Liber de definitionibus
ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ, ΠΕΡΙ ΟΡΩΝ.
Ὅροι διαφοροι κατα την παραδοσιν και πιστιν της καθολικης Ἐκκλησιας,
συλλεγεντες απο τε Κλημεντος και ετερων οσιων ανδρων και μακαριων Πατερων·
ους δει προ παντος ετερου μαθηματος μετιεναι και ενστηθιζειν, τον τηι βοηθειαι του
Θεου προΐστασθαι του Λογου της αληθειας βουλομενον, και παντα ανθρωπον
ορθοδοξως φρονουντα, και πιστιν προς Θεον την ειλικρινη εσχηκοτα. Προς δε
ακριβεστεραν παραδοσιν εκεινο ειδεναι χρη, οτιπερ παν το οιονουν ζητημα η
ερωτημα τρεις τας ερωτησεις και εξετασεις εχει· οιον τι εστι τοδε πραγμα, και κατα
τι ειρηται τοδε, και (οσαχως) νοειται το ονομα τοδε. Και οτε μεν ερωτωμεν, τι εστι
τοδε; προδηλον, οτι τον ορον ζητουμεν του πραγματος· οταν δε λεγωμεν, κατα τι
ειρηται τοδε; την ετυμολογιαν του ονοματος απαιτουμεν. Ἡνικα δε λεγομεν, οσαχως
νοειται το ονομα τοδε; προδηλον, οτι ποσα ζητουμεν τα σημαινομενα του ονοματος.
Ὁ γουν εκτος ειδησεως των ορων δογματιζειν επιχειρων ουδεν διαφερει τυφλου
οδοιπορου ωδε κακεισε πλαζομενου. Ειρητεον τοινυν των προειρημενων τρο πων
τριχως ποιεισθαι την εξετασιν. Ὅρος των ορων εστιν ο παντα μεν οριζων, αυ τος δε
υπ' ουδενος οριζομενος· ωστε μονος ορος των ορων εστιν ο Θεος. Ὅρος εστι λογος
συντομος δηλω τικος της φυσεως του υποκειμενου πραγματος. Ὅροι δε λεγονται, ως
ορασεις και οφθαλμοι των πραγματων τυγχανοντες, και ως διοριζοντες συντομως
την του νοητου δυναμιν. Και γαρ ο ανθρωπος εστιν ουσια εκ σαρκος και ψυχης, και
λογου και αιματος, και στοιχειων, και ετερων πλειονων συνισταμενη. Ἡμεις δε
περιοριζομεν ταυτα, και συντομως λεγομεν δια του ορου, οτι Ὁ ανθρωπος εστι ζωον
λογικον, θνητον, νου και επιστημης δεκτικον. Λεγεται και παλιν το εντελες ονομα
του ανθρωπου ανορθοπεριπατητικον. Συνεκοψαν δε οι ονοματοθεται την
πολυλεξιαν, και ωνομασαν αυτον ανθρωπον δια την συντομολογιαν.
Ἀνορθοπεριπατητικον δε λεγεται ο ανθρωπος, επειδη τα αλογα ζωα περιπατουντα,
κλινοντα την κεφαλην βλεπουσι κατω προς την γην· ο δε ανθρωπος περι πατων
βλεπει και θεωρει τα ανω. Ἐν συγκοπηι δε ονομαζεται ανθρωπος. Παλιν ανθρωπος
λεγεται, δια το ανω αθρειν τον ωπα· τουτ' εστι δια το ανω θεω ρειν των οφθαλμων
ημων την ενεργειαν. Ὁ γαρ οφθαλμος και ο νους παντοτε ανω οραι. Και τουτου
χαριν ειρηται ορος· οτι περιοριζει και συγκοπτει την πολυλεξιαν, και ποιει συντομον
την μακρολογιαν. Πολλοι μεν ουν εισι και αναριθμητοι οροι περι παντος πραγματος.
Ἐκ πολλων δε ολιγους τους κυ 28.536 ριωτερους ενταττομεν δια το ραιθυμον των
ανθρω πων. Πλην τουτο γνωστεον και πιστευτεον, οτι ο φιλο πονως πραττων τους
ορους ρητορας και δεινους πολυ λογους δυνησεται ευχερως εν ταις διαλεξεσιν
επιστο μιζειν. Ὅταν γαρ ερωτηθεις, τι εστιν ορος; και κατα τι ειρηται ορος; και
οσαχως νοειται ορος; απορησει ο εξ εναντιας προς ταυτα, και καταισχυνεται λοιπον
ως μηδεν επισταμενος. Τρια εισι κατ' ουσιαν ανθρωποις αγνωριστα και αοριστα,
Θεος, αγγελος, και ψυχη, μονωι Θεωι κατ' ουσιαν γνωριζομενα. Τι εστιν οριστον; και
τι αοριστον; και τι δυσο ριστον; και τι ευοριστον; Ὁριστον εστιν ανυπερβα τος
στασις· οιον ο ουρανος και η γη, και η θαλασσα, η τους ορους αυτης μη
υπερβαινουσα. Ἀοριστον εστι το μονον ακτιστον, ο Θεος. ∆υσοριστον εστι το κτι
στον και αοριστον· οιον αγγελος, ψυχη, και δαιμων· η δυσοριστον εστι το μη
 
 
 
 
 

1

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθολου, αλλ' εκ μερους γινωσκομενον· οιον το ξυλον της ζωης. Ευοριστον εστι το
ψηλαφωμενον και θεωρουμενον· οιον αρτος και τα ομοια. Τι εστι Θεος; και κατα τι
ειρηται Θεος; και οσαχως νοειται Θεος; Θεος μεν εστιν ουσια αναιτιος και πασης
ουσιας αιτια υπερουσιος· και λεγεται απο του θεειν, ητοι τρεχειν. Το τρεχειν δε μη
την απο τοπου νοητεον εις τοπον μεταβασιν, αλλα το την προνοιαν του Θεου και
την ενεργειαν επι παντα διηκειν· η απο του αιθειν ητοι καιειν· η απο του θεωρειν τα
παντα· ουδεν γαρ των οντων την εποπτικην αυτου διαφευγει δυναμιν. ∆ισσως δε
λεγεται η Θεος προσηγορια παρα τηι θειαι Γραφηι, φυσει και χαριτι. Ὁ μεν Θεος φυσει
και ουσιαι εστι Θεος· χαριτι δε και θεσει λεγονται θεοι και οι δικαιοι. Και γαρ η Γραφη
λεγει· «Ἐγω ειπα· Θεοι εστε και υιοι Ὑψιστου.» Ειρηται δε Πατηρ, η ως τα παντα
τηρων, η ως τους οικειους παιδας τηρων και στηριζων οια πατηρ. Υιος δε λεγεται,
ως αν ειποις· Οιος ο Πατηρ την ουσιαν, τοιουτος και ο Υιος· ειτε εξ ακτιστου
ακτιστος, ειτε εκ θνητου θνητος. Πνευμα δε ειρηται, ωσανει παν νευμα, οξεως παντη
νευον και κινουμενον. Ειρηται δε πνευμα εν τηι θειαι Γραφηι τετραχως, Πνευμα το
αγιον, πνευμα ο αγγελος, πνευμα η ψυχη, πνευμα ανεμος· εστι δ' οτε και ο νους
ειρηται πνευμα. Ἀΐδιον εστι το αει διαγον. Και το μεν αΐδιον ου λεγεται και αναρχον·
το δε αναρχον λεγεται και αΐδιον. Ἄναρχον δε λεγεται το μη εχον αρχην· τουτο δε
εστιν ο Θεος. ∆ιο και αναρχος λεγεται και αΐδιος, τουτεστιν ατελευτητος. Οι δε
αγγελοι και αι ψυχαι ου λεγονται αναρχοι· αρχην γαρ ελαβον και εκτι σθησαν παρα
Θεου. Λεγονται δε αΐδια, επειδη μελλουσιν αθανατα ζηιν. 28.537 Ἰδιωμα λεγεται το
ιδιως υπαρχον εν τηι φυσει, εν ετεραι δε ουσιαι μηδαμως υπαρχον· ωσπερ εν τωι αν
θρωπωι το γελαστικον. Ουδε γαρ εστι γελως εν αλληι οιαι δηποτε φυσει. Τι λεγεται
φυσις; Φυσις ειρηται, δια το πεφυ κεναι και ειναι, ωσπερ και ουσια, ως ουσα και εν
αλη θειαι γνωριζομενη. Φυσις παλιν ειρηται, δια του φυειν και βλαστανειν. Φυσις και
ουσια και γενος και μορφη εν εστι. Προσωπον δε και χαρακτηρ και υποστασις και
ιδικον και ατομον εν και αυτο υπαρχει. Ἄλλο γαρ φυσις και αλλο υποστασις. Ἐαν
ουν ειπηι σοι τις οτι Ἐπι της θεοτητος ποσας φυσεις ομολογεις; ειπε μιαν, υποστασεις
δε τρεις. Ἐαν δε ειπηι σοι επι της ενσαρκου οικονομιας, ποσας φυσεις ομολογεις; ειπε
δυο· μιαν δε την υποστασιν. Και γαρ ο Χριστος τας δυο ουσιας και φυσεις εσχεν
ατρεπτους και ακε ραιους, την θεοτητα και την ανθρωποτητα εν μιαι υποστασει, Θεος
τελειος και ανθρωπος τελειος γνωριζομενος. Και δια τουτο δυο φυσεις εν μιαι
υποστασει ομολογουμεν την σαρκωσιν του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου και Θεου.
Ἐπι δε της θεολογιας μιαν φυσιν ομολογουμεν της αγιας Τριαδος, τρεις δε
υποστασεις. Και γαρ Πατρος και Υιου και αγιου Πνευματος μια φυσις εστι, και μια
ουσια, και μια εξουσια, και βασιλεια, και δυναμις· τρεις δε υποστασεις, και τρεις χα
ρακτηρες, και τρια προσωπα· τουτεστι Πατηρ και Υιος και Πνευμα αγιον. Μια θεοτης
εστιν εν τρισι προσωποις γνωριζομενη. ∆εον ουν καθολικωτερον ειπειν τι εστιν
ουσια, και τι εστιν υποστασις. Ἡ μεν ουσια, και το γενος, και η φυσις, και η μορφη,
ως ειρηται, μια εστι· το δε προσωπον και ο χαρακτηρ και η υποστασις, και το ατομον,
και το ιδικον, εν εστι. Και γαρ η φυσις δυ ναται εχειν εν εαυτηι πλειους τας
υποστασεις. Και γαρ οι ανθρωποι, εξ ενος σωματος οντες και μιας πνοης παντες, μιας
εσμεν φυσεως και ουσιας. Ὑπο στασεις δε πολλαι. Και γαρ υποστασις δια τουτο λε
γεται, απο του στηκειν τηι ουσιαι. Και η μεν φυσις και η ουσια λεγεται καθολικη, η δε
υποστασις μερικη. Καθολικον δε λεγεται το καθ ολου παντα περιλαμβανον και
περιεχον· μερικον δε το εχον μερος τι ουσιας. Οιον, εαν ειπηις, Ὁ αν θρωπος, ιδου
 
 
 
 
 

2

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπας παντα ανθρωπον· καθολικον γαρ εστι τουτο και ουσιωδες, και παντες
ανθρωποι λεγον ται, και της αυτης ουσιας εισιν. Ει δε ειπηις, Ὁ Πε τρος και ο Παυλος
η ο Ἰωαννης, τοτε ενα ανθρωπον εσημανας, οτι μερικον εστι τουτο. Το γαρ κοινον
εστι, εαν ειπηις, Ὁ ανθρωπος, επειδη παντες οι αν θρωποι ονομαζονται. Το δε
μερικον εστι εκαστου το ονομα. Ἁρμοζει και τουτο τον θελοντα γνωναι των
πραγματων την φυσιν, ινα γινωσκηι, ποιον εστι το μερικον, και ποιον καθολου. Ου
γαρ μονον επ' ανθρω πων, αλλα και επι παντος πραγματος, ουρανιων και επιγειων,
τουτο εστιν ευρειν. Και ειπωμεν φανερω τερον· αναγκαια γαρ εισι ταυτα τοις
μελλουσιν εκ ζητειν. Λεγομεν δε ουτως. Ἐαν ειπηις, Ὁ αγγελος, ολην την ουσιαν των
αγγελων εσημανας· κοινον γαρ εστι τουτο το ονομα τοις αγγελοις και ουσιωδες,
28.540 και παντες αγγελοι λεγονται· Ἐαν δε ειπηις, Ὁ Μιχαηλ, ο Γαβριηλ, υποστασιν
μιαν ειπας, τουτεστιν ενα αγγελον. Φυσις γαρ λεγεται η αγγελοτης· υποστα σις δε
εστιν ενος εκαστου αγγελου προσηγορια. Και γαρ φυσις εστι μια κοινη η
ανθρωποτης, υποστασεις δε Πετρος, Παυλος και Θωμας, και τα λοιπα προσωπα και οι
χαρακτηρες. Ἡ ουν φυσις εστιν η κυρια και γεννητικη των υποστασεων. Και δια
τουτο παλιν ερουμεν· εαν ειπηις· Καλη φυσις ο αγγελος, ολην την ουσιαν αυτων
εσημανας. Ἐαν δε ειπηις· Μεγας εστιν ο Γαβριηλ, υποστασιν μιαν εκ παντων ειπας.
Και εαν ειπηις, Το πετεινον, ιδου την ουσιαν πασαν εδηλωσας των πετεινων· εαν δε
ειπηις, Ἡ περιστερα, η τρυγων, η αηδων, ο ταως, και ο κυκνος, ιδου ταυτα υποστασεις
εισιν. Ου μονον δε επι των νοερων και λογικων και εμψυχων αρμοζει ο αυτος των
ορων κα νων, αλλα και δια πασης αψυχου και αναισθητου και ακινητου φυσεως·
οιον τι λεγω, εαν ειπηις, οτι Ἐποιησεν ο Θεος το φως, ιδου πασαν την ουσιαν των
φωστηρων εσημανας. Αυτη λοιπον η ουσια τεμνεται εις τας υποστασεις αυτης·
μεριζεται γαρ εις ηλιον, εις σεληνην και εις αστερας, εις λυχνους, εις κηρους, και εις
αλλα διαφορα. Ὁμοιως και επι ανεμων· εαν ειπηις, Πνευμα, πασαν την φυσιν των
ανεμων εση μανας. Ει δε ειπηις, Νοτος, η βοῤρας, η ευροκλυδων, αυται υποστασεις
εισι. Παλιν εαν ειπηις, Το δενδρον, πασαν την ουσιαν των δενδρων εσημανας· ει δε ει
πηις, Ἡ συκη, η καρυα, η κασταναια, η αμυγδαλη, μιαν υποστασιν ειπας των
δενδρων. Παλιν εαν ειπηις, Το υδωρ, ολην την φυσιν των υδατων ειπας· εαν δε
ειπηις, Ἡ θαλασσα, η λιμνη, το φρεαρ, η πηγη, μιαν ειπας των υδατων υποστασιν.
Παλιν εαν ειπηις, Ὁ ποταμος, τους ποταμους παντας ειρηκας· ει δε ει πηις, ο
Μαιανδρος, ο Ευφρατης, ο Νειλος, τοτε των ποταμων ειπας μιαν υποστασιν. Και εν
τοις λοιποις ομοιως ουτω χρη παντα διερευναιν, και καθ' ον τρο πον εγραφησαν
διανοεισθαι και επιγινωσκειν, και διακρινειν τι εστι φυσις, και τι εστιν υποστασις. Ἡ
μεν γαρ φυσις εστιν η ριζα και η πηγη των πραγμα των· η δε υποστασις μερος εστι
της φυσεως. Ἀν αγκαια γαρ ταυτα τοις θελουσιν ακριβως τα εν τωι κοσμωι
επιγινωσκειν και ερευναιν. Περι θεληματος, και ιδιωματος, και ενεργειας, και περι
ενωσεως και ομοουσιου. Τι εστι θελημα; Θελημα εστιν ουσιας νοερας και λογικης
εφεσις προς το καταθυμιον. Παν γαρ νοερον, προδηλον, οτι και θελητικον υπαρχει·
θελημα γαρ λεγεται, κατα το θεειν λιαν, η του θελητου λημμα, η ως κρατημα.
Τριχως δε θεωρειται το θελημα, θει κον, αγγελικον, και ψυχικον· επειδη αυται αι
τρεις φυσεις μοναι εισι θελητικαι. Τριχως δε και εν τηι Γραφηι ευρισκομεν το θελημα
λεγομενον, θεικον, το φυσικον η το μεσον, και τριτον το σαρκικον, οπερ σημαινει το
διαβολικον. Θελημα θειον εστι τα προσ ταγματα του Θεου. Θελημα δε φυσικον η
εργασια του Θεου θεληματος. Θελημα δε σαρκικον η παρακοη του θειου νομου.
 
 
 
 
 

3

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ταυτα τα τρια θεληματα εισιν εν τωι ανθρωπωι. Ἔστι δε και ετερον θελημα φυσικον,
οπερ λεγεται κοινον πασιν ανθρωποις. Τουτο δε εστι το 28.541 φιλοζωον. Παντες
γαρ οι ανθρωποι φιλουσι την ζωην, και το οραιν το φως. Ἰδου και το κοινον θε λημα.
Εισι δε και ετερα θεληματα εν ημιν, απερ κα λουνται γνωμικα. Ἄλλος μεν γαρ
ανθρωπος θελει ιδιαζειν, αλλος γεωργειν· και αλλος μεν πλεειν, αλ λος δε
αναπαυεσθαι, και αλλος οδευειν, αλλος γρηγο ρειν, και αλλος υπνουν, και οι λοιποι
ομοιως· πολλα γνωμικα θεληματα εχομεν οι ανθρωποι. Ἓν δε φυσικον θελημα
εχομεν παντες, το αγαπαιν την ζωην, ητοι την αθανασιαν, ην ελαβομεν εξ αρχης. Τι
λεγεται ιδιωμα. Ἰδιωμα λεγεται δια το ιδια ειναι αμα· αχωριστοι γαρ εισι των
φυσεων και των υποστασεων αι αυτων ιδιοτητες. Ἰδιωμα εστι το εν τινι φυσει
ιδικως γνω ριζομενον και εν ετεραι μη ευρισκομενον. Οιον τι λεγω· Ἐν τωι Θεωι εστι
το προαιωνιον, το ακτιστον, το απεριγραπτον, ατινα ουχ υπαρχουσιν εν αλληι οιαι
δηποτε ουσιαι. Ἰδιωμα εστι τοις αγγελοις το απαθες και αθανα τον, το υμνολογικον,
το ασιγητον. Ἰδιωμα δε ανθρωπου κυριως το συνθετον εκ θνητης και αθανατου
φυσεως, εν αλληι οιαι δηποτε ουσιαι μη γνωριζομενον. Και ταυτα μεν εισι φυσικα
ιδιωματα· ετερα και υποτακτικα, οιον λευκοτης, μελανια, μακροτης, κολοβοτης,
γλαυκο της, γοργοτης, νωθροτης, και τα ομοια απερ ουκ εν πασιν ανθρωποις
ευρισκονται. Ου γαρ παντες οι αν θρωποι γοργοι, ουδε παντες ξανθοι. Τα δε φυσικα
ιδιωματα εξ ισου και εν παντι τωι ειδει ευρισκονται· παντες γαρ οι ανθρωποι βροτοι
ομοιως εισι, και θνη τοι, λογικοι, πλατυονυχοι, ορθοπεριπατητικοι. Εισι δε και ετερα,
απερ ου λεγονται κυριως ιδιωματα, αλλα συμβεβηκοτα. Ταυτα δε γινονται και
απογινον ται· οιον η νηπιοτης, η υγεια, η νοσος, η θερμοτης, η ψυχροτης· και απλως
παν το παραλλαγηναι δυνα μενον συμβεβηκος λεγεται. Περι ενεργειας. Ἐνεργεια
εστι, καθαφησιν ο αγιος Γρηγοριος ο Νυσσης, η φυσικη εκαστου δυναμις τε και
κινησις. Και γαρ εκαστον ουσιωδες εχει την εαυτου ενερ γειαν· οιον τα νοερα την
νοησιν, τα αισθητικα την αισθησιν, τα κινητα την κινησιν, τα πετεινα την πτησιν, τα
νηκτα την νηξιν, τα βλαστικα την βλα στησιν, τα ερπυστικα την ερπυσιν, τα
φωτιστικα την ελλαμψιν, τα γεννητικα την γεννησιν· απερ πα λιν, αναιρουμενης
της ενεργειας, αναιρειται και απολλυται και η αυτου φυσις. Ἀναιρουμενης γαρ της
καυσεως, σβεννυται το πυρ· αναιρουμενης της κινη σεως του ζωου, απολλυται ζωον·
αναιρουμενης της νοησεως, απολλυται το νοερον της ψυχης και το λο γικον αυτης.
Το δε παραδοξον, οτι και τινες διαφοροι φυσεις στερουμεναι των φυσικων
ενεργειων αυτων, ετερας ενεργειας τικτουσιν. Οιον ο λιθος καιομενος, και απολλυσι
την φυσικην ενεργειαν, και γινεται 28.544 ασβεστος, και καυστικην ενεργειαν
κεκτηται. Και η κεδρος ομοιως στερειται μεν της βλαστικης ενερ γειας, και
ιαματικην κεκτηται, αναιρετικην ποιουσα των σκωληκων την κεδριαν. ∆ει ουν τους
εχεφρονας τας των οντων προσηγοριας σκοπειν, και ανακρινειν, ως αν δυναιντο
ευρειν, ποσας πλειους απασης υπαρ ξεως προσηγοριας ενεργητικας, αλλ' ου φυσικας
ονο μασιας εχουσιν, εκ των ιδιων ενεργειων ταυτας λαβουσαι και εχουσαι και
λεγομεναι. Και γαρ, ως προ ειρηκαμεν, καθως ονομαζεται Θεος απο του θεωρειν τα
παντα, και αγγελος εκ της αγγελικης αυτου εν εργειας και διακονιας, και ανθρωπος
απο του ανω θεωρειν τον ωπα· ουτω καν τοις λοιποις· και γαρ παρθενος λεγεται, δια
το θανατουν την πυρωσιν της σαρκος· και περιστερα δια τουτο λεγεται, οτι πετε ται
στεῤρως· και ελαφος δια το ελειν τους οφεις· χελιδων, δια το τα χειλη δονειν εν τωι
λαλειν· οφις, τουτεστιν ο φας ητοι ο λαλησας προς την Ευαν ποτε· δορκας, εκ του
 
 
 
 
 

4

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οξεως δερκειν, η ως οραιν· τρυγων η τηρουσα την γονην, ητοι το οικειον γενος·
αηδων, δια το αει αιδειν, και εν θερει, και εν χειμωνι· γυψ, δια το γυρευειν υψη·
ιππος, εκ του ιππασθαι τοις ποσιν· αετος αειετος, δια το πολλακις ανακαινιζεσθαι και
πολλα (ετη) ζηιν· πετεινον, το την πτερυγα τει νον· ποταμος, ως ποτιμον εχων
ενεργειαν· χειμαῤ ρος, οτι εν χειμωνι ρει· φυσις, εκ του φυειν τας υποστασεις·
βοτανη, δια το βαδιζειν ανω· ωσπερ και ο ανθρωπος, εκ του ανω θεωρειν, η ως
βλεπειν. και η ψυχη δε εκ της οικειας ενεργειας εχει την της ψυχης προσηγοριαν·
ψυχειν γαρ το ζωοποιειν λεγε ται· δια τουτο εκ της ζωοποιου ενεργειας ψυχη λε
γεται, δια το σωμα ζωοποιειν· και ετερα δε μυρια εστιν, α παριεμεν, ινα μη λεγωμεν
παντα κατα τας οικειας προσηγοριας. Περι ενωσεως. Τι εστιν ενωσις; και ποσαχως
νοειται η ενωσις; Ἕνωσις μεν εστι διεστωτων πραγματων κοινωνικη συνδρομη·
ενωσις δε ειρηται δια το ενωσαι, τουτεστι συνωθησαι και μιξαι τα πραγματα.
Πενταχως δε λε γεται η ενωσις, συγχυτικη, διαιρετικη, σχετικη, θε τικη, και η αγια
ενωσις του Χριστου, ητις υπερ ταυτα καθ' υποστασιν ειρηται. Και ενωσις μεν συγχυ
τικη λεγεται, ως η του οινου και του υδατος. ∆ιαι ρετικη δε, ως ανθρωπου προς
ανθρωπον. Σχετικη δε, ως χρυσου προς χρυσον. Ἡ δε του Χριστου ενωσις υπερ ταυτα
καθ' υποστασιν ειρηται. Καθ' υποστασιν δε ενωσις εστιν η αυθυπαρκτος εν τηι μητραι
της αγιας Θεοτοκου των δυο φυσεων συνδρομη; ουτε γαρ το σωμα προ του Θεου
Λογου υπεστη εκει, ουτε η ψυχη· αλλα σαρξ αμα, και Θεος Λογος αμα. Σαρξ εμψυχος
λογικη εν αυτωι υπεστη, καθαπερ, ως εμοι δοκει, και επι της ημετερας συλληψεως,
αυθυπαρκτος η ψυχη συντρεχει τωι σωματι. Ουτε γαρ σωμα καθ' 28.545 εαυτο
συνισταται, ουτε η ψυχη προυπαρχει του σω ματος, προτυπωσις ουσα της ενωσεως
του Κυ ριου. Περι ομοουσιου. Τι εστιν ομοουσιον, και κατα τι ειρηται ομοουσιον; και
οσαχως το ομοουσιον; Ὁμοουσιον εστι, το της αυτης ουσιας και ενεργειας
απαραλλακτως υπαρ χον. Και γαρ δια τουτο λεγεται ομοουσιον, οτι την αυτην
ουσιαν και δυναμιν κεκτηται. Πενταχως δε ειρηται ομοουσιον και ομογενες, και
συγγενες, και ομοφυες, και ομοφυλον. Ὁμοουσιον δε εστι, το ον εν τηι αυτηι ουσιαι,
εχον δε τινα διαφοραν, οιον λιθος σαθρος, και λιθος σκληρος· εισι δε ομοουσιοι, τουτ
εστι μιας ουσιας. Ἔστι δε και ξυλον φοινικος, και ξυλον εβενου· ομοιως και σαρξ
καμηλου, και σαρξ ιχθυος. Ταυτα δε λεγονται ομοουσια, οτι της αυτης ουσιας εστιν.
Ὥσπερ παντες οι ανθρωποι της μιας ουσιας εισιν· εχουσι δε διαφοραν το ειναι,
ετερος μακρος, και ετερος κολοβος· αλλος δυνατος, και αλλος ταλαιπωρος. Ἀλλ'
ομως μιας ουσιας εισι, ψυχης λεγω και σωματος. Ἑτεροουσιον δε λεγεται, το ετε ρας
ουσιας υπαρχον, και μηδολως τωι ετερωι προσοι κον, αλλα παντελως αλλοτριον και
κατα παντα τρο πον εκεινου ανομοιον, οιον υδωρ και πυρ· αλλη γαρ ουσια του
πυρος, και αλλη του υδατος. Και δια τουτο ετεροουσιον λεγεται, οτι ετεροφυες και
αλλογενες υπαρχει· ωσπερ ανθρωπος και Θεος, και αγγελος, και πηλος, και ηλιος,
και χλοη. Ταυτα γαρ κατα παντα τροπον ανομοια εισι προς αλληλα, δια τουτο και
ετεροουσια λεγονται· ωσει δια το μη μετεχειν ετερον της ουσιας του ετερου· αλλα
αλλη μεν εκεινου, ετερου δε αλλη, καθως ειρηται. Περι ψυχης και νοος. ∆ισσως
λεγεται η ψυχη, μια μεν η αλογος, ητις εστι το των κτηνων· ετερα δε η λογικη, ητις
εστι των ανθρωπων. Και η μεν των κτηνων, εκ γης ελαβεν την δημιουργιαν κατα
Θεου προσταξιν, ως η θεια λεγει Γραφη· «Και ειπεν ο Θεος· Ἐξαγαγετω η γη ερπετα
ψυχων ζωσων.» Ὥστε τα ζωα εκ της γης ελαβον την ψυχην. ∆ια τουτο προς τα γηινα
μονον εχουσι την ορμην και πασαν την ορεξιν, και ου φρο νουσι τα ανω. Πως δε
 
 
 
 
 

5

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγενετο η ψυχη αυτων εκ της γης ειπωμεν. Ἔδωκεν η γη κατα προσταξιν Θεου
σαρκα τοις κτηνεσιν· η δε σαρξ πεποιηκεν αιμα. Το δε αιμα γεγονε ψυχη κτηνωδης
τωι ζωωι, ωστε παλιν θνηξαντος του ζωου, το αιμα πεπηγος εις σαρκα μεταβαλλεται.
Ἡ δε σαρξ φθαρεισα, παλιν αναλυομενη, γινεται γη. Και δια τουτο αγνοουσι, και ου
φρονουσι τα ανω. Ὁ δε ανθρωπος εκ της θειας εμπνευσεως εσχηκε την ψυχην, δια
τουτο και τα θεια επιγινωσκει, και τα ανω διωκει, και τα ουρανια νοει, και λογικος
υπαρχει και εννους. Ἀλλα μηδεις υπονοειτω, οτι το πνευμα, οπερ ενεφυσησεν ο Θεος
εν τωι ανθρωπωι, εκεινο εγενετο ψυχη· μη γενοιτο· αλλα το πνευμα εκεινο ψυχην
εδημιουργησεν. Ει γαρ 28.548 εκεινο το πνευμα ψυχη εν τωι ανθρωπωι, ταχα εκ της
ουσιας του Θεου η ψυχη εμελλεν ειναι. Ἐαν υπηρχεν η ψυχη εκ της ουσιας του Θεου,
δια τι ουκ εστι παντοτε αναλλοιωτος, ατρεπτος, ωσπερ ο Θεος; εκεινος γαρ λεγει οτι·
«Αυτος εγω ειμι, και ουκ ηλλοιωμαι.» Ἡ δε ψυχη ποτε μεν ουσα μωρα, ποτε δε
φρονιμος· και ποτε μεν αμαρτωλος, ποτε δε δικαια· και αλλοτε πιστη, και αλλοτε
απιστος· και ποτε μεν αγνοουσα, ποτε δε γινωσκουσα· και ποτε μεν προθυμος ουσα,
ποτε δε οκνηρα. Ταυτα εχουσα, πως δυναται λεγεσθαι εκ της ουσιας ειναι του Θεου;
ουκ εστι τουτο, ουκ εστι. Το δε εμφυσημα εκεινο, ψυχην εδημιουργησεν εν τωι
ανθρωπωι, λογικην και νοεραν. ∆ια τουτο και η ψυχη νοερως τα ανω φαντα ζεται,
και τα εκειθεν ζητει και ορεγεται και ποθει, οτι εκειθεν εχει την δημιουργιαν. Ἡ δε
των αλογων, ουχ ουτως, αλλ' επιγειος ουσα, τα επιγεια μονα ζητει· διο και
συναποθνησκει τωι σωματι. Του δε αν θρωπου η ψυχη, αειζωος υπαρχει και
ατελευτητος. Ἔχει δε η ψυχη τρια μερη, λογικον, θυμικον και επιθυμητικον. Και δια
μεν του λογικου μερους αγα παι τον Θεον· δια του θυμικου μερους οργιζεται τοις
δαιμοσιν, ανδριζομενη κατ' αυτων· δια δε του επι θυμητικου μερους επιθυμει τα
αιωνια αγαθα. Ἔχει δε ο ανθρωπος αισθησεις πεντε σωματικας, και πεντε ψυχικας·
αι σωματικαι μεν εισιν· ορασις, ακοη, οσφρησις, γευσις, και αφη. Θεωρειται δε εν μεν
τηι ορασει το λευκον και μελαν, εν δε τηι ακοηι, το οξυ και το βαρυ· εν δε τηι οσφρησει
το ευοσμον και δυσ ωδες· εν δε τηι γευσει το γλυκυ και πικρον· εν δε τηι αφηι, το
σκληρον και μαλακον και θερμον και ψυχρον· της δε ψυχης τα αισθητηρια εισι
ταυτα· νους, διανοια, δοξα, φαντασια, και αισθησις. Λεγεται δε μιας εκαστης
αισθησεως οργανον, αισθητηριον, απο του τηρειν την αισθησιν αισθητικον το ζωον.
∆ει δε και τουτο γινωσκειν, οτι πασα σαρξ και σωμα λεγεται· ου παν δε σωμα, και
σαρξ ονομαζεται. Και οι αστερες, σωματα επουρανια λεγονται, ου μην και σαρκες
επουρανιοι. Και το μεν σωμα διττως ειρηται, σωμα υλικον, και σωμα λεπτον. Και το
μεν υλικον σωμα εστι το κρατουμενον δια χειρος, και φθοραι και θανατωι
υποκειμενον· σωμα δε λεπτον εστι το ακρατητον και αψηλαφητον, οιον του ηλιου,
της σεληνης, και των αστερων· το δε σωμα το παχυ και υλικον, οπερ λεγεται σαρξ,
συνισταται εκ τεσσαρων στοιχειων, εξ αιματος, εκ φλεγματος, εκ χυμου, και χολης, η
ως εξ αερος, γης, πυρος, και υδατος· τουτεστιν, εκ θερμου, και ψυχρου, και υγρου,
και ξηρου. Ὁ ηλιος το θερμον και ζωτικον στοιχειον· ο αηρ το θερμον και υγρον· η
γη το ξηρον· τα υδατα το υγρον στοιχειον τικτει. Ταυτα εισιν, εξ ων συνεστηκεν ο αν
θρωπος, μαλλον δε η σαρξ του ανθρωπου· διο και μετα θανατον παλιν εις αυτα
αναλυεται. Περι φθαρτου. Τι εστι φθαρτον; και κατα τι ειρηται φθαρτον; και οσαχως
ειρηται φθαρτον· 28.549 Και ειρηται μεν φθαρτον δισσως, σωματικως και ψυχικως.
Και ψυχικως μεν, οταν τις αμαρτανηι, λε γεται ειναι διεφθαρμενος, καθως λεγει η
Γραφη· «∆ιεφθαρησαν και εβδελυχθησαν εν ανομιαις·» σωματικως δε λεγεται
 
 
 
 
 

6

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τρισσως· φθορα, διαφθορα και καθαφθορα. Και φθορα μεν λεγεται το χωρι σθηναι
μονον την ψυχην εκ του σωματος και αποθα νειν· διαφθορα δε εστιν, οταν το σωμα
βρωθηι υπο των σκωληκων, και μονα καταλειφθωσι τα οστα. Κα ταφθορα λεγεται,
οταν σαπωσι και αυτα τα οστα, και δαπανηθωσι, και εις μη ον χωρησωσι παντελως.
Τουτο γαρ λεγομεν και περι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, οτι φθοραν μονην
εδεξατο· τουτεστι θανατον. ∆ιαφθοραν δε η καταφθοραν το παναγιον αυτου σωμα
ολως ουκ εδεξατο, ανεστη δε τριημερος πρωτοτοκος γενομενος εκ των νεκρων. ∆ια
τι λεγεται πρωτοτοκος; ∆ιοτι ανεστη πρωτος εκ του ᾅδου, καθως και ημεις μελλομεν
ανιστασθαι εν τηι δευτεραι παρουσιαι. Και επει ανεστη προ εκεινου ο Λαζαρος και του
Ἰαειρου θυγατηρ, και αλλοι πολλοι, δια τι ουκ εκληθη τις εξ αυτων πρωτοτοκος;
∆ιοτι εκεινοι ανασταντες εκ των νεκρων παλιν απεθανον. Ὁ δε Χριστος, αναστας,
ουκ ετι απεθανε. Και οπερ εφ' ημων γενησεται εν τηι αναστασει, τουτο γεγονε και επ'
αυτου. Πρωτος γαρ εκ των νεκρων ανεστη την εν αφθαρσιαι αναστασιν, ης και ημεις
κατα το μελλον ελπιζομεν απολαυσασθαι, ην μη διαδεχεται θανατος. Τι εστι λογος,
και οσαχως ο λογος; Ειρηται μεν ο λογος τριχως· λογος ενουσιος, ο Θεος Λογος,
λογος ενδιαθετος, ο των αγγελων, και ο εν τηι ημετεραι διανοιαι λαλουμενος λογος·
και ο προ φορικος, ο δια της γλωττης, ος λεγεται αγγελος νοηματος. Λογος δε
ειρηται εκ του λεγειν. Τι εστι Χριστιανος Χριστιανος εστιν αληθινος οικος Χριστου
λογικος, δι' εργων αγαθων και δογματων ορθων συνισταμε νος. Αιρετικος δε εστι
συκοφαντης και κατηγορος αληθειας. Αιρεσις η ψευδης υποληψις του μη ον τος.
Ἄτρεπτον εστι το αει ωσαυτως εχον. Φυσικον εστι το εν τηι φυσει κειμενον, η το
αληθως αληθες γνωριζομενον. Παρα φυσιν εστιν, ο ο Θεος ουχ ουτω πεποιηκεν, η
οπερ ολως ου πεποιηκεν, οιον εστιν η αμαρτια και ο θανατος. Τρια φησι τα
λαλουμενα εν ανθρωποις· το κατα φυσιν, το παρα φυσιν, και το υπερ φυσιν. Και
κατα φυσιν μεν εστιν ο γαμος· παρα φυσιν η πορνεια· 28.552 υπερ φυσιν η παρθενια.
Και παλιν κατα φυσιν ο δικαιως συναγομενος πλουτος· παρα φυσιν η πλεονεξια·
υπερ φυσιν η ακτημοσυνη. Ὁμοιως παλιν κατα φυσιν η συμμετρος τροφη· παρα
φυσιν η γαστριμαργια· υπερ φυσιν η νηστεια. Ὡσαυτως παλιν κατα φυσιν η ειρηνη·
παρα φυσιν η ταραχη· υπερ φυσιν η προς τους εχθραινοντας αγαπη. Και εν τοις
λοιποις ομοιως. Ἐτυμολογια εστιν η της δυναμεως του ονοματος ορθοτης, εξ αυτου
του νοος ερμηνευομενη· οιον, Κατα τι ειρηνη; Κατα το ηρεμειν τον νουν. Ὥσπερ
παλιν ταραχη, δια το ραιον χεισθαι· και πλανη κατα το πλαγιαζειν τον νουν.
Σωφροσυνη, η απο του σωα φρονειν, η απο του το σωμα φρουρειν απο ρυπου.
Πορνεια η δια το πυρουν την νεοτητα, η δια το πηρουν, η ως εκτυφλουν τον νουν, η
δια το ποῤρωθεν νευειν. Και εν τοις λοιποις ομοιως. Το σωμα, εχον την συνθεσιν εκ
των στοιχειων, δεχεται και διαλυσιν, και αφανιζεται. ∆ια τουτο τα σωματα και
ανθρωπων και ζωων ευφθαρτα και ευθνητα τυγχανει, εκ τεσσαρων συνεστηκοτα
στοιχειων· λεγω δη γης και υδατος, και πυρος, και αερος. Και αυτα τα εκ τουτων
συνεστηκοτα αει γινονται και αει φθειρονται, της των στοιχειων διαλυομενης
συνθεσεως, και εκαστου προς τον ιδιον αναλυοντος τοπον. Αυτα δε τα στοιχεια,
απλα τυγχανοντα και ασυνθετα, το μονιμον εχει, και μεχρι της συντελειας
αδιαλυτον. Περι ψυχης. Περι δε ψυχης λεγομεν, οτι εισι πεντε παθη εν αυτηι, ατινα
ψυχικα παθη καλουνται. Εισι δε ταυτα, οργη, λυπη, φοβος, φροντις, και φθονος. Ὁ
ουν φρονιμον εχων τον λογισμον δυναται τουτων κρατειν. Ἡ ψυχη δε υπαρχει καθ'
εαυτην θερμη, ως πυρ καιομενον. Ὡς ουν το πυρ τα βαλλομενα εις λεβητα εψει,
 
 
 
 
 

7

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτω και η πυρωδης ψυχη τα παραπεμπομενα σιτια εν τηι κοιλιαι λεπτυνει και
δαπαναι. Ψυχη γαρ, ου δια το ψυχρον την ουσιαν ειναι, καλειται, καθως τινες των
απλουστερων ενομισαν· αλλα δια το εκ πολλης θερμοτητος αναξηραινειν αυτην τα
υγρα· ως εστι πληροφορηθηναι και εκ της ενεργειας του ηλιου. Θερμος γαρ ων και
πυρωδης, πηλον ξηραινει και παν υγρον ανιμαται. Ὅτι δε η ψυχη θερμη εστι κατα
φυσιν, παραθου και εκ των αποθνησκοντων. Ἧ γαρ ωραι η ψυχη χωρισθηι εκ του
σωματος, παντα τα μελη ψυχρα και κρυσταλλωδη ευρισκονται, ουδεν ηττον παγου
χειμερινου. Ἕως γαρ εχει η ψυχη την τροφην εις αφθονιαν, θαλλει το σωμα και
αδρυνεται. Ὁπηνικα δε απορησει σιτιων, αυτο το σωμα κατεσθιει και φθειρει. Ου γαρ
δυναται το σωμα ανευ τροφης αντεχειν προς την θερμοτητα της ψυχης, ωσπερ ουτε
αγγειον χαλκουν, εστως επι κλιβανου, δυναται φερειν ανευ υδατος την σφοδροτητα
του πυρος· εκφρυγεται γαρ και διαλυεται τελεον. Ουτως ουν και ο λεβης του
σωματος, μη εχων την τροφην, 28.553 παρα της πυρωδους ψυχης εκπυρουμενος,
απολλυται πανταπασιν. Ει ποτε δε σοι περι της ψυχης τις αμφισβητοιη, ερωτησον
αυτον· Ειπε μοι, εν ολωι τωι σωματι κειται η ψυχη του ανθρωπου, η εν ενι τοπωι; Και
ει μεν ειπηι σοι, οτι εν ολωι τωι σωματι, ειπε αυτωι· Και πως τεμνουσι την χειρα του
ανθρωπου, η τον ποδα, και ου κοπτεται και η ψυχη, αλλα παλιν ζηι ο ανθρωπος, και
ουκ αποθνησκει; Ει δε ειπηι σοι, Ἐν ενι μερει κειται, παλιν ειπε· Και πως εισι τα αλλα
μερη του ανθρωπου χωρις ψυχης, και πως δυναται αψυχον μελος εχειν ο ανθρωπος;
Και πως εστι δυνατον ζηιν χωρις ψυχης; Παν γαρ το μη εχον ψυχην νεκρον εστι· και
ουκ οιδας τι λεγεις. Ἐγω δε ειπω σοι, εν ποιωι τοπωι, και ποιωι τροπωι, και που
αναπαυεται η ψυχη. Ἐν τρισι τοποις του σωματος εστιν ενιδρυμενη, και ωσπερ η
ακτις του ηλιου εις ενα τοπον χωρει, και εισερχεται του οικου, φωτιζει δε παντα τον
οικον· και η ψυχη, εν τοις τρισι μερεσι του σωματος ενιδρυμενη, τον οικον ολον
ζωογονει του σωματος. Κατοικει δε η ψυχη εν τηι καρδιαι, και εν τωι οπισθεν μερει της
κεφαλης, οπερ κοτυλον ονομαζεται, και εν ταις βασιλικαις φλεψιν. Ἐν τουτοις ουν
τοις τρισι μερεσι κατοικει η ψυχη. ∆ια τουτο ην αν ωραν τρωθηι η καρδια, η εκ της
βασιλικης φλεβος αιμα ρευσηι πολυ, η η κεφαλη κρουσθηι και τμηθηι υπο ξιφους,
παρευθυς χωριζεται του σωματος η ψυχη, και νεκρον το σωμα ευρισκεται.
Κατοικουσα δε η ψυχη εν τοις τρισι τουτοις μερεσιν, ολωι τωι σωματι μεταδιδωσι της
οικειας ζωτικης δυναμεως.
 

 
 
 
 
 

8

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


