει· ωσπερ ει και μονος πους, και μονη χειρ απομεινασα, ουκ
αν εσωσεν ολοκληρον το σωμα. ποιος γαρ κοσμος ην, ει μονος ηλιος εφαινεν, η
σεληνη μονη περιεπολει, η νυξ μονη ην, η ημερα αει ετυγχανε; ποια δε παλιν ην
αρμονια, ει μονος ην ο ουρανος χωρις των αστρων, η τα αστρα χωρις του ουρανου; τι
δε και χρησιμον, ει μονη θαλαττα ην, και ει μονη γη χωρις υδατων και των αλλων
της κτισεως μερων εκειτο; πως δ' αν και ανθρωπος εφανη η ολως ζωον επι γης, των
στοιχειων προς εαυτα στασιαζοντων, και ενος οντος του κρατουντος και μη
δυναμενου προς την των σωματων συστασιν αρκειν; ουκ αν γαρ εκ μονου θερμου, η
μονου ψυχρου, η μονου υγρου, η ξηρου συνεστη τι των ολων· αλλ' ην ατακτα παντα
και ασυνθετα καθολου. αλλ' ουδ' αν αυτο το δοκουν κρατειν ηδυνηθη αν συστηναι
χωρις της των αλλων επικουριας· ουτω γαρ και νυν συνεστηκεν.
38 Ἐπει ουν ουκ αταξια αλλα ταξις εστιν εν τωι παντι, και ουκ αμετρια αλλα
συμμετρια, και ουκ ακοσμια αλλα κοσμος και κοσμου παναρμονιος συνταξις, αναγκη
λογιζεσθαι και λαμβανειν εννοιαν του ταυτα συναγαγοντος και συσφιγξαντος, και
συμφωνιαν εργαζο μενου προς αυτα ∆εσποτου. καν γαρ μη τοις οφθαλμοις οραται,
αλλ' απο της ταξεως και συμφωνιας των εναντιων, εννοειν εστι τον τουτων
αρχοντα και κοσμητορα και βασιλεα. ωσπερ γαρ πολιν εκ πολλων και διαφορων
ανθρωπων συνεστωσαν, μικρων και μεγαλων, και πλουσιων αυ και πενητων, και
παλιν γεροντων και νεωτερων, και αρρενων και θηλεων, ει θεωρησαιμεν ευτακτως
οικουμενην, και τους εν αυτηι διαφορους μεν οντας, ομονοουντας δε προς εαυτους,
και μητε τους πλουσιους κατα των πενητων, μητε τους μεγαλους κατα των μικρων,
μητε τους νεους κατα των γεροντων γιγνομενους, αλλα παντας κατα την ισομοιριαν
ειρηνευοντας· ει ταυτα βλεποιμεν, παντως εννοουμεν, οτι αρχοντος παρουσια την
ομονοιαν πρυτανευει, καν μη ορωμεν αυτον. η μεν γαρ αταξια αναρχιας εστι
γνωρισμα· η δε ταξις τον ηγεμονευοντα δεικνυσι. και γαρ και την εν τωι σωματι των
μελων προς εαυτα συμφωνιαν ορωντες, οτι ου μαχεται ο οφθαλμος τηι ακοηι, ουδε η
χειρ τωι ποδι στασιαζει, αλλ' εκαστον την ιδιαν αποτελει χρειαν αστασιαστως,
 
 
 

24
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εννοουμεν εκ τουτου παν τως ειναι ψυχην εν τωι σωματι την τουτων
ηγεμονευουσαν, καν μη βλεπωμεν αυτην. ουτως εν τηι του παντος ταξει και αρμονιαι
τον του παντος ηγεμονα νοειν αναγκη Θεον, και τουτον ενα και ου πολλους. και η
ταξις δε αυτη της διακοσμησεως, και η των παντων μεθ' ομονοιας αρμονια, ου
πολλους αλλ' ενα τον αυτης αρχοντα και ηγεμονα δεικνυσι Λογον. ουκ αν γαρ, ειπερ
ησαν πολλοι της κτισεως αρχοντες, εσωζετο τοιαυτη ταξις των παντων· αλλ' ην
παλιν ατακτα παντα δια τους πολλους, ελκοντος εκαστου προς την εαυτου βουλησιν
τα παντα, και μαχομενου προς τον ετερον. ωσπερ γαρ ελεγομεν την πολυθεοτητα
αθεοτητα ειναι, ουτως αναγκη την πολυαρχιαν αναρχιαν ειναι. εκαστου γαρ την του
ετερου αρχην αναιρουντος, ουδεις εφαινετο λοιπον ο αρχων, αλλ' ην αναρχια παρα
πασιν. ενθα δε μη εστιν αρχων, εκει παντως αταξια γινεται. και εμπαλιν η των
πολλων και διαφορων μια ταξις και ομονοια ενα και τον αρχοντα δεικνυσι. καθαπερ
γαρ ει τις πορρωθεν ακουει λυρας εκ πολλων και διαφορων νευρων συγκειμενης,
και θαυμαζοι τουτων την αρμονιαν της συμφωνιας, οτι μη μονη η βαρεια τον ηχον
αποτελει, μηδε μονη η οξεια, μηδε μονη η μεση, αλλα πασαι κατα την ισην
αντιστασιν αλληλαις συνηχουσι· και παντως εκ τουτων εννοει ουχ εαυτην κινειν
την λυραν, αλλ' ουδε υπο πολλων αυτην τυπτεσθαι· ενα δε ειναι μουσικον τον
εκαστης νευρας ηχον προς την εναρμονιον συμφωνιαν κερασαντα τηι επιστημηι, καν
μη τουτον βλεπηι· ουτω παναρμονιου ουσης της ταξεως εν τωι κοσμωι παντι, και μητε
των ανω προς τα κατω, μητε των κατω προς τα ανω στασιαζοντων, αλλα μιας των
παντων αποτελουμενης ταξεως, ενα και μη πολλους νοειν ακολουθον εστι τον
αρχοντα και βασιλεα της πασης κτισεως, τον τωι εαυτου φωτι τα παντα
καταλαμποντα και κινουντα.
39 Ουδε γαρ πολλους ειναι δει νομιζειν τους της κτισεως αρχοντας και
ποιητας, αλλα προς ευσεβειαν ακριβη και αληθειαν ενα τον ταυτης δημιουργον
πιστευειν προσηκει· και τουτο της κτισεως αυτης εμφανως δεικνυουσης. γνωρισμα
γαρ ασφαλες του ενα τον ποιητην ειναι του παντος εστι τουτο, το μη πολλους αλλ'
ενα ειναι τον κοσμον. εδει γαρ, ειπερ ησαν πολλοι θεοι, πολλους ειναι και δια
φορους τους κοσμους. ουτε γαρ επρεπε τους πολλους ενα κοσμον κατασκευαζειν,
ουτε τον ενα υπο πολλων ποιεισθαι δια τα εκ τουτων δεικνυμενα ατοπα. πρωτον μεν
οτι, ει υπο πολλων ο εις εγεγονει κοσμος, ασθενεια των ποιησαντων ην· οτι εκ
πολλων εν εργον απετελεσθη· και εκ τουτου γνωρισμα ου το τυχον ην της ατελους
εκαστου προς το ποιειν επιστημης. ει γαρ ηρκει εις, ουκ αν οι πολλοι την αλληλων
ανεπληρουν ελλειψιν. εν Θεωι δε λεγειν ειναι τι ελλιπες, ασεβες ου μονον, αλλα και
περα των αθεμιτων εστι. και γαρ και τεχνιτην εν ανθρωποις ουκ αν τις ειποι
τελειον, αλλα ασθενη, ει μη μονος, αλλα μετα πολλων εν αποτελοιη το εργον. ει δε
εκαστος μεν ηδυνατο το ολον αποτελεσαι, οι παντες δε ειργασαντο δια την του
γιγνομενου κοινωνιαν· γελοιον μεν αν ειη το τοιουτον, ει δια δοξαν εκαστος
ειργασατο, ινα μη ως αδυνατος υπονοηθηι. κενοδοξιαν δε παλιν λεγειν εν θεοις των
ατοπωτατων εστιν. επειτα, ει εκαστος ικανος ην προς την του ολου δημιουργιαν, τις
η χρεια των πολλων, ενος αυταρκους γιγνομενου προς το παν; αλλως τε ασεβες και
ατοπον αν φανειη, ει το μεν ποιημα εν τυγχανει, οι δε ποιησαντες διαφοροι και
πολλοι, λογου οντος φυσικου το εν και τελειον των διαφορων κρειττον ειναι. Και
τουτο δε ιστεον, οτι ει υπο πολλων ο κοσμος εγεγονει, διαφορους ειχε και τας
κινησεις και ανομοιους εαυτωι. προς εκαστον γαρ των ποιησαντων αποβλεπων,
διαφορους ειχε και τας κινησεις. εν δε τηι διαφοραι, καθαπερ ειρηται προτερον, παλιν
ην ακοσμια και του παντος αταξια· επειδη ουδε ναυς υπο πολλων κυβερνωμενη κατ'
ορθον πλευσειται, ει μη εις ταυτης τους οιακας κρατοιη κυβερνητης· ουδε λυρα υπο
 
 
 

25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολλων κρουομενη συμφωνον αποτελεσει τον ηχον, ει μη εις ο ταυτην πληττων ειη
τεχνιτης. ουκουν μιας ουσης της κτισεως, και ενος οντος κοσμου, και μιας της
τουτου ταξεως, ενα δει νοειν ειναι και τον ταυτης βασιλεα και δημιουργον Κυριον.
δια τουτο γαρ και αυτος ο δημιουργος ενα τον συμπαντα κοσμον πεποιηκεν, ινα μη
τηι των πολλων συστασει πολλοι και οι δημιουργοι νομιζοιντο, αλλ' ενος οντος του
ποιηματος, εις και ο τουτου ποιητης πιστευηται. και ουχ οτι εις εστιν ο δημιουργος,
δια τουτο και εις εστιν ο κοσμος· ηδυνατο γαρ και αλλους κοσμους ποιησαι ο Θεος.
αλλ' οτι εις εστιν ο κοσμος ο γενομενος, αναγκη και τον τουτου δημιουργον ενα
πιστευειν ειναι.
40 Τις αν ειη ουτος; και τουτο γαρ αναγκαιον μαλιστα δηλωσαι και λεγειν,
ινα μη, τηι περι τουτον αγνοιαι πλανηθεις τις, ετερον υπολαβηι, και εις την αυτην
παλιν τοις προτερον αθεοτητα εμπεσηι. νομιζω δε μηδενα περι τουτου την διανοιαν
αμφιβολον εχειν. ει γαρ δη τους παρα ποιηταις λεγομενους θεους ουκ ειναι θεους ο
λογος εδειξε, και τους την κτισιν θεοποιουντας ηλεγξε πλανωμενους, και καθολου
την των εθνων ειδωλολατρειαν αθεοτητα και ασεβειαν ουσαν απεδειξεν· αναγκη
πασα τουτων αναιρουμενων, λοιπον παρ' ημιν ειναι την ευσεβη θρησκειαν, και τον
παρ' ημων προσκυνου μενον, και κηρυττομενον τουτον μονον ειναι Θεον αληθη,
τον και της κτισεως Κυριον και πασης υποστασεως δημιουργον. τις δη ουν εστιν
ουτος, αλλ' η ο παναγιος και υπερεκεινα πασης γενητης ουσιας, ο του Χριστου
Πατηρ, οστις, καθαπερ αριστος κυβερνητης, τηι ιδιαι σοφιαι και τωι ιδιωι Λογωι τωι
Κυριωι ημων και Σωτηρι Χριστωι, τα πανταχου διακυβερναι σωτηριως και διακοσμει,
και ποιει ως αν αυτωι καλως εχειν δοκηι; εχει δε καλως, ως γεγονε και ορωμεν
γιγνομενα, επειδη και τουτο βουλεται· και τουτο ουκ αν τις απιστη σειεν. ει μεν γαρ
αλογος ην η της κτισεως κινησις, και απλως εφερετο το παν· καλως αν τις και τοις
λεγομενοις ηπιστησεν· ει δε λογωι και σοφιαι και επιστημηι συνεστηκε, και παντι
κοσμωι δια κεκοσμηται, αναγκη τον επικειμενον και διακοσμησαντα τουτον ουκ
αλλον τινα η Λογον ειναι του Θεου. Λογον δε φημι ου τον εν εκαστωι των
γενομενων συμπεπλεγμενον και συμπεφυκοτα, ον δη και σπερματικον τινες ειωθασι
καλειν, αψυχον οντα και μηδεν λογιζομενον μητε νοουντα, αλλα τηι εξωθεν τεχνηι
μονον ενεργουντα κατα την του επιβαλλοντος αυτον επιστη μην· ουδε οιον εχει το
λογικον γενος λογον τον εκ συλλαβων συγκει μενον, και εν αερι σημαινομενον·
αλλα τον του αγαθου και Θεου των ολων ζωντα και ενεργη Θεον αυτολογον λεγω,
ος αλλος μεν εστι των γενητων και πασης της κτισεως, ιδιος δε και μονος του
αγαθου Πατρος υπαρχει Λογος, ος τοδε το παν διεκοσμησε και φωτιζει τηι εαυτου
προνοιαι. αγαθου γαρ πατρος αγαθος Λογος υπαρχων, αυτος την των παντων
διεκοσμησε διαταξιν, τα μεν εναντια τοις εναντιοις συναπτων, εκ τουτων δε μιαν
διακοσμων αρμονιαν. ουτος, Θεου δυναμις και Θεου σοφια ων, ουρανον μεν
περιστρεφει, γην δε αν αρτησας, και επι μηδενος κειμενην τωι ιδιωι νευματι ηδρασε.
τουτωι φωτιζομενος ηλιος την οικουμενην καταυγαζει, και σεληνη μεμετρη μενον
εχει το φως. δια τουτον και το υδωρ επι νεφελων κρεμαται, και υετοι την γην
επικλυζουσι, και η μεν θαλαττα περιοριζεται, η δε γη παντοιοις φυτοις κομαι και
χλοηφορει. και ει τις απιστος ζητοιη περι των λεγομενων, ει ολως εστι Λογος Θεου,
μαινοιτο μεν ο τοιουτος αμφιβαλλων περι Λογου Θεου· εχει δε ομως εκ των
ορωμενων την αποδειξιν, οτι παντα Λογωι Θεου και Σοφιαι συνεστηκε, και ουκ αν
ηδρασθη τι των γενομενων, ει μη Λογωι εγεγονει και Λογωι τωι θειωι, καθαπερ
ελεχθη.
41 Λογος δε ων, ου κατα την των ανθρωπων ομοιοτητα, ωσπερ ειπον, εστι
συγκειμενος εκ συλλαβων· αλλα του εαυτου Πατρος εστιν εικων απαραλλακτος.
 
 
 

26
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωποι μεν γαρ εκ μερων συγκειμενοι, και εκ του μη οντος γενομενοι,
συγκειμενον εχουσι και διαλυομενον τον εαυτων λογον· ο δε Θεος ων εστι, και ου
συνθετος· διο και ο τουτου Λογος ων εστι, και ου συνθετος· αλλ' εις και μονογενης
Θεος, ο εκ Πατρος οια πηγης αγαθης αγαθος προελθων, τα παντα διακοσμει και
συνεχει. η δε αιτια, δι' ην ολως ο του Θεου Λογος τοις γενο μενοις επιβεβηκεν, εστιν
αληθως θαυμαστη και γνωριζουσα οτι ουκ αλλως επρεπεν η ουτω γενεσθαι, ωσπερ
και εστι. των μεν γαρ γενητων εστιν η φυσις, ατε δη εξ ουκ οντων υποστασα, ρευστη
τις και ασθενης και θνητη καθ' εαυτην συγκρινομενη τυγχανει· ο δε των ολων Θεος
αγαθος και υπερκαλος την φυσιν εστι. διο και φιλανθρωπος εστιν. αγαθωι γαρ περι
ουδενος αν γενοιτο φθονος· οθεν ουδε το ειναι τινι φθονει, αλλα παντας ειναι
βουλεται, ινα και φιλανθρω πευεσθαι δυνηται. ορων ουν την γενητην πασαν φυσιν,
οσον κατα τους ιδιους αυτης λογους, ρευστην ουσαν και διαλυομενην· ινα μη τουτο
παθηι, και παλιν εις το μη ειναι αναλυθηι το ολον, τουτου ενεκεν τωι εαυτου και
αιδιωι Λογωι ποιησας τα παντα, και ουσιωσας την κτισιν, ουκ αφηκεν αυτην τηι
εαυτης φυσει φερεσθαι και χειμαζεσθαι, ινα μη και κινδυνευσηι παλιν εις το μη ειναι·
αλλ' ως αγαθος τωι εαυτου Λογωι και αυτωι οντι Θεωι την συμπασαν δια κυβερναι και
καθιστησιν, ινα τηι του Λογου ηγεμονιαι και προνοιαι και διακοσμησει φωτιζομενη η
κτισις βεβαιως διαμενειν δυνηθηι, ατε δη του οντως οντος εκ Πατρος Λογου
μεταλαμβανουσα και βοηθου μενη δι' αυτου εις το ειναι· μη αρα παθηι οπερ αν
επαθεν, ει μη ο Λογος αυτην ετηρει, λεγω δη το μη ειναι, ος εστι γαρ εικων του Θεου
του αορατου, πρωτοτοκος πασης κτισεως· οτι δι' αυτου και εν αυτωι συνεστηκε τα
παντα τα τε ορατα και τα αορατα, και αυτος εστιν η κεφαλη της Ἐκκλησιας, ως οι
της αληθειας διακονοι διδασκουσιν εν αγιοις γραμμασιν.
42 Αυτος γουν ο παντοδυναμος και παντελειος αγιος ο του Πατρος Λογος,
επιβας τοις πασι και πανταχου τας εαυτου δυναμεις εφα πλωσας, και φωτισας τα τε
φαινομενα και τα αορατα παντα, εις εαυτον συνεχει και συσφιγγει, μηδεν ερημον
της εαυτου δυναμεως απολελοιπως, αλλα παντα και δια παντων, και εκαστον ιδιαι,
και αθροως ομου τα ολα ζωοποιων και διαφυλαττων· τας τε αρχας πασης αισθητης
ουσιας, αιπερ εισι θερμη και ψυχρα και υγρα και ξηρα εις εν συγκεραννυων, ποιει μη
αντιστατειν, αλλα μιαν και συμφωνον αποτελειν αρμονιαν. δι' αυτον και την αυτου
δυναμιν ουτε το πυρ τωι ψυχρωι μαχεται, ουτε το υγρον τωι ξηρωι· αλλ' ως φιλα και
αδελφα τα καθ' εαυτα οντα εναντια, συνελθοντα ομου, τα τε φαινομενα
ζωογονουσι, και του ειναι τοις σωμασιν αρχαι γινονται. τουτωι τωι Θεωι Λογωι
πειθομενα τα μεν επι γης ζωογονειται, τα δε εν ουρανοις συνισταται. και δια τουτον
θαλαττα μεν πασα και ο μεγας ωκεανος οροις ιδιοις εχουσι την εαυτων κινησιν· η δε
ξηρα πασα χλοηφορει και κομαι παντοιοις και διαφοροις φυτοις, ως προ ειπον. και
ινα μη το καθεκαστον επι φανεροις ονομαζων ενδιατριβω, ουδεν εστι των οντων και
γινομενων ο μη εν αυτωι και δι' αυτου γεγονε και εστηκεν, ηι φησι και ο θεολογος
ανηρ· Ἐν αρχηι ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος.
παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν. Οιον γαρ ει τις, λυραν
μουσικος αρμοσαμενος και τα βαρεα τοις οξεσι, και τα μεσα τοις αλλοις τηι τεχνηι
συναγαγων, εν το σημαινο μενον μελος αποτελοιη· ουτω και η του Θεου σοφια, το
ολον ως λυραν επεχων, και τα εν αερι τοις επι γης συναγαγων, και τα εν ουρανωι
τοις εν αερι, και τα ολα τοις κατα μερος συναπτων και περιαγων τωι εαυτου νευματι
και θεληματι, ενα τον κοσμον και μιαν την τουτου ταξιν αποτελει καλως και
ηρμοσμενως, αυτος μεν ακινητος μενων παρα τωι Πατρι, παντα δε κινων τηι εαυτου
συστασει, ως αν εκαστον τωι εαυτου Πατρι δοκηι. το γαρ παραδοξον αυτου της
θεοτητος τουτο εστιν, οτι ενι και τωι αυτωι νευματι παντα ομου και ουκ εκ
 
 
 

27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαστηματων, αλλ' αθροως ολα τα τε ορθα και τα περιφερη, τα ανω, τα μεσα, τα
κατω, τα υγρα, τα ψυχρα, τα θερμα, τα φαινομενα και τα αορατα περιαγει και
διακοσμει κατα την εκαστου φυσιν. ομου γαρ τωι αυτωι νευματι αυτου, το μεν ορθον
ως ορθον, το δε περιφερες περιαγεται· το δε μεσον, ως εστι, κινειται· το θερμον
θερμαινεται, και το ξηρον ξηραινεται· και τα ολα ως εχει φυσεως ζωοποιειται και
συνισταται παρ' αυτου· και θαυμαστη τις και θεια αληθως αρμονια αποτελειται δι'
αυτου.
43 Και ινα εκ παραδειγματος το τηλικουτον νοηθειη, εστω το λεγομενον ως
εν εικονι χορου μεγαλου. ως τοινυν του χορου συνεστω τος εκ διαφορων ανδρων,
παιδων, γυναικων αυ και γεροντων, και των ετι νεων· και ενος του καθηγεμονος
σημαινοντος, εκαστος μεν κατα την φυσιν εαυτου και δυναμιν φωνει, ο μεν ανηρ ως
ανηρ, ο δε παις ως παις, ο δε γερων ως γερων, και ο νεος ως νεος, παντες δε μιαν
αποτελουσιν αρμονιαν· η ως η καθ' ημας ψυχη εν ταυτωι τας εν ημιν αισθησεις κατα
την εκαστης ενεργειαν κινει, ωστε παροντος πραγματος ενος τας πασας ομου
κινεισθαι, και τον μεν οφθαλμον οραιν, την δε ακοην ακουειν, την δε χειρα απτεσθαι,
και την οσφρησιν αντιλαμβανεσθαι, και την γευσιν γευεσθαι· πολλακις δε και τα
αλλα μελη του σωματος, ωστε και τους ποδας περιπατειν. η ινα και τριτωι
παραδειγματι το λεγομενον σημανθηι, εοικεν οικοδομηθεισηι μαλιστα μεγαληι πολει,
και οικονομουμενηι επι παρουσιαι του και ταυτην οικοδομησαντος αρχοντος και
βασιλεως. εκεινου γαρ παρον τος και προσταττοντος, και προς παντα τον οφθαλμον
τεινοντος, επομενοι παντες, οι μεν επι την γεωργιαν, οι δε επι τους υδραγωγους
υδρευσομενοι σπευδουσιν· αλλος δε επισιτισομενος προερχεται· και ο μεν επι την
βουλην βαδιζει, ο δε επι την εκκλησιαν εισερχεται· και ο μεν δικαστης επι το
δικαζειν, ο δε αρχων επι το θεσμοθετειν· καθισταται δε ευθεως ο μεν τεχνιτης επι
την εργασιαν, ο δε ναυτης επι την θαλατταν κατερχεται, ο τεκτων επι το
τεκτονευειν, ο ιατρος επι την θεραπειαν, ο οικοδομος επι την οικοδομην· και ο μεν
εις τον αγρον βαδιζει, ο δε απο του αγρου ανερχεται· και οι μεν περι την πολιν
αναστρεφονται, οι δε απο της πολεως εξερχονται, και παλιν εις αυτην επανερχονται.
παντα δε ταυτα τηι παρουσιαι του ενος αρχοντος, και τηι τουτου διαταξει γιγνονται,
και συνιστανται. κατα ταυτα δη και επι της συμπασης κτισεως, καν μικρον ηι το παρα
δειγμα, ομως μειζονι διανοιαι χρη νοειν· υπο γαρ μιας ριπης νευ ματος τινος του
Θεου Λογου ομου τα παντα διακοσμειται, και τα οικεια παρ' εκαστου γινεται, και
παρα παντων ομου μια ταξις αποτελειται.
44 Νευματι γαρ και ταις δυναμεσι του επιστατουντος και ηγεμο νευοντος των
παντων θειου και πατρικου Λογου, ουρανος μεν περιστρεφεται, τα δε αστρα κινειται,
και ο μεν ηλιος φαινει, η δε σεληνη περιπολει, και αηρ μεν υπ' αυτου φωτιζεται,
αιθηρ δε θερμαινεται και ανεμοι πνεουσι· τα ορη εις υψος ανατεταμενα ιστα ται, η
θαλαττα κυμαινει, και τα εν αυτηι ζωα τρεφεται, η γη ακινητος μενουσα καρποφορει,
και ο ανθρωπος πλαττεται, και ζηι παλιν και θνησκει· και απλως παντα ψυχουται και
κινειται· το πυρ καιει, το υδωρ ψυχει, πηγαι αναβλυζουσι, ποταμοι πλημμυρουσι,
καιροι και ωραι παραγιγνονται, υετοι κατερχονται, τα νεφη πληρουται, χαλαζα
γινεται, χιων και κρυσταλλος πηγνυται, πετεινα ιπταται, ερπετα πορευεται, ενυδρα
νηχεται, θαλαττα πλεεται, γη σπειρεται και κατα τους ιδιους καιρους χλοηφορει,
φυτα αυξει, και τα μεν νεαζει, τα δε πεπαινεται, τα δε αυξανοντα γηρασκει και
φθινει, και τα μεν αφανιζεται, τα δε γενναται και φαινεται. παντα δε ταυτα, και ετι
πλειω τουτων, α δια το πληθος ουκ ισχυομεν ημεις λεγειν, ο παρα δοξοποιος και
θαυματοποιος του Θεου Λογος φωτιζων και ζωο ποιων, τωι εαυτου νευματι κινει και
διακοσμει, ενα τον κοσμον αποτελων, ουκ εξωθεν εαυτου και τας αορατους
 
 
 

28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναμεις αφεις· και γαρ και ταυτας, οια δη και αυτων ποιητης υπαρχων, συμπερι
λαβων εν τοις ολοις, συνεχει και ζωοποιει παλιν τωι εαυτου νευματι και τηι εαυτου
προνοιαι· και τουτου ουκ αν τι γενοιτο προς απιστιαν εφοδιον. ως γαρ τηι αυτου
προνοιαι και σωματα μεν αυξει, ψυχη δε η λογικη κινειται και το λογιζεσθαι και το
ζηιν εχει, και τουτο ου πολ λης αποδειξεως δειται· ορωμεν γαρ τα γινομενα· ουτω δη
παλιν αυτος ο του Θεου Λογος ενι και απλωι νευματι, τηι εαυτου δυναμει τον τε
ορατον κοσμον και τας αορατους δυναμεις κινει και συνεχει, εκαστωι την ιδιαν
ενεργειαν αποδιδους· ωστε τας μεν θειας θειοτερως κινεισθαι, τα δε ορατα ωσπερ
και οραται. αυτος δε επι παντων, ηγεμων τε και βασιλευς και συστασις γινομενος
των παντων, τα παντα προς δοξαν και γνωσιν του εαυτου Πατρος εργαζε ται,
μονονουχι δια των γιγνομενων εργων αυτου διδασκων και λεγων. Ἐκ μεγεθους και
καλλονης κτισματων αναλογως ο γενεσιουργος θεωρειται.
45 Ὥσπερ γαρ, αναβλεψαντας εις τον ουρανον και ιδοντας τον κοσμον αυτου
και το των αστρων φως, εστιν ενθυμεισθαι τον ταυτα διακοσμουντα Λογον· ουτω
νοουντας Λογον Θεου, νοειν εστιν αναγκη και τον τουτου Πατερα Θεον, εξ ου
προιων εικοτως του εαυτου Πατρος ερμηνευς και αγγελος λεγεται· και τουτο εκ των
καθ' ημας τις αν ιδοι. ει γαρ δη λογου προιοντος παρα ανθρωπων ενθυμουμεθα την
τουτου πηγην ειναι τον νουν, και τωι λογωι επιβαλ λοντες, τον νουν σημαινομενον
ορωμεν τωι λογισμωι· πολλωι πλεον μειζονι φαντασιαι και ασυγκριτωι υπεροχηι του
Λογου την δυναμιν ορωντες, εννοιαν λαμβανομεν και του αγαθου Πατρος αυτου, ως
αυτος ο Σωτηρ φησιν· Ὁ εμε εωρακως εωρακε τον Πατερα. ταυτα δε και πασα
θεοπνευστος γραφη φανερωτερον και κατα μειζον κηρυττει, αφ' ων δη και ημεις
τεθαρρηκοτες ταυτα σοι γραφομεν, και συ, ταυταις εντυγχανων, δυνησηι των
λεγομενων εχειν την πιστιν. λογος γαρ εκ μειζονων βεβαιουμενος, αναντιρρητον
εχει την αποδειξιν. Ἄνωθεν τοινυν περι της των ειδωλων αναιρεσεως
προησφαλιζετο τον Ἰουδαιων λαον ο θειος Λογος λεγων· Ου ποιησεις σεαυτωι
ειδωλον, ουδε παντος ομοιωμα, οσα εν τωι ουρανωι ανω, και επι της γης κατω. την δε
αιτιαν της τουτων καθαιρεσεως, ετερως σημαινει λεγων· Τα ειδωλα των εθνων
αργυριον και χρυσιον, εργα χειρων ανθρωπων. στομα εχουσι, και ου λαλησουσιν·
οφθαλμους εχουσι, και ουκ οψονται· ωτα ε χουσι, και ουκ ακουσονται· ρινας εχουσι,
και ουκ οσφραν θησονται. χειρας εχουσι, και ου ψηλαφησουσι· ποδας εχουσι, και ου
περιπατησουσιν. ου σεσιωπηκε δε την περι της κτισεως διδασκαλιαν· αλλα και μαλα
ειδως αυτων το καλλος, ινα μη τινες, τωι καλλει τουτων αποβλεψαντες, ουχ ως εργα
Θεου αλλ' ως θεους θρησκευσωσι, προασφαλιζεται τους ανθρωπους λεγων· Και μη
αναβλεψας τοις οφθαλμοις και ιδων τον ηλιον και την σεληνην, και παντα τον
κοσμον του ουρανου πλανηθεις, προσκυνησηις αυτοις, α απενειμε Κυριος ο Θεος σου
πασι τοις εθνεσι τοις υποκατω του ουρανου. απενειμε δε ουκ εις το ειναι θεους
αυτοις αυτα, αλλ' ινα τηι τουτων ενεργειαι γινωσκωσιν οι απο των εθνων τον των
παντων δημιουργον Θεον, ωσπερ ειρηται. ο γαρ Ἰουδαιων παλαι λαος κατα πλειον
ειχε την διδασκαλιαν, οτι μη μονον εκ των της κτισεως εργων, αλλα και εκ των
θειων γραφων ειχον την περι Θεου γνωσιν. και καθολου δε τους ανθρω πους απο
της περι τα ειδωλα πλανης και αλογου φαντασιας αφελ κων, φησιν· Ουκ εσονται σοι
θεοι ετεροι πλην εμου. ουχ ως οντων δε θεων αλλων κωλυει τουτους αυτους εχειν,
αλλ' ινα μη τις, τον αληθινον αποστραφεις Θεον, εαυτωι τα μη οντα θεοποιειν
αρξηται, οποιοι εισιν οι παρα ποιηταις και συγγραφευσιν ονομα σθεντες και
δειχθεντες ουκ οντες θεοι. και αυτη δε η λεξις το μη ειναι αυτους θεους δεικνυσι, δι'
ης φησιν· Ουκ εσονται σοι θεοι ετεροι, οπερ επι μελλοντος σημαινεται. το δε επι
μελλουσι γινο-μενον ουκ εστι τοτε οτε ταυτα λεγεται.
 
 
 

29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46 Ἆρ' ουν, ανελων την των εθνων η ειδωλων αθεοτητα, σεσιω-πηκεν η
ενθεος διδασκαλια και απλως αφηκε το των ανθρωπων γενος αμοιρον της του Θειου
γνωσεως φερεσθαι; ουχι γε, αλλα και προαπανται τηι διανοιαι λεγουσα· Ἄκουε,
Ἰσραηλ, Κυριος ο Θεος σου, Κυριος εις εστι· και παλιν· Ἀγαπησεις Κυριον τον Θεον
σου εν οληι τηι καρδιαι σου, και εν οληι τηι ισχυι σου· και παλιν· Κυριον τον Θεον σου
προσκυνησεις, και αυτωι μονωι λατρευσεις, και προς αυτον κολληθησηι. οτι δε και η
δια παντων και η εις παντα του Λογου προνοια και διακοσμησις απο πασης
θεοπνευστου γραφης μαρτυρειται, αρκει τα νυν λεγομενα δειξαι του λογου την
πιστιν, ηι φασιν οι θεολογοι ανδρες· Ἐθε-μελιωσας την γην, και διαμενει· τηι διαταξει
σου διαμενει η ημερα· και παλιν· Ψαλατε τωι Θεωι ημων εν κιθαραι, τωι περιβαλλοντι
τον ουρανον εν νεφελαις, τωι ετοιμαζοντι τηι γηι υετον, τωι εξαγαγοντι εν ορεσι
χορτον και χλοην τηι δουλειαι των ανθρωπων, και διδοντι τοις κτηνεσι τροφην. δια
τινος δε διδωσιν η δι' ου και τα παντα γεγονε; δι' ου γαρ γεγονε, δι' αυτου και η των
παντων ακολουθως εστι προνοια. τις ουν αν ειη ουτος η ο του Θεου Λογος, περι ου
και εν ετερωι λεγει· Τωι λογωι Κυριου οι ουρανοι εστερεωθησαν, και τωι πνευματι του
στοματος αυτου πασα η δυναμις αυτων; και γαρ τα παντα εν αυτωι και δι' αυτου
γενομενα διαλεγεται, αφ' ων και ημας πειθει λεγουσα· Αυτος ειπε, και εγενηθησαν·
αυτος ενετειλατο, και εκτισθησαν· καθως και ο παντα μεγας Μωυσης εν αρχηι της
κοσμοποιιας βεβαιοι το λεγομενον εξηγουμενος και λεγων· Και ειπεν ο Θεος·
ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν. επειδη και την
ουρανου και γης και παντων υφιστας γενεσιν, αυτωι ειπεν ο Πατηρ· Γενηθητω
ουρανος, και συναχθητω τα υδατα, και οφθητω η ξηρα· και εξαγαγετω η γη βοτανην
και παν ζωον. Ἀφ' ων και Ἰουδαιους αν τις ελεγξειεν ου γνησιως εφιστανοντας ταις
γραφαις. τινι γαρ, αν τις ειποι προς αυτους, ωμιλει ο Θεος, ινα και προσταττων λαληι;
ει μεν ουν τοις γιγνομενοις προσεταττε και ωμιλει, περιττος ην ο λογος· ουπω γαρ
ην, αλλ' εμελλε γιγνεσθαι· ουδεις δε τωι μη οντι λαλει, ουδε εις το γενεσθαι τωι
μηδεπω γενομενωι προσταττει και λαλει. ει γαρ τοις εσομενοις προσεταττεν ο Θεος,
εδει λεγειν αυτον· Γενου, ουρανε, και γενου, γη, και εξελθε, βοτανη, και ποιηθητι,
ανθρωπε· νυν δε τουτο μεν ουκ εποιησε, προσταττει δε λεγων· Ποιησωμεν
ανθρωπον, και εξελθετω βοτανη· αφ' ων δεικνυται ο Θεος ως πλησιον τινι
διαλεγομενος περι τουτων. ουκουν αναγκη συνειναι τινα τουτωι, ωι και ομιλων
εποιει τα ολα. τις ουν αν ειη ει μη ο τουτου Λογος; τινι γαρ αν τις φαιη Θεον ομιλειν
η τωι εαυτου Λογωι; η τις τουτωι συνην ποιουντι την γενητην πασαν ουσιαν η η
τουτου σοφια, η λεγουσα· Ἡνικα εποιει τον ουρανον και την γην, συμπαρημην αυτωι;
εν δε τηι ουρανου και γης ονομασιαι, παντα τα εν ουρανωι και γηι γενητα
συμπεριλαμβανει. συνων δε ως σοφια, και ως Λογος τον Πατερα βλεπων,
εδημιουργει το παν και συνιστη και διεκοσμει· και δυναμις δε ων του Πατρος, τα ολα
εις το ειναι ισχυροποιει, ηι φησι και ο Σωτηρ· Παντα οσα βλεπω τον Πατερα
ποιουντα, καγω ομοιως ποιω· και δι' αυτου δε και εις αυτον τα παντα γεγονεναι οι
ιεροι τουτου διδασκουσι μαθηται, και οτι αγαθον εξ αγαθου γεννημα και αληθινος
Υιος υπαρχων, δυναμις εστι του Πατρος και σοφια και Λογος, ου κατα μετοχην ταυτα
ων, ουδε εξωθεν επιγενο-μενων τουτων αυτωι κατα τους αυτου μετεχοντας και
σοφιζομενους δι' αυτου, και δυνατους και λογικους εν αυτωι γινομενους, αλλ' αυτοσοφια, αυτολογος, αυτοδυναμις ιδια του Πατρος εστιν, αυτοφως, αυτοαληθεια,
αυτοδικαιοσυνη, αυτοαρετη, και μην και χαρακτηρ και απαυγασμα και εικων. και
συνελοντι φρασαι, καρπος παντελειος του Πατρος υπαρχει, και μονος εστιν Υιος,
εικων απαραλλακτος του Πατρος.
 
 
 

30
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47 Τις ουν αν, τις εξαριθμησειε τον Πατερα, ινα και του Λογου τουτου τας
δυναμεις εξευροι; εστι γαρ ωσπερ του Πατρος Λογος και σοφια, ουτω και τοις
γενητοις συγκαταβαινων, γινεται προς την του γεννητορος γνωσιν και εννοιαν
αυτοαγιασμος και αυτοζωη και θυρα και ποιμην και οδος, και βασιλευς και ηγεμων
και επι πασι σωτηρ, και ζωοποιος και φως, και προνοια των παντων. τοιουτον αρα
αγαθον και δημιουργον Υιον εχων εξ εαυτου ο Πατηρ, ουκ αφανη αυτον τοις
γενητοις απεκρυψεν· αλλα και οσημεραι τουτον αποκαλυπτει τοις πασι δια της των
παντων δι' αυτου συστασεως και ζωης. εν αυτωι δε και δι' αυτου, και εαυτον
εμφαινει, καθως ο Σωτηρ φησιν· Ἐγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι· ωστε εξ
αναγκης ειναι τον Λογον εν τωι γεννησαντι, και τον γεννηθεντα συν τωι Πατρι
διαιωνιζειν. Τουτων δε ουτως εχοντων, και ουδενος εξωθεν αυτου τυγχανοντος,
αλλα και ουρανου και γης, και παντων των εν αυτοις εξηρτημενων αυτου, ομως
ανθρωποι παραφρονες, παραγκωνισαμενοι την προς τουτον γνωσιν και ευσεβειαν,
τα ουκ οντα προ των οντων ετιμησαν· και αντι του οντως οντος Θεου τα μη οντα
εθεοποιησαν, τηι κτισει παρα τον κτισαντα λατρευοντες, πραγμα πασχοντες ανοητον
και δυσσεβες. ομοιον γαρ ως ει τις τα εργα προ του τεχνιτου θαυμασειε, και τα εν τηι
πολει δημιουργηματα καταπλαγεις, τον τουτων δημιουργον καταπατοιη· η ως ει τις
το μεν μουσικον οργανον επαινοιη, τον δε συνθεντα και αρμοσαμενον εκβαλλοι.
αφρονες και πολυ τον οφθαλμον πεπηρωμενοι. πως γαρ αν εγνωσαν ολως
οικοδομην η ναυν η λυραν, μη ουχι του ναυπηγου εργασαμενου, και του
αρχιτεκτονος οικοδομησαντος, και του μουσικου συνθεντος; ωσπερ ουν ο ταυτα
λογιζομενος μαινεται και υπερεκεινα πασης μανιας εστιν, ουτως ου μοι δοκουσιν
υγιαινειν την διανοιαν οι τον Θεον μη επιγινωσκοντες, και τον τουτου Λογον μη
θρησκευοντες, τον Σωτηρα των παντων τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, δι' ου τα
παντα ο Πατηρ διακοσμει και συνεχει, και προνοειται των ολων· εις ον συ την πιστιν
εχων και το θεοσεβες, ω φιλοχριστε, χαιρε και ευελπις γινου, οτι της εις αυτον
πιστεως και ευσεβειας αθανασια και βασιλεια ουρανων εστιν ο καρπος, μονον εαν
κατα τους αυτου νομους η ψυχη κεκοσμημενη γενηται. ωσπερ γαρ τοις κατ' αυτον
πολιτευομενοις εστι το επαθλον ζωη αιωνιος, ουτω τοις την εναντιαν και μη την της
αρετης ατραπον οδευουσιν αισχυνη μεγαλη και κινδυνος ασυγγνωστος εν ημεραι
κρισεως, οτι καιτοι γνοντες την της αληθειας οδον, εναντια ων εγνωσαν επραξαν.

 
 
 

31
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


