Apologia contra Arianos
Του αυτου απολογητικος δευτερος
1.1 Ἐγω μεν ᾤμην μετα τας τοσαυτας υπερ ημων γενομενας αποδειξεις καταδυεσθαι
λοιπον τους εχθρους και μαλλον εκ τουτων καταγινωσκειν εαυτων, εφ' οις και τους
αλλους εσυκοφαντησαν· επειδη δε ουδ' ουτω καταγνωσθεντες ερυθριωσιν, αλλ' υπ'
αναισθησιας ερπουσι ταις καταλαλιαις νομιζοντες αναδικα παντα γινεσθαι, ουχ ινα
κριθωσι (φευγουσι γαρ), αλλ' ιν' ημας και τας ψυχας των ακεραιων σκυλλωσιν,
αναγκαιον ηγησαμην υμιν απολογησασθαι, ινα μηκετι μεν αυτων ανασχησθε
γογγυζοντων, καταγνωτε δε της πονηριας και της συκοφαντιας αυτων. υμιν μεν γαρ
τοις γνησιοις απολογουμαι, προς 1.2 δε τους φιλονεικουντας παρρησιαζομαι τοις
κατ' αυτων ελεγχοις. ουκετι γαρ κρι σεως δειται τα καθ' ημας, κεκριται γαρ ουχ
απαξ, ου δευτερον αλλα και πολλακις. πρω τον μεν εν τηι συνοδωι τηι εν τηι ημετεραι
χωραι συναγομενηι υπο επισκοπων εγγυς εκατον, δευτερον δε εν τηι Ῥωμηι γραψαντος
Ευσεβιου και κληθεντων αυτων τε και ημων και συναχθεντων επισκοπων κακει
πλεον πεντηκοντα, και τριτον εν τηι μεγαληι συνοδωι τηι εν Σαρδικηι συναχθεισηι κατα
προσταξιν των θεοφιλεστατων βασιλεων Κωνσταντιου και Κωνσταντος· εν ηι και οι
καθ' ημων γενομενοι καθηιρεθησαν ως συκοφανται τοις τε κριθεισιν υπερ ημων
συνεψηφισαντο μεν επισκοποι πλειους τριακοσιων εξ επαρχιων Αιγυπτου Λιβυης
και Πενταπολεως Παλαιστινης Ἀραβιας Ἰσαυριας Κυπρου Παμφυλιας Λυκιας
Γαλατιας ∆ακιας Μυσιας Θραικης ∆αρδανιας Μακεδονιας Ἠπειρων Θεσσαλιας
Ἀχαιας Κρητης ∆αλματιας Σισκιας Παννονιων Νωρικου Ἰταλιας Πικηνου Τουσκιας
Καμπανιας Καλαβριας Ἀπουλιας Βριττιας Σικελιας Ἀφρικης πασης Σερ 1.3 δανιας
Σπανιων Γαλλιων Βρεττανιων. επεμαρτυρησαν δε τουτοις Ουρσακιος και Ουαλης οι
προτερον μεν διαβαλλοντες, υστερον δε μεταγνοντες. ου γαρ μονον απε δεξαντο τα
κριθεντα υπερ ημων, αλλα και συκοφαντας εαυτους τε και τους αλλους τους καθ'
ημων γενομενους ωμολογησαν. οι γαρ ουτως μεταγνοντες και ουτως γραψαντες
δηλοι εισι και τους περι Ευσεβιον ελεγχοντες· μετα γαρ αυτων κοινηι την καθ' ημων
1.4 εμηχανησαντο συσκευην. τα τοινυν υπο τοσουτων και τηλικουτων επισκοπων
δοκιμασθεντα και κριθεντα αποδειχθεντα τε λευκως περιττον ειναι παλιν
ανακρινεσθαι πας οστισουν ομολογησειεν, ινα μη, καν νυν εξετασθηι, παλιν
ανακριθηι και αυθις εξετασθηι και ουτως εις απεραντον τα των περιεργαζομενων
γενηται.
2.1 Ἤρκει μεν γαρ και η των τοσουτων επισκοπων ψηφος δυσωπησαι τους
ετι καν προσποιεισθαι καθ' ημων βουλομενους· οτε δε και εχθροι μαρτυρουσιν υπερ
ημων τε και καθ' εαυτων φασκοντες τα καθ' ημων ειναι συσκευην, τις ετι λοιπον
αμφιβαλλων 2.2 ουκ αισχυνεται; του γαρ νομου κελευοντος «επι στοματος δυο και
τριων μαρτυρων» ιστασθαι τας κρισεις ιδου τοσουτον πληθος υπερ ημων εστι
μαρτυρων εχον προσθηκην και την παρα των εχθρων αποδειξιν, ωστε και τους
υπολειπομενους μηκετι προσεχειν οις, ως ηθελησαν, εδικασαν, αλλα βιαζεσθαι
λοιπον και αντι των ευλογων αδικειν τους ελεγχοντας αυτους. τουτο γαρ αυτους
μαλιστα λυπει, επειδηπερ απερ εκρυψαν αυτοι πραξαντες και καθ' εαυτους εν γωνιαι
συνεθεντο, ταυτα Ουαλης και Ουρσακιος εξηγαγον και απεκαλυψαν. και ισασιν
ακριβως, ως η τουτων μετανοια κατακρινει μεν 2.3 εκεινους, δικαιοι δε τους
αδικηθεντας παρ' αυτων. δια τουτο γουν και εν τηι κατα Σαρδικην συνοδωι
καθηιρεθησαν, ωσπερ εμπροσθεν ειπον, και εικοτως γε· ουτω γαρ και οι τοτε
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Φαρισαιοι απολογουμενοι υπερ του Παυλου διηλεγχον την εαυτων και των
Ἰουδαιων κατ' αυτου γενομενην συνωμοσιαν· ουτως ο μακαριος ∆αυιδ εδειχθη
ματην διωκομενος, οπηνικα ο διωκων ωμολογησε λεγων· «ημαρτον, τεκνον ∆αυιδ»·
ουτως και ουτοι νικηθεντες υπο της αληθειας ηξιωσαν και γραψαντες επιδεδωκασιν
Ἰουλιωι 2.4 τωι επισκοπωι Ῥωμης. εγραψαν δε και ημιν αξιουντες εχειν την προς ημας
ειρηνην οι τοσαυτα θρυλησαντες και ταχα και νυν ερυθριωντες, διοτι ους εζητησαν
ανελειν, τουτους τηι χαριτι του κυριου ζωντας ορωσι. και Ἄρειον δε και την αιρεσιν
ανεθεματισαν ακολουθως τουτο ποιουντες. ειδοτες γαρ, ως δι' ουδεν ετερον οι περι
Ευσεβιον ημιν επεβουλευον η δια την ιδιαν εαυτων ασεβειαν, απαξ κριναντες
ομολογησαι την καθ' ημων συκοφαντιαν ευθυς ηρνησαντο και την χριστομαχον
αιρεσιν, δι' ην και τα καθ' ημων υπεκριναντο.
3.1 Τα μεν ουν γραφεντα παρα των επισκοπων υπερ ημων κατα διαφορους
συνοδους και πρωτα τα των Αιγυπτιων εστι ταδε· Ἡ αγια συνοδος η εν Ἀλεξανδρειαι
συναχθεισα απο τε της Αιγυπτου και της Θηβαιδος και Λιβυης και Πενταπολεως τοις
απανταχου της καθολικης εκκλησιας επι σκοποις αγαπητοις και ποθεινοτατοις
αδελφοις εν κυριωι χαιρειν. 3.2 Ἠδυναμεθα μεν, αγαπητοι αδελφοι, και κατα την
αρχην αμα τωι συσκευασθηναι τον συλλειτουργον ημων Ἀθανασιον η και μετα το
εισελθειν αυτον εις την Ἀλεξανδρειαν απολογησασθαι περι ων συνεσκευασαντο
αυτωι οι περι Ευσεβιον και αιτιασασθαι περι ων πεπονθε παρ' αυτων και δειξαι πασας
τας γεγενημενας κατ' αυτου συκοφαντιας· επειδη δε τοτε μεν ουκ επετρεπε τα
πραγματα, ως ιστε και υμεις, νυν δ' ενομιζομεν μετα την επανοδον Ἀθανασιου του
επισκοπου δυσωπεισθαι και ερυθριαν αυτους επι ουτω 3.3 φανεροις αυτων
αδικημασι, τουτου ενεκεν σιγαν εαυτους επεισαμεν. επει δε μετα το παθειν τοσαυτα
τον ανδρα, μετα την εις Γαλλιας αποδημιαν, μετα την επι ξενης αντι της οικειας και
πορρωτατω διατριβην, μετα το ολιγου δειν αυτον αποθανειν εκ των διαβολων
αυτων, ει μη βασιλεως ετυχε φιλανθρωπου, εφ' οις αν και πας εχθρος εκορεσθη καν
τον θυμον ωμοτατος, ουκ ερυθριωσιν, αλλα παλιν επινεανιευονται κατα της
εκκλησιας και του ανδρος και προς την αφεσιν αγανακτουντες αυτου χειροσιν
επιτολμωσι δευτεροις. 3.4 και κατηγορουσι μεν ευχερως, ου φοβουνται δε το εν ταις
αγιαις γραφαις γεγραμμενον «μαρτυς ψευδης ουκ ατιμωρητος εσται» και «στομα
καταψευδομενον αναιρει ψυχην». δια τοι τουτο ουκετι μεν δυναμεθα σιγαν,
θαυμαζομεν δε την πονηριαν αυτων και την ακο 3.5 ρεστον επι συσκευαις
φιλονεικιαν. ιδου γαρ ου παυονται παλιν βασιλικας ακοας κι νουντες καθ' ημων, ου
παυονται γραφοντες ολεθρου γραμματα προς αναιρεσιν επισκοπου του της ασεβειας
αυτων εχθρου. παλιν γαρ εγραψαν τοις βασιλευσι κατ' αυτου, παλιν αυτον
συσκευασασθαι βουλονται, σφαγας αιτιωμενοι μη γενομενας, παλιν αυτον φονευσαι
βουλονται φονους αιτιωμενοι μη γενομενους. και τοτε γαρ αν εφονευσαν
διαβαλλοντες, ει μη φιλανθρωπου βασιλεως ετυχομεν. παλιν αυτον, ινα το ελαττον
ειπωμεν, επ' εξο ριστιαν απελθειν επειγονται συμφορας εξοριστων ως παρ' αυτου
γενομενων προσποιου 3.6 μενοι θρηνειν. και θρηνουσι μεν παρ' ημιν τα μη
γενομενα, ουκ αρκουνται δε τοις γενομενοις κατ' αυτου, αλλα και δευτερα χειρονα
προσαψαι βουλονται. ουτως εισι πραοι και φιλανθρωποι και τον τροπον επιεικεις,
μαλλον δε (ειρησεται γαρ ταληθες) πονηροι και πικροι και εκ φοβων και απειλων η
εξ ευσεβειας και επιεικειας, α τοις επισκοποις πρεπει, τιμωμενοι. οια γαρ μηδε των
εξω τις φιλοπραγμονων φθεγξαιτο, τοιαυτα ρηματα 3.7 καταχεαι τετολμηκασιν ων
προς τους βασιλεας εγραψαν. και τοσουτων φονων και σφαγων κατηγορησαν ουκ
επι ηγεμονος, ουκ επ' αλλου τινος μειζονος, αλλ' επι των Αυγουστων των τριων,
ουδε προς τα διαστηματα των οδων αποκνησαντες, μονον ινα παντα μειζονα
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δικαστηρια της κατηγοριας αυτων εμπλησθηι. κατηγορια γαρ αληθως, αγαπητοι, τα
παρ' αυτων γενομενα και πασων ανωτατω κατηγορια, οπου γε και παντων των
ανθρωπινων ανωτατω τα δικαστηρια. τι γαρ αλλο τελος της επι τουτοις εξετασεως η
θανατος εκ βασιλικης κινησεως επαγομενος;
4.1 Ουκουν ου τα παρα Ἀθανασιου, αλλα τα παρ' αυτων γινομενα θρηνου και
οιμω γης αξια· ουκουν αυτους μαλλον αν τις δικαιως θρηνησειεν· επι τουτοις γαρ
οδυρεσθαι χρη, επει και γεγραπται «μη κλαιετε τον τεθνηκοτα, μητε θρηνειτε αυτον,
κλαυσατε κλαυθμωι τον εκπορευομενον, οτι ουκ επιστρεψει ετι». πασα γαρ αυτων η
επιστολη ουδεν αλλο η προς θανατον οραι, και φονευειν επιχειρουσιν, εαν
συγχωρωνται, και ποιειν 4.2 εξοριστους. συνεχωρηθησαν γαρ του θεοφιλεστατου
πατρος των βασιλεων αντι θανατου τηι μεταθεσει του τοπου τον θυμον αυτων
εκπλησαντος. ταυτα ουν οτι μηδε ψιλων Χριστιανων εργα, σπανιως δε και εθνικων,
μητι γε επισκοπων δοκουντων και τους αλλους τα δικαια διδασκειν, συνοραν υμων
την εν Χριστωι συνειδησιν ηγουμεθα. 4.3 πως γαρ οι τους αλλους κωλυοντες
κατηγορειν αυτοι κατηγοροι και μεχρι βασιλεων γινονται; πως οι συμφορας ελεειν
διδασκοντες ουδε μετα την εξοριστιαν ημων ησυχαζουσι; κοινος γαρ γεγονεν ημων
των επισκοπων ομολογουμενως εξορισμος, και παντες εαυτους εξοριστους ειχομεν
και νυν ως συν Ἀθανασιωι ταις πατρισιν αποδοθεντας παλιν αντι των προτερων
οδυρμων επ' αυτωι και θρηνων μεγιστην ευθυμιαν απολαβοντας και 4.4 χαριν, ην ο
κυριος διαφυλαξειε και ανατρεψαι τοις περι Ευσεβιον μη επιτρεψηι. ταυτα μεν, ει και
αληθη ην α κατηγορουν αυτον, ην τινα κατηγορηματα οτι παρα το προσταγμα του
χριστιανισμου και μετα τον του πειρασμου εξορισμον επεμβαινοντες παλιν φονων
και σφαγων και αλλων εγκληματων κατηγορουσι και βασιλικαις ακοαις ταυτα κατα
των επισκοπων επηχουσιν· οτε δε παντα ψευδονται και παντα συκοφαντουσι και μη
προσεστιν αυτων αληθεια τοις στομασι μηδε τοις γραμμασι, ποσαπλουν το κακον 4.5
παρ' αυτοις η ποταπους ειναι τους ανθρωπους υπολαμβανετε; ηδη τοινυν επ' αυτα
4.5 χωρησωμεν και προς τας κατηγοριας αυτων τας νυν γινομενας απαντησωμεν.
και γαρ απο τουτων ουδε τα προτερα παρ' αυτων επι συνοδωι και κρισει θρυλουμενα
καλως πεπραγμενα, μαλλον δε ουδε αληθη λεγομενα ελεγχθησεται και παλιν επι
τουτοις κατα γνωσθησονται.
5.1 ∆υσωπουμεθα μεν ουν περι τοιουτων απολογουμενοι· πλην επειδηπερ
προς παν τα εαυτους οι προπετεις επαγουσι κατηγοροι και μετα την εισοδον
Ἀθανασιου φονους και σφαγας αιτιωνται γεγενησθαι, παρακαλουμεν ανασχεσθαι
της απολογιας, καν δια 5.2 πλειονων ηι· τα γαρ πραγματα αναγκαζει. φονος μεν ουτε
παρα Ἀθανασιου γεγονεν ουτε δι' αυτον, επειδη και εις ταυτην ημας την αδοξον
απολογιαν, ως προειπομεν, εμβι βαζουσιν οι κατηγοροι· σφαγαι δε και δεσμοι της
εκκλησιας ημων αλλοτρια· δημιωι παρα δεδωκεν Ἀθανασιος ουδενα· και το
δεσμωτηριον οσον επ' αυτωι ουδεπωποτε ενοχληθεν 5.3 παρ' αυτου. τα παρ' ημιν
ιερατεια ωσπερ αει και νυν καθαρα, μονωι σεμνυνομενα τωι αιματι του Χριστου και
τηι εις αυτον ευσεβειαι. ου πρεσβυτερος, ου διακονος ανηιρεθη παρα Ἀθανασιου· ου
φονον, ουκ εξοριστιαν εδρασεν ο ανθρωπος. αλλ' ειθε μηδε εκεινοι κατ' αυτου τουτ'
εδρασαν αληθειαι την πειραν επαγαγοντες. ουδεις γαρ εξοριστος εν ταυθα γεγονε δι'
αυτον πλην αυτου του επισκοπου Ἀθανασιου της Ἀλεξανδρειας παρ' αυτων, ον
αφεθεντα και παλιν τοις αυτοις η και χειροσι περιβαλλειν επιζητουσι 5.4 παντα προς
ψευδη και θανατηφορα ρηματα την γλωτταν εαυτων οτρυνοντες. ιδου γαρ λοιπον
και τας των δικαστων πραξεις επ' αυτον μεταφερουσι. και τον μεν επαρχον της
Αιγυπτου φανερως ομολογουσιν εν τηι επιστοληι κατα τινων αποφαναι, παλιν δε ου
δυσωπουνται και ταυτας τας αποφασεις Ἀθανασιωι προσαπτοντες και ταυτα μηδεπω
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της Ἀλεξανδρειας επιβαντι, αλλ' ετι της οδου της απο της εξοριστιας εχομενωι και
κατα την Συριαν οντι, ει γε δει και μακραν αποδημιαν εις απολογιαν φερειν υπερ
του μηδε υπευθυνον ειναι τινα οις εαν ηγεμων η επαρχος Αιγυπτου πραξηι, ει γαρ και
επι της Ἀλεξανδρειας ην, τι προς Ἀθανασιον αι του επαρχου πραξεις; αλλ' ομως ουδε
επεδημει τοις τοποις· και τα πραχθεντα ου δια προφασεις εκκλησιαστικας πεπρακται
παρα του επαρχου της Αιγυπτου, αλλα δια τινας ας εκ των υπομνηματων εισεσθε,
απερ μετα το γνωναι τα παρα τουτων γραφεντα πολυπραγμονησαντες απεστειλαμεν
υμιν. 5.5 ουκουν οτε και νυν τα μη γενομενα μητε παρ' αυτου μητε δι' αυτον βοωσιν
ως γενομενα και τοσουτοις μαρτυρουσιν ως πληροφορηθεντες κακοις, ειπατωσαν εκ
ποιας συνοδου και ταυτα εγνωσαν; εκ ποιων αποδειξεων; εκ ποιας κρισεως; ει δε
μηδεν εχοντες τοιουτον απλως διαβεβαιουνται, και τα προτερα πως γεγονεν η πως
λεγουσιν, υμιν κατελιπομεν σκοπειν. ουδεν γαρ αλλο εστιν η συκοφαντια και
εχθρων επιβουλη και θυμος ασχετα φρονων και κατα της ευσεβειας η υπερ των
Ἀρειομανιτων ασεβεια λυττωσα, ιν' εκποδων μεν οι ορθοδοξοι γενωνται, μετ' αδειας
δε λοιπον α βουλονται κηρυττωσιν οι προσταται της ασεβειας. και γαρ ουτως εχει.
6.1 Ἀρειου του ασεβησαντος, αφ' ου και η Ἀρειομανιτων δι' αυτον αιρεσις
κεκληται, της εκκλησιας εκβληθεντος υπο του μακαριτου επισκοπου Ἀλεξανδρου οι
περι Ευσεβιον μαθηται της ασεβειας αυτου και κοινωνοι τυγχανοντες εαυτους
εκβεβλησθαι νομιζοντες, εγραφον πολλα παρακαλουντες Ἀλεξανδρον τον
επισκοπον μη αφειναι τον αιρετικον 6.2 Ἄρειον εξω της εκκλησιας. Ἀλεξανδρου δε
δια την εις Χριστον ευσεβειαν μη δεχομενου τον ασεβη εις Ἀθανασιον τοτε διακονον
οντα ελυπουντο, επειδη τα πλειστα συνοντα Ἀλεξανδρωι τωι επισκοπωι
πολυπραγμονουντες αυτον ηκουον και τιμωμενον παρ' αυτου. πειραν δε αυτου και
της ευσεβειας της εις Χριστον λαβοντες εκ της συνοδου της κατα Νικαιαν
συγκροτηθεισης εν οις επαρρησιαζετο κατα της ασεβειας των Ἀρειομανιτων, 6.3
μειζονως το μισος ηυξανον. ως δε επι την επισκοπην αυτον ο θεος ηγαγε, την εκ
παλαιου τρεφομενην αυτοις κακιαν αναζωπυρησαντες και φοβουμενοι την
ορθοδοξιαν αυτου και την κατα της ασεβειας παραστασιν (Ευσεβιος δε και πλειον
υπο της συνειδησεως ων οιδε πληττομενος) παντα τροπον επεβουλευον και
συνεσκευαζοντο τωι ανδρι, εκινουν 6.4 βασιλεα κατ' αυτου, συνοδους ηπειλουν
πολλακις και τελος εν Τυρωι συνηλθον. και μεχρι νυν ουκ αφιστανται κατ' αυτου
γραφοντες και ουτως εισιν απαραιτητοι, ως και την καταστασιν της επισκοπης
αυτου μεμφεσθαι, πανταχου δεικνυοντες εαυτους εχθρους και μισουντας τον ανδρα
και ψευδη λεγοντες, μονον ινα εκφαυλισωσιν αυτον εν ταις ψευδολογιαις. αλλα και
εξ αυτων τουτων ων ψευδονται, τα προτερα διελεγχουσι ψευδη και συσκευης μεστα.
«μετα γαρ την τελευτην», φασιν, «Ἀλεξανδρου του επισκοπου ολιγων τινων
Ἀθανασιου μνημην ποιουμενων εξ η επτα επισκοπων λαθρα και εν παραβυστωι
χειροτονουσιν αυτον». ταυτα εγραψαν και βασιλευσιν οι μηδεν ψευδες 6.5 γραφειν
παραιτουμενοι. οτι δε παν το πληθος και πας ο λαος της καθολικης εκκλη σιας
ωσπερ εκ μιας ψυχης και στοματος συνεληλυθοτες ανεβοων, εκραζον αιτουντες
Ἀθανασιον επισκοπον τηι εκκλησιαι, τουτο ηυχοντο δημοσιαι τωι Χριστωι και τουτο
ημας ωρκιζον ποιειν επι πλειστας ημερας και νυκτας μητε αυτοι της εκκλησιας
αφισταμενοι μητε ημας επιτρεποντες αφιστασθαι τουτου, και ημεις μαρτυρες τουτου
και η πολις πασα και η επαρχια, ουδεν μεν εναντιον, ως εγραψαν εκεινοι, κατ' αυτου
λεγοντες, παντα δε τα βελτιστα, σπουδαιον, ευλαβη, Χριστιανον, ενα των ασκητων,
αληθως επισκοπον ονο 6.6 μαζοντες. οτι δε οι πλειονες ημων αυτον εχειροτονησαν
υπο ταις των παντων οψεσι και βοαις, μαρτυρες παλιν ημεις αξιοπιστοτεροι των
αποντων και ψευδομενων οι χειρο τονησαντες, αλλ' ομως Ευσεβιος την καταστασιν
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀθανασιου μεμφεται ανθρωπος ταχα μηδε καταστασιν ολως εσχηκως, ει δε που και
εσχεν αυτος ακυρωσας αυτην. εν Βηρυτωι μεν ην απ' αρχης, Βηρυτον δε αφεις εις
Νικομηδειαν ηλθε, την μεν παρα νομον αφεις, εις την δε παρα νομον επιβαινων, και
την μεν οικειαν αστοργως καταλελοιπως, την δε αλλοτριαν αλογως κατεχων, και
της μεν πρωτης την στοργην υπο της αλλοτριας επιθυ 6.7 μιας παριδων, τηι δε
δευτεραι μηδε ην υπο της επιθυμιας εσχε τηρησας. ιδου γαρ κακειθεν αποστας
αλλοτριαν παλιν κατεχει πανταχου ταις αλλοτριαις εποφθαλμιων πολεσι και εν
πλουτωι και εν μεγεθει πολεων νομιζων ειναι την ευσεβειαν, και τον κληρον του
θεου, καθ' ον εταχθη τις, μηδεν ηγουμενος, ουκ ειδως, οτι και «οπου δυο η τρεις
συνηγμενοι εισιν επι τωι ονοματι του κυριου, εκει εστιν εν μεσωι αυτων ο κυριος»,
ουκ ενθυμουμενος το παρα του αποστολου λεχθεν οτι «ουκ εν αλλοτριοις καματοις
καυχησομαι», ου συνορων το παρ' αυτου παραγγελμα «δεδεσαι γυναικι, μη ζητει
λυσιν». ει δε επι γυναικος το ρητον, ποσωι μαλλον επι εκκλησιας και της αυτης
επισκοπης, ηι ο συνδεθεις αλλην ουκ οφειλει ζητειν, ινα μη και μοιχος παρα ταις
θειαις ευρισκηται γραφαις.
7.1 Ἀλλα και τοιαυτα εαυτωι συνειδως τετολμηκε την καταστασιν Ἀθανασιου
την υπο παντων επι καλοις μαρτυρουμενην διαβαλλειν, και καθαιρεσιν ονειδιζειν
αυτωι τολμαι καθαιρεθεις αυτος και μαρτυρα της καθαιρεσεως εχων την αντ' αυτου
καταστασιν. πως ουν η αυτος η Θεογνιος ηδυναντο καθαιρειν αλλον αυτοι
καθαιρεθεντες και ταις αντ' 7.2 αυτων καταστασεσιν ελεγχομενοι; οιδατε γαρ
ακριβως, οτι Ἀμφιων μεν εν Νικο μηδειαι, Χρηστος δε εν Νικαιαι κατεσταθησαν αντ'
αυτων δια την οικειαν ασεβειαν και την προς τους Ἀρειομανιτας κοινωνιαν τους
απο της συνοδου της οικουμενικης αποδοκι μασθεντας. κακεινην την τωι οντι
συνοδον αναιρειν θελοντες την εαυτων αδικον συστασιν ονομαζειν συνοδον
επιχειρουσι, και τα παρ' εκεινων κρατειν μη θελοντες τα παρ' αυτοις 7.3 κρατειν
βουλονται, και συνοδον ονομαζουσιν οι συνοδωι τηλικαυτηι μη πειθομενοι. ουτως ου
συνοδου πεφροντικασιν, αλλα σχηματιζονται φροντιζειν, ινα ανελοντες τους ορθο
δοξους τα δοξαντα τηι αληθει και μεγαληι συνοδωι κατα των Ἀρειανων λυσωσιν, ων
προισταμενοι και αει και νυν ψευδεσθαι τολμωσι κατα Ἀθανασιου του επισκοπου.
7.4 ομοια γαρ κακεινα τοις νυν, α ψευδονται, οτι προς την εισοδον αυτου στασεις και
θρηνοι και οδυρμοι γεγονασι των λαων προς την υποδοχην αυτου
δυσανασχετουντων. ουδεν γαρ τοιουτον γεγονεν, αλλα παν τουναντιον, χαρα και
ευθυμια και δρομος των λαων προς την ευκταιαν αυτου θεαν επειγομενων·
ευφροσυνης δε αι εκκλησιαι μεσται και 7.5 ευχαριστιαι προς τον κυριον
αναφερομεναι πανταχου. λειτουργοι δε και κληρικοι παντες ουτως αυτον
εωρακασιν, ως ευφρανθηναι τας ψυχας κακεινην την ημεραν πασων ευθυμοτεραν
εσχηκεναι πιστευειν. την γαρ ημων των επισκοπων ανεκλαλητον χαραν τι χρη
γραφειν; προλαβοντες γαρ ειρηκαμεν ως συν αυτωι πασχειν ενομιζομεν.
8.1 Τουτων τοινυν ουτως ομολογουμενων και παρ' αυτων εναντιως
προφερομενων ποιαν εχει πιστιν η παρ' αυτων θρυλουμενη συνοδος η κρισις; οι γαρ
ουτως επιβαινειν τολμωντες, οις ουκ ειδον, οις ουκ εδικασαν, εφ' οις ου συνηλθον,
και γραφειν ως πληρο φορηθεντες, πως εφ' οις συνεληλυθεναι λεγουσι πιστευθηναι
δυνανται, αλλ' ου κατ' εχθραν 8.2 κακεινα πεποιηκεναι και ταυτα πιστευθησονται;
ποια γαρ και συνοδος επισκοπων ην τοτε; ποιον συνεδριον αληθειας εχομενον; τις
των πλειονων εν αυτοις ουκ εχθρος ημετερος ην; ου δια την Ἀρειου μανιαν οι περι
Ευσεβιον καθ' ημων ωρμησαν; ου τους αλλους συμφρονουντας αυτοις επηγοντο;
ουκ αει κατ' αυτων εγραφομεν ως τα Ἀρειου 8.3 φρονουντων; ουκ Ευσεβιος ο εν
Καισαρειαι της Παλαιστινης επι θυσιαι κατηγορειτο υπο των συν ημιν ομολογητων;
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου Γεωργιος ως καθαιρεθεις υπο Ἀλεξανδρου του μακαριου ηλεγχετο; ουκ επ' αλλοις
αλλοι και διαφοροις ηυθυνοντο; πως ουν ουτοι συνιεναι καθ' ημων ηθελον; πως δε
συνοδον ονομαζειν τολμωσιν, ης κομης προυκαθητο και παρην σπεκουλατωρ και
κομενταριησιος ημας εισηγεν αντι διακονων της εκκλησιας; εκεινος εφθεγγετο και
οι παροντες εσιωπων, μαλλον δε υπηκουον τωι κομητι, και το κινουν τους
δοκουντας επισκοπους υπο της εκεινου βουλης ενεποδιζετο. εκεινος εκελευεν, ημεις
υπο στρατιωτων ηγομεθα, μαλλον δε των περι Ευσεβιον κελευοντων εκεινος ταις
τουτων εξυπηρετειτο γνω 8.4 μαις. το δε ολον, αγαπητοι, ποια συνοδος ενθα το
τελος εξοριστια και φονος εις δοξαν ην βασιλει; ποια δε και τα εγκληματα; μειζον
γαρ επι τουτοις το κατ' αυτων θαυμα. Ἀρσενιος τις ην, ον πεφονευσθαι εμεμφοντο,
και ποτηριον διεβαλλον κεκλασθαι μυστικον. αλλ' Ἀρσενιος μεν ζηι, και μεθ' ημων
ευχεται συναγεσθαι και ουκ αλλας αναμενει μαρτυριας, ινα ζων φανηι, αλλ' αυτος
ομολογει ζην οικειοις γραμμασι προς τον συνεπισκοπον ημων Ἀθανασιον γραφων,
ον αυτου φονεα διεβεβαιουντο. και ουκ ηιδουντο οι ασεβεις ανδρα προ τοσουτου
διαστηματος και πλωι και πεζηι παμπολυ μηκος απεχοντα παρ' αυτου πεφονευσθαι
κατηγορουντες, ου κατ' εκεινους τους χρονους μηδε την χωραν ειδεν ανθρω 8.5 πος.
αλλα και κρυψαι τετολμηκασι και αφανη καταστησαι μηδεν παθοντα. και ει οιον τε
ην, εις αλλην οικουμενην αν μετετιθεσαν, μαλλον δε και του ζην αληθως αν εξηγα
γον, ινα ειτε επαληθευοντες ειτε πλασαμενοι φονον αληθως Ἀθανασιον
αποκτεινωσιν. αλλα τηι θειαι προνοιαι και εν τουτωι χαρις τηι μηδεν αδικον ισχυειν
επιτρεπουσηι, αλλ' υπο τας παντων οψεις Ἀρσενιον υπαγουσηι ζωντα και φανερως
την τοτε συσκευην και συκο φαντιαν ελεγχοντα. ου γαρ ως φονεας αποστρεφεται
ουδε ως ηδικηκοτας μισει· πεπονθε γαρ ολως ουδεν, αλλα κοινωνειν ημιν αξιοι και
συναριθμεισθαι βουλεται, δι' ων εγραψε.
9.1 Και ομως Ἀθανασιος μεν συνεσκευαζετο παρ' αυτων ως τον ζωντα
πεφονευκως, εξωριζετο δε παρα των αυτων. ουδε γαρ ο πατηρ των βασιλεων τουτον
εξωρισεν, 9.2 αλλ' αι τουτων διαβολαι. σκοπειτε γαρ, ει μη ουτως εχει. ως ουδεν μεν
ηυρισκετο κατα του συλλειτουργου ημων Ἀθανασιου, ο δε κομης εβιαζετο και πολυς
ην σπουδαζων κατ' αυτου, ο μεν επισκοπος Ἀθανασιος φυγων την γενομενην βιαν
ανηλθε προς τον ευσεβεστατον βασιλεα παραιτουμενος αμα και τον κομητα και τας
εκεινων συσκευας, αξιων δε νομιμον επισκοπων συνοδον συγκροτηθηναι η και
αυτον δεξασθαι την απο 9.3 λογιαν ων επηγαγον αυτωι. και γραφει μεν βασιλευς
αγανακτων και προσκαλε σαμενος αυτους επαγγελλομενος τε αυτος ακροασασθαι ο
και την συνοδον κελευσας γε νεσθαι. οι δε περι Ευσεβιον ανελθοντες διαβαλλουσιν
Ἀθανασιον ουκετι μεν τα εν Τυρωι θρυλουμενα παρ' αυτων, περι σιτου δε και πλοιων
εποχης, ως Ἀθανασιου επαγγειλα μενου δυνασθαι κωλυειν την απο Ἀλεξανδρειας
εις Κωνσταντινουπολιν του σιτου μετακομιδην· ταυτα τινες των εξ ημων ενδον
οντες μετα Ἀθανσιου ακηκοασι του βασι 9.4 λεως απειλουντος. ειτα του Ἀθανασιου
οδυρομενου επι τηι διαβοληι και διαβεβαιου μενου μη ειναι ταυτην αληθη (πως γαρ
αν ιδιωτης ανθρωπος και πενης τηλικαυτα δυναιτο); Ευσεβιος ουδε δημοσιαι
παραιτησαμενος την διαβολην ωμνυε τον Ἀθανασιον ειναι πλουσιον και δυνατον
και ικανον προς παντα, ινα εκ τουτων κακεινα ειρηκως Ἀθα νασιος νομισθηι. ταυτα
μεν οι σεμνοι κατηγορουν επισκοποι, η δε του θεου χαρις κρειτ των της πονηριας
αυτων γεγενηται, την γαρ ευσεβειαν του βασιλεως εις φιλανθρωπιαν κεκινηκε και
αντι θανατου την εξοριστιαν παρεσχεν. 9.5 Ουκουν αι διαβολαι και ουδεν αλλο
τουτων αιτιαι. ο μεν γαρ βασιλευς προ τουτου γραφων την συσκευην εμεμψατο, την
επιβουλην ηιτιασατο των Μελιτιανων κατεψηφισατο, αθεμιτους, αρας αξιους, τα
δεινοτατα αυτους εγγραφως ειπων. κεκινη ται γαρ νεκρον ακηκοως ανθρωπον, ος
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τοις ζωσιν ην· κεκινηται φονον ακου σας επι ζωντι και του βιου μη στερηθεντι, ου
και την επιστολην απεστειλαμεν.
10.1 οι δε περι Ευσεβιον οι θαυμαστοι, ινα και την αληθειαν και τα γραφεντα
λυειν δοξωσιν, ονομα συνοδου σχηματιζονται και το εργον αυτης παρα βασιλεως
λαμβανουσι. και κομης επι τουτωι και στρατιωται δορυφοροι των επισκοπων και
βασιλικα γραμ 10.2 ματα συνελθειν ους ᾔτησαν επαναγκαζοντα. ενταυθα το
παραδοξον της επιβουλης αυτων ενθυμηθητε και την ανωμαλιαν των τολμωμενων
αυτοις, ινα οθεν δηποτε παντι τροπωι τον ανθρωπον εξ ημων αρπασωσιν. ει μεν γαρ
επετρεπον εαυτοις την κρισιν μονοις ως επισκοποι, τις κομητος και στρατιωτων
χρεια; η πως υπο βασιλικοις συν ηγοντο γραμμασιν; ει δε βασιλεως εδεοντο και παρ'
αυτου το κυρος εχειν ηθελον, δια τι 10.3 την κρισιν αυτου παρελυον; η πως εκεινου
τους μεν Μελιτιανους συκοφαντας, αθε 10.3 μιτους, Ἀθανασιον δε καθαρωτατον δι'
ων εγραψε κριναντος και τον φονον εκτραγωι δουντος τον επι τωι ζωντι
πεπλασμενον, ουτοι και Μελιτιανους αληθευειν κακεινον υπευθυνον ειναι
διωριζοντο και μη αιδουμενοι τον ζωντα νεκρον εποιουν, ζωντα και μετα την κρισιν
του βασιλεως, και οτε συνηιεσαν, και αχρι νυν συν ημιν οντα;
11.1 Ταυτα μεν περι Ἀρσενιου· ποτηριον δε μυστικον, ποιον η που κατεαγεν
παρα Μακαριου; τουτο γαρ ανω και κατω περιιοντες θρυλουσι. καιτοι Ἀθανα σιον
μεν ουδε οι κατηγοροι τετολμηκασιν αιτιασασθαι, ει μη οι παρ' αυτων υπεβληθησαν,
αλλ' ομως αυτοι το τελος της μεμψεως επ' αυτον αγουσιν, ο 11.2 μηδε επι Μακαριον
εδει χωρειν ουκ ελεγχθεντα. και ουκ αισχυνονται ταυ τα επι κατηχουμενων, και το
γε χειριστον, επι Ἑλληνων τραγωιδουντες τα μυ στηρια, δεον, ως γεγραπται,
«μυστηριον βασιλεως καλον κρυπτειν», και ως ο κυριος παρηγγειλε «μη δωτε τα
αγια τοις κυσι μηδε βαλητε τους μαργαριτας εμπροσθεν των χοιρων». ου χρη γαρ τα
μυστηρια αμυητοις τραγωιδειν, ινα μη Ἕλ ληνες μεν αγνοουντες γελωσι,
κατηχουμενοι δε περιεργοι γενομενοι σκανδαλιζωνται. 11.3 αλλα και ομως ποιον η
που η παρα τισι κατεαγεν ποτηριον; Μελιτιανοι μεν γαρ εισιν οι κατηγορουντες
καθολου πιστευεσθαι μη οφειλοντες. σχισματικοι γαρ και εχθροι της εκκλησιας
γεγονασιν ου νυν, αλλ' απο του μακαριου Πετρου επισκοπου και μαρτυρος
γενομενου, οι και αυτωι Πετρωι επιβουλευσαντες και Ἀχιλλαν τον μετ' εκεινον διαβα
11.4 λοντες και Ἀλεξανδρου κατηγορησαντες μεχρις αυτου του βασιλεως. ουτως γαρ
δη μελετησαντες λοιπον και εις Ἀθανασιον διεβησαν ουδεν ξενον της πονηριας
εαυτων ποιουντες, και γαρ ωσπερ τους προ αυτου, ουτως και τουτον
εσυκοφαντησαν. αλλα νυν αυτων και ου προτερον η συκοφαντια και αι διαβολαι
κεκρατηκασιν, οτι τους περι Ευσεβιον εσχον συνεργους και προστατας δια την
οικειαν ασεβειαν των Ἀρειομανιτων, 11.5 δι' ην ωσπερ πολλοις επισκοποις ουτω και
Ἀθανασιωι συνεσκευασαντο. και γαρ ο τοπος εκεινος, εν ωι κεκλασθαι το ποτηριον
φησιν, ουκ ην εκκλησια· πρεσβυτερος ουκ ην ο τον τοπον οικων· ημερα, καθ' ην
Μακαριον τουτο πεποιηκεναι φασιν, ουκ ην κυριακη. μητε τοινυν εκκλησιας ουσης
εκει μητε του ιερουργουντος μητε της ημερας 11.6 απαιτουσης ποιον η ποτε η που το
ποτηριον κεκλασται μυστικον; ποτηρια μεν γαρ ειναι πολλα και κατα τας οικιας και
εν αγοραι μεσηι δηλον και τουτων ουδεν ο θραυων ασεβει, το δε μυστικον ποτηριον, ο
καν θραυσθηι παρ' εκοντος, ασεβη ποιει τον επικεχει ρηκοτα, παρα μονοις τοις
νομιμως προεστωσιν ευρισκεται. ουτος ο τροπος τουτου του 11.7 ποτηριου μονος,
αλλος ουδεις. τουτο υμεις νομιμως προπινετε τοις λαοις, τουτο υμεις υπο του
εκκλησιαστικου κανονος παρελαβετε, τουτο μονον εστι των της καθολικης
εκκλησιας προεστωτων. μονων γαρ υμων εστι προπινειν το αιμα του Χριστου, των
δε αλλων ουδενος. αλλ' οσον το μυστικον ο θλαων ασεβης, τοσουτον ασεβεστερος ο
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενυβριζων το αιμα του Χριστου· ενυβριζει γαρ ο παρα τον εκκλησιαστικον θεσμον
τουτο ποιων. (και ταυτα φαμεν ουχ οτι καν σχισματικων ποτηριον κεκλασται παρα
Μακα ριου, αλλ' οτι μηδεν ην ολως εκει· πως γαρ; οπου μητε τοπος κυριακης μητε
τις εκει της εκκλησιας, αλλα μητε ο καιρος μυστηριων ην.) ουτος δε εστιν ο
πολυθρυλητος Ἰσχυρας ο μητε υπο της εκκλησιας χειροτονηθεις και, οτε τους υπο
Μελετιου καταστα θεντας πρεσβυτερους Ἀλεξανδρος εδεχετο, μηδε εκεινοις
συναριθμηθεις· ουτως ουδε εκειθεν κατεσταθη.
12.1 Ποθεν ουν πρεσβυτερος Ἰσχυρας; τινος καταστησαντος; αρα Κολλουθου;
τουτο γαρ λοιπον. αλλ' οτι Κολλουθος πρεσβυτερος ων ετελευτησε και πασα χειρ
αυτου γε γονεν ακυρος και παντες οι παρ' αυτου κατασταθεντες εν τωι σχισματι
λαικοι γεγονασι 12.2 και ουτως συναγονται, δηλον και ουδενι καθεστηκεν
αμφιβολον. πως ουν ιδιωτης ανθρωπος και οικισκον οικων ιδιωτικον ποτηριον
εχειν μυστικον πιστευθειη; αλλα τοτε τον ιδιωτην πρεσβυτερον ωνομαζον και την
προσηγοριαν αυτωι ταυτην δια την καθ' ημων αδικιαν εχαριζοντο και νυν μισθον της
κατηγοριας εκκλησιας οικοδομην προ 12.3 ξενουσιν. ουτως ουκ ειχεν εκκλησιαν
ανθρωπος, αλλα μισθον της κακοηθειας και της προς την κατηγοριαν υπακοης νυν,
ην ουκ ειχε, λαμβανει και ταχα και επισκοπην αντ εδοσαν αυτωι· ταυτα γαρ θρυλει
περιιων και ουτω καθ' ημων βρενθυεται. ουτω λοιπον τηλικαυτα επαθλα παρα των
επισκοπων τοις κατηγοροις και συκοφανταις προστιθεται· εικοτως, οι γαρ συνεργον
εις α ηθελον αυτον εσχηκοτες ως των πραγματων κοινωνον, ουτως και της ομοιας
επισκοπης ηξιωσαν. αλλα μηπω ταυτα, ετι δε τας ακοας τοις τοτε πραχθεισι παρ'
αυτων ενδοτε.
13.1 Μη δυνηθεντες προς την αληθειαν, καιτοι κατ' αυτης παρεσκευασμενοι,
και εν Τυρωι μηδεν αποδειξαντος Ἰσχυρα, αλλα συκοφαντου δεικνυμενου και την
συσκευην αυτων της συκοφαντιας λυουσης εις αποδειξεις υπερτιθενται και
επαγγελλονται πεμ 13.2 ψειν εξ εαυτων τους κατα Μαρεωτην πολυπραγμονησοντας.
και ους ημεις παρηι τουμεθα φανερως δια πολλα και ως τα Ἀρειου φρονουντας και
δια τουτο ημων εχθρους, απεστειλαν αυτοι κρυφα χρωμενοι τηι δυναστειαι ∆ιογνιον,
Μαριν, Θεοδωρον, Μακε δονιον, δυο νεωτερους την ηλικιαν και τον τροπον
Ουρσακιον και Ουαλην απο Παννο νιας, και ουτοι μετα την τοσαυτην οδον, ην
υπεμειναν, ινα δικασωσι τωι εχθρωι, παλιν απο Τυρου και εις την Ἀλεξανδρειαν
ηπειγοντο, μηδε το μαρτυρες οι δικασται γε νεσθαι παραιτησαμενοι, αλλα παντα
τροπον επιβουλης αναδεξαμενοι φανερως και παντα καματον και πασαν οδον
υποσταντες, ινα την κατασκευαζομενην συσκευην πληρωσωσι. 13.3 και τον μεν
επισκοπον Ἀθανασιον κατεχομενον επι ξενης ηφιεσαν, αυτοι δε εις την του εχθρου
πολιν εισηιεσαν ωσπερ επικωμαζοντες τηι εκκλησιαι και τωι λαωι, και το παρα
λογωτερον, Ἰσχυραν τον κατηγορον μεθ' εαυτων επαγομενοι Μακαριον τον κατηγο
ρουμενον ουκ επετρεψαν ακολουθησαι, αλλ' εμφρουρον αφηκαν εν Τυρωι· ανω γαρ
και κατω Μακαριος ο πρεσβυτερος της Ἀλεξανδρειας υπηγετο παρ' αυτων τωι
εγκληματι.
14.1 Μονοι τοινυν μετα του κατηγορου την Ἀλεξανδρειαν εισελθοντες
συνοικον αυτον και συνεστιον και συμποτην εχοντες και τον επαρχον της Αιγυπτου
Φιλαγριον παραλα βοντες επι τον Μαρεωτην απηλθον. κακει δηθεν εποιουντο την
εξετασιν μονοι, ως ηθελον, μετα του προειρημενου, πολλα τους πρεσβυτερους
παρειναι παρακαλεσαντας ουκ επι τρεψαντες. ηξιουν δε παρειναι οι τε της πολεως
και της χωρας πασης πρεσβυτεροι, ινα 14.2 τους υποβαλλομενους υπο Ἰσχυρα
διελεγξωσι, ποθεν και τινες εισι. και τους μεν λειτουργους εκωλυον παρειναι, επι δε
των εθνικων εξηταζον περι εκκλησιας, περι πο τηριου, περι τραπεζης και των αγιων,
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και το δεινοτερον, εθνικους εκαλουν μαρτυρας περι ποτηριου μυστικου ζητουντες·
και ους ηρπασθαι παρα Ἀθανασιου διωριζοντο εκ μετακλησεως του καθολικου και
μηδε οποι γης εισι γινωσκειν, τουτους εισηγον εφ' εαυτων και του επαρχου μονον
και ουκ ηιδουντο τουτους ηφανισθαι παρα του επισκοπου 14.3 Ἀθανασιου λεγοντες,
ων ταις μαρτυριαις συγχρησθαι δοκουσιν. αλλα κανταυθα μονον φονευσαι
βουλομενοι παλιν τους ζωντας ως αποθανοντας τον επι Ἀρσενιου τροπον
μιμουμενοι πλαττονται. οντας γαρ τους ανθρωπους και φαινομενους επι της ιδιας
υμιν τοις μακραν ως αφανεις εκτραγωιδουσιν, ινα μακραν οντων των ελεγχων τον
συλλειτουρ γον ημων διαβαλλωσιν ως βιαι και δυναστειαι χρωμενον, καιτοι παντα
αυτοι μετα δυ 14.4 ναστειας και προστασιας πραττοντες. και γαρ ομοια παλιν τα κατα
Μαρεωτην τοις κατα Τυρον εγινετο. ωσπερ γαρ εκει κομης ην μετα στρατιωτικης
υπηρεσιας ουδενι επιτρεπων παρα τα εκεινοις δοκουντα η λεγεσθαι η πραττεσθαι,
ουτως και ενταυθα ο της Αιγυπτου επαρχος μετα της ταξεως ην παντας μεν τους της
εκκλησιας εκφοβων, μηδενα δε μετα αληθειας επιτρεπων μαρτυρειν· και το
παραδοξοτερον, εν αυτωι τωι τοπωι και τηι οικιαι του κατηγορου και ᾤκουν και
εξεταζειν εδοκουν, α ηβουλοντο, οι ειτε δικασται ειτε μαρτυρες ειτε της εαυτων και
Ευσεβιου σπουδης, οπερ αληθεστερον, υπηρεται παραγενομενοι.
15.1 Και τινα τα παρ' αυτων εις την Ἀλεξανδρειαν τολμηθεντα, νομιζομεν
υμας μη αγνοειν, πανταχου γαρ διαδεδοται. ξιφη γυμνα κατα των αγιων παρθενων
και των αδελφων εχωρει και μαστιγες κατα των εντιμων παρα θεωι σωματων, και
τους ποδας εχωλευον υπο των πληγων αι την ψυχην εν αγνειαι και πασιν ολοκληροι
τοις καλοις. εργασιαι τε κατ' αυτων επεσειοντο και εθνικοι δημοι προς το γυμνουν
τυπτειν ασελ 15.2 γαινειν κατ' αυτων, βωμους τε και θυσιας επαπειλειν αυταις. και
τις ασελγης ανηρ ως εξουσιας λοιπον δοθεισης υπο του επαρχου προς χαριν των
επισκοπων χειρα παρ θενου κατειχε και προς παρατυχοντα βωμον ειλκεν αναγκην
θυσιας και διωγμου μιμου μενος. και ταυτα επραττετο και φυγη των παρθενων ην
και γελως των εθνικων κατα της εκκλησιας των επισκοπων ενδον οντων και ταυτην
την οικιαν οικουντων, εν ηι ταυτα επραττετο, και αφ' ης δια την εις αυτους χαριν
ξιφων αι παρθενοι γυμνων και παντος κινδυνου και υβρεων και παροινιας
πεπειρανται. και ταυτα επασχον εν νηστειαι παρα των τοις επισκοποις ενδον
συνεστιωμενων.
16.1 Ταυτα προειδοτες ως εχθρων εισοδος ουχ η τυχουσα βλαβη, την
παραιτησιν εποιησαμεθα. ταυτα και Ἀλεξανδρος εν νωι λαβων ο της Θεσσαλονικης
επισκοπος γραφει προς τους εκει μειναντας την συσκευην ελεγχων και την
επιβουλην μαρτυρουμενος, ον καν συναριθμωσιν εαυτοις και της επιβουλης
μετρωσιν ενα, ουδεν αλλο η κατ' εκεινου 16.2 την βιαν δεικνυουσι. και γαρ και ο
παμπονηρος Ἰσχυρας ουδε αυτος ανευ φοβου και βιας επ' αυτο ωρμησεν, αλλ'
αναγκηι την κατηγοριαν υπεδυ. τουτου τεκμηριον αυτος εγραψεν Ἰσχυρας προς τον
συνεπισκοπον Ἀθανασιον, οτι μηδεν εκει πεπρακται τοιουτον, αλλ' υπεβληθη
πλασασθαι. και ταυτα εγραψεν ου δεχθεις παρ' αυτου ως πρεσβυτερος, ου τοιαυτην
χαριτος προσηγοριαν λαβων, ουκ οικοδομην εκκλησιας εις αμοιβην τυχων, ου
μισθον επισκοπης προσδοκησας, ων παντων ετυχε παρ' αυτων δια την κατηγοριαν.
αλλα και το γενος αυτου παν μεθ' ημων συνηγετο ουκ αν συναχθεντες, ειγε το τυχον
ηδικηντο.
17.1 Ταυτα μεν ουν οτι μη λογος, αλλ' εργον, μαρτυρες μεν οι του Μαρεωτου
πρεσ βυτεροι παντες οι αει συνοντες εν ταις περιοδιαις τωι επισκοπωι οι και τοτε
γραψαντες κατα Ἰσχυρα και μητε εν Τυρωι οι ελθοντες εξ αυτων επιτραπεντες ειπειν
την αλη θειαν μητε εν τωι Μαρεωτηι απομειναντες συγχωρηθεντες ελεγξαι τον
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰσχυραν συκο φαντην, και αυτα δε τα αντιγραφα των Ἀλεξανδρου γραμματων και
των πρεσβυτερων 17.2 και τα Ἰσχυρα. απεστειλαμεν δε και την του πατρος των
βασιλεων επιστολην, ενθα ου μονον επ' Ἀρσενιωι δυσχεραινει οτι ζωντος ανθρωπου
φονος ενεκαλειτο, αλλα και επι τωι ποτηριωι παλιν εθαυμαζε το ποικιλον της
κατηγοριας και πεπλανημενον οτι πη μεν Μακαριου του πρεσβυτερου, πη δε
Ἀθανασιου του επισκοπου κατηγορουν ως κλασαντος ταις χερσι το ποτηριον, και
παλιν συκοφαντας τους Μελιτιανους και παλιν 17.3 Ἀθανασιον καθαρωτατον
αποφαινεται. πως γαρ ου συκοφανται Μελιτιανοι και προ γε παντων Ἰωαννης; ο
εισελθων εις την εκκλησιαν κοινωνησας ημιν, καταγνους εαυτου μηδεν ετι περι του
ποτηριου κινησας, επειδη τους περι Ευσεβιον ειδε σπουδα ζοντας τοις Ἀρειομανιταις
ουκ αποτολμωντας δε φανερως αυτοις συνεργειν, αλλα ζη τουντας αλλοις χρησθαι
προσωποις, εαυτον υποβεβληκεν ωσπερ των εξω θεατρων υποκριτην. και η μεν
υποθεσις ην Ἀρειανων αγων και το πρωτοτυπον εκεινους κατορ θουν, υποβολη δε
και παραρτημα τουτων Ἰωαννης και οι συν αυτωι, ινα οι των Ἀρειανων σπουδασται
δια της τουτων προφασεως δικαστων σχηματι τους εχθρους της ασεβειας
απωσωνται και την ασεβειαν εγκαταπηξωσι και τους Ἀρειανους εισαγαγωσι τηι εκ
κλησιαι. και οι την ευσεβειαν εξωθησαι θελοντες δι' ασεβειας νικησαι βιαζονται, και
οι την ασεβειαν την κατα Χριστου προελομενοι τους της ασεβειας εχθρους ως
ασεβεις ανελειν επεχειρησαν, και ποτηριον ημιν προφερουσι κεκλασμενον, ινα δοξηι
και Ἀθανασιος κατα 17.4 Χριστου συνασεβειν αυτοις. ποια γαρ και μνημη παρ' αυτοις
οφειλεται ποτηριου μυστικου; ποθεν ασεβειας της εις Χριστον προσταταις περι
ποτηριου νους ευσεβης; ποθεν τοις τον Χριστον μη γνωριζουσι ποτηριον Χριστου
γνωριμον; πως οι ποτηριον τιμαν προσποιουμενοι τον του ποτηριου θεον
ατιμαζουσιν; η πως οι ποτηριον οδυρομενοι τον επισκοπον τον εν αυτωι
μυσταγωγουντα φονευσαι ζητουσι; και εφονευσαν αν το οσον εν εαυτοις. πως δε οι
τον θρονον τον εστολισμενον επισκοπικως οδυρομενοι τον εν αυτωι καθημενον
επισκοπον ανελειν ζητουσιν; ινα και ο θρονος τον επισκοπον ζητηι 17.5 και οι λαοι
της ευσεβους διδασκαλιας στερηθωσιν. ουτε ουν ποτηριον ουτε φονος ουτε τι των
υπ' αυτων τερατολογηθεντων εις τουτο αυτους προηγαγεν, αλλ' η προειρη μενη των
Ἀρειανων ασεβεια, δι' ην και Ἀθανασιωι και αλλοις επισκοποις επιβουλευσαντες ετι
και νυν τηι εκκλησιαι πολεμουσιν. αρα γαρ τινες οι φονους και εξοριστιας ποιη
σαντες; ουχ ουτοι; αρα τινες ταις εξωθεν προστασιαις χρωμενοι τοις επισκοποις επι
βουλευουσιν; ουχ οι περι Ευσεβιον μαλλον και ουκ Ἀθανασιος, ως αυτοι γραφουσι;
17.6 παρ' αυτων γαρ αυτος και αλλοι πεπονθασι. και γαρ και πρεσβυτεροι της
Ἀλεξαν δρειας τεσσαρες κατ' εκεινον τον καιρον, καιτοι μηδε εις Τυρον εξελθοντες,
υπεροριοι παρ' αυτων γεγονασιν. αρα τινες οι θρηνων και δακρυων αξιοι; ουχ οι και
τα πρωτα ποιη σαντες και δευτερα συναπτειν μη παραιτουμενοι και παντα
συκοφαντουντες, ινα επι σκοπον απολεσωσι μη υπεικοντα τηι της ασεβειας αυτων
αιρεσει; δια τουτο η εχθρα των περι Ευσεβιον, δια τουτο τα εν Τυρωι κινηθεντα, δια
τουτο αι προσποιητοι κρισεις, δια τουτο νυν και χωρις κρισεως παρ' αυτων ως
πεπληροφορημενων γραμματα, δια τουτο αι προς τον πατερα των βασιλεων και προς
αυτους τους ευσεβεστατους βασιλεις διαβολαι.
18.1 Οια γαρ και νυν κατειρηται ο συλλειτουργος ημων Ἀθανασιος,
αναγκαιον υμας ειδεναι, ινα και εκ τουτου καταγνωτε της πονηριας αυτων και
γινωσκητε, οτι μηδεν 18.2 αλλο η φονευσαι ζητουσι τον ανδρα. σιτος παρα του
πατρος των βασιλεων εδιδοτο προς τας των χηρων διατροφας ιδιαι μεν Λιβυας, ιδιαι
δε τισιν εξ Αιγυπτου. τουτον παντες λαμβανουσιν αχρι νυν Ἀθανασιου μηδεν εξ
αυτου κομιζομενου πλην μονου του συγκαμνειν αυτοις. αλλα νυν εκεινων
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λαμβανοντων, μη μεμψαμενων, ομολογουντων λαμ βανειν, διαβεβληται Ἀθανασιος
ως ολον τον σιτον πιπρασκων και εις το ιδιον απο 18.3 φερομενος. και τουτο εγραψε
βασιλευς αιτιωμενος εκ των γεγενημενων διαβολων. τινες τοινυν οι διαβεβληκοτες;
ουχ οι και τα πρωτα ποιησαντες και τα δευτερα κινειν μη παραιτουμενοι; τινες οι
των γραμματων τουτων αιτιοι των παρα του βασιλεως λεγο μενων; ουχ οι Ἀρειανοι
σπουδαζοντες και μηδεν κατα του ανδρος παραιτησαμενοι μητε λεγειν μητε
γραφειν; ουδεις γαρ αν τους τοσαυτα ποιησαντας αφεις αλλους υποπτευσειε. 18.4 και
γαρ εναργεστατον αυτων το δειγμα της διαβολης φαινεται· σπουδαζουσι γαρ της
εκκλησιας αφελεσθαι τον σιτον τηι προφασει της διαβολης και Ἀρειανοις παρασχειν,
ο παντων μαλιστα εις τους αιτιους της σπουδης και τους εξαρχους αυτων ανατρεχει
τους μητε φονους κατα του ανδρος κινησαι παραιτησαμενους, δι' ων ψευδη
διαβεβληκασι βασιλει, μητε των κληρων της εκκλησιας αφελεσθαι τας τροφας, ινα
τωι οντι κερδος αιρετι κοις παρασχωνται.
19.1 Ἀπεστειλαμεν δε και την μαρτυριαν των κατα Λιβυην και Πενταπολιν
και των εξ Αιγυπτου συλλειτουργων ημων, ινα και εκ τουτου γνωτε την κατα
Ἀθανασιου γεγενημενην συκοφαντιαν. ταυτα δε ποιουσιν, ινα φοβωι λοιπον
ησυχαζοντων των τα της ευσεβειας φρονουντων η των ασεβων Ἀρειανων αιρεσις
αντεισαχθηι. αλλα και τηι μεν υμων ευλαβειαι χαρις, αγαπητοι, οτι πολλακις τους
Ἀρειανους αναθεματιζοντες εγραψατε και χωραν αυτοις εις την εκκλησιαν ου
δεδωκατε· των δε περι Ευσεβιον ο ελεγχος 19.2 εγγυς. ιδου γαρ μετα τα προτερα παρ'
αυτων περι των Ἀρειανων γραμματα, ων και απεστειλαμεν τα αντιγραφα, φανερως
λοιπον τους παρα πασης της καθολικης εκκλησιας αναθεματισθεντας Ἀρειομανιτας
επεγειρουσι κατα της εκκλησιας και επισκοπον αυτοις κατεστησαν και ταις απειλαις
και τοις φοβοις διαιρουσι τας εκκλησιας, ινα πανταχου 19.3 συνεργους εχωσι της
ασεβειας αυτων. και γαρ και διακονους προς τους Ἀρειομανιτας αποστελλουσιν, οι
φανερως συναγονται παρ' αυτοις και γραφουσιν αυτοις και αντι γραφα παρ' αυτων
κομιζονται την εκκλησιαν κατασχιζοντες και κοινωνουντες αυτοις και γραμματα
αποστελλοντες πανταχου την αιρεσιν αυτων συνιστωντα και την εκκλησιαν
αποκηρυττοντα, ως δυνησεσθε μαθειν, αφ' ων αυτοι τωι Ῥωμαιων επισκοπωι και
ταχα 19.4 και προς υμας εγραψαν. ως ουν ουκ ανεκδικητα ταυτα εστι, συνορατε και
υμεις, αγαπητοι. δεινα γαρ και αλλοτρια της κατα Χριστον διδασκαλιας εστι. τουτου
γουν ενεκεν κοινηι συνελθοντες εγραψαμεν υμιν αξιουντες υμων την εν Χριστωι
συνεσιν απο δεξασθαι μεν την ομολογιαν ταυτην και συναλγησαι τωι συνεπισκοπωι
ημων Ἀθα νασιωι, αγανακτησαι δε κατα των περι Ευσεβιον των τα τοιαυτα
επιχειρουντων, προς το μηκετι τοιαυτην κακιαν και πονηριαν κατα της εκκλησιας
ισχυειν. υμας γαρ εκδικους κατα της τοιαυτης αδικιας επικαλουμεθα
υπομιμνησκοντες το αποστολικον «εξαρατε τον 19.5 πονηρον εξ υμων αυτων».
πονηρα γαρ αληθως και ουκ αξια κοινωνιας τα παρ' αυτων πραχθεντα. ουκουν
μηκετι προσεχετε, καν παλιν υμιν γραφωσι κατα του επισκοπου Ἀθανασιου (παντα
γαρ ψευδη τα παρ' αυτων), μηδ' αν ονοματα δε επισκοπων Αιγυπτιων εγχαραττωσιν
επιστολαις. δηλον γαρ οτι ουχ ημεις εσμεν οι γραφοντες, αλλα Μελιτιανοι οι αει
σχισματικοι, οι και μεχρι νυν τας εκκλησιας ταραττοντες και στασεις κινουντες.
καταστασεις γαρ αλογους και σχεδον εθνικων ποιουνται, και τοιαυτα πραττουσιν, α
δυσωπουμεθα μεν γραφειν, δυνασθε δε μαθειν παρα των αποσταλεντων παρ' ημων
των και την επιστολην υμιν επιδιδοντων.
20.1 Ταυτα μεν οι απο της Αιγυπτου προς παντας και προς Ἰουλιον τον
επισκοπον της Ῥωμης, και οι περι Ευσεβιον δε προς Ἰουλιον εγραψαν, και
νομιζοντες ημας εκφοβειν ηξιωσαν συνοδον καλεσαι και αυτον Ἰουλιον, ει
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βουλοιτο, κριτην γενεσθαι. ημων τοινυν ανελθοντων εις την Ῥωμην εγραψεν
εικοτως Ἰουλιος και επι τους περι Ευσεβιον απο20.2 στειλας και δυο πρεσβυτερους
εαυτου Ἐλπιδιον και Φιλοξενον. εκεινοι δε ακουσαντες περι ημων εταραχθησαν ου
προσδοκησαντες ημας ανερχεσθαι, και παρηιτησαντο προφασεις απιθανους
πορισαμενοι, μαλλον δε φοβηθεντες, μη απερ οι περι Ουαλεντα και 20.3 Ουρσακιον
ωμολογησαν, ταυτα κατ' αυτων ελεγχθηι. λοιπον ουν συνελθοντες επισκοποι πλεον
πεντηκοντα, ενθα Βιτων ο πρεσβυτερος συνηγεν, ημας μεν απολογουμενους
απεδεξαντο και εκυρωσαν εις ημας την τε κοινωνιαν και την αγαπην. ηγανακτησαν
δε κατ' εκεινων και ηξιωσαν Ἰουλιον γραψαι τοις περι Ευσεβιον ταυτα τοις και
γραψασιν αυτωι. και εγραψεν αυτος και απεστειλε δια Γαβιανου του κομητος.

21.τ Ἐπιστολη Ἰουλιου
21.1 Ἰουλιος ∆ιανιωι και Φλακιλλωι Ναρκισσωι Ευσεβιωι Μαρι Μακεδονιωι
Θεοδωρωι και τοις συν αυτοις τοις απο Ἀντιοχειας γραψασιν ημιν, αγαπητοις
αδελφοις, εν κυριωι χαιρειν. 21.2 Ἀνεγνων τα γραμματα τα δια των πρεσβυτερων
μου Ἐλπιδιου και Φιλοξενου αποκομισθεντα και εθαυμασα, πως ημεις μεν αγαπηι και
συνειδησει αληθειας εγραψαμεν, υμεις δε μετα φιλονεικιας, και ουχ ως επρεπεν,
επεστειλατε. υπεροψια γαρ και αλαζονεια των γραψαντων δια της επιστολης
εδεικνυτο. ταυτα δε αλλοτρια της εν Χριστωι πιστεως 21.3 εστιν. εδει γαρ τα μετα
αγαπης γραφεντα αμοιβης της ισης μετα αγαπης τυχειν και μη μετα φιλονεικιας. η
ουχι αγαπης εστι γνωρισμα πρεσβυτερους αποστειλαι, συμπαθειν τοις πασχουσι,
προτρεψασθαι τους γραψαντας ελθειν, ινα παντα θαττον λυσιν λαβοντα
διορθωθηναι δυνηθηι, και μηκετι μητε οι αδελφοι ημων πασχωσι μητε υμας τινες
διαβαλλωσιν; αλλ' ουκ οιδα, τι το δοξαν ουτως υμας διατεθηναι, ωστε και ημας
ποιησαι λογιζεσθαι οτι και εν οις εδοξατε ρημασιν ημας τιμαν, ταυτα
μετασχηματιζομενοι μετα 21.4 ειρωνειας τινος ειρηκατε. και γαρ και οι πρεσβυτεροι
οι αποσταλεντες, ους εδει μετα χαρας επανελθειν, τουναντιον λυπουμενοι
επανηλθον, εφ' οις εωρακασιν εκει γινομενοις. και εγωγε τοις γραμμασιν εντυχων
πολλα λογισαμενος κατεσχον παρ' εμαυτωι την επι στολην, νομιζων ομως ηξειν
τινας και μη χρειαν ειναι της επιστολης, ινα μη και ες φανερον ελθουσα πολλους
των ενταυθα λυπησηι. επειδη δε μηδενος ελθοντος αναγκη γεγονεν αυτην
προκομισθηναι, ομολογω υμιν, παντες εθαυμασαν και εγγυς απιστιας γεγονασιν, ει
ολως παρ' υμων τοιαυτα εγραφη· φιλονεικιας γαρ μαλλον και ουκ αγαπης ην η επι
21.5 στολη. ει μεν ουν φιλοτιμιας λογων ενεκεν ο υπαγορευσας εγραψεν, αλλων το
τοιουτον επιτηδευμα. εν γαρ τοις εκκλησιαστικοις ου λογων επιδειξις εστιν, αλλα
κανονες αποστολικοι και σπουδη του μη σκανδαλιζειν ενα των μικρων των εν τηι
εκκλησιαι. συμ φερει γαρ κατα τον εκκλησιαστικον λογον «μυλον ονικον
κρεμασθηναι εις τον τραχηλον και καταποντισθηναι η σκανδαλισαι καν ενα των
μικρων». ει δε ως τινων λελυπημενων δια την προς αλληλους μικροψυχιαν (ου γαρ
αν ειποιμι παντων ειναι ταυτην γνωμην) τοιαυτη γεγονεν η επιστολη, επρεπε μεν
μηδε ολως λυπηθηναι μηδε «επιδυναι τον ηλιον επι τηι λυπηι», εδει δε ομως μη εις
τοσουτον προαχθηναι, ωστε και εγγραφον αυτην επιδειξασθαι.
22.1 Τι γαρ και γεγονεν αξιον λυπης η εν τινι ην αξιον λυπηθηναι υμας οις
και εγραψαμεν; η οτι προετρεψαμεθα εις συνοδον απαντησαι; αλλα τουτο μαλλον
εδει μετα χαρας δεξασθαι. οι γαρ παρρησιαν εχοντες, εφ' οις πεποιηκασι και, ως
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοι λεγουσι, «κεκρικασιν», ουκ αγανακτουσιν, ει παρ' ετερων εξεταζοιτο η κρισις,
αλλα θαρρουσιν, οτι α δικαιως εκριναν, 22.2 ταυτα αδικα ουκ αν ποτε γενοιτο. δια
τουτο και οι εν τηι κατα Νικαιαν μεγαληι συνοδωι συνελθοντες επισκοποι ουκ ανευ
θεου βουλησεως συνεχωρησαν εν ετεραι συνοδωι τα της προτερας εξεταζεσθαι, ινα
και οι κρινοντες προ οφθαλμων εχοντες την εσομενην δευτεραν κρισιν μετα πασης
ασφαλειας εξεταζωσι και οι κρινομενοι πιστευωσι, μη κατ' εχθραν των προτερων,
αλλα κατα το δικαιον εαυτους κρινεσθαι. ει δε το τοιουτον εθος παλαιον τυγ χανον,
μνημονευθεν δε και γραφεν εν τηι μεγαληι συνοδωι, υμεις τουτο παρ' υμιν ισχυειν ου
θελετε, απρεπης μεν η τοιαυτη παραιτησις· το γαρ απαξ συνηθειαν εσχηκος εν τηι
εκκλησιαι και υπο συνοδων βεβαιωθεν ουκ ευλογον υπο ολιγων παραλυεσθαι.
αλλως 22.3 τε ουδε εν τουτωι δικαιως αν φανειεν λυπηθεντες. οι γαρ παρ' υμων των
περι Ευσεβιον αποσταλεντες μετα γραμματων, λεγω δη Μακαριος ο πρεσβυτερος και
Μαρτυριος και Ἡσυχιος οι διακονοι, απαντησαντες ενταυθα, ως ουκ ηδυνηθησαν
προς τους ελθοντας Ἀθανασιου πρεσβυτερους αντιστηναι, αλλ' εν πασι διετρεποντο
και διηλεγχοντο, το τηνικαυτα ηξιωσαν ημας ωστε συνοδον συγκροτησαι και
γραψαι και Ἀθανασιωι τωι επισκοπωι εις Ἀλεξανδρειαν, γραψαι δε και τοις περι
Ευσεβιον, ινα επι παρουσιαι παντων η δικαια κρισις εξενεχθηναι δυνηθηι· τοτε γαρ
και αποδεικνυναι παντα τα κατα Ἀθανασιον 22.4 επηγγειλαντο. κοινηι γαρ υφ' ημων
διηλεγχθησαν οι περι Μαρτυριον και Ἡσυχιον και οι Ἀθανασιου του επισκοπου
πρεσβυτεροι μετα πεποιθησεως ανθισταντο, οι δε περι Μαρτυριον, ει δει ταληθες
ειπειν, εν πασι διετρεποντο, οθεν και ηξιωσαν συνοδον γενε 22.5 σθαι. ει τοινυν
μηδε των περι Μαρτυριον και Ἡσυχιον αξιωσαντων γενεσθαι συνοδον
προτρεψαμενος ημην εγω σκυλαι τους γραψαντας ενεκεν των αδελφων ημων των
αιτιω μενων αδικιαν πεπονθεναι, και ουτως ευλογος ην και δικαια η προτροπη, εστι
γαρ εκκλησιαστικη και θεωι αρεσκουσα· οτε δε ους υμεις αυτοι οι περι Ευσεβιον
αξιοπιστους ηγησασθε, και ουτοι ηξιωσαν ημας συγκαλεσαι, ακολουθον ην τους
κληθεντας μη λυπη 22.6 θηναι, αλλα μαλλον προθυμως απαντησαι. ουκουν η μεν
δοξασα αγανακτησις των λυπηθεντων προπετης, η δε παραιτησις των μη
θελησαντων απαντησαι απρεπης και υποπτος εκ τουτων δεικνυται. αιτιαται τις α
πραττων αυτος αποδεχεται, ει παρ' ετερου γινομενα βλεποι; ει γαρ, ως γραφετε,
«ασαλευτον εχει την ισχυν εκαστη συνοδος, και ατιμαζεται ο κρινας εαν παρ' ετερων
η κρισις εξεταζηται», σκοπειτε, αγαπητοι, τινες εισιν οι συνοδον ατιμαζοντες και
τινες τα των φθασαντων κριναι διαλυουσι. και ινα μη τα καθ' εκαστον νυν εξεταζων
επιβαρειν τινας δοκω, αλλα το γε τελευταιον γενομενον, εφ' ωι και φριξειεν αν τις
ακουων, αρκει προς αποδειξιν παντων των παραλειφθεντων.
23.1 Οι Ἀρειανοι οι απο του της μακαριας μνημης Ἀλεξανδρου του γενομενου
επισκοπου της Ἀλεξανδρειας επι ασεβειαι εκβληθεντες ου μονον υπο των καθ'
εκαστην πολιν απεκηρυχ θησαν, αλλα και υπο παντων των κοινηι συνελθοντων εν
τηι κατα Νικαιαν μεγαληι συνοδωι ανεθεματισθησαν. ου γαρ ην αυτων το τυχον
πλημμελημα, ουδε εις ανθρωπον ησαν αμαρτη σαντες, αλλ' εις αυτον τον κυριον
ημων Ἰησουν Χριστον τον υιον του θεου του ζωντος. 23.2 και ομως οι υπο πασης της
οικουμενης αποκηρυχθεντες και κατα πασαν εκκλησιαν στηλι τευθεντες νυν
λεγονται δεδεχθαι, εφ' ωι και υμας ακουσαντας χαλεπαινειν δικαιον ηγουμαι. τινες
ουν εισιν οι «συνοδον ατιμαζοντες»; ουχ οι των τριακοσιων τας ψηφους παρ' ουδεν
23.3 θεμενοι και ασεβειαν ευσεβειας προκριναντες; η μεν γαρ των Ἀρειομανιτων
αιρεσις υπο παντων των απανταχου επισκοπων κατεγνωσθη και απεκηρυχθη,
Ἀθανασιος δε και Μαρκελλος οι επισκοποι πλειονας εχουσι τους υπερ εαυτων
λεγοντας και γραφοντας. Μαρκελλος μεν γαρ εμαρτυρηθη ημιν και εν τηι κατα
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Νικαιαν συνοδωι τοις τα Ἀρειου φρονουσιν αντειρηκως, Ἀθανασιος δε εμαρτυρηθη
μηδε εν Τυρωι καταγνωσθεις, εν δε τωι Μαρεωτηι μη παρειναι, ενθα τα υπομνηματα
κατ' αυτου γεγενησθαι λεγεται. οιδατε 23.4 δε, αγαπητοι, οτι τα κατα μονομερειαν
ισχυν ουκ εχει, αλλ' υποπτα τυγχανει. και ομως τουτων οντων ημεις υπερ ακριβειας
ουτε υμιν ουτε τοις υπερ αυτων γραψασι προ κριμα ποιουντες προετρεψαμεθα τους
γραψαντας ελθειν, ιν' επειδη πλειους εισιν οι υπερ αυτων γραψαντες, επι συνοδου
παντα εξετασθηι προς το μηδε τον αναιτιον κατα κριθηναι μητε τον υπευθυνον ως
καθαρον λογισθηναι. ουκουν ου παρ' ημων «ατιμαζεται συνοδος», αλλα παρ'
εκεινων των απλως και ως ετυχε τους παρα παντων κατακριθεντας Ἀρειανους και
παρα γνωμην των κριναντων δεξαμενων. οι γαρ πλειονες ηδη αναλυσαντες εισι συν
Χριστωι, οι δε ετι και νυν εν τωι βιωι τουτωι εξεταζονται αγανακτουντες οτι την
αυτων κρισιν ελυσαν τινες.
24.1 Τουτο δε και απο των γενομενων μεν εν τηι Ἀλεξανδρειαι εγνωμεν (και
γαρ και Καρπωνης τις εκβληθεις υπο Ἀλεξανδρου δια την Ἀρειου αιρεσιν μετα τινων
και αυτωνεκβληθεντων δια την αυτην αιρεσιν εληλυθασιν ενταυθα αποσταλεντες
παρα Γρηγοριου τινος), ομως δε εμαθομεν και παρα Μακαριου του πρεσβυτερου και
Μαρτυριου και Ἡσυχιου των διακονων. προ του γαρ απαντησαι τους Ἀθανασιου
πρεσβυτερους προετρεποντο ημας γραφειν εν Ἀλεξανδρειαι Πιστωι τινι, ηνικα και
Ἀθανασιος ο επισκοπος εν Ἀλεξ24.2 ανδρειαι ην. τουτον δε τον Πιστον οι Ἀθανασιου
του επισκοπου πρεσβυτεροι παρα γενομενοι απεδειξαν ειναι Ἀρειανον εκβληθεντα
μεν υπο Ἀλεξανδρου του επισκοπου και της κατα Νικαιαν συνοδου, κατασταθεντα δε
υπο Σεκουνδου τινος, ον η μεγαλη συνοδος Ἀρειανον οντα εξεβαλε. τουτο δε ουδε
αυτοι οι περι Μαρτυριον αντελεγον ουδε ηρνουντο τον Πιστον υπο Σεκουνδου
εσχηκεναι την καταστασιν. σκοπειτε τοινυν και εκ τουτων, τινες αν υπο μεμψιν
δικαιως γενοιντο, οι μη πεισθεντες ημεις, ωστε Πιστωι τωι Ἀρειανωι γραψαι, η οι
συμβουλευοντες «ατιμασαι» την μεγαλην συνοδον και τοις ασεβεσιν ως 24.3
ευσεβεσι γραψαι; και γαρ και Μακαριος ο πρεσβυτερος ο παρα Ευσεβιου μετα των
περι Μαρτυριον αποσταλεις ως ηκουσεν επισταντας τους πρεσβυτερους Ἀθανασιου,
εκδεχομενων ημων την παρουσιαν αυτου μετα των περι Μαρτυριον και Ἡσυχιον,
απε δημησε νυκτος καιτοι νοσων τωι σωματι, ως εκ τουτου λοιπον ημας ακολουθως
στοχα 24.4 ζεσθαι οτι αισχυνομενος τον κατα Πιστου ελεγχον ανεχωρησεν.
αδυνατον γαρ την καταστασιν Σεκουνδου του Ἀρειανου εν τηι καθολικηι εκκλησιαι
ισχυσαι. «ατιμια» γαρ αληθως αυτη κατα της συνοδου και των εν αυτηι συνελθοντων
επισκοπων, εαν τα μετα τοσαυτης σπουδης και ευλαβειας ως θεου παροντος
γενομενα αντι μηδενος λυθηι.
25.1 Ειπερ ουν, ως γραφετε, «εκ του κατα Νοβατον και τον Σαμοσατεα
Παυλον παρα δειγματος τα των συνοδων ισχυειν δογματα χρη», εδει μαλλον μη
λυθηναι των τρια κοσιων την ψηφον, εδει την καθολικην συνοδον υπο των ολιγων
μη ατιμασθηναι. αιρετι κοι γαρ οι Ἀρειανοι ωσπερ κακεινοι και ομοιαι αι κατα
τουτων ψηφοι ταις κατ' εκεινων. τουτων δε τολμηθεντων τινες εισιν οι «φλογα
διχονοιας αναψαντες»; ημας γαρ τουτο πεποιηκεναι γραψαντες εμεμψασθε. αρ' ουν
ημεις διχονοιας ειργασαμεθα οι συναλγουντες τοις πασχουσιν αδελφοις και κατα
κανονα παντα πεποιηκοτες; η οι φιλονεικως και παρα κανονα των τριακοσιων την
ψηφον λυσαντες και κατα παντα «την συνοδον ατιμα 25.2 σαντες»; ου γαρ μονον οι
Ἀρειανοι εδεχθησαν, αλλα και απο τοπου εις τοπον μεμελε τηκασιν επισκοποι
διαβαινειν. ει ουν αληθως «ισην και την αυτην ηγεισθε τιμην των επι σκοπων και
μη εκ του μεγεθους των πολεων», ως γραφετε, «κρινετε τους επισκοπους», εδει τον
πεπιστευμενον μικραν μενειν εν τηι πιστευθεισηι και μη εξουθενειν μεν το
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεπιστευμε νον, μεταβαινειν δε εις την μη εγχειρισθεισαν, ινα της μεν παρα θεου
δοθεισης κατα 25.3 φρονηι, την δε των ανθρωπων κενοδοξιαν αγαπησηι. ουκουν,
αγαπητοι, εδει απαν τησαι και μη παραιτησασθαι, ινα και τελος λαβηι το πραγμα·
τουτο γαρ ο λογος απ αιτει. αλλ' ισως η προθεσμια ενεποδισε· γραψαντες γαρ
εμεμψασθε, οτι «στενην την προ θεσμιαν της συνοδου» ωρισαμεν, αλλα και τουτο,
αγαπητοι, προφασις εστιν. ει μεν γαρ ερχομενους τινας συνεκλεισεν η ημερα, στενον
αν το διαστημα της προθεσμιας ηλεγχθη, ει δε οι ελθειν μη βουλομενοι κατεσχηκασι
και τους πρεσβυτερους εως αυτου του Ἰαννου 25.4 αριου μηνος, μη θαρρουντων
εστιν η προφασις. ηλθον γαρ αν, ως προειπον, ει εθαρρουν, ου προς το διαστημα της
οδου σκοπουντες ουδε προς την προθεσμιαν ορωντες, αλλ' επι τοις δικαιοις και τοις
ευλογοις παρρησιαζομενοι. αλλ' ισως δια τον καιρον ουκ απην τησαν. τουτο γαρ
γραφοντες παλιν εδηλωσατε, ως αρα εδει ημας «σκοπησαντας τον επι της Ἑυας
καιρον» μη προτρεψασθαι υμας απαντησαι. ει μεν ουν δια το τοιουτον ειναι τον
καιρον ουκ απηντησατε, ως φατε, εδει προτερους υμας τον καιρον τουτον
σκοπησαντας μη αιτιους σχισματος μηδε ολολυγης και θρηνων εν ταις εκκλησιαις
γενεσθαι. νυν δε οι ταυτα πεποιηκοτες εδειξαν μη τον καιρον αιτιον, αλλα την
προαιρεσιν των μη θελη σαντων απαντησαι.
26.1 Θαυμαζω δε κακεινο το μερος της επιστολης, πως ολως καν εγραφη παρ'
υμων οτι δη «τοις περι Ευσεβιον μονοις και ου πασιν υμιν» μονος εγραψα· ευχερειαν
γαρ των μεμψαμενων μαλλον αν τις ευροι ηπερ αληθειαν. εγω γαρ ουκ αλλοθεν
λαβων κατα Ἀθανασιου γραμματα η δια των περι Μαρτυριον και Ἡσυχιον εκεινοις
αναγκηι εγραψα τοις και γραψασι κατ' αυτου. εδει τοινυν η τους περι Ευσεβιον μη
μονους χωρις παντων υμων γραψαι η υμας, οις μη εγραψα, μη λυπεισθαι, ει εκεινοις
εγραφη τοις και γραψασιν. 26.2 ει γαρ εχρην και πασιν υμιν επιστειλαι, εδει και υμας
συν εκεινοις γραψαι. νυν δε το ακολουθον σκοπουντες εκεινοις εγραψαμεν τοις και
δηλωσασιν ημιν και τοις αποστειλασι προς ημας. ει δε και το μονον εμε γεγραφεναι
εκεινοις εκινησεν υμας, ακολουθον εστιν υμας αγανακτειν, οτι και μονωι εμοι
εγραψαν. αλλα και εν τουτωι πιθανη μεν και ουκ αλογος η προφασις, αγαπητοι, ομως
δε γνωρισαι υμιν αναγκαιον οτι, ει και μονος εγραψα, αλλ' ουκ εμου μονου εστιν
αυτη η γνωμη αλλα και παντων των κατα την Ἰτα λιαν και των εν τουτοις τοις
μερεσιν επισκοπων. και εγωγε τους παντας ουκ ηθελησα 26.3 ποιησαι γραψαι, ινα μη
παρα πολλων το βαρος εχωσιν. αμελει και νυν τηι ορισθεισηι προθεσμιαι συνηλθον
επισκοποι και ταυτης της γνωμης γεγονασιν, ην παλιν γραφων υμιν σημαινω, ωστε,
αγαπητοι, ει και μονος επιστελλω, αλλα παντων γνωμην ειναι ταυτην γινωσκετε.
ταυτα μεν ουν περι του μη ευλογως τινας εξ υμων προφασεις, αλλα αδικους και
υποπτους πορισασθαι.
27.1 Περι δε του μη ευχερως μηδε αδικως ημας υποδεδεχθαι εις κοινωνιαν
τους συν επισκοπους ημων Ἀθανασιον και Μαρκελλον, ει και τα προλεχθεντα ικανα,
ομως δια βραχεων ευλογον υμιν δειξαι. εγραψαν οι περι Ευσεβιον προτερον κατα
των περι Ἀθα νασιον, εγραψατε δε και νυν υμεις, εγραψαν δε και πλειστοι επισκοποι
απο της Αιγυπ 27.2 του και εξ αλλων επαρχιων υπερ Ἀθανασιου. πρωτον μεν ουν τα
κατ' αυτου γραμ ματα παρ' υμων μαχεται προς εαυτα και ουδεμιαν συμφωνιαν εχει
τα δευτερα προς τα πρωτα, αλλ' εν πολλοις τα πρωτα υπο των δευτερων λυεται και
τα δευτερα υπο των πρωτων διαβαλλεται· ασυμφωνων δε οντων των γραμματων
ουδεμια πιστις περι των λεγομενων εστιν. επειτα, ει τοις παρ' υμων γραφεισιν
αξιουτε πιστευειν, ακολουθον εστι και τοις υπερ αυτου γραψασι μη απιστησαι, και
μαλιστα οτι υμεις μεν πορρωθεν, εκεινοι δε εν τοις τοποις οντες και ειδοτες τον
ανδρα και τα εκει γινομενα πραγματα γρα φουσι μαρτυρουντες αυτου τωι βιωι και
 
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαβεβαιουμενοι εν πασιν αυτον συσκευην πεπον 27.3 θεναι. και παλιν Ἀρσενιος τις
επισκοπος ελεχθη ποτε ως αναιρεθεις παρα Ἀθανασιου, 27.4 αλλα τουτον εμαθομεν
ζην, αλλα και φιλιαν εχειν προς αυτον. τα υπομνηματα τα εν Μαρεωτηι γενομενα
διεβεβαιωσατο κατα μονομερειαν γεγενησθαι· μητε γαρ εκει παρειναι Μακαριον τον
πρεσβυτερον τον κατηγορουμενον μητε αυτον τον επισκοπον αυτου Ἀθανασιον. και
τουτο ου μονον εκ των αυτου λογων, αλλα και εκ των υπο μνηματων, ων εκομισαν
ημιν οι περι Μαρτυριον και Ἡσυχιον, εγνωμεν. αναγνοντες γαρ ευρομεν οτι ο μεν
κατηγορος Ἰσχυρας εκει παρην, ουτε δε Μακαριος ουτε ο επι σκοπος Ἀθανασιος·
αλλα και τους πρεσβυτερους Ἀθανασιου αξιουντας παρειναι και 27.5 μη
συγχωρηθεντας. εδει δε, αγαπητοι, ειπερ μετα αληθειας εγινετο το κριτηριον μη
μονον τον κατηγορον, αλλα και τον κατηγορουμενον παρειναι. ωσπερ γαρ εν τηι
Τυρωι Μακαριος παρην ο κατηγορουμενος και Ἰσχυρας ο κατηγορος, και ουδεν
εδειχθη, ουτως εδει και εν τωι Μαρεωτηι μη μονον απελθειν τον κατηγορον, αλλα και
τον κατη γορουμενον, ινα παρων η ελεγχθηι η μη ελεγχθεις δειξηι την συκοφαντιαν.
νυν δε του του μη γενομενου, αλλα μονου απελθοντος του κατηγορου, μεθ' ων
παρηιτησατο Ἀθα νασιος, υποπτα τα πραγματα φαινεται.
28.1 Ἠιτιατο δε και τους απελθοντας εις τον Μαρεωτην παρα γνωμην αυτου
απεληλυ θεναι. ελεγε γαρ οτι Θεογνιον και Μαριν και Θεοδωρον, Ουρσακιον και
Ουαλεντα και Μακεδονιον υποπτους οντας απεστειλαν. και τουτο ουκ εκ των λογων
αυτου μονον, αλλα και εκ της επιστολης Ἀλεξανδρου του γενομενου επισκοπου της
Θεσσαλονικης εδεικνυε. προηνεγκε γαρ επιστολην αυτου γραφεισαν προς ∆ιονυσιον
τον εν τηι συνοδωι 28.2 κομητα, εν ηι δηλοι φανεραν συσκευην γενεσθαι κατα
Ἀθανασιου. και αυτου δε του κατηγορου Ἰσχυρα προεκομισε χειρα ολογραφον
αυθεντικην, εν ηι μαρτυρα τον θεον τον παντοκρατορα επικαλουμενος μητε
ποτηριου κλασιν μητε τραπεζης ανατροπην γεγενησθαι ελεγεν, αλλ' υποβεβλησθαι
εαυτον υπο τινων πλασασθαι ταυτην την κα τηγοριαν. απαντησαντες δε και
πρεσβυτεροι του Μαρεωτου διεβεβαιωσαντο μητε τον Ἰσχυραν πρεσβυτερον ειναι
της καθολικης εκκλησιας μητε τι τοιουτον πεπλημμεληκεναι 28.3 Μακαριον, οποιον
εκεινος κατηγορησεν. οι πρεσβυτεροι δε και οι διακονοι απαντη σαντες ενταυθα ουκ
ολιγα, αλλα και πολλα εμαρτυρησαν υπερ του επισκοπου Ἀθανασιου
διαβεβαιουμενοι μηδεν αληθες ειναι των κατ' αυτου λεγομενων, συσκευην δε αυτον
πε πονθεναι. και οι απο της Αιγυπτου δε και Λιβυης παντες επισκοποι γραφοντες
διεβεβαιω σαντο και την καταστασιν αυτου εννομον και εκκλησιαστικην γεγονεναι
και παντα τα παρ' υμων λεγομενα κατ' αυτου ειναι ψευδη· ουτε γαρ φονον
γεγενησθαι ουτε τινας αναιρεθηναι δι' αυτον ουτε κλασιν ποτηριου γεγενησθαι,
αλλα παντα ειναι ψευδη. 28.4 και εκ των υπομνηματων δε των εν Μαρεωτηι κατα
μονομερειαν γενομενων εδεικνυεν ο επισκοπος Ἀθανασιος ενα κατηχουμενον
εξετασθεντα και ειποντα ενδον ειναι μετα Ἰσχυρα, οτε Μακαριος ο πρεσβυτερος
Ἀθανασιου, ως λεγουσιν, επεστη τωι τοπωι, και αλλους δε εξετασθεντας και ειποντας
τον μεν «εν κελλιωι μικρωι», τον δε «οπισθεν της θυρας κατακεισθαι τον Ἰσχυραν
τοτε νοσουντα», οτε Μακαριον λεγουσιν απηντηκεναι 28.5 εκει. απο δη τουτων ων
ελεγε, και ημεις ακολουθως στοχαζομεθα οτι πως οιον τε τον οπισθεν της θυρας
νοσωι κατακειμενον τοτε εστηκεναι και λειτουργειν και προσφερειν; η πως οιον τε
ην προσφοραν προκεισθαι ενδον οντων των κατηχουμενων; ει γαρ ενδον 28.6 ησαν
οι κατηχουμενοι, ουπω ην ο καιρος της προσφορας. ταυτα, ωσπερ ειρηται, ελεγεν ο
επισκοπος Ἀθανασιος και εκ των υπομνηματων εδεικνυε, διαβεβαιουμενων και των
συν αυτωι μηδε ολως αυτον πρεσβυτερον γεγενησθαι ποτε εν τηι καθολικηι εκκλησιαι
μηδε σεσυνηχθαι αυτον ποτε εν τηι εκκλησιαι ως πρεσβυτερον· ουδε γαρ [ουδε] οτε
 
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλεξαν δρος εδεχετο κατα φιλανθρωπιαν της μεγαλης συνοδου τους απο του
σχισματος Μελιτιου, ωνομασθαι αυτον υπο Μελιτιου μετα των αυτου
διεβεβαιουντο· ο και μεγιστον εστι τεκμηριον μη ειναι αυτον μητε Μελιτιου. ει γαρ
ην, παντως και αυτος αυτοις συνηριθ 28.7 μειτο. αλλως τε και εν αλλοις ο Ἰσχυρας
ψευσαμενος εδεικνυτο υπο Ἀθανασιου εκ των υπομνηματων· κατηγορησας γαρ ως
βιβλιων κεκαυμενων οτε, ως λεγουσι, Μα καριος επεστη, ηλεγχθη υφ' ων αυτος
ηνεγκε μαρτυρων ψευσαμενος.
29.1 Τουτων τοινυν ουτως λεγομενων και τοσουτων μεν οντων των
μαρτυρων των υπερ αυτου, τοσουτων δε δικαιωματων προφερομενων υπ' αυτου, τι
εδει ποιειν ημας; η τι ο εκκλησιαστικος κανων απαιτει η μη καταγνωναι του ανδρος,
αλλα μαλλον αποδε 29.2 ξασθαι και εχειν αυτον επισκοπον, ωσπερ και ειχομεν; και
γαρ προς τουτοις πασι παρεμεινεν ενταυθα ενιαυτον και εξ μηνας εκδεχομενος την
παρουσιαν υμων η των βου λομενων ελθειν· τηι δε παρουσιαι εδυσωπει παντας, οτι
ουκ αν παρην ει μη εθαρρει. και γαρ ουκ αφ' εαυτου εληλυθεν, αλλα κληθεις και
λαβων γραμματα παρ' ημων, καθαπερ 29.3 και υμιν εγραψαμεν. και ομως μετα
τοσαυτα υμεις ως «παρα κανονας ποιησαντας» ημας εμεμψασθε. σκοπειτε τοινυν,
τινες εισιν οι παρα κανονας πραξαντες, ημεις οι μετα τοσουτων αποδειξεων τον
ανδρα δεξαμενοι η οι απο τριακοντα και εξ μονων εν Ἀντιο χειαι ονομασαντες τινα
ως επισκοπον ξενον και αποστειλαντες εις την Ἀλεξανδρειαν μετα στρατιωτικης
εξουσιας; οπερ ου γεγονεν ουδε εις Γαλλιας αυτου αποσταλεντος· εγεγονει γαρ αν
και τοτε, ει οντως ην καταγνωσθεις. αμελει επανελθων σχολαζουσαν και
εκδεχομενην αυτον την εκκλησιαν ευρεν.
30.1 Ἀλλα νυν ουκ οιδα, ποιωι τροπωι γεγονε τα γενομενα. πρωτον μεν γαρ, ει
δει ταληθες ειπειν, ουκ εδει γραψαντων ημων συνοδον γενεσθαι προλαβειν τινας
την εκ της συνοδου κρισιν. επειτα ουκ εδει τοιαυτην καινοτομιαν κατα της
εκκλησιας γενεσθαι. ποιος γαρ κανων εκκλησιαστικος η ποια παραδοσις αποστολικη
τοιαυτη, ωστε ειρη νευουσης εκκλησιας και επισκοπων τοσουτων ομονοιαν εχοντων
προς τον επισκοπον της Ἀλεξανδρειας Ἀθανασιον αποσταληναι Γρηγοριον, ξενον
μεν της πολεως, μητε εκει βαπτισθεντα μητε γινωσκομενον τοις πολλοις, μη
αιτηθεντα παρα πρεσβυτερων, μη παρ' επισκοπων, μη παρα λαων, αλλα
κατασταθηναι μεν εν Ἀντιοχειαι, αποσταληναι δε εις την Ἀλεξανδρειαν, ου μετα
πρεσβυτερων, ου μετα διακονων της πολεως, ου μετα 30.2 επισκοπων της Αιγυπτου,
αλλα μετα στρατιωτων; τουτο γαρ ελεγον και ηιτιωντο οι ενταυθα ελθοντες. ει γαρ
και μετα την συνοδον υπευθυνος ην ευρεθεις ο Ἀθανασιος, ουκ εδει την καταστασιν
ουτως παρανομως και παρα τον εκκλησιαστικον κανονα γενε σθαι, αλλ' επ' αυτης
της εκκλησιας, απ' αυτου του ιερατειου, απ' αυτου του κληρου τους εν τηι επαρχιαι
επισκοπους εδει καταστησαι και μη νυν τους απο των αποστολων κανονας
παραλυεσθαι. αρα γαρ, ει καθ' ενος υμων εγεγονει το τοιουτον, ουκ αν εβοησατε,
30.3 ουκ αν ηξιωσατε ως παραλελυμενων των κανονων εκδικηθηναι; αγαπητοι, ως
θεου παροντος μετα αληθειας φθεγγομεθα και λεγομεν· ουκ εστι τουτο ευσεβες ουδε
νομιμον ουδε εκκλησιαστικον. και γαρ και τα λεγομενα γεγενησθαι παρα Γρηγοριου
εν τηι εισοδωι αυτου δεικνυσι την της καταστασεως ταξιν. εν γαρ τοιουτοις ειρηνικοις
καιροις, ως αυτοι οι ελθοντες απο της Ἀλεξανδρειας απηγγειλαν, καθως και οι
επισκοποι εγραψαν, η εκκλησια εμπρησμον υπεμεινε, παρθενοι εγυμνωθησαν,
μοναζοντες κατε πατηθησαν, πρεσβυτεροι και πολλοι του λαου ηικισθησαν και βιαν
πεπονθασιν, επι σκοποι εφυλακισθησαν, περιεσυρησαν πολλοι, τα αγια μυστηρια, εφ'
οις ηιτιωντο Μα καριον τον πρεσβυτερον, υπο εθνικων διηρπαζετο και εις γην
εβαλλετο, ινα την Γρηγο 30.4 ριου τινες καταστασιν δεξωνται. τα δε τοιαυτα
 
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεικνυσι τους «παραλυοντας τους κανονας». ει γαρ νομιμη ην η καταστασις, ουκ αν
δια παρανομιας ηναγκαζε πειθεσθαι τους νομιμως απειθουντας αυτωι. και ομως
τοιουτων γενομενων γραφετε «ειρηνην με γαλην γεγενησθαι εν τηι Ἀλεξανδρειαι και
τηι Αιγυπτωι», εκτος ει μη αντιμεταβεβληται το εργον της ειρηνης και τα τοιαυτα
ειρηνην ονομαζετε.
31.1 Κακεινο δε υμιν αναγκαιον ενομισα δηλωσαι οτι Ἀθανασιος
διεβεβαιουτο Μα καριον εν Τυρωι υπο στρατιωτας γεγενησθαι και μονον τον
κατηγορον απεληλυθεναι μετα των απελθοντων εις τον Μαρεωτην, και τους μεν
πρεσβυτερους αξιουντας παρειναι εν τηι εξετασει μη συγκεχωρησθαι, την δε εξετασιν
γεγενησθαι περι ποτηριου και τρα πεζης επι παρουσιαι του επαρχου και της ταξεως
αυτου παροντων εθνικων και Ἰουδαιων. τουτο δε κατα τας αρχας απιστον ην, ει μη
και εκ των υπομνηματων εδεικνυτο, εφ' ωι 31.2 και εθαυμασαμεν, νομιζω δε και
υμας ετι θαυμαζειν, αγαπητοι. πρεσβυτεροι μεν ουκ επιτρεπονται παρειναι οι και
των μυστηριων λειτουργοι τυγχανοντες, επι δε εξωτικου δικαστου παροντων
κατηχουμενων και το γε χειριστον, επι εθνικων και Ἰουδαιων των διαβεβλημενων
περι τον Χριστιανισμον εξετασις περι αιματος Χριστου και σωματος Χριστου γινεται.
ει γαρ και ολως εγεγονει τι πλημμελημα, εδει εν τηι εκκλησιαι υπο κλη ρικων
νομιμων εξεταζεσθαι τα τοιαυτα και μη υπο εθνικων των τον λογον βδελυσσο
μενων και μη ειδοτων την αληθειαν. τουτο δε το αμαρτημα ηλικον και οποιον εστι,
συνοραν και υμας και παντας πεπιστευκα. περι μεν Ἀθανασιου τοιαυτα·
32.1 Περι δε Μαρκελλου, επειδη και περι αυτου ως ασεβουντος εις τον
Χριστον εγραψατε, δηλωσαι υμιν εσπουδασα οτι ενταυθα γενομενος διεβεβαιωσατο
μεν μη ειναι αληθη τα περι αυτου γραφεντα παρ' υμων, ομως δε απαιτουμενος παρ'
ημων ειπειν περι της πιστεως ουτως μετα παρρησιας απεκρινατο δι' εαυτου ως
επιγνωναι μεν ημας οτι 32.2 μηδεν εξωθεν της αληθειας ομολογει. ουτως γαρ
ευσεβως περι του κυριου και σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου ωμολογησε φρονειν,
ωσπερ και η καθολικη εκκλησια φρονει· και ου νυν ταυτα πεφρονηκεναι
διεβεβαιωσατο, αλλα και εκπαλαι, ωσπερουν και οι ημετεροι πρεσβυτεροι τοτε εν τηι
κατα Νικαιαν συνοδωι γενομενοι εμαρτυρησαν αυτου τηι ορ θοδοξιαι. και γαρ και τοτε
και νυν κατα της αιρεσεως των Ἀρειανων πεφρονηκεναι διισχυρισατο, εφ' ωι και
υμας υπομνησαι δικαιον εστιν, ινα μηδεις την τοιαυτην αιρεσιν 32.3 αποδεχηται,
αλλα βδελυττηται ως αλλοτριαν της υγιαινουσης διδασκαλιας. ορθα τοινυν αυτον
φρονουντα και επι ορθοδοξιαι μαρτυρουμενον τι παλιν και επι τουτου εδει ποιειν
ημας η εχειν αυτον, ωσπερ και ειχομεν, επισκοπον και μη αποβαλλειν της 32.4
κοινωνιας; ταυτα μεν ουν εγω ουχ ως υπεραπολογουμενος αυτων γεγραφα, αλλ'
ενεκα του πιστευσαι υμας οτι δικαιως και κανονικως εδεξαμεθα τους ανδρας, και
ματην φιλονεικειτε, υμας δε δικαιον εστι σπουδασαι και παντα τροπον καμειν, ινα
τα μεν παρα κανονα γενομενα διορθωσεως τυχηι, αι δε εκκλησιαι ειρηνην εχωσι
προς το την του κυριου ειρηνην την δοθεισαν ημιν παραμειναι και μη σχιζεσθαι τας
εκκλησιας μηδε υμας ως αιτιους σχισματος μεμψιν υπομειναι. ομολογω γαρ υμιν τα
γενομενα ουκ ειρηνης, αλλα σχισματος προφασεις εισιν.
33.1 Ου γαρ μονον οι περι Ἀθανασιον και Μαρκελλον οι επισκοποι
εληλυθασιν ενταυθα αιτιωμενοι κατ' αυτων αδικιαν γεγονεναι, αλλα και πλειστοι
αλλοι επισκοποι απο Θραικης, απο Κοιλης Συριας, απο Φοινικης και Παλαιστινης. και
πρεσβυτεροι μεν ουκ ολιγοι, αλλοι δε τινες απο Ἀλεξανδρειας και αλλοι εξ αλλων
μερων, απηντησαν εις την ενταυθα συνοδον, επι παντων των συνελθοντων
επισκοπων προς τοις αλλοις οις ελεγον ετι και απωδυροντο βιαν και αδικιαν τας
εκκλησιας πεπονθεναι, και ομοια των κατα Ἀλεξανδρειαν και τας εαυτων και εν
 
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλαις εκκλησιαις γεγενησθαι διεβεβαιουντο ου 33.2 λογωι μονον, αλλα και
πραγμασι. και εξ Αιγυπτου δε και της Ἀλεξανδρειας παλιν ελθοντες νυν πρεσβυτεροι
μετα γραμματων απωδυροντο οτι πολλοι επισκοποι και πρεσβυτεροι θελοντες
ελθειν εις την συνοδον εκωλυθησαν. μεχρι γαρ νυν και μετα την του επισκοπου
Ἀθανασιου αποδημιαν ελεγον επισκοπους ομολογητας κατακοπτεσθαι πληγαις και
αλλους φυλακιζεσθαι, ηδη δε και αρχαιους, πλειστον οσον χρονον εχοντας εν τηι
επισκοπηι, εις λειτουργιας δημοσιας παραδιδοσθαι και σχεδον παντας τους της
καθολικης εκκλησιας κληρικους και λαους επιβουλευεσθαι και διωκεσθαι. και γαρ
και τινας επισκοπους και τινας αδελφους υπεροριους ελεγον γεγενησθαι δι' ουδεν
ετερον, η ινα και ακοντες αναγκαζωνται κοινωνειν Γρηγοριωι και τοις συν αυτωι
Ἀρειανοις. 33.3 και εν Ἀγκυραι δε της Γαλατιας ουκ ολιγα γεγενησθαι, αλλα τα αυτα
παλιν τοις κατα Ἀλεξανδρειαν γενομενοις ηκουσαμεν και παρ' ετερων, και
Μαρκελλος δε ο επισκοπος διεμαρτυρατο. προς δε τουτοις και τοιαυτας κατηγοριας
και ουτω δεινας κατα τινων εξ υμων, ινα μη λεγω τα ονοματα, οι απαντησαντες
ειρηκασιν, ας εγω μεν γραψαι παρηι 33.4 τησαμην· ισως δε και υμεις παρ' ετερων
ακηκοατε. δια τουτο γαρ μαλιστα και εγραψα προτρεπομενος υμας ελθειν, ινα και
παροντες ακουσητε και παντα διορθωθηναι και θεραπευθηναι δυνηθηι. επι δε τουτωι
προθυμοτερως εδει τους κληθεντας απαντησαι και μη παραιτησασθαι, ινα μητε ως
υποπτοι περι τα λεχθεντα, εαν μη απαντησωσι, νομισθωσι μητε ως μη δυναμενοι
ελεγξαι α εγραψαν.
34.1 Τουτων τοινυν ουτως λεγομενων και ουτως των εκκλησιων πασχουσων
και επι βουλευομενων, ως οι απαγγελλοντες διεβεβαιουντο, τινες εισιν οι «φλογα
διχονοιας αναψαντες»; ημεις οι λυπουμενοι επι τοις τοιουτοις και συμπασχοντες
τοις πασχουσιν αδελφοις η οι τα τοιαυτα εργασαμενοι; θαυμαζω γαρ, πως τοιαυτης
και τοσαυτης εκει ακαταστασιας καθ' εκαστην εκκλησιαν ουσης, δι' ην και οι
απαντησαντες ηλθον ενταυθα, γραφετε υμεις «ομονοιαν γεγενησθαι εν ταις
εκκλησιαις». τα δε τοιαυτα ουκ επι οικοδομηι της εκκλησιας, αλλ' επι καθαιρεσει
ταυτης γινεται. και οι εν τουτοις δε χαιροντες ουκ εισιν ειρηνης υιοι, αλλα
ακαταστασιας· ο δε θεος ημων «ουκ εστιν ακαταστασιας αλλ' 34.2 ειρηνης». διοπερ,
ως οιδεν ο θεος και πατηρ του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, κηδο μενος μεν και της
υμων υποληψεως, ευχομενος δε και τας εκκλησιας μη εν ακαταστασιαι ειναι, αλλα
διαμενειν ωσπερ υπο των αποστολων εκανονισθη, γραψαι υμιν ταυτα αναγ καιον
ηγησαμην, ινα ηδη ποτε δυσωπησητε τους δια την προς αλληλους απεχθειαν ουτω
διαθεμενους τας εκκλησιας. ηκουσα γαρ οτι τινες εισιν ολιγοι οι τουτων παντων
34.3 αιτιοι τυγχανοντες. και σπουδασατε ως σπλαγχνα εχοντες οικτιρμου
διορθωσασθαι, ως προειπον, τα παρα κανονα γενομενα, ινα, ει και τι προεληφθη,
τουτο τηι υμετεραι σπουδηι θεραπευθηι. και μη γραφητε οτι «την Μαρκελλου και
Ἀθανασιου η την ημων ελου κοινωνιαν», ου γαρ ειρηνης, αλλα φιλονεικιας και
μισαδελφιας τα τοιαυτα γνωρισματα. δια τουτο ουν καγω τα προειρημενα εγραψα,
ινα μαθοντες οτι ουκ αδικως εδεξαμεθα 34.4 αυτους, παυσησθε της τοιαυτης εριδος.
ει μεν γαρ ελθοντων υμων ησαν καταγνω σθεντες, ει μη ευλογους αποδειξεις εχειν
εφαινοντο υπερ εαυτων, καλως αν τα τοιαυτα γεγραφηκειτε· επειδη δε, ως
προειπον, κανονικως και ουκ αδικως την προς αυτους εσχομεν κοινωνιαν,
παρακαλω υπερ Χριστου, μη επιτρεψητε διασχισθηναι τα μελη του Χριστου 34.5
μηδε τοις προλημμασι πιστευσητε, αλλα την του κυριου ειρηνην προτιμησατε. ου
γαρ οσιον ουδε δικαιον δι' ολιγων μικροψυχιαν τους μη καταγνωσθεντας
απορριπτειν και «λυπειν εν τουτωι το πνευμα»· ει δε νομιζετε δυνασθαι τινα κατ'
αυτων αποδειξαι και εις προσωπον αυτους ελεγξαι, ελθετωσαν οι βουλομενοι.
 
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετοιμους γαρ εαυτους και αυτοι ειναι επηγγειλαντο, ωστε και αποδειξαι και
διελεγξαι, περι ων ημιν απηγγειλαν.
35.1 Σημανατε ουν ημιν, αγαπητοι, περι τουτου, ινα κακεινοις γραψωμεν και
τοις οφειλουσι παλιν συνελθειν επισκοποις προς το παντων παροντων τους
υπευθυνους κατα γνωσθηναι και μηκετι ακαταστασιαν εν ταις εκκλησιαις γενεσθαι.
αρκει γαρ τα γενομενα· αρκει οτι παροντων επισκοπων επισκοποι εξωριζοντο. περι
ου ουδε μακρηγορειν δει, ινα μη βαρεισθαι οι παροντες τοτε δοκωσιν. ει γαρ δει
ταληθες ειπειν, ουκ εδει μεχρι τουτων 35.2 φθασαι ουδε εις τοσουτον ελθειν τας
μικροψυχιας. εστω δε Ἀθανασιος και Μαρκελλος, ως γραφετε, «μετετεθησαν απο
των ιδιων τοπων», τι και περι των αλλων αν τις ειποι των εκ διαφορων τοπων, ως
προειπον, ελθοντων ενταυθα επισκοπων και πρεσβυτερων; 35.3 και αυτοι γαρ παλιν
ηρπασθαι εαυτους και τοιαυτα πεπονθεναι ελεγον. ω αγαπητοι, ουκετι κατα το
ευαγγελιον, αλλα λοιπον επι εξορισμωι και θανατωι αι κρισεις της εκκλησιας εισιν. ει
γαρ και ολως, ως φατε, γεγονε τι εις αυτους αμαρτημα, εδει κατα τον εκκλη
σιαστικον κανονα και μη ουτως γεγενησθαι την κρισιν, εδει γραφηναι πασιν ημιν,
ινα ουτως παρα παντων ορισθηι το δικαιον. επισκοποι γαρ ησαν οι πασχοντες και ουχ
αι τυχουσαι εκκλησιαι αι πασχουσαι, αλλ' ων αυτοι οι αποστολοι δι' εαυτων καθηγη
35.4 σαντο. δια τι δε περι της Ἀλεξανδρεων εκκλησιας μαλιστα ουκ εγραφετο ημιν; η
αγνοειτε, οτι τουτο εθος ην, προτερον γραφεσθαι ημιν και ουτως ενθεν οριζεσθαι τα
δικαια; ει μεν ουν τι τοιουτον ην υποπτευθεν εις τον επισκοπον τον εκει, εδει προς
την ενταυθα εκκλησιαν γραφηναι, νυν δε οι ημας μη πληροφορησαντες, πραξαντες
δε αυτοι ως 35.5 ηθελησαν, λοιπον και ημας ου καταγνοντας βουλονται συμψηφους
ειναι. ουχ ουτως αι Παυλου διαταξεις, ουχ ουτως οι πατερες παραδεδωκασιν· αλλος
τυπος εστιν ουτος και καινον το επιτηδευμα. παρακαλω, μετα μακροθυμιας
ενεγκατε· υπερ του κοινηι συμ φεροντος εστιν α γραφω. α γαρ παρειληφαμεν παρα
του μακαριου Πετρου του αποστολου, ταυτα και υμιν δηλω. και ουκ αν εγραψα
φανερα ηγουμενος ειναι ταυτα παρα πασιν, 35.6 ει μη τα γενομενα ημας εταραξεν.
επισκοποι αρπαζονται και εκτοπιζονται, αλλοι δε αλλαχοθεν αντιτιθενται και αλλοι
επιβουλευονται, ωστε επι μεν τοις αρπασθεισιν αυτους πενθειν, επι δε τοις
πεμπομενοις αναγκαζεσθαι, ινα ους μεν θελουσι, μη επιζητωσιν, ους 35.7 δε μη
βουλονται, δεχωνται. αξιω υμας μηκετι τοιαυτα γινεσθαι, γραψατε δε μαλλον κατα
των τα τοιαυτα επιχειρουντων, ινα μηκετι τοιαυτα πασχωσιν αι εκκλησιαι μηδε τις
επισκοπος η πρεσβυτερος υβριν πασχηι η παρα γνωμην, ωσπερ εδηλωσαν ημιν,
αναγκαζηται τις ποιειν, ινα μη και παρα τοις εθνεσι γελωτα οφλησωμεν, και προ γε
παντων, ινα μη τον θεον παροξυνωμεν. εκαστος γαρ ημων «αποδωσει λογον εν
ημεραι 35.8 κρισεως», περι ων ενταυθα επραξε. γενοιτο δε παντας κατα θεον
φρονησαι, ινα και αι εκκλησιαι τους επισκοπους αυτων απολαβουσαι χαιρωσι δια
παντος εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων, δι' ου τωι πατρι η δοξα εις τους αιωνας των
αιωνων. αμην. ερρωσθαι υμας εν κυριωι ευχομαι, αγαπητοι και ποθεινοτατοι
αδελφοι.
36.1 Ταυτα της εν Ῥωμηι συνοδου γραψασης δια Ἰουλιου του επισκοπου
Ῥωμης, επειδη παλιν ηναισχυντουν οι περι Ευσεβιον τας τε εκκλησιας εταραττον
και πολλοις επεβουλευον, μαθοντες οι θεοφιλεστατοι βασιλεις Κωνσταντιος και
Κωνστανς εκελευσαν τους τε απο της ∆υσεως και της Ἀνατολης επισκοπους
συνελθειν εις την Σερδων πολιν. 36.2 ο μεν ουν Ευσεβιος εν τωι μεταξυ τετελευτηκε,
πλειστων δε πανταχοθεν συνελθοντων, ημεις μεν προεκαλουμεθα τους κοινωνους
των περι Ευσεβιον εις κρισιν, εκεινοι δε προ οφθαλμων εχοντες α επραξαν και
βλεποντες τους ανελθοντας κατηγορους αυτων εφο βουντο την κρισιν· και γαρ
 
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντων καθαρως απαντησαντων αυτοι παλιν επηγοντο μεθ' εαυτων κομητας
Μουσωνιανον και Ἡσυχιον τον καστρισιον, ιν', ωσπερ ειωθεισαν, 36.3 τηι εκεινων
εξουσιαι ταυθ' απερ εβουλοντο πραξωσιν. επειδη δε χωρις κομητων η συνοδος ην και
στρατιωτης ουδεις εγινετο μεσος, εταραχθησαν πληγεντες υπο του συνειδοτος.
ουκετι γαρ ως ηθελον εκρινοντο, αλλ' ως ο της αληθειας απηιτει λογος. επι πολυ
τοινυν ημων προκαλουμενων και της συνοδου των επισκοπων προκαλουσης αυτους
και λεγουσης· «ηλθετε κριθηναι, δια τι τοινυν ελθοντες υποποδιζετε; εχρην γαρ
υμας η μη ελθειν η ελθοντας μη κρυπτεσθαι· τουτο γαρ υμιν φερει μεγιστην
καταγνωσιν. ιδου παρεισιν οι περι Ἀθανασιον, ους αποντας διεβαλλετε, ιν', ει τι
νομιζετε εχειν, δι ελεγξητε τουτους παροντας, ει δε μη δυνασθε, προσποιεισθε δε μη
βουλεσθαι, δηλοι 36.4 εστε συκοφανται, και ταυτην υμιν η συνοδος δωσει την
κρισιν.» οι δε ταυτα ακουσαντες και καταγινωσκοντες εαυτων (ᾔδεισαν γαρ α
επραξαν και επλασαντο καθ' ημων) ησχυν θησαν απαντησαι πολλην και απρεπη
καθ' εαυτων την συκοφαντιαν ελεγξαντες. η τοινυν αγια συνοδος καταγνουσα της
απρεπους και υποπτου φυγης εκεινων εδεξατο ημας 36.5 εις απολογιαν.
διηγησαμενων δε ημων δια μαρτυρων και αποδειξεων τα πραχθεντα καθ' ημων
εθαυμασαν και απαντες επεγνωσαν οτι δια τουτο εικοτως εφοβηθησαν την συνοδον,
ινα μη εις προσωπον ελεγχθωσιν, ελεγον τε «ισως νομιζοντες μη παραγινεσθαι τους
περι Ἀθανασιον απηντησαν απο της Ἀνατολης, οπου γε ιδοντες αυτους παρρησια36.6
ζομενους και προκαλουμενους την κρισιν φευγουσιν». ημας μεν ουν απεδεξαντο ως
αδικηθεντας και ματην διαβληθεντας και εκυρωσαν ετι μαλλον εις ημας την τε
κοινωνιαν και αγαπην, τους δε κοινωνους και αναιδεστερους γενομενους της
Ευσεβιου κακουργιας καθειλον, Θεοδωρον απο Ἡρακλειας, Ναρκισσον απο
Νερωνιαδος, Ἀκακιον απο Καισαρειας, Στεφανον απο Ἀντιοχειας και Ουρσακιον και
Ουαλεντα απο Παννονιας και Μηνο φαντον απο Ἐφεσου και Γεωργιον απο
Λαοδικειας. και εγραψαν τοις απανταχου της οικουμενης επισκοποις και τηι εκαστου
των αδικηθεντων παροικιαι ταυτα·

37.τ Ἐπιστολη της εν Σαρδικηι συναχθεισης συνοδου
37.1 Ἡ αγια συνοδος η κατα θεου χαριν εν Σαρδικηι συναχθεισα απο Ῥωμης
και Σπανιων Γαλλιων Ἰταλιας Καμπανιας Καλαβριας Ἀπουλιας Ἀφρικης Σαρδανιας
Παννονιω Μυσιων ∆ακιας Νωρικου Σισκιας ∆αρδανιας αλλης ∆ακιας Μακεδονιας
Θεσσαλιας Ἀχαιας Ἠπειρων Θραικης και Ῥοδοπης και Παλαιστινης και Ἀραβιας και
Κρητηκαι Αιγυπτου πρεσβυτεροις και διακονοις και πασηι τηι αγιαι εκκλησιαι του θεου
τηι εν Ἀλεξανδρειαι παροικουσηι, αγαπητοις αδελφοις, εν κυριωι χαιρειν. 37.2 Και πριν
μεν λαβειν ημας τα γραμματα της ευλαβειας υμων ουκ ηγνοουμεν, αλλα και
φανερον ημιν ην, ως οτι οι της δυσωνυμου των Ἀρειανων αιρεσεως προσταται
πολλα και δεινα, μαλλον δε και επ' ολεθρωι της εαυτων ψυχης η κατα της εκκλησιας
εμηχανωντο. 37.3 αυτη γαρ ην αυτων τεχνη και πανουργια, ταυτης αει της
θανατηφορου γεγονασι προ θεσεως, οπως παντας τους οποιδηποτε τυγχανοντας της
ορθης δοξης και την της καθολικης εκκλησιας διδασκαλιαν κατεχοντας την παρα
των πατερων αυτοις παρα δοθεισαν σπουδαζειν ελαυνειν και διωκειν. τους μεν γαρ
πλαστοις εγκλημασιν υπεβαλλον, 37.4 αλλους εις εξορισμον απεστελλον, αλλους εν
αυταις ταις τιμωριαις κατεπονουν. αμελει και του αδελφου και συνεπισκοπου ημων
Ἀθανασιου την καθαροτητα βιαι και τυραννιδι συλλαβεσθαι εσπουδασαν, και δια
 
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο ουτε επιμελης ουτε μετα πιστεως ουθ' ολως δικαια γεγονεν η παρ' εκεινων
κρισις. διοπερ ουδε θαρρουντες οις εδραματουργησαν ουδε οις εθρυλησαν κατ'
αυτου, αλλα και θεωρουντες, ως ου δυνανται περι τουτων απο δειξεις εχειν αληθεις,
παροντες εις την Σερδων πολιν ουκ ηθελησαν εις την συνοδον παντων 37.5 των
αγιων επισκοπων απαντησαι. εκ δη τουτου φανερα και δικαια καθεστηκεν η κρισις
του αδελφου και συνεπισκοπου ημων Ἰουλιου. ου γαρ ασκεπτι βεβουλευται, αλλα
και μετ' επιμελειας ωρισεν, ωστε μηδε ολως διστασαι περι της κοινωνιας του
αδελφου ημων Ἀθανασιου. ειχε γαρ επισκοπων ογδοηκοντα αληθεις μαρτυρας, ειχε
και τουτο δικαιον, οτι δια των αγαπητων αδελφων ημων των πρεσβυτερων εαυτου
και δια γραμ ματων μεθωδευσε τους περι Ευσεβιον τους ουκ επι κρισει, αλλ' επι βιαι
μαλλον επερειδο μενους. οθεν οι πανταχου παντες επισκοποι την κοινωνιαν
Ἀθανασιου εβεβαιωσαν δια 37.6 την καθαροτητα αυτου. κακεινο δε υμων η αγαπη
συνορατω. επειδη εις την αγιαν συνοδον την εν Σαρδικηι συναχθεισαν παρεγενετο,
τοτε δη, καθα προειπομεν, και δια γραμματων και δια αγραφων εντολων
υπεμνησθησαν οι της Ἑυας και εκληθησαν παρ' ημων ωστε παρειναι. αλλ' εκεινοι
υπο της συνειδησεως καταγινωσκομενοι απρεπεσι χρωμενοι προφασεσι φυγοδικειν
ηρξαντο. ηξιουν γαρ τον αθωον ως υπευθυνον απο της ημετερας κοινωνιας
εκβαλλεσθαι ου συνορωντες ως απρεπες, μαλλον δε αδυνατον ην 37.7 τουτο. και τα
υπομνηματα δε τα εν τωι Μαρεωτηι γενομενα υπο παμπονηρων και εξωλεστατων
τινων νεωτερων, οις ουκ αν τις επιστευσεν ουδε τον τυχοντα βαθμον του κληρου,
συνεστηκε κατα μονομερειαν πεπραχθαι. ουτε γαρ ο αδελφος ημων Ἀθανασιος ο
επισκοπος ουτε Μακαριος ο πρεσβυτερος ο κατηγορουμενος υπ' αυτων παρην. και
ομως η παρ' αυτων ερωτησις, μαλλον δε υποβολη η γενομενη πασης αισχυνης ην
μεστη. πη μεν γαρ εθνικοι, πη δε κατηχουμενοι ηρωτωντο, ουχ ινα απερ ισασιν
ειπωσιν, αλλ' ινα 37.8 απερ παρ' αυτων μεμαθηκασι ψευσωνται. και γαρ και υμων
των πρεσβυτερων φροντιζοντων επι τηι απουσιαι του υμετερου επισκοπου και
βουλομενων παρειναι επι τηι εξετασει και την αληθειαν δειξαι και τα ψευδη
διελεγξαι ουδεις λογος γεγονεν· ουκ 37.9 επετρεψαν γαρ υμας παρειναι, αλλα και
μεθ' υβρεως εξεβαλον. και ει και τα μαλιστα φανερα πασι καθεστηκε και εκ τουτων
η συκοφαντια, ομως αναγινωσκομενων των υπο μνηματων ευρομεν αυτον τον
παμπονηρον Ἰσχυραν τον επι τηι συκοφαντιαι μισθον παρ' αυτων λαβοντα το δοκουν
ονομα της επισκοπης διελεγχοντα εαυτου την συκο φαντιαν. αυτος γαρ ο Ἰσχυρας εν
αυτοις τοις υπομνημασι διελαλησε κατ' εκεινην την ωραν, εν ηι Μακαριον
εληλυθεναι εις το κελλιον εαυτου διεβεβαιουτο, νοσουντα τοτε κατακεισθαι εαυτον,
καιτοι των περι Ευσεβιον γραψαι τολμησαντων εσταναι τοτε τον Ἰσχυραν και
προσφερειν, οτε Μακαριος επεστη.
38.1 Κακεινη δε πασι φανερα καθεστηκεν η συκοφαντια και διαβολη, ην
ηιτιασαντο μετα ταυτα. εφασαν γαρ και κατεβοησαν φονον δεδρακεναι τον
Ἀθανασιον, και [ως] Ἀρσενιον τινα Μελιτιανον επισκοπον ανηιρηκεναι, εφ' ωι
προσποιητωι στεναγμωι και πεπλασμενοις δακρυσιν υπεκρινοντο και ηξιουν του
ζωντος ως τεθνηκοτος το σωμα αποδοθηναι. αλλ' ουκ αγνωστα γεγονε τα
σοφισματα τουτων. εγνωσαν γαρ απαντες 38.2 ζην τον ανθρωπον και εν τοις ζωσιν
εξεταζεσθαι. και επειδη εωρων εαυτους οι προς παντα ευχερεις διελεγχομενους επι
τοις ψευσμασι τουτοις (αυτος γαρ ζων ο Ἀρσενιος εδεικνυεν εαυτον μη ανηιρησθαι
μηδε τεθνηκεναι), ομως ουχ ησυχασαν, αλλ' ετερας συκο φαντιας προς ταις
προτεραις συκοφαντιαις επεζητουν, ινα παλιν μηχανησαμενοι διαβα 38.3 λωσι τον
ανθρωπον. τι ουν, αγαπητοι; ουκ εταραχθη ο αδελφος ημων Ἀθανασιος, αλλα παλιν
πολληι παρρησιαι χρωμενος προεκαλειτο και επι τουτοις αυτους. και ημεις δε
 
 
 

22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηυχομεθα και προετρεπομεθα ελθειν αυτους εις την κρισιν και, ειπερ δυνανται,
διελεγξαι. ω της πολλης πλεονεξιας· ω της δεινης υπερηφανιας· μαλλον δε, ει δει
ταληθες ειπειν, ω 38.4 κακης και υπευθυνου συνειδησεως. τουτο γαρ πασι
πεφανερωται. οθεν, αγαπητοι αδελφοι, υπομιμνησκομεν και προτρεπομεθα υμας προ
παντων την ορθην πιστιν της κα θολικης εκκλησιας κατεχειν. πολλα μεν γαρ και
δεινα και χαλεπα πεπονθατε, πολλας δε υβρεις και αδικιας υπεμεινεν η καθολικη
εκκλησια, αλλ' «ο υπομεινας εις τελος ουτος σω θησεται». διοπερ καν ετι ποιειν
τολμησωσι καθ' υμων, η θλιψις αντι χαρας υμιν εστω· τα γαρ τοιαυτα παθηματα
μερος εστι μαρτυριου και αι τοιαυται υμων ομολογιαι και αι βασανοι ουκ αμισθοι
τυγχανουσιν, αλλ' αποληψεσθε παρα του θεου τα επαθλα. 38.5 διοτι μαλιστα
αγωνιζεσθε υπερ της υγιαινουσης πιστεως και της καθαροτητος του επι σκοπου
υμων Ἀθανασιου του συλλειτουργου ημων. και γαρ ουδε ημεις παρεσιωπη σαμεν
ουδε ημελησαμεν της υμων αμεριμνιας χαριν, αλλ' εφροντισαμεν και πεποιηκαμεν,
απερ ο της αγαπης λογος απαιτει. συμπασχομεν γαρ τοις πασχουσιν αδελφοις ημων,
και τα εκεινων παθηματα ιδια ηγουμεθα· [και τοις δακρυσιν υμων τα ημετερα
δακρυα συνεμιξαμεν, ουχ υμεις δε μονοι πεπονθατε, αδελφοι, αλλα και πολλοι
αλλοι συλλειτουργοι ημων ταυτα ελθοντες απωδυραντο.
39.1 ∆ιοπερ] ανηνεγκαμεν τοινυν και ηξιωσαμεν τους ευσεβεστατους και
θεοφιλεστατους βασιλεας, οπως η φιλανθρωπια αυτων και τους ετι καμνοντας και
πιεζομενους ανεθηναι κελευσηι, και προσταξωσι μηδενα των δικαστων, οις περι
μονων των δημοσιων μελειν προσηκει, μητε κρινειν κληρικους μητε ολως του
λοιπου προφασει των εκκλησιων επι χειρειν τι κατα των αδελφων, αλλ' ινα εκαστος
χωρις τινος διωγμου, χωρις τινος βιας και πλεονεξιας, ως ευχεται και βουλεται, ζηι
και μεθ' ησυχιας και ειρηνης την καθολικην 39.2 και αποστολικην πιστιν
μετερχηται. Γρηγοριος μεντοι ο παρανομως παρα των αιρετικων λεγομενος
κατασταθηναι και εις την υμετεραν πολιν παρ' αυτων αποσταλεις, και τουτο γαρ
γινωσκετω υμων η ομοψυχια, οτι κρισει της ιερας πασης συνοδου κα θηιρεθη, ει και
τα μαλιστα ουδεπωποτε ουδε ως επισκοπος ολως γενομενος ενομισθη. 39.3 χαιρετε
τοινυν απολαμβανοντες εαυτων τον επισκοπον Ἀθανασιον· δια τουτο γαρ και μετ'
ειρηνης αυτον απελυσαμεν. οθεν και παραινουμεν πασι τοις η δια φοβον η δια
περιδρομην τινων κοινωνησασι Γρηγοριωι, ινα νυν υπομνησθεντες και προτραπεντες
και αναπεισθεντες παρ' ημων παυσωνται της προς εκεινον μυσαρας κοινωνιας και
λοιπον εαυτους συναψωσι τηι καθολικηι εκκλησιαι.
40.1 Ἐπειδη δε εγνωμεν οτι και Ἀφθονιος και Ἀθανασιος ο Καπιτωνος και
Παυλος και Πλουτιων οι συμπρεσβυτεροι ημων συσκευην και αυτοι πεπονθασιν υπο
των περι Ευσεβιον, ωστε τους μεν εξορισμου πειραθηναι, τους δε και θανατων
απειλας διαπεφευγεναι, τουτου ενεκεν και περι τουτου δηλωσαι υμιν αναγκαιον
ηγησαμεθα, ινα γινωσκητε οτι και τουτους απεδεξαμεθα και αθωους απελυσαμεν
ειδοτες οτι παντα τα παρα των περι Ευσεβιον κατα των ορθοδοξων γενομενα επι
δοξηι και συστασει των συσκευασθεντων 40.2 υπ' αυτων γεγονεν. επρεπε μεν ουν τον
υμετερον επισκοπον, τον συλλειτουργον ημων Ἀθανασιον, περι αυτων ως περι ιδιων
υμιν δηλωσαι, επειδη δε υπερ πλειονος μαρτυριας και την αγιαν συνοδον ηθελησεν
υμιν γραψαι, δια τουτο ουκ ανεβαλλομεθα, αλλα και σημαναι υμιν εσπουδασαμεν,
ιν' ωσπερ ημεις ουτως και υμεις αυτους απο δεξησθε. αξιοι γαρ και αυτοι επαινου,
οτι δια την εις Χριστον ευσεβειαν και αυτοι ηξιω 40.3 θησαν παρα των αιρετικων
υβριν υπομειναι. [τινα δε εστι τα παρα της αγιας συνοδου δογματισθεντα κατα
Θεοδωρου και Ναρκισσου και Στεφανου και Ἀκακιου και Μηνοφαντου και
Ουρσακιου και Ουαλεντος και Γεωργιου, των προισταμενων της αρειανης αιρεσεως
 
 
 

23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και πλημμελησαντων καθ' υμων και κατα των αλλων εκκλησιων, γνωσεσθε εκ των
υπο τεταγμενων. απεστειλαμεν γαρ υμιν, ινα και η υμετερα θεοσεβεια συμψηφος
τοις παρ' ημων ορισθεισι γενηται και εκ τουτων γνωτε οτι η καθολικη εκκλησια ου
παροραι τους εις αυτην πλημμελουντας.]
41.1 Ἡ αγια συνοδος η κατα θεου χαριν εν Σαρδικηι συναχθεισα τοις κατ'
Αιγυπτον και Λιβυην επισκοποις και συλλειτουργοις, αγαπητοις αδελφοις, εν κυριωι
χαιρειν. Και πριν μεν λαβειν τα γραμματα της ευλαβειας υμων ... και δια το ειναι
αυτην ισην κατα παντα της προ αυτης ητοι της προς την εκκλησιαν Ἀλεξανδρειας
πλην των προς το τελος σεσημιωμενων κατελειφθη αγραφος δια το μη
δευτερωθηναι και την σπουδην και τα χαρτα Ἡ αγια συνοδος η κατα θεου χαριν εν
Σαρδικηι συναχθεισα τοις απανταχου επι σκοποις και συλλειτουργοις της καθολικης
εκκλησιας, αγαπητοις αδελφοις, εν κυριωι χαιρειν.
42.2 Πολλα μεν και πολλακις ετολμησαν οι Ἀρειομανιται κατα των δουλων
του θεου των την πιστιν φυλαττοντων την ορθην· νοθον γαρ υποβαλλοντες
διδασκαλιαν τους ορθοδοξους ελαυνειν επειραθησαν· τοσουτον δε λοιπον
κατεπανεστησαν κατα της 42.3 πιστεως, ως μηδε την ευσεβειαν των ευσεβεστατων
βασιλεων λαθειν. τοιγαρουν της χαριτος του θεου συνεργουσης και αυτοι οι
ευσεβεστατοι βασιλεις συνηγαγον ημας εκ διαφορων επαρχιων και πολεων και την
αγιαν ταυτην συνοδον εν τηι Σερδων πολει γενεσθαι δεδωκασιν, ινα πασα μεν
διχονοια περιαιρεθηι, πασης δε κακοπιστιας εξελαθεισης 42.4 η εις Χριστον ευσεβεια
μονη παρα παντων φυλαττηται. ηλθον γαρ και οι απο της Ἑυας επισκοποι
προτραπεντες και αυτοι παρα των ευσεβεστατων βασιλεων, μαλιστα δι' απερ
εθρυλουν πολλακις περι των αγαπητων αδελφων ημων και συλλειτουργων
Ἀθανασιου επισκοπου της Ἀλεξανδρειας και Μαρκελλου επισκοπου της
Ἀγκυρογαλατιας. ισως γαρ και εις υμας εφθασαν αυτων αι διαβολαι, ισως και τας
υμετερας ακοας επεχειρησαν παρασαλευσαι, ινα κατα μεν των αθωων α λεγουσι
πιστευσητε, την δε της μοχθηρας αυτων αιρεσεως υπονοιαν επικρυψωσιν. αλλ' ουκ
επι πολυ ταυτα ποιειν 42.5 συνεχωρηθησαν. εστι γαρ ο προισταμενος των εκκλησιων
κυριος ο υπερ τουτων και παντων ημων θανατον υπομεινας και δι' εαυτου την εις
ουρανον ανοδον πασιν ημιν δεδωκως. παλαι μεν ουν γραψαντων των περι Ευσεβιον
Ἰουλιωι τωι συλλειτουργωι ημων τωι της Ῥωμαιων εκκλησιας επισκοπωι κατα των
προειρημενων συλλειτουργων ημων, λεγομεν δη Ἀθανασιου και Μαρκελλου και
Ἀσκληπα, εγραψαν και οι απο των αλλων μερων επισκοποι μαρτυρουντες μεν τηι
καθαροτητι του συλλειτουργου ημων Ἀθανασιου, τα δε παρα των περι Ευσεβιον
γενομενα μηδεν ετερον η ψευδη και συκοφαντιας ειναι 42.6 μεστα. και ει και τα
μαλιστα εκ του κληθεντας αυτους παρα του αγαπητου ημων και συλλειτουργου
Ἰουλιου μη απαντησαι, και εκ των γραφεντων παρα του αυτου Ἰουλιου φανερα
τουτων η συκοφαντια πεφηνεν (ηλθον γαρ αν, ειπερ εθαρρουν οις επραξαν και
πεποιηκασι κατα των συλλειτουργων ημων), ομως και εξ ων πεποιηκασιν εν ταυτηι
τηι 42.7 αγιαι και μεγαληι συνοδωι φανερωτεραν την εαυτων συσκευην απεδειξαν.
απαντη σαντες γαρ εις την Σερδων πολιν, ιδοντες τους αδελφους ημων Ἀθανασιον
και Μαρ κελλον και Ἀσκληπαν και τους αλλους εφοβηθησαν εις κρισιν ελθειν, και
ουχ απαξ ουδε δευτερον, αλλα και πολλακις κληθεντες ουκ επηκουσαν ταις κλησεσι,
καιτοι παντων ημων των συνελθοντων επισκοπων και μαλιστα του ευγηροτατου
Ὁσιου του και δια τον χρονον και την ομολογιαν και δια το τοσουτον καματον
υπομεμενηκεναι πασης αιδους αξιου τυγχανοντος αναμενοντων και προτρεπομενων
αυτους εισελθειν εις την κρισιν, ιν' απερ αποντων των συλλειτουργων ημων
εθρυλησαν και εγραψαν κατ' αυτων, ταυτα 42.8 παροντες ελεγξαι δυνηθωσιν. αλλ'
 
 
 

24
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουκ ηλθον κληθεντες, καθαπερ προειπομεν, δεικ νυντες και εκ τουτων την
συκοφαντιαν εαυτων και μονονουχι την επιβουλην και συσκευην, ην πεποιηκασι,
βοωντες δια της παραιτησεως. οι γαρ θαρρουντες οις λεγουσι τουτοις και εις
προσωπον συστηναι δυνανται. επειδη δε ουκ απηντησαν, νομιζομεν λοιπον μηδενα
αγνοειν, καν εκεινοι παλιν κακουργειν εθελωσιν, οτι μηδεν εχοντες κατα των
συλλειτουργων ημων ελεγξαι, τουτους μεν διαβαλλουσιν αποντας, παροντας δε
φευγουσιν.
43.1 Ἔφυγον γαρ, αγαπητοι αδελφοι, ου μονον δια την τουτων συκοφαντιαν,
αλλ' οτι και τους επι διαφοροις εγκαλουντας αυτοις εθεωρουν απαντησαντας. δεσμα
γαρ ην και σιδηρα προφερομενα· απ' εξοριστιας επανελθοντες ανθρωποι και παρα
των ετι κατεχομενων εις εξοριστιαν ελθοντες ησαν συλλειτουργοι, συγγενεις και
φιλοι δε των δι' αυτων αποθανοντων παρεγενοντο. και το μεγιστον, επισκοποι
παρησαν, ων ο μεν τα σιδηρα και τας αλυσεις προεφερεν, ας δι' αυτους εφορεσεν, οι
δε τον εκ της διαβολης 43.2 αυτων θανατον εμαρτυραντο. εις τοσουτον γαρ εφθασαν
απονοιας, ως και επισκο πους επιχειρειν ανελειν, και ανειλον αν, ει μη εξεφυγον τας
χειρας αυτων. †απεθανεν ουν ο συλλειτουργος ημων ο μακαριτης Θεοδουλος
φευγων αυτων την διαβολην, κεκελευστο γαρ εκ διαβολης αυτων αποθανειν. αλλοι
δε πληγας ξιφων επεδεικνυντο, αλλοι δε λιμον 43.3 υπομεμενηκεναι παρ' αυτων
απωδυροντο. και ταυτα ουχ οι τυχοντες εμαρτυρουν ανθρω ποι, αλλ' εκκλησιαι ολαι
ησαν, υπερ ων οι απαντησαντες και πρεσβευοντες εδιδασκον στρα τιωτας ξιφηρεις,
οχλους μετα ροπαλων, δικαστων απειλας, πλαστων γραμματων υπο βολας
(ανεγνωσθη γαρ γραμματα των περι Θεογνιον πλαττομενων κατα των συλ
λειτουργων ημων Ἀθανασιου και Μαρκελλου και Ἀσκληπα, ινα και βασιλεας κατ'
αυτων κινησωσι, και ταυτα ηλεγξαν οι γενομενοι τοτε διακονοι Θεογνιου), προς
τουτων παρθενων γυμνωσεις, εμπρησμους εκκλησιων, φυλακας κατα των
λειτουργων, και ταυτα παντα δι' ουδεν ετερον η δια την δυσωνυμον αιρεσιν των
Ἀρειομανιτων. οι γαρ 43.4 παραιτουμενοι την προς τουτους κοινωνιαν αναγκην
ειχον πειρασθαι τουτων. ταυτα τοινυν συνορωντες εις στενον ειχον τα της
προαιρεσεως· ηισχυνοντο μεν γαρ ομολογειν α δεδρακασι, δια δε το μη δυνασθαι
λοιπον ταυτα κρυπτεσθαι απηντησαν εις την Σερδων πολιν, ινα δια της αφιξεως
υπονοιαν ως μη πλημμελησαντες δοξωσιν αποφερεσθαι. 43.5 ιδοντες δε τους παρ'
αυτων συκοφαντηθεντας και τους παρ' αυτων παθοντας, τους κατηγορους, τους
ελεγχους προ οφθαλμων εχοντες ελθειν ουκ εβουλοντο κληθεντες, καιτοι των
συλλειτουργων ημων Ἀθανασιου και Μαρκελλου και Ἀσκληπα πολληι τηι παρρησιαι
χρωμενων, αποδυρομενων και επικειμενων και προκαλουμενων αυτους και
επαγγελ λομενων μη μονον ελεγχειν την συκοφαντιαν, αλλα και δεικνυναι, οσα
κατα των εκκλη 43.6 σιων αυτων επλημμελησαν. οι δε τοσουτωι φοβωι του
συνειδοτος κατεσχεθησαν, ως φευγειν αυτους και δια της φυγης την συκοφαντιαν
εαυτων ελεγξαι και απερ επλημ μελησαν, δια τον δρασμον ομολογησαι.
44.1 Ει και τα μαλιστα τοινυν ου μονον εκ των προτερων, αλλα και εκ
τουτων αυτων η κακοτροπια δεικνυται και συκοφαντια, ομως ινα μηδε εκ της φυγης
προφασιν τινα ετερας κακουργιας πορισασθαι δυνηθωσιν, εσκεψαμεθα κατα τον της
αληθειας λογον 44.2 τα παρ' εκεινων δραματουργηθεντα εξετασαι. και τουτο
προθεμενοι ευρομεν αυτους και εκ των πραχθεντων συκοφαντας και μηδεν ετερον η
επιβουλην κατα των συλλειτουρ γων ημων πεποιηκοτας. ον γαρ ελεγον παρα
Ἀθανασιου πεφονευσθαι Ἀρσενιον, ουτος ζηι και εν τοις ζωσιν εξεταζεται· απο δε
τουτου και τα περι των αλλων θρυληθεντα παρ' αυτων φαινεται πλασματα. επειδη
δε και περι ποτηριου εθρυλουν, ως θλασθεντος παρα Μακαριου του πρεσβυτερου
 
 
 

25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀθανασιου, εμαρτυρησαν μεν οι παραγενομενοι απο της 44.3 Ἀλεξανδρειας και
Μαρεωτου και των τοπων, οτι μηδεν τουτων πεπρακται. και οι επισκοποι δε
γραφοντες οι απο της Αιγυπτου προς Ἰουλιον τον συλλειτουργον ημων ικανως
διεβεβαιουντο μηδε υπονοιαν ολως τοιαυτην εκει γεγενησθαι. αλλως τε α λε 44.4
γουσιν υπομνηματα εχειν κατ' αυτου, κατα μονομερειαν συνεστηκε γεγενησθαι. και
ομως και εν τοις υπομνημασι τουτοις εθνικοι και κατηχουμενοι ηρωτωντο, εξ ων εις
κατη χουμενος ερωτωμενος εφασκεν ενδον ειναι, οτε ο Μακαριος επεστη τωι τοπωι,
και ετερος ερωτωμενος ελεγε τον θρυλουμενον παρ' αυτων Ἰσχυραν νοσουντα τοτε
κατακεισθαι εν κελλιωι, ως απο τουτου φαινεσθαι μηδολως γεγενησθαι τι των
μυστηριων δια το τους κατηχουμενους ενδον ειναι και τον Ἰσχυραν μη παρειναι,
αλλα νοσουντα κατακεισθαι. 44.5 και γαρ και αυτος ο παμπονηρος Ἰσχυρας
ψευσαμενος επι τωι ειρηκεναι κεκαυκεναι τον Ἀθανασιον τινα των θειων βιβλιων
και διελεγχθεις ωμολογησε κατ' εκεινο καιρου νοσειν, οτε Μακαριος παρην, και
κατακεισθαι, ως και εκ τουτου συκοφαντην αυτον ειναι. αμελει της συκοφαντιας
ταυτης μισθον αυτωι τωι Ἰσχυραι δεδωκασιν επισκοπης ονομα τωι μηδε 44.6
πρεσβυτερωι τυγχανοντι. απαντησαντες γαρ δυο πρεσβυτεροι συν Μελιτιωι ποτε
γενομενοι, υστερον δε υπο του μακαριτου Ἀλεξανδρου του γενομενου επισκοπου
Ἀλεξανδρειας δεχθεντες και νυν συν Ἀθανασιωι οντες εμαρτυρησαν μηδεπωποτε
τουτον πρεσ βυτερον Μελιτιου γεγενησθαι μηδε ολως εσχηκεναι Μελιτιον εις τον
Μαρεωτην εκκλη σιαν η λειτουργον, και ομως τον μηδε πρεσβυτερον τυγχανοντα
νυν ως επισκοπον ηγαγον, ινα τωι ονοματι τουτωι δοξωσι τηι συκοφαντιαι
καταπληττειν τους ακουοντας.
45.1 Ἀνεγνωσθη δε και το συγγραμμα του συλλειτουργου Μαρκελλου και
ηυρεθη των περι Ευσεβιον η κακοτεχνια. α γαρ ως ζητων ο Μαρκελλος ειρηκε, ταυτα
ως ομολογουμενα διαβεβληκασιν. ανεγνωσθη γουν τα εξης και τα προ αυτων των
ζητηματων, και ορθη η πιστις του ανδρος ευρεθη. ουτε γαρ απο της αγιας Μαριας, ως
αυτοι διεβεβαιωσαντο, αρχην εδιδου τωι του θεου λογωι ουτε τελος εχειν την
βασιλειαν αυτου, αλλα και την 45.2 βασιλειαν αναρχον και ατελευτητον ειναι την
τουτου εγραψε. και Ἀσκληπας δε ο συλλειτουργος προηνεγκεν υπομνηματα
γενομενα εν Ἀντιοχειαι παροντων των κα τηγορων και Ευσεβιου του απο
Καισαρειας· και εκ των αποφασεων των δικασαντων επι 45.3 σκοπων εδειξεν εαυτον
αθωον ειναι. εικοτως ουν, αγαπητοι αδελφοι, καλουμενοι πολλακις ουχ υπηκουσαν,
εικοτως εφυγον. υπο γαρ του συνειδοτος ελαυνομενοι φυγηι τας συκοφαντιας
εαυτων εβεβαιωσαν και πιστευθηναι κατ' αυτων πεποιηκασιν, α παρ 45.4 οντες οι
κατηγορουντες ελεγον και επεδεικνυον. ετι τοινυν προς τουτοις πασι και τους παλαι
καθαιρεθεντας και εκβληθεντας δια την Ἀρειου αιρεσιν ου μονον εδεξαντο, αλλα
και εις μειζονα βαθμον προηγαγον, διακονους μεν εις πρεσβυτεριον, απο δε πρεσβυ
τερων εις επισκοπους, δι' ουδεν ετερον η ινα την ασεβειαν διασπειραι και πλατυναι
δυνηθωσι και την ευσεβη διαφθειρωσι πιστιν.
46.1 Εισι δε τουτων μετα τους περι Ευσεβιον νυν εξαρχοι Θεοδωρος ο απο
Ἡρακλειας, Ναρκισσος ο απο Νερωνιαδος της Κιλικιας, Στεφανος ο απο Ἀντιοχειας,
Γεωργιος ο απο Λαοδικειας, Ἀκακιος ο απο Καισαρειας της Παλαιστινης,
Μηνοφαντος απο Ἐφεσου της Ἀσιας, Ουρσακιος ο απο Σιγγιδονου της Μυσιας,
Ουαλης απο Μουρσων της Παν 46.2 νονιας. και γαρ ουτοι τους συν αυτοις ελθοντας
απο της Ἑυας ουκ επετρεπον ουτε εις την αγιαν συνοδον εισελθειν ουτε ολως εις
την εκκλησιαν του θεου παραβαλλειν. και ερχομενοι δε εις την Σερδικην κατα
τοπους συνοδους εποιουντο καθ' εαυτους και συνθηκας μετα απειλων, ωστε
ελθοντας αυτους εις την Σερδικην μηδε ολως εις την κρισιν ελθειν μηδ' επι το αυτο
 
 
 

26
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνελθειν τηι αγιαι συνοδωι, αλλα μονον ελθοντας και αφοσιωσει 46.3 την επιδημιαν
εαυτων επιδειξαμενους ταχεως φυγειν. ταυτα γαρ γνωναι δεδυνημεθα παρα των
συλλειτουργων ημων Ἀρειου απο Παλαιστινης και Ἀστεριου απο Ἀραβιας των
ελθοντων συν αυτοις και αναχωρησαντων απο της απιστιας αυτων. ουτοι γαρ
ελθοντες εις την αγιαν συνοδον την μεν βιαν ην επαθον απωδυραντο, ουδεν δε παρ'
αυτοις ορθον ελεγον πραττεσθαι, προστιθεντες και τουτο ως αρα ειεν εκει πολλοι
της ορθης αντιποιουμενοι δοξης και κωλυομενοι παρ' αυτων ελθειν ενταυθα δια το
απειλειν και επαγγελλεσθαι κατα των βουλομενων αναχωρειν απ' αυτων. τουτου
γουν ενεκα και εν ενι οικωι παντας μειναι εσπουδασαν μηδε το βραχυτατον ιδιαζειν
αυτους επι τρεψαντες.
47.1 Ἐπει ουν ουκ εδει παρασιωπησαι ουδε ανεκδιηγητους εασαι τας
συκοφαντιας, τα δεσμα, τους φονους, τας πληγας, τα περι των πλαστων επιστολων,
τας αικιας, τας γυμνωσεις των παρθενων, τας εξοριστιας, τας καταλυσεις των
εκκλησιων, τους εμπρησμους, τας μεταθεσεις απο μικρων πολεων εις μειζονας
παροικιας, και προ γε παντων, την κατα της ορθης πιστεως επαναστασαν δυσωνυμον
αρειανην αιρεσιν δι' αυτων, τουτου ενεκεν τους μεν αγαπητους αδελφους ημων και
συλλειτουργους Ἀθανα σιον και Μαρκελλον και Ἀσκληπαν και τους συν αυτοις
συλλειτουργουντας τωι κυριωι αθωους και καθαρους ειναι απεφηναμεθα γραψαντες
και εις την εκαστου παροικιαν, ωστε γινωσκειν εκαστης εκκλησιας τους λαους του
ιδιου επισκοπου την καθαροτητα και 47.2 τουτον μεν εχειν επισκοπον και
προσδοκαν, τους δε εις τας εκκλησιας αυτων επελ θοντας δικην λυκων, Γρηγοριον
τον εν Ἀλεξανδρειαι, Βασιλειον τον εν Ἀγκυραι και Κυιντιανον τον εν Γαζηι τουτους
μηδε επισκοπους ονομαζειν μηδε ολως κοινωνιαν τινα προς αυτους εχειν μηδε
δεχεσθαι τινα παρα τουτων γραμματα μηδε γραφειν προς αυτους. 47.3 τους δε γε
περι Θεοδωρον και Ναρκισσον και Ἀκακιον και Στεφανον και Ουρσακιον και
Ουαλεντα και Μηνοφαντον και Γεωργιον, ει και φοβηθεις μη παρεγενετο απο της
Ἑυας, ομως δια το απο του μακαριτου Ἀλεξανδρου καθηιρησθαι αυτον και δια το
ειναι και αυτον και τουτους της Ἀρειου μανιας και δια τα επενεχθεντα αυτοις
εγκληματα τουτους 47.4 παμψηφι καθειλεν η αγια συνοδος απο της επισκοπης. και
εκριναμεν μη μονον αυτους επισκοπους μη ειναι, αλλα μηδε κοινωνιας μετα των
πιστων αυτους καταξιουσθαι. τους γαρ χωριζοντας τον υιον και απαλλοτριουντας
τον λογον απο του πατρος χωριζεσθαι της καθολικης εκκλησιας προσηκει και
αλλοτριους ειναι του Χριστιανων ονοματος. 47.5 εστωσαν τοινυν υμιν αναθεμα δια
το «κεκαπηλευκεναι τον λογον» της αληθειας· αποστο λικον εστι παραγγελμα· «ει
τις υμας ευαγγελιζεται παρ' ο παρελαβετε, αναθεμα εστω». τουτοις μηδενα
κοινωνειν παραγγειλατε· «ουδεμια γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος». τουτους
παντας μακραν ποιειτε· «ουδεμια γαρ συμφωνια Χριστωι προς Βε 47.6 λιαρ». και
φυλαξασθε, αγαπητοι, μητε γραφειν προς αυτους μητε γραμματα παρ' αυτων
δεχεσθαι. σπουδασατε δε μαλλον και υμεις, αδελφοι και συλλειτουργοι, «ως τωι
πνευματι παροντες» τηι συνοδωι ημων συνεπιψηφισασθαι δι' υπογραφης υμετερας
υπερ του παρα παντων των πανταχου συλλειτουργων την ομοφωνιαν διασυζεσθαι.
η θεια προνοια καθωσιωμενους υμας και ευθυμουντας διαφυλαττοι, αγαπητοι
αδελφοι. Ὅσιος επισκοπος υπεγραψα, και ουτω παντες.
48.1 Ταυτα γραψασα η εν Σαρδικηι συνοδος απεστειλε και προς τους μη
δυνηθεντας απαντησαι, και γεγονασι και αυτοι συμψηφοι τοις κριθεισι. των δε εν τηι
συνοδωι γρα ψαντων και των αλλων επισκοπων τα ονοματα εστι ταδε· 48.2 Ὅσιος
απο Σπανιας Ἰουλιος Ῥωμης δι' Ἀρχιδαμου και Φιλοξενου πρεσβυτερων
Πρωτογενης Σερδικης Γαυδεντιος Μακεδονιος Σεβηρος Πραιτεξτατος Ουρσικιος
 
 
 

27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λουκιλλος Ευγενιος Βιταλιος Καλεποδιος Φλωρεντιος Βασσος Βικεντιος Στερκοριος
Παλλαδιος ∆ομιτιανος Χαλβης Γεροντιος Προτασιος Ευλογιος Πορφυριος ∆ιοσκορος
Ζωσιμος Ἰαννουαριος Ζωσιμος Ἀλεξανδρος Ευτυχιος Σωκρατης ∆ιοδωρος
Μαρτυριος Ευθηριος Ευκαρπος Ἀθηνοδωρος Ειρηναιος Ἰουλιανος Ἀλυπιος Ἰωνας
Ἀετιος Ῥεστουτος Μαρκελλινος Ἀπριανος Βιταλιος Ουαλης Ἑρμογενης Καστος
∆ομετιανος Φουρτουνατιος Μαρκος Ἀννιανος Ἡλιοδωρος Μουσαιος Ἀστεριος
Παρηγοριος Πλουταρχος Ὑμεναιος Ἀθανασιος Λουκιος Ἀμαντιος Ἄρειος Ἀσκληπιος
∆ιονυσιος Μαξιμος Τρυφων Ἀλεξανδρος Ἀντιγονος Αιλιανος Πετρος Συμφορος
Μουσωνιος Ευτυχος Φιλολογιος Σπουδασιος Ζωσιμος Πατρικιος Ἀδολιος Σαπρικιος
49.1 Γαλλιασ Μαξιμι[α]νος Βηρισσιμος Βηκτουρος Βαλεντινος ∆ησιδεριος
Ευλογιος Σαρβατιος ∆υσκολιος Σουπεριωρ Μερκουριος ∆ικλοπετος Ευσεβιος
Σεβηρινος Σατυρος Μαρτινος Παυλος Ὀπτατιανος Νικασιος Βικτωρ Σεμπρωνιος
Βαλεριανος Πακατος Ἰεσσης Ἀριστων Σιμπλικιος Μετιανος Ἄμαντος Αιμιλλιανος
Ἰουστινιανος Βικτωρινος Σατορνιλος Ἀβουνδαντιος ∆ωνατιανος Μαξιμος 49.2
Ἀφρικησ Νεσσος Γρατος Μεγασιος Κολδαιος Ῥογατιανος Κονσορτιος Ῥουφινος
Μαννινος Κεσσιλιανος Ἐρεννιανος Μαριανος Ουαλεριος ∆υναμιος Μυζονιος
Ἰουστος Κελεστινος Κυπριανος Βικτωρ Ὀνορατος Μαρινος Πανταγαθος Φηλιξ
Βαυδιος Λιβερ Καπιτων Μινερβαλης Κοσμος Βικτωρ Ἑσπεριων Φηλιξ Σεβηριανος
Ὀπταντιος Ἕσπερος Φιδεντιος Σαλουστιος Πασχασιος 49.3 Αιγυπτου Λιβουρνιος
Ἀμαντιος Φηλιξ Ἰσχυραμμων Ῥωμυλος Τιβερινος Κονσορτιος Ἡρακλειδης
Φορτουνατιος ∆ιοσκορος Φορτουνατιανος Βλασταμμων ∆ατυλλος Ἀνδρεας Σερηνος
Ἄρειος Θεοδωρος Ευαγορας Ἠλιας Τιμοθεος Ὠριων Ἀνδρονικος Παφνουτιος Ἑρμιας
Ἀραβιων Ψενοσιρις Ἀπολλωνιος Μουις Σαραπαμπων Φιλων Φιλιππος Ἀπολλωνιος
Παφνουτιος Παυλος ∆ιοσκορος Νειλαμμων Σερηνος Ἀκυλας Ἀωτας Ἁρποκρατιων
Ἰσαακ Θεοδωρος Ἀπολλως Ἀμμωνιανος Νειλος Ἡρακλειος Ἀρειων Ἀθας Ἀρσενιος
Ἀγαθαμμων Θεων Ἀπολλωνιος Ἠλιας Παννινουθιος Ἀνδραγαθιος Νεμεσιων
Σαραπιων Ἀμμωνιος Ἀμμωνιος Ξενων Γεροντιος Κοιντος Λεωνιδης Σεμπρωνιανος
Φιλων Ἡρακλειδης Ἱερακυς Ῥουφος Πασοφιος Μακεδονιος Ἀπολλοδωρος
Φλαβιανος Ψαης Συρους Ἀπφους Σαραπιων Ἡσαιας Παφνουτιος Τιμοθεος Ἐλουριων
Γαιος Μουσαιος Πιστος Ἡρακλαμμων Ἥρων Ἠλιας Ἀναγαμφος Ἀπολλωνιος Γαιος
Φιλοτας Παυλος Τιθοης Ευδαιμων Ἰουλιος
50.1 Οι εν τωι καναλιωι της Ἰταλιας
Προβατιος Βιατωρ Φακουνδινος Ἰωσης Νουμηδιος Σπηραντιος Σεβηρος
Ἡρακλειανος Φαυστινος Ἀντωνινος Ἡρακλειος Ουιταλιος Φηλιξ Κρησπινος
Παυλιανος 50.2 Κυπρου Αυξιβιος Φωτιος Γηρασιος Ἀφροδισιος Ειρηνικος Νουνεχιος
Ἀθανασιος Μακεδονιος Τριφυλλιος Σπυριδων Νορβανος Σωσικρατης 50.3
Παλαιστινησ Μαξιμος Ἀετιος Ἄρειος Θεοδοσιος Γερμανος Σιλουανος Παυλος
Κλαυδιος Πατρικιος Ἐλπιδιος Γερμανος Ευσεβιος Ζηνοβιος Παυλος Πετρος 50.4 Οι
μεν ουν τοις υπο της συνοδου γραφεισιν υπογραψαντες ουτοι, ετεροι δε πλειστοι
εισιν οι και προ ταυτης της συνοδου γραψαντες υπερ ημων απο τε της Ἀσιας και
Φρυγιας και Ἰσαυριας, και τα ονοματα αυτων εν ταις ιδιαις επιστολαις εμφερεται,
εγγυς ξγʹ, ομου τμδʹ.
51.1 Ταυτα μαθων ο θεοφιλεστατος βασιλευς Κωνσταντιος μετεπεμψατο
ημας γρα ψας ιδιαι προς τον αδελφον εαυτου τον μακαριτην Κωνσταντα, προς δε
ημας και απαξ και δευτερον και τριτον ταυτα· 51.2ν Κωνσταντιος Νικητης
Αυγουστος Ἀθανασιωι. Ἐπι πολυ σε κλυδωνιζεσθαι και χειμαζεσθαι τοις της
θαλαττης αγριοις κυμασιν ουκ αφηκεν η της ημετερας ημεροτητος φιλανθρωπια.
γυμνωθεντα σε της πατρυας εστιας και στερηθεντα των ιδιων και πλανωμενον εν
 
 
 

28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θηριωδεσιν ανοδιαις ου παρηκεν 51.3 η ακαματος ημων ευσεβεια. και ει και τα
μαλιστα επιπολυ υπερεθεμην γραψαι την προθεσιν της εμης διανοιας προσδοκων
αυθαιρετον σε παραγενεσθαι προς ημας και των καματων αιτειν θεραπειαν, ομως,
επειδη ισως ο φοβος την προαιρεσιν της προθεσεως ενεποδισε, δια τουτο δωρεας
πληρεστατα γραμματα προς την σην στερροτητα διεπεμ ψαμεθα, ινα αφοβως ταις
ημετεραις προσοψεσι ταχειαν την σαυτου παρουσιαν παρασχειν σπουδασηις, υπερ του
της σαυτου επιθυμιας απολαυσας και πειραθεις ημων της φιλαν 51.4 θρωπιας τοις
ιδιοις αποκατασταθηις. τουτου γαρ ενεκα και τον δεσποτην μου και αδελφον μου
Κωνσταντα τον Νικητην Αυγουστον υπερ σου παρεκαλεσα, ινα του ελθειν εξουσιαν
σοι δωι, επι τωι αμφοτερων ημων επινευοντων τηι πατριδι αποκατασταθηις εχων
τουτο της ημων χαριτος ενεχυρον. 51.5τ Ἐπιστολη δευτερα Ει και τα μαλιστα δια
προτερων γραμματων εδηλωσαμεν, οπως αμεριμνως εις το ημετερον κομιτατον
παραγενηι δια το μαλιστα βουλεσθαι ημας αποστειλαι σε εις τα ιδια, ομως και νυν και
ταυτα τα γραμματα προς την σην στερροτητα δεδωκαμεν, δι' ων προ τρεπομεθα,
χωρις τινος απιστιας και φοβου επιβηναι σε δημοσιοις οχημασι και σπουδασαι προς
ημας, ινα ων επιθυμηις απολαυσαι δυνηθηις. 51.6τ Ἐπιστολη τριτη Ἡνικα εν τηι
Ἐδεσσηι διετριβομεν, παροντων των σων πρεσβυτερων ηρεσεν, οπως αποσταλεντος
πρεσβυτερου προς σε ελθειν εις το ημετερον κομιτατον σπουδασηις επι 51.7 τωι
ιδοντα σε την ημετεραν προσοψιν ευθεως εις την Ἀλεξανδρειαν οδευσηις. αλλ' επει
δη πλειστος χρονος παρηλθεν, αφ' ου γραμματα δεξαμενος παρ' ημων ουκ
απηντησας, δια τουτο και νυν υπομνησαι σε εσπουδασαμεν, ινα και νυν την σην
παρουσιαν ταχειαν ποιησαι προς ημας σπουδασηις και ουτω δυνηθηις τηι τε πατριδι
σου αποκατασταθηναι 51.8 και της ευχης σου επιτυχειν. προς δε πληρεστεραν
διηγησιν Ἀχιταν τον διακονον απεστειλαμεν, παρ' ου δυνησηι μαθειν της τε
ημετερας ψυχης την προαιρεσιν και οτι τουτων ων ευχηι τυχειν δυνησηι.
52.1 Ὁ μεν ουν βασιλευς τοιαυτα γραφει, εγω δε δεξαμενος ανηλθον εις την
Ῥωμην συνταξασθαι τηι εκκλησιαι και τωι επισκοπωι· εν τηι Ἀκυλιαι γαρ ημην, οτε
ταυτα εγραφη. και η μεν εκκλησια πασης χαρας πεπληρωτο, ο δε επισκοπος Ἰουλιος
συγχαιρων τηι επανοδωι γραφει προς την εκκλησιαν. και διερχομενους ημας οι
επισκοποι καθεξης μετ' ειρη νης προεπεμψαν. και εστι τα γραφεντα ταυτα· 52.2ν
Ἰουλιος πρεσβυτεροις και διακονοις και λαωι παροικουντι Ἀλεξανδρειαν. Συγχαιρω
καγω υμιν, αγαπητοι αδελφοι, οτι τον καρπον της εαυτων πιστεως επ' οφθαλμων
λοιπον ορατε. τουτο γαρ και αληθως αν τις ιδοι γενομενον επι του αδελφου και
συνεπισκοπου μου Ἀθανασιου, ον δια την καθαροτητα του βιου και δια τας υμετερας
52.3 ευχας θεος υμιν αποδιδωσιν. εκ δη τουτου συνοραν εστι καθαρας υμας και
μεστας αγαπης αει τας ευχας ανενηνοχεναι προς τον θεον. μνημονες γαρ οντες των
ουρανιων επαγγελιων και της προς αυτας αγωγης, ην εκ της διδασκαλιας του
προειρημενου αδελφου μου επαιδευθητε, εγνωτε αληθως και κατα την προσουσαν
υμιν ορθην πιστιν κατειλη φατε, ως ουκ αν εις τελος αφ' υμων αποσχοινισθησεται
ουτος, ον εν ταις θεοσεβεσταταις 52.4 υμων ψυχαις αει ως παροντα εσχηκατε.
ουκουν ου πολλων μοι χρεια λογων προς υμας επιστελλοντι. οσα γαρ υμιν αν λεχθηι
παρ' εμου, ταυθ' η υμετερα πιστις προυλαβε 52.5 και πεπληρωκε κατα θεου χαριν τα
της κοινης παντων ημων ευχης. συγχαιρω τοινυν υμιν, παλιν γαρ ερω, οτι τας
ψυχας ακαταμαχητους εν τηι πιστει τετηρηκατε, και αυτωι δε τωι αδελφωι μου
Ἀθανασιωι ουκ ελαττον συγχαιρω, οτι καιπερ πολλα πασχων λυπηρα ουδεμιαν ωραν
επιλησμων γεγονε της υμετερας αγαπης και του υμετερου ποθου. ει γαρ και τωι
σωματι προς καιρον εδοξεν αφ' υμων αφελκυσθηναι, αλλα τωι πνευματι διαπαντος
ως συνων υμιν διηγεν.
 
 
 

29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53.1 Ἐπανερχεται τοινυν προς υμας λαμπροτερος νυν, η οτε παρ' υμων
απεδημησεν. ει γαρ και τας τιμιας υλας, χρυσον δη και αργυρον, εις καθαροτητα το
πυρ δοκιμαζει, τι αν τις ειποι κατ' αξιαν του τοσουτου ανδρος, ος κινδυνους
τοσουτων θλιψεων νικησας αποδι δοται υμιν αθωος ου παρ' ημων μονον, αλλα και
παρα πασης της συνοδου αποδειχθεις; 53.2 υποδεξασθε τοινυν, αγαπητοι αδελφοι,
μετα πασης της κατα θεον δοξης και χαρας τον επισκοπον υμων Ἀθανασιον μετα
τουτων, οιτινες αυτωι και των τοσουτων καματων κοινωνοι γεγονασι και χαιρετε
των ευχων εαυτων απολαυοντες, οι τον ποιμενα τον υμετερον, ιν' ουτως ειπω,
ποθουντα και διψωντα την υμετεραν θεοσεβειαν, σωτηριοις 53.3 γραφαις εθρεψατε
και εποτισατε. και γαρ της επι ξενης αυτου διατριβης υμεις παρα μυθια γεγονατε και
διωκομενον εθαλψατε ταις πιστοταταις εαυτων ψυχαις και διανοιαις. 53.4 εμε δε
ηδη ευφραινει εννοουμενον και προορωντα τωι λογισμωι την επι τηι επανοδωι
εκαστου υμων χαραν και του πληθους τας θεοσεβεστατας απαντησεις και το ενδοξον
της των συντρεχοντων εορτης. και τις εκεινη η ημερα υμιν και ποια εσται,
επανερχομενου μεν του αδελφου μου, παυομενων δε των προγενομενων και της
πολυτιμητου και κατ' ευχην 53.5 επανοδου εις ευφροσυνην τινα πληρεστατης χαρας
συναπτουσης τους παντας; η τοιαυτη δε χαρα κατα το μεγιστον μεχρις ημων φθανει,
ει θεοθεν και τουτο συγχωρεισθαι συνεστηκεν, οπως εις γνωσιν του τηλικουτου
ανδρος ελθειν δυνηθωμεν. εις ευχην δη ουν 53.6 την επιστολην τελειωσαι καλον. ο
θεος ο παντοκρατωρ και ο τουτου υιος ο κυριος και σωτηρ ημων Ἰησους Χριστος
διηνεκη την χαριν υμιν παρασχοι διδους επαθλον τηι θαυμαστηι υμων πιστει, ην περι
τον επισκοπον υμων ενδοξωι μαρτυριαι ενεδειξασθε, ινα υμιν τε και τοις μεθ' υμας
ενταυθα και εν τωι μελλοντι τα βελτιονα νεμοι, α «οφθαλμος ουκ ειδε και ους ουκ
ηκουσε και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη, α ητοιμασεν ο θεος τοις αγαπωσιν
αυτον» δια του κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου τωι παντοκρατορι θεωι η δοξα εις
τους αιωνας των αιωνων. αμην. ερρωσθαι υμας εν κυριωι ευχομαι, αγαπητοι
αδελφοι.
54.1 Μετα τουτων ελθοντα με γνησιως εωρακεν ο βασιλευς και απεστειλε
προς την πα τριδα και την εκκλησιαν γραψας τοις επισκοποις και πρεσβυτεροις και
λαοις ταυτα· 54.2ν Νικητης Κωνσταντιος Μεγιστος Σεβαστος επισκοποις και
πρεσβυτεροις της καθολι κης εκκλησιας. Ουκ απελειφθη της του θεου χαριτος ο
αιδεσιμωτατος Ἀθανασιος. αλλ' ει και εν βραχει χρονωι τηι κατα ανθρωπους
δοκιμασιαι υπεβληθη, ομως την οφειλομενην παρα της παντεφορου προνοιας
απηνεγκατο ψηφον απολαβων βουλησει του κρειττονος και κρισει ημετεραι την
πατριδα ομου και την εκκλησιαν, ης θειωι νευματι προστατης ετυγ 54.3 χανε. τουτωι
τα ακολουθα εδει παρα της ημετερας υπαρξαι πραοτητος, ωστε παντα τα προ τουτου
κατα των αυτωι κεκοινωνηκοτων ωρισμενα νυν αμνηστιαι παραδοθηναι 54.4 πασαν
τε υποψιαν την κατ' αυτων σχολασαι του λοιπου. την ατελειαν, ης ετυχον παλαι οι
αμα αυτωι κληρικοι, τουτοις βεβαιωθηναι προσηκοντως–αλλα μην και τουτο τηι εις
αυτον χαριτι προστιθεναι εδικαιωσαμεν, ωστε παντας τους του ιερου καταλογου
γινωσκειν ενδεδοσθαι το αφοβον πασι τοις αυτωι προστιθεμενοις ειτε επισκοποις ειτε
54.5 κληρικοις. ικανον δε γνωρισμα της εκαστου ορθης προαιρεσεως εσται η προς
τουτον ενωσις. οσοι γαρ αν της καλλιονος ομου κρισεως τε και μοιρας γενομενοι
την τουτου ελωνται κοινωνιαν, τουτους παντας εκελευσαμεν καθ' ομοιοτητα της
φθανουσης προ νοιας και νυν της υφ' ημων βουλησει του κρειττονος παρασχεθεισης
χαριτος απολαυειν. ο θεος υμας διαφυλαττοι. 55.τ Ἐπιστολη δευτερα 55.1ν Νικητης
Κωνσταντιος Μεγιστος Σεβαστος τωι λαωι της κατα Ἀλεξανδρειαν καθολι κης
εκκλησιας. Σκοπον ποιουμενοι την υμετεραν εν απασιν ευνομιαν ειδοτες τε ως επι
 
 
 

30
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πολυ της του επισκοπουντος προνοιας εστερησθε, Ἀθανασιον τον επισκοπον, ανδρα
τοις πασι δια τε την προσουσαν ορθοτητα και δια την των οικειων ηθων ευτροπιαν
γνωριμον, 55.2 παλιν προς υμας αποστειλαι εδικαιωσαμεν. τουτον συνηθως και
προσηκοντως υπο δεξαμενοι και ταις προς θεον ευχαις βοηθον προστησαμενοι την
υμιν τε πρεπουσαν και ημιν αριστην ομονοιαν και ειρηνην κατα τον της εκκλησιας
θεσμον διαρκη φυλαττειν 55.3 σπουδασατε. ουδε γαρ ευλογον εστι διχονοιαν τινα η
στασιν εν υμιν κινηθηναι 55.4 υπεναντιον της των ημετερων καιρων ευμοιριας. και
τουτο μεν απειναι αφ' υμων παντελως βουλομεθα, το δε ταις ευχαις υμας διαρκως
αυτωι, ως προειρηται, προστατηι και επικουρωι χρωμενους προς το θειον εμμενειν
συνηθως παραινουμεν, ως αν της τοιαυτης υμων προθεσεως εις τας απαντων ευχας
διαβαινουσης και οι εκ των εθνων τηι των ειδωλων πλανηι ετι και νυν
προσανεχοντες επι την της ιερας θρησκειας επιγνωσιν προθυμοτατα 55.5 σπευδοιεν,
αγαπητοι. και αυθις ουν παραινουμεν τοις προειρημενοις εμμενειν, τον δε
επισκοπον ψηφωι του κρειττονος και ημετεραι γνωμηι απεσταλμενον ηδεως δεξασθε
και πασηι ψυχηι και γνωμηι ασπαστον ηγησασθε. τουτο γαρ και υμιν πρεπει και τηι 55.6
ημετεραι πραοτητι προσηκειν συνεστηκεν. υπερ γαρ του πασαν ανασοβης και στα
σεως προφασιν περιαιρεθηναι των εθελοκακιαι χρωμενων, τοις παρ' υμιν δικασταις
δια γραμματων προσεταξαμεν απαντας ους αν στασιωδεις καταμαθοιεν τηι των
νομων υπο 55.7 βαλλειν εκδικιαι. αμφοτερα τοινυν συνορωντες και την ημετεραν
μετα του κρειττονος γνωμην και τον υπερ υμων και της ομονοιας λογον και την
κατα των ατακτων τιμωριαν τα πρεποντα και αρμοζοντα τωι της ιερας θρησκειας
θεσμωι διαφυλαττοντες τον προειρη μενον δια πασης αιδους και τιμης αγοντες τας
ευχας αμα αυτωι υπερ τε εαυτων και της του βιου παντος ευνομιας τωι των ολων
πατρι θεωι αναπεμπειν σπουδασατε.
56.1 Ταυτα γραψας εκελευσε και τα προτερον παρ' αυτου γραφεντα κατ' εμου
εκ δια βολης των περι Ευσεβιον αναιρεθηναι και αφανισθηναι απο των ταξεων του
τε δουκος και του επαρχου της Αιγυπτου και αποσταλεις Ευσεβιος ο δεκουριων
ελαβεν αυτα απο των ταξεων. και εστι τα γραφεντα ταυτα· 56.2ν Νικητης
Κωνσταντιος Αυγουστος Νεστοριωι. τωι δε αυτωι τυπωι και τοις εν Αυγουσταμνικηι και
Θηβαιδι και Λιβυαις ηγεμοσιν. Ει τι ποτε προ τουτου επι βλαβηι και υβρει των
κοινωνουντων Ἀθανασιωι τωι επισκοπωι προσταχθεν ευρισκεται, ταυτα νυν
απαλειφθηναι βουλομεθα. και γαρ και την αλειτουργησιαν, ην ειχον οι αυτου
κληρικοι, τους αυτους παλιν την αυτην θελομεν 56.3 εχειν. ταυτην δε την ημετεραν
προσταξιν φυλαχθηναι βουλομεθα, ωστε αποδοθεντος Ἀθανασιου του επισκοπου τηι
εκκλησιαι τους κοινωνουντας αυτωι εχειν την αλειτουρ γησιαν, ην αει ειχον, ην και
οι λοιποι κληρικοι εχουσιν, ιν' ουτως εχοντες και αυτοι χαιρωσι.
57.1 Προπεμφθεις ουτως και διερχομενος την Συριαν συνετυχον τοις κατα
Παλαιστινην επισκοποις. και συνοδον ποιησαντες εν Ἱερουσαλημ γνησιως ημας
απεδεξαντο και αυτοι μετ' ειρηνης προεπεμψαν και εγραψαν προς την εκκλησιαν
και τους επισκοπους ταυτα· 57.2 Ἡ αγια συνοδος η εν Ἱεροσολυμοις συναχθεισα τοις
εν Αιγυπτωι και Λιβυαις συλλειτουργοις και τοις εν Ἀλεξανδρειαι πρεσβυτεροις και
διακονοις και λαωι, αγαπη τοις και ποθεινοτατοις αδελφοις, εν κυριωι χαιρειν. 57.3
Κατ' αξιαν τωι των ολων θεωι ευχαριστειν ουκ αρκουμεν, αγαπητοι, εφ' οις θαυμα
σιοις εποιησε παντοτε, εποιησε δε και νυν μετα της υμετερας εκκλησιας τον ποιμενα
υμων και κυριον και συλλειτουργον ημων Ἀθανασιον αποδους υμιν. τις γαρ ηλπισε
ποτε ταυτα οφθαλμοις ιδειν, α νυν υμεις εργωι απολαμβανετε; αληθως αι προσευχαι
υμων εισηκουσθησαν παρα τωι των ολων θεωι τωι κηδομενωι της εαυτου εκκλησιας
και επιδοντι υμων τα δακρυα και τους οδυρμους και δια τουτο των δεησεων υμων
 
 
 

31
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επακουσαντι. ητε γαρ «ως προβατα ερριμμενα και εσκυλμενα μη εχοντα ποιμενα»·
δια τουτο επεσκεψατο υμας ο αληθινος ποιμην ουρανοθεν, ο των ιδιων προβατων
κηδομενος, αποδους υμιν ον 57.4 επιθυμειτε. ιδου γαρ και ημεις παντα υπερ της
εκκλησιαστικης ειρηνης πραττοντες και τηι υμετεραι συμπνεοντες αγαπηι
προλαβοντες αυτον ησπασαμεθα, και κοινωνησαντες δι' αυτου υμιν ταυτας τας
προσρησεις διαπεμπομεθα και τας ευχαριστηριους ημων ευχας, 57.5 ιν' ειδητε τωι
συνδεσμωι της αγαπης της προς αυτον και ημας ηνωσθαι. οφειλετε δε και υπερ της
ευσεβειας των θεοφιλεστατων βασιλεων ευχεσθαι, οιτινες και αυτοι γνοντες τον
ποθον υμων τον περι αυτον και την αυτου καθαροτητα αποκαταστησαι αυτον υμιν
μετα 57.6 πασης τιμης κατηξιωσαν. υπτιαις ουν υποδεξαμενοι αυτον χερσι και τας
οφειλομενας περι τουτου ευχαριστηριους ευχας αναπεμψαι τωι ταυτα υμιν
χαρισαμενωι θεωι σπου δασατε, υπερ του διαπαντος υμας χαιρειν συν θεωι και
δοξαζειν ημων τον κυριον εν Χριστωι Ἰησου τωι κυριωι ημων, δι' ου τωι πατρι η δοξα
εις τους αιωνας. αμην. 57.7 Των δε υπογραψαντων τα ονοματα, ει και φθασας
εδηλωσα, αλλα και νυν εγραψα· εισι γαρ Μαξιμος, Ἀετιος, Ἄρειος, Θεοδωρος,
Γερμανος, Σιλουανος, Παυλος, Πατρικιος, Ἐλπιδιος, Γερμανος, Ευσεβιος, Ζηνοβιος,
Παυλος, Μακρινος, Πετρος, Κλαυδιος.
58.1 Ταυτα βλεποντες Ουρσακιος και Ουαλης κατεγνωσαν λοιπον εαυτων και
ανελ θοντες εις την Ῥωμην εξωμολογησαντο και αυτοι μεταγινωσκοντες
συγγνωμην τε ηιτησαντο και εγραψαν προς Ἰουλιον τον επισκοπον της πρεσβυτερας
Ῥωμης και προς ημας ταυτα. τα μεντοι αντιγραφα απεσταλη μοι παρα Παυλινου του
επισκοπου Τριβερων. 58.2τ Ἑρμηνεια απο του Ῥωμαικου της προς Ἰουλιον
επιστολης περι της μετανοιας Ουρσακιου και Ουαλεντοσ Κυριωι μακαριωτατωι παπαι
Ἰουλιωι Ουρσακιος και Ουαλης. Ἐπειδη συνεστηκεν ημας προ τουτου πολλα τε και
δεινα περι Ἀθανασιου του επισκοπου δια γραμματων υποβεβληκεναι γραμμασι τε
της σης χρηστοτητος μεθοδευ θεντες του πραγματος χαριν, περι ου εδηλωσαμεν, ουκ
ηδυνηθημεν λογον αποδουναι, ομολογουμεν παρα τηι σηι χρηστοτητι παροντων των
αδελφων ημων παντων των πρεσ βυτερων οτι παντα τα προ τουτου ελθοντα εις
ακοας ημων περι του ονοματος του προειρημενου Ἀθανασιου ψευδη και πλαστα εστι
πασηι τε δυναμει αλλοτρια αυτου 58.3 τυγχανει. δια τε τουτο ηδεως αντιποιουμεθα
της κοινωνιας του προειρημενου Ἀθα νασιου, μαλιστα οτι η θεοσεβεια σου κατα την
εμφυτον εαυτης καλοκαγαθιαν τηι πλανηι ημων κατηξιωσε συγγνωμην δουναι.
ομολογουμεν δε και τουτο οτι, αν ποτε ημας οι Ἀνατολικοι θελησωσιν η και αυτος
Ἀθανασιος κακοτροπως περι τουτου εις κρισιν κα58.4 λεσαι, μη απερχεσθαι παρα
γνωμην της σης διαθεσεως. τον δε αιρετικον Ἄρειον και τους υπερασπιζοντας αυτου
τους λεγοντας· «ην ποτε οτε ουκ ην ο υιος, και οτι εκ του μη οντος ο υιος εστι» και
τους αρνουμενους τον Χριστον θεον ειναι θεου υιον προ αιωνων, καθως και εν τωι
προτερωι λιβελλωι εαυτων εν τηι Μεδιολανωι επιδεδωκαμεν, και νυν και αει
αναθεματιζομεν. ταυτα δε τηι χειρι εαυτων γραψαντες ομολογουμεν παλιν οτι την
αρειανην αιρεσιν, καθα προειπομεν, και τους ταυτης αυθεντας κατεκριναμεν εις τον
αιωνα. Ἐγω Ουρσακιος τηι ομολογιαι μου ταυτηι παρων υπεγραψα· ομοιως και
Ουαλης. 58.5ν Κυριωι αδελφωι Ἀθανασιωι επισκοπωι Ουρσακιος και Ουαλης επισκοποι.
Ἀφορμην ευροντες δια του αδελφου και συμπρεσβυτερου ημων Μουσαιου
ερχομενου προς την σην αγαπην, αδελφε αγαπητε, δι' αυτου σε και πανυ
προσαγορευομεν απο της Ἀκυλιης και ευχομεθα υγιαινοντα σε τα γραμματα τα
ημετερα αναγνωναι. δωσεις γαρ και ημιν θαρρειν, εαν και συ εν τωι γραφειν την
αμοιβην ημιν αποδωις. γινωσκε γαρ ημας ειρηνην εχειν μετα σου και κοινωνιαν
εχειν εκκλησιαστικην, και τουτου γνωρισμα η δια τουτων των γραμματων
 
 
 

32
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσηγορια. η θεια προνοια σε διαφυλαττοι, κυριε αγαπητε αδελφε. 58.6 Τα μεν ουν
γραφεντα ταυτα, και αυτη των επισκοπων η ψηφος και κρισις υπερ ημων. οτι δε ου
κεχαρισμενα πεποιηκασιν ουδε αναγκαζομενοι παρα τινος, βουλομαι συγ
χωρουντων υμων ανωθεν εξ αρχης διηγησασθαι το πραγμα, ινα γνωτε ως οι μεν
επισκοποι ορθως και δικαιως βουλομενοι τοιαυτα εγραψαν, ο δε Ουαλης και
Ουρσακιος καν οψε ποτε την αληθειαν ωμολογησαν.
59.1 Πετρος παρ' ημιν προ μεν του διωγμου γεγονεν επισκοπος, εν δε τωι
διωγμωι και εμαρτυρησεν. ουτος Μελιτιον απο της Αιγυπτου λεγομενον επισκοπον
επι πολλαις ελεγχ θεντα παρανομιαις και θυσιαι εν κοινηι συνοδωι των επισκοπων
καθειλεν. αλλα Μελιτιος ου προς ετεραν συνοδον κατεφυγεν ουδε εσπουδασεν
απολογησασθαι τοις μετα ταυτα, σχισμα δε πεποιηκε και αντι Χριστιανων
Μελιτιανοι μεχρι νυν οι της εκεινου μεριδος 59.2 ονομαζονται. ευθυς τε τους
επισκοπους λοιδορειν ηρξατο και πρωτον αυτον Πετρον και τον μετ' αυτον Ἀχιλλαν
διεβαλε και μετα Ἀχιλλαν Ἀλεξανδρον. τουτο δε πανουργωςεπραττε μαθων και
παρα του Ἀβεσσαλωμ, ιν', επειδη δια την καθαιρεσιν ηισχυνετο, 59.3 καν ταις
διαβολαις απατησαι πως τους ακεραιους δυνηθηι. ταυτα δε πραττοντος του Μελιτιου
γεγονε και η αρειανη αιρεσις. αλλ' εν τηι συνοδωι τηι κατα Νικαιαν η μεν αιρεσις
ανεθεματισθη και οι Ἀρειανοι εξεβληθησαν, οι δε Μελιτιανοι οπωσδηποτε
εδεχθησαν· ου γαρ αναγκαιον νυν την αιτιαν ονομαζειν. ουπω γαρ πεντε μηνες
παρηλθον, και ο μεν μακαριτης Ἀλεξανδρος τετελευτηκεν, οι δε Μελιτιανοι δεον
ηρεμειν και χαριν εχειν, οτι καν ολως εδεχθησαν, οι δε κατα τους κυνας ουκ
επιλαθομενοι ων εξηρασαν παλιν τας εκκλη 59.4 σιας εταραττον. Ευσεβιος τοινυν
τουτο μαθων και προισταμενος της αρειανης αιρεσεως πεμπει και ωνειται τους
Μελιτιανους επι πολλαις επαγγελιαις. και γινεται μεν αυτων κρυφα φιλος,
συνταττεται δε αυτοις εις ον εβουλετο καιρον. την μεν ουν αρχην προσεπεμπε
προτρεπων δεξασθαι με τους περι Ἄρειον, και αγραφως μεν ηπειλει, γραφων δε
ηξιου. 59.5 επειδη δε αντελεγον· «μη χρηναι» φασκων «δεχθηναι τους αιρεσιν
εφευροντας κατα της αλη θειας και αναθεματισθεντας παρα της οικουμενικης
συνοδου», ποιει και βασιλεα μοι γραψαι τον μακαριτην Κωνσταντινον απειλην
εχοντα, ει μη λαβοιμι τους περι Ἄρειον, ταυτα 59.6 με παθειν, α προτερον και νυν
πεπονθα. το τοινυν μερος της επιστολης εστι τουτο, και παλατινοι Συγκλητιος και
Γαυδεντιος ησαν οι κομισαντες τα γραμματα· Μερος επιστολης του βασιλεως
Κωνσταντινου ... Ἔχων τοινυν της εμης βουλησεως το γνωρισμα απασι τοις
βουλομενοις εις την εκκλησιαν εισελθειν ακωλυτον παρασχου την εισοδον. εαν γαρ
γνω ως κεκωλυκας τινας αυτων της εκκλησιας μεταποιουμενους η απειρξας της
εισοδου, αποστελω παρα χρημα τον και καθαιρησοντα σε εξ εμης κελευσεως και των
τοπων μεταστησοντα ...
60.1 Ἐπειδη τοινυν και βασιλεα γραφων επειθον «μηδεμιαν ειναι κοινωνιαν
τηι χριστο μαχωι αιρεσει προς την καθολικην εκκλησιαν», τοτε λοιπον Ευσεβιος τον
καιρον ον συνεφω νησε μετα των Μελιτιανων προφερων γραφει και πειθει τουτους
πλασασθαι προφασιν, ιν', ωσπερ κατα Πετρου και Ἀχιλλα και Ἀλεξανδρου
μεμελετηκασιν, ουτω και καθ' ημων 60.2 επινοησωσι και θρυλησωσι. πολλα μεν ουν
ζητησαντες και μη ευροντες υστερον μετα γνωμης των περι Ευσεβιον συντιθεασι και
πλαττονται πρωτην κατηγοριαν δια Ἰσιωνος και Ευδαιμονος και Καλλινικου περι
στιχαριων λινων, ως εμου κανονα τοις Αιγυπτιοις 60.3 επιβαλοντος και πρωτους
αυτους απαιτησαντος. αλλα πρεσβυτερων ημετερων ευρε θεντων εκει και βασιλεως
ακουοντος κατεγνωσθησαν. οι μεν ουν πρεσβυτεροι ησαν Ἄπις και Μακαριος, ο δε
βασιλευς γραφει καταγινωσκων μεν Ἰσιωνος, κελευων δε εμε απαντησαι προς
 
 
 

33
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτον. και τα μεν γραφεντα εστι ταυτα· 60.4 Ὁ δε Ευσεβιος μαθων πειθει περιμενειν
αυτους. και ελθοντος μου κατηγορουσι παλιν Μακαριου μεν περι ποτηριου, εμε δε
ου την τυχουσαν διαβολην, αλλα την ανωτατω πα σων, οτι δη κατα βασιλεως
γενομενος επεμψα γλωσσοκομον χρυσιου Φιλουμενωι τινι. ο μεν ουν βασιλευς και
περι ταυτης εν τηι Ψαμαθιαι ηκουσεν ημων, αυτοι δε συνηθως κατα γνωσθεντες
ερριφησαν. και γραφει τοις λαοις επανερχομενων ημων ταυτα·
61.1 Κωνσταντινος Μεγιστος Σεβαστος τωι λαωι τωι κατα Ἀλεξανδρειαν
καθολικης εκκλησιας. Ἀγαπητοι αδελφοι, προσαγορευω υμας επικαλουμενος τον
θεον τον της εμης βου λησεως μεγιστον μαρτυρα και τον του ημετερου νομου
μονογενη δημιουργον, ος και της ζωης προκαθεζεται των απαντων και τας
διχονοιας μισει. πλην τι αν ειποιμι; οτι καλως υγιαινομεν; αλλ' εξην καλλιονος
απολαυσαι της ευρωστιας, ει υμας αυτους αμοι βαδις ηγαπατε αποσεισαμενοι τα
μιση, δι' ων ταις των ερεσχηλουντων τρικυμιαις τον 61.2 λιμενα της αγαπης
εγκατελιπομεν. φευ της ατοπιας ταυτης· οσα καθ' εκαστην ημεραν συμπτωματα του
συγκεχυμενου φθονου κινειται. ουτω προς τον λαον του θεου μετωικισθη σαν αι
δυσφημιαι. που τοινυν της δικαιοσυνης η πιστις ανακεχωρηκεν; οπου γε εις το
σουτον τηι του σκοτους αχλυι περιβεβλημεθα ου μονον δια την πολυπλοκον πλανην,
αλλα και δια τα των αχαριστων ελαττωματα. των μεν την ανοιαν βραβευοντων
ανεχομεθα, των δε την επιεικειαν και την αληθειαν διακρουομενων αισθανομενοι
παρενθυμουμεθα. 61.3 τι το δεινον τουτο της ημετερας κακιας; τους εχθρους ουκ
ελεγχομεν, αλλ' επομεθα τωι ληιστηριωι, δι' ου οδον τινα εαυτηι, ιν' ουτως ειπω, η της
απωλειας απατη μηδενος αντι κειμενου ραιδιως ειργασατο. αρα ουδεμια εστιν
αισθησις ουδε κατα χαριν της κοινης απαν των φυσεως, ει γε των του νομου
προσταγματων ημελησαμεν; αλλ' ερει τις· κατα φυσιν 61.4 η αγαπη εξευρισκεται. τι
ουν οτι ημεις και τον του θεου νομον προς τηι ευφυιαι σχοντες ανεχομεθα της
οχλησεως και του θορυβου των εχθρων πυρσοις τισιν, ως εοικεν, εξαπτο μενων; και
ουχ ορωμεν οφθαλμους εχοντες ουδε αισθανομεθα, καιτοι ταις του νομου αισθη 61.5
σεσιν οντες πεφραγμενοι. οποση αρα πτοησις την ημετεραν ζωην κατειληφεν, οπου
γε ημων εαυτων ουτως αμελουμεν και ταυτα υπομιμνησκοντος του θεου; ειτα ουκ
εστιν αφορητον το κακον; ου πολεμιους ηγεισθαι προσηκει τουτους, ου τον οικον
και τον λαον του θεου; εμπαροινουσιν ημιν και εγκαλουσι γε οι πανωλεις εκεινοι
και επιπλησ 62.1 σουσιν εκ των εναντιων ημιν. μεθ' οσης δε απονοιας τουτο
πραττουσιν, υμας αυτους εννοειν αξιω. οι γαρ μωροι επι της γλωττης κειμενην
εχουσι την κακιαν. ουτοι γουν μολιβδινας τινας οργας επιφερονται, ως εαυτους μεν
κατ' αντιδοσιν πληττειν, ημας δε 62.2 προς κερδος της οικειας κολασεως απαγειν.
και ο μεν καλως διδαξας πολεμιος κρινε ται, ο δε την του φθονου κακιαν
προβεβλημενος εκεινος την του λαου ημεροτητα ου δεοντως καταλαμβανει, πορθει,
καταναλισκει, και εαυτον κακοθελει εγκωμιωι κοσμει και συντιθησι, την δε αληθειαν
ανατρεπει και την πιστιν απαται, μεχρις ου τωι οικειωι συνειδοτι φωλεον 62.3 και
κρυπτηριαν επιζητησας ευρηι. αυτη γουν αυτους η σκαιοτης αθλιους ποιει, οταν
προπετως εαυτους αναξιους οντας αποδεχωνται λεγοντες· «φευ των κακων· εκεινος
πρεσ βυτερος εστι και εκεινος παις, εμου απτεται η τιμη, εμοι οφειλεται, εκεινου
περιαιρεθηι, επει αυτος εμαυτωι αφαρπασας απαντας επ' εξουσιας απολεσαι
πειρασομαι». λαμπρα τις η της μανιας εκβοησις, ταγματα και συλλογους η, ιν' ουτως
ειπω, αρχιαιρεσιαν των 62.4 ατοπων τουτων συστηματων ιδειν. ω της ατοπιας ημων,
ιν' ουτως ειπω, επι της εκκλησιας του θεου ανοιας εστιν επιδειξις. ειτα ουκ
αιδουνται; ουκ αυτοι εαυτους ψεγουσιν ουδε τας ψυχας δακνονται, ινα νυν γουν
καταντικρυ της απατης και της ερεσχηλιας αξιον 62.5 τι φρονειν δοξωσι; βια μονη
 
 
 

34
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστι του φθονου τοις ιδιοις επερειδομενη φαρμακοις. ουδεν ισχυσαν οι πονηροι κατα
του επισκοπου υμων, εμοι πιστευσατε, αδελφοι. ουδεν ετερον εσπουδακασιν, η ινα
κατατριψαντες τους ημετερους χρονους μηδεμιαν χωραν εν τηι ζωηι ταυτηι
μεταμελειας εχωσιν. επικουρησατε τοινυν υμιν αυτοις, παρακαλω, το φιλτρον το
ημετερον αγαπησατε και παντι σθενει διωξατε τους την της ημετερας ομονοιας
χαριν αφανιζειν επιθυμουντας και προς τον θεον απιδοντες υμας αυτους αγαπατε.
εγω γαρ τον υμετερον επισκοπον Ἀθανασιον ασμενως προσηκαμην ουτως τε
προσεφθεγξαμην 62.7 ως ανθρωπον αυτον θεου οντα πεπεισμενος. υμετερον εστι
ταυτα συνιεναι, ουκ εμον κρινειν. την γαρ παρ' εμου προσρησιν αυτον Ἀθανασιον
υμιν διακονησαι τον αιδεσιμωτατον αναγκαιον ηγησαμην εννοων την επιμελειαν
της επιεικειας αυτου, ητις ουκ αναξιως της ειρηνικης μου πιστεως εις το αγαθον της
σωτηριωδους γνωμης κατεχεται διαπαντος και εξει τον προτρεποντα λογισμον. ο
θεος υμας διαφυλαξει, αδελφοι αγα πητοι. 63.1 Τουτων ουτως πραχθεντων προς
ολιγον ησυχασαντες οι Μελιτιανοι παροξυνονται παλιν, και ταυτην υστερον
τιθενται βουλην σπουδαζοντες αρεσαι τοις μισθωσαμενοις 63.2 αυτους. Μαρεωτης
χωρα της Ἀλεξανδρειας εστιν· εν ταυτηι σχισμα Μελιτιος ουκ ηδυνηθη ποιησαι. των
τοινυν εκκλησιων εν ωρισμενοις τοποις ουσων και των πρεσβυ τερων παντων εν
αυταις συναγοντων των τε λαων ειρηνευοντων Ἰσχυρας τις ουτω λε γομενος, ου
κληρικος, αλλα και τον τροπον πονηρος, επεχειρει τους εν τηι ιδιαι κωμηι πλαναν 63.3
λεγων ειναι τινα εαυτον κληρικον. τουτο μαθων ο των τοπων πρεσβυτερος περι
ερχομενωι μοι τας εκκλησιας αναγγελλει. και αποστελλω συν αυτωι Μακαριον
πρεσβυτερον καλεσαι τον Ἰσχυραν. ευροντες δε αυτον νοσουντα και κατακειμενον
εν κελλιωι εντελλον ται τωι πατρι αυτου παραγγειλαι τωι υιωι μηδεν τι τοιουτον
επιχειρειν, οιον ειρηται κατ' αυτου. αλλ' αναστας απο της νοσου και κωλυομενος
απο των ιδιων και του πατρος 63.4 καταφευγει προς τους Μελιτιανους. κακεινοι
κοινουνται τοις περι Ευσεβιον και λοιπον συντιθεται παρ' αυτων η συκοφαντια οτι
δη ποτηριον μεν Μακαριος κατεαξεν, Ἀρσενιος δε τις επισκοπος εφονευθη παρ'
ημων. και τον μεν Ἀρσενιον κρυπτουσιν υπερ του μη φαινομενον αυτον ως
αναιρεθεντα νομιζεσθαι και χειρα, φησιν, ως συγκοπεντος αυτου περιεφερον, τον δε
Ἰσχυραν, ον ουκ ᾔδεισαν, αρχονται θρυλειν ως πρεσβυτερον, 63.5 ινα και περι
ποτηριου λεγων πλαναν δυνηται. ο μεν ουν Ἰσχυρας μεμφομενων αυτον των ιδιων
ηλθε προς ημας αποδυρομενος και λεγων μηδεν μεν γεγενησθαι παρα Μακαριου,
οιον εθρυλησαν, υποβεβλησθαι δε εαυτον παρα των Μελιτιανων πλασασθαι
τοιαυτην λοιδοριαν. και γραφει ταυτα·
64.1 Τωι μακαριωι παπαι Ἀθανασιωι Ἰσχυρας εν κυριωι χαιρειν. Ἐπειδη
προσηλθον σοι, κυριε επισκοπε, βουλομενος της εκκλησιας ειναι, ηιτιασω δε με εφ'
οις προτερον εφθεγξαμην, ως εμου απο προαιρεσεως εις τουτο παρελθοντος, τουτου
ενεκεν ταυτην την απολογιαν εγγραφως σοι επιδιδωμι, ιν' ειδεναι εχοις οτι βιας μοι
γενομενης και πληγων επιτεθεισων απο Ἰσαακ και Ἡρακλειδου και Ἰσαακ του
της64.2 Λητους και υπο των συν αυτοις. εγω δε μαρτυρα τον θεον εις τουτο
λαμβανων απο λογουμαι οτι ουδεν ων εκεινοι ειρηκασι συνοιδα σε πεποιηκεναι.
ουτε γαρ ποτηριου κλασις γεγονεν ουτε της αγιας τραπεζης καταστροφη γεγενηται,
αλλα ταυτα παντα εκεινοι βιαν επιθεντες μοι εις τουτο παρωρμησαν με. ταυτα δε
απελογησαμην σοι και εγγραφως επιδεδωκα αιρουμενος και επιδικαζομενος ειναι
των υπο σε συναγομενων. ερρωσθαι σε ευχομαι εν κυριωι. 64.3 Ἐπιδεδωκα δε τηνδε
μου την χειρα σοι τωι επισκοπωι Ἀθανασιωι επι παρουσιαι των πρεσβυτερων Ἀμμωνα
∆ικελλης, Ἡρακλειου Φασκω, Βοκκονος Χενεβρι, Ἀχιλλα Μυρσινης, ∆ιδυμου
Ταφοσιρεως και Ἰουστου απο Βωμοθεου, και διακονων απο μεν Ἀλεξανδρειας
 
 
 

35
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Παυλου και Πετρου και Ὀλυμπιου, απο δε Μαρεωτου Ἀμμωνιου και Πιστου και
∆ημητριου και Γαιου.
65.1 Ταυτα γραψαντος και Ἰσχυρα ομως παλιν την τοιαυτην κατηγοριαν
θρυλουσι μεν πανταχου, αναφερουσι δε και τωι βασιλει Κωνσταντινωι. κακεινος περι
μεν του ποτη ριου φθασας ην ακουσας αυτος εν τηι Ψαμαθιαι παροντων ημων και
καταγνους της συκο φαντιας των εχθρων, γραφει δε εις την Ἀντιοχειαν ∆αλματιωι
τωι κηνσωρι ακουσαι περι 65.2 της του φονου δικης. ο τοινυν κηνσωρ επιστελλει μοι
παρασκευασασθαι προς απο λογιαν του εγκληματος. εγω δε δεξαμενος τα τοιαυτα
γραμματα, καιτοι την αρχην μηδε προσποιουμενος δια το ειδεναι μηδεν αυτους
λεγειν αληθες, ομως, επειδη βασιλευς κεκι νητο, γραφω τοις συλλειτουργοις εις
Αιγυπτον και πεμπω διακονον βουλομενος μαθειν 65.3 περι Ἀρσενιου· ου γαρ
εωρακειν τον ανθρωπον ετεσι που πεντε η εξ. και τι γαρ; ινα μη τελειως τα τουτων
λεγω, εγνωσθη κρυπτομενος ο Ἀρσενιος την μεν αρχην εν Αιγυπτωι, λοιπον δε και εν
Τυρωι παλιν κρυπτομενον αυτον ευρον οι ημετεροι. και το γε θαυμαστον ουδε
ευρεθεις ωμολογει αυτος ειναι Ἀρσενιος, εως εν δικαστηριωι επι Παυλου του
τηνικαυτα επισκοπου της Τυρου ηλεγχθη και καταισχυνθεις λοιπον ουκ ηρνησατο.
τουτο δε εποιει φυλαττων την προς τους περι Ευσεβιον συνθηκην, ινα μη ως
ευρεθεντος 65.4 λοιπον εκεινων το δραμα διαλυθηι, οπερ και γεγονε. γραψαντος γαρ
μου τωι βασιλει οτι Ἀρσενιος ευρεθη, και υπομνησαντος αυτον περι ων ηκουσεν εν
τηι Ψαμαθιαι Μακαριου του πρεσβυτερου χαριν, επαυσε μεν το δικαστηριον του
κηνσωρος, εγραψε δε κατα γινωσκων την συκοφαντιαν των καθ' ημων γενομενων
και τους περι Ευσεβιον ερχομενους 65.5 εις την Ἀνατολην καθ' ημων εκελευσεν
υποστρεψαι. οτι μεν ουν κατηγορησαν ως αναιρεθεντος Ἀρσενιου, ινα μη ταις παρα
των πολλων γραφεισαις επιστολαις χρησωμαι, αρκει μονον την Ἀλεξανδρου του
επισκοπου Θεσσαλονικης παραθεσθαι· απο γαρ ταυτης και τας των αλλων γνωναι
δυνατον. εκεινος τοινυν ειδως οσα μεν εθρυλησε καθ' ημων Ἀρχαφ ο και Ἰωαννης
περι φονου, και μαθων οτι ζηι Ἀρσενιος, γραφει ταυτα·
66.1 Κυριωι αγαπητωι υιωι και ομοψυχωι συλλειτουργωι Ἀθανασιωι Ἀλεξανδρος
επισκοπος εν κυριωι χαιρειν. Συγχαιρω τωι βελτιστωι Σαραπιωνι ουτως ιεροις εαυτον
ηθεσι κοσμειν αγωνιζο μενωι και την [τε] του πατρος μνημην εγκωμιαστικωτερον
επαυξοντι. «ετελευτησε γαρ», ως που η ιερα φησι γραφη, «ο πατηρ αυτου και ως ουκ
απεθανε», κατελιπε γαρ τωι βιωι μνη 66.2 μοσυνον. οπως μεν ουν διεκειμεθα περι τον
μνημης αξιον Σωζοντα, ουδ' αυτος αγνοεις, δεσποτα, την περι εκεινον ιεραν μνημην
και την προσουσαν τωι νεωτερωι επιεικειαν. μιαν μονην την δια του νεωτερου
τουτου εδεξαμην παρα της σεμνοτητος σου επιστολην. 66.3 εδηλωσα ουν σοι αυτο
τουτο, ιν' ειδεναι εχοις, δεσποτα. ο αγαπητος ημων και συνδιακονος Μακαριος
ευφρανε με απο της Κωνσταντινουπολεως γραψας, οπως Ἀρχαφ ο συκοφαντης
ησχημονησε τον ζωντα ως φονευθεντα παρα πασι κηρυξας. οτι γαρ την επι τοις
τολμηθεισιν αυτωι αξιαν εισπραξιν κομιειται παρα του δικαιου κριτου μετα του
ομοτροπου στιφους, αι αψευδεις αναφωνουσι γραφαι. ο των ολων διατηροιη σε επι
μηκιστον δεσποτης, κυριε παντων χαριν χρηστοτατε.
67.1 Ὅτι δε εκρυπτετο Ἀρσενιος δια τουτο, ινα θανατον ουτοι πλασωνται,
τουτο μαρτυρουσιν οι συν αυτωι διατριψαντες· ζητουντες γαρ αυτον ευρομεν τουτον,
και εργαψε ο Πιννης προς Ἰωαννην τον υποκρινομενον την τοιαυτην συκοφαντιαν
ταυτα· 67.2ν Τωι αγαπητωι αδελφωι Ἰωαννηι Πιννης πρεσβυτερος μονης
Πτεμενκυρκεως του Ἀντεοπολιτου νομου χαιρειν. Γινωσκειν σε θελω οτι απεστειλεν
Ἀθανασιος εις την Θηβαιδα διακονον εαυτου ερευνησαι παντα ενεκεν Ἀρσενιου. και
πρωτον μεν ευρεθεντες Πεκυσιος πρεσβυτερος και Σιλβανος ο αδελφος Ἠλια και
 
 
 

36
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ταπενακεραμευς και Παυλος μοναχος απο Ὑψηλης ωμολογησαν οτι παρ' ημιν εστιν
Ἀρσενιος, ημεις δε μαθοντες πεποιηκαμεν αυτον εμ 67.3 βληθηναι εις πλοιον και
πλευσαι εις τα κατω μερη μετα Ἠλια μοναχου. και εξαιφνης μετα ταυτα παλιν
ανελθων ο διακονος μετα τινων επιστας εν τηι μονηι ημων ενεκεν του αυτου
Ἀρσενιου αυτον μεν ουχ ευρηκεν δια το απεσταλκεναι ημας αυτον, ως προειπομεν,
εν τοις κατω μερεσιν, εμε δε μετα του μοναχου του παραλαβοντος αυτον Ἠλια
κατηνεγκαν εις την Ἀλεξανδρειαν και προσηνεγκαν με τωι δουκι, και ουκ ισχυσα
αρνησασθαι, αλλ' ωμολογησα, οτι ζηι και ουκ ανηιρεθη. τα αυτα δε και ο παραλαβων
αυτον μοναχος 67.4 ωμολογησε. δια τουτο ταυτα σοι γνωριζω, πατερ, ινα μη δοξηι
σοι κατηγορησαι Ἀθανασιου· ειπον γαρ οτι ζηι και παρ' ημιν ην κρυπτομενος. και
εγνωρισθη παντα ταυτα εν Αιγυπτωι και ουκετι δυναται κρυβηναι τουτο.
Παφνουτιος μοναχος της αυτης μονης ο γραψας την επιστολην πολλα σε ασπαζομαι,
ερρωσθαι σε ευχομαι.
68.1 α δε και βασιλευς εγραψε μαθων οτι ευρεθη Ἀρσενιος ζων, εστι ταυτα·
Νικητης Κωνσταντινος Μεγιστος Σεβαστος τωι παπαι Ἀθανασιωι. Τοις παρα της σης
συνεσεως εντυχων γραμμασι ταυτης γνωμης αυτος εγενομην, ως αντιγραφων τηι σηι
στερροτητι προτρεψασθαι σε, οπως προς ευταξιαν και οικτον τον του θεου λαον
αγειν σπουδασηις. ταυτα γαρ μαλιστα προηγουμενα εν τηι εμαυτου ψυχηι κατεχω, ως
αληθειαν τε ασκειν και εν τηι διανοιαι δικαιοσυνην αει φυλαττειν και 68.2 τουτοις
μαλιστα χαιρειν τοις ορθην οδον του βιου πορευομενοις. περι δε εκεινων των πασης
αρας αξιων, των Μελιτιανων δηλαδη των σκαιοτατων και αθεμιτων, οιτινες τηι
εμπληξιαι λοιπον απονεναρκηκασι και μονον φθονωι και ζαληι και θορυβοις τα ατοπα
κινουσι την αθεμιτον αυτων διανοιαν επιδεικνυντες, ταυτα φθεγξομαι. οραις γαρ,
οπως οι ανδρες, ους εκεινοι ξιφει ανηιρησθαι εφασκον, εν μεσοις νυν εισι και της
ζωης απολαυουσι. προς δη ταυτα τι αν γενοιτο προκριμα χειρον ουτω φανερως και
σαφως επιφερομενον τηι εκεινων δικηι, η το τουτους, ους ανηιρησθαι ελεγον, ζην τε
και του βιου απολαυειν, 68.3 οιτινες δηλονοτι και υπερ εαυτων φθεγξασθαι
δυνησονται; προσεκειτο δε και τοις παρα των Μελιτιανων εκεινων και τουτο.
διεβεβαιουντο γαρ αθεμιτωι ορμηι επεισελθοντα σε και αρπασαντα ποτηριον εν τωι
αγιωτατωι αποκειμενον τοπωι κεκλακεναι, ου πραγ ματος αληθως ουδεν μειζον ην
εγκλημα ουτε τηλικουτον ατοπημα, ει τουτο ουτως πε πραχθαι τε και ημαρτησθαι
συνεβαινεν. αλλα γαρ τις η κατηγορια αυτη; τις δε η μετα βασις και ποικιλια του
πραγματος, ως νυν εις ετερον προσωπον την κατηγοριαν του εγκληματος τουτου
μεταγειν; οπερ δηλονοτι πραγμα αυτου του φωτος ως ειπειν εστι 68.4
τηλαυγεστερον, οτι τηι σηι συνεσει επιβουλευσαι εσπουδαζον. μετα δη ταυτα τις αν
εκεινοις τοις ανθρωποις τοις τοσαυτα εις βλαβην αναπλασαμενοις ακολουθησαι
εθελη σειεν; οταν μαλιστα αυτοι εαυτους εις ολεθρον αγωσι και συνορωσιν οτι
πεπλασμενων και ψευδων πραγματων εισι κατηγοροι; ως εφην τοινυν, τις αν
εκεινοις εξακολουθησειε και εις την οδον της απωλειας πρηνης απελθοι; εις εκεινην
δηλαδη εις ην εκεινοι μονοι 68.5 την ελπιδα της σωτηριας και της επικουριας εχειν
οιονται. ει γαρ βουλοιντο επι καθαραν ελθειν συνειδησιν και υπομνησθηναι της
αριστης γνωμης και επι την υγιαινουσαν ελθειν διανοιαν, ραιδιως γνωσονται
ουδεμιαν αυτοις υπαρχειν επικουριαν παρα της προνοιας, επειδηπερ τοιουτων εισι
ζηλωται και επι τωι οικειωι ολεθρωι πειραζονται. ταυτην δη 68.6 ουν ου τραχυτητα
τινα, αλλα αληθειαν δικαιως αν ειποιμι. το τελευταιον δε και τουτο προστιθημι,
οτιπερ βουλομεθα δημοσιαι παρα της σης συνεσεως πολλακις ανα γνωσθηναι ταυτα,
ως αν εντευθεν εις την απαντων γνωσιν ελθοι και μαλιστα εις την εκεινων
αφικεσθαι δυνηθειη, οιτινες ουτω πραττουσιν, ουτως αναστρεφουσιν, ως ταυτα 68.7
 
 
 

37
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απερ παρ' ημων δι' ευθειας λεγεται λογωι, τηι της αληθειας ειρησθαι πραξει. επει
τοινυν εν τουτωι τωι πραγματι τηλικουτον εστιν ατοπημα, γινωσκετωσαν ουτω με
κεκρικεναι και ταυτης ειναι της προαιρεσεως· ει τι τοιουτον κινοιεν, μηκετι λοιπον
κατα τους της εκκλησιας αλλα κατα τους δημοσιους νομους αυτον με δι' εμαυτου
των πραγ ματων ακροασομενον και λοιπον ευρησοντα αυτους οτι μη μονον κατα
του ανθρωπινου γενους ληισται τινες οντες, αλλα γαρ και κατ' αυτης της θειας
διδασκαλιας φαινονται. ο θεος σε διαφυλαξει, αδελφε αγαπητε.
69.1 Ὑπερ δε του και πλεον δειχθηναι την πονηριαν των συκοφαντων, ιδου
και εγραψεν Ἀρσενιος μετα το ευρεθηναι κρυπτομενον αυτον. ως γαρ Ἰσχυρας
εγραψεν ομολογων την συκοφαντιαν, ουτως Ἀρσενιος γραφων ελεγχει πλεον
εκεινων την κακοηθειαν. 69.2 Ἀθανασιωι μακαριωι παπαι Ἀρσενιος επισκοπος [των
ποτε υπο Μελιτιον] της Ὑψηλιτων πολεως αμα πρεσβυτεροις και διακονοις εν
κυριωι πλειστα χαιρειν. ... Και ημεις ασπαζομενοι την ειρηνην και ενωσιν προς την
καθολικην εκκλησιαν, ης συ κατα χαριν θεου προιστασαι, προηιρημενοι τε τωι
εκκλησιαστικωι κανονι κατα τον παλαιον τυπον υποτασσεσθαι, γραφομεν σοι,
αγαπητε παπα, ομολογουντες εν ονοματι κυριου του λοιπου μη κοινωνησειν τοις ετι
σχιζουσι και μηδεπω ειρηνευουσι προς την καθολικην εκκλησιαν επισκοποις τε και
πρεσβυτεροις και διακονοις μητε συνθεσθαι αυτοις βουλομενοις τι εν συνοδωι μητε
γραμματα ειρηνικα αποστελλειν μητε δεξασθαι παρ' αυτων μηδ' αυ διχα γνωμης σου
του της μητροπολεως επισκοπου ορον τινα εκφερειν περι επι σκοπων η περι
δογματος ετερου κοινου εκκλησιαστικου, αλλ' εικειν πασι τοις προτετυπω μενοις
κανοσι καθ' ομοιοτητα των επισκοπων Ἀμμωνιανου και Τυραννου και Πλουσιανου
69.3 και των λοιπων επισκοπων. προς ταυτα ουν αξιουμεν την σην χρηστοτητα αντι
γραψαι μεν ημιν δια ταχους ωσαυτως τε και τοις συλλειτουργοις περι ημων οτι
ειημεν ηδη επι τοις προειρημενοις οροις ειρηνευσαντες προς την καθολικην
εκκλησιαν και ενω θεντες τοις συλλειτουργοις επι των τοπων· πιστευομεν δε, ως αι
ευχαι σου ενεργησουσιν ευπροσδεκτοι ουσαι, ωστε την τοιαυτην ειρηνην βεβαιαν
και αδιαλυτον ειναι μεχρι τελους κατα το βουλημα του δεσποτου των απαντων θεου
δια Ἰησου Χριστου του κυριου 69.4 ημων. το υπο σε ιερατειον ημεις και οι συν ημιν
προσαγορευομεν. οσον δε ουδεπω θεου επιτρεποντος απαντησομεν προς την σην
χρηστοτητα. Ἀρσενιος ερρωσθαι σε ευχομαι εν κυριωι πολλοις χρονοις, μακαριωτατε
παπα.
70.1 Μειζων δε και φανερωτερος ελεγχος της καθ' ημων συκοφαντιας η
μετανοια Ἰω αννου, και τουτου μαρτυς ο θεοφιλεστατος και μακαριας μνημης
βασιλευς Κωνσταντινος. ειδως γαρ, απερ Ἰωαννης κατ' αυτου κατηγορησε, και
δεξαμενος γραμματα μεταγινω σκοντος αυτου εγραψε ταυτα· 70.2 Κωνσταντινος
Μεγιστος Σεβαστος Ἰωαννηι. Πανυ μοι καταθυμια γεγονε τα παρα της σης
φρονησεως γραμματα. εγνων γαρ εξ αυτων, α μαλιστα γνωναι εποθουν, πασαν μεν
μικροψυχιαν αποτεθεισθαι σε, τηι δε εκκλησιαι, ως προσηκον ην, κεκοινωνηκεναι και
Ἀθανασιωι τωι αιδεσιμωτατωι επισκοπωι ες τα μαλιστα εις ομονοιαν ελθειν. ευ ισθι
τοινυν, ως ενεκα γε τουτων πανυ σε επαινεσας εχω, οτι πασαν αφεις αψιμαχιαν, ο
τωι θεωι φιλον ην, πεποιηκας της προς την εκκλησιαν ενωσεως αντιλαμβανομενος.
ινα τοινυν και ων επιθυμεις τετυχηκεναι δοκοιης, επιτρεψαι σοι δειν ωιηθην
οχηματος επιβηναι δημοσιου και εις το στρατοπεδον της εμης ημεροτητος
σπουδασαι. σον λοιπον εστω μηδεν μελλησαι, αλλα της επιστολης σοι ταυτης
οχηματος δημοσιου εξουσιαν χορηγουσης ευθεως προς ημας αφικεσθαι, ινα και την
επιθυμιαν εμπλησηις την σαυτου και θεασαμενος ημας της προσηκουσης απολαυσηις
ευφροσυνης. ο θεος σε διαφυλαξει, αδελφε αγαπητε.
 
 
 

38
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71.1 Ουτω μεν ουν τελος εσχεν η συσκευη, και οι Μελιτιανοι
καταισχυνθεντες απεστρα φησαν, οι δε περι Ευσεβιον ουδ' ουτως ηρεμησαν. εμελε
γαρ αυτοις ου των Μελιτιανων, αλλα των περι Ἄρειον και εφοβουντο, μη
παυσαμενων εκεινων μηκετι τους υποκρινο 71.2 μενους ευρωσι, δι' ων τουτους
εισαγαγειν δυνωνται. παροξυνουσι τοινυν παλιν 71.2 τους Μελιτιανους και πειθουσι
τον βασιλεα συνοδον αυθις εν Τυρωι κελευσαι γενεσθαι. και κομης ∆ιονυσιος
αποστελλεται και στρατιωται δορυφοροι διδονται τοις περι Ευσεβιον. και ο μεν
Μακαριος δεσμιος δια στρατιωτων πεμπεται εις Τυρον, εμοι δε γραφει και αναγκην
71.3 επιτιθησιν, ωστε και ακοντας ημας αποστελλεσθαι. την μεν ουν πασαν
συσκευην γνωναι δυνατον, εξ ων εγραψαν οι επισκοποι της Αιγυπτου· πως δε παρ'
αυτων εξ αρχης συνετεθη, αναγκαιον αν ειη λεγειν· και γαρ εντευθεν θεωρειν την
κακοηθειαν 71.4 και την πανουργιαν την καθ' ημων γενομενην εξεστιν. επισκοποι
εισιν εν Αιγυπτωι και Λιβυηι και Πενταπολει εγγυς εκατον. ουδεις τουτων ημας
ηιτιατο, ου πρεσβυτερος εμεμφετο, ου των λαων τις κατελαλει, αλλ' οι Μελιτιανοι οι
απο Πετρου εκβληθεντες και οι Ἀρειανοι ησαν οι την επιβουλην μερισαμενοι. και οι
μεν το κατηγορειν, οι δε το 71.5 δικαζειν εαυτοις εξεδικουν. ημεις μεν ουν
παρηιτουμεθα τους περι Ευσεβιον ως εχθρους δια την αιρεσιν οντας, επειτα τον
λεγομενον κατηγορον μη ειναι πρεσβυτερον ολως εδεικνυμεν ουτως. οτε Μελιτιος
υπεδεχθη, ως μηποτ' ωφελε, γινωσκων αυτου την πανουργιαν ο μακαριτης
Ἀλεξανδρος απηιτησεν αυτον βρεβιον, ων ελεγεν εχειν επι σκοπων εν Αιγυπτωι και
των εν αυτηι τηι Ἀλεξανδρειαι πρεσβυτερων και διακονων και ει εχει τινας εν τηι
χωραι αυτης. τουτο δε πεποιηκεν ο παπας Ἀλεξανδρος, ινα μη Μελιτιος λαβων την
της εκκλησιας παρρησιαν πωλησηι πολλους και ψευσηται καθ' ημεραν υποβαλλων
ους βουλεται. των μεν ουν εν Αιγυπτωι πεποιηκε το βρεβιον τουτο· 71.6 Βρεβιον
δοθεν παρα Μελιτιου Ἀλεξανδρωι τωι επισκοπωι εγω Μελιτιος εν Λυκωι Λουκιος εν
Ἀντινοου Φασιλευς εν Ἑρμουπολει Ἀχιλλευς εν Κουσαις Ἀμμωνιος εν ∆ιοσπολει ...
εν Πτολεμαιδι Παχυμης εν Τεντυραις ... εν Μαξιμιανουπολει Θεοδωρος εν Κοπτωι [εν
Θηβαιδι] Καλης εν Ἑρμεθι Κολλουθος εν τηι ανω Κυνωι Πελαγιος εν Ὀξυρυγχωι
Πετρος εν Ἡρακλεους Θεων εν Νειλουπολει Ἰσαακ εν Λητους Ἡρακλειδης εν
Νικιους Ἰσαακ εν Κλεοπατριδι Μελας εν Ἀρσενοιτηι ... εν Ἡλιους Ἀμως εν Λεοντων
Ἰσιων εν Ἀθριβι ... εν Φαρβεθωι Ἁρποκρατιων εν Βουβαστωι Μωσης εν Φακουσαις
Καλλινικος εν Πηλουσιωι Ευδαιμων εν Τανει Ἐφραιμ εν Θμουι ... εν Σαι Ἑρμαιων εν
Κυνωι και Βουσιρι Σωτηριχος εν Σεβεννυτωι Πινινουθης εν Φθενεγυ Κρονιος εν
Μετηλι Ἀγαθαμμων εν τηι Ἀλεξανδρεων χωραι εν Μεμφι Ἰωαννης (κελευσθεις παρα
του βασιλεως ειναι μετα του αρχιεπι σκοπου) Οι μεν εν Αιγυπτωι ουτοι, των δε εν
Ἀλεξανδρειαι ειχε κληρικων· Ἀπολλωνιος πρεσβυτερος Ειρηναιος πρεσβυτερος
∆ιοσκορος πρεσβυτερος Τυραννος πρεσβυτερος ∆ιακονοι Τιμοθεος διακονος
Ἀντινοος διακονος Ἡφαιστιων διακονος και Μακαριος πρεσβυτερος της
Παρεμβολης
72.1 Τουτους Μελιτιος και παροντας παρεδωκεν Ἀλεξανδρωι τωι επισκοπωι.
του δε λεγο μενου Ἰσχυρα ουτ' εμνημονευσεν ουτε ολως εν τωι Μαρεωτηι εσχηκεναι
πρεσβυτερον πωποτε ωμολογησε. και ομως και οι εχθροι ουκ αφισταντο και ο μη
πρεσβυτερος ως πρεσ 72.2 βυτερος επλαττετο. κομης γαρ ην ο αναγκαζων και
στρατιωται ειλκον ημας. αλλα και ουτως η χαρις του θεου νενικηκεν· ουτε γαρ
Μακαριον ηλεγξαν περι του ποτηριου, αλλα και Ἀρσενιος, ον εθρυλησαν ανηιρησθαι
παρ' ημων, ειστηκει ζων και δεικνυων την εκεινων 72.3 συκοφαντιαν. μη
δυνηθεντων τοινυν εκεινων ελεγξαι τον Μακαριον οι περι Ευσεβιον εχαλεπαινον
ως απολεσαντες οπερ εθηρευον, και πειθουσι τον κομητα τον συν αυτοις ∆ιονυσιον,
 
 
 

39
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιν' εις τον Μαρεωτην αποστειληι, μη αρα τι δυνηθωσιν ευρειν εκει κατα του
πρεσβυτερου, μαλλον δε ινα απελθοντες καττυσωσιν αποντων ημων, ως βουλονται.
τουτο γαρ ην το σπουδαζομενον αυτοις. αμελει λεγοντων ημων «περιττην μεν ειναι
την εις τον Μαρεωτην αποδημιαν», α γαρ εκ πολλου χρονου μεμελετηκασι, μη
προφασιζεσθωσαν ενδεως ειρηκεναι μηδε υπερτιθεσθωσαν, α γαρ ενομιζον εχειν
ειρηκασι και λοιπον απο ρουντες προφασιζονται· η ει χρεια και του Μαρεωτου, τους
γουν υποπτους μη πεμπεσθαι. 72.4 ο μεν κομης περι των υποπτων επειθετο, εκεινοι
δε παντα μαλλον η τουτο πεποιηκασιν. ους γαρ παρηιτουμεθα δια την αρειανην
αιρεσιν, ουτοι σπουδαιως απηλθον, ∆ιογνιος Μαρις Θεοδωρος Μακεδονιος
Ουρσακιος και Ουαλης. παλιν τε γραμματα προς τον επαρχον της Αιγυπτου, και
στρατιωτικη δορυφορια, και το γε θαυμαστον και πασης υπερ οψιας γεμον,
Μακαριον μεν τον κατηγορουμενον πεποιηκασι δια στρατιωτων απομειναι, 72.5 τον
δε κατηγορον μεθ' εαυτων απηγαγον. τις ουν λοιπον εκ τουτων ου θεωρει την
συσκευην; τις ου συνοραι λευκως των περι Ευσεβιον την πονηριαν; ει γαρ κρισεως ην
εν τωι Μαρεωτηι χρεια, εδει και τον κατηγορουμενον αποστελλεσθαι, ει δε μη
κρισεως ενεκεν απηρχοντο, δια τι τον κατηγορον επηγοντο; και γαρ ηρκει οτι μη
απεδειξεν. αλλα τουτο πεποιηκασιν, ιν', επειδη παροντα τον πρεσβυτερον ουκ
ηλεγξαν, τουτον αποντα 72.6 συσκευασωνται και τυρευσωσιν, απερ αυτοις εδοκει.
και γαρ τους πρεσβυτερους της Ἀλεξανδρειας και της χωρας πασης μεμψαμενους, οτι
μονοι παρεγενοντο, και αξιουντας καν αυτους παρειναι οις επραττον (ειδεναι γαρ
ελεγον και το πραγμα και τα κατα τον λεγομενον Ἰσχυραν) ουκ επετρεψαν, αλλα
τον μεν επαρχον της Αιγυπτου Φιλαγριον παραβατην και στρατιωτας εθνικους ειχον
μεθ' εαυτων εξεταζοντας α μηδε κατηχου μενους επρεπε θεωρειν, τους δε κληρικους
ου συνεχωρησαν, ινα μη κακει ωσπερ εν τηι Τυρωι τους διελεγχοντας αυτους εχωσιν.
73.1 Ἀλλ' ουδε ουτως λαθειν ηδυνηθησαν. συνορωντες γαρ οι πρεσβυτεροι
της πολεως και του Μαρεωτου τας κακουργιας αυτων εγραψαν και διεμαρτυραντο
ταυτα· 73.2ν Θεογνιωι, Μαρι και Μακεδονιωι, Θεοδωρωι και Ουρσακιωι και Ουαλεντι
τοις απο Τυρου ελθουσιν επισκοποις παρα των πρεσβυτερων και διακονων της
καθολικης εκ κλησιας Ἀλεξανδρειας υπο τον αιδεσιμωτατον επισκοπον Ἀθανασιον.
Ἔπρεπεν υμας ερχομενους και αγοντας μεθ' εαυτων τον κατηγορον αγαγειν και
Μακαριον τον πρεσβυτερον. αι γαρ κρισεις ουτως συνιστανται κατα τας αγιας
γραφας, ωστε τον κατηγορον μετα του κατηγορουμενου εσταναι. επειδη δε ουτε
Μακαριον ηγαγετε ουτε ο αιδεσιμωτατος ημων επισκοπος Ἀθανασιος μεθ' υμων
εισηλθεν, ηξιωσαμεν καν αυτοι παρειναι εν τηι κρισει, ινα παροντων ημων ασφαλης
η εξετασις γενηται και πει 73.3 σθωμεν και ημεις. επειδη δε ου τουτο συνεχωρησατε,
αλλα μονοι μετα του επαρχου της Αιγυπτου και του κατηγορου ηθελησατε πραττειν
α βουλεσθε, ομολογουμεν οτι υποψιαν ειδομεν εν τωι πραγματι πονηραν, και
εθεωρησαμεν οτι συσκευη και επιβουλη μονον εστιν η εισοδος υμων. δια τουτο
ταυτην υμιν επιδιδομεν την επιστολην μαρτυριον εσομενην εις αληθινην συνοδον,
ινα γνωσθηι πασιν οτι κατα μονομερειαν, απερ ηθελη 73.4 σατε, επραξατε και ουδεν
ετερον η συσκευην ηθελησατε συνθειναι καθ' ημων. του των δε τα ισα
επιδεδωκαμεν και Παλλαδιωι τωι κουριωσωι του Αυγουστου, ινα μη κρυβηι παρ' υμων.
α γαρ επραξατε, τοιαυτα λοιπον ημας υποπτευειν και λογιζεσθαι ποιει περι υμων.
73.5 ∆ιονυσιος πρεσβυτερος επιδεδωκα Ἀλεξανδρος πρεσβυτερος Νειλαρας
πρεσβυτερος Λογγος πρεσβυτερος Ἀφθονιος πρεσβυτερος Ἀθανασιος πρεσβυτερος
Ἀμυντιος πρεσβυτερος Πιστος πρεσβυτερος Πλουτιων πρεσβυτερος ∆ιοσκορος
πρεσβυτερος Ἀπολλωνιος πρεσβυτερος Σαραπιων πρεσβυτερος Ἀμμωνιος
πρεσβυτερος Γαιος πρεσβυτερος Ῥινος πρεσβυτερος Αιθαλης πρεσβυτερος ∆ιακονοι
 
 
 

40
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μαρκελλινος διακονος Ἀππιανος διακονος Θεων διακονος Τιμοθεος διακονος και
Τιμοθεος αλλος διακονος.
74.1 Τα μεν των απο της πολεως κληρικων γραμματα τε και ονοματα ταυτα,
α δε και οι απο του Μαρεωτου κληρικοι εγραψαν γινωσκοντες τον τροπον του
κατηγορου και εν τηι περιοδειαι συν εμοι οντες εστι ταυτα· 74.2ν Τηι αγιαι συνοδωι των
μακαριων επισκοπων της καθολικης εκκλησιας οι κατα Μαρεωτην παντες
πρεσβυτεροι και διακονοι εν κυριωι χαιρειν. Ειδοτες το γεγραμμενον, οτι «α ειδον οι
οφθαλμοι σου λεγε», και οτι «μαρτυς ψευδης ουκ ατιμωρητος εσται», α ειδομεν,
μαρτυρουμεν, μαλιστα οτι αναγκαιαν ημων εποιησεν ειναι την μαρτυριαν η
γενομενη συσκευη κατα του επισκοπου ημων Ἀθανασιου. θαυμαζομεν γαρ πως ολως
Ἰσχυρας καν εις μετρον της εκκλησιας εμετρηθη, περι ου πρωτον 74.3 διηγησασθαι
αναγκαιον ηγουμεθα. Ἰσχυρας ουδεποτε λειτουργος της εκκλησιας γεγονεν, αλλ'
εαυτον μεν προ τουτου εφημισε Κολλουθου πρεσβυτερον, ουκ εσχε δε τον
πειθομενον αυτωι ει μη μονον τους συγγενεις εαυτου. ουτε γαρ εκκλησιαν εσχε ποτε
ουτε ολως κληρικος ενομισθη παρα τοις ολιγον διεστωσιν απο της κωμης αυτου
πλην μονοις, 74.4 ως προειπομεν, τοις συγγενεσιν εαυτου. αλλα και ομως τοιαυτην
εαυτωι προση γοριαν επιφημισας επι της συνοδου της συγκροτηθεισης εν
Ἀλεξανδρειαι επι τηι παρουσιαι του πατρος ημων Ὁσιου καθηιρεθη και λαικος συνηχθη
και ουτως εμεινε τον εξης χρονον 74.5 εκπεσων και της ψευδους υπονοιας του
πρεσβυτεριου. περι γαρ των ηθων αυτου περιττον ηγουμεθα λεγειν δυναμενων
παντων ειδεναι τα τοιαυτα. επειδη δε περι κλασεως ποτηριου και τραπεζης
εσυκοφαντησεν ημων τον επισκοπον Ἀθανασιον, και περι τουτου διηγησασθαι υμιν
αναγκαιον ηπειχθημεν. φθασαντες γαρ ειπομεν εκκλησιαν αυτον μηδε ποτε
εσχηκεναι εν τωι Μαρεωτηι, ως δε επι θεου μαρτυρος ουδε ποτηριον κεκλασται ουδε
τραπεζα ανετραπη παρα του επισκοπου ημων ουδε παρ' αλλου τινος των συνοντων
74.6 αυτωι, αλλα παντα εστι τα λεγομενα συκοφαντια. και ταυτα λεγομεν ου μακραν
του επισκοπου αποντες, παντες γαρ συν αυτωι εσμεν, οταν περιοδευηι τον Μαρεωτην·
και ουδεποτε μονος περιερχεται, αλλα μετα παντων ημων των πρεσβυτερων και των
διακονων και λαων ικανων. διο και ως συμπαροντες αυτωι εν πασηι περιοδειαι, ηι
πεποιηται προς ημας, ταυτα λεγομεν και μαρτυρουμεν οτι ουτε ποτηριον κατεαγεν
ουτε τραπεζα 74.7 ανετραπη, αλλα παντα ψευδεται, ως και αυτος δια της εαυτου
χειρος μαρτυρει. θε λησαντα γαρ αυτον συναχθηναι μετα το απελθειν αυτον μετα
Μελιτιανων και τοιαυτα φημισαι κατα του επισκοπου ημων Ἀθανασιου ουκ
εδεξαντο αυτον, καιτοι γραψαντα και ιδιαι χειρι ομολογησαντα μηδεν τουτων
γεγενησθαι, αλλ' υποβεβλησθαι υπο τινων ταυτα ειπειν.
75.1 ∆ιο και ελθοντες οι περι Θεογνιον και Θεοδωρον και Μαριν και
Μακεδονιον και Ουρσακιον και Ουαλεντα εις τον Μαρεωτην ουδεν ευροντες αληθες,
αλλα μελλοντος του πραγματος ελεγχεσθαι οτι συκοφαντιαν ειργασαντο κατα του
επισκοπου ημων Ἀθα νασιου αυτοι οι περι Θεογνιον εχθροι τυγχανοντες τους
συγγενεις αυτου και τινας 75.2 Ἀρειομανιτας πεποιηκασιν ειπειν, απερ ηθελον. ου
γαρ τις του λαου κατα του επισκοπου ειρηκεν, αλλ' αυτοι τωι φοβωι του επαρχου της
Αιγυπτου Φιλαγριου και 75.3 ταις απειλαις και τηι προστασιαι των Ἀρειομανιτων,
απερ ηθελησαν, πεποιηκασι. και γαρ ελθοντας ημας ελεγξαι την συκοφαντιαν ουκ
επετρεψαν, αλλα απερριπτον μεν ημας, ους δε ηθελον συσκευαζομενοι
προσεδεχοντο και συνετιθεντο αυτοις δια τον φοβον του επαρχου Φιλαγριου, δι' ον
ουτε παρειναι ημας επετρεψαν, ινα καν τους υποβαλλομενους 75.4 υπ' αυτων
δυνηθωμεν ελεγξαι, ει της εκκλησιας εισιν η Ἀρειομανιται. οιδατε δε, αγαπητοι
πατερες, και υμεις, ως διδασκετε ημας, οτι εχθρων ουκ ισχυει μαρτυρια. και οτι μεν
 
 
 

41
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αληθευομεν, μαρτυρει μεν και η χειρ Ἰσχυρα, μαρτυρει δε και τα πραγματα αυτα, οτι
ημων μεν μηδεν συνειδοτων τοιουτον τι γεγενησθαι Φιλαγριον παρελαβον μεθ'
εαυτων, 75.5 ινα τωι φοβωι του ξιφους και ταις απειλαις α βουλονται συσκευασωνται.
ταυτα ως επι θεου μαρτυρουμεν, ταυτα ως ειδοτες και εσομενην κρισιν παρα θεου
λεγομεν, θελοντες μεν ελθειν παντες προς υμας, αρκεσθεντες δε τοις εξ ημων, ινα τα
γραμματα την των μη παραγενομενων παρουσιαν αποπληρωσηι. 75.6 Ἰγγενιος
πρεσβυτερος ερρωσθαι υμας ευχομαι εν κυριωι, αγαπητοι πατερες Θεων πρεσβυτερος
Ἀμμωνας πρεσβυτερος Ἡρακλειος πρεσβυτερος Βοκκων πρεσβυτερος Τρυφων
πρεσβυτερος Πετρος πρεσβυτερος Ἱεραξ πρεσβυτερος Σαραπιων πρεσβυτερος
Μαρκος πρεσβυτερος Πτολλαριων πρεσβυτερος Γαιος πρεσβυτερος ∆ιοσκορος
πρεσβυτερος ∆ημητριος πρεσβυτερος Θυρσος πρεσβυτερος ∆ιακονοι Πιστος διακονος
Ἀπολλως διακονος Σερρας διακονος Πιστος διακονος Πολυνικος διακονος
Ἀμμωνιος διακονος Μαυρος διακονος Ἥφαιστος διακονος Ἀπολλως διακονος
Μετωπας διακονος Ἀπολλως διακονος Σεραπας διακονος Μελιφθογγος διακονος
Λουκιος διακονος Γρηγορας διακονος
76.1 Οι αυτοι προς τον κουριωσον και Φιλαγριον τοτε λεγομενον επαρχον
Αιγυπτου Φλαβιωι Φιλαγριωι και Φλαβιωι Παλλαδιωι δουκιναριωι παλατινωι κουριωσωι
και Φλαβιωι Ἀντωνινωι βιαρχωι κεντηναριωι των κυριων μου των λαμπροτατων
επαρχων του ιερου πραιτωριου παρα των πρεσβυτερων και διακονων του
Μαρεωτου, νομου της καθολικης εκκλησιας της υπο τον αιδεσιμωτατον επισκοπον
Ἀθανασιον· δια των εξης υπογραφοντων ταδε μαρτυρουμενοι επιδιδοαμεν· 76.2
Ἐπειδη Θεογνιος και Μαρις και Μακεδονιος και Θεοδωρος και Ουρσακιος και
Ουαλης ως αποσταλεντες υπο παντων των επισκοπων των συνελθοντων εν τηι Τυρωι
απηντησαν εν τηι ημετεραι παροικιαι φασκοντες εντολας ειληφεναι, ως ζητησαι τινα
εκ κλησιαστικα πραγματα, εν οις ελεγον και περι ποτηριου κυριακου κεκλασμενου
υπο βληθεντος αυτοις υπο Ἰσχυρα, ον ηγαγον μεθ' εαυτων, λεγοντος εαυτον ειναι
πρεσ 76.3 βυτερον, ος ουκ εστι πρεσβυτερος, –υπο γαρ Κολλουθου του πρεσβυτερου
φαντασθεντος επισκοπην και υστερον υπο κοινης συνοδου Ὁσιου και των συν αυτωι
επισκοπων κε λευσθεντος πρεσβυτερου ειναι, καθο και προτερον ην, κατεσταθη και
κατα ακολουθιαν παντες οι υπο Κολλουθου κατασταθεντες ανεδραμον εις τον αυτον
τοπον, εις ον και προ τερον ησαν, ως και αυτος Ἰσχυρας λαικος ωφθη, ην τε λεγει
εχειν εκκλησιαν, μηδε πωποτε εκκλησιαν γεγενησθαι, αλλ' οικητικον οικηματιον
μικρον ορφανου παιδιου Ἰσιωνος 76.4 τουνομα, –και δια τοι τουτο τηιδε τηι
διαμαρτυριαι εχρησαμεθα επορκιζοντες σε κατα του παντοκρατορος θεου και κατα
των δεσποτων ημων Κωνσταντινου του Αυγουστου, και των επιφανεστατων
Καισαρων παιδων αυτου ταυτα αυτα εις γνωσιν ανενεγκειν τηι ευσεβειαι αυτων. ουτε
γαρ πρεσβυτερος εστι της καθολικης εκκλησιας ουτε εκκλησιαν 76.5 εχει ουτε ποτε
ποτηριον εκλασθη, αλλα παντα ψευδεται και πλαττεται. υπατειαι 76.5 Ἰουλιου
Κωνσταντιου του λαμπροτατου πατρικιου αδελφου του ευσεβεστατου βασιλεως
Κωνσταντινου του Αυγουστου και Ῥουφινου Ἀλβινου των λαμπροτατων, Θωθ
δεκατηι.
77.1 Οι μεν ουν πρεσβυτεροι ταυτα, α δε και οι επισκοποι οι μεθ' ημων
ελθοντες εις την Τυρον συνορωντες την συσκευην και την επιβουλην εγραψαν και
διεμαρτυ ραντο, εστι ταυτα· 77.2ν Τοις εν Τυρωι συνελθουσιν επισκοποις, κυριοις
τιμιωτατοις, οι απ' Αιγυπτου συν Ἀθανασιωι ελθοντες της καθολικης εκκλησιας εν
κυριωι χαιρειν. Ουκετι νομιζομεν την συσκευην αδηλον ειναι την παρα των περι
Ευσεβιον και Θεογνιον και Μαριν και Ναρκισσον και Θεοδωρον και Πατροφιλον
ημιν γιγνομενην. και κατ' αρχην μεν γαρ παρηιτουμεθα παντες δια του
 
 
 

42
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συλλειτουργου ημων Ἀθανασιου παροντων αυτων την ακροασιν γενεσθαι ειδοτες
οτι και ενος μονου εχθρου παρουσια, 77.3 μητιγε πολλων, ταραττειν και βλαπτειν
δυναται την ακροασιν. οιδατε γαρ και υμεις αυτοι την εχθραν αυτων, ην ου προς
ημας μονον εσχηκασιν, αλλα και προς παντας τους ορθοδοξους, οτι δια την Ἀρειου
μανιαν και την ασεβη διδασκαλιαν εκεινου κατα παντων επιφυονται και πασι
συσκευαζονται. επειδη δε θαρρουντες ημεις τηι αληθειαι δειξαι την συκοφαντιαν την
κατα της εκκλησιας υπο των Μελιτιανων γινομενην ηθε λησαμεν, ουκ οιδαμεν πως
οι περι Ευσεβιον ταραττειν τα παρ' ημων λεγομενα επει ρωντο και επι πολυ
εσπουδαζον τα παρ' ημων λεγομενα εκβαλλεσθαι, τοις μεν ακεραιως δικαζουσιν
απειλουντες, τους δε και υβριζοντες, μονον ινα το καθ' ημων σπουδαζομενον 77.4
αυτοις γενηται. και ισως η ενθεος υμων ευλαβεια, κυριοι τιμιωτατοι, ηγνοει την
γενομενην παρ' αυτων συσκευην, αλλα νυν νομιζομεν φανεραν γεγενησθαι αυτην.
ιδου γαρ φανερως αυτοι την συσκευην ενεδειξαντο. τους γαρ εξ αυτων
υποπτευομενους αποστειλαι ηθελησαν εις τον Μαρεωτην, ινα αποντων ημων και
ενταυθα μενοντων τους 77.5 μεν λαους ταραξωσιν, α δε βουλονται διαπραξωνται.
ειδον γαρ οτι οι Ἀρειο μανιται και Κολλουθιανοι και Μελιτιανοι εχθροι της
καθολικης εκκλησιας εισι· δια τουτο εσπουδασαν αποστειλαι τουτους, ινα παροντων
εχθρων καττυσωσι καθ' ημων, α βου λονται. και γαρ οι ενταυθα Μελιτιανοι
απεστειλαν εξ εαυτων τινας και προ τεσσα ρων μεν ημερων ωσπερ ειδοτες τουτο το
σκεμμα γιγνομενον εσεσθαι, καθ' εσπεραν δε δυο βηριδαριους προς το και απο της
Αιγυπτου Μελιτιανους συναγαγειν εις τον Μαρεωτην, δια το μη ειναι εκει μηδενα
καθολου, και Κολλουθιανους και Ἀρειομανιτας απο αλλων 77.6 τοπων και καττυσαι
καθ' ημων αυτους λεγειν. οιδατε γαρ και υμεις, οτι αυτος Ἰσχυρας ωμολογησεν εφ'
υμων ου πλεον επτα συναγομενων εχειν. επει ουν μετα το αυτους κατασκευασαι,
οπερ βουλονται, και αποστειλαι τους υποπτους ηκουσαμεν οτι καθ' εκαστον υμων
περιερχομενοι απαιτουσιν υπογραφην προς το δοκειν τηι παντων υμων σκεψει
γεγενησθαι, τουτου ενεκεν γραψαι υμιν ηπειχθημεν και επιδουναι τοδε το
μαρτυριον, μαρτυρομενοι μεν οτι συσκευαζομεθα και πασχομεν υπ' αυτων και δι'
αυτων επιβουλην, αξιουντες δε οπως εν νωι λαβοντες τον του θεου φοβον και κατα
γνοντες οτι χωρις ημων απεστειλαν ους ηθελησαν, μη υπογραψητε, ινα μη, απερ
αυτοι 77.7 καθ' εαυτους καττυουσι, ταυτα ως παρ' υμων γιγνομενα λεγωσι. και γαρ
πρεπει τους εν Χριστωι ανθρωπους μη εις ανθρωπινα βλεπειν, αλλα την αληθειαν
παντων προκρινειν. και μητε απειλην ηι χρωνται προς παντας μητε συσκευην
φοβηθητε, αλλα 77.8 μαλλον τον θεον. εδει γαρ, ειπερ ην ολως ακολουθον εις τον
Μαρεωτην αποσταληναι, και ημας συμπαρειναι, ινα τους μεν εχθρους της εκκλησιας
ελεγξωμεν, τους δε ξενους 77.9 αποδειξωμεν, και καθαρα του πραγματος η ερευνα
γενηται. οιδατε γαρ οτι οι περι Ευσεβιον εκαττυσαν επιστολην επιδοθηναι ως απο
Κολλουθιανων και Μελιτιανων και Ἀρειανων γραφεισαν καθ' ημων, και δηλον οτι
αυτοι οι εχθροι της καθολικης εκκλησιας ουδεν αληθες περι ημων, αλλα παντα καθ'
ημων λεγουσιν. ο δε νομος του θεου ουτε 77.10 εχθρον μαρτυρα ουτε κριτην ειναι
βουλεται. λοιπον ως εν ημεραι κρισεως λογον μελλοντες διδοναι λαβοντες το
μαρτυριον τουτο και γνοντες συσκευην την καθ' ημων γενομενην παρακληθεντες
φυλαξασθε μηδεν τι καθ' ημων πραξαι μηδε συναρασθαι τηι των περι Ευσεβιον
σκεψει. και γαρ παλιν οιδατε, ως προειπομεν, ως εχθροι εισιν ημων, και δια τι
Ευσεβιος ο της Καισαρειας εχθρος γεγονεν απο περυσιν. ερρωσθαι υμας ευχομεθα,
κυριοι ποθεινοτατοι.
78.1 Φλαβιωι ∆ιονυσιωι τωι λαμπροτατωι κομητι παρα των επισκοπων της
Αιγυπτου καθολικης εκκλησιας των ελθοντων εις Τυρον. 78.2 Ουκετι νομιζομεν την
 
 
 

43
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συσκευην αδηλον ειναι την παρα των περι Ευσεβιον και Θεογνιον και Μαριν και
Ναρκισσον και Θεοδωρον και Πατροφιλον ημιν γιγνομενην. κατ' αρχην μεν γαρ
παρηιτουμεθα παντες δια του συλλειτουργου ημων Ἀθανασιου παροντων αυτων την
ακροασιν γενεσθαι ειδοτες οτι και ενος μονου εχθρου παρουσια, 78.3 μητιγε πολλων,
ταραττειν και βλαπτειν δυναται την ακροασιν. φανερα γαρ εστιν η εχθρα αυτων, ην
ου προς ημας μονον εσχηκασιν, αλλα και προς παντας τους ορθο δοξους, οτι κατα
παντα επιφυονται και πασι συσκευαζονται. επειδη δε θαρρουντες ημεις τηι αληθειαι
δειξαι την συκοφαντιαν την κατα της εκκλησιας υπο των Μελιτιανων γενομενην
ηθελησαμεν, ουκ οιδαμεν πως αυτοι οι περι Ευσεβιον ταραττειν τα παρ' ημων
λεγομενα επειρωντο και επι πολυ εσπουδαζον τα παρ' ημων λεγομενα εκβαλλεσθαι,
τοις μεν ακεραιως δικαζουσιν απειλουντες, τους δε και υβριζοντες, μονον ινα το
καθ' 78.4 ημων σπουδαζομενον αυτοις γενηται. και ισως η χρηστοτης σου ηγνοει την
καθ' ημων γινομενην παρ' αυτων συσκευην, αλλα νυν νομιζομεν φανεραν αυτην
γεγενησθαι. ιδου γαρ φανερως αυτοι την συσκευην ενεδειξαντο. τους γαρ εξ εαυτων
υποπτευομενους αποστειλαι ηθελησαν εις τον Μαρεωτην, ινα αποντων ημων και
ενταυθα μενοντων τους 78.5 μεν λαους ταραξωσιν, α δε βουλονται διαπραξωνται.
ειδοτες γαρ οτι Ἀρειομανιται και Κολλουθιανοι και Μελιτιανοι εχθροι της
εκκλησιας εισι, δια τουτο εσπουδασαν απο στειλαι τουτους, ινα παροντων εχθρων
καττυσωσι καθ' ημων, α βουλονται. και γαρ ηδη οι ενταυθα Μελιτιανοι απεστειλαν
εξ αυτων τινας και προ τεσσαρων μεν ημερων ωσπερ ειδοτες τουτο το σκεμμα
γενομενον εσεσθαι, καθ' εσπεραν δε δυο βηριδαριους προς το και απο της Αιγυπτου
Μελιτιανους συναγαγειν εις τον Μαρεωτην, δια το μη ειναι εκει μηδενα καθολου,
και Κολλουθιανους και Ἀρειομανιτας απ' αλλων τοπων και 78.6 καττυσαι καθ' ημων
αυτους λεγειν. οιδε δε σου η χρηστοτης οτι αυτος Ἰσχυρας ωμολογησεν επι σου μη
πλεον επτα συναγομενων εχειν. επει ουν μετα το αυτους κατα σκευασαι, οπερ
βουλονται, και αποστειλαι τους υποπτους ηκουσαμεν οτι καθ' εκαστον των
επισκοπων περιερχομενοι απαιτουσιν υπογραφην προς το δοκειν τηι παντων αυτων
σκεψει γενεσθαι, τουτου ενεκεν ανενεγκειν επι την σην λαμπροτητα ηπειχθημεν και
επιδουναι τοδε το μαρτυριον, μαρτυρομενοι μεν οτι συσκευαζομεθα και πασχομεν
υπ' αυτων και δι' αυτων επιβουλην, αξιουντες δε οπως εν νωι λαβων τον φοβον του
θεου και τας ευσεβεις εντολας του θεοφιλεστατου βασιλεως ως καταγνους οτι χωρις
ημων ους ηθελησαν απεστειλαν, μη ανασχηι αυτων. 78.7 Ἀδαμαντιος επισκοπος
επιδεδωκα Ἰσχυρας Ἄμμων Πετρος Ἀμμωνιανος Τυραννος Ταυρινος Σαραπαμμων
Αιλουριων Ἁρποκρατιων Μωυσης Ὀπτατος Ἀνουβιων Σαπριων Ἀπολλωνιος
Ἰσχυριων Ἀρβαιθιων Ποταμων Παφνουτιος Ἡρακλειδης Θεοδωρος Ἀγαθαμμων
Γαιος Πιστος Ἀθας Νικων Πελαγιος Θεων Πανινουθιος Νοννος Ἀριστων Θεοδωρος
Ειρηναιος Βλασταμμων Φιλιππος Ἀπολλως ∆ιοσκορος Τιμοθεος ∆ιοσπολεως
Μακαριος Ἡρακλαμμων Κρονιος Μουις Ἰακωβος Ἀριστων Ἀρτεμιδωρος Φινεες Ψαις
Ἡρακλειδης
79.1 Και δευτερον οι αυτοι Φλαυιωι ∆ιονυσιωι τωι λαμπροτατωι κομητι οι εν
Τυρωι απ' Αιγυπτου ελθοντες επισκοποι της καθολικης εκκλησιας. Πολλας ορωντες
συσκευας καθ' ημων γινομενας και επιβουλας εκ συσκευης των περι Ευσεβιον και
Ναρκισσον και Φλακιλλον και Θεογνιον και Μαριν και Θεοδωρον και Πατροφιλον,
ους κατα την αρχην θελησαντες παραιτησασθαι ουκ επετραπημεν, αναγκην εχομεν
επι τηνδε την διαμαρτυριαν ελθειν. και γαρ πολλην υπερ Μελιτιανων ορωμεν
σπουδην γιγνομενην, κατα δε της καθολικης εκκλησιας της εν Αιγυπτωι δι' ημων
επιβουλην. οθεν επιδιδομεν σοι τηνδε την επιστολην αξιουντες εν νωι σε λαβειν τον
θεον 79.2 τον παντοκρατορα τον την βασιλειαν του ευσεβεστατου και
 
 
 

44
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεοφιλεστατου βασιλεως Κωνσταντινου διαφυλαττοντα τηρησαι την ακροασιν των
καθ' ημας πραγματων αυτωι τωι ευσεβεστατωι βασιλει. και γαρ ευλογον αποσταλεντα
σε παρα της βασιλειας αυτου 79.3 και ημων επικαλεσαμενων την ευσεβειαν αυτου
αυτωι τηρησαι το πραγμα. ουκετι γαρ φερομεν συσκευαζομενοι και επιβουλευομενοι
δια των περι Ευσεβιον των προειρημενων. και δια τουτο τωι ευσεβεστατωι και
θεοφιλεστατωι βασιλει τηρηθηναι το πραγμα αξιου μεν, παρ' ωι δυναμεθα και τα
δικαια της εκκλησιας και τα εαυτων παραθεσθαι. πιστευο 79.4 μεν γαρ οτι η ευσεβεια
αυτου ακουσασα ου καταγνωσεται ημων. και παλιν ουν ορκιζο μεν σε τον
παντοκρατορα θεον και τον ευσεβεστατον βασιλεα αει εις πολλας ετων περιοδους
νικωντα και υγιαινοντα μετα των παιδων της ευσεβειας αυτου μηδεν πλεον πραξαι
μηδε επιτρεψαι τι σεαυτωι εν τηι συνοδωι κινησαι περι των καθ' ημας πραγ ματων,
αλλα τηρησαι τηι ευσεβειαι αυτου την ακροασιν. περι δε των αυτων και τοις κυριοις
μου επισκοποις τοις ορθοδοξοις εδηλωσαμεν.
80.1 Ταυτα δεξαμενος Ἀλεξανδρος ο επισκοπος της Θεσσαλονικης εγραψε
∆ιονυσιωι τωι κομητι ταυτα· 80.2ν Τωι δεσποτηι μου ∆ιονυσιωι Ἀλεξανδρος επισκοπος.
Φανεραν ορω κατα Ἀθανασιου συσκευην γενομενην. παντας γαρ ους παρηιτη σατο,
τουτους ουκ οιδα τι πεπονθοτες αποστειλαι ηθελησαν μηδε σημαναντες ημιν. ην γαρ
δοξαν κατα το αυτο σκεψασθαι, τινας δεησει αποσταληναι. συμβουλευσον ουν μη τι
προπετες γενεσθαι (εληλυθασι γαρ προς με τεθορυβημενοι λεγοντες «ηδη τα θηρια
εσφριχθαι, και μελλειν εξορμαν». περιηχηθησαν γαρ ως Ἰωαννου τινας αποστει 80.3
λαντος), μη προλαβοντες καττυσωσιν, ως αν εθελοιεν. οιδας γαρ οτι και
Κολλουθιανοι της εκκλησιας εχθροι οντες και Ἀρειανοι και Μελιτιανοι, ουτοι
παντες αλληλοις συμψηφοι γενομενοι, δυνανται μεγαλα κακα εργασασθαι. σκεψαι
ουν το συμφερον, ινα μη ανα κυψηι τι σκυθρωπον και αιτιαι υποβληθωμεν ως ου
κατα το δικαιον κριναντες. κακεινοι μαλιστα υφορωνται, μη διοδευοντες τας
εκκλησιας, ων οι επισκοποι εισιν ενταυθα, φοβον εμποιησαντες ταραξωσι πασαν την
Αιγυπτον ως τοις Μελιτιανοις παραδοντες. εκ του πλειστου γαρ τουτο συνορω
γινομενον.
81.1 Προς ταυτα ∆ιονυσιος ο κομης εγραψε τοις περι Ευσεβιον ταυτα· ...
Ταυτα ην α νυν διελεγομην τοις κυριοις μου τοις περι Φλακιλλον, οτι Ἀθανασιος
επιστας ηιτιασατο· «ους παρηιτησαμην», λεγων, «τουτους αποστελλεσθαι» και βοων
ως «αδικουμενος και περιγραφομενος», ταυτα και ο κυριος μου της ψυχης
Ἀλεξανδρος απε στειλε. και ινα γνωτε οτι κατα λογον εχει τα γραφεντα μοι παρα της
χρηστοτητος 81.2 αυτου, υπεταξα αυτα αναγνωσθησομενα υμιν. μεμνησθε δε και
των ανωθεν παρ' εμου γραφεντων· επεστειλα γαρ υμων τηι χρηστοτητι, κυριοι, οτι
χρη τους αποστελλο μενους κοινηι κρισει και δογματι αποσταληναι. ορατε τοινυν, μη
εγκληματι υποπεσηι τα γινομενα μηδε δικαιας μεμψεως αφορμην τοις βουλομενοις
ημας αιτιασασθαι δωμεν. ωσπερ γαρ βαρεισθαι το μερος των κατηγορων ου
προσηκει, ουτως ουδε το των φευ γοντων. νομιζω δε ου μικραν ειναι αφορμην καθ'
ημων μεμψεως, οταν φαινηται ο κυριος μου Ἀλεξανδρος μη συναινων τοις
πραττομενοις ...
82.1 Τουτων ουτω πραττομενων ανεχωρησαμεν απ' αυτων ως «απο συνοδου
των αθετουντων»· α γαρ εβουλοντο, ταυτα και επραττον. οτι μεν ουν τα πραττομενα
κατα μονομερειαν ουδεμιαν εχει δυναμιν, ουδεις εστιν, οστις αγνοει των παντων
ανθρωπων. 82.2 τουτο γαρ και ο θειος νομος κελευει, τουτο και ο μακαριος
αποστολος πασχων τοιαυτην επιβουλην και κρινομενος ηξιου λεγων· «εδει τους απο
της Ἀσιας Ἰουδαιους επι σου παρειναι και κατηγορειν, ει τι εχοιεν», οτε και ο Φηστος
θελοντων των Ἰουδαιων τοιαυτην επιβουλην εργασασθαι, οιαν νυν καθ' ημων ουτοι
 
 
 

45
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεποιηκασιν, ελεγεν· «ουκ εστιν εθος Ῥωμαιοις χαριζεσθαι τινα ανθρωπον, πριν η ο
κατηγορουμενος κατα προσωπον εχοι 82.3 τους κατηγορους τοπον τε απολογιας
λαβοι περι του εγκληματος». αλλ' οι περι Ευσεβιον και τον νομον παραποιειν
ετολμησαν και πλεον των αδικουντων αδικωτεροι γεγονασιν. ου γαρ εξ αρχης κατα
μονας επραξαν, αλλ' οτε παροντων ημων ησθενησαν, τοτε λοιπον εξελθοντες ως
Ἰουδαιοι συμβουλιον ελαβον κατα μονας, οπως ημας μεν απολεσωσι, την δε αιρεσιν
εισαγαγωσιν, ως εκεινοι τον Βαραββαν ηιτησαντο. τουτου χαριν αυτοι ταυτα παντα
πεποιηκεναι δι' εαυτων ωμολογησαν.
83.1 Και ει αρκει ταυτα προς πασαν απολογιαν, ομως υπερ του και πλεον
τουτων μεν την πονηριαν δειχθηναι, της δε αληθειας την ελευθεριαν, ουδεν ελυπει
και παλιν υπομνησαι και δειξαι ως αυτοι εαυτοις εναντια επραξαν και ως εν σκοτωι
βουλευομενοι τοις εαυτων προσεκοπτον και θελοντες ημας ανελειν εαυτους
ετρωσαν ως μαινομενοι. 83.2 περι μυστηριων γαρ ερευνωντες Ἰουδαιους ανεκρινον
και κατηχουμενους εξηταζον· «που ητε, οτε Μακαριος ηλθε και ανετρεψε την
τραπεζαν;» κακεινοι απεκριναντο οτι «ενδον οντες ετυγχανομεν». ουκουν ουκ ην
προσφορα, ει κατηχουμενοι ενδον ησαν. επειτα γραψαντες πανταχου ως «εστωτος
του πρεσβυτερου και επιτελουντος εισελθων Μακαριος ανετρεψε παντα», ανεκρινον
ους ηβουλοντο, που ην Ἰσχυρας, οτε Μακαριος επεστη. κακεινοι παλιν απεκριναντο
οτι εν κελλιωι νοσων κατακειμενος ην. ουκουν 83.3 ουχ ειστηκει ο κατακειμενος
ουδε προσεφερεν ο εν κελλιωι νοσων και κατακειμενος. προς τουτοις λεγοντος του
Ἰσχυρα κεκαυσθαι βιβλια παρα Μακαριου οι υποβληθεντες μαρτυρες ελεγον μηδεν
τι τοιουτον γεγενησθαι, αλλα ψευδεσθαι τον Ἰσχυραν. και το θαυμαστον, γραψαντες
παλιν πανταχου ηφανισθαι παρ' ημων τους δυναμενους μαρτυρειν, τουτους
φαινομενους ανεκρινον και ουκ ηισχυνοντο βλεποντες εαυτους συκοφαντας
πανταχοθεν δεικνυμενους και ταυτα κατα μονας πραττοντας ως ηβουλοντο. ενευον
μεν γαρ τοις μαρ τυσι, και ο επαρχος ηπειλει, και οι στρατιωται ενυττον, ο δε κυριος
την αληθειαν εξε 83.4 καλυπτε και συκοφαντας αυτους εδεικνυε. δια τουτο και τα
υπομνηματα εκρυψαν, και αυτοι μεν εσχον αυτα, παρηγγειλαν δε τοις γραψασιν
αφανισαι και μηδενι το συν ολον εκδουναι. αλλ' εσφαλησαν και εν τουτωι· ο μεν γαρ
γραψας αυτα Ῥουφος εστιν ο νυν εν τηι Αυγουσταμνικηι σπεκουλατωρ και δυναται
μαρτυρησαι, οι δε περι Ευσεβιον εις Ῥωμην αυτα δια των ιδιων απεστειλαν, και
Ἰουλιος ο επισκοπος αυτα μοι διεπεμψατο. και μαινονται νυν, οτι α εκεινοι
αποκρυπτειν εβουλοντο, ημεις εσχομεν και ανεγνωμεν.
84.1 Ταυτα και τα τοιαυτα συνθεντες ευθυς και την αιτιαν, δι' ην ταυτα
επραξαν, εφανερωσαν. απερχομενοι γαρ απηγαγον μεθ' εαυτων τους Ἀρειανους εις
την Ἱερουσαλημ, κακει τουτους εις κοινωνιαν εδεξαντο γραψαντες επιστολην περι
αυτων, ης η αρχη και το μερος εστι τουτο. 84.2 Ἡ αγια συνοδος η εν Ἱεροσολυμοις
θεου χαριτι συναχθεισα τηι εκκλησιαι του θεου τηι εν Ἀλεξανδρειαι και τοις κατα
πασαν την Αιγυπτον και Θηβαιδα και Λιβυην και Πενταπολιν και τοις κατα την
οικουμενην επισκοποις και πρεσβυτεροις και διακονοις εν κυριωι χαιρειν. 84.3 Πασι
μεν ημιν τοις επι το αυτο συνελθουσιν εξ επαρχιων διαφορων προς τηι μεγαληι
πανηγυρει, ην επι τηι αφιερωσει του σωτηριου μαρτυριου σπουδηι του θεοφιλεστατου
βασιλεως Κωνσταντινου τωι παντων βασιλει θεωι και τωι Χριστωι αυτου
κατασκευασθεντος επετελεσαμεν, πλειονα θυμηδιαν η του θεου χαρις παρεσχεν, ην
εποιησεν αυτος τε ο θεοφιλεστατος βασιλευς δια γραμματων οικειων τουθ', οπερ
εχρην, παρορμησας παντα μεν εξορισαι της εκκλησιας του θεου φθονον και πασαν
μακραν απελασαι βασκανιαν, δι' ης τα του θεου μελη παλαι προτερον διειστηκει,
ηπλωμενηι δε και ειρηναιαι ψυχηι δεξασθαι τους περι Ἄρειον, ους προς τινα καιρον ο
 
 
 

46
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μισοκαλος φθονος εξω γενεσθαι της 84.4 εκκλησιας ειργασατο. εμαρτυρει δε τοις
ανδρασιν ο θεοφιλεστατος βασιλευς δια της επιστολης πιστεως ορθοτομιαν, ην παρ'
αυτων πυθομενος αυτος τε δι' εαυτου παρα ζωσης φωνης αυτων ακουσας απεδεξατο
ημιν τε φανεραν κατεστησατο υποταξας τοις εαυτου γραμμασιν εγγραφον την των
ανδρων ορθοδοξιαν ...
85.1 Τις τουτων ακουων ου συνοραι την συσκευην; ου γαρ εκρυψαν, α
επραξαν, η ταχα και μη βουλομενοι την αληθειαν ωμολογησαν. ει γαρ εγω ημην ο
κωλυων τους περι Ἄρειον εισελθειν, καμου συσκευην παθοντος εδεχθησαν, τι
ετερον εστιν, η οτι ταυτα δι' εκεινους γεγονε και παντα καθ' ημων επραξαν και
πεπλασται ποτηριου κλασις και Ἀρσενιου φονος, ινα μονον την ασεβειαν εις την
εκκλησιαν εισαγαγωσι και μη ως αιρετικοι 85.2 καταγνωσθωσι; τουτο γαρ ην ο και
προ τουτου γραφων εμοι βασιλευς ηπειλησε. και ουκ ηιδεσθησαν τοιαυτα γραφοντες
και λεγοντες τουτους ορθως φρονειν, ους πασα η οικουμενικη συνοδος ανεθεματισε·
και ουκ εφοβηθησαν την τηλικαυτην συνοδον εν 85.3 γωνιαι λυοντες το οσον επ'
αυτοις, οι παντα λεγοντες και πραττοντες ευχερως. και ο μισθος δε της συκοφαντιας
ετι πλεον αυτων την πονηριαν και την ασεβη προθεσιν δεικνυσιν. ο Μαρεωτης, καθα
προειπον, χωρα της Ἀλεξανδρειας εστι και ουδεποτε εν τηι χωραι γεγονεν επισκοπος
ουδε χωρεπισκοπος, αλλα τωι της Ἀλεξανδρειας επισκοπωι αι εκκλησιαι πασης της
χωρας υποκεινται. εκαστος δε των πρεσβυτερων εχει τας ιδιας 85.4 κωμας μεγιστας
και αριθμωι δεκα που και πλεον. η δε κωμη, ενθα οικει ο Ἰσχυρας, βραχυτατη και
ολιγων ανθρωπων εστιν, ουτως ως μηδε την εκκλησιαν εκει γεγενησθαι, αλλ' εν τηι
πλησιον κωμηι. και ομως τον μηδε πρεσβυτερον εν τηι τοιαυτηι κωμηι παρα την
παλαιαν παραδοσιν εδοξαν δηθεν ονομαζειν επισκοπον, ειδοτες μεν και αυτοι το
ατοπον, αναγκαζομενοι δε ομως δια την της συκοφαντιας υποσχεσιν υπεμειναν και
τουτο ινα μη αγνωμονηθεις ο παμπονηρος εκεινος εξειπηι την αληθειαν και δειξηι
την 85.5 πονηριαν των περι Ευσεβιον. αμελει ουτε εκκλησιαν ουτε λαους
πειθομενους εχει, αλλα και παρα παντων ως κυων διωκεται. και ομως πεποιηκασι
και βασιλεα γραψαι τωι καθολικωι (παντα γαρ αυτοις εξεστιν), εκκλησιαν αυτωι
γενεσθαι, ινα ταυτην εχων 85.6 αξιοπιστος φαινηται περι ποτηριου και τραπεζης
λεγων. και γαρ ευθυς πεποιηκασιν αυτον ονομασθηναι και επισκοπον, επειδη μη
εχων εκκλησιαν μηδε πρεσβυτερος ολως ων εδεικνυτο συκοφαντης και παντα
πλαττομενος. αμελει μη εχων λαους μηδε τους ιδιους πειθομενους αυτωι ωσπερ
κενον το ονομα ουτως και την επιστολην απρακτον κατεχει ελεγχον της
παμπονηρου προαιρεσεως αυτου και των περι Ευσεβιον επιδεικνυ μενος ταυτην. 85.7
Ἐπιστολη του καθολικου Φλαυιος Ἱμεριος εξακτορι Μαρεωτου χαιρειν. Ἰσχυρα του
πρεσβυτερου δεηθεντος της ευσεβειας των δεσποτων ημων Σεβαστων και Καισαρων
εν τοπωι Ειρηνης Σεκονταρουρου ανοικοδομηθηναι εκκλησιαν προσεταξεν η θειοτης
αυτων ηι ταχος τουτο πραχθηναι. φροντισον τοινυν προστυχων και τωι αντι τυπωι
του θειου γραμματος, ο μετα του οικειου σεβασματος προτετακται και τοις
πραχθεισιν επι της εμης καθοσιωσεως υπομνημασιν, εν ταχει την συνοψιν
ποιησαμενος εις την ταξιν ανενεγκειν, ινα τα θειωδως προσταχθεντα επι περας
αχθηναι δυνηθηι.
86.1 Ἐκεινοι μεν ουν ουτως ετυρευον και τας συσκευας επλαττον, ημεις δε
ανελθοντες εδειξαμεν βασιλει τας αδικιας των περι Ευσεβιον, επει και αυτος ην ο
την συνοδον γενεσθαι κελευσας και κομης αυτου καθηγειτο ταυτης. εκεινος τοινυν
ακουσας και κινηθεις εγραψε ταυτα· 86.2 Νικητης Κωνσταντινος Μεγιστος Σεβαστος
τοις εν Τυρωι συνελθουσιν επι σκοποις. Ἐγω μεν αγνοω, τινα εστι τα υπο της
υμετερας συνοδου μετα θορυβου και χειμωνος κριθεντα, δοκει δε πως υπο τινος
 
 
 

47
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αταξιας ταραχωδους η αληθεια διεστραφθαι, υμων δηλαδη δια την προς τους
πλησιον ερεσχελιαν, ην αηττητον ειναι βουλεσθε, τα τωι 86.3 θεωι αρεσκοντα μη
συνορωντων. αλλ' εσται της θειας προνοιας εργον και τα της φιλονεικιας ταυτης
κακα φανερως αλοντα διασκεδασαι και ημιν διαρρηδην επιδειξαι ει τινα της
αληθειας αυτοθι συνελθοντες εποιησασθε φροντιδα και ει τα κεκριμενα χωρις 86.4
τινος χαριτος και απεχθειας εκρινατε. τοιγαρουν ηπειγμενως παντας υμας προς την
εμην συνελθειν ευσεβειαν βουλομαι, ινα την των πεπραγμενων υμιν ακριβειαν δι'
υμων 86.5 αυτων παραστησητε. τινος δε ενεκεν ταυτα γραψαι προς υμας εδικαιωσα
και υμας 86.6 προς εμαυτον δια του γραμματος καλω, εκ των επομενων γνωσεσθε.
επιβαινοντι μοι λοιπον της επωνυμου ημων και πανευδαιμονος πατριδος της
Κωνσταντινουπολεως (συνεβαινε δε τηνικαυτα εφ' ιππου οχεισθαι) εξαιφνης
Ἀθανασιος ο επισκοπος εν μεσηι τηι λεωφορωι μετα ετερων τινων, ους περι αυτον
ειχεν, απροσδοκητος ουτως προσηλθεν, 86.7 ως και παρεχειν εκπληξεως αφορμην.
μαρτυρει μοι γαρ ο παντων εφορος θεος ως ουδε επιγνωναι αυτον οστις ην, παρα
την πρωτην οψιν ηδυνηθην, ει μη των ημετερων τινες, και οστις ην και την αδικιαν
ην πεπονθε, διηγησασθαι πυνθανομενοις, ωσπερ 86.8 εικος, απηγγειλαν ημιν. εγω
μεν ουν ουτε διηλεχθην αυτωι κατ' εκεινο καιρου ουτε ομιλιας εκοινωνησα. ως δε
εκεινος μεν ακουσθηναι ηξιου, εγω δε παρηιτουμην και μικρου δειν απελαυνεσθαι
αυτον εκελευον, μετα πλειονος παρρησιας ουδεν ετερον εαυτωι παρ' ημων η την
υμετεραν αφιξιν ηξιωσεν υπαρξαι, ινα υμων παροντων α πεπονθεν αναγκαιως 86.9
αποδυρασθαι δυνηθηι. οπερ επειδη ευλογον ειναι μοι και τοις καιροις πρεπον κατ
εφαινετο, ασμενως ταυτα γραφηναι προς υμας προσεταξα, ινα παντες, οσοι την
συνοδον την εν Τυρωι γενομενην ανεπληρωσατε, ανυπερθετως εις το στρατοπεδον
της εμης ημε ροτητος επειχθητε τοις εργοις αυτοις επιδειξοντες το της υμετερας
κρισεως καθαρον τε και αδιαστροφον επ' εμου δηλαδη, ον του θεου ειναι γνησιον
θεραποντα ουδ' αν υμεις 86.10 αρνηθειητε. τοιγαρουν δια της εμης προς θεον
λατρειας τα πανταχου ειρηνευεται και των βαρβαρων αυτων το του θεου ονομα
γνησιως ευλογουντων, οι μεχρι νυν την αληθειαν ηγνοουν· δηλον δε οτι ο την
αληθειαν αγνοων ουδε τον θεον επιγινωσκει. 86.11 πλην ομως, καθα προειρηται, και
οι βαρβαροι νυν δι' εμε τον θεου θεραποντα γνησιον επεγνωσαν τον θεον και
ευλαβεισθαι μεμαθηκαν, ον υπερασπιζειν μου πανταχου και προνοεισθαι τοις εργοις
αυτοις ᾔσθοντο· οθεν μαλιστα και ισασι τον θεον, ον εκεινοι μεν δια τον προς ημας
φοβον ευλαβουνται, ημεις δε οι τα αγια μυστηρια της ευ μενειας αυτου δοκουντες
προβαλλεσθαι (ου γαρ αν ειποιμι φυλαττειν), ημεις, φημι, ουδεν πραττομεν η τα
προς διχονοιαν και μισος συντεινοντα και απλως ειπειν τα προς ολεθρον 86.12 του
ανθρωπινου γενους εχοντα την αναφοραν. αλλ' επειχθητε, καθα προειρηται, προς
ημας, σπουδασατε παντες ηι ταχος πεπεισμενοι ως παντι σθενει κατορθωσαι
πειρασομαι, οπως εν τωι νομωι θεου ταυτα εξαιρετως αδιαπτωτα φυλαττηται, οις
ουτε ψογος ουτε κακοδοξια τις δυνησεται προσπλακηναι, διασκεδασθεντων δηλαδη
και συντριβεντων αρδην και παντελως αφανισθεντων των εχθρων του νομου,
οιτινες επι προσχηματι του αγιου ονοματος ποικιλας και διαφορους βλασφημιας
παρεχουσι.
87.1 Ταυτα μαθοντες οι περι Ευσεβιον και ειδοτες α πεποιηκασι, τους μεν
αλλους επι σκοπους εκωλυσαν ανελθειν, αυτοι δε μονοι Ευσεβιος, Θεογνιος,
Πατροφιλος, ο ετερος Ευσεβιος και Ουρσακιος και Ουαλης ανελθοντες ουκετι περι
ποτηριου και Ἀρσενιου ελεγον–παρρησιαν γαρ ουκ ειχον–, αλλην δε πλασαντες
κατηγοριαν την εις βασιλεα φθανουσαν ειρηκασιν αυτωι τωι βασιλει, οτι «ηπειλησεν
Ἀθανασιος κωλυσειν τον σιτον τον 87.2 εις την πατριδα σου πεμπομενον απο
 
 
 

48
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλεξανδρειας». και τουτο παροντες μεν Ἀδαμαντιος, Ἀνουβιων, Ἀγαθαμμων,
Ἀρβεθιων, Πετρος οι επισκοποι ηκουσαν, εδειξε δεκαι ο θυμος του βασιλεως. ο γαρ
τοιαυτα γραψας και καταγινωσκων της αδικιας αυτων, ως ηκουσε την τοιαυτην
διαβολην, ευθυς επυρωθη και αντι της ακροασεως εις τας Γαλλιας 87.3 ημας
απεστειλεν. αλλα και τουτο μαλλον αυτων δεικνυσι την πονηριαν· ο γαρ μακα ριτης
Κωνσταντινος ο νεωτερος αποστελλων ημας εις την πατριδα και μεμνημενος ων
εγραψεν ο πατηρ αυτου, εγραψε και αυτος ταυτα· 87.4 Κωνσταντινος Καισαρ τωι λαωι
της καθολικης εκκλησιας πολεως Ἀλεξαν δρειας. Ουδε την της υμετερας ιερας
εννοιας αποπεφευγεναι γνωσιν οιμαι, δια τουτο Ἀθα νασιον τον του προσκυνητου
νομου υποφητην προς καιρον εις τας Γαλλιας απεσταλθαι, ιν', επειδη η αγριοτης
των αιμοβορων αυτου και πολεμιων εχθρων εις κινδυνον της ιερας αυτου κεφαλης
επεμεινε, μη αρα δια της των φαυλων διαστροφης ανηκεστα υποστηι. 87.5 προς το
διαπαιξαι τοινυν ταυτην αφαιρεθεις των φαρυγγων των επικειμενων αυτωι ανδρων
υπ' εμοι διαγειν κεκελευσται, ουτως ως εν ταυτηι τηι πολει, εν ηι διετριβε, πασι τοις
αναγκαιοις εμπλεοναζειν, ει και τα μαλιστα αυτου η αοιδιμος αρετη ταις θειαις
πεποι 87.6 θυια βοηθειαις και τα της τραχυτερας τυχης αχθη εξουθενει. τοιγαρουν ει
και τα μαλιστα προς την προσφιλεστατην υμων θεοσεβειαν ο δεσποτης ημων
Κωνσταντινος ο Σεβαστος, ο εμος πατηρ, τον αυτον επισκοπον τωι ιδιωι τοπωι
παρασχειν προηιρητο, ομως επειδη ανθρωπινωι κληρωι προληφθεις προ του την
ευχην πληρωσαι ανεπαυσατο, ακολουθον ηγησαμην την προαιρεσιν του της θειας
μνημης βασιλεως διαδεξαμενος πλη 87.7 ρωσαι. οστις επειδαν της υμετερας τυχοι
προσοψεως, οσης αιδους τετυχηκε, γνω σεσθε. ου γαρ θαυμαστον, ει τι δ' αν υπερ
αυτου πεποιηκα· και γαρ την εμην ψυχην η τε του υμετερου ποθου εικων και το του
τηλικουτου ανδρος σχημα εις τουτο εκινει και προετρεπεν. η θεια προνοια υμας
διαφυλαξει, αγαπητοι αδελφοι. εδοθη προ δεκαπεντε καλανδων Ἰουλιων εν
Τριβεροις.
88.1 Ταυτης της αιτιας ουσης δι' ην απεσταλημεν εις τας Γαλλιας, τις παλιν
ου συνοραι την μεν του βασιλεως προαιρεσιν, την δε των περι τον Ευσεβιον φονικην
ψυχην, και οτι τουτο πεποιηκε βασιλευς, ινα μη τινα μειζονα συσκευην
βουλευσωνται; επηκουσε γαρ απλως. αυτη των περι Ευσεβιον η πραξις, αυτη της
καθ' ημων συσκευης η μηχανη. 88.2 τις ταυτα συνορων ουκ αν ειποι μηδεν κατα
χαριν υπερ ημων γεγενησθαι, αλλ' οτι δι καιως και ακολουθως το τοσουτον πληθος
των επισκοπων και ιδιαι και κοινηι τοιαυτα μεν 88.3 υπερ ημων εγραψε, της δε
συκοφαντιας των εχθρων κατεγνωσαν; τις τα τοιαυτα και τοσαυτα θεωρησας ουκ αν
ειποι οτι και Ουαλης και Ουρσακιος εικοτως κατεγνωσαν εαυτων και
μεταγινωσκοντες τοιαυτα καθ' εαυτων εγραψαν, μαλλον ελομενοι προς ολιγον
αισχυνθηναι η αιωνιως την των συκοφαντων υπομειναι τιμωριαν;
89.1 ∆ια τουτο γαρ δικαιως και εκκλησιαστικως ποιουντες και οι μακαριοι
συλλειτουργοι ημων, επειδη τινες αμφιβολα τα καθ' ημας ελεγον και ακυρουν
εβιαζοντο τα υπερ ημων κριθεντα, παντα παθειν υπεμειναν νυν και εξορισθηναι
ειλοντο η λυομενας ιδειν τας των 89.2 τοσουτων επισκοπων κρισεις. ει μεν ουν προς
τους βουλευσαμενους καθ' ημων και εθελησαντας ανατρεψαι τα υπερ ημων αχρι
λογων ησαν ενσταντες οι αληθως επισκοποι η οι τυχοντες ησαν ανδρες αλλα μη
επισημων πολεων και κεφαλαι τοσουτων εκκλησιων, ην αν υποπτευειν μη αρα
κεχαρισμενα ποιουντες παλιν εφιλονεικησαν και νυν αυτοι· 89.3 οτε δε και
λογισμοις επειθον και εξορισμον υπεμειναν και Λιβεριος εστιν ο της Ῥωμης
επισκοπος· ει γαρ και εις τελος ουχ υπεμεινε του εξορισμου την θλιψιν, ομως διετιαν
εμεινεν εν τηι μετοικιαι γιγνωσκων την καθ' ημων συσκευην· και επειδη και Ὅσιος ο
 
 
 

49
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγας εστι, και οι της Ἰταλιας και οι των Γαλλιων και αλλοι απο Σπανιων και απ'
Αιγυπτου 89.4 και Λιβυης και οι της Πενταπολεως παντες· ει γαρ και προς ολιγον
φοβηθεις τας απειλας Κωνσταντιου εδοξεν εκεινοις μη αντιλεγειν, αλλ' η πολλη βια
και τυραννικη εξουσια Κωνσταντιου και αι πλεισται υβρεις και πληγαι δεικνυσιν, οτι
μη καταγνους ημων, αλλα δια την ασθενειαν του γηρως ου φερων τας πληγας προς
καιρον ειξεν αυτοις, δικαιον εστι πλεον παντας ως πληροφορηθεντας μισειν και
αποστρεφεσθαι την αδικιαν και την βιαν την καθ' ημων γενομενην δια το μαλιστα
δι' ουδεν ετερον η δια την αρειανην ασεβειαν ημας ταυτα πεπονθεναι.
90.1 Ει τις τοινυν βουλεται τα τε καθ' ημας μαθειν και την των περι Ευσεβιον
συκο φαντιαν, εντυγχανετω τοις γραφεισιν υπερ ημων και μαρτυρας εχετω ουχ ενα
η δυο 90.2 η τρεις, αλλα τοσουτον πληθος επισκοπων. και τουτων μαρτυρας παλιν
λαμβανετω τους περι Λιβεριον και Ὅσιον και τους συν αυτοις, οιτινες ορωντες τα
καθ' ημων γενομενα παντα παθειν υπεμειναν η προδουναι την αληθειαν και την
υπερ ημων κρισιν. τουτο δε καλως και οσιως βουλευομενοι πεποιηκασιν· α γαρ ουτοι
πεπονθασι, δεικνυσι μεν την 90.3 αναγκην, ην και οι αλλοι επισκοποι πεπονθασιν.
εστι δε υπομνηματα μεν και στηλογραφια κατα της αρειανης αιρεσεως και της
πονηριας των συκοφαντων, υπογραμμος δε και τυπος τοις μετα ταυτα γιγνομενοις
«αγωνιζεσθαι μεν υπερ της αληθειας μεχρι θανατου», αποστρεφεσθαι δε την
αρειανην αιρεσιν χριστομαχον ουσαν και του αντιχριστου προδρομον, μη πιστευειν
δε τοις καθ' ημων επιχειρουσι λεγειν. αξιοπιστος γαρ και ικανη μαρτυρια των
τοιουτων και τοσουτων επισκοπων η υπερ ημων απολογια και ψηφος.

 
 
 

50
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


