Oratio quarta contra Arianos
Κατα Ἀρειανων λογος.
Ἐκ θεου θεος εστιν ο λογος· και «θεος γαρ ην ο λογος»· και παλιν· «ων οι πατερες
και εξ ων ο Χριστος, ο ων επι παντων θεος ευλογητος εις τους αιωνας· αμην». Και
επειδη εκ θεου θεος εστι και του θεου λογος, σοφια, υιος και δυναμις εστιν ο
Χριστος, δια τουτο εις θεος εν ταις θειαις γραφαις καταγγελλεται. Του ενος γαρ θεου
υιος ων ο λογος, εις αυτον, ου και εστιν, αναφερεται· ωστε δυο μεν ειναι πατερα και
υιον, μοναδα δε θεοτητος αδιαιρετον και ασχιστον. Λεχθειη δ' αν και ουτως· μια
αρχη θεοτητος, και ου δυο αρχαι, οθεν κυριως και μοναρχια εστιν. Ἐξ αυτης δε της
αρχης εστι φυσει υιος ο λογος, ουχ ως αρχη ετερα καθ' εαυτον υφεστως ουδ' εξωθεν
ταυτης γεγονως, ινα μη τηι ετεροτητι δυαρ χια και πολυαρχια γενηται, αλλα της μιας
αρχης ιδιος υιος, ιδια σοφια, ιδιος λογος εξ αυτης υπαρχων. Κατα γαρ τον Ἰωαννην
«εν» ταυτηι «τηι αρχηι ην ο λογος, και ο λογος ην προς τον θεον»· θεος γαρ εστιν η
αρχη· και επειδη εξ αυτης εστιν, δια τουτο και «θεος ην ο λογος». Ὥσπερ δε μια
αρχη, και κατα τουτο εις θεος, ουτως η τωι οντι και αληθως και οντως ουσα ουσια
και υποστασις μια εστιν η λεγουσα «εγω ειμι ο ων», και ου δυο, ινα μη δυο αρχαι. Ἐκ
δε της μιας φυσει και αληθως υιος ο λογος, η σοφια, η δυναμις ιδια υπαρχουσα αυτης
και εξ αυτης αχωριστος. Ὥσπερ δε ουκ αλλη, ινα μη δυο αρχαι, ουτως ο εκ της μιας
λογος ου διαλελυμενος η απλως φωνη σημαντικη, αλλ' ουσιωδης λογος και
ουσιωδης σοφια, ητις εστιν ο υιος αληθως. Ει γαρ δη μη ουσιωδης ειη, εσται ο θεος
λαλων εις αερα και σωμα ουδεν πλεον εχων των ανθρωπων. Ἐπειδη δε ουκ εστιν
ανθρωπος, ουκ αν ειη ουδε ο λογος αυτου κατα την των ανθρωπων ασθενειαν.
Ὥσπερ γαρ μια ουσια η αρχη, ουτως εις ουσιωδης και υφεστως ο ταυτης λο γος και η
σοφια. Ὡς γαρ εκ θεου θεος εστι και εκ σοφου σοφια και εκ λογικου λογος και εκ
πατρος υιος, ουτως εξ υποστασεως υποστατος και εξ ουσιας ουσιωδης και ενουσιος
και εξ οντος ων. 2 Ἐπει ει μη ουσιωδης σοφια και ενουσιος λογος και ων υιος, αλλ'
απλως σοφια και λογος και υιος εν τωι πατρι, ειη αν αυτος ο πατηρ συνθετος εκ
σοφιας και λογου. Ει δε τουτο, ακο λουθησει τα προειρημενα ατοπα· εσται δε και
αυτος εαυτου πα τηρ, και ο υιος αυτος εαυτον γεννων και γεννωμενος υφ' εαυτου· η
ονομα μονον εστι λογος, και σοφια, και υιος, ουχ υφεστηκε δε, καθ' ου λεγεται
ταυτα, μαλλον δε ος εστι ταυτα. Ει ουν ουχ υφεστηκεν, αργα αν ειη και κενα τα
ονοματα, εκτος ει μη αν τις ειποι αυτοσοφιαν ειναι και αυτολογον τον θεον. Ἀλλ' ει
τουτο, ειη αν αυτος εαυτου πατηρ και υιος· πατηρ μεν, οτε σοφος, υιος δε, οτε σοφια.
Ἀλλα μη ως ποιοτης τις ταυτα εν τωι θεωι· απαγε! απρεπες τουτο· ευρεθησεται γαρ
συνθετος ο θεος εξ ουσιας και ποιοτητος. Πασα γαρ ποιοτης εν ουσιαι εστιν. Κατα
τουτο δε η θεια μονας αδιαιρετος ουσα συνθετος φανησεται, τεμνομενη εις ουσιαν
και συμβεβηκος. Πευστεον ουν των προπετων· ο υιος σοφια και λογος εκηρυχθη του
θεου· πως τοινυν εστιν; Ει μεν ως ποιοτης, εδειχθη το ατοπον· ει δε αυτοσοφια ο
θεος, και το εκ τουτου ατοπον ειρηται παρα Σαβελλιωι. Ουκουν ως γεννημα κυριως
εξ αυτου του πατρος κατα το του φωτος παραδειγμα. Ὡς γαρ απο πυρος φως, ουτως
εκ θεου λογος και σοφια εκ σοφου και εκ πατρος υιος. Ταυτηι γαρ και η μονας
αδιαιρετος και ολοκληρος μενει, και ο ταυτης υιος λογος ουκ ανουσιος ουδε ουχ
υφεστως, αλλ' ουσιω δης αληθως. Ἐπει ει μη τουτον εχει τον τροπον, ειη αν παντα,
α λεγεται, κατ' επινοιαν και απλως λεγομενα. Ει δε φευκτεον το εκ της επινοιας
 
 
 
 

1

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ατοπον, αρα αληθης λογος ουσιωδης εστιν. Ὥσπερ γαρ αληθως πατηρ, ουτως
αληθως σοφια. Κατα τουτο ουν δυο μεν, οτι μη κατα Σαβελλιον ο αυτος πατηρ και
υιος, αλλ' ο πα τηρ πατηρ, και ο υιος υιος, εν δε, οτι υιος της ουσιας του πατρος εστι
φυσει, ιδιος υπαρχων λογος αυτου. Τουτο ο κυριος ελεγεν· «εγω και ο πατηρ εν
εσμεν». Ουτε γαρ ο λογος κεχωρισται του πατρος, ουτε ο πατηρ αλογος πωποτε ην η
εστιν. Και ο λογος ουν θεος και ο πατηρ ουκ αλογος· δια τουτο «εγω εν τωι πατρι και
ο πατηρ εν εμοι» ειρηκεν. 3 Και παλιν ο Χριστος λογος του θεου εστιν. Ποτερον ουν
αφ' εαυτου υπεστη και υποστας προσκεκολληται τωι πατρι; η ο θεος αυτον πεποιηκε
και ωνομασεν εαυτου λογον; Ει μεν ουν το πρωτον, λεγω δη το· εαυτωι υπεστη και
θεος εστιν, δυο αν ειεν αρχαι, ουκ εσται δε εικοτως ουδε του πατρος ιδιος δια το μη
αυ του του πατρος, αλλ' εαυτου ειναι· ει δε εξωθεν πεποιηται, ειη αν κτισμα.
Λειπεται δη εξ αυτου του θεου λεγειν αυτον. Ει δε τουτο, αλλο αν ειη το εκ τινος, και
αλλο το εξ ου εστιν· κατα τουτο αρα δυο. Ει δε μη δυο ειη, αλλ' επι του αυτου
λεγοιτο, εσται το αυτο αιτιον και αιτιατον και γεννωμενον και γεννων, οπερ ατοπον
επι Σαβελλιου δεδεικται. Ει δε εξ αυτου μεν εστιν, ουκ αλλο δε, εσται και γεννων και
μη γεννων· γεννων μεν, οτι εξ αυτου προφερει, μη γεννων δε, οτι μη αλλο αυτου
εστιν. Ει δε τουτο, ειη αν κατ' επινοιαν λεγομενος ο αυτος πατηρ και υιος. Ει δε
απρεπες ουτως, ειη αν δυο, πατηρ και υιος, εν δε, οτι ο υιος ουκ εξωθεν, αλλ' εκ του
θεου γεγεννηται. Ει δε φευγει τις το λεγειν γεννημα, μονον δε λεγει υπαρχειν τον
λογον συν τωι θεωι, φοβηθητω ο τοιουτος, μη φευγων το υπο της γραφης λεγο μενον
εμπεσηι εις ατοπιαν, διφυη τινα εισαγων τον θεον· μη διδους γαρ εκ της μοναδος
ειναι τον λογον, αλλ' απλως κεκολλησθαι τωι πατρι λογον, δυαδα ουσιας εισαγει,
μηδετεραν της ετερας πατερα τυγχανουσαν. Το αυτο δε και περι δυναμεως.
Φανερωτερον δ' αν τις ιδοι τουτο, ει επι πατρος λαβοι· εις γαρ πατηρ και ου δυο, αλλ'
εκ του ενος ο υιος. Ὥσπερ ουν ου δυο πατερες, αλλ' εις, ου τως ου δυο αρχαι, αλλα
μια, και εκ της μιας ουσιωδης ο υιος. Προς Ἀρειανους δε αναπαλιν ερωτητεον· τους
μεν γαρ Σαβελλιζοντας απο της περι υιου εννοιας ελεγκτεον, τους δε Ἀρειανους απο
της περι πατρος. 4 Λεκτεον ουν· ο θεος σοφος και ουκ αλογος εστιν, η του ναντιον,
ασοφος και αλογος. Ει μεν ουν το δευτερον, αυτοθεν εχει την ατοπιαν· ει δε το
πρωτον, ερωτητεον, πως εστι σοφος και ουκ αλογος· ποτερον εξωθεν εσχηκως τον
λογον και την σοφιαν η εξ εαυτου; Ει μεν ουν εξωθεν, εσται τις ο προσδεδωκως
αυτωι, και πριν λαβειν ασοφος και αλογος· ει δε εξ αυτου, δηλον οτι ουκ εξ ουκ
οντων, ουδ' ην ποτε οτε ουκ ην· αει γαρ ην, επει και ου εστιν εικων, αει υπαρχει.
Ἐαν δε λεγωσιν, οτι σοφος μεν εστι και ουκ αλογος, ιδιαν δε εχει εν εαυτωι σοφιαν
και ιδιον λογον, ου τον Χριστον δε, αλλ' εν ωι και τον Χριστον εποιησεν, λεκτεον,
οτι, ει ο Χριστος εν εκεινωι τωι λογωι γεγονεν, δηλον οτι και τα παντα. Και αυτος αν
ειη, περι ου λεγει Ἰωαννης· «παντα δι' αυ του εγενετο» και ο Ψαλμωιδος δε· «παντα
εν σοφιαι εποιησας». Ευρεθησται δε ο Χριστος ψευδομενος «εγω εν τωι πατρι», οντος
ετερου εν τωι πατρι· και «ο λογος δε σαρξ εγενετο» ουκ αληθες κατ' αυτους. Ει γαρ,
εν ωι τα παντα εγενετο, αυτος εγενετο σαρξ, ο δε Χριστος ουκ εστιν εν τωι πατρι
λογος, δι' ου τα παντα εγενετο, αρα ο Χριστος ου γεγονε σαρξ, αλλ' ισως ωνομασθη
λογος ο Χρι στος. Και ει τουτο, πρωτον μεν αλλος αν ειη παρα το ονομα· επειτα ου δι'
αυτου εγενετο τα παντα, αλλ' εν εκεινωι, εν ωι και ο Χριστος. Ει δε φησαιεν ως
ποιοτητα ειναι εν τωι πατρι την σοφιαν η αυτοσοφιαν ειναι, ακολουθησει τα ατοπα
τα εν τοις εμ προσθεν ειρημενα. Ἔσται γαρ συνθετος και αυτος εαυτου υιος και
πατηρ γινομενος. Πλην ελεγκτεον και δυσωπητεον αυτους, οτι ο εν τωι θεωι λογος
ουκ αν ειη κτισμα ουδε εκ του μη οντος. Ὄντος δε απαξ εν θεωι λογου, αυτος αν ειη ο
 
 
 
 

2

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστος ο λεγων· «εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι», ο δια τουτο και μονο γενης
ων, επειδη ουκ αλλος τις εξ αυτου εγεννηθη. Εις ουτος υιος, ος εστι λογος, σοφια,
δυναμις· ου γαρ συνθετος εκ τουτων ο θεος, αλλα γεννητικος. Ὥσπερ γαρ τα
κτισματα λογωι δημιουρ γει, ουτως κατα φυσιν της ιδιας ουσιας εχει γεννημα τον
λογον, δι' ου και δημιουργει και κτιζει και οικονομει τα παντα. Τωι γαρ λογωι και τηι
σοφιαι τα παντα γεγονεν, και τηι διαταξει αυτου δια μενει τα συμπαντα. Το αυτο δε
και περι υιου· ει αγονος, και ανενεργητος ο θεος· γεννημα γαρ αυτου ο υιος, δι' ου
εργαζεται. Ει δε μη, αι αυται ερωτησεις και τα αυτα ατοπα τοις αναισχυν τουσιν
ακολουθησει. 5 Ἐκ του ∆ευτερονομιου· «υμεις δε οι προσκειμενοι κυριωι τωι θεωι
υμων, ζητε παντες εν τηι σημερον». Ἐκ τουτου δυνατον ει δεναι την διαφοραν και
γνωναι, οτι ουκ εστι κτισμα ο υιος του θεου. Ὁ μεν γαρ υιος λεγει· «εγω και ο πατηρ
εν εσμεν» και· «εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι»· τα δε γενητα, οτ' αν
προκοπτηι, προσκειται τωι κυριωι. Ὁ μεν γαρ λογος ως ιδιος εν τωι πατρι εστιν· τα δε
γενητα εξωθεν οντα προσκειται ως τηι μεν φυσει αλλοτρια, τηι δε προαιρεσει
προσκειμενα. Και γαρ και υιος μεν ο φυσει εν εστι μετα του γεννωντος· ο δε εξωθεν
υιοποιουμενος προσκεισεται τωι γενει. ∆ια τουτο και ευθυς επιφερει, οτι «ποιον
εθνος μεγα, ωι εστιν αυτωι θεος εγγιζων»; και αλλαχου· «θεος εγγιζων εγω». Τοις γαρ
γενητοις εγγιζει ως ξενοις αυτου ουσιν, τωι δε υιωι ως ιδιωι ουκ εγγιζει. αλλ' εν αυτωι
εστιν· και ο υιος ου προσκειται, αλλα συνεστι τωι πατρι. Ὅθεν και παλιν λεγει Μωσης
εν αυτωι τωι ∆ευτερονομιωι· «της φωνης αυτου ακουσεσθε και αυτωι προστεθησεσθε».
Το δε προστιθεμενον εξωθεν προστιθεται. 6 Προς δε την ασθενη και ανθρωπινην
εννοιαν των Ἀρεια νων, δια το υπονοειν τον κυριον ενδεα, οταν λεγηι· «εδοθη μοι»
και «ελαβον», και εαν λεγηι ο Παυλος· «δια τουτο υπερυψωσεν αυτον» και «εκαθισεν
εν δεξιαι» και τα τοιαυτα, λεκτεον, οτι ο κυριος ημων, λογος ων υιος του θεου,
εφορησε σωμα και γεγονε και υιος ανθρωπου, ινα «μεσιτης γενομενος θεου και
ανθρωπων» τα μεν θεου ημιν, τα δε ημων τωι θεωι διακονηι. Ὅταν ουν λε γηται
πειναιν και δακρυειν και κοπιαιν και «ελωι, ελωι», ανθρω πινα οντα και ημετερα
παθη, δεχεται παρ' ημων και τωι πατρι αναφερει, πρεσβευων υπερ ημων, ινα εν αυτωι
εξαφανισθηι· οταν δε, οτι «εδοθη μοι εξουσια» και «ελαβον» και «δια τουτο υπερ
υψωσεν αυτον ο θεος», τα παρα του θεου εις ημας εστι χαρισ ματα δι' αυτου
διδομενα. Ου γαρ ο λογος ενδεης ην η γεγονε πω ποτε· ουδε παλιν οι ανθρωποι
ικανοι ησαν εαυτοις διακονησαι ταυτα· δια δε του λογου διδοται ημιν· δια τουτο ως
αυτωι διδομενα ημιν με ταδιδοται· δια τουτο γαρ και ενηνθρωπησεν, ινα ως αυτωι
διδομενα εις ημας διαβηι. Ἄνθρωπος γαρ ψιλος ουκ αν ηξιωθη τουτων· λογος δε
παλιν μονος, ουκ αν εδεηθη τουτων. Συνηφθη ουν ημιν ο λογος, και τοτε εξουσιαν
ημιν μετεδωκε και υπερυψωσεν. Ἐν ανθρωπωι γαρ ων ο λογος υπερυψωσε τον
ανθρωπον· και εν αν θρωπωι οντος του λογου ελαβεν ο ανθρωπος. Ἐπει ουν του λο
γου οντος εν σαρκι υψωθη ο ανθρωπος και ελαβεν εξουσιαν, δια τουτο εις τον λογον
αναφερεται ταυτα, επειδη δι' αυτον εδοθη· δια γαρ τον εν ανθρωπωι λογον εδοθη
ταυτα τα χαρισματα. Και ωσ περ «ο λογος σαρξ εγενετο», ουτως και ο ανθρωπος τα
δια του λογου ειληφεν. Παντα γαρ οσα ο ανθρωπος ειληφεν, ο λογος λε γεται
ειληφεναι, ινα δειχθηι, οτι ουκ αξιος ων ο ανθρωπος λα βειν, οσον ηκεν εις την
αυτου φυσιν, ομως δια τον γενομενον σαρκα λογον ειληφεν. Ὅθεν εαν τι λεγηται
διδοσθαι τωι κυριωι η τι τοι ουτον, νοειν δει μη αυτωι ως χρηιζοντι διδοσθαι, αλλα τωι
ανθρωπωι δια του λογου. Και γαρ πας πρεσβευων υπερ αλλου, αυτος την χαριν
λαμβανει ου χρηιζων, αλλα δια τον υπερ ου πρεσβευει. 7 Ὥσπερ γαρ τας ασθενειας
ημων λαμβανει ουκ ασθενων και πειναι ου πεινων, αλλα τα ημων αναπεμπει εις το
 
 
 
 

3

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξαλειφ θηναι, ουτως τας αντι των ασθενειων παρα θεου δωρεας παλιν αυτος
δεχεται, ινα συναφθεις ανθρωπος μεταλαβειν δυνηθηι. Λεγει γουν ο κυριος· «παντα
οσα δεδωκας μοι, δεδωκα αυτοις», και παλιν· «υπερ αυτων ερωτω». Ἠρωτα γαρ υπερ
ημων τα ημων αναδεχομενος και εδιδου, α ελαμβανεν. Ἐπειδη ουν συναφθεντος του
λογου τωι ανθρωπωι εις τον λογον αποβλεπων εχαριζετο ο πα τηρ τωι ανθρωπωι το
υψωθηναι, το εχειν πασαν εξουσιαν, και οσα τοιαυτα· δια τουτο αυτωι τωι λογωι
παντα αναφερεται, και ως αυτωι διδομενα εστιν, α δι' αυτου ημεις λαμβανομεν. Ὡς
γαρ δι' ημας ενηνθρωπησεν αυτος, ουτως ημεις δι' αυτον υψουμεθα. Ουδεν ουν
ατοπον, ει ωσπερ δι' ημας εταπεινωσεν εαυτον, ουτως και δι' ημας λεγεται
υπερυψωσθαι. «Ἐχαρισατο» ουν αυτωι αντι του «η μιν δι' αυτον» και «υπερυψωσεν»
αντι του «ημας εν αυτωι». Και αυτος δε ο λογος, ημων υψουμενων και λαμβανοντων
και βοη θουμενων, ως αυτος υψουμενος και λαμβανων και βοηθουμενος ευχαριστει
τωι πατρι τα ημετερα εις εαυτον αναφερων και λεγων· «παντα οσα δεδωκας μοι,
δεδωκα αυτοις». 8 Οι περι Ευσεβιον οι Ἀρειομανιται αρχην του ειναι τωι υιωι διδοντες
προσποιουνται μη βουλεσθαι αρχην αυτον εχειν βα σιλειας. Ἔστι δε γελοιον. Ὁ γαρ
αρχην του ειναι διδους τωι υιωι προδηλον, οτι και του βασιλευειν αρχην διδωσιν
αυτωι. ωστε ομολογουντες, ο αρνουνται, τυφλωττουσιν. Και παλιν οι λεγοντες
μονον ονομα ειναι υιου, ανουσιον δε και ανυποστατον ειναι τον υιον του θεου,
τουτεστι τον λογον του πατρος, προσποιουνται αγα νακτειν κατα των λεγοντων·
«ην ποτε, οτε ουκ ην». Ἔστι δε και τουτο γελοιον. Οι γαρ ολως το ειναι αυτωι μη
διδοντες αγανακ τουσι κατα των καν χρονωι διδοντων. Και ουτοι ουν, οπερ
αρνουνται, δια του επιτιμαιν τοις αλλοις ομολογουσιν. Παλιν τε οι περι Ευ σεβιον
υιον ομολογουντες αρνουνται αυτον ειναι φυσει λογον, και κατ' επινοιαν λογον
λεγεσθαι τον υιον βουλονται· οι δε ετεροι λογον ομολογουντες αρνουνται αυτον
ειναι υιον, και κατ' επινοιαν υιον λεγεσθαι τον λογον βουλονται, εξ ισου
κενεμβατουντες. 9 «Ἐγω και ο πατηρ εν εσμεν». Τα δυο εν ειναι φατε, η το εν
διωνυμον, η παλιν το εν εις δυο διηιρησθαι. Ει μεν ουν το εν εις δυο διηιρηται,
αναγκη σωμα ειναι το διαιρεθεν, και μηδε τερον τελειον, μερος γαρ εκατερον και
ουχ ολον· ει δε το εν διω νυμον, Σαβελλιου το επιτηδευμα τον αυτον υιον και
πατερα λε γοντος και εκατερον αναιρουντος, οτε μεν υιος, τον πατερα, οτε δε πατηρ,
τον υιον. Ει δε τα δυο εν, αναγκη δυο μεν ειναι, εν δε κατα την θεοτητα και κατα το
ομοουσιον ειναι τον υιον τωι πατρι, και εξ αυτου του πατρος ειναι τον λογον, ωστε
δυο μεν ειναι, οτι πατηρ εστιν και υιος, ο εστι λογος, εν δε, οτι εις θεος. Ει γαρ μη
ουτως εστιν, εδει ειπειν· «εγω ειμι ο πατηρ» η «εγω και ο πα τηρ ειμι». Νυν δε εν τωι
«εγω» τον υιον σημαινει, εν δε τωι «και ο πατηρ» τον γεννησαντα, εν δε τωι «εν» την
μιαν θεοτητα και το ομοουσιον αυτου. Ου γαρ καθ' Ἕλληνας ο αυτος σοφος και σο
φια εστιν, η ο αυτος πατηρ και λογος εστιν· απρεπες γαρ αυτον εαυτου πατερα ειναι.
Ἡ δε θεια διδασκαλια οιδε πατερα και υιον, και σοφον και σοφιαν, και θεον και
λογον· καθολου μεντοι φυλαττει αδιαιρετον και αδιαστατον και αμεριστον κατα
παντα. 10 Ἐαν δε, οτι δυο εστιν ο πατηρ και ο υιος, ακουων τις δια βαλλοι, ως δυο
θεων καταγγελλομενων–τοιαυτα γαρ τινες εαυτοις αναπλαττονται και ευθεως
γελωσιν, οτι δυο θεους λεγετε–λεκτεον προς τους τοιουτους· ει ο πατερα και υιον
γινωσκων δυο θεους λεγει, ωρα και τον λεγοντα ενα αναιρειν τον υιον και
Σαβελλιζειν. Ει γαρ ο λεγων δυο Ἑλληνιζει, ουκουν ο λεγων εν Σαβελλιζει. Τουτο δε
ουκ εστι· μη γενοιτο! Ἀλλ' ωσπερ ο λεγων πατερα και υιον δυο ενα θεον λεγει,
ουτως ο λεγων ενα θεον δυο φρονειτω, πατερα και υιον, εν οντας τηι θεοτητι και τωι
εξ αυτου αμεριστον και αδιαιρετον και αχωριστον ειναι τον λογον απο του πατρος.
 
 
 
 

4

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἔστω δε παραδειγμα ανθρωπινον το πυρ και το εξ αυτου απαυ γασμα, δυο μεν τωι
ειναι και ορασθαι, εν δε τωι εξ αυτου και αδιαιρετον ειναι το απαυγασμα αυτου. 11
Εις την αυτην μεν ανοιαν τοις Ἀρειανοις πιπτουσιν· κα κεινοι γαρ φασι δι' ημας
αυτον εκτισθαι, ινα ημας κτισηι, ωσπερ του θεου περιμενοντος την ημετεραν κτισιν,
ινα η προβαληται κατ' εκεινους, η κτισηι κατα τουτους. Ἀρειανοι μεν ουν πλεον ημιν
η τωι υιωι χαριζονται· ου γαρ ημεις δι' εκεινον, φασιν, αλλ' εκεινος δι' ημας γεγονεν,
ειγε δια τουτο εκτισθη και υπεστη, ινα ημας δι' αυτου κτισηι ο θεος. Ουτοι δε εξ ισου
η και μειζονως ασεβουντες ελαττον τωι θεωι η ημιν διδοασιν. Ἡμεις γαρ πολλακις
και σιω πωντες μεν, ενθυμουμενοι δε ενεργουμεν, ωστε τα εκ της ενθυ μησεως και
ειδωλοποιεισθαι· τον δε θεον σιωπωντα μεν ανενερ γητον, λαλουντα δε ισχυειν
αυτον βουλονται, ειγε σιωπων μεν ουκ ηδυνατο ποιειν, λαλων δε κτιζειν ηρξατο.
Ἐρεσθαι γαρ αυτους δικαιον, ει ο λογος εν τωι θεωι ων τελειος ην, ωστε και ποιειν δυ
νασθαι. Ει μεν ουν ατελης ην εν θεωι ων, γεννηθεις δε τελειος γεγονεν, ημεις αιτιοι
της τελειοτητος αυτου, ειγε δι' ημας γεγεν νηται· δι' ημας γαρ και το δυνασθαι
ποιειν προσειληφεν. Ει δε τελειος ην εν θεωι, ωστε και ποιειν δυνασθαι, περιττη η
γεννησις αυτου· ηδυνατο γαρ και εν πατρι ων δημιουργειν· ωστε η ου γε γεννηται, η
γεγεννηται ου δι' ημας, αλλ' οτι αει εκ του πατρος εστιν. Ἡ γαρ γεννησις αυτου ου
την ημων κτισιν δεικνυσιν, αλλα το εκ θεου ειναι· ην γαρ και προ της κτισεως ημων.
12 Το αυτο δε και επι του πατρος τολμωντες φανησονται. Ει γαρ σιωπων ουκ
ηδυνατο ποιειν, αναγκη προσειληφεναι αυτον δυναμιν γεννησαντα, ο εστι
λαλησαντα. Και ποθεν προσειληφεν; Και δια τι; Ει δε ηδυνατο εχων εν εαυτωι τον
λογον ποιειν, περιτ τως γενναι δυναμενος και σιωπων ποιειν. Ἔπειτα, ει προ του γεν
νηθηναι εν τωι θεωι ην ο λογος, αρα γεννηθεις εκτος και εξω του θεου εστιν. Ει δε
τουτο, πως νυν λεγει· «εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι»; Ει δε νυν εν τωι πατρι
εστιν, αρα αει ην εν τωι πατρι, ωσπερ και νυν εστιν, και περιττον το λεγειν· δι' ημας
γε γεννηται και μεθ' ημας ανατρεχει, ινα ηι ωσπερ ην. Ου γαρ ην οπερ ουκ εστι νυν,
ουδε εστιν οπερ ουκ ην· αλλ' εστιν ωσπερ ην αει και ωσαυτως και κατα τα αυτα
εχων, επει ατελης και τρεπτος φανησεται. Ει γαρ οπερ ην, τουτ' εσται μετα ταυτα, ως
νυν ουκ ων, δηλον, οτι ουκ εστι νυν, οπερ ην και εσται. Λεγω δε· ει εν θεωι ην
προτερον και μετα ταυτα παλιν εσται, δηλον, οτι ουκ εστι νυν εν τωι θεωι ο λογος.
Ἀλλ' ελεγχει τουτους ο κυριος λεγων· «εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι»· ουτως
γαρ εστι νυν, ωσπερ ην αει. Ει δε ουτως νυν εστιν, ωσπερ ην αει, δηλον, οτι ου ποτε
μεν εγεννατο, ποτε δε ου· ουδε ποτε μεν εν θεωι ησυχια ην, ποτε δε ελαλει· αλλ' εστιν
αει πατηρ και υιος ο τουτου λογος, ουκ ονοματι μονον λογος, ουδε κατ' επινοιαν
υιος ο λογος, αλλ' υπαρχων ομοουσιος τωι πατρι, ου δι' ημας γεννηθεις· ημεις γαρ δι'
εκεινον γεγοναμεν. Ἐπει ει δι' ημας εγεννηθη, και εν τωι γεγεννησθαι αυτον
εκτισθημεν, και τηι γεννησει αυτου συνεστηκεν η κτισις, ανατρεχει δε, ινα ηι οπερ
προτερον ην, πρωτον μεν εσται παλιν μη γεννωμενος ο γεννηθεις. Ει γαρ η προοδος
αυτου γεννησις εστιν, η αναδρομη παλιν παυλα της γεννησεως· γενομενου γαρ
αυτου εν τωι θεωι σιωπησει παλιν ο θεος. Ει δε σιωπησει, εσται οπερ ην σιωπωντος
αυτου, ησυχια και ου κτισις· παυσεται αρα η κτισις. Ὥσπερ γαρ προελθοντος του
λογου γεγονεν η κτισις και υπηρξεν, ουτως παλινδρομουντος του λογου ουχ υπαρξει
η κτισις. Τις ουν η χρεια του γενεσθαι, ει παυσεται; Ἢ τι και ελαλει ο θεος, ινα μετα
ταυτα σιωπησηι; Τι δε προεβαλλετο, ον ανακαλειται; Τι δε και εγεννα, ου την
γεννησιν παυσειν ηθελεν; Τι δε παλιν εσται, αδηλον. Ἢ γαρ σιωπησει αει η παλιν
γεννησει και ετεραν κτισιν επινοησει· ου γαρ την αυτην ποιησει–η γαρ αν διεμεινεν
η γενο μενη–, αλλ' ετεραν· ακολουθως δε και ταυτην παυσει και ετεραν επινοησει,
 
 
 
 

5

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τουτο εις απειρον. 13 Τουτο δε ισως απο των Στωικων υπελαβε διαβεβαιου
μενων συστελλεσθαι και παλιν εκτεινεσθαι τον θεον μετα της κτισεως και απειρως
παυεσθαι. Το γαρ πλατυνομενον απο στενο τητος πλατυνεται, και το εκτεινομενον
συνεσταλμενον εκτεινεται· και αυτο μεν εστιν, πλεον δε ουδεν η παθος υπομενει. Ει
τοινυν η μονας πλατυνθεισα γεγονε τριας, η δε μονας εστιν ο πατηρ, τριας δε πατηρ,
υιος, αγιον πνευμα, πρωτον μεν πλατυνθεισα η μονας παθος υπεμεινε και γεγονεν,
οπερ ουκ ην (επλατυνθη γαρ ουκ ουσα πλατεια), επειτα ει αυτη η μονας επλατυνθη
εις τριαδα, τριας δε εστι πατηρ και υιος και αγιον πνευμα, ο αυτος αρα πατηρ γεγονε
και υιος και πνευμα κατα Σαβελλιον, εκτος ει μη λεγομενη παρ' αυτωι μονας αλλο τι
εστι παρα τον πατερα. Ουκ ετι ουν πλατυνεσθαι εδει λεγειν, αλλ' η μονας τριων
ποιητικη, ωστε ειναι μοναδα, ειτα και πατερα και υιον και πνευμα. Ει γαρ επλα
τυνθη αυτη και εξετεινεν εαυτην, αυτη αν ειη, οπερ εξεταθη. Και τριας μεν
πλατυνθεισα ουκ ετι μονας εστιν· μονας δε ουσα ουπω ην τριας. Και ο πατηρ αρα ων
ουπω ην υιος και πνευμα· γενο μενος δε ταυτα, ουκ ετι πατηρ μονον εστιν. Ταυτα δε
καταψευδο μενος αν τις ειποι του θεου σωμα και παθητον αυτον εισαγων· τι γαρ εστι
πλατυνεσθαι η παθος του πλατυνομενου; Ἢ τι εστι το πλατυνομενον η το προτερον
μη τοιουτον, αλλα στενον τυγχανον; ταυτον γαρ εστι χρονωι μονον διαφερον
εαυτου. 14 Τουτο και ο θειος γινωσκει αποστολος προς Κορινθιους επιστελλων· «μη
στενοχωρεισθε εν ημιν· πλατυνθητε δε και υμεις, Κορινθιοι». Τους γαρ αυτους απο
στενοτητος εις πλατυσμον με ταβαλλειν συμβουλευει. Ὥσπερ δε ει επλατυνθησαν
παλιν Κοριν θιοι και στενοχωρουμενοι ουκ αλλοι ετυγχανον, αλλα παλιν ησαν
Κορινθιοι, ουτως ει ο πατηρ επλατυνθη εις τριαδα, η τριας παλιν εστιν ο πατηρ
μονος. Το αυτο δε παλιν φησιν· «η καρδια ημων πε πλατυνται»· και ο Νωε λεγει·
«Πλατυναι ο θεος τωι Ἰαφεθ»· η αυτη γαρ καρδια και ο αυτος Ἰαφεθ εστιν εν τωι
πλατυσμωι. Ει μεν ουν η μονας επλατυνεν, αλλοις αν επλατυνεν· ει δε αυτηι επλα
τυνεν, αυτη αν ειη, οπερ επλατυνθη. Τι δε εστιν η ο υιος και πνευμα αγιον; Ἐρεσθαι
δε αυτον τοιαυτα λεγοντα καλον· τις η ενεργεια του τοιουτου πλατυσμου; η ως επ'
αυτης αληθειας, δια τι ολως επλατυνθη; Το γαρ μη μενον το αυτο, αλλ' υστερον πλα
τυνομενον, εχειν αναγκηι δει την αιτιαν, δι' ην και επλατυνθη. Ει μεν ουν ινα λογος
και πνευμα συνηι αυτωι, περιττον το λεγειν «μονας», ειτα «επλατυνθη». Ου γαρ
υστερον λογος και πνευμα, αλλ' αει, ινα μη αλογος ο θεος κατα τους Ἀρειανους.
Ὥστε ει αει ην λογος και πνευμα, αει πλατεια και ου πρωτον μονας. Ει δε υστερον
επλατυνθη, υστερον και λογος. Ει δε δια την ενανθρωπησιν επλα τυνθη και γεγονε
τοτε τριας, αρα προ της ενανθρωπησεως ουπω ην τριας. Φανησεται δε ο πατηρ και
γεγονως σαρξ, ειγε αυτος μονας ων εν τωι ανθρωπωι επλατυνθη· και ταχα λοιπον
μονας εσται και σαρξ και, το τριτον, πνευμα, ειγε αυτος επλατυνθη· εσται δε και
ονοματι μονον τριας. Ει δε δια το κτισαι επλατυνθη, ατοπον. ∆υνατον γαρ ην και
μοναδα μενουσαν αυτην παντα ποιειν· ου γαρ ενδεης ην πλατυσμου η μονας ουδε
ασθενης ην προ του πλατυνθηναι. Ἄτοπον γαρ και ασεβες τουτο γε επι θεου νοειν
και λεγειν. Ἀκολουθησει δε και αλλο ατοπον. Ει γαρ δια την κτισιν επλα τυνθη, εως
δε μονας ην, ουκ ην η κτισις· παλιν δε εσται μετα την συντελειαν μονας απο
πλατυσμου· αναιρεθησεται και η κτισις. Ὥσπερ γαρ δια το κτισαι επλατυνθη, ουτως
παυομενου του πλα τυσμου παυσεται και η κτισις. 15 Τοιαυτα μεν ουν ατοπα εκ του
πλατυνεσθαι λεγειν εις τριαδα την μοναδα απαντησει. Ἐπειδη δε οι τουτο λεγοντες
τολ μωσι διαιρειν λογον και υιον και λεγειν αλλον μεν ειναι τον λογον, ετερον δε
τον υιον, και προτερον μεν ειναι τον λογον ειτα τον υιον, φερε· και περι τουτων
ιδωμεν. Ἔστι δε τουτων διαφορος η τολμα. Οι μεν γαρ τον ανθρωπον, ον ανελαβεν ο
 
 
 
 

6

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωτηρ, αυτον ειναι τον υιον λεγουσιν· οι δε το συναμφοτερον, τον τε ανθρωπον και
τον λογον, υιον τοτε γεγενησθαι, οτε συνηφθησαν. Ἄλλοι δε εισιν οι λεγον τες
αυτον τον λογον τοτε υιον γεγενησθαι, οτε ενηνθρωπησεν. Ἀπο γαρ λογου, φασιν,
γεγονεν υιος ουκ ων προτερον υιος, αλλα λογος μονον. Στωικα μεν ουν αμφοτερα,
το τε πλατυνεσθαι λεγειν τον θεον, και αρνεισθαι τον υιον. Κατα περιττον δε
ανοητον, οτι ονομαζοντες λογον αρνουνται αυτον υιον ειναι. Ει μεν γαρ ουκ εστιν
εκ του θεου ο λογος, εικοτως αν αυτον αρνοιντο ειναι υιον. Ει δε εκ του θεου εστιν,
δια τι μη συνορωσιν, οτι το εκ τινος υπαρχον υιος εστιν εκεινου, εξ ου και εστιν; Ειτα
ει του λογου πατηρ εστιν ο θεος, δια τι μη και ο λογος υιος αν ειη του εαυτου πατρος;
Πατηρ γαρ τις εστι και λεγεται, ου εστιν ο υιος· και υιος τις εστι και λεγεται εκεινου,
ου εστιν ο πατηρ. Ει τοινυν του Χριστου ουκ εστι πατηρ ο θεος, ουδε ο λογος υιος αν
ειη· ει δε πατηρ ο θεος, εικοτως αν ειη και ο λογος υιος. Ει δε υστερον μεν πατηρ και
πρωτον θεος· Ἀρειανων μεν το φρονημα· επειτα ατοπον μεταβαλλεσθαι τον θεον·
σωματικον γαρ. Ει δε ωσπερ επι της κτισεως υστερον ποιη της, ιστεον, οτι των
γινομενων υστερον εστιν η μεταβολη, ουχι του θεου. 16 Ει μεν ουν ποιημα και ο
υιος, καλως αν υστερον πα τηρ και επ' αυτου· ει δε ου ποιημα ο υιος, αει αρα ο
πατηρ, αει και ο υιος. Ει δε αει ο υιος, αυτος αν ειη ο λογος. Ει γαρ μη υιος ειη ο
λογος, και τουτο τις αποτολμων ειποι, η τον λογον πατερα λεγει η τον υιον
κρειττονα του λογου. Του γαρ υιου εν κολποις οντος του πατρος αναγκη η μη ειναι
προ υιου τον λογον –ουδεν γαρ εστι προ του οντος εν τωι πατρι–, η ει ο λογος αλλος
εστι παρα τον υιον, ο λογος αν ειη ο πατηρ, εν ωι εστι ο υιος. Ει δε ουκ εστιν ο λογος
πατηρ, αλλα λογος, εκτος αν ειη ο λογος του πατρος οντος του υιου εν τοις κολποις
του πατρος. Ου γαρ αμφοτερα, ο τε λογος και ο υιος, εν τοις κολποις, αλλ' ενα ειναι
δει και τουτον τον υιον, ος εστι μονογενης. Και παλιν, ει αλλος εστιν ο λογος και
αλλος ο υιος, κρειττων ευρεθησεται ο υιος του λογου· «ουδεις γαρ γινωσκει τον
πατερα, ει μη ο υιος», ουχ ο λογος. Ἢ τοινυν ουκ οιδεν ο λογος, η ει οιδεν, ψευδος
το «ου δεις γινωσκει». Το αυτο δε και επι του «ο εωρακως εμε, εωρακε τον πατερα»
και «εγω και ο πατηρ εν εσμεν». Υιου γαρ εισι φωναι, και ου λογου κατ' αυτους.
∆ηλον δε απο των ευαγγελιων. Κατα γαρ τον Ἰωαννην λεγοντος του κυριου «εγω
και ο πατηρ εν εσμεν», «εβαστασαν λιθους οι Ἰουδαιοι, ινα λιθασωσιν αυτον.
Ἀπεκριθη αυτοις ο Ἰησους· πολλα εργα καλα εδειξα υμιν εκ του πατρος· δια ποιον
αυτων εργον εμε λιθαζετε; Ἀπεκριθησαν αυτωι οι Ἰουδαιοι· περι καλου εργου ου
λιθαζομεν σε, αλλα περι βλασ φημιας, και οτι συ, ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον θεον.
Ἀπεκριθη αυτοις ο Ἰησους· ουκ εστι γεγραμμενον εν τωι νομωι υμων, οτι εγω ειπα·
θεοι εστε; Ει εκεινους ειπε θεους, προς ους ο λογος του θεου εγενετο, και ου δυναται
λυθηναι η γραφη, ον ο πατηρ ηγιασε και απεστειλεν εις τον κοσμον, υμεις λεγετε,
οτι βλασφημεις, οτι ειπον· υιος του θεου ειμι; Ει ου ποιω τα εργα του πατρος, μη
πιστευετε μοι· ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις πιστευσατε, ινα γνωτε
και γινωσκητε, οτι εν εμοι ο πατηρ, καγω εν τωι πατρι». Καιτοι, οσον εκ του
προφανους δει νοειν, ουθ' οτι θεος ειμι, ουδ' οτι υιος θεου ειμι, ειπεν, αλλα «εγω και
ο πατηρ εν εσμεν». 17 Οι μεν ουν Ἰουδαιοι εν τωι ακουσαι «εν» ενομιζον κατα
Σαβελλιον αυτον ειρηκεναι ειναι τον πατερα. Ὁ δε γε σωτηρ ημων συλλογιζεται μεν
αυτων την αμαρτιαν οτι· ει και θεον ειπον, εδει υμας ειδεναι το γεγραμμενον «εγω
ειπα· θεοι εστε», ειτα το «εγω και ο πατηρ εν εσμεν» σαφηνιζων, εν τωι «υιωι» την
προς τον πατερα ενοτητα αποδεδωκε λεγων· «οτι ειπον· υιος ειμι του θεου». Ει γαρ
και τηι λεξει ουκ ειπεν, αλλα την διανοιαν του «εν εσμεν» αποδεδωκε τωι υιωι. Ουδεν
γαρ εν προς τον πατερα, ει μη το εξ αυτου. Τι δ' αν ειη το εξ αυτου η ο υιος; Ἐπιφερει
 
 
 
 

7

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γουν· «ινα γινωσκητε, οτι εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι». Το γαρ «εν»
επεξηγουμενος ουκ εν τωι αυτο ειναι εκεινο προς ο εν εστιν ειπεν, αλλ' εν τωι αυτον
εν τωι πατρι και τον πατερα εν τωι υιωι, την συναφειαν και το αχωριστον. Και γαρ και
Σαβελλιον εν τουτωι ανατρεπει, εν τωι ειπειν ουχ «ο πατηρ ειμι» αλλ' «υιος του
θεου», και Ἄρειον εν τωι ειπειν «εν εσμεν». Ει τοινυν ο υιος αλλο, και ο λογος αλλο,
ουχ ο λογος εν εστι προς τον πατερα, αλλ' ο υιος· ουδε ο τον λογον εωρακως εωρακε
τον πατερα, αλλ' ο τον υιον. Τουτων δε δεικνυμενων η μειζων ο υιος του λογου, η
πλειον ουδεν ο λογος του υιου εχει. Τι γαρ μειζον η τελειοτερον του «εν» και του
«εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι», και του «ο εωρακως εμε, εωρακε τον
πατερα»; Και γαρ και αυται αι φωναι του υιου εισιν. Φησι γουν ο αυτος Ἰωαννης· «ο
εωρακως εμε, εωρακε τον πεμψαντα με», και· «ο εμε δεχομενος, δεχεται τον
αποστειλαντα με», και· «εγω φως εις τον κοσμον εληλυθα, ινα πας ο πιστευων εις
εμε εν τηι σκοτιαι μη μεινηι. Και εαν τις μου ακουσηι των λογων και μη φυλαξηι, εγω
ου κρινω αυτον· ου γαρ ηλθον, ινα κρινω τον κοσμον, αλλ' ινα σωσω τον κοσμον. Ὁ
λογος δε, ον ακουει, εκεινος κρινει αυτον εν τηι εσχατηι ημεραι»· «οτι εγω προς τον
πατερα πορευ ομαι». Το κηρυγμα δε φησι κρινειν τον μη φυλαξαντα την εντολην.
«Ει γαρ», φησιν, «μη ηλθον και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχον· νυν δε
προφασιν ουχ εξουσιν», φησιν, ακηκοοτες μου των ρηματων, δι' ων σωτηριαν
καρπιζονται οι φυλασσοντες. 18 Ἴσως μεν ουν αν ειποιεν αναιδως μη υιου, αλλα
λογου ειναι την φωνην ταυτην. Ἀλλ' εν τοις ανωτερω λεχθεισι δηλον γενησεται, οτι
υιος εστιν ο λεγων. Ὁ γαρ λεγων ενταυθα «ουκ ηλθον κριναι τον κοσμον, αλλα
σωσαι», δεικνυται ουκ αλλος ειναι η ο μονογενης υιος του θεου. Φησι γαρ εν τοις
εμπροσθεν ο αυτος Ἰωαννης· «ουτως γαρ ηγαπησεν ο θεος τον κοσμον, ωστε τον
υιον αυτου τον μονογενη εδωκεν, ινα πας ο πιστευων επ' αυτον μη αποληται, αλλ'
εχηι ζωην αιωνιον. Ου γαρ απεστειλεν ο θεος τον υιον εις τον κοσμον, ινα κρινηι τον
κοσμον, αλλ' ινα σωθηι ο κοσμος δι' αυτου. Ὁ πιστευων εις αυτον ου κρινεται· ο δε
μη πιστευων ηδη κεκριται, οτι μη πεπιστευκεν εις το ονομα του μονογενους υιου του
θεου. Αυτη δε εστιν η κρισις, οτι το φως εληλυθεν εις τον κοσμον, και ηγαπησαν οι
ανθρωποι μαλλον το σκοτος η το φως· ην γαρ αυτων πονηρα τα εργα». Ει ο λεγων
«ου γαρ ηλθον, ινα κρινω τον κοσμον, αλλ' ινα σωσω αυτον», αυτος εστιν ο λεγων
«ο θεωρων εμε, θεωρει τον πεμψαντα με», ο δε ελθων σωσαι τον κοσμον και μη
κριναι αυτον ο μονογενης εστιν υιος του θεου, δηλον, οτι ο αυτος υιος εστιν ο λεγων
«ο θεωρων εμε, θεωρει τον πεμψαντα με». Και γαρ ο λεγων «ο πιστευων εις εμε» και
«εαν τις μου ακουσηι των ρηματων, εγω ου κρινω αυτον», αυτος εστιν ο υιος, περι ου
ταυτα φησιν «ο πιστευων εις αυτον ου κρινεται· ο δε μη πιστευων ηδη κεκριται, οτι
μη πε πιστευκεν εις το ονομα του μονογενους υιου του θεου». Και παλιν· «και αυτη
εστιν η κρισις του μη πιστευοντος εις τον υιον, οτι το φως εληλυθεν εις τον κοσμον,
και ουκ επιστευσαν αυτωι», δηλονοτι ο υιος. Αυτος γαρ αν ειη «το φως το φωτιζον
παντα ανθρωπον τον ερχομενον εις τον κοσμον»· και οσον χρονον επι γης υπηρχε
κατα την ενανθρωπησιν, φως εις τον κοσμον ην, ως φησιν αυτος· «εως το φως
εχετε, πιστευετε εις το φως, ινα υιοι φωτος γενησθε. Ἐγω γαρ φως», φησιν, «εις τον
κοσμον εληλυθα». 19 Και τουτου τοινυν δειχθεντος <δηλον>, οτι υιος εστιν ο λεγων.
Ει δε ο υιος εστι το φως το εις τον κοσμον εληλυθος, αναντιῤρητως δια του υιου ο
κοσμος εγενετο. Ἐν γαρ τηι αρχηι του ευαγγελιου περι του Βαπτιστου λεγων Ἰωαννου
ο ευαγγελιστης φησιν. «ουκ ην εκεινος το φως, αλλ' ινα μαρτυρησηι περι του φωτος.
Ἦν γαρ», ως προεφημεν, «το φως» αυτος ο Χριστος «το αληθινον, το φωτιζον παντα
ανθρωπον τον ερχομενον εις τον κοσμον». «Ἐν γαρ τωι κοσμωι ην, και ο κοσμος δι'
 
 
 
 

8

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου εγενετο». αναγκη ουν αυτον ειναι τον λογον του θεου, περι ου και παντα δι'
αυτου γεγενησθαι εφησεν. Ἢ γαρ δυο κοσμους αναγκασθη σονται λεγειν, ιν' ο μεν
δι' υιου, ο δε δια του λογου ειη γεγονως· η ει εις εστιν ο κοσμος και μια η κτισις,
ακολουθον και ενα και τον αυτον υιον και λογον προ πασης κτισεως· δι' αυτου γαρ
γε γονεν. Ουκουν ει ως δια του λογου, ουτως και δια υιου τα παντα γεγονεν, ουδεν
εναντιον φανησεται, αλλα και ταυτον αν ειη ειπειν, ως «εν αρχηι ην ο λογος»· <και>
εν αρχηι ην ο υιος. Ει δε, οτι μη ειπεν ο Ἰωαννης· «εν αρχηι ην ο υιος», ουχ αρμοζειν
φησουσι τωι υιωι τα του λογου, ωρα και τα του υιου μη αρμοζειν τωι λογωι. Του δε
υιου εδειχθη το «εγω και ο πατηρ εν εσμεν» και το «ο ων εν τοις κολποις του
πατρος», υπαρχειν αυτον· και το «ο θεωρων εμε, θεωρει τον πεμψαντα με» κοινον
μεντοι προς τε τον λογον και τον υιον το τον κοσμον δι' αυτου γεγενησθαι· ως εκ
τουτου δεικνυσθαι προ του κοσμου ειναι τον υιον. Ἀναγκη γαρ τον δημιουργον προ
των γινομενων ειναι. Και το προς Φιλιππον δε λεγομενον ου του λογου κατ' αυτους
αν ειη, αλλα του υιου. Ειπε γαρ, φησιν, ο Ἰησους· «τοσουτον χρονον μεθ' υμων ειμι,
και ουκ εγνωκας με, Φιλιππε; Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον πατερα. Και πως συ λεγεις·
δειξον ημιν τον πατερα; Ου πιστευεις, οτι εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι εστιν;
Τα ρηματα, α εγω λαλω υμιν, απ' εμαυτου ου λαλω· ο δε πατηρ ο εν εμοι μενων,
αυτος ποιει τα εργα. Πιστευετε μοι, οτι εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι· ει δε μη,
δια τα εργα αυτα πιστευετε μοι. Ἀμην, αμην λεγω υμιν· ο πιστευων εις εμε, τα εργα,
α εγω ποιω, κακεινος ποιησει και μειζονα τουτων ποιησει, οτι εγω προς τον πατερα
πορευομαι. Και ο τι αν αιτησητε εν τωι ονοματι μου, τουτο ποιησω, ινα δοξασθηι ο
πατηρ εν τωι υιωι». Ουκουν ει ο πατηρ δοξαζεται εν τωι υιωι, ο υιος αν ειη ο λεγων·
«εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι», αυτος και το «ο εμε εωρακως εωρακε τον
πατερα». Αυτος γαρ ο ταυτα λεγων υιον εαυτον δεικνυσιν επαγων, «ινα δοξασθηι ο
πατηρ εν τωι υιωι». 20 Ει μεν ουν τον ανθρωπον, ον εφορησεν ο λογος, αυτον ειναι
λεγουσι τον υιον του θεου τον μονογενη, και μη τον λογον υιον, ο ανθρωπος αν ειη
ακολουθως ο εν τωι πατρι, εν ωι και ο πατηρ εν αυτωι. Και ο ανθρωπος αν ειη ο «εν»
ων αυτος και ο πατηρ και «ο εν τοις κολποις του πατρος» και «το φως το αληθινον».
Ἀναγκασθησονται δε και δι' αυτου του ανθρωπου ειπειν τον κοσμον γεγενησθαι, και
τον ανθρωπον ειναι τον ελθοντα «μη κριναι τον κοσμον, αλλα σωσαι αυτον»· αυτον
δε ειναι και «πριν Ἀβρααμ γενεσθαι». «Ἰησους» γαρ, φησιν, «ειπεν αυτοις· αμην,
αμην λεγω υμιν, πριν Ἀβρααμ γενεσθαι, εγω ειμι.» Και πως ουκ ατοπον κατ' αυτους
τον εκ σπερματος Ἀβρααμ μετα δυο και τεσσαρακοντα γενεας γενομενον λεγειν,
πριν Ἀβρααμ γενεσθαι, υπαρχειν; Πως δε ουκ ατοπον, ει η σαρξ, ην εφορησεν ο
λογος, αυτη εστιν ο υιος, λεγειν την εκ Μαριας σαρκα ταυτην ειναι, δι' ης ο κοσμος
εγενετο; Πως δε σωσουσι και το «εν τωι κοσμωι ην»; Το γαρ προ της κατα σαρκα
γενεσεως του υιου σημαινων ο ευαγ γελιστης επηγαγε λεγων· «εν τωι κοσμωι ην».
Πως δε, ει μη ο λογος υιος εστιν, αλλ' ο ανθρωπος υιος, δυναται τον κοσμον σωσαι,
εις ων και αυτος του κοσμου; Ει δε αναισχυντοιεν επι τουτοις, που εσται ο λογος του
ανθρωπου οντος εν τωι πατρι; Ποστος δε εσται ο λογος προς τον πατερα του
ανθρωπου και του πατρος εν οντων; Ει δε ο ανθρωπος μονογενης εστιν, ποστος
εσται ο λογος; Ἢ γαρ δευτερον ειναι αυτον λεξειε τις, η ει υπερ το μονογενες εστιν,
αυτος αν ειη ο πατηρ. Ὥσπερ γαρ εις εστιν ο πατηρ, ουτως εν και το εξ αυτου
μονογενες. Τι δε και πλεον ο λογος εχει του ανθρωπου, ει γε ουχ ο λογος υιος εστιν;
∆ια μεν γαρ υιου και του λογου ο κοσμος γεγενησθαι γεγραπται, και κοινον εστι τωι
τε λογωι και τωι υιωι το δημιουργειν τον κοσμον· το δε οραν τον πατερα ουκ ετι εν τωι
λογωι γεγραπται, αλλ' εν τωι υιωι, και το σωζειν τον κοσμον ουκετι δια του λογου
 
 
 
 

9

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελεχθη, αλλα δια του μονογενους υιου. «Ειπε» γαρ, φησιν, «ο Ἰησους. τοσουτον
χρονον μεθ' υμων ειμι, και ουκ εγνωκας με, Φιλιππε; Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον
πατερα». Και τον πατερα δε ουχ ο λογος γεγραπται γινωσκειν, αλλ' ο υιος· οραν δε
τον πατερα ουχ ο λογος ειρηται, αλλ' ο μονογενης υιος ο ων εις τον κολπον του
πατρος. 21 Τι δε πλεον εις σωτηριαν ημων ο λογος συμβαλλεται μαλλον του υιου,
ειγε κατ' αυτους αλλος εστιν ο υιος, και αλλος ο λογος; Πιστευειν γαρ ημας ουκ εις
τον λογον, αλλ' εις τον υιον προσταξις εστιν. Φησι γαρ ο Ἰωαννης· «ο πιστευων εις
τον υιον εχει ζωην αιωνιον· ο δε απειθων τωι υιωι ουκ οψεται ζωην». Και το αγιον δε
βαπτισμα, εν ωι πασης πιστεως ημων η συστασις ορμει, ουκ εις λογον, αλλ' εις
πατερα και υιον και αγιον πνευμα διδοται. Ειπερ ουν κατ' αυτους αλλος εστιν ο
λογος και αλλος ο υιος, και ουκ εστιν υιος ο λογος, ουδεν προς τον λογον το
βαπτισμα· Πως ουν συνεστιν ο λογος κατ' αυτους τωι πατρι ου συνων αυτωι εν τηι του
βαπτισματος δοσει; Ἀλλ' ισως αν ειποιεν. εν τωι του πατρος ονοματι περιεχεται και ο
λογος. ∆ια τι ουν ουχι και το πνευμα; Ἢ εκτος του πατρος το πνευμα; Και ανθρωπος
μεν, ειπερ ουκ εστιν υιος ο λογος, μετα τον πατερα ονομαζεται, το δε πνευμα μετα
τον ανθρωπον· ουκ ετι δε ουδε εις τριαδα κατ' αυτους η μονας πλατυνεται, αλλ' εις
τετραδα· πατερα και λογον και υιον και πνευμα αγιον. Ἐν τουτοις δη αισχυνομενοι,
εις ετερον καταφευγουσι και φασι μη τον ανθρωπον καθ' εαυτον, ον εφορησεν ο
κυριος, αλλα το συναμφοτερον, τον τε λογον και τον ανθρωπον, ειναι υιον·
συνημμενα γαρ αμφοτερα υιος, ως αυτοι λεγουσιν, ονομαζεται. Τι τοινυν τινος
αιτιον, και ποτερος ποτερον υιον κατεσκευασεν; Ἢ, ινα λευκοτερον ειποιμι, αρα δια
την σαρκα ο λογος υιος, η δια τον λογον η σαρξ υιος λεγεται; Ἢ ουδ' οποτερον
τουτων, αλλ' η αμφοιν συνοδος; Ει μεν ουν ο λογος δια την σαρκα, αναγκη την
σαρκα ειναι υιον, και ακολουθει τα ατοπα, οσα προειρηται εκ του λεγειν τον
ανθρωπον υιον. Ει δε δια τον λογον η σαρξ υιος λεγεται, και προ της σαρκος παντως
ο λογος ων υιος ην· Πως γαρ οιον τε υιοποιειν τινα ετερους μη οντα αυτον υιον,
οντος μαλιστα πατρος; Ει μεν ουν εαυτωι υιοποιει, πατηρ αυτος αν ειη· ει δε τωι πατρι,
αναγκη αυτον ειναι υιον, μαλλον δε αυτον ειναι τον υιον, δι' ον οι αλλοι
υιοποιουνται. 22 Ἐπει ει μη οντος αυτου υιου ημεις υιοι εσμεν, ημων αν ειη ο θεος
πατηρ και ουκ αυτου. Πως ουν ιδιοποιειται μαλλον λεγων «ο πατηρ μου» και «εγω
εκ του πατρος»; Ει γαρ κοινος παντων πατηρ, ου μονου αυτου πατηρ, ουδε μονος
αυτος εξηλθεν εκ του πατρος. Λεγει δε ποτε και ημων αυτον λεγεσθαι πατερα δια το
αυτον κεκοινωνηκεναι τηι ημετεραι σαρκι. ∆ια τουτο γαρ γεγονεν ο λογος σαρξ, ινα,
επειδη ο λογος εστιν υιος, δια τον ενοικουντα εν ημιν υιον λεγηται και ημων πατηρ.
«Ἀπεστειλε γαρ», φησιν, «το πνευμα του υιου αυτου εις τας καρδιας ημων κραζον·
αββα, ο πατηρ». Ουκουν ο εν ημιν υιος τον ιδιον πατερα επικαλουμενος και ημων
αυτων ποιει πατερα λεγεσθαι. Ἀμελει ων ουκ εστιν εις τας καρδιας ο υιος, τουτων
ουδε πατηρ ο θεος αν λεχθειη. Ειπερ ουν δια τον λογον ο ανθρωπος λεγεται υιος,
αναγκη πασα, λεγομενων και προ της ενανθρωπησεως των παλαιων υιων ειναι και
προ της επιδημιας τον λογον υιον. «Υιους» γαρ, <φησιν>, «εγεννησα», και επι Νωε·
«ιδοντες οι υιοι του θεου»· και εν τηι Ὠιδηι· «ουκ αυτος ουτος σου πατηρ»; Ουκουν ην
και ο αληθως υιος, δι' ον κακεινοι υιοι. Ει δε κατ' εκεινους παλιν ουδ' οποτερον
τουτων υιος, αλλα δια την αμφοιν συνοδον, αναγκη μηδ' οποτερον ειναι υιον, φημι
δη μητε τον λογον, μητε τον ανθρωπον, αλλα τινα αιτιαν, δι' ην και συνηφθησαν·
και ουτως δε προηγησεται η αιτια της συναψεως, ητις υιον ποιει. Ουκουν και κατα
τουτο προ της σαρκος προην ο υιος. Τουτων δη λεγο μενων εις ετερον
καταφευξονται λεγοντες μη τον ανθρωπον ειναι υιον, μηδε το συναμφοτερον, αλλα
 
 
 
 

10

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον λογον εν αρχηι μεν ειναι λογον απλως· οτε δε ενηνθρωπησεν, τοτε ωνομασθαι
υιον· προ γαρ της επιφανειας μη ειναι υιον, αλλα λογον μονον· και ωσπερ ο λογος
σαρξ εγενετο, ουκ ων προτερον σαρξ, ουτως ο λογος υιος γεγονεν, ουκ ων προτερον
υιος. Ταυτα μεν εκεινων τα φλυαρη ματα· εχει δε τον ελεγχον εναργη. 23 Ει γαρ
ολως ενανθρωπησας γεγονεν υιος, η ενανθρω πησις αιτια. Και ει ο ανθρωπος αιτιος
του ειναι αυτον υιον, η το συναμφοτερον, και τα αυτα ατοπα απαντησει. Ἔπειτα ει
πρωτον λογος και υστερον υιος, φανησεται υστερον εγνωκως τον πατερα, και ου
προτερον. Ου γαρ ηι λογος γινωσκει, αλλ' ηι υιος. «Ουδεις» γαρ «γινωσκει τον πατερα,
ει μη ο υιος», Ἀπαντησει δε και τουτο, οτι υστερον εν κολποις του πατρος γεγονεν,
και υστερον αυτος και ο πατηρ εν γεγονασιν, και υστερον το «ο εωρακως εμε εωρακε
τον πατερα». Ταυτα γαρ παντα επι υιου ελεχθη. Ἐκ δη τουτων αναγκασθησονται
ειπειν· ουδεν ην ο λογος, αλλ' ονομα μονον. Ουτε γαρ εν ημιν μετα του πατρος, ουτε
ο τον λογον εωρακως εβλεπε τον πατερα, ουτε ολως τινι εγνωσθη ο πατηρ· δια γαρ
υιου γινωσκεται ο πατηρ· ουτως γαρ και γεγραπ ται· «και ωι αν ο υιος αποκαλυψηι».
Μηπω δε οντος του λογου υιου ουδεπω τις εγινωσκε τον πατερα. Πως ουν Μωσει,
πως τοις πατρασιν ωφθη; Αυτος γαρ εν ταις Βασιλειαις φησιν· «Ἀπο καλυφθεις
απεκαλυφθην προς παντας τους πατερας υμων». Ει δε απεκαλυφθη θεος, δηλον, οτι
ην ο αποκαλυπτων υιος, ως αυτος φησιν· «και ωι εαν ο υιος αποκαλυψηι». Ἀσεβες μεν
ουν και ανοητον το λεγειν αλλον ειναι τον λογον, και αλλον ειναι τον υιον. Ποθεν
δε αρα την τοιαυτην υπονοιαν εσχηκασιν, ερεσθαι καλον. Φασι δη δια το μη ειρησθαι
εν τηι παλαιαι περι υιου, αλλα περι λογου, και δια τουτο νεωτερον υπονοειν του
λογου τον υιον διαβεβαιουνται, οτι μη εν τηι παλαιαι, αλλ' εν τηι καινηι μονηι περι
αυτου ελεχθη. Ταυτ' εκεινοι ασεβως φθεγγονται. Πρωτον μεν γαρ διαιρειν τας
διαθηκας, και μη την ετεραν της ετερας εχεσθαι, Μανιχαιων και Ἰουδαιων το
επιτηδευμα, των μεν τηι παλαιαι, των δε τηι νεαι αντιλεγοντων. Ἔπειτα κατ' αυτους, ει
τα εν τηι παλαιαι κειμενα προαγει τωι χρονωι, τα δε εν τηι νεαι νεωτερα εστιν, και εκ
των γραμματων οι χρονοι κρινονται, αναγκη παλιν νεωτερα ειναι το «εγω και ο
πατηρ εν εσμεν», το τε «μονογενης» και το «ο εωρακως εμε εωρακε τον πατερα»· ου
γαρ εκ της παλαιας, αλλ' εκ της καινης ταυτα μαρτυρειται. 24 Ου μην δε, αλλ'
αληθως και εν τηι παλαιαι περι υιου πολλα λεγεται· οιον εν τωι δευτερωι ψαλμωι το
«υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε»· και εν τωι εννατωι η επιγραφη «εις το
τελος υπερ των κρυφιων του υιου, ψαλμος τωι ∆αβΐδ»· και εν τωι τεσσαρακοστωι
τεταρτωι «εις το τελος υπερ των αλλοιωθησο μενων, τοις υιοις Κορε εις συνεσιν, ωιδη
υπερ του αγαπητου». και εν τηι Ἡσαΐαι. «Ἄισω δη τωι ηγαπημενωι ᾆσμα του αγαπητου
τωι αμπελωνι μου. Ἀμπελων εγενηθη τωι ηγαπημενωι». Το δε «αγαπητος» τις αν ειη η
υιος μονογενης; ως και εν τωι εκα τοστωι εννατωι «εκ γαστρος προ εωσφορου
εγεννησα σε», περι ου υστερον λεχθησεται· και εν Παροιμιαις δε· «προ δε παντων
των βουνων γενναι με»· και εν τωι ∆ανιηλ· «και η ορασις του τεταρτου ομοια υιωι
θεου» και αλλα πλειονα. Ει τοινυν εκ της παλαιας η αρχαιοτης, αρχαιος αν ειη και ο
υιος ο εν τηι παλαιαι εν πολλοις σαφηνιζομενος. Ἀλλα ναι, φασιν, κειται μεν, προ
φητικως δε εστω. Ουκουν και περι του λογου προφητικως ειρησ θαι λεχθειη αν. Ου
γαρ το μεν, το δε <ου>. Ει γαρ το «υιος μου ει συ» επι μελλοντος, δηλον, οτι και το
«τωι λογωι κυριου οι ουρανοι εστερεωθησαν». Ου γαρ ειπεν· «εγενοντο», ουδε·
«εποιησεν». Ὅτι δε το «εστερεωσεν» επι μελλοντος, φησιν· «ο κυριος εβασιλευσεν»,
ειτα· «και γαρ εστερεωσε την οικουμενην, ητις ου σαλευθησεται». Και ει το εν τωι
τεσσαρακοστωι τεταρτωι «υπερ του αγαπητου» επι μελλοντος, δηλον, οτι και το
επιφερομενον το «εξηρευξατο η καρδια μου λογον αγαθον». Και ει το «εκ γαστρος»
 
 
 
 

11

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επι ανθρωπου, αρα και το «εκ καρδιας». Ει γαρ η γαστηρ ανθρωπινον, και η καρδια
σωματικον. Ει δε το «εκ καρδιας» αΐδιον, και το «εκ γαστρος» αΐδιον· και ει «ο
μονογενης εν κολποις», και ο αγαπητος εν κολποις. Ταυτον γαρ εστι το τε μονογενες
και το αγαπητον, ως το «ουτος εστιν ο υιος μου ο αγαπητος». Ου γαρ δη την εις
αυτον αγαπην σημαναι θελων ειπε το «αγαπητος», ινα μη τους αλλους μισειν δοξηι,
αλλα το μονογενες εδηλου, ινα το μονον εξ αυτου ειναι αυτον δειξηι· Και τωι Ἀβρααμ
γουν σημαναι θελων ο λογος το μονογενες φησιν· «Προσενεγκε τον υιον σου τον
αγαπητον». Παντι δε δηλον, εκ της Σαῤρας μονον ειναι τον Ἰσαακ. Ἔστιν αρα ο
λογος υιος, ουκ αρτι γεγονως η ονομασθεις υιος, αλλ' αει υιος. Ει γαρ μη υιος, ουδε
λογος· και ει μη λογος, ουδε υιος. Το γαρ εκ του πατρος υιος εστιν. Τι δε εστιν εκ του
πατρος, ει μη λογος ο εκ καρδιας προελθων και εκ γαστρος γεννηθεις; Ου γαρ ο
πατηρ λογος εστιν, ουδε ο λογος πατηρ εστιν, αλλ' ο μεν πατηρ, ο δε υιος· και ο μεν
γενναι, ο δε γενναται. 25 Μαινεται μεν ουν Ἄρειος εξ ουκ οντων ειναι λεγων τον
υιον, και «ην ποτε, οτε ουκ ην». Μαινεται δε και Σαβελλιος λεγων τον πατερα ειναι
υιον, και εμπαλιν τον υιον ειναι πατερα, υποστασει μεν εν, ονοματι δε δυο. Μαινεται
δε και παραδειγματι χρωμενος τηι του πνευματος χαριτι. Φησι γαρ· «ωσπερ διαιρεσεις
χαρισματων εισιν, το δε αυτο πνευμα», ουτως και ο πατηρ ο αυτος μεν εστιν,
πλατυνεται δε εις υιον και πνευμα. Ἔστι δε τουτο μεστον ατοπιας. Ει γαρ ως επι του
πνευματος, ουτως και επι του θεου εστιν, εσται ο πατηρ λογος και πνευμα αγιον, ωι
μεν γινομενος πατηρ, ωι δε λογος, ωι δε πνευμα προς την χρειαν εκαστου
αρμοζομενος, και ονοματι μεν υιος και πνευμα, τωι δε οντι πατηρ μονον, αρχην μεν
εχων το γινεσθαι υιος, παυομενος δε του λεγεσθαι πατηρ, και ενανθρωπησας μεν
ονοματι, τηι δε αληθειαι μηδε επιδημησας, και ψευδομενος μεν τωι λεγειν «εγω και ο
πατηρ», τωι δε οντι αυτος ων πατηρ; και οσα αλλα ατοπα επι Σαβελλιου απανται.
Ἀναγκη δε και παυθησεσθαι το ονομα του υιου και του πνευματος της χρειας
πληρωθεισης· και εσται λοι πον αχρι παιδιας τα γινομενα, οτι μη αληθειαι, αλλ'
ονοματι επεδειχθη. Παυομενου δε του ονοματος του υιου κατ' αυτους παυσεται και
του βαπτισματος η χαρις· εις γαρ υιον εδοθη. Και τι ακολουθησει η αφανισμος της
κτισεως; Ει γαρ, ινα ημεις κτισθωμεν, προηλθεν ο λογος, και προελθοντος αυτου
εσμεν, δηλον, οτι αναχωρουντος αυτου εις τον πατερα, ως φασιν, ουκ ετι εσομεθα.
Ουτως γαρ εσται, ωσπερ ην· ουτως ουκ ετ' εσομεθα, ωσπερ ουν ουκ ημεν. Ουκ ετι γαρ
προελθοντος ουκ ετι η κτισις εσται. 26 Ἄτοπα μεν ουν ταυτα. Ὅτι δε ο υιος ουκ
αρχην εχει του ειναι, αλλ' αει και προ της ενανθρωπησεως παρα τωι πατρι εστιν,
δηλοι ο Ἰωαννης εν τηι πρωτηι επιστοληι λεγων ουτως· «ο ην απ' αρχης, ο ακηκοαμεν,
ο εωρακαμεν τοις οφθαλμοις ημων, ο εθεασαμεθα, και αι χειρες ημων εψηλαφησαν
περι του λογου της ζωης· και η ζωη εφανερωθη, και εωρακαμεν και μαρτυρουμεν
και απαγγελλομεν υμιν την ζωην την αιωνιον, ητις ην προς τον πατερα, και
εφανερωθη ημιν». Ἐνταυθα λεγων, οτι η ζωη ου γεγονεν, αλλ' ην προς τον πατερα,
εν τωι τελει της επιστολης τον υιον ειναι φησι την ζωην. Γραφει δ' ουν· «Και εσμεν
εν τωι αληθινωι, εν τωι υιωι αυτου Ἰησου Χριστωι. Ουτος εστιν ο αληθινος θεος και
ζωη αιωνιος». Ει δε ο υιος εστιν η ζωη και αυτη προς τον πατερα, και ει ο υιος ην
προς τον πατερα, λεγει δε ο αυτος· «και ο λογος ην προς τον θεον», ο υιος αν ειη ο
λογος ο αει ων προς τον πατερα. Ὥσπερ δε ο υιος λογος εστιν, ουτως ο θεος ο αυτος
αν ειη ο πατηρ. Ὁ μεντοι υιος και κατα τον Ἰωαννην θεος ουχ απλως, αλλ' αληθινος
θεος εστιν. Και γαρ κατ' αυτον τουτον «και θεος ην ο λογος»· ελεγε τε ο υιος· «εγω
ειμι η ζωη». Ουκουν ο υιος λογος εστι και ζωη η ουσα παρα τωι πατρι. Παλιν δε το εν
αυτωι τωι Ἰωαννηι ειρη μενον «ο μονογενης υιος, ο ων εις τον κολπον του πατρος»
 
 
 
 

12

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεικνυσι τον υιον αει ειναι. Ὃν γαρ υιον λεγει ο Ἰωαννης, τουτον χειρα ο ∆αβιδ
ψαλλει λεγων· «ινα τι αποστρεφεις την χειρα σου και την δεξιαν σου εκ μεσου του
κολπου σου». Ουκουν ει η χειρ εν τωι κολπωι, και ο υιος εν τωι κολπωι, ο υιος αν ειη η
χειρ, και η χειρ αν ειη ο υιος, δι' ου εποιησε τα παντα ο πατηρ. «Ἡ χειρ σου γαρ»,
φησιν, «εποιησε ταυτα παντα» και «τηι χειρι εξηγαγε τον λαον»· ουκουν δια του
υιου. Ει δε και «αυτη η αλλοιωσις της δεξιας του υψιστου», και παλιν «εις το τελος
υπερ των αλλοιωθησομενων, ωιδη υπερ του αγαπητου», ο αγαπητος αρα εστιν η χειρ
αλλοιωθεισα, περι ου και λεγει η θεια φωνη· «ουτος εστιν ο υιος μου ο αγαπητος».
Ἴσον αρα εστιν «αυτη η χειρ μου» τωι «ουτος ο υιος μου». 27 Ἐπειδη δε τινες των
απαιδευτων αναιρουντες το ειναι υιον ευτελιζουσι το «εκ γαστρος προ εωσφορου
εγεννησα σε», ως αν επι της Μαριας αρμοζοντος τουτου, φασκοντες προ του εωθινου
αστερος γεγεννησθαι αυτον απο Μαριας–μη γαρ αν επι θεου αρμοζειν γαστερα
λεγειν–, ολιγα ειπειν αναγκη. Ει μεν ουν, οτι η γαστηρ ανθρωπινον εστιν, δια τουτο
αλλοτριον θεου, δηλον, οτι και η καρδια ανθρωπινον εχει το σημαινομενον.
Ἀκολουθει γαρ τον καρδιαν εχοντα εχειν και γαστερα. Ἀμφοτερων δη ανθρωπινων
οντων η αναιρειν εκατερον αναγκη, η αμφοτερων την διανοιαν ζητειν χρη. Ὡς γαρ
εκ καρδιας λογος, ουτως εκ γαστρος γεννημα. Και ωσπερ καρδιας θεου λεγομενης
ουκ ανθρωπινην νοουμεν αυτην, ουτως εαν «εκ γαστρος» η γραφη λεγηι, ου
σωματικην δει ταυτην εκδεχεσθαι. Ἔθος γαρ τηι θειαι γραφηι, ανθρωπινως τα υπερ
ανθρωπον λαλειν και σημαινειν. Ἀμελει περι της κτισεως διηγουμενος φησιν· «αι
χειρες σου εποιησαν με και επλασαν με», και· «η χειρ μου εποιησε ταυτα παντα», και·
«αυτος ενετειλατο, και εκτισθησαν». Ἁρμοζοντως αρα περι εκαστου σημαινει του
μεν υιου το ιδιον και το γνησιον, της δε κτισεως την αρχην του ειναι. Τα μεν γαρ
ποιει και κτιζει, τον δε γενναι εξ εαυτου λογον, σοφιαν. Γαστηρ γαρ και καρδια το
ιδιον και γνησιον δηλουσιν. Και γαρ και ημεις το μεν γνησιον εκ γαστρος εχομεν, τα
δε εργα δια χειρος ποιουμεν. 28 Τι ουν, φασιν, και το «προ του εωσφορου»; Ἐγω δ'
αν ειποιμι· ει το «προ του εωσφορου» τουτου θαυμαστην δεικνυσι την εκ Μαριας
γεννησιν, πολλοι και αλλοι προ της του αστερος ανατολης εγεννηθησαν. Τι ουν
θαυμαστον επι τουτου ειρηται, οτι ως εξαιρετου τινος αυτου μνημονευει, κοινου
οντος και επι πολλων; Ἔπειτα διαφερει το γεννησαι του εξαγαγειν. Το μεν γαρ
γεννησαι αρχην εχει καταβολης· το δε εξαγαγειν ουδεν ετερον εστιν η το υπαρχον
προαγαγειν. Ει τοινυν επι του σωματος αρμοζει η φωνη, ιστεον, οτι ου τοτε αρχην
γενεσεως ειληφεν, οτε τοις ποιμεσιν ευηγγελισθη νυκτος, αλλ' οτε ο αγγελος
ελαλησε προς την παρθενον. Ουκ ην δε τοτε νυξ· ου γαρ ειρηται· νυξ δε ην, οτε
εξηλθεν απο της γαστρος. Ταυτην την διαφοραν τι θησιν η γραφη, και το μεν
γεγεννησθαι «προ εωσφορου» φησιν, το δε «εκ γαστρος» προοδον ονομαζει, ως εν
εικοστωι πρωτωι ψαλμωι· «συ ει ο εκσπασας με εκ γαστρος». Ἄλλως τε ουκ ειπε «προ
ανατολης εωσφορου», αλλ' απλως «προ εωσφορου». Ει τοινυν επι του σωματος
ληπτεον το ρητον, αναγκη η προ του Ἀδαμ ειναι το σωμα (προ του Ἀδαμ γαρ τα
αστρα) η ζητειν τον νουν του γραμματος, ο παρα Ἰωαννου εκλαβειν δυνατον. Ἐν
γαρ τηι Ἀποκαλυψει φησιν· «εγω το α και το ω, και ο πρωτος και ο εσχατος, και η
αρχη και το τελος. Μακαριοι οι πλατυνοντες τας στολας αυτων, ινα εσται η εξουσια
αυτων επι του ξυλου της ζωης, και τοις πυλωσιν εισελθωσιν εις την πολιν· Ἔξω οι
κυνες και οι φαρμακοι, και οι πορνοι, και οι φονεις και οι ειδωλολατραι και πας
ποιων και φιλων ψευδος. Ἐγω Ἰησους επεμψα τον αγγελον μου, μαρτυρησαι υμιν
ταυτα εν ταις εκκλησιαις. Ἐγω ειμι η ριζα και το γενος ∆αβιδ, ο αστηρ ο λαμπρος, ο
πρωινος. Και το πνευμα και η νυμφη λεγουσιν· ερχου· και ο ακουων ειπατω· ερ χου·
 
 
 
 

13

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ο διψων ερχεσθω· ο θελων λαβετω υδωρ ζωης δωρεαν». Ει τοινυν το γενος
∆αβιδ εστιν ο αστηρ ο λαμπρος, ο πρωινος, δηλον εστι το κατα σαρκα του σωτηρος
εωσφορον ειρησθαι, ου προυπηρχε το εκ του θεου γεννημα, ως ειναι τοιουτον το εν
τωι ψαλμωι· «εξ εμαυτου σε γεγεννηκα προ της κατα σαρκα επι φανειας». Το γαρ
«προ εωσφορου» ισον εστι τωι «προ της σαρ κωσεως του λογου». 29 Ἔστιν αρα και εν
τηι παλαιαι φανερως περι υιου κειμενα, ει και περιττον εστι περι τουτων
αμφισβητειν. Ει γαρ τα μη κειμενα εν τηι παλαιαι νεωτερα εστιν, λεγετωσαν οι ουτως
φιλονεικουντες, που της παλαιας περι του Παρακλητου πνευματος ειρηται; Περι
πνευματος μεν γαρ αγιου ελεχθη, περι Παρακλητου δε ουδαμως. Ἆρ' ουν ετερον εστι
το πνευμα το αγιον και ετερος ο Παρακλητος, και νεωτερος ο Παρακλητος, επει μη
εν τηι παλαιαι κειται; Ἀλλα μη γενοιτο η νεωτερον ειπειν το πνευμα, η διελειν και
ετερον ειπειν το αγιον πνευμα, και ετερον τον Παρακλητον. Ἓν γαρ και ταυτον εστι
το πνευμα και τοτε και νυν αγιαζον και παρακαλουν τους δεκτικους αυτου, ως εις
και αυτος λογος υιος εις υιοθεσιαν αγων και τοτε τους αξιους. Ἦσαν γαρ και εν τηι
παλαιαι υιοι, ου δι' αλλου, αλλ' η δια του υιου τεκνοποιουμενοι. Ει γαρ μη ην και προ
της Μαριας υιος ο του θεου, πως προ παντων εστιν οντων προ αυτου υιων; Πως δε
και πρωτοτοκος, δευτερος μετα πολλους ευρισκομενος; Ἀλλ' ουτε δευτερος ο Παρα
κλητος (προ παντων γαρ ην) ουτε νεωτερος ο υιος («εν αρχηι γαρ ην ο λογος») και
ως ταυτον το πνευμα και Παρακλητος, ουτως ταυτον ο υιος και λογος· και ως φησιν
ο σωτηρ περι του πνευ ματος· «ο δε Παρακλητος, το πνευμα το αγιον, ο πεμψει ο
πατηρ εν τωι ονοματι μου», ταυτον λεγων και ου διαιρων, ουτως ο Ἰωαννης το
ομοιον διηγουμενος λεγει· «και ο λογος σαρξ εγενετο, και εσκηνωσεν εν ημιν, και
εθεασαμεθα την δοξαν αυτου, δοξαν ως μονογενους παρα πατρος». Και ενταυθα γαρ
ου διειλεν, αλλα την ταυτοτητα απηγγειλεν. Και ουχ ως αλλος Παρακλητος, και
αλλο το πνευμα το αγιον, αλλ' εν και ταυτον, ουτως ουκ αλλος λογος, και αλλος
υιος, αλλ' ο λογος μονογενης εστιν. ∆οξαν γαρ ουκ αυτης ειπε της σαρκος, αλλ'
αυτου του λογου. Ὁ τοινυν τολμων διαιρειν λογον και υιον διαιρειτω και πνευμα
και Παρα κλητον. Ει δε αδιαιρετον το πνευμα, αδιαιρετος και ο λογος, ο αυτος ων
υιος και σοφια και δυναμις. Το δε αγαπητον και Ἕλληνες ισασιν οι δεινοι περι τας
λεξεις, οτι ισον εστι τωι ειπειν «μονογενης». Φησι γαρ Ὅμηρος επι Τηλεμαχου, του
υιου Ὀδυσσεως μονογενους οντος, ταυτα εν τηι δευτεραι της Ὀδυσσειας. «Τιπτε δε
τοι, φιλε τεκνον, ενι φρεσι τουτο νοημα Ἔπλετο; πη δε θελεις ιεναι πολλην επι
γαιαν, Μουνος εων αγαπητος; Ὃ δ' ωλετο τηλοθι πατρης ∆ιογενης Ὀδυσευς,
αλλογνωτων ενι δημωι.» Ὁ αρα μονος ων τωι πατρι αγαπητος λεγεται. 30 Τινες των
απο του Σαμοσατεως διαιρουντες τον λογον απο του υιου φασκουσι τον μεν υιον
ειναι τον Χριστον, τον δε λογον αλλον ειναι. Και τουτου προφασιν λαμβανουσιν απο
των Πραξεων· ο καλως μεν ο Πετρος ειπεν, αυτοι δε κακως εκδεχονται. Ἔστι δε
τουτο· «Τον λογον απεστειλε τοις υιοις Ἰσραηλ, ευαγγελιζομενος ειρηνην δια Ἰησου
Χριστου. Ουτος εστι παντων κυριος». Φασι γαρ, ως του λογου δια Χριστου
λαλησαντος, ὣς και επι των προφητων·» ταδε λεγει κυριος», αλλος μεν ην ο
προφητης, αλλος δε ο κυριος. Ἀλλα προς τουτο ομοιον εστιν αντιτιθεναι το εν τηι
πρωτηι προς Κορινθιους· «Ἀπεκδεχομενους την αποκαλυψιν του κυριου ημων Ἰησου
Χριστου· ος και βεβαιωσει υμας εως τελους ανεγκλητους εν τηι ημεραι του κυριου
ημων Ἰησου Χριστου». Ὡς γαρ ουκ αλλος Χριστος ετερου Χριστου την ημεραν
βεβαιοι, αλλ' αυτος εν τηι εαυτου ημεραι βεβαιοι τους απεκδεχομενους, ουτως τον
λογον απεστειλεν ο πατηρ σαρκα γενο μενον, ινα δι' εαυτου ανθρωπος γενομενος
κηρυξηι. Ευθεως γουν επαγει· «ουτος εστι παντων κυριος». Κυριος δε παντων ο
 
 
 
 

14

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λογος εστιν. 31 <Ἀπο του Λευιτικου.> «και ειπε Μωσης προς Ἀαρων· προσελθε προς
το θυσιαστηριον, και ποιησον το περι της αμαρτιας σου και το ολοκαυτωμα σου, και
εξιλασαι περι σεαυτου και του οικου σου, και ποιησον τα δωρα του λαου και
εξιλασαι περι αυτων, καθαπερ ενετειλατο κυριος τωι Μωσει». Ἰδου τοινυν ενταυθα
καιπερ ενος οντος του Μωσεως ως περι ετερου Μωσεως αυτος Μωσης λεγων εστιν·
«καθαπερ ενετειλατο κυριος τωι Μωσει». Ουτως τοινυν και περι του θειου λογου,
εαν λεγηι ο μακαριος Πετρος, αποσταλεντος τοις υιοις Ἰσραηλ δια Ἰησου Χριστου, ου
χρη ετερον μεν τον λογον, ετερον δε Χριστον νοειν, αλλ' ενα και τον αυτον δια την
ενωσιν την προς θειαν αυτου και φιλανθρωπον συγκαταβασιν τε και ενανθρωπησιν.
Ει δε και νοοιτο διχως, αλλ' ουχ ως του λογου κεχωρισμενου, κατα τον θεσπεσιον
Ἰωαννην· «και ο λογος σαρξ εγενετο», ειρηκοτα, «και εσκηνωσεν εν ημιν». Το αρα
καλως και ορθως ειρημενον προς του μακαριου Πετρου κακως και στρεβλως
νοουντες οι του Σαμοσατεως εν τηι αληθειαι ουχ ιστανται. Χριστος γαρ το συναμ
φοτερον νοειται παρα τηι θειαι γραφηι, ως οταν λεγηι· «Χριστος θεου δυναμις και θεου
σοφια». Ει τοινυν λεγει ο Πετρος «τον λογον δια Ἰησου Χριστου απεσταλθαι τοις
υιοις Ἰσραηλ», τουτο σημαινων νοεισθω, τον λογον σαρκωθεντα τοις υιοις Ἰσραηλ
πεφανερωσθαι, ιν' ηι συναιδων τωι «και ο λογος σαρξ εγενετο». Ει δε ετερως εκεινο
νοουσι και τον λογον μεν, καθως και εστι, θειον ομολογουντες, τον προς αυτου
ληφθεντα, ωι και ηνωσθαι πιστευεται, ανθρωπον απ' αυτου χωριζουσι λεγοντες «δια
Ἰησου Χριστου» αυτον απεσταλθαι, εαυτοις εναντια φθεγγομενοι ου νοουσιν. Οι γαρ
ενταυθα χωριζοντες της θειας σαρκωσεως θειον νοουσι, σμικρυνουσιν αρα
ακουοντες αυτον σαρκα γεγενησθαι και τα Ἑλληνων φρονουσιν, ωσπερ ουν και
φρονουσι, τροπην του λογου την σαρκωσιν την θειαν υπολαμβανοντες. 32 Ἀλλ' ουκ
εστι τουτο· μη γενοιτο! Ὃν τροπον γαρ ενταυθα την ανεκφραστον ενωσιν ο
Ἰωαννης κηρυσσει, «κατα ποθεντος του θνητου υπο της ζωης» και αυτοζωης οντος,
καθ' α προς την Μαρθαν αυτος «εγω ειμι η ζωη» λεγων, ουτως και οταν λεγηι ο
μακαριος Πετρος το «δια Ἰησου Χριστου» απεσταλθαι τον λογον, την θειαν ενωσιν
σημαινει. Ὡς γαρ ακουων τις το «ο λογος σαρξ εγενετο» ουκ αν νομισοι μηκετι ουν
ειναι λογον, οπερ ατοπον, ως προειρηται, ουτως και λογον ακουων τον συναφθεντα
τηι σαρκι το θειον εν και απλουν νοειτω μυστηριον. Σαφεστερον δε και
αναμφισβητητον παντος λογισμου το προς αυτην την θεοτοκον προς του
αρχαγγελου ρηθεν την ενοτητα του θειου λογου και ανθρωπου δειξειεν. Φησι γαρ·
«πνευμα αγιον επελευ σεται επι σε, και δυναμις υψιστου επισκιασει σοι· διο και το
γεννωμενον αγιον κληθησεται υιος θεου». Ἀφρονως ουν οι του Σαμοσατεως τον
λογον χωριζουσι σαφως αποδειχθεντα ηνωσθαι τωι εκ Μαριας ανθρωπωι. Ουκ αρα
απεσταλη δι' αυτου· απεστελλε δε εν αυτωι λεγων· «πορευθεντες μαθητευσατε παντα
τα εθνη». 33 Ἔθος δε τουτο τηι γραφηι απεριεργως και απλως τας λεξεις εκφραζειν·
ουτως γαρ και εν τοις Ἀριθμοις τις ευρησει· «ειπε» γαρ, φησι, «Μωσης τωι Ῥαγουηλ
τωι Μαδιανιτηι, γαμβρωι Μωση». Ου γαρ αλλος Μωσης ο λεγων, και αλλος ου ην
γαμβρος ο Ῥαγουηλ, αλλ' εις ην ο Μωσης. Ει γαρ ο λογος του θεου και σοφια ομοιως
χρηματιζει και δυναμις και δεξια και βραχιων και οσα τοιαυτα (ηνωται δε
φιλανθρωπως ημιν την απαρχην ημων περιθεμενος και ταυτηι ανακραθεις), αρα
αυτος ο λογος και τα λοιπα εικοτως ειληχεν ονοματα. Το γαρ ειρηκεναι τον
Ἰωαννην» εν αρχηι μεν ειναι τον λογον, και τουτον προς τον θεον, και αυτον θεον,
και παντα δι' αυτου, και χωρις αυτου γεγενησθαι μηδεν», πλασμα του θεου λογου
σαφως και τον ανθρωπον δεικνυσιν υπαρχειν. Ει τοινυν τουτον σαθρωθεντα εις
εαυτον λαβομενος παλιν ανα καινιζει δια της βεβαιας αυτου ανανεωσεως προς
 
 
 
 

15

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαμονην ατε λευτητον και δια τουτο ενουται, εις θειοτεραν αναγων αυτον ληξιν,
πως οιον τε λεγειν δια του εκ Μαριας ανθρωπου τον λογον απεσταλθαι, και τοις
λοιποις αποστολοις, λεγω δη προφη ταις, αποσταλεισι παρ' αυτου συναριθμειν τον
των αποστολων κυριον; Πως δε και κληθειη Χριστος ψιλος ανθρωπος; Ἡνωμενος δε
τωι λογωι εικοτως χρηματιζοι Χριστος και υιος θεου, ανωθεν του προφητου σαφως
εκβοησαντος την πατρικην υποστασιν περι αυτου και ειποντος· «Και αποστελω τον
υιον μου τον Χριστον», και εν τωι Ἰορδανηι· «ουτος εστιν ο υιος μου ο αγαπητος».
Ἐκπληρωσας γαρ την υποσχεσιν εικοτως υπεδειξεν, ως ουτος εστιν, ον ειπον
αποστειλαι. 34 Το τοινυν συναμφοτερον νοωμεν Χριστον, λογον τον θειον
ηνωμενον τωι εκ Μαριας εν τηι Μαριαι. Ἐν γαρ τηι ταυτης νηδυι ο λογος εαυτωι τον
οικον διεπλασατο, ον τροπον εξ αρχης τον Ἀδαμ εκ της γης, μαλλον δε θειοτερως,
περι ου και Σολομων φησι τον λογον ειδως και σοφιαν χρηματιζουσαν φανερως· «η
σοφια ωικοδομησεν εαυτηι οικον». ον και ο αποστολος ερμηνευων λεγει· «ου οικος
εσμεν ημεις», και αλλαχου δε «ναον» προσαγορευει, καθοτι πρεπον θεωι εν ναωι
κατοικειν, ου και εικονα την εκ λιθων τοις παλαιοις κτιζειν δια Σολομωντος
προσεταττεν· οθεν της αληθειας φανεισης πεπαυται η εικων. Βουληθεισι γαρ τοις
αγνωμοσι την εικονα δειξαι αληθειαν, την δε αληθη οικησιν, ην και ενωσιν σαφως
πιστευομεν, καθελειν ουκ ηπειλησεν, αλλ' ειδως, ως αυτοι καθ' εαυτων τολμωσι,
φησιν αυτοις· «λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον», σαφως
δεικνυς ο ημετερος σωτηρ, ως τα προς ανθρωπων σπουδα ζομενα αυτοθεν εχει την
διαλυσιν. «Ἐαν γαρ μη κυριος οικο δομησηι οικον και φυλαξηι πολιν, εις ματην
εκοπιασαν οι οικο δομουντες, και ηγρυπνησαν οι φυλασσοντες». Τα τοινυν των
Ἰουδαιων λελυται· σκια γαρ ην· τα δε της εκκλησιας ηδρασται «τεθεμελιωται γαρ επι
την πετραν, και πυλαι ᾅδου ου κατισ χυσουσιν αυτης». Ἐκεινων ην το λεγειν· «πως
συ, ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον θεον;» Τουτων μαθητης ο Σαμοσατευς υπαρχει
οθεν εικοτως τα παρ' αυτου τοις αυτου απαγγελλει· «αλλ' ημεις ουχ ουτως εμαθομεν
τον Χριστον, ειγε αυτον ηκουσαμεν και παρ' αυτου εδιδαχθημεν, αποθεμενοι τον
παλαιον ανθρωπον τον φθειρο μενον κατα τας επιθυμιας της απατης, αναλαβοντες
δε τον νεον τον κατα θεον κτισθεντα εν δικαιοσυνηι και οσιοτητι της αληθειας».
Χριστος τοιγαρουν το συναμφοτερον ευσεβως νοεισθω. 35 Ει δε και το σωμα καλει
πολλαχου η γραφη «Χρι στον», ως οταν λεγηι ο μακαριος Πετρος προς Κορνηλιον
διδασκων «Ἰησουν τον απο Ναζαρετ, ον εχρισεν ο θεος πνευματι αγιωι», και παλιν
προς Ἰουδαιους «Ἰησουν τον απο Ναζαρετ, ανδρα απο του θεου αναδεδειγμενον εις
υμας», και παλιν ο μακαριος Παυλος προς Ἀθηναιους· «εν ανδρι ωι ωρισεν, πιστιν
παρασχων πασιν αναστησας αυτον εκ νεκρων». Ταυτον δε τηι χρισει πολλαχοσε την
αναδειξιν και την αποστολην ευρισκομεν, εξ ων μανθανειν εξεστι τωι βουλομενωι,
ως ου διαφωνια τις εν τοις ρημασι των αγιων, αλλα διαφορως την προς τον εκ
Μαριας ανθρωπον του θεου λογου ενωσιν γενομενην ονομαζουσι ποτε μεν «χρισιν»,
ποτε δε «απο στολην», αλλοτε δε «αναδειξιν». Το τοινυν λεγομενον υπο του
μακαριου Πετρου ορθην και ειλικρινη την θεοτητα του μονογενους κηρυσσει, ου την
υποστασιν χωριζον του θεου λογου απο του εκ Μαριας ανθρωπου. Μη γενοιτο! Πως
γαρ ο ακουσας πολλαχως το «εγω και ο πατηρ εν εσμεν» και «ο εωρακως εμε,
εωρακε τον πατερα»; δι' ου και μετα την αναστασιν το αυτο «κεκλεισ μενων των
θυρων» εισερχομενον προς πασαν των αποστολων την ξυνωριδα, και ει τι παρην εκ
τουτου δυσπειθες, διαλυσαντα τωι ειπειν· «ψηλαφησατε με και βλεπετε, οτι πνευμα
σαρκα και οστεα ουκ εχει, καθως εμε θεωρειτε εχοντα». Και ουκ ειπε «τονδε» η «τον
ανθρωπον μου, ον ανειληφα», αλλ' «εμε». Ὅθεν ουδε μιαν συγγνωμην ευρειν
 
 
 
 

16

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυνησεται ο Σαμοσατευς εκ τοσουτων την ενωσιν του θεου λογου διελεγχθεις, και
απ' αυτου δε του θεου λογου, αρτι μεν προς παντας την πευσιν προσαγοντος και
πληρο φορων απο τε του φαγειν και την ψηλαφησιν επιτρεψαι, η δη και γεγενηται.
Παντως γαρ ο διδους την τροφην η οι διδοντες ηψαντο των χειρων. «Ἐπεδωκαν»
γαρ, φησιν, «αυτωι ιχθυος οπτου μερος και απο μελισσιου κηριου, και φαγων
ενωπιον αυτων, λαβων τα επιλοιπα απεδωκεν αυτοις». Ἰδου τοινυν, ει και ουχ ως ο
Θωμας, αλλ' ομως δι' ετερας μεθοδου την πληροφοριαν αυτοις παρεσχε
ψηλαφηθεις. Ει δε και τους μωλωπας ιδειν θελοις, παρα Θωμα μαθε· «φερε» γαρ
«σου», φησιν, «την χειρα και βαλε εις την πλευραν μου, και φερε τον δακτυλον σου,
και βλεπε τας χειρας μου». Πλευραν ιδιαν και χειρας ονομαζων ο θεος λογος και
ολον αυτον ανθρωπον τε και θεον ομου, αρτι μεν του λογου και την αισθησιν τοις
αγιοις δια σωματος, ως εστι νοειν, παρεχοντος τωι εισελθειν των θυρων
κεκλεισμενων, παρευθυ δε συν τωι σωματι παρεστως και την πληροφοριαν παρεχων.
Ταυτα τοις πιστοις εις βεβαιωσιν και τοις απιστοις εις διορθωσιν ειρησθω
συμμετρως. 36 ∆ιορθουσθω τοιγαρουν και Παυλος ο Σαμοσατευς της θειας κατηκοος
γεγενημενος φωνης «το σωμα μου» λεγοντος, και ουχι τον Χριστον ετερον παρ' εμε
τον λογον, αλλα συν εμοι αυτον και εμε συν αυτωι. Το γαρ χρισμα εγω ο λογος, το δε
χρισθεν υπ' εμου ο ανθρωπος· ου χωρις ουν εμου Χριστος κλη θειη αν, αλλα συν εμοι
ων και εμου εν αυτωι. Το τοινυν αποστο λην του λογου σημαινεσθαι ενωσιν δηλοι
την προς τον εκ Μαριας Ἰησουν, ος ερμηνευεται σωτηρ, ου δι' ετερον τι, αλλ' η δια
το τωι θεωι λογωι ηνωσθαι. Ταυτον σημαινεσθαι το ρητον τουτο τωι «ο πεμψας με
πατηρ», και «απ' εμαυτου ουκ εληλυθα, αλλ' ο πατηρ με απεστειλεν». Την γαρ προς
τον ανθρωπον ενωσιν, συν ωι γνωρισθηναι ανθρωποις ην δυνατον την αορατον
φυσιν δια της ορωμενης, «αποστολην» ωνομασεν. Ου γαρ δη θεος τοπους αμει βει
καθ' ημας τους εν τοποις κρυπτομενους, τωι της σμικροτητος ημων σχηματι της
υπαρξεως της εν σαρκι επιδεικνυμενος· πως γαρ ο τον ουρανον και την γην πληρων;
Ἀλλα της εν σαρκι παρου σιας ενεκα την αποστολην οι δικαιοι ωνομασαν. Ειτα ουν
και αυτος ο θεος λογος· Χριστος ουν ο εκ Μαριας θεος ανθρωπος, ουχ ετερος τις
Χριστος, αλλ' εις και ο αυτος· ουτος προ αιωνων εκ πατρος, ουτος επ' εσχατων εκ
της παρθενου, αορατος το πριν και ταις εν ουρανωι δυναμεσιν αγιαις, ορατος νυνι
δια την προς τον ορωμενον ανθρωπον ενωσιν, ορωμενος δε, φημι, ου τηι αορατωι
θεοτητι, αλλα τηι της θεοτητος ενεργειαι δια του ανθρωπειου σωματος και ολου
ανθρωπου, ον ανεκαινισε τηι οικειωσει τηι προς εαυτον. Αυτωι το σεβας και η
προσκυνησις, ος ην πρωην και νυν και αει και εις τους αιωνας· αμην.

 
 
 
 

17

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


