De incarnatione verbi
ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝΑΝΘΡΩΠΗΣΕΩΣ ΤΟΥ
ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ∆ΙΑ ΣΩΜΑΤΟΣ ΠΡΟΣ ΗΜΑΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΑΥΤΟΥ
1.1 Αυταρκως εν τοις προ τουτων εκ πολλων ολιγα διαλαβοντες, περι της των
εθνων περι τα ειδωλα πλανης και της τουτων δεισιδαιμονιας, πως εξ αρχης τουτων
1.1 γεγονεν η ευρεσις, οτι εκ κακιας οι ανθρωποι εαυτοις την προς τα ειδωλα
θρησκειαν επενοησαν· αλλα γαρ χαριτι Θεου σημαναντες ολιγα και περι της
θειοτητος του Λογου του Πατρος και της εις παντα προνοιας και δυναμεως αυτου·
και οτι ο αγαθος Πατηρ τουτωι τα παντα διακοσμει και τα παντα υπ' αυτου κινειται
και εν αυτωι ζωοποιειται· φερε κατα ακολουθιαν, μακαριε και αληθως φιλοχριστε, τηι
περι της ευσεβειας πιστει, και τα περι της ενανθρωπησεως του Λογου διηγησωμεθα,
και περι της θειας αυτου προς ημας επιφανειας δηλω σωμεν· ην Ἰουδαιοι μεν
διαβαλλουσιν, Ἕλληνες δε χλευαζουσιν, ημεις δε προσκυνουμεν· ιν' ετι μαλλον εκ
της δοκουσης ευτελειας του Λογου μειζονα και πλειονα την εις αυτον ευσεβειαν
εχηις. 1.2 Ὅσωι γαρ παρα τοις απιστοις χλευαζεται, τοσουτωι μειζονα την περι της
θεοτητος αυτου μαρτυριαν παρεχει· οτι τε α μη καταλαμβανουσιν ανθρωποι ως
αδυνατα, ταυτα αυτος επιδεικνυται δυ νατα· και α ως απρεπη χλευαζουσιν
ανθρωποι, ταυτα αυτος τηι εαυτου αγαθοτητι ευπρεπη κατασκευαζει· και α
σοφιζομενοι οι ανθρωποι ως ανθρωπινα γελωσι, ταυτα αυτος τηι εαυτου δυναμει
θεια επιδεικνυται, την μεν των ειδωλων φαντασιαν τηι νομιζομενηι εαυτου ευτελειαι
δια του σταυρου καταστρεφων, τους δε χλευαζοντας και απιστουντας μεταπειθων
αφανως ωστε την θειοτητα αυτου και δυ ναμιν επιγινωσκειν. 1.3 Εις δε την περι
τουτων διηγησιν, χρεια της των προειρημενων μνημης· ινα και την αιτιαν της εν
σωματι φανερωσεως του τοσουτου και τηλικουτου πατρικου Λογου γνωναι
δυνηθηις, και μη νομισηις οτι φυσεως ακολουθιαι σωμα πεφορεκεν ο Σωτηρ· αλλ' οτι
ασωματος ων τηι φυσει, και Λογος υπαρχων, ομως κατα φιλανθρωπιαν και
αγαθοτητα του εαυτου Πατρος, δια την ημων σωτηριαν, εν ανθρωπινωι σωματι ημιν
πεφανερω ται. 1.4 Πρεπει δε ποιουμενους ημας την περι τουτου διηγησιν, προτερον
περι της των ολων κτισεως και του ταυτης ∆ημιουργου Θεου ειπειν, ινα ουτως και
την ταυ της ανακαινισιν υπο του κατα την αρχην αυτην δημι ουργησαντος Λογου
γεγενησθαι αξιως αν τις θεωρησειεν· ουδεν γαρ εναντιον φανησεται, ει δι' ου
ταυτην εδημιουρ γησεν ο Πατηρ, εν αυτωι και την ταυτης σωτηριαν ειργασατο.
2.1 Την δημιουργιαν του κοσμου και την των παντων κτισιν πολλοι
διαφορως εξειληφασι, και ως εκαστος ηθελησεν, ουτως και ωρισατο. Οι μεν γαρ
αυτοματως, και ως ετυχε, τα παντα γεγενησθαι λεγουσιν, ως οι Ἐπικουρειοι, οι και
την των ολων προνοιαν καθ' εαυτων ουκ ειναι μυθολογουντες, αντικρυς παρα τα
εναργη και φαινομενα λεγοντες. 2.2 Ει γαρ αυτοματως τα παντα χωρις προνοιας
κατ' αυτους γεγονεν, εδει τα παντα απλως γεγενησθαι και ομοια ειναι και μη
διαφορα. Ὡς γαρ επι σωματος ενος εδει τα παντα ειναι ηλιον η σεληνην, και επι των
ανθρωπων εδει το ολον ειναι χειρα, η οφθαλμον, η ποδα. Νυν δε ουκ εστι μεν
ουτως· ορωμεν δε το μεν, ηλιον· το δε, σεληνην· το δε, γην· και παλιν επι των
ανθρωπινων σωματων, το μεν, ποδα· το δε, χειρα· το δε, κεφαλην. Ἡ δε τοιαυτη
διαταξις ουκ αυτοματως αυτα γεγενη σθαι γνωριζει, αλλ' αιτιαν τουτων
προηγεισθαι δεικνυσιν· αφ' ης και τον διαταξαμενον και παντα ποιησαντα Θεον εστι
νοειν. 2.3 Ἄλλοι δε, εν οις εστι και ο μεγας παρ' Ἕλλησι Πλατων, εκ
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προυποκειμενης και αγενητου υλης πεποιη κεναι τον Θεον τα ολα διηγουνται· μη αν
γαρ δυνα σθαι τι ποιησαι τον Θεον ει μη προυπεκειτο η υλη· ωσπερ και τωι τεκτονι
προυποκεισθαι δει το ξυλον, ινα και εργασασθαι δυνηθηι. 2.4 Ουκ ισασι δε τουτο
λεγοντες οτι ασθενειαν περιτιθεασι τωι Θεωι· ει γαρ ουκ εστι της υλης αυτος αιτιος,
αλλ' ολως εξ υποκειμενης υλης ποιει τα οντα, ασθενης ευρισκεται, μη δυναμενος
ανευ της υλης εργασασθαι τι των γενομενων· ωσπερ αμελει και του τεκτονος
ασθενεια εστι το μη δυνασθαι χωρις των ξυλων εργασασθαι τι των αναγκαιων. Και
καθ' υποθεσιν γαρ, ει μη ην η υλη, ουκ αν ειργασατο τι ο Θεος. Και πως ετι ποιητης
και δημιουργος αν λεχθειη εξ ετερου το ποιειν εσχηκως, λεγω δη εκ της υλης; Ἔσται
δε, ει ουτως εχει, κατ' αυτους ο Θεος τεχνιτης μονον και ου κτιστης εις το ειναι, ει γε
την υποκειμενην υλην εργαζεται, της δε υλης ουκ εστιν αυτος αιτιος. Καθολου γαρ
ουδε κτιστης αν λεχθειη, ει γε μη κτιζει την υλην, εξ ης και τα κτισθεντα γεγονεν.
2.5 Οι δε απο των αιρεσεων αλλον εαυτοις αναπλαττονται δημιουργον των παντων
παρα τον Πατερα του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, τυφλωττοντες μεγα και περι α
φθεγγονται. 2.6 Του γαρ Κυριου λε γοντος προς τους Ἰουδαιους· «Ουκ ανεγνωτε οτι
απ' αρχης ο κτισας αρσεν και θηλυ εποιησεν αυτους; και ειπεν· ενεκεν τουτου
καταλειψει ανθρωπος τον πατερα και την μητερα αυτου και προσκολληθησεται τηι
γυναικι αυτου· και εσονται οι δυο εις σαρκα μιαν»· ειτα σημαινων τον κτισαντα
φησιν· «Ὃ ουν ο Θεος συνεζευξεν, ανθρωπος μη χωριζετω», –πως ουτοι ξενην του
Πατρος την κτισιν εισαγουσιν; ει δε κατα τον Ἰωαννην παν τα περιλαβοντα και
λεγοντα «παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν», πως αν αλλος
ειη ο δημιουργος, παρα τον Πατερα του Χριστου;
3.1 Ταυτα μεν ουτοι μυθολογουσιν. Ἡ δε ενθεος διδασκαλια και η κατα
Χριστον πιστις την μεν τουτων ματαιολογιαν ως αθεοτητα διαβαλλει. Ουτε γαρ
αυτοματως, δια το μη απρονοητα ειναι, ουτε εκ προυποκειμενης υλης, δια το μη
ασθενη ειναι τον Θεον· αλλ' εξ ουκ οντων και μηδαμη μηδαμως υπαρχοντα τα ολα
εις το ειναι πεποιη κεναι τον Θεον δια του Λογου οιδεν, ηι φησι δια μεν Μωυσεως·
«Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην»· δια δε της ωφελιμωτατης
βιβλου του Ποιμενος· «Πρωτον παντων πιστευσον, οτι εις εστιν ο Θεος, ο τα παντα
κτισας και καταρτισας, και ποιησας εκ του μη οντος εις το ειναι.» 3.2 Ὅπερ και ο
Παυλος σημαινων φησι· «Πιστει νοουμεν κατηρτισθαι τους αιωνας ρηματι Θεου, εις
το μη εκ φαινομενων τα βλεπομενα γεγονεναι.» 3.3 Ὁ Θεος γαρ αγαθος εστι,
μαλλον δε πηγη της αγαθοτητος υπαρχει· αγαθωι δε περι ουδενος αν γενοιτο φθονος·
οθεν ουδενι του ειναι φθονησας, εξ ουκ οντων τα παντα πεποιηκε δια του ιδιου
Λογου του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· εν οις προ παντων των επι γης το
ανθρωπων γενος ελεησας, και θεωρησας ως ουχ ικανον ειη κατα τον της ιδιας
γενεσεως λογον διαμενειν αει, πλεον τι χαριζομενος αυτοις, ουχ απλως, ωσπερ
παντα τα επι γης αλογα ζωια, εκτισε τους ανθρωπους, αλλα κατα την εαυτου εικονα
εποιησεν αυτους, μεταδους αυτοις και της του ιδιου Λογου δυναμεως, ινα ωσπερ
σκιας τινας εχοντες του Λογου και γενομενοι λογικοι διαμενειν εν μακαριοτητι
δυνηθωσι, ζωντες τον αληθινον και οντως των αγιων εν παραδεισωι βιον. 3.4 Ειδως
δε παλιν την ανθρωπων εις αμφοτερα νευειν δυναμενην προαιρεσιν, προλαβων
ησφαλισατο νομωι και τοπωι την δοθεισαν αυτοις χαριν. Εις τον εαυτου γαρ
παραδεισον αυτους εισαγαγων, εδωκεν αυτοις νομον· ινα ει μεν φυλαξαιεν την
χαριν και μενοιεν καλοι, εχωσι την εν παραδεισωι αλυπον και ανωδυνον και
αμεριμνον ζωην, προς τωι και της εν ουρανοις αφθαρσιας αυτους την επαγγελιαν
εχειν· ει δε παραβαιεν και στραφεντες γενοιντο φαυλοι, γινωσκοιεν εαυτους την εν
θανατωι κατα φυσιν φθοραν υπομενειν, και μηκετι μεν εν παραδεισωι ζην, εξω δε
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτου λοιπον αποθνηισκοντας μενειν εν τωι θανατωι και εν τηι φθοραι. 3.5 Τουτο δε
και η θεια γραφη προσημαινει λεγουσα εκ προσωπου του Θεου· «Ἀπο παντος ξυλου
του εν τωι παραδεισωι βρωσει φαγηι· απο δε του ξυλου του γινωσκειν καλον και
πονηρον ου φαγεσθε απ' αυτου· ηι δ' αν ημεραι φαγησθε, θανατωι αποθανεισθε.» Το δε
θανατωι απο θανεισθε, τι αν αλλο ειη η το μη μονον αποθνηισκειν, αλλα και εν τηι
του θανατου φθοραι διαμενειν;
4.1 Ἴσως θαυμαζεις τι δηποτε περι της εναν θρωπησεως του Λογου
προθεμενοι λεγειν, νυν περι της αρχης των ανθρωπων διηγουμεθα. Ἀλλα και τουτο
ουκ αλλοτριον εστι του σκοπου της διηγησεως. 4.2 Ἀναγκη γαρ ημας λεγοντας περι
της εις ημας επιφανειας του Σωτηρος, λεγειν και περι της των ανθρωπων αρχης, ινα
γινωσκηις οτι η ημων αιτια εκεινωι γεγονε προφασις της καθ οδου, και η ημων
παραβασις του Λογου την φιλανθρωπιαν εξεκαλεσατο, ωστε και εις ημας φθασαι και
φανηναι τον Κυριον εν ανθρωποις. 4.3 Της γαρ εκεινου ενσωματωσεως ημεις
γεγοναμεν υποθεσις, και δια την ημων σωτηριαν εφιλανθρωπευσατο και εν
ανθρωπινωι γενεσθαι και φανηναι σωματι. 4.4 Ουτως μεν ουν ο Θεος τον ανθρωπον
πεποιηκε, και μενειν ηθελησεν εν αφθαρσιαι· ανθρωποι δε κατολιγωρη σαντες και
αποστραφεντες την προς τον Θεον κατανοησιν, λογισαμενοι δε και επινοησαντες
εαυτοις την κακιαν, ωσπερ εν τοις πρωτοις ελεχθη, εσχον την προαπειληθεισαν του
θανατου κατακρισιν, και λοιπον ουκ ετι ως γεγονασι διεμενον· αλλ' ως ελογιζοντο
διεφθειροντο· και ο θανατος αυτων εκρατει βασιλευων. Ἡ γαρ παραβασις της
εντολης εις το κατα φυσιν αυτους επεστρεφεν, ινα, ωσπερ ουκ οντες γεγονασιν,
ουτως και την εις το μη ειναι φθοραν υπομεινωσι τωι χρονωι εικοτως. 4.5 Ει γαρ
φυσιν εχοντες το μη ειναι ποτε, τηι του Λογου παρουσιαι και φιλανθρωπιαι εις το
ειναι εκληθησαν, ακολουθον ην κενωθεντας τους ανθρωπους της περι Θεου εννοιας
και εις τα ουκ οντα αποστραφεντας, ουκ οντα γαρ εστι τα κακα, οντα δε τα καλα,
επειδηπερ απο του οντος Θεου γεγονασι, κενωθηναι και του ειναι αει. Τουτο δε εστι
το διαλυθεντας μενειν εν τωι θανατωι και τηι φθοραι. 4.6 Ἔστι μεν γαρ κατα φυσιν
ανθρωπος θνητος, ατε δη εξ ουκ οντων γεγονως. ∆ια δε την προς τον οντα
ομοιοτητα, ην ει εφυλαττε δια της προς αυτον κατανοησεως, ημβλυνεν αν την κατα
φυσιν φθοραν, και εμεινεν αφθαρτος· καθαπερ η σοφια φησιν· «Προσοχη νομων,
βεβαιωσις αφθαρσιας»· αφθαρ τος δε ων, εζη λοιπον ως Θεος, ως που και η θεια
γραφη τουτο σημαινει λεγουσα· «Ἐγω ειπα θεοι εστε, και υιοι υψιστου παντες· υμεις
δε ως ανθρωποι αποθνηισκετε, και ως εις των αρχοντων πιπτετε.»
5.1 Ὁ μεν γαρ Θεος ου μονον εξ ουκ οντων ημας πεποιηκεν, αλλα και το
κατα Θεον ζην ημιν εχαρισατο τηι του Λογου χαριτι. Οι δε ανθρωποι, αποστραφεντες
τα αιωνια, και συμβουλιαι του διαβολου εις τα της φθορας επιστραφεντες, εαυτοις
αιτιοι της εν τωι θανατωι φθορας γεγονασιν, οντες μεν ως προειπον κατα φυσιν
φθαρτοι, χαριτι δε της του Λογου μετουσιας του κατα φυσιν εκφυγοντες, ει
μεμενηκεισαν καλοι. 5.2 ∆ια γαρ τον συνοντα τουτοις Λογον, και η κατα φυσιν
φθορα τουτων ουκ ηγγιζε, καθως και η σοφια φησιν· «Ὁ Θεος εκτισε τον ανθρωπον
επι αφθαρσιαι, και εικονα της ιδιας αιδιοτητος· φθονωι δε διαβολου θανατος εισηλθεν
εις τον κοσμον»· τουτου δε γενομενου οι μεν ανθρωποι απεθνηισκον, η δε φθορα
λοιπον κατ' αυτων ηκμαζε, και πλειον του κατα φυσιν ισχυουσα καθ' ολου του
γενους, οσωι και την απειλην του θειου δια την παραβασιν της εντολης κατ' αυτων
προειληφει. 5.3 Και γαρ και εν τοις πλημμελημασιν οι ανθρωποι ουκ αχρις ορων
ωρισμενων ειστηκεισαν, αλλα κατ' ολιγον επεκτεινομενοι λοιπον και εις αμετρον
εληλυθασιν, εξ αρχης μεν ευρεται της κακιας γενομενοι, και καθ' εαυτων τον
θανατον προκαλεσαμενοι και την φθοραν· υστερον δε εις αδικιαν εκτραπεντες και
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρανομιαν πασαν υπερβαλοντες, και μη ενι κακωι ισταμενοι, αλλα παντα καινα
καινοις επινοουντες, ακορεστοι περι το αμαρτανειν γεγονασι. 5.4 Μοιχειαι μεν γαρ
ησαν και κλοπαι πανταχου, φονων δε και αρπαγων πληρης ην η συμπασα γη. Και
νομου μεν ουκ ην φροντις περι φθορας και αδικιας· παντα δε τα κακα καθ' ενα και
κοινηι παρα πασιν επραττετο. Πολεις μεν κατα πολεων επολεμουν, και εθνη κατα
εθνων ηγειρετο· διηιρητο δε πασα η οικουμενη στασεσι και μαχαις, εκαστου
φιλονεικουντος εν τωι παρανομειν. 5.5 Ουκ ην δε τουτων μακραν ουδε τα παρα
φυσιν, αλλ' ως ειπεν ο του Χριστου μαρτυς Ἀποστολος· «Αι τε γαρ θηλειαι αυτων
μετηλ λαξαν την φυσικην χρησιν εις την παρα φυσιν· ομοιως δε και οι αρρενες,
αφεντες την φυσικην χρησιν της θηλειας, εξεκαυθησαν εν τηι ορεξει αυτων εις
αλληλους, αρρενες εν αρσεσι την ασχημοσυνην κατεργαζομενοι, και την αντιμισ
θιαν ην εδει της πλανης αυτων εν εαυτοις απολαμβανοντες.»
6.1 ∆ια δη ταυτα πλειον του θανατου κρατησαντος, και της φθορας
παραμενουσης κατα των ανθρωπων, το μεν των ανθρωπων γενος εφθειρετο, ο δε
λογικος και κατ' εικονα γενομενος ανθρωπος ηφανιζετο· και το υπο του Θεου
γενομενον εργον παραπωλλυτο. 6.2 Και γαρ και ο θανατος, ως προειπον, νομωι
λοιπον ισχυε καθ' ημων· και ουχ οιον τε ην τον νομον εκφυγειν, δια το υπο Θεου
τεθεισθαι τουτον της παραβασεως χαριν· και ην ατοπον ομου και απρεπες το
γινομενον αληθως. 6.3 Ἄτοπον μεν γαρ ην ειποντα τον Θεον ψευσασθαι, ωστε
νομοθετησαντος αυτου θανατωι αποθνηισκειν τον ανθρωπον, ει παραβαιη την
εντολην, μετα την παραβασιν μη αποθνηισκειν, αλλα λυεσθαι τον τουτου λογον.
Ουκ αληθης γαρ ην ο Θεος, ει ειποντος αυτου αποθνηισκειν ημας, μη απεθνηισκεν ο
ανθρω πος. 6.4 Ἀπρεπες δε ην παλιν τα απαξ γενομενα λογικα και του Λογου αυτου
μετασχοντα παραπολλυσθαι, και παλιν εις το μη ειναι δια της φθορας επιστρεφειν.
6.5 Ουκ αξιον γαρ ην της αγαθοτητος του Θεου τα υπ' αυτου γενομενα
διαφθειρεσθαι, δια την παρα του διαβολου γενομενην τοις ανθρωποις απατην. 6.6
Ἄλλως τε και των απρεπεστατων ην την του Θεου τεχνην εν τοις ανθρωποις
αφανιζεσθαι η δια την αυτων αμελειαν, η δια την των δαιμονων απατην. 6.7
Φθειρομενων τοινυν των λογικων και παραπολλυμενων των τοιουτων εργων, τι
τον Θεον εδει ποιειν αγαθον οντα; αφειναι την φθοραν κατ' αυτων ισχυειν, και τον
θανατον αυτων κρατειν; και τις η χρεια του και εξ αρχης αυτα γενεσθαι; εδει γαρ μη
γενεσθαι, η γενομενα παραμεληθη ναι και απολεσθαι. 6.8 Ἀσθενεια γαρ μαλλον και
ουκ αγαθοτης εκ της αμελειας γινωσκεται του Θεου, ει ποιησας παροραι φθαρηναι το
εαυτου εργον, ηπερ ει μη πεποιηκει κατα την αρχην τον ανθρωπον. 6.9 Μη
ποιησαντος μεν γαρ ουκ ην ο λογιζομενος την ασθενειαν, ποιησαντος δε και εις το
ειναι κτισαντος, ατοπωτατον ην απολλυσθαι τα εργα, και μαλιστα επ' οψει του
πεποιηκοτος. 6.10 Ουκουν εδει 6.10 τους ανθρωπους μη αφιεναι φερεσθαι τηι φθοραι,
δια το απρεπες και αναξιον ειναι τουτο της του Θεου αγαθοτητος.
7.1 Ἀλλ' ωσπερ εδει τουτο γενεσθαι, ουτως και εκ των εναντιων παλιν
αντικειται το προς τον Θεον ευλογον, ωστε αληθη φανηναι τον Θεον εν τηι περι του
θανατου νομοθεσιαι· ατοπον γαρ ην δια την ημων ωφελειαν και διαμονην ψευστην
φανηναι τον της αληθειας πατερα Θεον. 7.2 Τι ουν εδει και περι τουτου γενεσθαι η
ποιησαι τον Θεον; μετανοιαν επι τηι παραβασει τους ανθρωπους απαιτησαι; τουτο
γαρ αν τις αξιον φησειε Θεου, λεγων οτι ωσπερ εκ της παραβασεως εις φθοραν
γεγονασιν, ουτως εκ της μετανοιας γενοιντο παλιν αν εις αφθαρσιαν. 7.3 Ἀλλ' η
μετανοια ουτε το ευλογον το προς τον Θεον εφυλαττεν· εμενε γαρ παλιν ουκ
αληθης, μη κρατουμενων εν τωι θανατωι των ανθρωπων· ουτε δε η μετανοια απο των
κατα φυσιν ανακαλειται, αλλα μονον παυει των αμαρτηματων. 7.4 Ει μεν ουν
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονον ην πλημμελημα και μη φθορας επακολουθησις, καλως αν ην η μετανοια. Ει δε
απαξ προλαβουσης της παραβασεως, εις την κατα φυσιν φθοραν εκρατουντο οι
ανθρωποι, και την του κατ' εικονα χαριν αφαιρεθεντες ησαν, τι αλλο εδει γενεσθαι;
η τινος ην χρεια προς την τοιαυτην χαριν και ανακλησιν, η του και κατα την αρχην
εκ του μη οντος πε ποιηκοτος τα ολα του Θεου Λογου; 7.5 Αυτου γαρ ην παλιν και το
φθαρτον εις αφθαρσιαν ενεγκειν, και το υπερ παντων ευλογον αποσωσαι προς τον
Πατερα. Λογος γαρ ων του Πατρος και υπερ παντας ων, ακολουθως και ανακτισαι τα
ολα μονος ην δυνατος και υπερ παντων παθειν και πρεσβευσαι περι παντων ικανος
προς τον Πατερα.
8.1 Τουτου δη ενεκεν ο ασωματος και αφθαρτος και αυλος του Θεου Λογος
παραγινεται εις την ημετεραν χωραν, ουτι γε μακραν ων προτερον. Ουδεν γαρ αυτου
κενον υπολελειπται της κτισεως μερος· παντα δε δια παντων πεπληρωκεν αυτος
συνων τωι εαυτου Πατρι. Ἀλλα παραγι νεται συγκαταβαινων τηι εις ημας αυτου
φιλανθρωπιαι και επιφανειαι. 8.2 Και ιδων το λογικον απολλυμενον γενος, και τον
θανατον κατ' αυτων βασιλευοντα τηι φθοραι· ορων δε και την απειλην της
παραβασεως διακρατουσαν την καθ' ημων φθοραν· και οτι ατοπον ην προ του
πληρωθηναι τον νομον λυθηναι· ορων δε και το απρεπες εν τωι συμβεβηκοτι, οτι ων
αυτος ην δημιουργος, ταυτα παρηφανιζετο· ορων δε και την των ανθρωπων
υπερβαλλουσαν κακιαν, οτι κατ' ολιγον και αφορητον αυτην ηυξησαν καθ' εαυτων·
ορων δε και το υπευθυνον παντων ανθρωπων προς τον θανατον, ελεησας το γενος
ημων, και την ασθενειαν ημων οικτειρησας, και τηι φθοραι ημων συγκαταβας, και
την του θανατου κρατησιν ουκ ενεγκας, ινα μη το γενομενον αποληται και εις αργον
του Πατρος το εις ανθρωπους εργον αυτου γενηται, λαμβανει εαυτωι σωμα, και
τουτο ουκ αλλοτριον του ημετερου. 8.3 Ου γαρ απλως ηθελησεν εν σωματι
γενεσθαι, ουδε μονον ηθελε φανηναι· εδυνατο γαρ, ει μονον ηθελε φανηναι, και δι'
ετερου κρειττονος την θεοφανειαν αυτου ποιησασθαι· αλλα λαμβανει το ημετερον,
και τουτο ουχ απλως, αλλ' εξ αχραντου και αμιαντου ανδρος απειρου παρθενου,
καθαρον και οντως αμιγες της ανδρων συνουσιας. Αυτος γαρ δυνατος ων και
δημιουργος των ολων, εν τηι παρθενωι κατασκευαζει εαυτωι ναον το σωμα, και
ιδιοποιει ται τουτο ωσπερ οργανον, εν αυτωι γνωριζομενος και ενοικων. 8.4 Και
ουτως απο των ημετερων το ομοιον λαβων, δια το παντας υπευθυνους ειναι τηι του
θανατου φθοραι, αντι παντων αυτο θανατωι παραδιδους, προσηγε τωι Πατρι, και
τουτο φιλανθρωπως ποιων, ινα ως μεν παντων αποθανον των εν αυτωι λυθηι ο κατα
της φθορας των ανθρωπων νομος (ατε δη πληρωθεισης της εξουσιας εν τωι κυριακωι
σωματι, και μηκετι χωραν εχοντος κατα των ομοιων ανθρωπων)· ως δε εις φθοραν
αναστρεψαντας τους ανθρωπους παλιν εις την αφθαρσιαν επιστρεψηι, και
ζωοποιησηι τουτους απο του θανατου, τηι του σωματος ιδιοποιησει, και τηι της αναστα
σεως χαριτι, τον θανατον απ' αυτων ως καλαμην απο πυρος εξαφανιζων.
9.1 Συνιδων γαρ ο Λογος οτι αλλως ουκ αν λυθειη των ανθρωπων η φθορα
ει μη δια του παντως αποθανειν, ουχ οιον τε δε ην τον Λογον αποθανειν αθανατον
οντα και του Πατρος Υιον, τουτου ενεκεν το δυναμενον αποθανειν εαυτωι λαμβανει
σωμα, ινα τουτο του επι παντων Λογου μεταλαβον αντι παντων ικανον γενηται τωι
θανατωι, και δια τον ενοικησαντα Λογον αφθαρτον διαμεινηι, και λοιπον απο παντων
η φθορα παυσηται τηι της αναστασεως χαριτι. Ὅθεν ως ιερειον και θυμα παντος
ελευθερον σπιλου, ο αυτος εαυτωι ελαβε σωμα προσαγων εις θανατον, απο παντων
ευθυς των ομοιων ηφανιζε τον θανατον τηι προσφοραι του καταλληλου. 9.2 Ὑπερ
παντας γαρ ων ο Λογος του Θεου εικοτως τον εαυτου ναον και το σωματικον
οργανον προ σαγων αντιψυχον υπερ παντων επληρου το οφειλομενον εν τωι
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θανατωι· και ως συνων δε δια του ομοιου τοις πασιν ο αφθαρτος του Θεου Υιος
εικοτως τους παντας ενεδυσεν αφθαρσιαν εν τηι περι της αναστασεως επαγγελιαι. Και
αυτη γαρ η εν τωι θανατωι φθορα κατα των ανθρωπων ουκετι χωραν εχει δια τον
ενοικησαντα Λογον εν τουτοις δια του ενος σωματος. 9.3 Και ωσπερ μεγαλου
βασιλεως εισελθοντος εις τινα πολιν μεγαλην και οικησαντος εις μιαν των εν αυτηι
οικιων, παντως η τοιαυτη πολις τιμης πολλης καταξιουται, και ουκετι τις εχθρος
αυτην ουτε ληιστης επιβαινων κατα στρεφει, πασης δε μαλλον επιμελειας αξιουται
δια τον εις μιαν αυτης οικιαν οικησαντα βασιλεα· ουτως και επι του παντων
βασιλεως γεγονεν. 9.4 Ἐλθοντος γαρ αυτου επι την ημετεραν χωραν, και
οικησαντος εις εν των ομοιων σωμα, λοιπον πασα η κατα των ανθρωπων παρα των
εχθρων επιβουλη πεπαυται, και η του θανατου ηφανισται φθορα η παλαι κατ' αυτων
ισχυουσα. Παραπωλωλει γαρ αν το των ανθρωπων γενος, ει μη ο παντων ∆εσποτης
και Σωτηρ του Θεου Υιος παρεγεγονει προς το του θανατου τελος.
10.1 Πρεπον δε και μαλιστα τηι αγαθοτητι του Θεου αληθως το μεγα τουτο
εργον. Ει γαρ βασιλευς κατασκευασας οικιαν η πολιν, και ταυτην εξ αμελειας των
ενοικουντων πολεμουμενην υπο ληιστων το συνολον ου παροραι, αλλ' ως ιδιον
εργον εκδικει και περισυζει, ουκ εις την των ενοικουντων αμελειαν αφορων, αλλ'
εις το εαυτου πρεπον· πολλωι πλεον ο του παναγαθου Θεος Λογος Πατρος εις φθοραν
κατερχομενον το δι' αυτου γενομενον των ανθρωπων γενος ου παρειδεν· αλλα τον
μεν συμβεβηκοτα θανατον απηλειψε δια της προσφορας του ιδιου σωματος, την δε
αμελειαν αυτων διωρθωσατο τηι εαυτου διδασ καλιαι, παντα τα των ανθρωπων δια
της εαυτου δυναμεως κατορθωσας. 10.2 Ταυτα δε και παρα των αυτου του Σωτηρος
θεολογων ανδρων πιστουσθαι τις δυναται εντυγχανων τοις εκεινων γραμμασιν, ηι
φασιν· «Ἡ γαρ αγαπη του Χριστου συνεχει ημας κριναντας τουτο, οτι ει εις υπερ
παντων απεθανεν, αρα οι παντες απεθανον· και υπερ παντων απεθανεν, ινα ημεις
μηκετι εαυτοις ζωμεν, αλλα τωι υπερ ημων αποθανοντι και ανασταντι» εκ νεκρων,
τωι Κυριωι ημων Ἰησου Χριστωι· και παλιν· «Τον δε βραχυ τι παρ' αγγελους
ηλαττωμενον βλεπομεν Ἰησουν, δια το παθημα του θανατου δοξηι και τιμηι
εστεφανωμενον, οπως χαριτι Θεου υπερ παντος γευσηται θανατου». 10.3 Ειτα και
την αιτιαν του μη αλλον δειν η αυτον τον Θεον Λογον ενανθρωπησαι σημαινει
λεγων· «Ἔπρεπε γαρ αυτωι δι' ον τα παντα, και δι' ου τα παντα, πολλους υιους εις
δοξαν αγαγοντα τον αρχηγον της σωτηριας αυτων δια παθηματων τελειωσαι.»
Τουτο δε σημαινει λεγων, ως ουκ αλλου ην απο της γενομενης φθορας τους
ανθρωπους ανενεγκειν, η του Θεου Λογου του και κατα την αρχην πεποιηκοτος
αυτους. 10.4 Ὅτι δε δια την περι των ομοιων σωματων θυσιαν σωμα και αυτος ο
Λογος ελαβεν εαυτωι, και τουτο σημαι νουσι λεγοντες· «Ἐπει ουν τα παιδια
κεκοινωνηκεν αιματος και σαρκος, και αυτος παραπλησιως μετεσχε των αυτων, ινα
δια του θανατου καταργησηι τον το κρατος εχοντα του θανατου, τουτεστι τον
διαβολον, και απαλλαξηι του τους, οσοι φοβωι θανατου δια παντος του ζην ενοχοι
ησαν δουλειας.» 10.5 Τηι γαρ του ιδιου σωματος θυσιαι και τελος επεθηκε τωι καθ'
ημας νομωι, και αρχην ζωης ημιν εκαινισεν, ελπιδα της αναστασεως δεδωκως·
επειδη γαρ εξ ανθρωπων εις ανθρωπους ο θανατος εκρατησε, δια τουτο παλιν δια
της ενανθρωπησεως του Θεου Λογου η του θανατου καταλυσις γεγονε και η της
ζωης αναστασις, λεγοντος του χριστοφορου ανδρος· «Ἐπειδη γαρ δι' ανθρωπου
θανατος, και δι' ανθρωπου αναστασις νεκρων. Ὥσπερ γαρ εν τωι Ἀδαμ παντες
αποθνηισκουσιν, ουτως και εν τωι Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται», και τα του τοις
ακολουθα. Ουκετι γαρ νυν ως κατακρινομενοι αποθνηι σκομεν, αλλ' ως εγειρομενοι
περιμενομεν την κοινην παντων αναστασιν, «ην καιροις ιδιοις δειξει» ο και ταυ την
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εργασαμενος και χαρισαμενος Θεος. 10.6 Αιτια μεν δη πρωτη της ενανθρωπησεως
του Σωτηρος αυτη. Γνοιη δ' αν τις αυτου την αγαθην εις ημας παρουσιαν ευλογως
γεγενησθαι και εκ τουτων.
11.1 Ὁ Θεος, ο παντων εχων το κρατος, οτε το των ανθρωπων γενος δια του
ιδιου Λογου εποιει, κατιδων παλιν την ασθενειαν της φυσεως αυτων, ως ουχ ικανη
ειη εξ εαυτης γνωναι τον δημιουργον, ουδ' ολως εννοιαν λαβειν Θεου, τωι τον μεν
ειναι αγεννητον, τα δε εξ ουκ οντων γεγενησθαι, και τον μεν ασωματον ειναι, τους
δε ανθρωπους κατω που σωματι πεπλασθαι, και ολως πολλην ειναι την των
γενητων ελλειψιν προς την του πεποιηκοτος καταληψιν και γνωσιν· ελεησας παλιν
το γενος το ανθρωπινον, ατε δη αγαθος ων, ουκ αφηκεν αυτους ερημους της εαυτου
γνωσεως, ινα μη ανονητον εχωσι και το ειναι. 11.2 Ποια γαρ ονησις τοις
πεποιημενοις μη γινωσκουσι τον εαυτων ποιητην; Ἢ πως αν ειεν λογικοι μη
γινωσκοντες τον του Πατρος Λογον, εν ωι και γεγονασιν; Ουδεν γαρ ουδε αλογων
διαφερειν εμελλον, ει πλεον ουδεν των περιγειων επεγινωσκον. Τι δε και ο Θεος
εποιει τουτους, αφ' ων ουκ ηθελησε γινωσκεσθαι; 11.3 Ὅθεν, ινα μη τουτο γενηται,
αγαθος ων της ιδιας εικονος αυτοις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου μεταδιδωσι, και
ποιει τουτους κατα την εαυτου εικονα και καθ' ομοιωσιν· ινα δια της τοιαυτης
χαριτος την εικονα νοουντες, λεγω δη τον του Πατρος Λογον, δυνηθωσιν εννοιαν δι'
αυτου του Πατρος λαβειν, και γινωσκοντες τον ποιητην ζωσι τον ευδαιμονα και
μακαριον οντως βιον. 11.4 Ἀλλ' ανθρωποι παλιν παραφρονες, κατολιγωρησαντες
και ουτως της δοθεισης αυτοις χαριτος, τοσουτον απεστραφησαν τον Θεον, και
τοσουτον εθολωσαν εαυτων την ψυχην ως μη μονον επιλαθεσθαι της περι Θεου
εννοιας, αλλα και ετερα ανθ' ετερων εαυτοις αναπλασασθαι. Ειδωλα τε γαρ αντι της
αληθειας εαυτοις ανετυπωσαντο, και τα ουκ οντα του οντος Θεου προετιμησαν, τηι
κτισει παρα τον κτισαντα λατρευοντες, και το γε χειριστον, οτι και εις ξυλα και εις
λιθους και εις πασαν υλην και ανθρωπους την του Θεου τιμην μετετιθουν, και
πλειονα τουτων ποιουντες, ωσπερ εν τοις εμπροσθεν ειρηται. 11.5 Τοσουτον δε
ησεβουν, οτι και δαιμονας εθρησκευον λοιπον και θεους ανηγορευον, τας επιθυμιας
αυτων αποπληρουντες. Θυσιας τε γαρ ζυων αλογων, και ανθρωπων σφαγας, ωσπερ
ειρηται προτερον, εις το εκεινων καθηκον επετελουν, πλειον εαυτους τοις εκεινων
οιστρημασι καταδεσμευοντες. 11.6 ∆ια τουτο γουν και μαγειαι παρ' αυτοις
εδιδασκοντο, και μαντεια κατα τοπον τους ανθρωπους επλανα, και παντες τα
γενεσεως και του ειναι εαυτων τα αιτια τοις αστροις και τοις κατ' ουρανον πασιν
ανετιθουν, μηδεν πλεον των φαινομενων λογιζομενοι. 11.7 Και ολως παντα ην
ασεβειας και παρα νομιας μεστα, και μονος ο Θεος ουδε ο τουτου Λογος
επεγινωσκετο, καιτοι ουκ αφανη εαυτον τοις ανθρωποις επικρυψας, ουδε απλην την
περι εαυτου γνωσιν αυτοις δε δωκως, αλλα και ποικιλως και δια πολλων αυτην
αυτοις εφαπλωσας.
12.1 Αυταρκης μεν γαρ ην η κατ' εικονα χαρις γνωριζειν τον Θεον Λογον, και
δι' αυτου τον Πατερα· ειδως δε ο Θεος την ασθενειαν των ανθρωπων, προενοησατο
και της αμελειας τουτων, ιν' εαν αμελησαιεν δι' εαυτων τον Θεον επιγνωναι, εχωσι
δια των της κτισεως εργων τον δημιουργον μη αγνοειν. 12.2 Ἐπειδη δε η ανθρωπων
αμελεια επι τα χειρονα κατ' ολιγον επικαταβαινει· προενοησατο παλιν ο Θεος και
της τοιαυτης αυτων ασθενειας, νομον και προφητας τους αυτοις γνωριμους
αποστειλας, ινα εαν και εις τον ουρανον οκνησωσιν αναβλεψαι και γνωναι τον
ποιητην, εχωσιν εκ των εγγυς την διδασκαλιαν. Ἄνθρωποι γαρ παρα ανθρωπων
εγγυτερω δυνανται μαθειν περι των κρειττονων. 12.3 Ἐξον ουν ην αναβλεψαντας
αυτους εις το μεγεθος του ουρανου, και κατανοησαντας την της κτισεως αρμονιαν,
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γνωναι τον ταυτης ηγεμονα τον του Πατρος Λογον, τον τηι εαυτου εις παντα προνοιαι
γνωριζοντα πασι τον Πατερα, και δια τουτο τα ολα κινουντα, ινα δι' αυτου παντες
γινωσκωσι τον Θεον. 12.4 Ἢ ει τουτο αυτοις ην οκνηρον, καν τοις αγιοις δυνατον
ην αυτους συντυγχανειν, και δι' αυτων μαθειν τον των παντων δημιουργον Θεον,
τον του Χριστου Πατερα· και οτι των ειδωλων η θρησκεια αθεοτης εστι και πασης
ασεβειας μεστη. 12.5 Ἐξον δε ην αυτους και τον νομον εγνωκοτας, παυσασθαι πασης
παρανομιας και τον κατ' αρετην ζησαι βιον. Ουδε γαρ δια Ἰουδαιους μονους ο νομος
ην ουδε δι' αυτους μονους οι προφηται επεμποντο, αλλα προς Ἰουδαιους μεν
επεμποντο, και παρα Ἰουδαιων εδιωκοντο· πασης δε της οικουμενης ησαν διδασκα
λιον ιερον της περι Θεου γνωσεως, και της κατα ψυχην πολιτειας. 12.6 Τοσαυτης
ουν ουσης της του Θεου αγαθοτητος και φιλανθρωπιας, ομως οι ανθρωποι,
νικωμενοι ταις παραυτικα ηδοναις και ταις παρα δαιμονων φαντασιαις και απαταις,
ουκ ανενευσαν προς την αληθειαν· αλλ' εαυτους πλειοσι κακοις και αμαρτημασιν
ενεφορησαν, ως μηκετι δοκειν αυτους λογικους, αλλα αλογους εκ των τροπων
νομιζεσθαι.
13.1 Ουτω τοινυν αλογωθεντων των ανθρωπων, και ουτως της δαιμονικης
πλανης επισκιαζουσης τα πανταχου και κρυπτουσης την περι του αληθινου Θεου
γνωσιν, τι τον Θεον εδει ποιειν; σιωπησαι το τηλικουτον, και αφειναι τους
ανθρωπους υπο δαιμονων πλανασθαι, και μη γινωσκειν αυτους τον Θεον; 13.2 Και
τις η χρεια του και εξ αρχης κατ' εικονα Θεου γενεσθαι τον ανθρωπον; εδει γαρ
αυτον απλως ως αλογον γενεσθαι, η γενομενον λογικον την των αλογων ζωην μη
βιουν. 13.3 Τις δε ολως ην χρεια εννοιας αυτον λαβειν περι Θεου εξ αρχης; Ει γαρ
ουδε νυν αξιος εστι λα βειν, εδει μηδε κατα την αρχην αυτωι δοθηναι. 13.4 Τι δε και
οφελος τωι πεποιηκοτι Θεωι, η ποια δοξα αυτωι αν ειη, ει οι υπ' αυτου γενομενοι
ανθρωποι ου προσκυνουσιν αυτωι, αλλ' ετερους ειναι τους πεποιηκοτας αυτους
νομιζουσιν; Ευρισκεται γαρ ο Θεος ετεροις και ουχ εαυτωι τουτους δημιουργησας.
13.5 Ειτα βασιλευς μεν ανθρωπος ων τας υπ' αυτου κτισθεισας χωρας ουκ αφιησιν
εκδοτους ετεροις δου λευειν, ουδε προς αλλους καταφευγειν· αλλα γραμμασιν αυ
τους υπομιμνησκει, πολλακις δε και δια φιλων αυτοις επιστελλει, ει δε και χρεια
γενηται, αυτος παραγινεται, τηι παρουσιαι λοιπον αυτους δυσωπων· μονον ινα μη
ετεροις δουλευσωσι, και αργον αυτου το εργον γενηται. 13.6 Ου πολλωι πλεον ο
Θεος των εαυτου κτισματων φεισεται προς το μη πλανηθηναι απ' αυτου, και τοις
ουκ ουσι δουλευειν; Μαλιστα οτι η τοιαυτη πλανη απωλειας αυτοις αιτια και
αφανισμου γινεται, ουκ εδει δε τα απαξ κοινωνησαντα της του Θεου Εικονος
απολεσθαι. 13.7 Τι ουν εδει ποιειν τον Θεον; Ἢ τι εδει γενεσθαι, αλλ' η το κατ'
εικονα παλιν ανανεωσαι, ινα δι' αυτου παλιν αυτον γνωναι δυνηθωσιν οι ανθρωποι;
Τουτο δε πως αν εγεγονει, ει μη αυτης της του Θεου εικονος παραγενομενης του
Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου; ∆ι' ανθρωπων μεν γαρ ουκ ην δυνατον, επει και
αυτοι κατ' εικονα γεγονασιν· αλλ' ουδε δι' αγγελων· ουδε γαρ ουδε αυτοι εισιν
εικονες. Ὅθεν ο του Θεου Λογος δι' εαυτου παρεγενετο, ινα ως Εικων ων του Πατρος
τον κατ' εικονα ανθρωπον ανακτισαι δυνηθηι. 13.8 Ἄλλως δε παλιν ουκ αν εγεγονει,
ει μη ο θανατος ην και η φθορα εξαφανισθεισα. 13.9 Ὅθεν εικοτως ελαβε σωμα
θνητον, ινα και ο θανατος εν αυτωι λοιπον εξαφανισθηναι δυνηθηι, και οι κατ'
εικονα παλιν ανακαινισθωσιν ανθρωποι. Ουκουν ετερου προς ταυτην την χρειαν
ουκ ην, ει μη της Εικονος του Πατρος.
14.1 Ὡς γαρ της γραφεισης εν ξυλωι μορφης παρα φανισθεισης εκ των
εξωθεν ρυπων, παλιν χρεια τουτον παραγενεσθαι, ου και εστιν η μορφη, ινα
ανακαινισθηναι η εικων δυνηθηι εν τηι αυτηι υληι–δια γαρ την εκεινου γραφην και
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτη η υλη εν ηι και γεγραπται ουκ εκβαλλεται, αλλ' εν αυτηι ανατυπουται. 14.2
Κατα τουτο και ο παναγιος του Πατρος Υιος, Εικων ων του Πατρος, παρεγενετο επι
τους ημετερους τοπους, ινα τον κατ' αυτον πεποιημενον ανθρωπον ανακαινισηι, και
ως απολομενον ευρηι δια της των αμαρτιων αφεσεως, ηι φησι και αυτος εν τοις
Ευαγγελιοις· «Ἦλθον το απολομενον ευρειν και σωσαι.» Ὅθεν και προς τους
Ἰουδαιους ελεγεν· «Ἐαν μη τις αναγεν-νηθηι», ου την εκ γυναικων γεννησιν
σημαινων ωσπερ υπενοουν εκεινοι, αλλα την αναγεννωμενην και ανακτι ζομενην
ψυχην εν τωι κατ' εικονα δηλων. 14.3 Ἐπει δη δε και ειδωλομανια και αθεοτης
κατειχε την οικου μενην και η περι Θεου γνωσις εκεκρυπτο, τινος ην διδαξαι την
οικουμενην περι Πατρος; ανθρωπου φαιη τις αν; αλλ' ουκ ην ανθρωπων ενον την
υφηλιον πασαν υπελθειν, ουτε τηι φυσει τοσουτον ισχυοντων δραμειν,
ουτε
αξιοπιστων περι τουτου δυναμενων γενεσθαι, ουτε προς την των δαιμονων απατην
και φαντασιαν ικανων δι' εαυτων αντιστηναι. 14.4 Παντων γαρ κατα ψυχην
πληγεντων και ταραχθεντων παρα της δαιμονικης απατης και της των ειδωλων
ματαιοτητος, πως οιον τε ην ανθρωπου ψυχην και ανθρωπων νουν μεταπεισαι,
οπουγε ουδε οραν αυτους δυναν ται; ο δε μη οραι τις, πως δυναται μεταπαιδευσαι;
14.5 Ἀλλ' ισως αν τις ειποι την κτισιν αρκεισθαι· αλλ' ει η κτισις ηρκει, ουκ αν
εγεγονει τα τηλικαυτα κακα. Ἦν γαρ και η κτισις, και ουδεν ηττον οι ανθρωποι εν τηι
αυτηι περι Θεου πλανηι εκυλιοντο. 14.6 Τινος ουν ην παλιν χρεια, η του Θεου Λογου
του και ψυχην και νουν ορωντος, του και τα ολα εν τηι κτισει κινουντος, και δι'
αυτων γνωριζοντος τον Πατερα; του γαρ δια της ιδιας προνοιας και διακοσμησεως
των ολων διδασκοντος περι του Πατρος, αυτου ην και την αυτην διδασκαλιαν
ανανεωσαι. 14.7 Πως ουν αν εγεγονει τουτο; Ἴσως αν τις ειποι οτι εξον ην δια των
αυτων, ωστε παλιν δια των της κτισεως εργων τα περι αυτου δειξαι. Ἀλλ' ουκ ην
ασφαλες ετι τουτο. Ουχι γε· παρειδον γαρ τουτο προτερον οι ανθρωποι, και ουκετι
μεν ανω, κατω δε τους οφθαλμους εσχηκασιν. 14.8 Ὅθεν εικοτως ανθρωπους θελων
ωφελησαι, ως ανθρωπος επιδημει, λαμβανων εαυτωι σωμα ομοιον εκεινοις, και εκ
των κατω–λεγω δη δια των του σωματος εργων–ινα οι μη θελησαντες αυτον γνωναι
εκ της εις τα ολα προνοιας και ηγεμονιας αυτου, καν εκ των δι' αυτου του σωματος
εργων γνωσωνται τον εν τωι σωματι του Θεου Λογον, και δι' αυτου τον Πατερα.
15.1 Ὡς γαρ αγαθος διδασκαλος κηδομενος των εαυτου μαθητων, τους μη
δυναμενους εκ των μειζονων ωφεληθηναι, παντως δια των ευτελεστερων
συγκαταβαινων αυτους παιδευει· ουτως και ο του Θεου Λογος, καθως και ο Παυλος
φησιν· «Ἐπειδη γαρ εν τηι σοφιαι του Θεου ουκ εγνω ο κοσμος δια της σοφιας τον
Θεον, ευδοκησεν ο Θεος δια της μωριας του κηρυγματος σωσαι τους πιστευοντας».
15.2 Ἐπειδη γαρ οι ανθρωποι αποστραφεντες την προς τον Θεον θεωριαν και ως εν
βυθωι βυθισθεντες κατω τους οφθαλ μους εχοντες, εν γενεσει και τοις αισθητοις τον
Θεον ανεζητουν, ανθρωπους θνητους και δαιμονας εαυτοις θεους ανατυπουμενοι·
τουτου ενεκα ο φιλανθρωπος και κοινος παντων Σωτηρ, ο του Θεου Λογος,
λαμβανει εαυτωι σωμα, και ως ανθρωπος εν ανθρωποις αναστρεφεται, και τας
αισθησεις παντων ανθρωπων προσλαμβανει, ινα οι εν σωμα τικοις νοουντες ειναι
τον Θεον, αφ' ων ο Κυριος εργαζεται δια των του σωματος εργων, απ' αυτων
νοησωσι την αληθειαν, και δι' αυτου τον Πατερα λογισωνται. 15.3 Ἄνθρωποι δε
οντες και ανθρωπινα παντα νοουντες, οις εαν επεβαλον τας εαυτων αισθησεις, εν
τουτοις προσλαμβανομενους εαυτους εωρων, και πανταχοθεν διδασκομενους την
αληθειαν. 15.4 Ειτε γαρ εις την κτισιν επτοηντο, αλλ' εωρων αυτην ομολο γουσαν
τον Χριστον Κυριον· ειτε εις ανθρωπους ην αυτων η διανοια προληφθεισα, ωστε
τουτους θεους νομιζειν, αλλ' εκ των εργων του Σωτηρος, συγκρινοντων τε εκεινων,
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εφαινετο εν ανθρωποις μονος ο Σωτηρ Θεου Υιος, ουκ οντων παρ' εκεινοις τοιουτων
οποια παρα του Θεου Λογου γεγονεν. 15.5 Ει δε και εις δαιμονας ησαν
προληφθεντες, αλλ' ορωντες αυτους διωκομενους υπο του Κυριου, εγινωσκον
μονον ειναι τουτον τον του Θεου Λογον, και ουκ ειναι θεους τους δαιμονας. 15.6 Ει
δε και εις νεκρους ηδη τουτων ην ο νους κατασχεθεις, ωστε θρησκευειν ηρωας, και
τους παρα ποιηταις λεγομενους θεους· αλλ' ορωντες την του Σωτηρος αναστασιν,
ωμολογουν εκεινους ειναι ψευδεις, και μονον τον Κυριον αληθινον, τον του Πατρος
Λογον, τον και του θανατου κυριευοντα. 15.7 ∆ια τουτο και γεγεννηται, και
ανθρωπος εφανη, και απεθανε, και ανεστη, αμβλυνας και επισκιασας τα των πωποτε
γενομενων ανθρωπων δια των ιδιων εργων, ινα οπου δ' αν ωσι προληφθεντες οι
ανθρωποι, εκειθεν αυτους αναγαγηι, και διδαξηι τον αληθινον εαυτου Πατερα,
καθαπερ και αυτος φησιν· «Ἦλθον σωσαι και ευρειν το απολωλος.»
16.1 Ἅπαξ γαρ εις αισθητα πεσουσης της διανοιας
των ανθρωπων,
υπεβαλεν εαυτον δια σωματος φανηναι ο Λογος, ινα μετενεγκηι εις εαυτον ως
ανθρωπον τους ανθρωπους, και τας αισθησεις αυτων εις εαυτον αποκλινηι, και
λοιπον εκεινους ως ανθρωπον αυτον ορωντας, δι' ων εργαζεται ερ γων, πεισηι μη
ειναι εαυτον ανθρωπον μονον, αλλα και Θεον και Θεου αληθινου Λογον και Σοφιαν.
16.2 Τουτο δε και ο Παυλος βουλομενος σημαναι φησιν· «Ἐν αγαπηι ερριζω-μενοι
και τεθεμελιωμενοι, ινα εξισχυσητε καταλαβεσθαι συν πασι τοις αγιοις τι το πλατος
και μηκος και υψος και βαθος, γνωναι τε την υπερβαλλουσαν της γνωσεως αγαπην
του Χριστου· ινα πληρωθητε εις παν το πληρωμα του Θεου.» 16.3 Πανταχου γαρ του
Λογου εαυτον απλωσαντος, και ανω και κατω και εις το βαθος και εις το πλατος·
ανω μεν εις την κτισιν, κατω δε εις την ενανθρωπησιν, εις βαθος δε εις τον ᾅδην, εις
πλατος δε εις τον κοσμον· τα παντα της περι Θεου γνωσεως πεπληρωται. 16.4 ∆ια δε
τουτο, ουδε παρ' αυτα παραγενομενος την θυσιαν την υπερ παντων επετελει,
παραδιδους το σωμα τωι θανατωι, και ανιστων αυτο, αφανη εαυτον δια τουτου
ποιων. Ἀλλα και εμφανη εαυτον δια τουτου καθιστη διαμενων εν αυτωι και τοιαυτα
τελων εργα και σημεια διδους, α μηκετι ανθρωπον αλλα Θεον Λογον αυτον
εγνωριζον. 16.5 Ἀμφοτερα γαρ εφιλανθρωπευετο ο Σωτηρ δια της ενανθρωπησεως,
οτι και τον θανατον εξ ημων ηφανιζε, και ανεκαινιζεν ημας· και οτι αφανης ων και
αορατος, δια των εργων ενεφαινε, και εγνωριζεν εαυτον ειναι τον Λογον του
Πατρος, τον του παντος ηγεμονα και βασιλεα.
17.1 Ου γαρ δη περικεκλεισμενος ην εν τωι σωματι· ουδε εν σωματι μεν ην,
αλλαχοσε δε ουκ ην. Ουδε εκεινο μεν εκινει, τα ολα δε της τουτου ενεργειας και
προνοιας κεκενωτο· αλλα το παραδοξοτατον, Λογος ων, ου συνειχετο μεν υπο τινος·
συνειχε δε τα παντα μαλλον αυτος· και ωσπερ εν πασηι τηι κτισει ων, εκτος μεν εστι
του παντος κατ' ουσιαν, εν πασι δε εστι ταις εαυτου δυναμεσι, τα παντα διακοσμων,
και εις παντα εν πασι την εαυτου προνοιαν εφαπλων, και εκαστον και παντα ομου
ζωοποιων, περιεχων τα ολα και μη περιεχομενος, αλλ' εν μονωι τωι εαυτου Πατρι
ολος ων κατα παντα· 17.2 Ουτως και εν τωι ανθρωπινωι σωματι ων, και αυτος αυτο
ζωοποιων, εικοτως εζωοποιει και τα ολα και εν τοις πασιν εγινετο, και εξω των
ολων ην. Και απο του σωματος δε δια των εργων γνωριζομενος, ουκ αφανης ην και
απο της των ολων ενεργειας. 17.3 Ψυχης μεν ουν εργον εστι θεωρειν μεν και τα εξω
του ιδιου σωματος τοις λογισμοις, ου μην και εξωθεν του ιδιου σωματος ενεργειν, η
τα τουτου μακραν τηι παρουσιαι κινειν. Ουδεποτε γουν ανθρωπος διανοουμενος τα
μακραν ηδη και ταυτα κινει και μεταφερει· ουδε ει επι της ιδιας οικιας καθεζοιτο τις
και λογιζοιτο τα εν ουρανωι, ηδη και τον ηλιον κινει, και τον ουρανον περιστρεφει.
Ἀλλ' οραι μεν αυτα κινουμενα και γεγονοτα, ου μην ωστε εργαζεσθαι αυτα δυνατος
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τυγχανει. 17.4 Ου δη τοιουτος ην ο του Θεου Λογος εν τωι ανθρωπωι· ου γαρ
συνεδεδετο τωι σωματι, αλλα μαλλον αυτος εκρατει τουτο, ωστε και εν τουτωι ην
και εν τοις πασιν ετυγχανε, και εξω των οντων ην, και εν μονωι τωι Πατρι ανεπαυετο.
17.5 Και το θαυμαστον τουτο ην, οτι και ως ανθρωπος επολιτευετο, και ως Λογος τα
παντα εζωογονει, και ως Υιος τωι Πατρι συνην. Ὅθεν ουδε της Παρθενου τικτουσης
επασχεν αυτος, ουδε εν σωματι ων εμολυνετο, αλλα μαλλον και το σωμα ηγιαζεν.
17.6 Ουδε γαρ εν τοις πασιν ων, των παντων μεταλαμ βανει, αλλα παντα μαλλον
υπ' αυτου ζωογονειται και τρεφε ται. 17.7 Ει γαρ και ηλιος ο υπ' αυτου γενομενος
και υφ' ημων ορωμενος, περιπολων εν ουρανωι, ου ρυπαινεται των επι γης σωματων
απτομενος, ουδε υπο σκοτους αφανιζεται, αλλα μαλλον αυτος και ταυτα φωτιζει και
καθαριζει, πολλωι πλεον ο παναγιος του Θεου Λογος, ο και του ηλιου ποιητης και
κυριος, εν σωματι γνωριζομενος ουκ ερυπαινετο, αλλα μαλλον αφθαρτος ων, και το
σωμα θνητον τυγχανον εζωοποιει και εκαθαριζεν, «ος αμαρτιαν γαρ, φησιν, ουκ
εποιησεν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου».
18.1 Ὅταν τοινυν εσθιοντα και πινοντα και τικτομενον αυτον λεγωσιν οι
περι τουτου θεολογοι, γινωσκε οτι το μεν σωμα, ως σωμα, ετικτετο και καταλληλοις
ετρεφετο τροφαις, αυτος δε ο συνων τωι σωματι Θεος Λογος τα παντα διακοσ μων,
και δι' ων ειργαζετο εν τωι σωματι ουκ ανθρωπον εαυ τον, αλλα Θεον Λογον
εγνωριζεν. Λεγεται δε περι αυτου ταυτα, επειδη και το σωμα εσθιον και τικτομενον
και πασχον, ουχ ετερου τινος, αλλα του Κυριου ην· και οτι ανθρωπου γενομενου,
επρεπε και ταυτα ως περι ανθρωπου λεγεσθαι, ινα αληθειαι και μη φαντασιαι σωμα
εχων φαινηται. 18.2 Ἀλλ' ωσπερ εκ τουτων εγινωσκετο σωματικως παρων, ουτως
εκ των εργων ων εποιει δια του σωματος, Υιον Θεου εαυτον εγνωριζεν. Ὅθεν και
προς τους απιστους Ἰουδαιους εβοα λεγων· «Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος μου, μη
πιστευη τε μοι· ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις μου πιστευσατε· ινα
γνωτε και γινωσκητε, οτι εν εμοι ο Πατηρ καγω εν τωι Πατρι.» 18.3 Ὡς γαρ αορατος
ων, απο των της κτισεως εργων γινωσκεται, ουτως ανθρωπος γενομενος, και εν
σωματι μη ορωμενος, εκ των εργων αν γνωσθειη οτι ουκ ανθρωπος αλλα Θεου
∆υναμις και Λογος εστιν ο ταυτα εργαζομενος. 18.4 Το γαρ επιτασσειν αυτον τοις
δαιμοσι, κακεινους απελαυνεσθαι, ουκ ανθρωπινον αλλα θειον εστι το εργον. Ἢ τις
ιδων αυτον τας νοσους ιωμενον, εν αις υποκειται το των ανθρωπων γενος, ετι
ανθρωπον και ου Θεον ηγειτο; Λεπρους γαρ εκαθαριζε, χωλους περιπατειν εποιει,
κωφων την ακοην ηνοιγε, τυφλους αναβλεπειν εποιει, και πασας απλως νοσους και
πασαν μαλακιαν απηλαυνεν απο των ανθρωπων, αφ' ων ην αυτου και τον τυχοντα
την θεοτητα θεωρειν. Τις γαρ ιδων αυτον αποδιδοντα το λειπον, οις η γενεσις
ενελειψε, και του εκ γενετης τυφλου τους οφθαλμους ανοιγοντα, ουκ αν ενενοησε
την ανθρωπων υποκειμενην αυτωι γενεσιν, και ταυτης ειναι τουτον ∆ημιουργον και
Ποιητην; Ὁ γαρ το μη ο εκ γενε-σεως εσχεν ο ανθρωπος αποδιδους, δηλος αν ειη
παντως οτι Κυριος ουτος εστι και της γενεσεως των ανθρωπων. 18.5 ∆ια τουτο και
εν αρχηι κατερχομενος προς ημας, εκ παρ θενου πλαττει εαυτωι το σωμα, ινα μη
μικρον της θεοτητος αυτου γνωρισμα πασι παρασχηι, οτι ο τουτο πλασας αυτος εστι
και των αλλων Ποιητης. Τις γαρ ιδων χωρις ανδρος εκ παρθενου μονης
προερχομενον σωμα, ουκ ενθυμειται τον εν τουτωι φαινομενον ειναι και των αλλων
σωματων Ποιητην και Κυριον; 18.6 Τις δε ιδων και την υδατων αλλασσομενην
ουσιαν, και εις οινον μεταβαλλουσαν, ουκ εννοει τον τουτο ποιησαντα Κυριον ειναι
και Κτιστην της των ολων υδατων ουσιας; δια τουτο γαρ ως ∆εσποτης επεβαινε και
τηι θαλασσηι, και περιεπατει ως επι γης, γνωρισμα της επι παντα δεσ ποτειας αυτου
τοις ορωσι παρεχων. Τρεφων δε και εξ ολι γων τοσουτον πληθος, και εξ απορων
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευπορων αυτος, ωστε απο πεντε αρτων πεντακισχιλιους κορεσθηναι, και αλλο
τοσουτο καταλειψαι, ουδεν ετερον η αυτον ειναι και τον της ολων προνοιας Κυριον
εγνωριζε.
19.1 Ταυτα δε παντα ποιειν τωι Σωτηρι καλως εχειν εδοκει, ιν' επειδη την εν
τοις πασιν αυτου προνοιαν ηγνοησαν οι ανθρωποι και ου κατενοησαν την δια της
κτισεως αυτου θεοτητα, καν εκ των δια του σωματος εργων αυτου ανα βλεψωσι, και
εννοιαν λαβωσι δι' αυτου της εις τον Πατερα γνωσεως, εκ των κατα μερος την εις τα
ολα αυτου προνοιαν, ως προειπον, αναλογιζομενοι. 19.2 Τις γαρ ιδων αυτου την
κατα δαιμονων εξουσιαν, η τις ιδων τους δαιμονας ομολογουντας ειναι τουτων
αυτον Κυριον, ετι την διανοιαν αμφιβολον εξει, ει ουτος εστιν ο του Θεου Υιος και η
Σοφια και η ∆υναμις; 19.3 Ουδε γαρ την κτισιν αυτην σιωπησαι πεποιηκεν, αλλα το
γε θαυμαστον, και εν τωι θανατωι, μαλλον δε εν αυτωι τωι κατα του θανατου τροπαιωι,
λεγω δη τωι σταυρωι, πασα η κτισις ωμολογει τον εν τωι σωματι γνωριζομενον και πα
σχοντα ουχ απλως ειναι ανθρωπον, αλλα Θεου Υιον και Σωτηρα παντων. Ὅ τε γαρ
ηλιος απεστραφη, και η γη εσειετο, και τα ορη ερρηγνυτο, παντες κατεπτησσον.
Ταυτα δε τον μεν εν τωι σταυρωι Χριστον Θεον εδεικνυον, την δε κτισιν πασαν
τουτου δουλην ειναι, και μαρτυρουσαν τωι φοβωι την του δεσποτου παρουσιαν. 19.4
Ουτω μεν ουν ο Θεος Λογος δια των εργων εαυτον ενεφανιζε τοις ανθρωποις.
Ἀκολουθον δ' αν ειη και το τελος της εν σωματι διαγωγης και περιπολησεως αυτου
διηγησασθαι, και ειπειν και οποιος γεγονεν ο του σωματος θανατος· μαλιστα οτι το
κεφαλαιον της πιστεως ημων εστι τουτο, και παντες απλως ανθρωποι περι τουτου
θρυλλουσιν· ινα γνωις οτι και εκ του του μαλλον ουδεν ηττον γινωσκεται Θεος ο
Χριστος και του Θεου Υιος.
20.1 Την μεν ουν αιτιαν της σωματικης επιφανειας αυτου, ως οιον τε ην, εκ
μερους, και ως ημεις ηδυνηθημεν νοησαι, προειπομεν, οτι ουκ αλλου ην το φθαρτον
εις αφθαρ σιαν μεταβαλειν, ει μη αυτου του Σωτηρος, του και την αρχην εξ ουκ
οντων πεποιηκοτος τα ολα· και ουκ αλλου ην το κατ' εικονα παλιν ανακτισαι τοις
ανθρωποις, ει μη της Εικονος του Πατρος· και ουκ αλλου ην το θνητον αθανατον
αναστησαι, ει μη της Αυτοζωης ουσης του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· και ουκ
αλλου ην περι Πατρος διδαξαι, και την ειδωλων καθαιρησαι θρησκειαν, ει μη του τα
παντα διακοσμουντος Λογου, και μονου του Πατρος οντος Υιου μονογενους
αληθινου. 20.2 Ἐπειδη δε και το οφειλομενον παρα παντων εδει λοιπον
αποδοθηναι· ωφειλετο γαρ παντως, ως προειπον, αποθανειν, δι' ο μαλιστα και
επεδημησε· τουτου ενεκεν μετα τας περι θεοτητος αυτου εκ των εργων αποδειξεις,
ηδη λοιπον και υπερ παντων την θυσιαν ανεφερεν, αντι παντων τον εαυτου ναον
εις θανατον παραδιδους, ινα τους μεν παντας ανυπευθυνους και ελευθερους της
αρχαιας παραβασεως ποιησηι· δειξηι δε εαυτον και θανατου κρειτ τονα, απαρχην της
των ολων αναστασεως το ιδιον σωμα αφθαρτον επιδεικνυμενος. 20.3 Και μητοι
θαυμασηις ει πολλακις τα αυτα περι των αυτων λεγομεν. Ἐπειδη γαρ περι της
ευδοκιας του Θεου λαλουμεν, δια τουτο τον αυτον νουν δια πλειονων ερμηνευο μεν,
μη αρα τι παραλιμπανειν δοξωμεν, και εγκλημα γενηται ως ενδεως ειρηκοσι· και
γαρ βελτιον ταυτολογιας μεμψιν υποστηναι, η παραλειψαι τι των οφειλοντων
γραφηναι. 20.4 Το μεν ουν σωμα, ως και αυτο κοινην εχον τοις πασι την ουσιαν–
σωμα γαρ ην ανθρωπινον–, ει και καινοτερωι θαυματι συνεστη εκ παρθενου μονης,
ομως θνητον ον κατα ακολουθιαν των ομοιων και απεθνηισκε· τηι δε του Λογου εις
αυτο επιβασει, ουκετι κατα την ιδιαν φυσιν εφθειρετο, αλλα δια τον ενοικησαντα
του Θεου Λογον, εκτος εγινετο φθορας. 20.5 Και συνεβαινεν αμφοτερα εν ταυτωι
γενεσθαι παραδοξως· οτι τε ο παντων θανατος εν τωι κυριακωι σωματι επληρουτο,
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ο θανατος και η φθορα δια τον συνοντα Λογον εξηφανιζε το. Θανατου γαρ ην
χρεια, και θανατον υπερ παντων εδει γενεσθαι, ινα το παρα παντων οφειλομενον
γενηται. 20.6 Ὅθεν, ως προειπον, ο Λογος, επει ουχ οιον τε ην αυτον αποθανειν–
αθανατος γαρ ην–, ελαβεν εαυτωι σωμα το δυναμενον αποθανειν, ινα ως ιδιον αντι
παντων αυτο προσε νεγκηι, και ως αυτος υπερ παντων πασχων, δια την προς αυτο
επιβασιν, «καταργησηι τον το κρατος εχοντα του θανατου, τουτεστιν τον διαβολον·
και απαλλαξηι τουτους, οσοι φοβωι θανατου δια παντος του ζην ενοχοι ησαν δου
λειας».
21.1 Ἀμελει, του κοινου παντων Σωτηρος αποθανοντος υπερ ημων, ουκετι
νυν ωσπερ παλαι κατα την του νομου απειλην θανατωι αποθνηισκομεν οι εν Χριστωι
πιστοι· πεπαυται γαρ η τοιαυτη καταδικη· αλλα της φθορας παυο μενης και
αφανιζομενης εν τηι της αναστασεως χαριτι, λοιπον κατα το του σωματος θνητον
διαλυομεθα μονον τωι χρονωι ον εκαστωι ο Θεος ωρισεν, ινα «κρειττονος ανα
στασεως» τυχειν δυνηθωμεν. 21.2 ∆ικην γαρ των εν τηι γηι καταβαλλομενων
σπερματων, ουκ απολλυμεθα διαλυομενοι, αλλ' ως σπειρομενοι αναστησομεθα,
καταργηθεντος του θανατου κατα την του Σωτηρος χαριν. ∆ια τουτο γουν και ο
μακαριος Παυλος εγγυητης της αναστασεως πασι γενο μενος φησι· «∆ει το φθαρτον
τουτο ενδυσασθαι αφθαρσιαν, και το θνητον τουτο ενδυσασθαι αθανασιαν· οταν δε
το θνητον τουτο ενδυσηται αθανασιαν, τοτε γενησεται ο λογος ο γεγραμμενος·
κατεποθη ο θανατος εις νικος. Που σου, θανατε, το κεντρον;» 21.3 ∆ια τι ουν, αν τις
ειποι, ειπερ αναγκαιον ην αντι παντων αυτον παραδουναι το σωμα θανατωι, ουχ ως
ανθρωπος ιδιως απεθετο τουτο, αλλα και μεχρι του σταυρωθηναι παρηλθεν;
Ἐντιμως γαρ μαλλον αυτον επρεπεν αποθεσθαι το σωμα, ηπερ μεθ' υβρεως τον
τοιουτον θανατον υπομειναι. 21.4 Θεα δη παλιν ει μη η τοιαυτη αντιθεσις εστιν
ανθρωπινη· το δε υπο του Σωτηρος γενομενον, θειον αληθως και αξιον της αυτου
θεοτητος δια πολλα· πρωτον μεν, οτι ο συμβαινων τοις ανθρωποις θανατος κατα
ασθενειαν της αυτων φυσεως αυτοις παραγινεται· ου δυναμενοι γαρ επι πολυ
διαμενειν, τωι χρονωι διαλυονται. ∆ια τουτο γαρ και νοσοι τουτοις συμβαινουσι, και
εξασθενησαντες αποθνηισκουσιν. Ὁ δε Κυριος ουκ ασθενης, αλλα Θεου ∆υναμις, και
Θεου Λογος εστι, και Αυτοζωη. 21.5 Ει μεν ουν ην ιδιαι που, και κατα την συνηθειαν
των ανθρωπων αποθεμενος το σωμα εν κλινηι, ενομισθη αν και αυτος κατα την της
φυσεως ασθενειαν τουτο παθων, και μηδεν εχων πλεον των αλλων ανθρωπων.
Ἐπειδη δε και Ζωη ην, και Θεου Λογος, και εδει τον υπερ παντων γενεσθαι
θανατον, δια τουτο ως μεν Ζωη και ∆υναμις ων συνισχυεν εν αυτωι το σωμα· 21.6 ως
δε οφειλοντος γενεσθαι του θανατου, ουχ εαυτωι, αλλα παρ' ετερων ελαμβανε την
προφασιν του τελειωσαι την θυσιαν· επει μηδε νοσειν εδει τον Κυριον, τον των
αλλων τας νοσους θεραπευοντα· αλλ' ουδε εξασθενησαι εδει παλιν το σωμα, εν ωι
και τας των αλλων ασθενειας ισχυροποιει. 21.7 ∆ια τι ουν και τον θανατον ωσπερ
και το νοσειν ουκ εκωλυσεν; Ὅτι δια τουτον εσχε το σωμα, και απρεπες ην κωλυσαι,
ινα μη και η αναστασις εμποδισθηι· προηγησασθαι μεντοι του θανατου νοσον
απρεπες παλιν ην, ινα μη ασθενεια του εν τωι σωματι νομισθηι. Ουκ επεινασεν ουν;
Ναι επεινασε δια το ιδιον του σωματος, αλλ' ου λιμωι διεφθαρη, δια τον φορουντα
αυτο Κυριον. ∆ια τουτο ει και απεθανε δια το υπερ παντων λυτρον, αλλ' ουκ ειδε
διαφθοραν. Ὁλοκληρον γαρ ανεστη· επει μηδε αλλου τινος, αλλ' αυτης της Ζωης ην
το σωμα.
22.1 Ἀλλ' εδει, φησειεν αν τις, κρυβηναι την επιβουλην των Ἰουδαιων, ινα
καθολου το εαυτου σωμα αθανατον φυλαξηι. Ἀκουετω δη ο τοιουτος, οτι και τουτο
απρεπες ην τωι Κυριωι· ως γαρ ουκ επρεπε τωι του Θεου Λογωι, ζωηι οντι, τωι σωματι
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτου θανατον παρ' εαυτου διδοναι· ουτως ουχ ηρμοζεν ουδε τον παρ' ετερων
διδομενον φευγειν· αλλα και μαλλον διωκειν αυτον εις αναιρεσιν, οθεν εικοτως
ουτε εαυτωι απεθετο το σωμα, ουτε παλιν επιβουλευοντας τους Ἰουδαιους εφυγε.
22.2 Το δε τοιουτον ουκ ασθενειαν εδεικνυε του Λογου, αλλα μαλλον και Σωτηρα
και Ζωην αυτον εγνωριζεν, οτι και τον θανατον εις αναιρεσιν περιεμενε, και τον
διδομενον θανατον υπερ της παντων σωτηριας εσπευδε τελειωσαι. 22.3 Και αλλως
δε, ου τον εαυτου θανατον αλλα τον των ανθρωπων ηλθε τελειωσαι ο Σωτηρ· οθεν
ουκ ιδιωι θανατωι, ουκ ειχε γαρ Ζωη ων, απε τιθετο το σωμα, αλλα τον παρα των
ανθρωπων εδεχετο, ινα και τουτον εν τωι εαυτου σωματι προσελθοντα τελεον
εξαφανισηι. 22.4 Ἔπειτα και εκ τουτων αν τις ευλογως ιδοι το τοιουτον τελος
εσχηκεναι το κυριακον σωμα. Ἔμελε τωι Κυριωι μαλιστα περι ης εμελλε ποιειν
αναστασεως του σωματος· τουτο γαρ ην κατα του θανατου τροπαιον ταυτην
επιδειξασθαι πασι, και παντας πιστωσασθαι την παρ' αυτου γενομενην της φθορας
απαλειψιν, και λοιπον την των σωματων αφθαρσιαν, ης πασιν ωσπερ ενεχυρον και
γνωρισμα της επι παντας εσομενης αναστασεως τετηρηκεν αφθαρτον το εαυτου
σωμα. 22.5 Ει μεν ουν ην παλιν νοσησαν το σωμα, και επ' οψει παντων διαλυθεις
απ' αυτου ο Λογος, απρεπες μεν ην τον των αλλων τας νοσους θεραπευοντα
παροραν το ιδιον οργανον εν νοσοις τηκομενον. Πως γαρ αν επιστευθη τας αλλων
απελασας ασθενειας, ασθενουντος εν αυτωι του ιδιου ναου; Ἢ γαρ ως ου δυναμενος
απελασαι νοσον εγελασθη, η δυναμενος, και μη ποιων, αφιλανθρωπος και προς τους
αλλους ενομιζετο.
23.1 Ει δε και χωρις τινος νοσου και χωρις τινος αλγηδονος, ιδιαι που και
καθ' εαυτον εν γωνιαι, η εν ερημωι τοπωι, η κατ' οικιαν, η οπου δηποτε το σωμα
κρυψας ην, και μετα ταυτα παλιν εξαιφνης φανεις, ελεγεν εαυτον εκ νεκρων
εγηγερθαι· μυθους μεν αν εδοξε λεγειν παρα πασιν, ηπιστηθη δε πολλωι πλεον και
περι της ανα στασεως λεγων, ουκ οντος ολως του μαρτυρουντος περι του θανατου
αυτου. Της δε αναστασεως προηγεισθαι δει θανατον, επει ουκ αν ειη αναστασις μη
προηγουμενου θανατου· οθεν ει κρυφα που εγεγονει του σωματος ο θανατος, ου
φαινομενου του θανατου, ουδε επι μαρτυρων γενομενου, αφανης ην και αμαρτυρος
και η τουτου αναστασις· 23.2 Ἢ δια τι την μεν αναστασιν εκηρυττεν αναστας, τον δε
θανατον αφανως εποιει γενεσθαι; Ἢ δια τι τους μεν δαιμονας επ' οψει παντων
απηλαυνε, τον τε εκ γενετης τυφλον αναβλεπειν εποιει, και το υδωρ εις οινον
μετεβαλεν, ινα δι' αυτων πιστευθηι Λογος Θεου· το δε θνητον ουκ επ' οψει παντων
αφθαρτον εδεικνυεν, ινα πιστευθηι αυτος ων η Ζωη; 23.3 Πως δε και οι τουτου
μαθηται παρρησιαν ειχον περι του της αναστασεως λογου, ουκ εχοντες ειπειν οτι
πρωτον απεθανεν; Ἢ πως αν επιστευθησαν λεγοντες γεγονεναι πρωτον θανατον,
ειτα την αναστασιν, ει μη παρ' οις επαρρησιαζοντο, ειχον τουτους μαρτυρας του
θανατου; Ει γαρ και ουτως επ' οψει παντων γενομενων του τε θανατου και της
αναστασεως ουκ ηθελησαν οι τοτε Φαρι σαιοι πιστευειν, αλλα και τους εωρακοτας
την αναστασιν ηναγκασαν αρνησασθαι ταυτην· παντως ει κεκρυμμενως εγεγονει
ταυτα, ποσας αν προφασεις επενοουν απιστιας; 23.4 Πως δε αρα το του θανατου
τελος εδεικνυτο, και η κατα τουτου νικη, ει μη επ' οψει παντων προσκαλεσαμενος
αυτον ηλεγξε νεκρον, κενωθεντα λοιπον τηι του σωματος αφθαρσιαι;
24.1 Τα δε και παρ' ετερων αν λεχθεντα, ταυτα προβαλειν ημας αναγκαιον
ταις απολογιαις. Ταχα γαρ αν τις ειποι και τουτο· Ει επ' οψει παντων και εμμαρτυρον
εδει γενεσθαι τον τουτου θανατον, ινα και ο της αναστασεως πιστευθηι λογος, εδει
καν αυτον εαυτωι ενδοξον επινοησαι θανατον, ινα μονον την ατιμιαν του σταυρου
φυγηι. 24.2 Ἀλλ' ει και τουτο ποιησας ην, υπονοιαν καθ' εαυτου παρειχεν, ως ου
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα παντος θανατου δυναμενος, αλλα μονου του περι αυτου επινοηθεντος· και
ουδεν ηττον παλιν ην η προφασις της περι της αναστασεως απιστιας. Ὅθεν ου παρ'
αυτου, αλλ' εξ επιβουλης, εγινετο τωι σωματι ο θανατος, ινα ον αυτοι προσαγαγωσι
τωι Σωτηρι θανατον τουτον αυτος εξαφανισηι. 24.3 Και ωσπερ γενναιος παλαιστης,
μεγας ων τηι συνεσει και τηι ανδριαι, ουκ αυτος εαυτωι τους αντι παλους εκλεγεται,
ινα μη υπονοιαν της προς τινας δειλιας παρασχηι· αλλα τηι των θεωρουντων διδωσιν
εξουσιαι, και μαλιστα καν εχθροι τυγχανωσιν, ινα προς ον εαν συμβαλ λωσιν αυτοι,
τουτον αυτος καταρραξας, κρειττων των παντων πιστευθηι· ουτως και η των παντων
Ζωη ο Κυριος και Σωτηρ ημων ο Χριστος ουχ εαυτωι θανατον επενοει τωι σωματι, ινα
μη ως ετερον δειλιων φανηι· αλλα τον παρ' ετερων, και μαλιστα τον παρα των
εχθρων ον ενομιζον ειναι δεινον εκεινοι και ατιμον και φευκτον, τουτον αυτος εν
σταυρωι δεχομενος ηνειχετο· ινα και τουτου καταλυθεντος, αυτος μεν ων η Ζωη
πιστευθηι, του δε θανατου το κρατος τελεον καταργηθηι. 24.4 Γεγονε γουν τι
θαυμαστον και παραδοξον· ον γαρ ενομιζον ατιμον επιφερειν θανατον, ουτος ην
τροπαιον κατ' αυτου του θανατου· διο ουδε τον Ἰωαννου θανατον υπεμεινε,
διαιρουμενης της κεφαλης, ουδε ως Ἠσαΐας επρισθη, ινα και τωι θανατωι αδιαιρετον
και ολοκληρον το σωμα φυλαξηι, και μη προφασις τοις βουλομενοις διαιρειν την
Ἐκκλησιαν γενηται.
25.1 Και ταυτα μεν προς τους εξωθεν εαυτοις λογισμους επισωρευοντας· αν
δε και των εξ ημων τις μη ως φιλονεικος, αλλ' ως φιλομαθης, ζητηι δια τι μη ετερως
αλλα σταυρον υπεμεινεν, ακουετω και ουτος οτι ουκ αλλως η ουτως ημιν συνεφερε·
και τουτο δι' ημας καλως υπεμεινεν ο Κυριος. 25.2 Ει γαρ την καθ' ημων γενομενην
καταραν ηλθεν αυτος βαστασαι, πως αν αλλως εγενετο καταρα ει μη τον επι
καταραι γενομενον θανατον εδεξατο; εστι δε ουτος, ο σταυρος. Ουτω γαρ και
γεγραπται· «Ἐπικατα ρατος, ο κρεμαμενος επι ξυλου.» 25.3 Ἔπειτα, ει ο θανατος του
Κυριου λυτρον εστι παντων, και τωι θανατωι τουτου το μεσοτοιχον του φραγμου
λυεται, και γινεται των εθνων η κλησις, πως αν ημας προσεκαλεσατο, ει μη
εσταυρωτο; εν μονωι γαρ τωι σταυρωι εκτεταμεναις χερσι τις αποθνηισκει. ∆ιο και
τουτο επρεπεν υπομειναι τον Κυριον, και τας χειρας εκτειναι, ινα τηι μεν τον
παλαιον λαον, τηι δε τους απο των εθνων ελκυσηι, και αμφοτερους εν εαυτωι συναψηι.
25.4 Τουτο γαρ και αυτος ειρηκε, σημαινων ποιωι θανατωι εμελλε λυτρουσθαι τους
παντας· «Ὅταν υψωθω, παντας ελκυσω προς εμαυτον.» 25.5 Και παλιν ει ο εχθρος
του γενους ημων διαβολος, εκπεσων απο του ουρανου, περι τον αερα τον ωδε κατω
πλαναται, κακει των συν αυτωι δαιμονων ως ομοιων εν τηι απειθειαι εξουσιαζων,
φαντασιας μεν δι' αυτων ενεργει τοις απατωμενοις, επιχειρει δε τοις ανερχομενοις
εμποδιζειν· και περι τουτου φησιν ο Ἀποστο λος· «Κατα τον αρχοντα της εξουσιας
του αερος, του νυν ενεργουντος εν τοις υιοις της απειθειας», ηλθε δε ο Κυριος ινα
τον μεν διαβολον καταβαληι, τον δε αερα καθαρισηι, και οδοποιησηι ημιν την εις
ουρανους ανοδον, ως ειπεν ο Ἀποστολος, «δια του καταπετασματος, τουτ' εστιν της
σαρκος αυτου», τουτο δε εδει γενεσθαι δια του θανατου· ποιωι δ' αν αλλωι θανατωι
εγεγονει ταυτα, η τωι εν αερι γενομενωι, φημι δη τωι σταυρωι; Μονος γαρ εν τωι αερι
τις αποθνηισκει, ο σταυρωι τελειουμενος. ∆ιο και εικοτως του τον υπεμεινεν ο Κυριος.
25.6 Ουτω γαρ υψωθεις, τον μεν αερα εκαθαριζεν απο τε της διαβολικης και πασης
των δαιμονων επιβουλης λεγων· «Ἐθεωρουν τον Σαταναν ως αστραπην πεσοντα»,
την εις ουρανους ανοδον οδοποιων ενεκαινιζε λεγων παλιν· «Ἄρατε πυλας οι
αρχοντες υμων και επαρθητε πυλαι αιωνιοι.» Ου γαρ αυτος ο Λογος ην ο χρηιζων
ανοιξεως των πυλων, παντων Κυριος ων, ουδε κεκλεισμενον ην τι των ποιηματων
τωι ποιητηι, αλλ' ημεις ημεν οι χρηιζοντες, ους ανεφερεν αυτος δια του ιδιου σωματος
 
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου. Ὡς γαρ υπερ παντων αυτο προσηνεγκε τωι θανατωι, ουτως δι' αυτου παλιν
ωδοποιησε την εις ουρανους ανοδον.
26.1 Πρεπων ουν αρα και αρμοζων ο εν τωι σταυρωι γεγονε θανατος υπερ
ημων· και η αιτια τουτου ευλογος εφανη κατα παντα, και δικαιους εχει τους
λογισμους, οτι μη αλλως, αλλα δια του σταυρου εδει γενεσθαι την σωτηριαν των
παντων. Και γαρ ουδ' ουτως αφανη εαυτον ουδε εν τωι σταυρωι αφηκεν· αλλα κατα
περιττον την μεν κτισιν εποιει μαρτυρειν την του εαυτης ∆ημιουργου παρουσιαν,
τον δε εαυτου ναον το σωμα ουκ επι πολυ μενειν ανασχομενος, αλλα μονον δειξας
νεκρον τηι του θανατου προς αυτο συμπλοκηι, τριταιον ευθεως ανεστησε, τροπαια και
νικας κατα του θανατου φερων την εν τωι σωματι γενομενην αφθαρσιαν και
απαθειαν. 26.2 Ἠδυνατο μεν γαρ και παρ' αυτα του θανατου το σωμα διεγειραι και
παλιν δειξαι ζων· αλλα και τουτο καλως προιδων ο Σωτηρ ου πεποιηκεν. Ειπε γαρ αν
τις μηδολως αυτο τεθνηκεναι, η μηδε τελεον αυτου τον θανατον εψαυκεναι, ει παρ'
αυτα την αναστασιν ην επι δειξας. 26.3 Ταχα δε και εν ισωι του διαστηματος οντος
του τε θανατου και της αναστασεως, αδηλον εγινετο το περι της αφθαρσιας κλεος.
Ὅθεν, ινα δειχθηι νεκρον το σωμα, και μιαν υπεμεινε μεσην ο Λογος, και τριταιον
τουτο πασιν εδειξεν αφθαρτον. 26.4 Ἕνεκα μεν ουν του δειχθηναι τον θανατον εν
τωι σωματι, τριταιον ανεστησε τουτο. 26.5 Ἵνα δε μη επι πολυ διαμειναν και φθαρεν
τελεον υστερον αναστησας απιστηθηι ως ουκ αυτο αλλ' ετερον σωμα φερων· εμελλε
γαρ αν τις και δια τον χρονον απιστειν τωι φαινομενωι, και επιλανθανεσθαι των
γενομενων· δια τουτο ου πλειω των τριων ημερων ηνεσχετο, ουδε επι πολυ τους
ακουσαντας αυτου περι της αναστασεως παρειλκυσεν· 26.6 αλλ' ετι των ακοων
αυτων εναυλον εχοντων τον λογον, και ετι των οφθαλμων αυτων εκδεχομενων,
και της διανοιας αυτων ηρτημενης, και ζωντων επι γης ετι και επι τοπων οντων των
θανατωσαντων, και μαρτυρων του θανατου του κυριακου σωματος, αυτος ο του
Θεου Υιος εν τριταιωι διαστη ματι το γενομενον νεκρον σωμα εδειξεν αθανατον και
αφθαρτον· και ανεδειχθη πασιν, οτι ουκ ασθενειαι φυσεως του ενοικουντος Λογου
τεθνηκε το σωμα, αλλ' επι τωι τον θανατον εξαφανισθηναι εν αυτωι τηι δυναμει του
Σωτηρος.
27.1 Του μεν γαρ καταλελυσθαι τον θανατον, και νικην κατ' αυτου
γεγενησθαι τον σταυρον, και μηκετι λοιπον ισχυειν, αλλ' ειναι νεκρον αυτον
αληθως, γνωρισμα ουκ ολιγον και πιστις εναργης, το παρα παντων των του Χριστου
μαθητων αυτον καταφρονεισθαι, και παντας επιβαινειν κατ' αυτου, και μηκετι
φοβεισθαι τουτον, αλλα τωι σημειωι του σταυρου και τηι εις Χριστον πιστει καταπα
τειν αυτον ως νεκρον. 27.2 Παλαι μεν γαρ πριν την θειαν επιδημιαν γενεσθαι του
Σωτηρος, παντες τους αποθνηισκοντας ως φθειρομενους εθρηνουν· αρτι δε του
Σωτηρος αναστησαντος το σωμα, ουκετι μεν ο θανατος εστι φοβερος, παντες δε οι
τωι Χριστωι πιστευοντες ως ουδεν αυτον οντα πατουσι, και μαλλον αποθνηισκειν
αιρουνται η αρνησασθαι την εις
Χριστον πιστιν. Ἴσασι γαρ οντως οτι
αποθνηισκοντες ουκ απολλυνται, αλλα ζωσι, και αφθαρτοι δια της αναστασεως
γινονται. 27.3 Ἐκεινος δε ο παλαι τωι θανατωι πονηρως εναλλομενος διαβολος,
λυθεισων αυτου των ωδινων, εμεινε μονος αληθως νεκρος· και τουτου τεκμηριον,
οτι πριν πιστευσουσιν οι ανθρωποι τωι Χριστωι, φοβερον τον θανατον ορωσι και
δειλιωσιν αυτον. Ἐπειδαν δε εις την εκεινου πιστιν και διδασκαλιαν μετελθωσι,
τοσουτον καταφρονουσι του θανατου, ως και προθυμως επ' αυτον ορμαν και
μαρτυρας γινεσθαι της κατ' αυτου παρα του Σωτηρος γενο μενης αναστασεως. Και
γαρ ετι νηπιοι οντες την ηλικιαν σπευδουσι αποθνηισκειν, και μελετωσι κατ' αυτου
ταις ασκησεσιν ου μονον ανδρες, αλλα και γυναικες. Ουτως ασθενης γεγονεν, ως και
 
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γυναικας τας απατηθεισας το πριν παρ' αυτου, νυν παιζειν αυτον ως νεκρον και
παρειμενον. 27.4 Ὡς γαρ τυραννου καταπολεμηθεντος υπο γνησιου βασιλεως και
δεθεντος τους ποδας και τας χειρας, παντες λοιπον οι διαβαινοντες καταπαιζουσιν
αυτου τυπτοντες και διασυροντες, ουκ ετι φοβουμενοι την μανιαν αυτου και την
αγριοτητα, δια τον νικησαντα βασιλεα· ουτω και του θανα του νικηθεντος και
στηλιτευθεντος υπο του Σωτηρος εν τωι σταυρωι, και δεδεμενου τας χειρας και τους
ποδας, παντες οι εν Χριστωι διαβαινοντες αυτον καταπατουσι, και μαρτυρουντες τωι
Χριστωι χλευαζουσι τον θανατον, επικερ τομουντες αυτωι και τα ανωθεν κατ' αυτου
γεγραμμενα λεγοντες· «Που σου, θανατε, το νικος; που σου, ᾅδη, το κεντρον;»
28.1 Ἆρ' ουν τουτο μικρος ελεγχος εστι της του θανατου ασθενειας; η μικρα
εστιν αποδειξις της κατ' αυτου γενο μενης νικης παρα του Σωτηρος, οταν οι εν
Χριστωι παιδες και νεαι κοραι παρορωσι τον ενταυθα βιον και αποθανειν μελετωσιν;
28.2 Ἔστι μεν γαρ κατα φυσιν ο ανθρωπος δειλιων τον θανατον και την του
σωματος διαλυσιν· το δε παρα δοξοτατον τουτο εστιν, οτι την του σταυρου πιστιν
ενδυσα μενος καταφρονει και των κατα φυσιν, και τον θανατον ου δειλιαι δια τον
Χριστον. 28.3 Και ωσπερ του πυρος εχοντος κατα φυσιν το καιειν, ει λεγοι τις ειναι
τι το μη δειλιων αυτου την καυσιν, αλλα και μαλλον ασθενες αυτο δεικνυον, οιον δη
λεγεται το παρα Ἰνδοις αμιαντον· ειτα ο τωι λεγομενωι μη πιστευων ει πειραν
θελησειε λαβειν του λεγομενου, παντως το ακαυστον ενδυσαμενος και προσβαλων
πυρι, πιστουται λοιπον την κατα του πυρος ασθενειαν· 28.4 η ως ει τις τον τυραννον
δεδεμενον ιδειν θελησειε, παντως εις την του νικησαντος χωραν και αρχην
παρελθων, οραι τον αλλοις φοβερον ασθενη γενομενον· ουτως ει τις εστιν απιστος,
και ακμην μετα τοσαυτα, και μετα τους τοσουτους εν Χριστωι γενομενους μαρτυρας,
μετα την καθ' ημεραν γινομενην κατα του θανατου χλευην παρα των εν Χριστωι
διαπρεποντων· ομως ει ετι την διανοιαν αμφιβολον εχει περι του κατηργησθαι τον
θανατον και τελος εσχηκεναι, καλως μεν ποιει θαυμαζων περι του τηλικουτου· πλην
μη σκληρος εις απιστιαν, μηδε αναιδης προς τα ουτως εναργη γινεσθω. 28.5 Ἀλλ'
ωσπερ ο το αμιαντον λαβων γινωσκει το αψαυστον του πυρος προς αυτο, και ο τον
τυραννον δεδεμενον θελων οραν, εις την του νικησαντος αρχην παρερχεται· ουτως
και ο απιστων περι της του θανατου νικης λαμβανετω την πιστιν του Χριστου, και
εις την τουτου διδασκαλιαν παρερχεσθω· και οψεται του θανατου την ασθενειαν, και
την κατ' αυτου νικην· πολλοι γαρ προτερον απιστουντες και χλευαζοντες, υστερον
πιστευσαντες, ουτως κατεφρονησαν του θανατου, ως και μαρτυρας αυτους γενεσθαι
του Χριστου.
29.1 Ει δε τωι σημειωι του σταυρου και τηι πιστει τηι εις Χριστον καταπατειται
ο θανατος, δηλον αν ειη παρα αληθειαι δικαζουσηι, μη αλλον ειναι αλλ' η αυτον τον
Χριστον, τον κατα του θανατου τροπαια και νικας επιδειξαμενον, κακεινον
εξασθενησαι ποιησαντα. 29.2 Και ει προτερον μεν ισχυεν ο θανατος, και δια τουτο
φοβερος ην, αρτι δε μετα την επιδημιαν του Σωτηρος και τον του σωματος αυτου
θανατον και την αναστασιν καταφρονειται, φανερον αν ειη παρ' αυτου του επι τον
σταυρον αναβαντος Χριστου κατηργησθαι και νενικησθαι τον θανατον. 29.3 Ὡς γαρ
εαν μετα νυκτα γενηται ηλιος, και πας ο περιγειος τοπος καταλαμπηται υπ' αυτου,
παντως ουκ εστιν αμφιβολον, οτι ο το φως εφαπλωσας ηλιος πανταχου, αυτος εστιν
ο και το σκοτος απελασας και τα παντα φωτισας· ουτως του θανατου
καταφρονηθεντος και καταπατηθεντος αφ' ου γεγονεν η του Σωτηρος εν σωματι
σωτηριος επιφανεια και το τελος του σταυρου, προδηλον αν ειη, οτι αυτος εστιν ο
Σωτηρ ο και εν σωματι φανεις, ο τον θανατον καταργησας, και κατ' αυτου τροπαια
καθ' ημεραν εν τοις εαυτου μαθηταις επιδεικνυμενος. 29.4 Ὅταν γαρ ιδηι τις
 
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπους ασθενεις οντας τηι φυσει, προπηδωντας εις τον θανατον, και μη
καταπτησσοντας αυτου την φθοραν, μηδε τας εν ᾅδου καθοδους δειλιωντας, αλλα
προθυμωι ψυχηι προκαλουμενους αυτον, και μη πτησσοντας βασανους, αλλα μαλλον
της ενταυθα ζωης προκρινοντας δια τον Χριστον την εις τον θανατον ορμην· η και
εαν θεωρος τις γενηται ανδρων και θηλειων και παιδων νεων ορμωντων και
επιπηδωντων εις τον θανατον δια την εις Χριστον ευσεβειαν, τις ουτως εστιν ευηθης
η τις ουτως εστιν απιστος, τις δε ουτως την διανοιαν πεπηρωται, ως μη νοειν και
λογιζεσθαι, οτι ο Χριστος, εις ον μαρτυρουσιν οι ανθρωποι, αυτος την κατα του
θανατου νικην εκαστωι παρεχει και διδωσιν, εξασ θενειν αυτον ποιων εν εκαστωι
των αυτου την πιστιν εχοντων και το σημειον του σταυρου φορουντων. 29.5 Και
γαρ ο τον οφιν βλεπων καταπατουμενον, ειδως αυτου μαλιστα την προτεραν
αγριοτητα, ουκ αμφιβαλλει λοι πον οτι νεκρος εστι και τελεον εξησθενησεν, εκτος ει
μη την διανοιαν απεστραφη, και ουδε τας του σωματος αισθησεις υγιαινουσας εχει.
Τις γαρ και λεοντα παιζομενον υπο παιδιων ορων, αγνοει τουτον η νεκρον
γενομενον η πασαν απολεσαντα την εαυτου δυναμιν; 29.6 Ὥσπερ ουν ταυτα αληθη
ειναι τοις οφθαλμοις εξεστιν οραν, ουτως παιζομενου και καταφρονουμενου του
θανατου υπο των εις Χριστον πιστευοντων, μηκετι μηδεις αμφιβαλλετω, μηδε
γινεσθω τις απιστος, οτι υπο Χριστου κατηργηται ο θανατος, και η τουτου φθορα
διαλελυται και πεπαυται.
30.1 Του μεν ουν κατηργησθαι τον θανατον, και τροπαιον ειναι κατ' αυτου
τον Κυριακον σταυρον, ου μικρος ελεγχος τα προειρημενα. Της δε γενομενης λοιπον
αθανατου αναστασεως του σωματος παρα του κοινου παντων Σωτηρος και Ζωης
οντως Χριστου, εναργε στερα των λογων η δια των φαινομενων αποδειξις εστι τοις
τον οφθαλμον της διανοιας εχουσιν υγιαινοντα. 30.2 Ει γαρ κατηργηται ο θανατος,
ως ο λογος εδειξε, και δια τον Κυριον παντες αυτον καταπατουσι, πολλωι πλεον
αυτος αυτον πρωτος κατεπατησε τωι ιδιωι σωματι και κατηργησεν αυτον. Του δε
θανατου νεκρωθεντος υπ' αυτου, τι εδει γενε σθαι η το σωμα αναστηναι, και τουτο
δειχθηναι κατ' αυτου τροπαιον; Ἢ πως γαρ αν εφανη καταργηθεις ο θανα τος, ει μη
το σωμα το κυριακον ην ανασταν; ει δε τωι μη αυταρκης η αποδειξις αυτη περι της
αναστασεως αυτου, καν εκ των εν οψει γενομενων πιστουσθω το λεγομενον. 30.3 Ει
γαρ δη νεκρος τις γενομενος ουδεν ενεργειν δυναται, αλλα μεχρι του μνηματος
εστιν αυτωι η χαρις, και πεπαυται λοιπον, μονων δε των ζωντων εισιν αι πραξεις και
αι προς τους ανθρωπους ενεργειαι, ορατω δη ο βουλομενος και γενεσθω δικαστης εκ
των ορωμενων την αληθειαν ομολογων. 30.4 Τοσαυτα γαρ του Σωτηρος
ενεργουντος εν ανθρωποις, και καθ' ημεραν πανταχοθεν απο τε των την Ἑλλαδα
και την βαρβαρον οικουντων τοσουτον πληθος αορατως πειθοντος εις την εαυτου
πιστιν παρελθειν, και παντας υπακουειν τηι αυτου διδασκαλιαι· αρ' ετι τις την
διανοιαν αμφιβολον εξει ει γεγονεν αναστασις υπο του Σωτηρος, και ζηι ο Χριστος,
μαλλον δε αυτος εστιν η Ζωη; 30.5 Ἆρα δε νεκρου εστι τας μεν διανοιας των
ανθρωπων κατανυττειν, ωστε τους πατρικους αρνεισθαι νομους, την δε Χριστου
διδασκαλιαν προσκυνειν; η πως, ειπερ ουκ εστιν ενεργων, νεκρου γαρ ιδιον εστι
τουτο, αυτος τους ενεργουντας και ζωντας της ενεργειας παυει, ωστε τον μεν μοιχον
μηκετι μοιχευειν, τον δε ανδροφονον μηκετι φονευειν, τον δε αδικουντα μηκετι
πλεονεκτειν, και τον ασεβη λοιπον ευσεβειν; πως δε ει μη ανεστη, αλλα νεκρος εστι,
τους λεγομενους υπο των απιστων ζην ψευδοθεους και θρησκευομενους δαιμονας
αυτος απελαυνει και διωκει και καταβαλλει; 30.6 Ἔνθα γαρ ονομαζεται Χριστος και
η τουτου πιστις, εκειθεν πασα μεν ειδωλολατρια καθαιρειται, πασα δε δαιμονων
απατη ελεγχεται, πας δε δαιμων ουδε το ονομα υποφερει· αλλα και μονον ακουσας
 
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φυγας οιχεται. Τουτο δε ου νεκρου το εργον, αλλα ζωντος και μαλιστα Θεου. 30.7
Ἄλλως τε και γελοιον αν ειη, τους μεν διωκομενους υπ' αυτου δαιμονας και τα
καταργουμενα ειδωλα λεγειν ζωντας ειναι, τον δε απελαυνοντα και τηι εαυτου
δυναμει μηδε φανηναι ποιουντα τουτους, αλλα και ομολογουμενον υπο παντων
ειναι Θεου Υιον, τουτον λεγειν ειναι νεκρον.
31.1 Μεγαν δε και καθ' εαυτων τον ελεγχον οι απιστουντες τηι αναστασει
προβαλλονται, ει τον Χριστον τον λεγομενον παρ' αυτων νεκρον οι παντες δαιμονες
και οι προσκυνουμενοι παρ' αυτων θεοι ου διωκουσιν· αλλα μαλλον ο Χριστος τους
παντας ελεγχει νεκρους. 31.2 Ει γαρ αληθες τον νεκρον μηδεν ενεργειν, εργαζεται
δε τοσαυτα καθ' ημεραν ο Σωτηρ, ελκων εις ευσεβειαν, πειθων εις αρετην, διδασκων
περι αθανασιας, εις ποθον των ουρανιων αναγων, αποκαλυπτων την περι Πατρος
γνωσιν, την κατα του θανατου δυναμιν εμπνεων, εκαστωι δεικνυων εαυτον, και την
ειδωλων αθεοτητα καθαιρων· τουτων δε ουδεν δυνανται οι παρα τοις απιστοις θεοι
και δαιμονες, αλλα μαλλον τηι Χριστου παρουσιαι νεκροι γινονται, αργην εχοντες
και κενην την φαντασιαν· τωι δε σημειωι του σταυρου πασα μεν μαγεια παυεται, πασα
δε φαρμακεια καταργειται, και παντα μεν τα ειδωλα ερημουται και καταλιμπανεται,
πασα δε αλογος ηδονη παυεται, και πας τις απο γης εις ουρανον αναβλεπει· τινα αν
τις ειποι νεκρον; τον τοσαυτα εργαζομενον Χριστον; αλλ' ουκ ιδιον νεκρου το
εργαζεσθαι· η τον μηδ' ολως ενεργουντα, αλλ' ως αψυχον κειμενον, οπερ ιδιον των
δαιμονων και ειδωλων ως νεκρων υπαρχει; 31.3 Ὁ μεν γαρ του Θεου Υιος ζων και
ενεργης ων καθ' ημεραν εργαζεται, και ενεργει την παντων σωτηριαν. Ὁ δε
θανατος ελεγχεται καθ' ημεραν αυτος εξασθενησας, και τα ειδωλα και οι δαιμονες
μαλλον νεκροι τυγχανοντες, ως εκ τουτου μηδενα δισταζειν ετι περι της του
σωματος αναστασεως αυτου. 31.4 Ἔοικε δε ο περι της αναστασεως του κυριακου
σωματος απιστων αγνοειν δυναμιν Θεου Λογου και Σοφιας. Ει γαρ ολως ελαβεν
εαυτωι σωμα, και τουτο ιδιοποιησατο κατα την ευλογον ακολουθιαν, ως ο λογος
εδειξε, τι εδει τον Κυριον ποιειν περι τουτου; η ποιον εδει τελος γενεσθαι του
σωματος, απαξ επιβαντος αυτωι του Λογου; Μη αποθανειν μεν γαρ ουκ ηδυνατο, ατε
δη θνητον ον, και υπερ παντων προσφερομενον εις τον θανατον· ου χαριν και ο
Σωτηρ αυτο κατεσκευασεν εαυτωι. Μειναι δε νεκρον ουχ οιον τε ην, δια το Ζωης
αυτο ναον γεγενησθαι. Ὅθεν απεθανε μεν ως θνητον· ανεζησε δε δια την εν αυτωι
ζωην, και της αναστασεως εστι γνωρισμα τα εργα.
32.1 Ει δ' οτι μη οραται, απιστειται και εγηγερθαι, ωρα και το κατα φυσιν
αρνεισθαι τους απιστουντας. Θεου γαρ ιδιον μη ορασθαι μεν, εκ δε των εργων
γινωσκεσθαι, καθαπερ και επανω λελεκται. 32.2 Ει μεν ουν τα εργα μη εστι, καλως
τωι μη φαινομενωι απιστουσιν· ει δε τα εργα βοαι και δεικνυσιν εναργως, δια τι
εκοντες αρνουνται την της αναστασεως ουτως φανερως ζωην; Ει γαρ και την
διανοιαν επηρωθησαν, αλλα καν ταις εξωθεν αισθησεσιν οραν εστι την
αναντιρρητον του Χριστου δυναμιν και θεοτητα. 32.3 Ἐπει και τυφλος εαν μη βλεπηι
τον ηλιον, αλλα καν της υπ' αυτου γενομενης θερμης αντιλαμβανομενος, οιδεν οτι
ηλιος υπερ γης εστιν. Ουτως και οι αντιλεγοντες ει και μηπω πιστευουσιν, ακμην
τυφλωττοντες περι την αληθειαν, αλλα καν ετερων πιστευοντων γινωσκοντες την
δυναμιν, μη αρνεισθωσαν την του Χριστου θεοτητα και την υπ' αυτου γενομενην
αναστασιν. 32.4 ∆ηλον γαρ οτι ει νεκρος εστιν ο Χριστος, ουκ αν τους δαιμονας
εδιωκε, και τα ειδωλα εσκυλευε· νεκρωι γαρ ουκ αν υπηκουσαν οι δαιμονες. Ει δε
διωκονται φανερως τηι τουτου ονομασιαι, δηλον αν ειη μη ειναι τουτον νεκρον,
μαλιστα οτι δαιμονες, και τα μη βλεπομενα τοις ανθρωποις ορωντες, ηδυναντο
γινωσκειν ει νεκρος εστιν ο Χριστος, και μηδολως υπακουειν αυτωι. 32.5 Νυν δε ο μη
 
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστευουσιν ασεβεις ορωσιν οι δαιμονες, οτι Θεος εστι, και δια τουτο φευγουσι και
προσπιπτουσιν αυτωι, λεγοντες α και οτε ην εν σωματι εφθεγξαντο· «Οιδαμεν σε τις
ει· ο αγιος του Θεου»· και· «Ἔα, τι σοι και ημιν, Υιε του Θεου; δεομαι σου, μη με
βασανισηις.» 32.6 ∆αιμονων τοινυν ομολογουντων και των εργων οσημεραι
μαρτυρουντων, φανερον αν ειη, και μηδεις αναιδευεσθω προς την αληθειαν, οτι τε
ανεστησε το εαυτου σωμα ο Σωτηρ, και οτι Θεου Υιος εστιν αληθινος, εξ αυτου οια
δη εκ Πατρος ιδιος Λογος και Σοφια και ∆υναμις υπαρχων, ος χρονοις υστερον επι
σωτηριαι των παντων ελαβε σωμα, και την μεν οικουμενην περι Πατρος εδιδαξε, τον
δε θανατον κατηργησε, πασι δε την αφθαρσιαν εχαρισατο δια της επαγγελιας της
αναστασεως, απαρχην ταυτης το ιδιον εγειρας σωμα, και τροπαιον αυτο κατα του
θανατου και της τουτου φθορας επιδειξαμενος τωι σημειωι του σταυρου.
33.1 Τουτων δε ουτως εχοντων και φανερας ουσης της αποδειξεως περι της
αναστασεως του σωματος και της κατα του θανατου γενομενης υπο του Σωτηρος
νικης, φερε, και την απιστιαν των Ἰουδαιων και την των Ἑλληνων χλευην
διελεγξωμεν. 33.2 Ἐπι τουτοις γαρ ισως Ἰουδαιοι μεν απιστουσιν, Ἕλληνες δε
γελωσι, το απρεπες του σταυρου και της ενανθρωπησεως του Θεου Λογου
διασυροντες· αλλα κατ' αμφοτερων ο λογος ουκ οκνησει χωρησαι, μαλιστα κατ'
αυτων τας αποδειξεις εναργεις εχων. 33.3 Ἰουδαιοι μεν απιστουντες εχουσιν αφ' ων
αναγινωσκουσι και αυτοι γραφων τον ελεγχον· ανω και κατω, και πασης απλως
θεοπνευστου βιβλου περι τουτων βοωσης, ως και αυτα τα ρηματα προδηλα.
Προφηται μεν γαρ ανωθεν περι του κατα την παρθενον θαυματος και της εξ αυτης
γενομενης γεννησεως προεμηνυον, λεγοντες· «Ἰδου η παρθενος εν γαστρι εξει και
τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, ο εστι μεθερμηνευομενον,
μεθ' ημων ο Θεος.» 33.4 Μωσης δε ο τωι οντι μεγας, και παρ' αυτοις πιστευομενος
αληθης, περι της ενανθρωπησεως του Σωτηρος αντι μεγαλου το ρητον δοκιμασας
και αληθες επιγνους εθηκε λεγων· «Ἀνατελει αστρον εξ Ἰακωβ, και ανθρωπος εξ
Ἰσραηλ, και θραυσει τους αρχηγους Μωαβ.» Και παλιν· «Ὡς καλοι σου οι οικοι,
Ἰακωβ, αι σκηναι σου,Ἰσραηλ, ωσει ναπαι σκιαζουσαι, και ωσει παραδεισοι επι
ποταμων, και ωσει σκηναι ας επηξεν ο Κυριος, ωσει κεδροι παρ' υδατα. Ἐξελευσεται
ανθρωπος εκ του σπερματος αυτου, και κυριευσει εθνων πολλων.» Και παλιν
Ἡσαΐας· «Πριν η γνωναι το παιδιον καλειν πατερα η μητερα, ληψεται δυναμιν
∆αμασκου και τα σκυλα Σαμαρειας εναντι βασιλεως Ἀσσυριων.» 33.5 Ὅτι μεν ουν
ανθρωπος φανησεται, δια τουτων προκαταγγελλεται. Ὅτι δε Κυριος παντων εστιν ο
ερχομενος, παλιν προμηνυουσι λεγοντες· «Ἰδου Κυριος καθηται επι νεφελης
κουφης, και ηξει εις Αιγυπτον, και σεισθησεται τα χειροποιητα Αιγυπτου.» Και γαρ
κακειθεν αυτον ο Πατηρ ανακαλει λεγων· «Ἐξ Αιγυπτου εκαλεσα τον υιον μου.»
34.1 Ου σεσιωπηται δε ουδε ο τουτου θανατος· αλλα και λιαν τηλαυγως εν
ταις θειαις σημαινεται γραφαις. Και γαρ και την αιτιαν του θανατου, οτι μη δι'
εαυτον, αλλ' υπερ της παντων αθανασιας και σωτηριας υπομενει, και την Ἰουδαιων
επιβουλην, και τας εις αυτον γινομενας παρ' αυτων υβρεις, ουκ εφοβηθησαν ειπειν,
προς το μηδενα αυτων των γινομενων ανηκοον ειναι και πλανηθηναι. 34.2 Φασι
τοινυν· «Ἄνθρωπος εν πληγηι ων, και ειδως φερειν μαλακιαν, οτι απεστραπται το
προσωπον αυτου· ητιμα σθη και ουκ ελογισθη. Αυτος τας αμαρτιας ημων φερει, και
περι ημων οδυναται· και ημεις ελογισαμεθα αυτον ειναι εν πονωι, και εν πληγηι, και
εν κακωσει. Αυτος δε ετραυματισθη δια τας αμαρτιας ημων, και μεμαλακισται δια
τας ανομιας ημων· παιδεια ειρηνης ημων επ' αυτον, τωι μωλωπι αυτου ημεις
ιαθημεν.» Θαυμαζε την του Λογου φιλανθρωπιαν, οτι δι' ημας ατιμαζεται, ινα ημεις
εντιμοι γενωμεθα. «Παντες γαρ, φησιν, ως προβατα επλανηθη μεν· ανθρωπος τηι
 
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οδωι αυτου επλανηθη· και Κυριος παρε δωκεν αυτον ταις αμαρτιαις ημων· και αυτος
δια το κε κακωσθαι ουκ ανοιγει το στομα. Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη, και ως
αμνος εναντιον του κειροντος αυτον αφωνος, ουτως ουκ ανοιγει το στομα αυτου· εν
τηι ταπεινωσει αυτου η κρισις αυτου ηρθη.» 34.3 Ειτα, ινα μη τις αυτον κοινον
ανθρωπον εκ του παθους υπολαβοι, προλαμβανει τας υπονοιας των ανθρωπων, και
την υπερ αυτου δυναμιν, και το προς ημας ανομοιον της φυσεως διηγειται η γραφη
λεγουσα· Την δε γενεαν αυτου τις διηγησεται; Ὅτι αιρεται απο της γης η ζωη αυτου.
Ἀπο των ανομιων του λαου ηχθη εις θανατον. Και δωσω τους πονηρους αντι της
ταφης αυτου, και τους πλουσιους αντι του θανατου αυτου· οτι ανομιαν ουκ
εποιησεν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου. Και Κυριος βουλεται καθαρισαι
αυτον απο της πληγης».
35.1 Ἀλλ' ισως περι μεν της του θανατου προφητειας ακουσας, ζητεις και τα
περι του σταυρου σημαινομενα μαθειν. Ουδε γαρ ουδε τουτο σεσιωπηται· δεδηλωται
δε και λιαν τηλαυγως απο των αγιων. 35.2 Μωυσης γαρ πρωτος μεγαληι τηι φωνηι
προαπαγγελλει λεγων· «Ὄψεσθε την ζωην υμων κρεμαμενην απεναντι των
οφθαλμων υμων, και ου μη πιστευσητε.» 35.3 Και οι μετ' αυτον δε προφηται παλιν
περι τουτου μαρτυρουσι λεγοντες· «Ἐγω δε ως αρνιον ακακον αγομενον του
θυεσθαι, ουκ εγνων· επ' εμε ελογισαντο πονηρον λεγοντες· δευτε, και εμβαλωμεν
ξυλον εις τον αρτον αυτου, και εκτριψωμεν αυτον απο γης ζωντων.» 35.4 Και παλιν·
«Ὤρυξαν χειρας μου και ποδας μου· εξηριθμησαν παντα τα οστα μου, διεμερισαντο
τα ιματια μου εαυτοις, και επι τον ιματισμον μου εβαλον κληρον.» 35.5 Θανατος δε
μετεωρος, και εν ξυλωι γινομενος, ουκ αλλος αν ειη, ει μη ο σταυρος· και εν ουδενι
παλιν θανατωι διορυσσονται χειρες και ποδες, ει μη εν μονωι τωι σταυρωι. 35.6 Ἐπειδη
δε τηι του Σωτηρος επιδημιαι και παντα τα εθνη πανταχοθεν επιγινωσκειν τον Θεον
ηρξαντο, ουδε τουτο απαρασημαντον κατελειψαν· αλλ' εστι και περι τουτων μνημη
εν τοις αγιοις γραμμασιν. «Ἔσται γαρ, φησιν, η ριζα του Ἰεσσαι, και ο ανισταμενος
αρχειν εθνων, επ' αυτωι εθνη ελπιουσι.» Ταυτα μεν ολιγα προς αποδειξιν των
γενομενων. 35.7 Πασα δε γραφη πεπληρωται διελεγχουσα την Ἰουδαιων απιστιαν.
Τις γαρ πωποτε των εν ταις θειαις γραφαις ιστορηθεντων δικαιων, και αγιων
προφητων, και πατριαρχων, εκ παρθενου μονης εσχε την του σωματος γενεσιν; η τις
γυνη χωρις ανδρος αυταρκης γεγονε προς συστασιν ανθρωπων; ουκ Ἄβελ μεν εξ
Ἀδαμ γεγονεν, Ἐνωχ δε εκτου Ἰαρεδ, Νωε εκ Λαμεχ, και Ἀβρααμ μεν εκ Θαρρα,
Ἰσαακ δε εξ Ἀβρααμ, και Ἰακωβ εξ Ἰσαακ; ουχι Ἰουδεξ Ἰακωβ, και Μωυσης και
Ἀαρων εξ Ἀβρααμ; ου Σαμουηλ του Ἑλκανα γεγονεν, ου ∆αβιδ του Ἰεσσαι, ου
Σολομων του ∆αβιδ, ουκ Ἐζεκιας του Ἄχαζ, ουκ Ἰωσιατου Ἀμως, ουχ Ἡσαΐας του
Ἀμως, ουχ Ἱερεμιας του Χελκιου, ουκ Ἰεζεκιηλ του Βουζι; ουχ εκαστος εσχε τον
πατερα της γενεσεως αρχηγον; τις ουν ο εκ παρθενου μονης γεγονως; οτι και λιαν
εμελησε τωι προφητηι περι της τουτου σημασιας. 35.8 Τινος δε της γενεσεως
προεδραμεν αστηρ εν ουρανοις, και τον γεννηθεντα εσημανε τηι οικουμενηι; Μωυσης
μεν γαρ γεννωμενος εκρυπτετο υπο των γονεων· ∆αβιδ δε ουδε τοις εκ γειτονων
ηκουσθη, οπουγε ουδε ο μεγας Σα μουηλ αυτον εγινωσκεν, αλλ' επυνθανετο, ει
εστιν ετι υιος τωι Ἰεσσαι· Ἀβρααμ δε λοιπον γεγονως μεγας εγνωσθη τοις εγγυς. Της
δε του Χριστου γενεσεως μαρτυς ουκ ανθρωπος, αλλ' αστηρ φαινομενος ην εν
ουρανωι, οθεν και κατεβαινεν.
36.1 Τις δε πωποτε των γενομενων βασιλεων «πριν ισχυσαι καλειν πατερα η
μητερα» εβασιλευσε και τροπαια κατα των εχθρων ειληφεν; ου ∆αβιδ τριακονταετης
εβασι λευσε, και Σαλομων νεος γεγονως εβασιλευσεν; Ουκ Ἰωας ετων επτα
γενομενος επι την βασιλειαν παρηλθε, και ο ετι κατωτερω Ἰωσιας περι ετη γεγονως
 
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επτα της αρχης αντελαβετο; Ἀλλα και ομως ουτοι ταυτην αγοντες την ηλικιαν,
ισχυον καλειν πατερα η μητερα. 36.2 Τις ουν αρα εστιν ο σχεδον πριν γενεσεως
βασιλευων, και σκυλευων τους εχθρους; Τις δε τοιουτος γεγονε βασιλευς εν τωι
Ἰσραηλ, και εν τωι Ἰουδαι, λεγετωσαν οι Ἰουδαιοι διερευνησαντες, εφ' ον τα εθνη
παντα την ελπιδα τεθεινται και ειρηνην εσχε; Και ου μαλλον ηναντιουντο
πανταχοθεν αυτοις; 36.3 Ἕως γαρ συνειστηκει η Ἰερουσαλημ, πολεμος ην ασπονδος
αυτοις, και εμαχοντο παντες προς τον Ἰσραηλ, Ἀσσυριοι μεν θλιβοντες, Αιγυπτιοι δε
διωκοντες, Βαβυλωνιοι δε επιβαινοντες· και το γε θαυμαστον, οτι και Συρους τους
εκ γειτονων αντιπολεμουντας ειχον αυτοις. Ἢ ουχι ∆αβιδ τους εν Μωαβ επολεμει,
και τους Συρους εξεκοπτεν, Ἰωσιας τους πλησιον εφυλαττετο, και Ἐζεκιας εδειλια
την αλαζονειαν του Σεναχηρειμ, και Μωυσει ο Ἀμαληκ εστρατευετο, και οι
Ἀμορραιοι ηναντιουντο Ἰησου τωι του Ναυη, οι την Ἱεριχω κατοικουντες αντιπαρετασσοντο; Και ολως ασπονδα ην τοις εθνεσι προς τον Ἰσραηλ τα της φιλιας; Τις
ουν εστιν εις ον τα εθνη την ελπιδα τιθεται, αξιον ιδειν· ειναι γαρ δει, επει και τον
προφητην αδυνατον ψευσασθαι. 36.4 Τινος δε των αγιων προφητων η των ανωθεν
πατριαρχων ο θανατος εν σταυρωι γεγονεν υπερ της παντων σωτηριας; Ἢ τις ετραυ
ματισθη και ανηιρεθη υπερ της παντων υγειας; Τις δε των δικαιων η των βασιλεων
κατηλθεν εις Αιγυπτον, και τηι τουτου καθοδωι τα των Αιγυπτιων ειδωλα πεπαυται;
Ἀβρααμ μεν γαρ κατηλθε, και παλιν η ειδωλολατρια κατα παντων. Μωυσης εκει
γεγεννηται, και ουδεν ηττον ην εκει η των πεπλανημενων θρησκεια.
37.1 Τις δε των εν τηι γραφηι μαρτυρουμενων διωρυχθη τας χειρας και τους
ποδας, η ολως επι ξυλου κεκρεμασται, και σταυρωι τετελειωται υπερ της παντων
σωτηριας; Ἀβρααμ μεν γαρ επι κλινης εκλειπων απεθανεν· Ἰσαακ δε και Ἰακωβ και
αυτοι εξαραντες τους ποδας επι κλινης απεθανον. Μωυσης και Ἀαρων εν τωι ορει,
∆αβιδ εν τωι οικωι τετελευτηκεν, ουδεμιαν επιβουλην υπο των λαων παθων. Ει δε
και εζητηθη υπο του Σαουλ, αλλα αβλαβης εσυζετο. Ἡσαΐας επρισθη μεν, αλλ' ουκ
επι ξυλου κε κρεμασται· Ἱερεμιας υβρισθη, αλλ' ου κατακριθεις απεθανεν· Ἰεζεκιηλ
επασχεν, αλλ' ουχ υπερ του λαου, αλλα τα εσομενα κατα του λαου σημαινων. 37.2
Ἔπειτα ουτοι, και πασχοντες, ανθρωποι ησαν, οποιοι και παντες κατα την της
φυσεως ομοιοτητα· ο δε σημαινομενος εκ των γραφων υπερ παντων πασχειν, ουκ
απλως ανθρωπος, αλλα ζωη παντων λεγεται, καν ομοιος κατα την φυσιν τοις
ανθρωποις. «Ὄψεσθε γαρ, φησι, την ζωην υμων κρεμαμενην απεναντι των
οφθαλμων υμων», και· «Την γενεαν αυτου τις διηγησεται;» Παντων μεν γαρ των
αγιων την γενεαν τις δυναται μαθων ανωθεν διηγησασθαι τις και ποθεν εκαστος
γεγονε· του δε τυγχανοντος ζωης αδιηγητον την γενεαν οι θειοι σημαινουσι λογοι.
37.3 Τις ουν εστι, περι ου ταυτα λεγουσιν αι θειαι γραφαι; η τις τηλικουτος, ως και
τους προφητας περι αυτου τοσαυτα προκαταγγελλειν; Ἀλλα γαρ ουδεις αλλος εν
ταις γραφαις ευρισκεται, πλην του κοινου παντων Σωτηρος του Θεου Λογου του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ουτος γαρ εστιν ο εκ παρθενου προελθων και
ανθρωπος επι γης φανεις και αδιηγητον εχων την κατα σαρκα γενεαν. Ου γαρ εστιν
ος δυναται τον κατα σαρκα πατερα τουτου λεγειν, ουκ οντος του σωματος αυτου εξ
ανδρος αλλ' εκ παρθενου μονης. 37.4 Ὥσπερ ουν του ∆αβιδ και Μωυσεως και
παντων των πατριαρχων τους πατερας τις γενεαλογειν δυναται, ουτως ουδεις
δυναται την κατα σαρκα γενεαν του Σωτηρος εξ ανδρος διηγησασθαι. Ουτος εστιν ο
και τον αστερα σημαινειν την του σωματος γενεσιν ποιησας. Ἔδει γαρ απ' ουρανου
κατερχομενον τον Λογον, εξ ουρανου και την σημασιαν εχειν· και εδει τον της
κτισεως βασιλεα προερ χομενον, εμφανως υπο πασης της οικουμενης γινωσκεσθαι.
37.5 Ἀμελει εν Ἰουδαιαι εγεννατο, και οι απο Περσιδος ηρχοντο προσκυνησαι αυτωι.
 
 
 

22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ουτος εστιν ο και πριν της σωματικης επιφανειας λαβων την κατα των
αντικειμενων δαιμονων νικην, και κατα της ειδωλολατριας τροπαια. Παντες γουν
πανταχοθεν οι απο των εθνων, εξομνυμενοι την πατριον συνηθειαν και την
ειδωλων αθεοτητα, προς τον Χριστον λοιπον την ελπιδα τιθενται, και αυτωι
καταγραφουσιν εαυτους, ως και τοις οφθαλμοις εξεστιν ιδειν το τοιουτον. 37.6 Ουδε
γαρ αλλοτε η των Αιγυπτιων αθεοτης πεπαυται, ει μη οτε ο Κυριος του παντος, ως
επι νεφελης εποχουμενος, τωι σωματι κατηλθεν εκει, και την των ειδωλων
κατηργησε πλανην, παντας δε εις εαυτον και δι' εαυτου προς τον Πατερα
μετηνεγκεν. 37.7 Ουτος εστιν ο σταυρωθεις επι μαρτυρι τωι ηλιωι και τηι κτισει και
τοις αυτωι τον θανατον προσαγαγουσι· και τωι τουτου θανατωι η σωτηρια πασι
γεγονε, και η κτισις πασα λελυτρωται. Ουτος εστιν η παντων ζωη, και ο ως
προβατον υπερ της παντων σωτηριας αντιψυχον το εαυτου σωμα εις θανατον
παραδους, καν Ἰουδαιοι μη πιστευωσιν.
38.1 Ει γαρ μη αυταρκη νομιζουσι ταυτα, καν εξ ετερων πειθεσθωσαν αφ' ων
αυτοι παλιν εχουσι λογιων. Περι τινος γαρ λεγουσιν οι προφηται· «Ἐμφανης
εγενομην τοις εμε μη ζητουσιν, ευρεθην τοις εμε μη επερωτωσιν· ειπα ιδου ειμι τωι
εθνει οι ουκ εκαλεσαν μου το ονομα· εξεπετασα τας χειρας μου προς λαον
απειθουντα και αντιλεγοντα;» 38.2 Τις ουν εστιν ο εμφανης γενομενος; Ειποι τις
προς Ἰουδαιους· ει μεν γαρ ο προφητης εστι, λεγετωσαν ποτε εκρυπτετο, ινα και
υστερον φανηι· Ποιος δε ουτος εστιν ο προφητης ο και εμφανης εξ αφανων
γενομενος, και τας χειρας εκπετασας επι σταυρου; Των μεν ουν δικαιων ουδεις,
μονος δε ο του Θεου Λογος, ο ασωματος ων την φυσιν και δι' ημας σωματι φανεις
και υπερ ημων παθων. 38.3 Ἢ ει μηδε τουτο αυταρκες αυτοις, καν εξ ετερων
δυσωπεισθωσαν, ουτως εναργη τον ελεγχον ορωντες· φησι γαρ η γραφη· «Ἰσχυσατε
χειρες ανειμεναι και γονατα παραλελυμενα· παρακαλεσατε οι ολιγοψυχοι τηι
διανοιαι· ισχυσατε, μη φοβεισθε· ιδου ο Θεος ημων κρισιν ανταποδιδωσιν, αυτος ηξει
και σωσει ημας· τοτε ανοιχθησονται οφθαλμοι τυφλων, και ωτα κωφων
ακουσονται· τοτε αλειται ως ελαφος ο χωλος, και τρανη εσται γλωσσα
μογγιλαλων.» 38.4 Τι τοινυν και περι τουτου δυνανται λεγειν, η πως ολως και προς
τουτο τολμωσιν αντιβλεπειν; Ἡ μεν γαρ προφητεια Θεον επιδημειν σημαινει, τα δε
σημεια και τον χρονον της παρουσιας γνωριζει· το τε γαρ τυφλους αναβλεπειν, και
χωλους περιπατειν, και κωφους ακουειν, και τρανουσθαι μογγιλαλων την γλωσσαν,
επι τηι γενομενηι θειαι παρουσιαι λεγουσι. Ποτε τοινυν γεγονε τοιαυτα σημεια εν τωι
Ἰσραηλ η που τοιουτον τι γεγονεν εν τηι Ἰουδαιαι, λεγετωσαν. 38.5 Λεπρος
εκαθαρισθη Ναιμαν, αλλ' ου κωφος ηκουσεν, ουδε χωλος περιεπατησε. Νεκρον
ηγειρεν Ἠλιας και Ἐλισσαιος, αλλ' ουκ εκ γενετης ανεβλεψε τυφλος. Μεγα μεν γαρ
και το εγειραι νεκρον αληθως, αλλ' ου τοιουτον, οποιον το παρα του Σωτηρος
θαυμα. Πλην ει το περι του λεπρου και του νεκρου της χηρας ου σεσιωπηκεν η
γραφη, παντως ει εγεγονει και χωλον περιπατειν και τυφλον αναβλεπειν, ουκ αν
παρηκε του δηλωσαι και ταυτα ο λογος. Ἐπειδη δε σεσιωπηται εν ταις γραφαις,
δηλον εστι μη γεγενησθαι ταυτα προτερον. 38.6 Ποτε ουν γεγονε ταυτα, ει μη οτε
αυτος ο του Θεου Λογος εν σωματι παραγεγονε; Ποτε δε παραγεγονεν, ει μη οτε
χωλοι περιεπατησαν, και μογγιλαλοι ετρανωθησαν, και κωφοι ηκουσαν, και τυφλοι
εκ γενετης ανεβλεψαν; ∆ια τουτο γαρ και οι τοτε θεωρουντες Ἰουδαιοι ελεγον, ως
ουκ αλλοτε ταυτα γενομενα ακουσαντες· «Ἐκ του αιωνος ουκ ηκουσθη, οτι ανεωιξε
τις οφθαλμους τυφλου γεγεννημενου· ει μη ην ουτος παρα Θεου, ουκ ηδυνατο
ποιειν ουδεν.»
 
 
 

23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39.1 Ἀλλ' ισως και αυτοι μη δυναμενοι προς τα φανερα διαμαχεσθαι, ουκ
αρνησονται μεν τα γεγραμμενα, προσδοκαν δε ταυτα και μηδεπω παραγεγενησθαι
τον Θεον Λογον διαβεβαιωσονται. Τουτο γαρ ανω και κατω θρυλλουντες, ουκ
ερυθριωσιν αναιδευομενοι προς τα φαινομενα. 39.2 Ἀλλα περι τουτου και προ
παντων μαλλον ελεγχθησονται, ου παρ' ημων, αλλα παρα του σοφωτατου ∆ανιηλ
σημαινοντος και τον παροντα καιρον, και την θειαν του Σωτηρος επιδημιαν,
λεγοντος· «Ἑβδομηκοντα εβδομαδες συνετμηθησαν επι τον λαον σου, και επι την
πολιν την αγιαν, του συντελεσθηναι αμαρτιαν, και του σφραγισθηναι αμαρτιας, και
απαλειψαι τας αδικιας, και του εξιλασασθαι τας αδικιας, και του αγαγειν δικαιο
συνην αιωνιον, και του σφραγισαι ορασιν και προφητην, και του χρισαι αγιον αγιων·
και γνωσηι και συνησεις απο εξοδου λογου του αποκριθηναι, και του οικοδομησαι
Ἰερουσαλημ, εως Χριστου ηγουμενου.» 39.3 Ἴσως επι τοις αλλοις καν προφασεις
ευρισκειν δυνανται, και εις μελλοντα χρονον αναβαλλεσθαι τα γεγραμμενα. Τι δε
προς ταυτα λεγειν η ολως αντωπησαι δυνανται; οπουγε και ο Χριστος σημαινεται,
και ο χριομενος ουκ ανθρωπος απλως αλλ' Ἅγιος αγιων ειναι καταγγελλεται, και
εως της παρουσιας αυτου Ἰερουσαλημ συνισταται, και λοιπον παυεται προφητης και
ορασις εν τωι Ἰσραηλ. 39.4 Ἐχρισθη παλαι ∆αβιδ, και Σολομων, και Ἐζεκιας, αλλα
και παλιν Ἰερουσαλημ και ο τοπος συνειστηκει, και προφηται προεφητευον, Γαδ, και
Ἀσαφ, και Ναθαν, και μετ' αυτους Ἡσαΐας, και Ὠσηε, και Ἀμως, και αλλοι. Ἔπειτα
καιαυτοι οι χρισθεντες ανθρωποι αγιοι εκληθησαν, και ουχ αγιοι αγιων. 39.5 Ἀλλ'
εαν την αιχμαλωσιαν προβαλλωνται, και δι' αυτην μη ειναι λεγωσι την
Ἰερουσαλημ, τι και περι των προφητων αν ειποιεν; και γαρ παλαι καταβαινοντος
του λαου εις Βαβυλωνα, ησαν εκει ∆ανιηλ και Ἱερεμιας· προεφητευον δε Ἰεζεκιηλ
και Ἀγγαιος και Ζαχαριας.
40.1 Ουκουν μυθολογουσιν Ἰουδαιοι, και παροντα τον νυν καιρον
υπερτιθενται. Ποτε γαρ επαυσατο προφητης η ορασις απο του Ἰσραηλ, ει μη νυν οτε
ο Ἅγιος των αγιων Χριστος παρεγενετο; σημειον γαρ και μεγα γνωρισμα της του
Θεου Λογου παρουσιας, το μηκετι μητε την Ἰερουσαλημ εσταναι, μητε προφητην
εγερθηναι, μητε ορασιν αποκαλυπτεσθαι τουτοις, και μαλα εικοτως. 40.2 Ἐλθοντος
γαρ του σημαινομενου, τις ετι χρεια των σημαινοντων ην; Και παρουσης της
Ἀληθειας, τις ετι χρεια της σκιας ην; ∆ια τουτο γαρ και προεφητευον εως αν ελθηι η
Αυτοδικαιοσυνη και ο λυτρουμενος τας παντων αμαρτιας. ∆ια τουτο και
Ἰερουσαλημ επι τοσουτον συνειστηκει, ιν' εκει προμελετωσι της αληθειας τους
τυπους. 40.3 Παροντος τοινυν του Ἁγιου των αγιων, εικοτως εσφραγισθη και ορασις
και προφητεια, και η της Ἰερου σαλημ βασιλεια πεπαυται. Ἐπι τοσουτον γαρ
εχριοντο παρ' αυτοις βασιλεις, εως αν εχρισθη ο Ἅγιος των αγιων· και Μωυσης δε
εως αυτου την Ἰουδαιων ιστασθαι βασιλειαν προφητευει λεγων· «Ουκ εκλειψει
αρχων εξ Ἰουδα, και ηγουμενος εκ των μηρων αυτου, εως αν ελθηι τα αποκειμενα
αυτωι, και αυτος προσδοκια εθνων.» 40.4 Ὅθεν και αυτος ο Σωτηρ εβοα λεγων· «Ὁ
νομος και οι προφηται εως Ἰωαννου προεφητευσαν.» Ει
μεν ουν εστι παρα
Ἰουδαιοις νυν βασιλευς η προφητης η ορασις, καλως αρνουνται τον ελθοντα
Χριστον. Ει δε μητε βασιλευς μητε ορασις, αλλ' εσφραγισται λοιπον και πασα
προφητεια, και η πολις και ο ναος εαλω, τι τοσουτον ασεβουσι και παραβαινουσιν,
ως τα μεν γενομενα οραν, τον δε ταυτα πεποιηκοτα Χριστον αρνεισθαι; τι δε και
τους απο των εθνων θεωρουντες καταλιμπανοντας τα ειδωλα, και επι τον Θεον
Ἰσραηλ δια του Χριστου εχοντας την ελπιδα, αρνουνται τον εκ της ριζης Ἰεσσαι κατα
σαρκα γενομενον Χριστον και βασιλευοντα λοιπον; ει μεν γαρ αλλον εθρησκευον τα
εθνη θεον, αλλα μη τον Θεον Ἀβρααμ και Ἰσαακ και Ἰακωβ και Μωυσεως
 
 
 

24
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωμολογουν,καλως αν παλιν προεφασιζοντο μη εληλυθεναι τον Θεον. 40.5 Ει δε τον
Μωυσηι δεδωκοτα τον νομον και τωι Ἀβρααμ επαγγειλαμενον Θεον, και ου τον
λογον ητιμασαν Ἰουδαιοι, τουτον τα εθνη σεβουσι, δια τι μη γινωσκουσι, μαλλον δε
δια τι εκοντες παρορωσιν, οτι ο προφητευομενος υπο των γραφων Κυριος επελαμψε
τηι οικουμενηι και επεφανη σωματικως αυτηι, καθως ειπεν η γραφη· «Κυριος ο Θεος
επεφανεν ημιν», και παλιν· «Ἐξαπεστειλε τον Λογον αυτου και ιασατο αυτους», και
παλιν· «Ου πρεσβυς, ουκ αγγελος, αλλ' αυτος ο Κυριος εσωσεν αυτους.» 40.6
Ὅμοιον δε πασχουσιν, ως ει τις παραπεπληγως την διανοιαν, την μεν γην
φωτιζομενην υπο του ηλιου βλεποι, τον δε ταυτην φωτιζοντα ηλιον αρνειται. Τι γαρ
και πλειον ελθων ο προσδοκωμενος παρ' αυτοις εχει ποιησαι; Καλεσαι τα εθνη; Ἀλλ'
εφθασαν κληθηναι. Ἀλλαπαυσαι προφητην, και βασιλεα, και ορασιν; Γεγονεν ηδη
και τουτο. Την ειδωλων αθεοτητα διελεγξαι; ∆ιη λεγχθη ηδη και κατεγνωσθη. Ἀλλα
τον θανατον καταργησαι; Κατηργηται ηδη. 40.7 Τι τοινυν ου γεγονεν, ο δει τον
Χριστον ποιησαι; η τι περιλειπεται, ο μη πεπληρωται, ινα νυν χαιρωσιν Ἰουδαιοι και
απιστωσιν; Ει γαρ δη, ωσπερ ουν και ορωμεν, ουτε βασιλευς, ουτε προφητης, ουτε
Ἰερουσαλημ, ουτε θυσια, ουτε ορασις εστι παρ' αυτοις· αλλα και πασα πεπληρωται η
γη της γνωσεως του Θεου, και οι απο των εθνων καταλιμπανοντες την αθεοτητα,
λοιπον προς τον Θεον Ἀβρααμ καταφευ γουσι δια του Λογου, του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου· δηλον αν ειη και τοις λιαν αναισχυντουσιν εληλυθεναι τον Χριστον,
και αυτον παντας απλως τωι εαυτου φωτι καταλαμψαντα, και διδαξαντα περι του
εαυτου Πατρος την αληθη και θειαν διδασκαλιαν. 40.8 Ἰουδαιους μεν ουν αν τις εκ
τουτων και των πλειονων παρα των θειων γραφων εικοτως ελεγξειεν.
41.1 Ἕλληνας δε και πανυ τις θαυμασειε γελωντας μεν τα αχλευαστα,
πεπηρωμενους δε επι τηι εαυτων αισχυνηι, ην εν λιθοις και ξυλοις αναθεντες ουχ
ορωσι. 41.2 Πλην ουκ απορουντος εν αποδειξεσι του παρ' ημιν λογου, φερε και
τουτους εκ των ευλογων δυσωπησωμεν, μαλιστα αφ' ων και αυτοι ημεις ορωμεν. Τι
γαρ ατοπον, η τι χλευης παρ' ημιν αξιον; Ἢ παντως οτι τον Λογον εν σωματι
πεφανερωσθαι λεγομεν; Ἀλλα τουτο και αυτοι συνομολογησουσι μη ατοπως
γεγενησθαι, εανπερ της αληθειας γενωνται φιλοι. 41.3 Ει μεν ουν ολως αρνουνται
Λογον ειναι Θεου, περιττως ποιουσι, περι ου μη ισασι χλευα ζοντες. 41.4 Ει δε
ομολογουσιν ειναι Λογον Θεου, και τουτον Ἡγεμονα του παντος, και εν αυτωι τον
Πατερα δεδημιουρ γηκεναι την κτισιν, και τηι τουτου προνοιαι τα ολα φωτιζεσθαι και
ζωογονεισθαι και ειναι, και επι παντων αυτον βασιλευειν, ως εκ των εργων της
προνοιας γινωσκεσθαι αυτον και δι' αυτου τον Πατερα· σκοπει, παρακαλω, ει μη την
χλευην καθ' εαυτων κινουντες αγνοουσι. 41.5 Τον κοσμον σωμα μεγα φασιν ειναι οι
των Ἑλληνων φιλοσοφοι, και αληθευουσι λεγοντες. Ὁρωμεν γαρ αυτον και τα
τουτου μερη ταις αισθησεσιν υποπιπτοντα. Ει τοινυν εν τωι κοσμωι σωματι οντι ο του
Θεου Λογος εστι, και εν ολοις και τοις κατα μερος αυτου πασιν επιβεβηκε, τι
θαυμαστον η τι ατοπον ει και εν ανθρωπωι φαμεν αυτον επιβεβηκεναι; 41.6 Ει γαρ
ατοπον ολως εν σωματι αυτον γενεσθαι, ατοπον αν ειη και εν τωι παντι τουτον
επιβεβηκεναι, και τα παντα τηι προνοιαι εαυτου φωτιζειν και κινειν· σωμα γαρ εστι
και το ολον. 41.7 Ει δε τωι κοσμωι τουτον επι βαινειν και εν ολωι αυτον γνωριζεσθαι
πρεπει, πρεποι αν και εν ανθρωπινωι σωματι αυτον επιφαινεσθαι, και υπ' αυτου
τουτο φωτιζεσθαι και ενεργειν. Μερος γαρ του παντος και το ανθρωπων εστι γενος.
Και ει το μερος απρεπες εστιν οργανον αυτου γινεσθαι προς την της θεοτητος
γνωσιν, ατοπωτατον αν ειη και δι' ολου του κοσμου γνωριζεσθαι τον τοιουτον.
42.1 Ὥσπερ γαρ ολου του σωματος υπο του ανθρωπου ενεργουμενου και
φωτιζομενου, ει τις λεγοι ατοπον ειναι και εν τωι δακτυλωι του ποδος την δυναμιν
 
 
 

25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειναι του ανθρωπου, ανοητος αν νομισθειη, οτι διδους εν τωι ολωι αυτον διικνεισθαι
και ενεργειν, κωλυει και εν τωι μερει αυτον ειναι· ουτως ο διδους και πιστευων τον
του Θεου Θεον Λογον εν τωι παντι ειναι, και το παν υπ' αυτου φωτιζεσθαι και
κινεισθαι, ουκ ατοπον αν ηγησηται και σωμα εν ανθρωπινον υπ' αυτου κινεισθαι και
φωτιζεσθαι. 42.2 Ει δε οτι γενητον εστι, και εξ ουκ οντων γεγονε το ανθρωπινον
γενος, δια τουτο ουκ ευπρεπη νομι ζουσιν ημας λεγειν την εν ανθρωπωι του Σωτηρος
επιφανειαν, ωρα και της κτισεως αυτους αυτον εκβαλλειν· και γαρ και αυτη εκ του
μη οντος εις το ειναι δια του Λογου γεγονεν. 42.3 Ει δε και γενητης ουσης της
κτισεως, ουκ ατοπον εν αυτηι τον Λογον ειναι, ουκ αρα ουδε εν ανθρωπωι αυτον ειναι
ατοπον. Ὁποια γαρ αν περι του ολου νοησειαν, τοιαυτα αναγκη και περι του μερους
αυτους ενθυμεισθαι. Μερος γαρ, ως προειπον, του ολου και ο ανθρωπος εστιν. 42.4
Ουκουν ολως ουκ απρεπες το εν ανθρωπωι ειναι τον Λογον, και παντα υπ' αυτου και
εν αυτωι φωτιζεσθαι και κινεισθαι και ζην, καθως και οι παρ' αυτοις συγγραφεις
φασιν, οτι «εν αυτωι ζωμεν, και κινουμεθα, και εσμεν». 42.5 Τι λοιπον χλευης αξιον
λεγομεν, ει εν ωι εστιν ο Λογος, τουτωι προς φανερωσιν ως οργανωι κεχρηται ο Λογος;
Ει μεν γαρ ουκ ην εν αυτωι, ουδε χρησασθαι αν ηδυνηθη τουτωι. Ει δε
προαποδεδωκαμεν εν τωι παντι και εν τοις κατα μερος ειναι τουτον, τι απιστον ει εν
οις εστιν, εν τουτοις εαυτον και επιφαινει; 42.6 Ὥσπερ γαρ ταις εαυτου δυναμεσιν
ολος εν εκαστωι και πασιν επιβαινων, και παντα διακοσμων αφθονως, ει ηθελε, δια
ηλιου η σεληνης η ουρανου η γης η υδατων η πυρος ουκ αν τις ατοπως αυτον,
φωνηι χρησασθαι και γνωρισαι εαυτον και τον αυτου Πατερα, εφησε πεποιηκεναι·
απαξ παντα αυτου συνεχοντος και μετα παντων και εν αυτωι τωι μερει τυγχανοντος
και αορατως εαυτον δεικνυντος· ουτως ουκ ατοπον αν ειη διακοσμουντα αυτον τα
παντα και τα ολα ζωοποιουντα, και θελησαντα δι' ανθρωπων γνωρισαι, ει οργανωι
κεχρηται ανθρωπου σωματι προς φανερωσιν αληθειας και γνωσιν του Πατρος.
Μερος γαρ του ολου και η ανθρωποτης τυγχανει. 42.7 Και ωσπερ ο νους, δι' ολου του
ανθρωπου ων, απο μερους του σωματος, της γλωττης λεγω, σημαινεται, και ου
δηπου τις ελαττουσθαι την ουσιαν του νου δια τουτο λεγει· ουτως ο Λογος, δια
παντων ων, ει ανθρωπινωι κεχρηται οργανωι, ουκ απρεπες αν φαινοιτο τουτο. Ει γαρ,
ως προειπον, απρεπες οργανωι χρησασθαι σωματι, απρεπες και εν τωι ολωι αυτον
ειναι.
43.1 ∆ιατι ουν, εαν λεγωσιν, ουχι δι' αλλων μερων καλλιονων της κτισεως
εφανη, και καλλιονι οργανωι οιον ηλιωι η σεληνηι η αστροις η πυρι η αιθερι ου
κεχρηται, αλλα ανθρωπωι μονωι, γινωσκετωσαν οτι ουκ επιδειξασθαι ηλθεν ο Κυριος,
αλλα θεραπευσαι και διδαξαι τους πασχοντας. 43.2 Ἐπιδεικνυμενου μεν γαρ ην
μονον επι φανηναι και καταπληξαι τους ορωντας· θεραπευοντος δε και διδασκοντος
εστι, μη απλως επιδημησαι, αλλ' επ' ωφελειαι των δεομενων γενεσθαι, και ως οι
χρηιζοντες φερουσιν επιφανηναι, ινα μη τωι υπερβαλλοντι την χρειαν των
πασχοντων αυτους τους δεομενους ταραξηι, και ανωφελης τουτοις η επιφανεια του
θειου γενηται. 43.3 Ουδεν τοινυν των εν τηι κτισει πεπλανημενον ην εις τας περι
Θεου εννοιας, ει μη μονος ο ανθρωπος. Ἀμελει, ουχ ηλιος, ου σεληνη, ουκ ουρανος,
ου τα αστρα, ουχ υδωρ, ουκ αιθηρ παρηλλαξαν την ταξιν, αλλ' ειδοτες τον εαυτων
δημιουργον και βασιλεα Λογον μενουσιν ως γεγονασιν· ανθρωποι δε μονοι
αποστραφεντες το καλον, λοιπον τα ουκ οντα αντι της αληθειας επλασαντο, και την
εις Θεον τιμην και την περι αυτου γνωσιν δαιμοσι και ανθρωποις εν λιθοις
ανατεθεικασιν. 43.4 Ὅθεν εικοτως, επειδη παριδειν το τηλικουτον ουκ αξιον ην της
του Θεου αγαθοτητος, αλλα και εν τωι ολωι αυτον διεποντα και ηγεμονευοντα ουκ
ηδυνηθησαν αυτον γνωναι οι ανθρωποι, μερος του ολου λαμβανει εαυτωι οργανον
 
 
 

26
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το ανθρωπινον σωμα, και επιβαινει τουτωι, ιν' επειδη εν τωι ολωι αυτον ουκ
ηδυνηθησαν γνωναι, καν εν τωι μερει μη αγνοησωσιν αυτον· και επειδη αναβλεψαι
ουκ ηδυνηθησαν εις την αορατον αυτου δυναμιν, καν εκ των ομοιων λογισασθαι και
θεωρησαι δυνηθωσιν αυτον. 43.5 Ἄνθρωποι γαρ οντες, δια του καταλληλου
σωματος και των δι' αυτου θειων εργων, ταχυτερον και εγγυτερον τον τουτου
Πατερα γινωσκειν δυνησονται, συγκρινοντες ως ουκ ανθρωπινα, αλλα Θεου εργα
εστι, τα υπ' αυτου γινομενα. 43.6 Και εαν ατοπον ην κατ' αυτους δια των του
σωματος εργων τον Λογον γνωριζεσθαι, παλιν ατοπον αν ειη εκ των εργων του
παντος γινωσκεσθαι τουτον. Ὥσπερ γαρ εν τηι κτισει ων, ουδεν τι της κτισεως
μεταλαμβανει, αλλα μαλλον τα παντα της αυτου δυναμεως μεταλαμβανει, ουτως
και τωι σωματι οργανωι χρωμενος, ουδενος των του σωματος μετειχεν, αλλα μαλλον
αυτος ηγιαζε και το σωμα. 43.7 Ει γαρ δη και ο παρα τοις Ἕλλησι θαυμαζομενος
Πλατων φησιν οτι ορων τον κοσμον ο γεννησας αυτον χειμαζομενον και
κινδυνευοντα εις τον της ανομοιοτητος δυνειν τοπον, καθισας επι τους οιακας της
Ψυχης βοηθει, και παντα τα πταισματα διορθουται· τι απιστον λεγεται παρ' ημιν, ει
πλανωμενης της ανθρωποτητος εκαθισεν ο Λογος επι ταυτην, και ανθρωπος
επεφανη, ινα χειμαζομενην αυτην περισωσηι δια της κυβερνησεως αυτου και αγα
θοτητος;
44.1 Ἀλλ' ισως συγκαταθησονται μεν τουτοις αισχυνομενοι, θελησουσι δε
λεγειν, οτι εδει τον Θεον, παιδευσαι και σωσαι θελοντα τους ανθρωπους, νευματι
μονον ποιησαι, και μη σωματος αψασθαι τον τουτου Λογον, ωσπερ ουν και παλαι
πεποιηκεν, οτε εκ του μη οντος αυτα συνιστη. 44.2 Προς δε ταυτην αυτων την
αντιθεσιν εικοτως αν λεχθειη ταυτα, οτι παλαι μεν ουδενος ουδαμη υπαρχοντος,
νευματος γεγονε χρεια και βουλησεως μονης εις την του παντος δημιουργιαν. Ὅτε
δε γεγονεν ο ανθρωπος, και χρεια απηιτησεν ου τα μη οντα αλλα τα γενομενα
θεραπευσαι, ακολουθον ην εν τοις ηδη γενομε νοις τον Ἰατρον και Σωτηρα
παραγενεσθαι, ινα και τα οντα θεραπευσηι. Γεγονε δε ανθρωπος δια τουτο, και ανθρω
πειωι οργανωι κεχρηται τωι σωματι. 44.3 Ἐπει ει μη του τον εδει γενεσθαι τον τροπον,
πως εδει τον Λογον, οργανωι θελοντα χρησασθαι παραγενεσθαι; Ἢ ποθεν εδει τουτο
λαβειν αυτον, ει μη εκ των ηδη γενομενων και χρηιζοντων της αυτου θειοτητος δια
του ομοιου; ουδε γαρ τα ουκ οντα εχρηιζε σωτηριας, ινα και προσταξει μονον
αρκεσθηι, αλλ' ο ηδη γενομενος ανθρωπος εφθειρετο και παραπωλλυτο. Ὅθεν
εικοτως ανθρωπινωι κεχρηται καλως οργανωι, και εις παντα εαυτον ηπλωσεν ο
Λογος. 44.4 Ἔπειτα και τουτο ιστεον, οτι η γενομενη φθορα ουκ εξωθεν ην του
σωματος, αλλ' αυτωι προσεγεγονει, και αναγκη ην αντι της φθορας ζωην αυτωι
προσπλακηναι, ινα ωσπερ εν τωι σωματι γεγονεν ο θανατος, ουτως εν αυτωι γενηται
και η ζωη. 44.5 Ει μεν ουν εξωθεν ην ο θανατος του σωματος, εξωθεν εδει και την
ζωην αυτου γεγονεναι. Ει δε εν τωι σωματι συνεπλακη ο θανατος, και ως συνων
αυτωι κατεκρατει τουτου, αναγκη και την ζωην συμπλακηναι τωι σωματι, ινα
αντενδυθεν το σωμα την ζωην, αποβαληι την φθοραν. Ἄλλως τε ει και εγεγονει εξω
του σωματος ο Λογος, και μη εν αυτωι, ο μεν θανατος ηττατο υπ' αυτου φυσικωτατα,
ατε δη μη ισχυοντος του θανατου κατα της ζωης, ουδεν ηττον δε εμενεν εν τωι
σωματι η προσγε νομενη φθορα. 44.6 ∆ια τουτο εικοτως ενεδυσατο σωμα ο Σωτηρ,
ινα συμπλακεντος του σωματος τηι ζωηι, μηκετι ως θνητον απομεινηι εν τωι θανατωι·
αλλ' ως ενδυσαμενον την αθανασιαν, λοιπον ανασταν αθανατον διαμεινηι. Ἅπαξ γαρ
ενδυσαμενον φθοραν ουκ αν ανεστη, ει μη ενεδυσατο την ζωην· και παλιν θανατος
καθ' εαυτον ουκ αν φανειη, ει μη εν τωι σωματι· δια τουτο ενεδυσατο σωμα, ινα τον
θανατον εν τωι σωματι ευρων απαλειψηι. Πως γαρ αν ολως ο Κυριος εδειχθη ζωη, ει
 
 
 

27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη το θνητον εζωοποιησε; 44.7 Και ωσπερ της καλαμης υπο πυρος φυσει
φθειρομενης, ει κωλυει τις το πυρ απο της καλαμης, ου καιεται μεν η καλαμη, μενει
δε ολως παλιν καλαμη η καλαμη υποπτευουσα την του πυρος απειλην· φυσει γαρ
εστιν αναλωτικον αυτης το πυρ· ει δε τις ενδιδυσκοι την καλαμην αμιαντωι πολλωι, ο
δη λεγεται αντιπαθες ειναι του πυρος, ουκ ετι το πυρ φοβειται η καλαμη, εχουσα την
ασφαλειαν εκ του ενδυματος του ακαυστου· 44.8 τον αυτον δη τροπον και επι του
σωματος και επι του θανατου αν τις ειποι· οτι ει προσταξει μονον κωλυθεις ην ο
θανατος υπ' αυτου, ουδεν ηττον παλιν ην θνητον και φθαρτον κατα τον των
σωματων λογον. Ἀλλ' ινα μη τουτο γενηται, ενεδυσατο τον ασωματον του Θεου
Λογον· και ουτως ουκ ετι τον θανατον ουδε την φθοραν φοβειται, εχον ενδυμα την
ζωην, και εν αυτωι αφανιζομενης της φθορας.
45.1 Ουκουν ακολουθως ο του Θεου Λογος σωμα ανελαβε, και ανθρωπινωι
οργανωι κεχρηται, ινα και ζωοποιησηι το σωμα, και ιν', ωσπερ εν τηι κτισει δια των
εργων γνωριζεται, ουτως και εν ανθρωπωι εργασηται, και δειξηι εαυτον πανταχου,
μηδεν ερημον της εαυτου θειοτητος και γνωσεως καταλιμπανων. 45.2 Παλιν γαρ το
αυτο φημι, τοις προτερον επαναλαβων, οτι τουτο πεποιηκεν ο Σωτηρ, ινα ωσπερ τα
παντα πανταχοθεν πληροι παρων, ουτως και τα παντα της περι αυτου γνωσεως
πληρωσηι, ηι φησι και η θεια γραφη· «Ἐπληρωθη η συμπασα του γνωναι τον
Κυριον.» 45.3 Ειτε γαρ τις αναβλεπειν εις τον ουρανον βουλεται, οραι την τουτου
διακοσμησιν· ειτε ου δυναται μεν εις τον ουρανον, εις ανθρωπους δε μονον
ανακυπτει, οραι δια των εργων την ασυγκριτον αυτου προς ανθρωπους δυναμιν, και
γινωσκει τουτον εν ανθρωποις μονον Θεον Λογον. Ειτε εν δαιμοσι τις απεστραη, και
περι τουτου επτοηται, οραι τουτον ελαυνοντα τουτους, και κρινει τουτον αυτων
ειναι δεσποτην· ειτε εις την υδατων βεβυθισται φυσιν, και νομιζει ταυτα Θεον ειναι,
ωσπερ Αιγυπτιοι σεβουσι το υδωρ, οραι ταυτην μεταβαλλομενην υπ' αυτου, και
γινωσκει τουτων ειναι κτιστην τον Κυριον. 45.4 Ει δε και εις ᾅδην τις κατεβη, και
προς τους εκει κατελ θοντας ηρωας επτοηται ως θεους, αλλ' οραι την τουτου
γενομενην αναστασιν, και την κατα του θανατου νικην, και λογιζεται και εν
εκεινοις μονον ειναι τον Χριστον αληθινον Κυριον και Θεον. 45.5 Παντων γαρ των
της κτισεως μερων ηψατο ο Κυριος, και τα παντα πασης απατης ηλευθερωσε και
ηλεγξεν, ως Παυλος φησιν· «Ἀπεκδυσα μενος τας αρχας και τας εξουσιας
εθριαμβευσεν εν τωι σταυρωι», ινα μηκετι τις απατηθηναι δυνηθηι, αλλα πανταχου
τον αληθινον του Θεου Λογον ευρηι. 45.6 Ουτω γαρ λοιπον πανταχοθεν
συγκλειομενος ο ανθρωπος και πανταχου, τουτ' εστιν εν ουρανωι, εν ᾅδηι, εν
ανθρωπωι, επι γης ηπλωμενην την του Λογου θειοτητα βλεπων, ουκ ετι μεν
απαταται περι Θεου, μονον δε τουτον προσκυνει, και δι' αυτου καλως τον Πατερα
γινωσκει. 45.7 Τουτοις μεν ουν και Ἕλληνες εικοτως δυσωπηθησονται παρ' ημων
εκ των ευλογων· ει δε μη αυταρκεις ειναι τους λογους ηγουνται προς αισχυνην
αυτων, καν εκ των επ' οψεσι παντων φαινομενων πιστουσθωσαν τα λεγομενα.
46.1 Ποτε την των ειδωλων θρησκειαν ηρξαντο καταλιμπανειν οι ανθρωποι,
ει μη αφ' ου γεγονεν ο αληθινος του Θεου Θεος Λογος εν ανθρωποις; ποτε δε τα παρ'
Ἕλλησι και πανταχου μαντεια πεπαυται και κεκενωται, ει μη οτε μεχρι γης
πεφανερωκεν εαυτον ο Σωτηρ; 46.2 Ποτε δε καταγινωσκεσθαι ηρξαντο οι παρα
ποιηταις λεγομενοι θεοι και ηρωες, ως μονον οντες ανθρωποι θνητοι, ει μη αφ' ου ο
Κυριος το κατα του θανατου τροπαιον ειργασατο, και οπερ ελαβε σωμα τετηρηκεν
αφθαρτον, αναστησας αυτο εκ των νεκρων; 46.3 Ποτε δε η δαιμονων απατη και
μανια κατεφρονηθη, ει μη οτε η του Θεου ∆υναμις ο Λογος, ο παντων και τουτων
∆εσποτης, δια την των ανθρωπων ασθενειαν συγκαταβας, επι γης εφανη; Ποτε δε
 
 
 

28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της μαγειας η τεχνη και τα διδασκαλεια ηρξαντο καταπατεισθαι, ει μη οτε τα
θεοφανια του Λογου γεγονεν εν ανθρωποις; 46.4 Και ολως, ποτε των Ἑλληνων η
σοφια μεμωραται, ει μη οτε η αληθης του Θεου Σοφια επι γης εαυτην εφανερωσε;
Παλαι μεν γαρ πασα η οικουμενη και πας τοπος τηι θρησκειαι των ειδωλων επλανατο,
και ουδεν αλλο η τα ειδωλα θεους ενομιζον οι ανθρωποι. Νυν δε κατα πασαν την
οικουμενην, την μεν των ειδωλων δεισιδαιμονιαν καταλιμπανουσιν οι ανθρωποι,
επι δε τον Χριστον καταφευγουσι, και Θεον αυτον προσκυνουντες, δι' αυτου και ον
ουκ ᾔδεισαν Πατερα γινωσκουσι. 46.5 Και το γε θαυμαστον, διαφορων οντων και
μυριων σεβασματων, και εκαστου τοπου το ιδιον εχοντος ειδωλον, και μη ισχυον τος
του παρ' αυτοις λεγομενου θεου τον πλησιον υπερ βηναι τοπον, ωστε και τους εκ
γειτονων πεισαι σεβειν αυτον, αλλα μολις και εν τοις ιδιοις θρησκευομενου–ουδεις
γαρ αλλος τον του γειτονος εσεβετο θεον, αλλ' εκαστος το ιδιον εφυλαττεν ειδωλον,
νομιζων των παντων αυτο κυριον ειναι–, μονος ο Χριστος παρα πασιν εις και
πανταχου ο αυτος προσκυνειται· και ο μη δεδυνηται των ειδωλων η ασθενεια
ποιησαι, ωστε καν τους πλησιον οικουντας πεισαι, τουτο ο Χριστος πεποιηκεν, ου
μονον τους πλησιον αλλα και πασαν απλως την οικουμενην πεισας ενα και τον
αυτον Κυριον σεβειν, και δι' αυτου Θεον τον αυτου Πατερα.
47.1 Και παλαι μεν τα πανταχου της απατης των μαντειων επεπληρωτο, και
τα εν ∆ελφοις και ∆ωδωνηι και Βοιωτιαι και Λυκιαι και Λιβυηι και Αιγυπτωι και
Καβιροις μαντευματα και η Πυθια εθαυμαζοντο τηι φαντασιαι παρα των ανθρωπων·
νυν δε αφ' ου Χριστος καταγγελλεται πανταχου, πεπαυται και τουτων η μανια, και
ουκ εστιν ετι λοιπον εν αυτοις ο μαντευομενος. 47.2 Και παλαι μεν δαιμονες
εφαντασιοκοπουν τους ανθρωπους, προκαταλαμβανοντες πηγας η ποταμους η
ξυλα η λιθους, και ουτως ταις μαγγανειαις εξεπληττον τους αφρονας. Νυν δε της
θειας επιφανειας του Λογου γεγενημενης πεπαυται τουτων η φαντασια. Τωι γαρ
σημειωι του σταυρου και μονον ο ανθρωπος χρωμενος, απελαυνει τουτων τας
απατας. 47.3 Και παλαι μεν τους παρα ποιηταις λεγομενους θεους, ∆ια και Κρονον
και Ἀπολλωνα και ηρωας, ενομιζον οι ανθρωποι θεους, και τουτους επλανωντο
σεβοντες· αρτι δε του Σωτηρος εν ανθρωποις φανεντος, εκεινοι μεν εγνωσθησαν
οντες ανθρωποι θνητοι, μονος δε ο Χριστος εν ανθρωποις εγνωρισθη Θεος αληθινου
Θεου Θεος Λογος. 47.4 Τι δε περι της θαυμαζομενης παρ' αυτοις μαγειας αν τις
ειποι; Ὅτι πριν μεν επιδημησαι τον Λογον, ισχυε και ενηργει παρ' Αιγυπτιοις και
Χαλδαιοις και Ἰνδοις αυτη και εξεπληττε τους ορωντας· τηι δε παρουσιαι της
αληθειας και τηι επιφανειαι του Λογου διηλεγχθη και αυτη, και κατηργηθη παντελως.
47.5 Περι δε της Ἑλλη νικης σοφιας και της των φιλοσοφων μεγαλοφωνιας, νομιζω
μηδενα του παρ' ημων δεισθαι λογου, επ' οψει παντων οντος του θαυματος, οτι
τοσαυτα γραψαντων των παρ' Ἕλλησι σοφων και μη δυνηθεντων πεισαι καν
ολιγους εκ των πλησιον τοπων περι αθανασιας και του κατ' αρετην βιου, μονος ο
Χριστος δι' ευτελων ρηματων, και δι' ανθρωπων ου κατα την γλωτταν σοφων,
κατα πασαν την οικουμενην παμπληθεις εκκλησιας επεισεν ανθρωπων καταφρονειν
μεν θανατου, φρονειν δε αθανατα, και τα μεν προσκαιρα παροραν, εις δε τα αιωνια
αποβλεπειν, και μηδεν μεν ηγεισθαι την επι γης δοξαν, μονης δε της αθανασιας
αντιποιεισθαι.
48.1 Ταυτα δε τα λεγομενα παρ' ημων ουκ αχρι λογων εστιν, αλλα και εξ
αυτης της πειρας εχει την της αληθειας μαρτυριαν. 48.2 Παριτω γαρ ο βουλομενος
και θεωρειτω της μεν αρετης το γνωρισμα εν ταις Χριστου παρθενοις και εν τοις
σωφροσυνην αγνευουσι νεωτεροις, της δε αθανασιας την πιστιν εν τωι τοσουτωι των
μαρτυρων αυτου χορωι. 48.3 Ἡκετω δε και ο πειραν των προλεχθεντων βουλομενος
 
 
 

29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λαβειν, και επ' αυτης της φαντασιας των δαιμονων, και της των μαντειων απατης,
και των της μαγειας θαυματων, χρησασθω τωι σημειωι του γελωμενου παρ' αυτοις
σταυρου, τον Χριστον ονομασας μονον, και οψεται πως δι' αυτου δαιμονες μεν
φευγουσι, μαντεια δε παυεται, μαγεια δε πασα και φαρμακεια κατηργηται. 48.4 Τις
ουν αρα και πηλικος εστιν ουτος ο Χριστος, ο τηι εαυτου ονομασιαι και παρουσιαι τα
παντα πανταχοθεν επισκιασας και καταργησας, και μονος κατα παντων ισχυων, και
πασαν την οικουμενην της εαυτου διδασκαλιας πληρωσας; Λεγετωσαν οι πανυ
γελωντες και ουκ ερυθριωντες Ἕλληνες. 48.5 Ει μεν γαρ ανθρωπος εστι, και πως εις
ανθρωπος την παντων των παρ' αυτοις θεων δυναμιν υπερηρε, και ουδεν εκεινους
οντας τηι εαυτου δυναμει διηλεγξεν; Ει δε μαγον αυτον λεγουσι, πως οιον τε εστιν
υπο μαγου καταργεισθαι πασαν την μαγειαν, και μη μαλλον συνισ τασθαι; Ει μεν
γαρ ανθρωπους μαγους ενικα, η καθ' ενος ισχυε μονου, καλως αν ενομισθη παρ'
αυτοις κρειττονι τεχνηι την των αλλων υπερβαλλων. 48.6 Ει δε κατα πασης απλως
μαγειας και αυτου του ονοματος αυτης ηρατο την νικην ο τουτου σταυρος, δηλον αν
ειη μη ειναι μαγον τον Σωτηρα, ον και οι παρα των αλλων μαγων επικαλουμενοι
δαιμονες ως δεσποτην φευγουσι. 48.7 Τις ουν αρα εστι λεγε τωσαν οι μονον εν τωι
χλευαζειν εχοντες την σπουδην Ἕλληνες. Ἴσως αν φησαιεν δαιμονα και αυτον
γεγενησθαι, και ουτως ισχυειν. Τουτο δε και πανυ λεγοντες οφλησουσι χλευην,
παλιν ταις προτεραις αποδειξεσι δυσωπεισθαι δυναμενοι. Πως γαρ οιον τε εστι
δαιμονα ειναι τον τους δαιμονας απελαυνοντα; 48.8 Ει μεν γαρ απλως δαιμονας
ηλαυνε, καλως αν ενομισθη τωι αρχοντι των δαιμονιων ισχυειν αυτον κατα των
ελαττονων, οποια και Ἰουδαιοι θελοντες αυτον υβριζειν ελεγον αυτωι. Ει δε πασα
των δαιμονων μανια εξισταται τηι τουτου ονομασιαι και διωκεται, φανερον αν ειη
και εν τουτωι πλανασθαι αυτους, και μη ειναι ως νομιζουσι δαιμονικην τινα δυναμιν
τον Κυριον ημων και Σωτηρα Χριστον. 48.9 Ουκουν ει μητε ανθρωπος απλως μητε
μαγος μητε δαιμων τις εστιν ο Σωτηρ, αλλα και την παρα ποιηταις υπονοιαν και
δαιμονων φαντασιαν και Ἑλληνων σοφιαν τηι εαυτου θειοτητι κατη ργησε και
επεσκιασε, φανερον αν ειη και παρα πασιν ομολογηθησεται οτι ουτος αληθως Θεου
Υιος εστι, Λογος και Σοφια και ∆υναμις του Πατρος υπαρχων. ∆ια τουτο γαρ ουδε
ανθρωπινα εστιν αυτου τα εργα, αλλ' υπερ ανθρωπον, και Θεου τωι οντι γινωσκεται
ταυτα, και απ' αυτων των φαινομενων και απο της προς ανθρωπους συγκρισεως.
49.1 Τις γαρ των πωποτε γενομενων ανθρωπων εκ παρθενου μονης εαυτωι
συνεστησατο σωμα; η τις πωποτε ανθρωπων τοιαυτας νοσους εθεραπευσεν, οιας ο
κοινος παντων Κυριος; Τις δε το τηι γενεσει ελλειπον αποδεδωκε, και εκ γενετης
τυφλον εποιησε βλεπειν; 49.2 Ἀσκληπιος εθεοποιηθη παρ' αυτοις, οτι την ιατρικην
ησκησε, και βοτανας προς τα πασχοντα των σωματων επενοει, ουκ αυτος ταυτας
πλαττων απο γης, αλλα τηι εκ φυσεως επιστημηι ταυτας εφευρισκων. Τι δε προς το
υπο του Σωτηρος γενομενον, οτι ου τραυμα εθεραπευσεν, αλλα γενεσιν επλασε και
αποκατεστησε το πλασμα; 49.3 Ἡρακλης ως θεος προσκυνειται παρ' Ἕλλησιν, οτι
προς ισους ανθρωπους αντεμαχεσατο, και θηρια δολοις ανειλε. Τι προς τα υπο του
Λογου γενομενα, οτι νοσους και δαιμονας και τον θανατον αυτον απηλαυνε των
ανθρωπων; ∆ιονυσος θρησκευεται παρ' αυτοις, οτι μεθης γεγονε διδασκαλος τοις
ανθρωποις. Ὁ δε Σωτηρ τωι οντι και Κυριος του παντος, σωφροσυνην διδαξας,
χλευαζεται παρ' εκεινων. 49.4 Ἀλλ' εστω ταυτα. Τι και προς τα ετερα θαυματα της
θεοτητος αυτου; Τινος αποθνηισκοντος ανθρωπου, ο μεν ηλιος εσκοτισθη, η δε γη
εσειετο; Ἰδου μεχρι νυν αποθνηισκουσι και απεθανον ετι ανωθεν ανθρωποι· ποτε τι
τοιουτον επ' αυτοις γεγονε θαυμα; 49.5 Ἤ, ινα τας δια του σωματος αυτου πραξεις
παραλιπω, και τας μετα την αναστασιν του σωματος αυτου μνημονευσω, τινος
 
 
 

30
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πωποτε των γενομενων ανθρωπων η διδασκαλια, απο περατων εως περατων γης
μια και η αυτη δι' ολων ισχυσεν, ωστε δια πασης γης το σεβας αυτου διαπτηναι; 49.6
Ἢ δια τι, ειπερ ανθρωπος εστιν ο Χριστος και ου Θεος Λογος κατ' αυτους, ου
κωλυεται υπο των παρ' αυτοις θεων εις την αυτην χωραν, ενθα εισι, το τουτου σεβας
διαβηναι, αλλα μαλλον αυτος ο Λογος επιδημων τηι διδασκαλιαι εαυτου την εκεινων
θρησκειαν παυει, και την φαντασιαν αυτων καταισχυνει;
50.1 Πολλοι προ τουτου γεγονασι βασιλεις και τυραννοι γης, πολλοι παρα
Χαλδαιοις ιστορουνται και παρ' Αιγυπτιοις και Ἰνδοις γενομενοι σοφοι και μαγοι· τις
τουτων ποτε, ου λεγω μετα θανατον, αλλα και ετι ζων ηδυνηθη τοσουτον ισχυσαι,
ωστε την συμπασαν αυτον γην πληρωσαι της αυτου διδασκαλιας, και τοσουτον
πληθος παιδευσαι απο της των ειδωλων δεισιδαιμονιας, οσους ο ημετερος Σωτηρ εις
εαυτον απο των ειδωλων μετη νεγκεν; 50.2 Ἑλληνων οι φιλοσοφοι μετα
πιθανοτητος και τεχνης λογων πολλα συνεγραψαν· τι ουν τοσουτον οσον ο του
Χριστου σταυρος επεδειξαντο; Ἄχρι γαρ τελευτης αυτων τα παρ' αυτων σοφισματα
το πιθανον εσχεν· αλλα και ο εδοξαν ζωντες ισχυειν εν αλληλοις εσχον την
αμιλλαν, και κατ' αλληλων μελετωντες εφιλονεικουν. 50.3 Ὁ δε του Θεου Λογος,
το παραδοξοτατον, πτωχοτεραις ταις λεξεσι διδαξας, τους πανυ σοφιστας επεσκιασε,
και τας μεν εκεινων διδασκαλιας κατηργησε, παντας ελκων προς εαυτον, τας δε
εαυτου εκκλησιας πεπληρωκε· και το γε θαυμαστον, οτι ως ανθρωπος εις τον
θανατον καταβας, την των σοφων μεγαλοφωνιαν περι ειδωλων κατηργησε. 50.4
Τινος γαρ ποτε θανατος απηλασε δαιμονας; η τινος ποτε θανατον εφοβηθησαν
δαιμονες ως τον Χριστου; Ἔνθα γαρ ονομαζεται το ονομα του Σωτηρος, εκειθεν πας
δαιμων απελαυνεται. Τις δε ουτως τα ψυχικα παθη περιειλε των ανθρωπων, ωστε
τους μεν πορνους σωφρονειν, τους δε ανδροφονους μηκετι ξιφος κρατειν, τους δε
δειλιαι προκατεχομενους ανδριζεσθαι; 50.5 Και ολως, τις τους παρα βαρβαροις και
τους κατα τοπον των εθνων ανθρωπους επεισεν αποθεσθαι μεν την μανιαν,
ειρηναια δε φρονειν, ει μη η του Χριστου πιστις, και το του σταυρου σημειον; Τις δε
αλλος περι αθανασιας ουτως επιστωσατο τους ανθρωπους, ως ο του Χριστου
σταυρος, και η του σωματος αναστασις αυτου; 50.6 Καιπερ γαρ παντα ψευσαμενοι
Ἕλληνες, ομως ουκ ηδυνηθησαν αναστασιν των εαυτων ειδωλων πλασασθαι, ουκ
ενθυμουμενοι το συνολον, ει ολως δυνατον μετα θανατον ειναι παλιν το σωμα· εφ'
ωι και μαλιστα αν τις αυτους αποδεξηται, οτι τοιαυτα λογισαμενοι την μεν ασθενειαν
της εαυτων ειδωλολατριας ηλεγξαν, το δε δυνατον τωι Χριστωι παρεχωρησαν, ινα
και εκ τουτου γνωσθηι παρα πασι του Θεου Υιος.
51.1 Τις ουν ανθρωπων μετα θανατον η ολως ζων περι παρθενιας εδιδαξε,
και ουκ ενομισεν αδυνατον
ειναι την αρετην ταυτην εν ανθρωποις; Ἀλλ' ο
ημετερος Σωτηρ και των παντων Βασιλευς Χριστος τοσουτον ισχυσεν εν τηι περι
ταυτης διδασκαλιαι, ως και παιδια μηπω της νομιμης ηλικιας επιβαντα την υπερ τον
νομον επαγγελλεσθαι παρθενιαν. 51.2 Τις πωποτε ανθρωπων ηδυνηθη διαβηναι
τοσουτον, και εις Σκυθας και Αιθιοπας, η Περσας, η Ἀρμενιους, η Γοτθους, η τους
επεκεινα του Ὠκεανου λεγομενους, η τους υπερ την Ὑρκανιαν οντας, η ολως τους
Αιγυπτιους και Χαλδαιους παρελθειν, τους φρονουντας μεν μαγικα, δεισιδαιμονας
δε υπερ την φυσιν και αγριους τοις τροποις, και ολως κηρυξαι περι αρετης και
σωφροσυνης και της κατα ειδωλων θρησκειας, ως ο παντων Κυριος, η του Θεου
∆υναμις, ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος; 51.3 Ὃς ου μονον εκηρυξε δια των εαυτου
μαθητων, αλλα γαρ και επεισεν αυτους κατα διανοιαν, την μεν των τροπων
αγριοτητα μεταθεσθαι, μηκετι δε τους πατριους σεβειν θεους, αλλ' αυτον
επιγινωσκειν, και δι' αυτου τον Πατερα θρησκευειν. 51.4 Παλαι μεν γαρ ειδωλο
 
 
 

31
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λατρουντες, Ἕλληνες και βαρβαροι κατ' αλληλων επολε μουν, και ωμοι προς τους
συγγενεις ετυγχανον. Ουκ ην γαρ τινα το συνολον ουτε την γην ουτε την θαλασσαν
διαβηναι χωρις του την χειρα ξιφεσιν οπλισαι, ενεκα της προς αλληλους
ακαταλλακτου μαχης. 51.5 Και γαρ και η πασα του ζην αυτοις διαγωγη δι' οπλων
εγινετο, και ξιφος ην αυτοις αντι βακτηριας, και παντος βοηθηματος ερεισμα· καιτοι,
ως προειπον, ειδωλοις ελατρευον, και δαιμοσιν εσπενδον θυσιας, και ομως ουδεν εκ
της ειδωλων δεισιδαιμονιας ηδυνηθησαν οι τοιαυτα φρονουντες μεταπαιδευθηναι.
51.6 Ὅτε δε εις την Χριστου διδασκαλιαν μεταβεβηκασι, τοτε δη παραδοξως ως τωι
οντι κατα διανοιαν κατανυγεντες, την μεν ωμοτητα των φονων απεθεντο, και ουκ
ετι πολεμια φρονουσι, παντα δε αυτοις ειρηναια, και τα προς φιλιαν καταθυμια
λοιπον εστι. 52.1 Τις ουν ο ταυτα ποιησας, η τις ο τους μισουντας αλληλους εις
ειρηνην συναψας, ει μη ο αγαπητος του Πατρος Υιος, ο κοινος παντων Σωτηρ
Ἰησους Χριστος, ος τηι εαυτου αγαπηι παντα υπερ της ημων σωτηριας υπεστη; Και
γαρ και ανωθεν ην προφητευομενον περι της παρ' αυτου πρυτανευομενης ειρηνης,
λεγουσης της γραφης· «Συγκο ψουσι τας μαχαιρας αυτων εις αροτρα, και τας ζιβυνας
αυτων εις δρεπανα, και ου ληψεται εθνος επ' εθνος μαχαιραν, και ου μη μαθωσιν ετι
πολεμειν.» 52.2 Και ουκ απιστον γε τοιουτον, οπου και νυν οι το αγριον των τροπων
εμφυτον εχοντες βαρβαροι, ετι μεν θυοντες παρ' αυτοις τοις ειδωλοις, μαινονται
κατ' αλληλων, και χωρις ξιφους ουδεμιαν ωραν ανεχονται μενειν. 52.3 Ὅτε δε της
Χριστου διδασκαλιας ακουουσιν, ευθεως αντι μεν πολεμων εις γεωργιαν τρεπονται,
αντι δε του ξιφεσι τας χειρας οπλιζειν, εις ευχας εκτεινουσι· και ολως, αντι του
πολεμειν προς εαυτους, λοιπον κατα διαβολου και κατα δαιμονων οπλιζονται,
σωφροσυνηι και ψυχης αρετηι τουτους καταπολεμουντες. 52.4 Τουτο δε της μεν
θειοτητος του Σωτηρος εστι γνωρισμα· οτι ο μη δεδυνηνται εν ειδωλοις μαθειν οι
ανθρωποι, τουτο παρ' αυτου μεμαθηκασι· της δε δαιμονων και της ειδωλων
ασθενειας και ουθενειας ελεγχος ουκ ολιγος εστιν ουτος. Ειδοτες γαρ εαυτων οι
δαιμονες την ασθενειαν, δια τουτο συνεβαλον παλαι τους ανθρωπους καθ' εαυτων
πολεμειν, ινα μη παυσαμενοι της κατ' αλληλων εριδος, εις την κατα δαιμονων
μαχην επιστρεψωσιν. 52.5 Ἀμελει, μη πολεμουντες προς εαυτους, οι Χριστωι
μαθητευομενοι κατα δαιμονων τοις τροποις και ταις κατ' αρετην πραξεσιν
αντιπαρατασσονται, και τουτους μεν διωκουσι, τον δε τουτων αρχηγον διαβολον
καταπαιζουσιν, ωστε εν νεοτητι μεν σωφρονειν, εν πειρασμοις δε υπομενειν, εν
πονοις δε καρτερειν, και υβριζομενους μεν ανεχεσθαι, αποστερουμενους δε
καταφρονειν, και το γε θαυμαστον, οτι και θανατου καταφρονουσι, και γινονται
μαρτυρες Χριστου.
53.1 Και ινα εν ο και πανυ θαυμαστον εστι γνωρισμα της θειοτητος του
Σωτηρος ειπω· τις πωποτε ανθρωπος απλως η μαγος, η τυραννος, η βασιλευς, εφ'
εαυτου τοσουτον ηδυνηθη βαλειν, και καθ' ολης της ειδωλολατριας και πασης
δαιμονικης στρατιας και πασης μαγειας και πασης σοφιας Ἑλληνων, τοσουτον
ισχυοντων και ετι ακμαζοντων και εκπληττοντων παντας, αντιμαχεσθαι και μιαι
ροπηι κατα παντων αντιστηναι, ως ο ημετερος Κυριος, ο του Θεου αληθης Λογος, ος
αορατως εκαστου την πλανην ελεγχων, μονος παρα παντων τους παντας
ανθρωπους σκυλευει, ωστε τους μεν τα ειδωλα προσκυνουντας λοιπον αυτα
καταπατειν, τους δε μαγειαις θαυμασθεντας τας βιβλους κατακαιειν, τους δε σοφους
την των Ευαγγε λιων προκρινειν παντων ερμηνειαν. 53.2 Ους μεν γαρ προτερον
προσεκυνουν, τουτους καταλιμπανουσιν· ον δε εχλευαζον εσταυρωμενον· τουτον
προσκυνουσι Χριστον, Θεον αυτον ομολογουντες· Και οι μεν παρ' αυτοις λεγομενοι
θεοι τωι σημειωι του σταυρου διωκονται· ο δε σταυρωθεις Σωτηρ εν πασηι τηι
 
 
 

32
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικουμενηι Θεος αναγορευεται και
Θεου Υιος. Και οι μεν παρ' Ἕλλησι
προσκυνουμενοι θεοι ως αισχροι διαβαλλονται παρ' αυτων· οι δε την Χριστου
λαμβανοντες διδασκαλιαν, σωφρονεστερον εκεινων εχουσι τον βιον. 53.3 Ταυτα
ουν, και τα τοιαυτα, ει μεν ανθρωπινα εστι, δεικνυτω τις ο βουλομενος και τα των
προτερων τοιαυτα, και πειθετω. Ει δε μη ανθρωπων αλλα Θεου εργα ταυτα φαινεται
και εισι, δια τι τοσουτον ασεβουσιν οι απιστοι, μη επιγινωσκοντες τον ταυτα
εργασαμενον ∆εσποτην; 53.4 Ὅμοιον γαρ πασχουσιν, ως ει τις εκ των εργων της
κτισεως μη γινωσκοι τον τουτων δημιουργον Θεον. Ει γαρ εκ της εις τα ολα αυτου
δυναμεως εγινωσκον αυτου την θεοτητα, εγνωσαν αν οτι και τα δια του σωματος
εργα του Χριστου ουκ ανθρωπινα, αλλα του παντων Σωτηρος εστι του Θεου Λογου.
Γινωσκοντες δε ουτως, καθαπερ ειπεν ο Παυλος, «ουκ αν τον Κυριον της δοξης
εσταυρωσαν».
54.1 Ὥσπερ ουν ει τις αορατον οντα τηι φυσει τον Θεον και μηδολως
ορωμενον ει θελοι οραν, εκ των εργων αυτον καταλαμβανει και γινωσκει, ουτως ο
μη ορων τηι διανοιαι τον Χριστον, καν εκ των εργων του σωματος καταμανθανετω
τουτον, και δοκιμαζετω ει ανθρωπινα εστιν η Θεου. 54.2 Και εαν μεν ανθρωπινα ηι,
χλευαζετω· ει δε μη ανθρωπινα εστιν αλλα Θεου γινωσκεται, μη γελατω τα
αχλευαστα, αλλα μαλλον θαυμαζετω, οτι δια τοιουτου πραγματος ευτελους τα θεια
ημιν πεφανερωται, και δια του θανατου η αθανασια εις παντας εφθασε, και δια της
ενανθρωπησεως του Λογου η των παντων εγνωσθη προνοια, και ο ταυτης χορηγος
και ∆ημιουργος αυτος ο του Θεου Λογος. 54.3 Αυτος γαρ ενηνθρωπησεν, ινα ημεις
θεοποιηθωμεν· και αυτος εφανερωσεν εαυτον δια σωματος, ινα ημεις του αορατου
Πατρος εννοιαν λαβωμεν· και αυτος υπεμεινε την παρ' ανθρωπων υβριν, ινα ημεις
αφθαρσιαν κληρονομησωμεν. Ἐβλαπτετο μεν γαρ αυτος ουδεν, απαθης και
αφθαρτος και Αυτολογος ων και Θεος· τους δε πασχοντας ανθρωπους, δι' ους και
ταυτα υπεμεινεν, εν τηι εαυτου απαθειαι ετηρει και διεσωιζε. 54.4 Και ολως τα
κατορθωματα του Σωτηρος τα δια της ενανθρωπησεως αυτου γενομενα, τοιαυτα και
τοσαυτα εστιν, α ει διηγησασθαι τις εθελησειεν, εοικε τοις αφορωσιν εις το πελαγος
της θαλασσης και θελουσιν αριθμειν τα κυματα ταυτης. Ὡς γαρ ου δυναται τοις
οφθαλμοις περιλαβειν τα ολα κυματα, των επερχομενων παριοντων την αισθησιν
του πειραζοντος, ουτως και τωι βουλομενωι παντα τα εν σωματι του Χριστου
κατορθωματα περιλαβειν αδυνατον τα ολα καν τωι λογισμωι δεξασθαι, πλειονων
οντων των παριοντων αυτου την ενθυμησιν, ων αυτος νομιζει περιει ληφεναι. 54.5
Καλλιον ουν μη προς τα ολα αφορωντα λεγειν, ων ουδε μερος εξειπειν τις δυναται,
αλλ' ετι ενος μνημονευσαι, και σοι καταλιπειν τα ολα θαυμαζειν. Παντα γαρ επισης
εχει το θαυμα, και οποι δ' αν τις αποβλεψηι, εκειθεν του Λογου την θειοτητα βλεπων
υπερεκπληττεται.
55.1 Τουτο ουν μετα τα προειρημενα καταμαθειν σε αξιον εστιν και ως
αρχην των μη λεχθεντων θεσθαι, και θαυμασαι λιαν οτι του Σωτηρος
επιδημησαντος ουκ ετι μεν ηυξησεν η ειδωλολατρια, και η ουσα δε ελαττουται, και
κατ' ολιγον παυεται· και ουκ ετι μεν η Ἑλληνων σοφια προκοπτει, και η ουσα δε
λοιπον αφανιζεται· και δαιμονες μεν ουκ ετι φαντασιαις και μαντειαις και μαγειαις
απατωσι, μονον δε τολμωντες και επιχειρουντες καταισ-χυνονται τωι σημειωι του
σταυρου. 55.2 Και συλληβδην ειπειν, θεωρει πως η μεν του Σωτηρος διδασκαλια
πανταχου αυξει· πασα δε ειδωλολατρια και παντα τα εναντιουμενα τηι Χριστου
πιστει καθ' ημεραν ελαττουται και εξασθενει και πιπτει. Ουτω δε θεωρων προσκυνει
μεν τον επι παντων Σωτηρα και δυνατον Θεον Λογον· καταγινωσκε δε των
ελαττουμενων και αφανιζομενων υπ' αυτου. 55.3 Ὡς γαρ ηλιου παροντος ουκ ετι το
 
 
 

33
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκοτος ισχυει, αλλα και ει που εστι περιλειπομενον απελαυνεται· ουτως ελθουσης
της θειας επιφανειας του Θεου Λογου, ουκ ετι μεν ισχυει το των ειδωλων σκοτος,
παντα δε τα πανταχου της οικουμενης μερη τηι τουτου διδασκαλιαι καταλαμπεται.
55.4 Και ωσπερ βασιλευοντος τινος και μη φαινομενου εν τινι χωραι, αλλ' ενδον
οντος εν τωι εαυτου οικωι, πολλακις τινες ατακτοι καταχρωμενοι τηι τουτου
αναχωρησει εαυτους αναγορευ-ουσι, και εκαστος κατασχηματισαμενος τους
ακεραιους φαντασιοκοπει ως βασιλευς, και ουτως πλανωνται οι ανθρωποι τωι
ονοματι, ακουοντες μεν ειναι βασιλεα, ουχ ορωντες δε αυτον, δια το μαλιστα μηδε
δυνασθαι αυτους εσω του οικου χωρησαι, επειδαν δε ο αληθως βασιλευς προελθηι
και φανηι, τοτε οι μεν απατωντες ατακτοι ελεγχονται τηι τουτου παρουσιαι, οι δε
ανθρωποι ορωντες τον αληθως βασιλεα, καταλιμπανουσι τους παλαι πλανωντας
αυτους· 55.5 ουτως και παλαι μεν ηπατων οι δαιμονες τε και ανθρωποι, Θεου τιμην
εαυτοις περιτιθεντες· οτε δε επεφανη ο του Θεου Λογος εν σωματι, και εγνωρισεν
ημιν τον εαυτου Πατερα, τοτε δη η μεν των δαιμονων απατη αφανιζεται και
παυεται· οι δε ανθρωποι, αφορωντες εις τον αληθινον του Πατρος Θεον Λογον,
καταλιμπανουσι τα ειδωλα, και λοιπον επιγινωσκουσι τον αληθινον Θεον. 55.6
Τουτο δε γνωρισμα του ειναι τον Χριστον Θεον Λογον και Θεου ∆υναμιν εστι· των
γαρ ανθρωπινων παυομενων, και μενοντος του ρηματος του Χριστου, δηλον εστι
παρα πασι, τα μεν παυομενα ειναι προσκαιρα, τον δε μενοντα ειναι Θεον και Θεου
Υιον αληθινον μονογενη Λογον.
56.1 Ταυτα μεν σοι παρ' ημων δι' ολιγων, οσον προς στοιχειωσιν και
χαρακτηρα της κατα Χριστον πιστεως και της θειας αυτου προς ημας επιφανειας,
ανατεθεισθω, ω φιλοχριστε ανθρωπε, συ δε την προφασιν εκ τουτων λαβων, ει
εντυγχανοις τοις των γραφων γραμμασι, γνησιως αυτοις εφιστανων τον νουν,
γνωσηι παρ' αυτων τελειοτερον μεν και τρανοτερον των λεχθεντων την ακριβειαν.
56.2 Ἐκειναι μεν γαρ δια θεολογων ανδρων παρα Θεου ελαλη-θησαν και εγραφησαν.
Ἡμεις δε παρα των αυταις εντυγ-χανοντων θεολογων διδασκαλων, οι και μαρτυρες
της Χριστου θεοτητος γεγονασι, μαθοντες μεταδιδομεν και τηι σηι φιλομαθειαι. 56.3
Γνωσηι δε και την δευτεραν αυτου παλιν προς ημας ενδοξον και θειαν αληθως
επιφανειαν, οτε ουκ ετι μετ' ευτελειας, αλλ' εν τηι ιδιαι δοξηι· οτε ουκ ετι μετα
ταπεινοτητος, αλλ' εν τηι ιδιαι μεγαλειοτητι· οτε ουκ ετι παθειν, αλλα λοιπον του
ιδιου σταυρου τον καρπον αποδουναι πασιν ερχεται, φημι δη την αναστασιν και την
αφθαρσιαν· και ουκ ετι μεν κρινεται, κρινει δε τους παντας, προς α εκαστος επραξε
δια του σωματος, ειτε αγαθα, ειτε φαυλα· ενθα τοις μεν αγαθοις αποκειται βασιλεια
ουρανων, τοις δε τα φαυλα πραξασι, πυρ αιωνιον και σκοτος εξωτερον. 56.4 Ουτω
γαρ και αυτος ο Κυριος φησι· «Λεγω υμιν, απ' αρτι οψεσθε τον Υιον του ανθρωπου
καθημενον εκ δεξιων της δυναμεως, και ερχομενον επι των νεφελων του ουρανου,
εν τηι δοξηι του Πατρος.» 56.5 ∆ιο δη και σωτηριος εστι λογος ευτρεπιζων ημας εις
εκεινην την ημεραν και λεγων· «Γινεσθε ετοιμοι και γρηγορειτε, οτι ηι ουκ οιδατε
ωραι ερχεται.» Κατα γαρ τον μακαριον Παυλον, «τους παντας ημας παραστηναι δει
εμπροσθεν του βηματος του Χριστου, ινα κομισηται εκαστος, προς α δια του σωματος
επραξεν, ειτε αγαθον, ειτε φαυλον».
57.1 Ἀλλα προς την εκ των γραφων ερευναν και γνωσιν αληθη, χρεια βιου
καλου και ψυχης καθαρας και της κατα Χριστον αρετης, ινα δι' αυτης οδευσας ο νους
τυχειν ων ορεγεται και καταλαβειν δυνηθηι, καθ' οσον εφικτον εστι τηι ανθρωπων
φυσει περι του Θεου Λογου μανθανειν. 57.2 Ἄνευ γαρ καθαρας διανοιας και της προς
τους αγιους του βιου μιμησεως, ουκ αν τις καταλαβειν δυνηθειη τους των αγιων
λογους. 57.3 Ὥσπερ γαρ ει τις εθελησειεν ιδειν το του ηλιου φως, παντως τον
 
 
 

34
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οφθαλμον αποσμηχει και λαμπρυνει, σχεδον ομοιον τωι ποθουμενωι εαυτον διακαθαιρων, ινα ουτως φως γενομενος ο οφθαλμος το του ηλιου φως ιδηι, η ως ει τις
θελησειεν ιδειν πολιν η χωραν, παν-τως επι τον τοπον αφικνειται της θεας ενεκεν·
ουτως ο θελων των θεολογων την διανοιαν καταλαβειν, προαπονιψαι και
προαποπλυναι τωι βιωι την ψυχην οφειλει, και προς αυτους τους αγιους αφικεσθαι τηι
ομοιοτητι των πραξεων αυτων, ινα συν αυτοις τηι αγωγηι της συζησεως γενομενος,
τα και αυτοις αποκαλυφθεντα παρα Θεου κατανοησηι, και λοιπον ως εκεινοις
συναφθεις εκφυγηι μεν τον των αμαρτωλων κινδυνον και το τουτων πυρ εν τηι
ημεραι της κρισεως, απολαβηι δε τα τοις αγιοις αποκειμενα εν τηι των ουρανων
βασιλειαι, «α οφθαλμος ουκ ειδεν, ουδε ους ηκουσεν, ουδε επι καρδιαν ανθρωπων
ανεβη, οσα ητοιμασται τοις» κατ' αρετην βιουσι, και «αγαπωσι τον Θεον» και
Πατερα, εν Χριστωι Ἰησου Κυριωι ημων, δι' ου και μεθ' ου αυτωι τωι Πατρι συν αυτωι
τωι Υιωι εν αγιωι Πνευματι, τιμη και κρατος και δοξα εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

 
 
 

35
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


