De decretis Nicaenae synodi
Του αγιου Ἀθανασιου· οτι η εν Νικαιαι συνοδος εωρακυια την
πανουργιαν των περι Ευσεβιον εξεθετο πρεποντως και ευσεβως κατα
της αρειανης αιρεσεως τα ορισθεντα.
1.1 Καλως εποιησας δηλωσας μοι την γενομενην παρα σου ζητησιν προς τους
τα Ἀρειου πρεσβευοντας, εν οις ησαν και των Ευσεβιου τινες εταιρων και πλειστοι δε
των τα της εκκλησιας φρονουντων αδελφων. την μεν ουν σην φιλοχριστον νηψιν
απε δεξαμην καλως διελεγξασαν την της αιρεσεως ασεβειαν, την δ' εκεινων
αναισχυντιαν τεθαυμακα, οτι καιτοι των Ἀρειανων λογισμων δειχθεντων σαθρων
τε και ματαιων, αλλα και παρα παντων αυτοι καταγνωσθεντες επι πασηι
κακοφροσυνηι, ομως και μετα ταυτα διεγογγυζον κατα τους Ἰουδαιους λεγοντες·
διατι οι εν τηι Νικαιαι συνελθοντες εγραψαν 1.2 αγραφους λεξεις το εκ της ουσιας και
το ομοουσιον; συ μεν ουν ως λογιος ανηρ και ουτως αυτους σχηματιζομενους ουδεν
ηττον απεδειξας κενολογουντας. εκεινοι δε ουδεν ξενον της εαυτων κακονοιας
πραττουσι πλαττομενοι προφασεις. εισι γαρ ποικιλοι και παλιμβολοι τας γνωμας ως
οι χαμαιλεοντες εν τοις χρωμασι, και ελεγχομενοι μεν ερυθριωσιν, ανακρινομενοι
δε απορουσι και λοιπον αναιδευομενοι προφασιζονται. αν δε τις αυτους και εν
τουτοις διελεγξηι, καμνουσιν εως αν επινοησωσι τα μη οντα και 1.3 κατα το
γεγραμμενον λογισωνται ματαια, ινα μονον διαμεινωσιν ασεβουντες. το δε τοιουτον
επιχειρημα ουδεν ετερον εστιν η γνωρισμα μεν αντικρυς της αλογιας αυτων, μιμησις
δε καθα προειπον της ιουδαικης κακοηθειας. και γαρ ελεγχομενοι κακεινοι παρα της
αληθειας και μη δυναμενοι προς αυτην αντιβλεπειν επροφασιζοντο λεγοντες· «τι
ποιεις συ σημειον, ινα ιδωμεν και πιστευσωμεν σοι; τι εργαζηι;» καιτοι σημειων
τοσου των γενομενων, ωστε λεγειν και αυτους· «τι ποιουμεν, οτι ουτος ο ανθρωπος
πολλα ποιει σημεια;» νεκροι γαρ ηγειροντο, χωλοι περιεπατουν, τυφλοι ανεβλεπον,
λεπροι εκαθαρι ζοντο, και το υδωρ οινος εγινετο, και απο πεντε αρτων εκορεσθησαν
πεντακισχιλιοι. 1.4 και οι μεν παντες εθαυμαζον και προσεκυνουν τον κυριον,
ομολογουντες εν αυτωι πλη ρουσθαι τας προφητειας και αυτον ειναι θεον του θεου
τον υιον· μονοι δε οι Φαρισαιοι, ει και λαμπροτερα ηλιου φαινομενα ην τα σημεια,
ομως παλιν εγογγυζον ως αμαθεις και ελεγον· «διατι συ ανθρωπος ων ποιεις
σεαυτον θεον;» αφρονες και τωι οντι τυφλοι την 1.5 διανοιαν. δεον το εμπαλιν
αυτους λεγειν· διατι συ θεος ων ανθρωπος γεγονας; τα γαρ εργα θεον αυτον
εδεικνυεν, ινα την μεν αγαθοτητα του πατρος προσκυνησωσι, την δε δι' ημας αυτου
οικονομιαν θαυμασωσι. τουτο μεν ουτε ελεγον, αλλ' ουτε τα γινομενα βλεπειν
εβουλοντο. η εβλεπον μεν –εξ αναγκης γαρ ην οραν αυτα– παλιν δε εγογγυζον
μεταβαλλομενοι· διατι εν τωι σαββατωι θεραπευεις τον παραλυτικον, 1.6 και τον εκ
γενετης τυφλον τοτε ποιεις αναβλεπειν; τουτο δε προφασις παλιν ην και μονον
γογγυσμος. και γαρ εν ταις αλλαις ημεραις θεραπευοντος του κυριου πασαν νοσον
και πασαν μαλακιαν εκεινοι συνηθως εμεμφοντο και μαλλον ηθελον αθεοτητος 1.7
εχειν υπονοιαν τον Βεελζεβουλ ονομαζοντες η αρνησασθαι την ιδιαν πονηριαν.
αλλα και ουτως του σωτηρος πολυμερως και πολυτροπως δεικνυοντος εαυτου την
θεοτητα και ευαγγελιζομενου πασι τον πατερα ουδεν ηττον ωσπερ εις κεντρα
λακτιζοντες αντε λεγον εκεινοι μωρολογουντες, ινα μονον κατα την θειαν
παροιμιαν προφασεις εφευρισκοντες χωρισωσιν εαυτους απο της αληθειας.
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2.1 Ἰουδαιοι μεν ουν οι τοτε τοιαυτα πονηρευομενοι και αρνουμενοι τον
κυριον εικοτως των τε νομων και της προς τους πατερας επαγγελιας εξω γεγονασι.
και Ἀρειανοι δε νυν ιουδαιζοντες ταυτον μοι δοκουσι πασχειν τωι Καιαφαι και τοις
τοτε Φαρισαιοις· ουδεν γαρ ορωντες ευλογον εχουσαν εαυτων την αιρεσιν
προφασεις επινοουσι, διατι τουτο και 2.2 μη τουτο γεγραπται; και μητοι θαυμασηις, ει
τοιαυτα νυν μηχανωνται. μετ' ολιγον γαρ και εις υβρεις εκτραπησονται και μετα
ταυτα την σπειραν και τον χιλιαρχον απειλη σουσιν· εν τουτοις γαρ εστιν αυτων η
δοκουσα συστασις της κακοδοξιας. τον γαρ του 2.3 θεου λογον αρνουμενοι εικοτως
και λογου παντος εισιν ερημοι. ταυτα γουν ειδως ουδεν αν απεκριναμην ερωτωσιν
εκεινοις. επειδη δε η ση διαθεσις απηιτησε γνωναι τα εν τηι συνοδωι πραχθεντα, ουχ
υπερεθεμην· αλλ' ευθυς, ως τοτε γεγονε, δεδηλωκα δειξας δι' ολιγων, οσον ευσεβους
φρονησεως η αρειανη αιρεσις εστερηται και μονον προφασεις 2.4 πλαττονται. σκοπει
δε και συ, αγαπητε, ει μη ουτως εχει. ει θαρρουσιν οις εφευρον αυτοι κακοις
επισπειραντος αυτοις του διαβολου την κακοφροσυνην, απολογεισθωσαν περι ων
εγκληθεντες απεδειχθησαν αιρετικοι, και τοτε λοιπον αιτιασθωσαν, ει δυναν ται, τα
κατ' αυτων ορισθεντα. ουδεις γαρ ελεγχθεις επι φονωι και μοιχειαι μετα την δικην
χωραν εχει την αποφασιν του κριναντος αιτιασθαι, διατι μη ουτως αλλ' εκεινως
ελαλησε. τουτο γαρ ουκ ελευθεροι τον κριθεντα, αλλα και μαλλον αυτου το εγκλημα
δια την 2.5 προπετειαν και την τολμαν επαυξανει. ουκουν και ουτοι η δεικνυτωσαν
το φρο νημα εαυτων ευσεβες –κατηγορηθεντες γαρ ηλεγχθησαν, ου μεμψαμενοι
προτερον· και δικαιον εστι τους αιτιαθεντας μηδεν ετερον ποιειν η απολογεισθαι– η
ει το συνειδος εχουσι ρυπαρον και συνορωσιν εαυτους ασεβουντας, μη αιτιασθωσαν
α αγνοουσιν, 2.6 ινα μη και διπλουν ασεβειας εγκλημα και απαιδευσιας
απενεγκωνται μεμψιν. εξε ταζετωσαν δε μαλλον φιλομαθως, ιν' επιγνοντες α
προτερον ηγνοουν, απονιψωνται τας εαυτων ασεβεις ακοας τωι της αληθειας ναματι
και τοις της ευσεβειας δογμασιν. ουτω γαρ και εν τηι κατα Νικαιαν συνοδωι γεγονε
τοις περι Ευσεβιον.
3.1 Ὡς εφιλονεικουν ασεβουντες και θεομαχειν επεχειρουν, τα μεν λεγομενα
παρ' αυτων ασεβειας ην μεστα, οι δε συνελθοντες επισκοποι, ησαν δε πλεον η
ελαττον τρια κοσιοι, πραιως και φιλανθρωπως απηιτουν αυτους, περι ων ελεγον
διδοναι λογον και αποδειξεις ευσεβεις. ως δε και μονον φθεγγομενοι
κατεγινωσκοντο και προς εαυτους διεμαχοντο πολλην ορωντες της εαυτων
αιρεσεως την αποριαν, αχανεις μεν εμενον ουτοι 3.2 και δια της σιωπης ωμολογουν
την επι τηι κενοδοξιαι αυτων αισχυνην. οι τοινυν επισκοποι λοιπον ανελοντες τα
παρ' αυτων επινοηθεντα ρηματα ουτως εξεθεντο κατ' αυτων την υγιαινουσαν και
εκκλησιαστικην πιστιν· παντων τε υπογραψαντων υπε γραψαν και οι περι Ευσεβιον
τουτοις τοις ρημασιν, οις αιτιωνται νυν ουτοι· λεγω δη τωι εκ της ουσιας και τωι
ομοουσιωι, και οτι μητε κτισμα η ποιημα μητε των γενητων 3.3 εστιν ο του θεου υιος,
αλλα γεννημα εκ της ουσιας του πατρος εστιν ο λογος. και το γε παραδοξον,
Ευσεβιος ο απο Καισαρειας της Παλαιστινης, καιτοι προ μιας αρνουμενος, ομως
υστερον υπογραψας επεστειλε τηι εκκλησιαι εαυτου, λεγων ταυτην ειναι της εκ
κλησιας την πιστιν και των πατερων την παραδοσιν, πασι τε φανερως εδειξεν, οτι
προ 3.4 τερον εσφαλλοντο και ματην εφιλονεικουν προς την αληθειαν. ει γαρ και
ηισχυνθη τοτε ταυταις ταις λεξεσι γραψαι και ως ηθελησεν αυτος απελογησατο τηι
εκκλησιαι, αλλα γε δια της επιστολης το ομοουσιον και το εκ της ουσιας μη
αρνησαμενος φανερως τουτο σημαναι βουλεται. και πεπονθε τι δεινον· ως γαρ
απολογουμενος κατηγορησε λοιπον των Ἀρειανων, οτι γραψαντες «ουκ ην ο υιος
πριν γεννηθηναι» ουκ ηθελον 3.5 αυτον ειναι ουδε προ της κατα σαρκα γεννησεως.
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τουτο οιδε και Ἀκακιος, αν μη και αυτος φοβηθεις νυν δια τον καιρον
υποκρινηται και αρνησηται την αληθειαν. υπεταξα γουν εν τωι τελει την επιστολην
Ευσεβιου, ινα εκ ταυτης γνωις των τε χρι στομαχων και κατα περιττον την Ἀκακιου
προς τους εαυτων διδασκαλους αγνωμοσυνην.
4.1 Πως τοινυν ουκ αδικουσιν ουτοι καν ενθυμουμενοι μονον αντιλεγειν τηι
τοσαυτηι και οικουμενικηι συνοδωι; πως ου παρανομουσι τολμωντες αντιβλεπειν τοις
καλως ορι σθεισι κατα της αρειανης αιρεσεως και μαρτυρουμενοις υπο των αυτους
προτερον ασεβειν 4.2 διδαξαντων; ει δε και μετα το υπογραψαι μετεβαλοντο οι περι
Ευσεβιον και ως κυνες εις το ιδιον εξεραμα της ασεβειας επεστρεψαν, πως ουχι και
μαλλον αξιοι μισους οι νυν αντιλεγοντες, οτι την ελευθεριαν της εαυτων ψυχης
αλλοις προπινοντες τουτους και καθηγεμονας της αιρεσεως εχειν εθελουσιν,
ανθρωπους, ως ειπεν ο Ἰακωβος, «διψυχους και ακαταστατους οντας εν πασαις ταις
οδοις αυτων», και μη μιαν μεν εχοντας γνωμην, αλλοτε δε αλλως
μεταβαλλομενους, και νυν μεν επαινουντας ο λεγουσι, μετ' ολιγον δε ψεγοντας
οπερ ειρηκασι, και παλιν επαινουντας οπερ προ μικρου διεβαλλον. 4.3 τουτο δε, ως ο
Ποιμην ειρηκεν, εκγονον εστι διαβολου και καπηλων δε μαλλον και ου διδασκαλων
εστι γνωρισμα. εστι γαρ, ως οι πατερες παραδεδωκασιν, οντως διδασκαλια και
διδασκαλων αληθων τουτο τεκμηριον το τα αυτα αλληλοις ομολογειν και μη αμ
φισβητειν μητε προς εαυτους μητε προς τους εαυτων πατερας. οι γαρ μη τουτον δια
4.4 κειμενοι τον τροπον μοχθηροι μαλλον και ουκ αληθεις αν καλοιντο διδασκαλοι.
Ἕλ ληνες γουν ουχ ομολογουντες τα αυτα, αλλα και προς αλληλους
αμφισβητουντες, ουκ αληθη την διδασκαλιαν εχουσιν· οι δε αγιοι και τωι οντι της
αληθειας κηρυκες αλλη λοις τε συμφωνουσι και ου διαφερονται προς εαυτους. ει
γαρ και διαφοροις χρονοις γεγονασιν, αλλ' εις ταυτον αλληλοις ορμωσιν ενος οντες
του θεου προφηται και τον αυτον συμφωνως ευαγγελιζομενοι λογον.
5.1 α γουν Μωσης εδιδασκε, ταυθ' Ἁβρααμ εφυλαττεν· α δε Ἁβρααμ
εφυλαττε,ταυτα Νωε και Ἐνωχ εγινωσκον διακριναντες καθαρα και ακαθαρτα και
ευαρεστοι γινομενοι τωι θεωι. και γαρ και Ἄβελ ουτως εμαρτυρησεν επισταμενος
ταυτα, απερ ην μαθων παρα του Ἀδαμ του και αυτου μαθοντος παρα κυριου, ος και
επι συντελειαι των αιωνων ελθων εις αθετησιν της αμαρτιας ελεγεν· «ουκ εντολην
καινην διδωμι 5.2 υμιν, αλλ' εντολην παλαιαν, ην ηκουσατε απ' αρχης». δια τουτο
και ο παρ' αυτου μαθων ο μακαριος αποστολος Παυλος τα μεν εκκλησιαστικα
διατυπων ουδε διακονους ηθελησεν ειναι διλογους, μητι γε επισκοπους, τοις δε
Γαλαταις επιπληττων απεφηνατο καθολου λεγων· «ει τις υμας ευαγγελιζεται παρ' ο
παρελαβετε, αναθεμα εστω, καθως προειρηκα, και παλιν λεγω· αλλα και εαν ημεις η
αγγελος εξ ουρανου ευαγγελισηται 5.3 υμας παρ' ο παρελαβετε, αναθεμα εστω». του
τοινυν αποστολου ταυτα λεγοντος η και ουτοι τους περι Ευσεβιον μεταβαλλομενους
και λεγοντας ετερα παρα τα υπεγραψαν αναθεμα ποιειτωσαν, η ει γινωσκουσιν
αυτους καλως υπογραψαντας, μη γογγυζετωσαν κατα της τηλικαυτης συνοδου. ει δε
μητε τουτο μητ' εκεινο ποιουσι, δηλοι εισι και αυτοι παντι ανεμωι και κλυδωνι
περιφερομενοι και μη ταις ιδιαις αλλα αλλοτριαις ελκομενοι 5.4 γνωμαις. τοιουτοι
δε οντες ουδε νυν τοιαυτας προβαλλομενοι προφασεις αξιοπιστοι εισιν, αλλα και
παυεσθωσαν αιτιωμενοι α μη γινωσκουσι· ταχα δε ουδε διακρινειν ειδοτες απλως
«το μεν πονηρον λεγουσι καλον, το δε καλον πονηρον, και νομιζουσι το μεν πικρον
5.5 ειναι γλυκυ, το δε γλυκυ πικρον». αμελει τα μεν κριθεντα κακα και
αποδοκιμασθεντα κρατειν εθελουσι, τα δε καλως ορισθεντα βιαζονται διαβαλλειν.
εδει μεν ουν μηθ' ημας ετι τινα τουτων απολογον ποιεισθαι και προς τας ματαιας
αυτων προφασεις αποκρι νεσθαι μητ' εκεινους ετι φιλονεικειν, αλλα συντιθεσθαι,
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οις υπεγραψαν οι ηγεμονες της αιρεσεως αυτων, ειδοτας ως η μεν μετα ταυτα
μεταβολη των περι Ευσεβιον υποπτος 5.6 εστι και κακοηθης. το δε υπογραψαι μετα
το δυνηθηναι καν το βραχυτατον απολο γησασθαι τουτο δεικνυσιν αληθως ασεβη
την αρειανην αιρεσιν. και γαρ ου προτερον υπεγραψαν, ει μη κατεγνωσαν αυτης· και
ου προτερον κατεγνωσαν, ει μη πανταχοθεν απορησαντες ηισχυνθησαν· ωστε το
μεταβαλλεσθαι της εις ασεβειαν φιλονεικιας ελεγχος 5.7 εστι. διο εδει μεν, καθαπερ
ειρηται, και τουτους ηρεμειν. επειδη δε δεινοι προς αναισχυντιαν εισι, και
νομιζουσιν ισως αυτοι μαλλον εκεινων δυνασθαι προστηναι της διαβολικης ταυτης
ασεβειας. ει και εφθασα δια της προτερας επιστολης της προς σε γρα φεισης
πλατυτερωι τωι κατ' αυτων ελεγχωι κεχρημενος, ομως φερε και νυν τουτους ωσπερ
εκεινους καθ' εκαστον των υπ' αυτων λεγομενων εξετασωμεν. δειχθησεται γαρ
ουδεν ηττον και νυν ουχ υγιης, αλλα τις δαιμονιωδης αυτων η αιρεσις.
6.1 Φασι τοινυν, ωσπερ κακεινοις εδοκει, και τετολμηκασι λεγειν· «ουκ αει
πατηρ, ουκ αει υιος· ουκ ην γαρ ο υιος πριν γεννηθηι, αλλ' εξ ουκ οντων γεγονε και
αυτος· διο και ουκ αει πατηρ ο θεος γεγονε του υιου, αλλ' οτε γεγονε και εκτισθη ο
υιος, τοτε και ο θεος εκληθη πατηρ αυτου. κτισμα γαρ εστι και ποιημα ο λογος και
ξενος και ανομοιος κατ' ουσιαν του πατρος εστιν· ουτε δε φυσει και αληθινος λογος
του πατρος εστιν ο υιος ουτε η μονη και αληθινη σοφια αυτου εστιν, αλλα κτισμα
και εις των ποιηματων ων καταχρηστικως λεγεται λογος και σοφια. λογωι γαρ τωι
οντι εν τωι θεωι γεγονε και 6.2 αυτος ωσπερ και τα παντα· διο ουδε αληθινος θεος
εστιν ο υιος». εγω δε τουτο πρωτον και τουτους ερωτησαι βουλομαι, τι εστιν ολως
υιος, και τινος εστι το ονομα τουτο σημαντικον, ιν' ουτως αυτοι τα λεγομενα παρ'
αυτων καν ουτως νοησαι δυνη 6.3 θωσιν. η μεν γαρ θεια γραφη διπλην την εκ του
ονοματος τουτου διανοιαν ημιν σημαινει, μιαν μεν περι ων Μωυσης εν τωι νομωι
φησιν· «εαν εισακουσητε της φωνης κυριου του θεου υμων, φυλασσειν πασας τας
εντολας αυτου, οσα εγω εντελλομαι σοι σημερον, ποιειν το καλον και αρεστον
ενωπιον κυριου του θεου σου, υιοι εστε κυριου του θεου ημων», καθως και εν τωι
ευαγγελιωι φησιν ο Ἰωαννης· «οσοι δε ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα
θεου γενεσθαι»· ετεραν δε διανοιαν, καθ' ην Ἰσαακ του 6.4 Ἁβρααμ εστιν υιος και ο
Ἰακωβ του Ἰσαακ και οι πατριαρχαι του Ἰακωβ. αυτοιδε κατα ποιαν αρα τουτων
νομισαντες ειναι τον του θεου υιον τοιαυτα περι αυτου μυθο λογουσιν; εις γαρ την
αυτην ασεβειαν ευ οιδ' οτι συνδραμουνται τοις περι Ευσεβιον. ει μεν ουν κατα την
πρωτην, οιοι εισιν οι εκ βελτιωσεως τροπων επικτωμενοι την του ονοματος χαριν
και λαμβανοντες εξουσιαν, ινα υιοι θεου γενωνται (τουτο γαρ ελεγον κακεινοι),
ουδεν διαφερειν ημων δοξειεν ουδε μονογενης αν ειη εξ αρετης και αυτος εσχη 6.5
κως την του υιος προσηγοριαν. καν γαρ, ως φασι, προγνωσθεις εσεσθαι τοιουτος
προλαμβανηι και αμα τωι γενεσθαι δεχηται το τε ονομα και την του ονοματος δοξαν,
αλλ' ουδεν διοισει των μετα τας πραξεις λαμβανοντων το ονομα, εως ουτω και
αυτος 6.6 υιος ειναι μεμαρτυρηται. και γαρ Ἀδαμ προλαμβανων την χαριν και αμα
τωι γε νεσθαι τεθεις εν τωι παραδεισωι ουδεν διηνεγκεν ουτε του Ἐνωχ, ος μετα
χρονον της γενεσεως ευαρεστησας μετετεθη, ουτε του αποστολου και αυτου μετα τας
πραξεις αρ παγεντος εις τον παραδεισον, αλλ' ουδε του ποτε ληιστου, ος δια την
ομολογιαν επαγ γελιαν ελαβεν ευθυς εις τον παραδεισον εσεσθαι.
7.1 Ἀλλ' εν τουτοις διωκομενοι λεξουσιν ισως, ο πολλακις λεγοντες
ηισχυνθησαν· «ουτως νομιζομεν τον υιον πλεον εχειν παρα τα αλλα και δια τουτο
μονογενη λεγεσθαι, οτι μονος μεν αυτος υπο μονου του θεου γεγονε, τα δ' αλλα
παντα παρα του θεου δια του υιου εκτισθη». τις αρα ταυτην υμιν την μωραν και
καινην επινοιαν υπεβαλεν, ινα ειπητε· «τον μεν υιον μονον μονος ο πατηρ
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτουργησε, τα δ' αλλα παντα δια του υιου 7.2 γεγονεν ως δι' υπουργου»; ει μεν γαρ
δια το καμνειν ηρκεσθη μονον αυτουργησαι τον υιον ο θεος, τα δ' αλλα ουκετι,
ασεβες τοιαυτα περι του θεου λογιζεσθαι μαλιστα τους ακουσαντας Ἡσαιου
λεγοντος· «θεος αιωνιος, θεος ο κατασκευασας τα ακρα της γης, ου πεινασει ουδε
κοπιασει ουδε εστιν εξευρεσις της φρονησεως αυτου». και γαρ μαλλον αυτος τοις
πεινωσι διδωσιν ισχυν και δια του λογου εαυτου τους καμνοντας αναπαυει. 7.3 ει δε
ως ταπεινον απηξιωσεν αυτος τα μετα τον υιον αυτουργησαι, και τουτο μεν ασε βες.
ουκ εστι γαρ τυφος εν τωι θεωι, ος γε μετα του Ἰακωβ εις Αιγυπτον κατερχεται, και
δια μεν τον Ἁβρααμ διορθουται τον Ἀβιμελεχ χαριν της Σαρρας, τωι δε Μωυσηι
ανθρωπωι οντι στομα κατα στομα λαλει, και εις μεν το Σινα ορος κατερχεται, τωι δε
λαωι 7.4 συνεπολεμει κρυφαιαι χαριτι τον Ἀμαληκ. ψευδεσθε δε ομως και τουτο
λεγοντες· «αυτος γαρ εποιησεν ημας, και ουχ ημεις»· αυτος τε εστιν ο δια του λογου
εαυτου τα παντα τα τε μικρα και τα μεγαλα ποιησας, και ουκ εστι διελειν την κτισιν,
ωστε ειπειν τουτο μεν του πατρος, τουτο δε του υιου, αλλ' ενος εστι θεου ως χειρι
χρωμενου τωι ιδιωι λογωι και εν αυτωι ποιουντος τα παντα, και τουτ' αυτος μεν ο θεος
δεικνυς ελεγεν· «η χειρ μου εποιησε ταυτα παντα». ο δε Παυλος τουτο μαθων
εδιδασκεν· «εις θεος εξ 7.5 ου τα παντα, και εις κυριος Ἰησους Χριστος δι' ου τα
παντα». αυτος γουν αει και νυν λεγει τωι μεν ηλιωι και ανατελλει, ταις δε νεφελαις
εντελλεται και βρεχει επι μιαν μεριδα, εφ' ην δε ου βρεχει, ξηραινεται. και την μεν
γην κελευει τους καρπους αποδιδοναι, τον δε Ἰερεμιαν εν τηι κοιλιαι πλαττει. ει δε
ταυτα νυν αυτος ποιει, ουκ εστιν αμφιβολον, οτι και κατα την αρχην ουκ απηξιωσεν
αυτος τα παντα δια του λογου ποιησαι· μερη γαρ των ολων εστι ταυτα.
8.1 Ει δε οτι μη εδυνατο τα λοιπα κτισματα της ακρατου χειρος του αγενητου
την εργασιαν βασταξαι, μονος ο υιος υπο μονου του θεου γεγονε, τα δ' αλλα ως δι'
υπουργου και βοηθου του υιου γεγονε· και τουτο γαρ Ἀστεριος ο θυσας εγραψεν, ο
δε Ἄρειος μεταγραψας δεδωκε τοις ιδιοις και λοιπον ως καλαμωι τεθραυσμενωι
χρωνται τωι ρηματιωι 8.2 τουτωι αγνοουντες το εν αυτωι σαθρον οι παραφρονες. ει
γαρ αδυνατον ην τα γενητα βασταξαι την χειρα του θεου–εστι δε καθ' υμας ο υιος εις
των γενητων–πως αυτος ηδυνηθη γενεσθαι παρα μονου του θεου; και ει ινα τα
γενητα γενηται, μεσιτου γεγονε χρεια, γενητος δε καθ' υμας εστιν ο υιος, εδει και
προ αυτου μεσον τινα ειναι, ινα κτισθηι. του δε μεσιτου παλιν και αυτου κτισματος
τυγχανοντος αραρεν οτι κακεινος εδεετο μεσιτου ετερου προς την ιδιαν συστασιν.
καν τις αλλον επινοησηι, προεπινοησει τον εκεινου μεσιτην, ωστε και εις απειρον
εκπεσειν. ουτω δε αει του μεσιτου ζητουμενου ουδε η κτισις συστηναι δυνησεται δια
το μη δυνασθαι, ως λεγετε, μηδενα των γενητων βασταξαι 8.3 την ακρατον χειρα
του αγενητου. ει δε το ατοπον τουτο συνορωντες αρχεσθε λεγειν, οτι ο υιος κτισμα
ων ικανος γεγονεν, ωστε υπο του αγενητου γενεσθαι, εξ αναγκης και τα αλλα παντα
γενητα οντα δυνατα ην παρα του αγενητου υπουργηθηναι· κτισμα γαρ καθ' υμας
κακεινος ωσπερ ουν και ταυτα παντα εστι. και περιττη λοιπον του λογου η γενεσις
κατα την ασεβη και μωραν υμων επινοιαν, αυταρκους οντος του θεου τα παντα
αυτουργειν παντων τε των γενητων δυναμενων την ακρατον χειρα 8.4 βασταξαι του
θεου. ανοητου δη ουσης αυτων της τοιαυτης φρενοβλαβειας, ιδωμεν ει μη και το
λεγομενον τουτο των ασεβων το σοφισμα πλεον των αλλων αυτων αλογω τερον
αναφανειη. Ἀδαμ μονος υπο μονου του θεου δια του λογου γεγονεν. αλλ' ουκ εν τωι
παλιν τον Ἀδαμ πλεον τι των παντων ανθρωπων εχειν η διαφερειν των μετ' αυτον
αν τις φησειεν, ει μονος μεν αυτος υπο μονου του θεου πεποιηται και πεπλασται,
ημεις δε παντες εκ του Ἀδαμ γεννωμεθα και κατα διαδοχην του γενους συνισταμεθα,
εως μονον και αυτος εκ γης επλασθη, και μη ων προτερον υστερον γεγονεν.
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9.1 Ει δε και πλεον τις τωι πρωτοπλαστωι δοιη δια το κατηξιωσθαι της του
θεου χειρος αυτον, αλλ' εν τιμηι και μη τηι φυσει το πλεον εις αυτον ο τοιουτος
λογιζεσθω. εκ γης γαρ γεγονεν ωσπερ και παντες· και η χειρ δε η πλασασα τοτε τον
Ἀδαμ αυτη και νυν 9.2 και αει τους μετ' εκεινον παλιν πλαττει και διασυνιστησι. και
τουτο ο θεος αυτος τωι μεν Ἰερεμιαι, ως προειπον, φησιν· «προ του με πλασαι σε εν
κοιλιαι επισταμαι σε». περι δε των παντων ελεγεν· «η χειρ μου εποιησε ταυτα
παντα». και παλιν δια Ἡσαιου φησιν· «ουτως λεγει κυριος ο λυτρουμενος σε και
πλασσων σε εν κοιλιαι· εγω κυριος ο συντελων παντα εξετεινα τον ουρανον μονος
και εστερεωσα την γην». ο δε ∆αυιδ τουτο γινωσκων εψαλλεν· «αι χειρες σου
εποιησαν με και επλασαν με». και ο εν τωι Ἡσαιαι λεγων· «ουτως λεγει κυριος ο
πλασας με εκ κοιλιας δουλον εαυτωι» τουτο σημαινει. ουκουν κατα την φυσιν ουδεν
ημων διαφερει, καν προαγηι τωι χρονωι, εως και τηι αυτηι 9.3 χειρι συνισταμεθα και
κτιζομεθα παντες. ει τοινυν ουτως, ω Ἀρειανοι, και περι του υιου του θεου φρονειτε,
οτι ουτως και αυτος υπεστη και γεγονεν, ουδεν καθ' υμας των αλλων κατα την
φυσιν διοισει, εως και αυτος ουκ ην και γεγονε και εξ αρετης και αυτωι συνεκτισθη
του ονοματος η χαρις. εις γαρ εστι και αυτος, αφ' ων λεγετε, περι ων εν Ψαλμοις το
πνευμα φησιν· «αυτος ειπε, και εγενηθησαν· αυτος ενετειλατο, και εκτισθη 9.4 σαν».
τις τοινυν εστιν, ωι ο θεος ενετειλατο, ινα και ουτος κτισθηι; ειναι γαρ δει λογον, ωι
εντελλεται ο θεος και εν ωι τα ποιηματα κτιζεται. αλλ' ουκ αν εχοιτε δειξαι ετερον
παρα τον αρνεισθε λογον, ει μη αρα τινα παλιν εννοιαν επινοησητε. ναι γαρ, φη
σουσιν, ευρομεν· ην ποτε λεγοντων και των περι Ευσεβιον ηκουσα· «δια τουτο πλεον
των αλλων εχειν τον του θεου υιον και λεγεσθαι μονογενη τουτον νομιζομεν,
επειδη μονος μεν αυτος μετεχει του πατρος, τα δ' αλλα παντα του υιου μετεχει».
κεκμηκασι μεν ουν ηδη μεταβαλλομενοι και μεταλλασσοντες τα ρηματα ως τα
χρωματα, δειχθησονται δε ομως και ουτως ως οι εκ της γης κενολογουντες και
κυλιομενοι ως εν βορβορωι ταις ιδιαις εννοιαις.
10.1 Ει μεν γαρ εκεινος μεν του θεου υιος, ημεις δε του υιου υιοι καλουμεθα,
πιθανον ην αυτων το πλασμα· ει δε του θεου και ημεις υιοι λεγομεθα, ου και αυτος
εστιν υιος, δηλονοτι και ημεις του πατρος μετεχομεν του λεγοντος· «υιους εγεννησα
και υψωσα». ει μη γαρ μετειχομεν αυτου, ουκ ελεγεν· «εγεννησα»· ει δε αυτος
εγεννησεν, ουχ ετερος αλλ' αυτος 10.2 ημων εστι πατηρ. και ου διαφερει παλιν, ει
πλεον εκεινος εχει και πρωτον γεγονεν· ημεις δε ει ελαττον και υστερον γεγοναμεν,
εως του αυτου παντες μετεχομεν και του αυτου πατρος υιοι λεγομεθα. το γαρ πλεον
και ελαττον ου την φυσιν αλλην δεικνυσιν· εκαστωι γαρ της αρετης η πραξις τουτο
προστιθησι. και ο μεν επι δεκα πολεων, ο δε επι πεντε καθισταται· και οι μεν
καθεζονται «επι δωδεκα θρονους κρινοντες τας δωδεκα φυλας του Ἰσραηλ», οι δε
ακουουσι· «δευτε οι ευλογημενοι του πατρος μου»· και· 10.3 «ευ δουλε αγαθε και
πιστε». τοιαυτα μεν ουν εκεινοι φρονουντες εικοτως φανταζονται τοιουτου υιου αει
μη ειναι τον θεον πατερα μηδε τον τοιουτον υιον αει ειναι, αλλ' εξ ουκ οντων
κτισμα γεγενησθαι και μη ειναι πριν γεννηθηι· αλλος γαρ εστιν ουτος παρα 10.4 τον
αληθινον του θεου υιον. επειδη δε ταυτα λεγειν ετι τουτους ουκ εστιν ευαγες,
μαλλον γαρ Σαδδουκαιων και του Σαμοσατεως εστι τουτο το φρονημα, λειπει αρα
κατα την ετεραν διανοιαν, καθ' ην Ἰσαακ του Ἁβρααμ εστιν υιος, λεγειν ειναι και
τον του θεου υιον· το γαρ εκ τινος φυσει γεννωμενον και μη εξωθεν επικτωμενον
υιον οιδεν η 10.5 φυσις, και τουτο του ονοματος εστι το σημαινομενον. αρ' ουν
ανθρωποπαθης η του υιου γεννησις; τουτο γαρ ισως κατ' εκεινους και αυτοι
θελησουσιν αντιθειναι μη γινωσκοντες. ουδαμως. ου γαρ ως ανθρωπος ο θεος, επει
μηδε οι ανθρωποι ως ο θεος. οι μεν γαρ εξ υλης και ταυτης ουσης παθητικης
 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκτισθησαν, ο δε θεος αυλος και ασωματος. 10.6 ει δε αι αυται λεξεις επι θεου και
ανθρωπων εν ταις θειαις ποτε κεινται γραφαις, αλλ' αν θρωπων εστι διορατικων, ως
παρηγγειλεν ο Παυλος, προσεχειν τηι αναγνωσει και ουτω διακρινειν και κατα την
εκαστου των σημαινομενων φυσιν τα γεγραμμενα διαγινωσκειν και μη συγχεειν την
διανοιαν, ωστε τα του θεου μη ανθρωπινως νοειν μηδε τα των ανθρωπων ως περι
θεου ποτε λογιζεσθαι. τουτο γαρ εστι τον οινον υδατι μιξαι και πυρ αλλοτριον
επιβαλλειν επι το θυσιαστηριον τωι θειωι πυρι.
11.1 Και γαρ και ο θεος κτιζει, και επ' ανθρωπων δε το κτιζειν ειρηται. και ο
μεν θεος ων εστι, λεγονται δε και οι ανθρωποι ειναι παρα θεου και τουτο λαβοντες
εχειν. αρ' ουν ουτως ο θεος κτιζει ως ανθρωποι; η ουτως ων εστιν ως ανθρωπος; μη
γενοιτο. αλλως επι θεου τας λεξεις λαμβανομεν και ετερως επι των ανθρωπων
ταυτας διανοουμεθα. 11.2 ο μεν γαρ θεος κτιζει καλων τα μη οντα εις το ειναι
ουδενος επιδεομενος, οι δε ανθρωποι την υποκειμενην υλην εργαζονται ευξαμενοι
προτερον και την επιστημην του ποιειν 11.3 λαβοντες παρα του παντα
δημιουργησαντος θεου δια του ιδιου λογου. παλιν τε οι μεν ανθρωποι ου δυναμενοι
καθ' εαυτους ειναι εν τοπωι τυγχανοντες εισι περιεχομενοι και συνεστωτες εν τωι του
θεου λογωι, ο δε θεος ων εστι καθ' εαυτον περιεχων τα παντα και υπ' ουδενος
περιεχομενος, και εν πασι μεν εστι κατα την εαυτου αγαθοτητα και δυ ναμιν, εξω δε
των παντων παλιν εστι κατα την ιδιαν φυσιν. ωσπερ ουν ου τον αυτον τροπον οι
ανθρωποι κτιζουσιν, ονπερ τροπον ο θεος κτιζει, ουδ' ουτως εισιν οι ανθρωποι,
ωσπερ εστιν ο θεος· ουτως αλλως εστιν η των ανθρωπων γενεσις και αλλως εστιν ο
11.4 υιος εκ του πατρος. των μεν γαρ ανθρωπων τα γεννηματα μερη πως των
γεννωντων εισιν, επει και αυτων των σωματων η φυσις ουχ απλη τις εστιν, αλλα
ρευστη, και εκ μερων εχει την συνθεσιν. απορρεουσι τε ανθρωποι γεννωντες και
παλιν επιρρει τα εκ των τροφων εις αυτους εισαγομενα· δι' ην αιτιαν και πολλων
κατα καιρον τεκνων γινονται πατερες οι ανθρωποι. ο δε θεος αμερης ων αμεριστως
εστι και απαθης του υιου πατηρ. ουτε γαρ απορροη του ασωματου εστιν ουτ' επιρροη
τις εις αυτον γινεται ως επ' ανθρωπων· 11.5 απλους δε ων την φυσιν ενος και μονου
του υιου πατηρ εστι. δια τουτο γαρ και μονο γενης εστι και μονος εν τοις κολποις
του πατρος εστι, μονον τε αυτον εξ εαυτου δεικνυσιν ο πατηρ λεγων· «ουτος εστιν ο
υιος μου ο αγαπητος, εν ωι ηυδοκησα»· λογος δε εστιν ουτος του πατρος, εν ωι το
απαθες και αμερες του πατρος νοειν δυνατον. λογος γαρ 11.6 ουδε ο των ανθρωπων
κατα παθος και μερος γενναται, μητι γε ο του θεου. διο και καθεζεται μεν αυτος εν
δεξιαι του πατρος ως λογος· ενθα γαρ εστιν ο πατηρ, εκει και ο τουτου λογος εστιν·
ημεις δε στηκομεν κρινομενοι παρ' αυτου ως ποιηματα. και προσ κυνειται μεν αυτος
δια το ειναι αυτον υιον του προσκυνητου πατρος, ημεις δε προσκυ νουμεν κυριον
και θεον αυτον ομολογουντες δια το ειναι ημας κτισματα και αλλους παρ' εκεινον.
12.1 Τουτων δε ουτως οντων σκοπειτω λοιπον ο βουλομενος αυτων και
γενεσθω τις αυτους εντρεπων, ει το εκ του θεου και ιδιον αυτου γεννημα θεμις
ειπειν εξ ουκ οντων η λογον εχει καν εις ενθυμησιν τινος ολως ελθειν, οτι το εκ του
θεου επισυμβεβηκεν αυτωι, ινα και τολμησας ειπηι, οτι ουκ εστιν αει ο υιος. και γαρ
εν τουτωι παλιν τας ανθρωπων 12.2 εννοιας υπερεξηλθε και υπεραναβεβηκεν η του
υιου γεννησις. ημεις μεν γαρ των ιδιων τεκνων εν χρονωι γινομεθα πατερες, επει και
αυτοι ουκ οντες προτερον υστερον γεγοναμεν· ο δε θεος αει ων αει του υιου πατηρ
εστι. και των μεν η γενεσις εκ των ομοιως οντων εχει την πιστιν. επειδη δε «ουδεις
οιδε τον υιον ει μη ο πατηρ, ουδε τον πατερα τις επι γινωσκει ει μη ο υιος, και ωι αν ο
υιος αποκαλυψηι», δια τουτο οι αγιοι, οις απεκαλυψεν ο υιος, εικονα τινα δεδωκασιν
ημιν εκ των ορωμενων λεγοντες· «ος ων απαυγασμα της δοξης και χαρακτηρ της
 
 
 

7
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποστασεως αυτου»· και παλιν· «οτι παρα σοι πηγη ζωης, εν τωι φωτι σου οψομεθα
φως»· οτε και μεμφομενος τον Ἰσραηλ ο λογος φησιν· «εγκατελιπες την πηγην της
σοφιας»· αυτη δε εστιν η πηγη η λεγουσα· «εμε εγκατ 12.3 ελιπον πηγην υδατος
ζωντος». και μικρον μεν εστι το παραδειγμα και λιαν αμυδρον προς το ποθουμενον,
δυνατον δε ομως εξ αυτου πλεον της ανθρωπου φυσεως κατα νοειν και μη νομιζειν
ισην την ημων ειναι και την του υιου γεννησιν. τις γαρ δυνα ται καν λογισασθαι μη
ειναι ποτε το απαυγασμα, ινα και τολμησας ειπηι μη ειναι αει τον υιον, η οτι ουκ ην ο
υιος πριν γεννηθηι; η τις ικανος διελειν απο του ηλιου το απαυ γασμα η την πηγην
επινοησαι ποτε της ζωης ερημον, ινα και μανεις ειπηι, εξ ουκ οντων εστιν ο υιος ο
λεγων· «εγω ειμι η ζωη», η αλλοτριος της του πατρος ουσιας ο λεγων· «ο εμε
εωρακως εωρακε τον πατερα»; ουτω γαρ ημας οι αγιοι βουλομενοι νοειν τοιαυτα και
παραδειγματα δεδωκασι, και εστιν ατοπον και λιαν ασεβες τοιαυτας εχουσης της
γραφης τας εικονας εξ αλλων ημας περι του κυριου διανοεισθαι των μητε
γεγραμμενων μητε τινα διανοιαν εις ευσεβειαν εχοντων.
13.1 Ουκουν λοιπον λεγετωσαν, ποθεν αρα και ουτοι μαθοντες η τινος αυτοις
παρα δεδωκοτος τοιαυτα περι του σωτηρος υπονοειν ηρξαντο. ανεγνωμεν,
φησουσιν, εν 13.2 ταις Παροιμιαις· «κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα
αυτου». και γαρ και οι περι Ευσεβιον τουτο λεγειν εδοκουν, και συ δε γραφων
εδηλωσας, οτι δια πολλων μεν αποδειξεων ανατρεπομενοι και ουτοι
κατεγινωσκοντο, τουτο δε ομως αυτοι το ρητον ανω και κατω περιφεροντες εν των
κτισματων τον υιον ειναι ελεγον και τοις γενητοις 13.3 αυτον συνηριθμουν. αλλα
και τουτο δοκουσι μοι μη νενοηκεναι καλως· εχει γαρ την διανοιαν ευσεβη και λιαν
ορθην, ην ει και αυτοι νενοηκεισαν, ουκ αν τον κυριον της δοξης εβλασφημησαν. τα
γαρ προειρημενα εις το ρητον τουτο συμβαλλετωσαν, και 13.4 οψονται πολλην εν
αυτοις ουσαν την διαφοραν. τις γαρ ου συνοραι διανοιαν εχων ορθην, οτι τα μεν
κτιζομενα και ποιουμενα εξωθεν του ποιουντος, ο δε υιος, ως εν τοις εμπροσθεν
εδειξεν ο λογος, ουκ εξωθεν αλλ' εκ του γεννωντος πατρος υπαρχει; και γαρ
ανθρωπος κτιζει μεν οικιαν, γενναι δε υιον, και ουκ αν τις αναστρεφων ειποι την μεν
οικιαν και την ναυν γεννασθαι παρα του κατασκευαζοντος, τον δε υιον κτιζεσθαι και
ποιεισθαι παρα του αυτου, ουδε παλιν την μεν οικιαν εικονα του κτιζοντος, τον δε
υιον ανομοιον του γεννωντος. αλλα μαλλον τον μεν υιον εικονα του πατρος
ομολογησει, την δε οικιαν τεχνης ειναι δημιουργημα, ει μη τις αρα την διανοιαν
νοσοιη και τας φρενας παρεξεστη 13.5 κως τυγχανοι. αμελει παντων μαλλον η θεια
γραφη γινωσκουσα την εκαστου φυσιν περι μεν των κτιζομενων δια Μωυσεος
φησιν· «εν αρχηι εποιησεν ο θεος τον ουρανον και την γην»· περι δε του υιου ουχ
ετερον, αλλ' αυτον τον πατερα σημαινει λεγοντα· «εκ γαστρος προ εωσφορου
εγεννησα σε»· και παλιν· «υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε»· αυτος τε περι
εαυτου ο κυριος εν Παροιμιαις λεγει· «προ δε παντων βουνων γενναι με»· και περι
μεν των γενητων και κτιστων ο Ἰωαννης φησι· «παντα δι' αυτου εγενετο»· περι δε
του κυριου ευαγγελιζομενος λεγει· «ο μονογενης υιος, ο 13.6 ων εις τον κολπον του
πατρος, εκεινος εξηγησατο». ει τοινυν υιος, ου κτισμα, ει δε κτισμα, ουχ υιος· πολλη
γαρ εν αυτοις η διαφορα. και ουκ αν ειη αυτος υιος και κτισμα, ινα μη και εκ του
θεου και εξωθεν του θεου η ουσια αυτου νομιζηται.
14.1 Ἆρ' ουν ματην γεγραπται τουτο το ρητον; τουτο γαρ παλιν εκεινοι
περιβομ βουσιν ως αγελη κωνωπων. ουχι γε, ου ματην γεγραπται, αλλα και μαλα
αναγκαιως. και γαρ και κτιζεσθαι λεγεται, αλλ' οτε γεγονεν ανθρωπος· ανθρωπου
γαρ ιδιον τουτο. την δε διανοιαν ταυτην ευρησει καλως εν τοις λογιοις κειμενην ο
μη παρεργον ηγουμενος την αναγνωσιν, αλλα και τον καιρον και τα προσωπα και
 
 
 

8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την χρειαν των γεγραμμενων 14.2 ερευνων και ουτω τα αναγνωσματα διακρινων
και διανοουμενος. τον μεν ουν καιρον του ρητου τουτου ευρησει και γνωσεται, οτι
αει ων ο κυριος υστερον επι συντελειαι των αιωνων γεγονεν ανθρωπος, και υιος ων
του θεου γεγονε και υιος ανθρωπου. την δε χρειαν νοησειεν, οτι τον ημων θανατον
καταργησαι θελων ελαβεν εαυτωι σωμα εκ της παρθενου Μαριας, ινα τουτο
προσενεγκας θυσιαν υπερ παντων τωι πατρι «απαλλαξηι παν τας ημας, οσοι φοβωι
θανατου δια παντος του ζην ενοχοι ημεν δουλειας». το δε προσωπον του μεν
σωτηρος εστι, τοτε δε λεγεται, οτε λοιπον λαβων το σωμα λεγει· «κυριος εκ 14.3 τισε
με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου». ως γαρ υιωι θεου οντι αρμοζει καλως το
αιδιως ειναι και εν κολποις ειναι του πατρος, ουτως και ανθρωπωι γενομενωι πρε
πουσα φωνη το κυριος εκτισε με. τοτε γαρ λεγεται περι αυτου· και επεινασε, και
εδιψησε, και επυνθανετο που Λαζαρος κειται, και πεπονθε, και ανεστη. και ωσπερ
ακουοντες αυτον κυριον και θεον και φως αληθινον νοουμεν αυτον οντα εκ του
πατρος, ουτως δικαιον εστιν ακουοντας το εκτισε και το δουλος και το πεπονθε μη
τηι θεοτητι λογιζεσθαι, ανοι κειον γαρ, αλλα τηι σαρκι ταυτα μετρειν, ην δι' ημας
εφορεσε. ταυτης γαρ ιδια ταυτα, 14.4 και αυτη η σαρξ ουχ ετερου, αλλα του λογου
εστιν. ει δε και το εκ τουτου χρησιμον εθελοι τις μαθειν, ευρησει και τουτο· «ο γαρ
λογος σαρξ εγενετο», ινα και προσενεγκηι τουτο υπερ παντων και ημεις εκ του
πνευματος αυτου μεταλαβοντες θεοποιηθηναι δυνη θωμεν αλλως ουκ αν τουτου
τυχοντες, ει μη το κτιστον ημων αυτος ενεδυσατο σωμα· ουτω γαρ και ανθρωποι
θεου λοιπον και εν Χριστωι ανθρωποι χρηματιζειν ηρξαμεθα. 14.5 αλλ' ωσπερ ημεις
το πνευμα λαμβανοντες ουκ απολλυμεν την ιδιαν εαυτων ουσιαν, ουτως ο κυριος
γενομενος δι' ημας ανθρωπος και σωμα φορεσας ουδεν ηττον ην θεος· ου γαρ
ηλαττουτο τηι περιβοληι του σωματος, αλλα και μαλλον εθεοποιειτο τουτο και
αθανατον απετελει.
15.1 Ἱκανα μεν ουν ταυτα στηλιτευσαι την αιρεσιν των Ἀρειανων. και γαρ,
ως ο κυριος δεδωκεν, εξ ων ελεγον αυτοι διηλεγχθησαν ασεβουντες. φερε δη και
ημεις προ τεινωμεν και απαιτησωμεν και αυτους αποκρινασθαι· καιρος γαρ εστιν
απορησαντας αυτους εν τοις ιδιοις ερωτασθαι λοιπον παρ' ημων· ταχα καν ουτως
εντραπεντες ανα 15.2 βλεψωσιν, οθεν κατεπεσαν, οι κακοφρονες. τον υιον του θεου
μεμαθηκαμεν εκ των θειων γραφων, ως προειπομεν, αυτον ειναι τον λογον και την
σοφιαν του πατρος. ο μεν γαρ αποστολος φησι· «Χριστος θεου δυναμις και θεου
σοφια»· ο δε Ἰωαννης ειρη κως· «και ο λογος σαρξ εγενετο», επηγαγεν ευθυς· «και
εθεασαμεθα την δοξαν αυτου, δοξαν ως μονογενους παρα πατρος, πληρης χαριτος
και αληθειας»· ως του λογου οντος μονογενους υιου εν τε τουτωι τωι λογωι και τηι
σοφιαι γεγενησθαι τον τε ουρανον και 15.3 την γην και παντα τα εν αυτοις. και
ταυτης της σοφιας πηγην ειναι τον θεον εν τωι Βαρουχ μεμαθηκαμεν, αιτιαθεντος
του Ἰσραηλ, οτι «εγκατελιπε την πηγην της σοφιας». ει μεν ουν αρνουνται τα
γεγραμμενα αυτοθεν αλλοτριοι και του ονοματος οντες, οικειως αν καλοιντο και
παρα παντων αθεοι και χριστομαχοι· ουτω γαρ εαυτους επω 15.4 νομασαν και αυτοι.
ει δε συνομολογουσιν ημιν ειναι θεοπνευστα τα της γραφης ρηματα, τολμησατωσαν
φανερως ειπειν, α κεκρυμμενως φρονουσιν, οτι αλογος και ασοφος ην ο θεος ποτε,
και μανεντες ειπωσιν· «ην οτε ουκ ην» και «πριν γεννηθηναι ουκ ην ο Χριστος»·
παλιν τε αποφηνασθωσαν την πηγην μη εξ εαυτης γεγεννηκεναι την σοφιαν, αλλ'
εξωθεν εαυτης κεκτησθαι ταυτην, ινα και τολμησωσιν ειπειν· «εξ ουκ οντων
γεγονεν ο υιος». τουτο γαρ ουκ ετι πηγην ταυτην δεικνυσιν, αλλα τινα λακκον
ωσπερ εξωθεν υδωρ λαβοντα κεχρημενον τωι ονοματι της πηγης.
 
 
 

9
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16.1 Ὅσης μεν ουν ασεβειας εστι τουτο μεστον, ουδενα των καν βραχειαν
αισθησιν εχοντων αμφιβαλλειν ηγουμαι. επειδη δε τονθορυζοντες λεγουσιν,
ονοματα μονον ειναι του υιου λογος και σοφια, αναγκαιον ερωτησαι τουτους· ει
ονοματα μονον εστι ταυτα 16.2 του υιου, αλλος αν αυτος ειη παρα ταυτα. και ει μεν
βελτιων εστι των ονοματων, ουχ οσιον εκ των ελαττονων τον βελτιονα
σημαινεσθαι· ει δε ελαττων εστι των ονο ματων, παντως εχει και την αιτιαν της επι
το καλλιον προσηγοριας· τουτο δε παλιν προκοπην αυτου σημαινει, και ου μειον
εστι των προτερων και τουτο το ασεβημα. τον γαρ εν τωι πατρι οντα, εν ωι και ο
πατηρ εστι, τον λεγοντα· «εγω και ο πατηρ εν εσμεν», ον και «ο εωρακως εωρακε
τον πατερα», ονομαζειν υπο τινος εξωθεν βελτιουσθαι, 16.3 πασαν υπερβαλλει
μανιαν. αλλα τουτων εκπιπτοντες και κατα τους περι Ευσεβιον υπο πολλης
συνεχομενοι της αποριας εκεινο λοιπον εχουσιν υπολειπομενον, ο και εν ᾀσματιοις
Ἄρειος και εν τηι εαυτου Θαλιαι ως επαπορων μυθολογει· «πολλους λαλει λογους ο
θεος». ποιον αυτων αρα λεγομεν ημεις υιον και λογον μονογενη του πατρος, 16.4
ανοητοι και παντα μαλλον η Χριστιανοι; πρωτον μεν γαρ τοιαυτα λαλουντες περι
θεου μικρου δειν ανθρωπον τον θεον υπολαμβανουσιν, ουτω λαλουντα και
παραμειβοντα τους προτερους τοις δευτεροις λογοις, ωσπερ ουκ αρκουντος ενος του
εκ του θεου λογου πασαν την εκ του βουληματος του πατρος δημιουργιαν και την
τουτου προνοιαν πλη 16.5 ρωσαι. το μεν γαρ πολλους αυτον λαλειν λογους ασθενεια
των παντων εστιν, εκαστου λειπομενου της του ετερου χρειας, το δε ενι κεχρησθαι
λογωι τον θεον, ως και εστιν αληθως, τουτο και του θεου την δυναμιν δεικνυσι και
του εξ αυτου λογου την τελειο τητα και των ουτω φρονουντων την ευσεβη συνεσιν.
17.1 Ειθε δε και ουτοι καν εξ ων λεγουσι νυν εθελησουσιν ομολογειν την
αληθειαν. ει γαρ απαξ διδοασι τον θεον προφεροντα λογους, ισασιν ολως αυτον
πατερα. τουτο δε γινωσκοντες σκοπειτωσαν, οτι μη θελοντες ενα διδοναι του θεου
λογον πολλων αυτον ειναι πατερα φανταζονται. και το μεν ολως ειναι του θεου
λογον ου θελουσιν αρνεισθαι, το δε ειναι τουτον του θεου υιον ουχ ομολογουσιν.
εστι δε τουτο της αληθειας αγνωσια 17.2 και των θειων γραφων απειρια. ει γαρ ολως
ο θεος πατηρ εστι λογου, διατι μη και ο γεννωμενος υιος εστιν; υιος δε παλιν του
θεου τις αν ειη η ο λογος αυτου; και γαρ ου πολλοι λογοι, ινα μη εκαστος ενδεης,
αλλα εις ο λογος, ινα τελειος μονος αυτος, και 17.3 οτι ενος οντος του θεου μιαν εδει
και την εικονα ειναι αυτου, ητις εστιν ο υιος. και γαρ ο του θεου υιος, ως εξ αυτων
των λογιων εστι μαθειν, αυτος εστιν ο του θεου λογος και η σοφια και η εικων και η
χειρ και η δυναμις· εν γαρ εστι το του θεου γεννημα, και 17.4 ταυτα της εκ του
πατρος γεννησεως εισι γνωρισματα. αν τε γαρ τον υιον ειπηις, το εξ αυτου φυσει
δεδηλωκας· αν τε τον λογον ενθυμηθηις, το εξ αυτου παλιν και το αδιαιρετον αυτου
λογιζηι· και την σοφιαν δε λεγων ουδεν ηττον το μη εξωθεν, αλλα το εξ αυτου και εν
αυτωι παλιν φρονεις· αν δε και την δυναμιν και την χειρα ονομασηις, 17.5 το ιδιον
παλιν της ουσιας λεγεις· και την εικονα δε λεγων, τον υιον σημαινεις. τι γαρ αν ειη
ομοιον τωι θεωι η το εξ αυτου γεννημα; αμελει απερ δια του λογου γεγονε, ταυτα τηι
σοφιαι τεθεμελιωται· και α εν τηι σοφιαι τεθεμελιωται, ταυτα παντα εν τηι χειρι
πεποιηται και δια του υιου γεγονε. και τουτων ουκ εξωθεν ημεις, αλλ' εκ των 17.6
γραφων εχομεν την πιστιν. ο μεν γαρ θεος αυτος δια Ἡσαιου του προφητου λεγει· «η
χειρ μου εθεμελιωσε την γην και η δεξια μου εστερεωσε τον ουρανον», και παλιν·
«και υπο την σκιαν της χειρος μου σκεπασω σε, εν ηι εστησα τον ουρανον και
εθεμελιωσα την γην». ο δε ∆αυιδ τουτο μαθων και ειδως την χειρα αυτην ουσαν την
σοφιαν εψαλλε· «παντα εν σοφιαι εποιησας· επληρωθη η γη της κτισεως σου»· ως και
Σαλομων παρα 17.7 θεου λαβων ελεγεν· «ο θεος τηι σοφιαι εθεμελιωσε την γην».
 
 
 

10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰωαννης τε γινωσκων την χειρα και την σοφιαν ειναι τον λογον ευηγγελιζετο· «εν
αρχηι ην ο λογος, και ο λογος ην προς τον θεον, και θεος ην ο λογος. ουτος ην εν
αρχηι προς τον θεον. παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδεν». ο δε
αποστολος βλεπων την χειρα, την σοφιαν, τον λογον αυτον οντα τον υιον φησι·
«πολυμερως και πολυτροπως παλαι ο θεος λαλησας τοις πατρασιν εν τοις προφηταις
επ' εσχατου των ημερων τουτων ελα λησεν ημιν εν υιωι, ον εθηκεν κληρονομον
παντων· δι' ου και εποιησε τους αιωνας», και 17.8 παλιν· «εις κυριος Ἰησους Χριστος,
δι' ου τα παντα και ημεις δι' αυτου». ειδως δε παλιν τον λογον, την σοφιαν, τον υιον
αυτον οντα την εικονα του πατρος φησιν εν τηι προς Κολασσαεις επιστοληι·
«ευχαριστουντες τωι θεωι και πατρι τωι ικανωσαντι ημας εις την μεριδα του κληρου
των αγιων εν τωι φωτι· ος ερρυσατο ημας εκ της εξουσιας του σκοτους και
μετεστησεν εις την βασιλειαν του υιου της αγαπης αυτου, εν ωι εχομεν την
απολυτρωσιν, την αφεσιν των αμαρτιων· ος εστιν εικων του θεου του αορατου,
πρωτοτοκος πασης κτισεως, οτι εν αυτωι εκτισθη τα παντα τα τε εν τοις ουρανοις και
τα επι της γης τα ορατα και τα αορατα, ειτε θρονοι ειτε κυριοτητες ειτε αρχαι ειτε
εξου σιαι, τα παντα δι' αυτου και εις αυτον εκτισται και αυτος εστι προ παντων και
τα παντα 17.9 εν αυτωι συνεστηκεν». ως γαρ δια του λογου, ουτως εικονος αυτου
οντος εν αυτωι εκτισθη τα παντα. ουτως δε τις περι του κυριου διανοουμενος ου
προσκοψει τωι λιθωι του προσκομματος, αλλα μαλλον πορευσεται προς την λαμψιν
κατεναντι του φωτος της αληθειας. τουτο γαρ οντως εστι της ευσεβειας το φρονημα,
καν διαρραγωσιν ουτοι φιλονεικουντες μητε τον θεον σεβομενοι μητε τους εκ των
αποδειξεων ελεγχους εντρεπομενοι.
18.1 Οι μεν ουν περι Ευσεβιον ουτως εξεταζομενοι τοτε δια πολλων και
καταγνοντες εαυτων, καθα προειπον, υπεγραψαν και μεταγνοντες ηρεμησαν και
ανεχωρησαν. επειδη δε ουτοι νεανιευομενοι ταις ασεβειαις και σκοτοδινιωντες περι
την αληθειαν ουδεν ετερον η κακηγορειν την συνοδον επιχειρουσιν, ειπατωσαν
ημιν, εκ ποιων αυτοι γραφων μαθοντες η παρα τινος των αγιων ακουσαντες
συμπεφορηκασιν εαυτοις ρηματια, το «εξ ουκ οντων» και «ουκ ην πριν γεννηθηι»
και το «ην ποτε οτε ουκ ην» και το «τρεπτον» και το «προυπαρχειν» και το
«θεληματι», εν οις κατα του κυριου παιζοντες μυθολογουσιν. 18.2 ο μεν γαρ
μακαριος Παυλος εν τηι προς Ἑβραιους φησι· «πιστει νοουμεν κατηρτισθαι τους
αιωνας ρηματι θεου, εις το μη εκ φαινομενων το βλεπομενον γεγονεναι». αλλ'
ουδεν κοινον τωι λογωι προς τους αιωνας· αυτος γαρ εστιν ο προυπαρχων προ των
αιωνων, 18.3 δι' ου και οι αιωνες γεγονασιν. εν δε τωι Ποιμενι γεγραπται, επειδη και
τουτο καιτοι μη ον εκ του κανονος προφερουσι· «πρωτον παντων πιστευσον, οτι εις
εστιν ο θεος, ο τα παντα κτισας και καταρτισας και ποιησας εκ του μη οντος εις το
ειναι τα παντα». αλλα και τουτο παλιν ουδεν προς τον υιον εστι· περι γαρ των
παντων λεγει των δι' αυτου γενομενων, ων και αλλος εστιν αυτος. ου γαρ οιον τε
τον δημιουργουντα τοις υπ' αυτου γενομενοις συγκαταριθμειν, ει μη και τον
αρχιτεκτονα τοις υπ' αυτου γενο 18.4 μενοις οικοδομημασι τον αυτον αν τις
παραφρονων λεγοι. διατι τοινυν αγραφους αυτοι λεξεις προς ασεβειαν εφευροντες,
αιτιωνται τους αγραφοις λεξεσιν ευσεβουντας; το μεν γαρ ασεβειν παντελως
κεκωλυται, καν ποικιλοις ρημασι και πιθανοις σοφισμασι περιβαλλειν αυτο τις
επιχειρηι· το δε ευσεβειν οσιον παρα πασιν ωμολογηται, καν ξενιζουσαις λεξεσι τις
χρησηται, εως μονον ο λεγων ευσεβες εχοι το φρονημα και δι' αυτων, 18.5 ο
νενοηκεν, ευσεβως βουλεται σημαινειν. τα μεν ουν προειρημενα των χριστομαχων
χαμαιζηλα ρηματια προαπεδειξεν ο λογος και τοτε και νυν πασης ασεβειας οντα
μεστα, τα δε παρα της συνοδου γραφεντα και ορισθεντα κατ' αυτων εαν ερευνησηι τις
 
 
 

11
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακριβως, ευρησει παντως εν αυτοις τον της αληθειας νουν περιεχομενον, αν
μαλιστα και την προ φασιν των τοιουτων λεξεων εχουσαν το ευλογον φιλομαθως
ερωτησας ακουσηι· εστι γαρ αυτη.
19.1 Της συνοδου βουλομενης τας μεν των Ἀρειανων της ασεβειας λεξεις
ανελειν, τας δε των γραφων ομολογουμενας φωνας γραψαι, οτι τε υιος εστιν ουκ εξ
ουκ οντων, αλλ' εκ του θεου, και λογος εστι και σοφια, αλλ' ου κτισμα ουδε ποιημα,
ιδιον δε εκ του πατρος γεννημα, οι περι Ευσεβιον υπο της πολυχρονιου κακοδοξιας
εαυτων ελκομενοι εβουλοντο το εκ του θεου κοινον ειναι προς ημας και τον του
θεου λογον μηδεν τε εν τουτωι διαφερειν ημων αυτον δια το γεγραφθαι· «εις θεος εξ
ου τα παντα», και παλιν· «τα αρχαια 19.2 παρηλθεν, ιδου γεγονε τα παντα καινα, τα
δε παντα εκ του θεου». αλλ' οι πατερες θεωρησαντες εκεινων την πανουργιαν και
την της ασεβειας κακοτεχνιαν ηναγκασθησαν λοιπον λευκοτερον ειπειν το εκ του
θεου και γραψαι «εκ της ουσιας του θεου ειναι τον υιον» υπερ του μη το εκ του θεου
κοινον και ισον του τε υιου και των γενητων νομιζεσθαι, 19.3 αλλα τα μεν αλλα
παντα κτισμα, τον δε λογον μονον εκ του πατρος πιστευεσθαι. καν γαρ εκ του θεου
τα παντα λεγηται, αλλα αλλως η ως εστιν ο υιος ειρηται. τα μεν γαρ κτισματα δια το
μη ειναι εικη και εκ ταυτοματου μηδε κατα τυχην εχειν την γενεσιν κατα τους
λεγοντας εξ ατομων συμπλοκης και ομοιομερων, η ως τινες των αιρετικων αλλον
δημιουργον λεγουσιν, η ως παλιν αλλοι υπο τινων αγγελων λεγουσιν ειναι την των
παντων συστασιν, αλλ' οτι του θεου οντος τα παντα παρ' αυτου δια του λογου ουκ
19.4 οντα προτερον εις το ειναι γεγονε, δια τουτο ειρηται το εκ του θεου. ο δε λογος,
επει μη κτισμα εστιν, ειρηται και εστι μονος εκ του πατρος, της δε τοιαυτης διανοιας
γνωρισμα το ειναι τον υιον εκ της ουσιας του πατρος· ουδενι γαρ των γενητων
υπαρχει τουτο. αμελει τα παντα λεγων ο Παυλος εκ του θεου ευθυς επηγαγε· «και εις
κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα», ινα δειξηι πασιν, οτι αλλος μεν εστιν ο υιος
των παντων των εκ του θεου γενομενων· τα γαρ εκ του θεου γενομενα δια υιου
γεγονε· της δε δημι ουργιας χαριν της παρα θεου γενομενης ταυτ' ειρηκε και ου δια
το ειναι και τα παντα 19.5 ως εστιν ο υιος εκ του πατρος. ουτε γαρ τα παντα ως ο
υιος ουτε ο λογος εις των παντων εστι· των γαρ παντων κυριος και δημιουργος εστι.
δια τουτο γαρ και η αγια συνοδος λευκοτερον ειρηκεν εκ της ουσιας αυτον ειναι του
πατρος, ινα και αλλος παρα την των γενητων φυσιν ο λογος ειναι πιστευθηι μονος
ων αληθως εκ του θεου, και μη κετι προφασις προς απατην υπολειπηται τοις
ασεβουσι. περι μεν ουν του γεγραφθαι εκ της ουσιας η προφασις αυτη.
20.1 Των δε επισκοπων παλιν λεγοντων δειν γραφηναι δυναμιν αληθινην
και εικονα του πατρος τον λογον ομοιον τε και απαραλλακτον αυτον κατα παντα τωι
πατρι και ατρεπτον και αει και εν αυτωι ειναι αδιαιρετως–ουδεποτε γαρ ουκ ην, αλλα
ην ο λογος αει υπαρχων αιδιως παρα τωι πατρι ως απαυγασμα φωτος–οι περι
Ευσεβιον ηνειχοντο μεν μη τολμωντες αντιλεγειν δια την αισχυνην, ην ειχον εφ' οις
ηλεγχθησαν, κατεληφθη σαν δε παλιν προς εαυτους τονθορυζοντες και διανευοντες
τοις οφθαλμοις, οτι και το ομοιον και το αει και το της δυναμεως ονομα και το εν
αυτωι κοινα παλιν εστι προς ημας 20.2 και τον υιον, και ουδεν λυπει τουτοις ημας
συνθεσθαι. το μεν ομοιον, οτι και περι ημων εγραφη· «εικων εστιν ο ανθρωπος και
δοξα θεου υπαρχει», το δε αει, οτι γεγραπται· «αει γαρ ημεις οι ζωντες», το δε εν
αυτωι, οτι «εν αυτωι ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν», και το ατρεπτον δε, οτι
γεγραπται· «ουδεν ημας χωρισει απο της αγαπης του Χριστου», περι δε της
δυναμεως, οτι και η καμπη και ο βρουχος μεν λεγονται δυναμις και δυναμις μεγαλη,
πολλακις δε και περι του λαου γεγραπται, ωσπερ· «εξηλθε πασα η δυναμις κυριου εκ
γης Αιγυπτου», και αλλαι δε ουρανιαι δυναμεις εισι· «κυριος γαρ», φησι, «των
 
 
 

12
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναμεων μεθ' ημων· αντιληπτωρ ημων ο θεος Ἰακωβ». τοιαυτα γαρ και Ἀστεριος ο
λεγομενος σοφιστης παρ' αυτων μαθων εγραψε και παρ' αυτου δε Ἄρειος μαθων,
ωσπερ 20.3 ειρηται. αλλ' οι επισκοποι και εν τουτωι θεωρησαντες την υποκρισιν
εκεινων και οτι κατα το γεγραμμενον «εν καρδιαις των ασεβων δολος εστι
τεκταινομενων κακα», ηναγκασθησαν και αυτοι αυθις συναγαγειν εκ των γραφων
την διανοιαν και, απερ προ τερον ελεγον, ταυτα παλιν λευκοτερον ειπειν και
γραψαι, ομοουσιον ειναι τωι πατρι τον υιον, ινα μη μονον ομοιον τον υιον, αλλα
ταυτον τηι ομοιωσει εκ του πατρος ειναι ση μαινωσι και αλλην ουσαν την του υιου
ομοιωσιν και ατρεψιαν δειξωσι παρα την εν ημιν λεγομενην μιμησιν, ην εξ αρετης
δια την των εντολων τηρησιν ημεις προσλαμβανομεν. 20.4 τα μεν γαρ των σωματων
ομοια προς εαυτα τυγχανοντα δυνατον πως διιστασθαι και μακραν απ' αλληλων
γινεσθαι, οιοι εισιν οι των ανθρωπων υιοι προς τους γεννησαντας, ως γεγραπται
περι του Ἀδαμ και του εξ αυτου γεννηθεντος Σηθ, ος ην ομοιος αυτωι 20.5 «κατα την
ιδεαν αυτου». επειδη δε η εκ πατρος του υιου γεννησις αλλη παρα την ανθρωπων
φυσιν εστι και ου μονον ομοιος, αλλα και αδιαιρετος εστι της του πατρος ουσιας και
εν μεν εισιν αυτος και ο πατηρ, ως αυτος ειρηκεν, αει δε εν τωι πατρι εστιν ο λογος
και ο πατηρ εν τωι λογωι, ως εστι το απαυγασμα προς το φως–τουτο γαρ και η λεξις
σημαινει–, δια τουτο η συνοδος τουτο νοουσα καλως ομοουσιον εγραψεν, ινα την τε
των αιρετικων κακοηθειαν ανατρεψωσι και δειξωσιν αλλον ειναι των γενητων τον
λογον. και γαρ τουτο γραψαντες ευθυς επηγαγον· «τους δε λεγοντας εξ ουκ οντων
τον υιον του θεου η κτιστον η τρεπτον η ποιημα η εξ ετερας ουσιας τουτους ανα 20.6
θεματιζει η αγια και καθολικη εκκλησια». ταυτα δε ειρηκοτες εδηλωσαν φανερως,
οτι το εκ της ουσιας και το ομοουσιον αναιρετικα των της ασεβειας λογαριων εισιν,
απερ εστι κτισμα και ποιημα και γενητον και τρεπτον και ουκ ην πριν γεννηθηι. ο
γαρ ταυτα φρονων αντιλεγει τηι συνοδωι, ο δε τα Ἀρειου μη φρονων εξ αναγκης τα
της συνοδου φρονει και διανοειται καλως αυτα βλεπων, οπως εστι το απαυγασμα
προς το φως, και εξ αυτου την εικονα της αληθειας λαμβανων.
21.1 Ουκουν ει τα ρηματα και ουτοι ως ξενα προφασιζονται, φρονειτωσαν
την διανοιαν, καθ' ην η συνοδος ουτως εγραψεν, αναθεματιζοντες απερ
ανεθεματισεν η συνοδος και λοιπον, ει δυνανται, μεμφεσθωσαν τας λεξεις. ευ δε
οιδα, οτι φρονησαντες την διανοιαν της συνοδου και τα ρηματα της διανοιας παντως
αποδεξονται. αν δε και ταυτην αι τιασθαι θελησωσι, δηλοι πασιν εισι ματην και περι
εκεινων λεγοντες και μονον αφορμας 21.2 εαυτοις εις ασεβειαν επινοουντες. η μεν
ουν προφασις των τοιουτων λεξεων αυτη· ει δ' οτι και μη εγγραφοι εισι παλιν
γογγυζουσιν, αυτοθεν μεν αυτοι εκβαλλεσθωσαν ως κενολογουντες και τον νουν
ουχ υγιαινοντες· εαυτους δε και εν τουτοις αιτιασθωσαν, οτι πρωτοι παρασχοντες
την τοιαυτην προφασιν εξ αγραφων θεομαχειν ηρξαντο. γινω σκετω δε ομως, ει τις
εστι φιλομαθης, οτι ει και μη ουτως εν ταις γραφαις εισιν αι λεξεις, αλλα, καθαπερ
ειρηται προτερον, την εκ των γραφων διανοιαν εχουσι και ταυτην εκφω 21.3
νουμεναι σημαινουσι τοις εχουσιν εις ευσεβειαν την ακοην ολοκληρον. σκοπειν δε
τουτο σε μεν εξεστιν, εκεινους δε κατακουειν τους απαιδευτους. δεδεικται εν τοις
εμπροσθεν, και τουτ' εστιν αληθες πιστευειν, τον λογον εκ του πατρος ειναι και
μονον ιδιον αυτου και φυσει γεννημα. ποθεν γαρ αλλοθεν νοησειε τις τον υιον, ος
εστιν η σοφια και ο 21.4 λογος, εν ωι τα παντα γεγονεν, η εξ αυτου του θεου; ομως δε
τουτο και παρα των γραφων μεμαθηκαμεν, του μεν πατρος δια του ∆αυιδ λεγοντος·
«εξηρευξατο η καρδια μου λογον αγαθον», και· «εκ γαστρος προ εωσφορου
εγεννησα σε», του δε υιου περι εαυτου δεικνυντος τοις Ἰουδαιοις «ει ο θεος πατηρ
υμων ην, ηγαπατε αν εμε· εγω γαρ εκ του πατρος εξηλθον», και παλιν· «ουχ οτι τον
 
 
 

13
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πατερα τις εωρακεν, ει μη ο ων παρα του θεου, ουτος εωρακε τον πατερα», και μην
και το· «εγω και ο πατηρ εν εσμεν», και· «εγω εν τωι πατρι, και ο πατηρ εν εμοι» ισον
εστι τωι λεγειν· εγω εκ του πατρος ειμι και αδιαιρετος αυτου. και ο Ἰωαννης δε
λεγων· «ο μονογενης υιος, ο ων εις τον κολπον του πατρος, εκεινος εξηγησατο»,
μαθων ταυτα παρα του πατρος ειρηκε. τι γαρ αλλο το εν κολποις σημαινει η την
γνησιαν εκ του πατρος του υιου γεννησιν;
22.1 Ει μεν ουν τον θεον ηγειται τις ειναι συνθετον ως εν τηι ουσιαι το
συμβεβηκος η εξωθεν τινα περιβολην εχειν και καλυπτεσθαι η ειναι τινα περι αυτον
τα συμπληρουντα την ουσιαν αυτου, ωστε λεγοντας ημας θεον η ονομαζοντας
πατερα μη αυτην την αορατον αυτου και ακαταληπτον ουσιαν σημαινειν, αλλα τι
των περι αυτον, μεμφεσθωσαν μεν την συνοδον γραψασαν εκ της ουσιας ειναι του
θεου τον υιον, κατανοειτωσαν δε, οτι 22.2 δυο ταυτα βλασφημουσιν ουτω
διανοουμενοι. τον τε γαρ θεον σωματικον τινα εισα γουσι και τον κυριον ουκ αυτου
του πατρος, αλλα των περι αυτον ειναι υιον κατα ψευδονται. ει δε απλουν τι εστιν ο
θεος, ωσπερ ουν και εστι, δηλονοτι λεγοντες τον θεον και ονομαζοντες τον πατερα
ουδεν τι ως περι αυτον ονομαζομεν, αλλ' αυτην την ουσιαν 22.3 αυτου σημαινομεν.
καν γαρ καταλαβειν ο, τι ποτε εστιν η του θεου ουσια, μη ηι δυνατον, αλλα μονον
νοουντες ειναι τον θεον και της γραφης εν τουτοις αυτον σημαινουσης ουκ αλλον
τινα και ημεις η αυτον σημαναι θελοντες λεγομεν θεον και πατερα και κυριον. οταν
γουν λεγηι· «εγω ειμι ο ων», και το «εγω ειμι κυριος ο θεος», και οπου ποτε λεγει η
γραφη «ο θεος», ημεις αναγινωσκοντες ουδεν ετερον η αυτην την ακαταληπτον
αυτου 22.4 ουσιαν σημαινομενην νοουμεν και οτι εστιν ονπερ λεγουσιν. ουκουν μη
ξενιζεσθω τις ακουων εκ της ουσιας του θεου ειναι τον υιον του θεου, αλλα και
μαλλον αποδεχεσθω τους πατερας διακαθαραντας τον νουν και λευκοτερον και ως
εκ παραλληλου το εκ του θεου γραψαντας το εκ της ουσιας. ταυτον γαρ ηγησαντο το
λεγειν εκ του θεου και το λεγειν εκ της ουσιας του θεου ειναι τον λογον, επει και το
θεος, καθα προειπον, ουδεν 22.5 ετερον η την ουσιαν αυτου του οντος σημαινει. ει
μεν ουν μη εκ του θεου εστιν ο λογος, ως αν ειη υιος φυσει γνησιος εκ πατρος, αλλ'
ως τα κτισματα δια το δεδημιουργησθαι λεγεται και αυτος ως τα παντα εκ του θεου,
ουτε εκ της ουσιας εστι του πατρος ουτε αυτος ο υιος κατ' ουσιαν εστιν υιος, αλλ' εξ
αρετης, ως ημεις οι κατα χαριν καλουμενοι υιοι. ει δε εκ του θεου εστι μονος ως υιος
γνησιος, ωσπερ ουν και εστι, λεχθειη αν εικοτως και εκ της ουσιας του θεου ο υιος.
23.1 Και γαρ και το παραδειγμα του φωτος και του απαυγασματος τοιουτον
εχει τον νουν. ου γαρ κατα το εξαπτομενον εκ της θερμης του ηλιου πυρ, οπερ και
σβεννυσθαι παλιν ειωθεν, ειρηκασιν οι αγιοι ειναι τον λογον προς τον θεον, τουτο
γαρ εργον εξωθεν και κτισμα του ποιουντος ην, αλλα απαυγασμα αυτον
ευηγγελισαντο παντες, ινα το 23.2 εκ της ουσιας ιδιον και αδιαιρετον και την προς
τον πατερα ενοτητα δηλωσωσι. και γαρ ουτω και το ατρεπτον και αναλλοιωτον
αυτον αληθως ειναι σωθησεται· πως γαρ αν αλλως ειη τοιουτος, ει μη της του
πατρος ουσιας ιδιον εστι γεννημα; αναγκη γαρ και εν τουτωι την ταυτοτητα προς τον
εαυτου πατερα σωζειν. ουτω δη του λογου φα νεντος ευσεβους ακολουθον αν ειη
μηδε επι τωι ομοουσιωι ξενιζεσθαι τους χριστομαχους, 23.3 εχουσης και της λεξεως
ταυτης υγιη την διανοιαν και την αποδειξιν. ει γαρ δη φαμεν εκ της ουσιας ειναι του
θεου τον λογον (λοιπον γαρ η λεξις ομολογεισθω και παρ' αυτων), τι αν ειη τουτο η
το αληθως και αιδιον της ουσιας, εξ ης και γεγεννηται; ου γαρ ετερο ειδες, ινα μη
ξενον και ανομοιον τηι ουσιαι του πατρος επιμιγνυηται, ουδε εξωθεν απλως ομοιος,
ινα μη καθ' ετερον η ολως ετεροουσιος φαινηται, ωσπερ χαλκος στιλβων και χρυσος
και αργυρος και κασσιτερος. ταυτα γαρ ξενα και ετεροφυη αλληλων και απεσχοινισ
 
 
 

14
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μενα τηι φυσει και τηι δυναμει τυγχανουσι· και ουτε ο χαλκος ιδιος του χρυσου ουτε η
φασσα εκ της περιστερας, αλλα ομοια μεν νομιζεται ειναι, ετεροουσια δε αλληλων
εστιν. 23.4 ει μεν ουν και ο υιος ουτως εστιν, εστω κτισμα ωσπερ και ημεις και μη
ομοουσιος· ει δε υιος εστι λογος, σοφια, εικων του πατρος, απαυγασμα, εικοτως
ομοουσιος αν ειη. ει μη γαρ το μη εκ του θεου, αλλ' ως οργανον ετεροφυες και
ετεροουσιον δεικνυται, καλως αρα η συνοδος εγραψε και νενοηκεν ορθως.
24.1 Ἐξηιρησθω δε παλιν εν τουτοις πας λογισμος σωματικος, φαντασιαν τε
πασης αισθησεως υπερβαντες καθαραι τηι νοησει και μονωι τωι νωι νοωμεν υιου προς
πατερα το γνησιον και λογου την προς τον θεον ιδιοτητα και την απαραλλακτον
ομοιοτητα του απαυγασματος προς το φως. ως γαρ το γεννημα και το υιος ουκ
ανθρωπινον, αλλ' ως θεωι πρεπον εστιν, ειρηται τε και εστι, τον αυτον τροπον την
λεξιν του ομοουσιου ακου οντες μη εις τας ανθρωπινας αισθησεις πιπτοντες
μερισμους και διαιρεσεις της θεοτητος λογιζωμεθα· αλλ' ως επι ασωματων
διανοουμενοι την ενοτητα της φυσεως και την ταυτοτητα του φωτος μη διαιρωμεν.
τουτο γαρ ιδιον υιου προς πατερα και τουτο 24.2 δεικνυσι τον θεον αληθως οντα
πατερα του λογου. παλιν γαρ το παραδειγμα του φωτος και του απαυγασματος
αναγκαιον εις τουτο. τις τολμησει λεγειν το απαυγασμα ξενον και ανομοιον ειναι
του ηλιου; η τις μαλλον ενορων ουτως το απαυγασμα προς τον ηλιον και την
ταυτοτητα του φωτος ουκ αν ειποι θαρρησας· οντως το φως και το απαυγασμα εν
εισι και τουτο εν εκεινωι δεικνυται και το απαυγασμα εν τωι ηλιωι τυγ χανει ον, ωστε
τον ορωντα τουτο βλεπειν κακεινο; την δε τοιαυτην ενοτητα και φυ σικην ιδιοτητα
πως αν οι πιστευοντες και βλεποντες ορθως καλεσαιεν η ομοουσιον γεν 24.3 νημα;
το δε του θεου γεννημα τι αν τις οικειως και πρεποντως νοησειεν η λογον και
σοφιαν και δυναμιν, ηνπερ ουτε του πατρος λεγειν ξενην οσιον εστιν ουτε μη αιδιως
ειναι παρα τωι πατρι καν φανταζεσθαι θεμις εστι; τουτωι γαρ τωι γεννηματι τα παντα
πεποιηκεν ο πατηρ και την εις παντα προνοιαν εκτεινων δι' αυτου
φιλανθρωπευεται. 24.4 και ουτως εν αυτος και ο πατηρ εισιν, ωσπερ ειρηται, ει μη
αρα οι κακοφρονες τολμη σαντες παλιν ειποιεν αλλην ειναι την του λογου ουσιαν
και αλλο το εκ του πατρος εν αυτωι φως, ιν' ηι το μεν εν τωι υιωι φως εν προς τον
πατερα, αυτος δε ξενος κατ' ουσιαν ως κτισμα. αλλα τουτο του Καιαφα και του
Σαμοσατεως ατεχνως εστι το φρονημα, οπερ η μεν εκκλησια εξεβαλεν, ουτοι δε νυν
υποκρινονται, διο και αυτοι της αληθειας εκπε 24.5 σοντες απεδειχθησαν αιρετικοι.
ει γαρ ολως μετεχει του εκ του πατρος φωτος, διατι μη μαλλον αυτος εστι το
μετεχομενον, ινα μη μεσον αυτου τι και του πατρος ευρισκηται; ει γαρ μη ουτως
εστιν, ουκετι δεικνυται δια του υιου γεγενησθαι τα παντα, αλλα δι' εκεινου, ου και
αυτος μετεχει. ει δε ουτος εστιν ο λογος, η σοφια του πατρος, εν ωι ο πατηρ
αποκαλυπτεται και γινωσκεται και δημιουργει και ου ανευ ουδεν ο πατηρ ποιει,
δηλονοτι αυτος εστι το εκ του πατρος· αυτου γαρ και παντα τα γενητα μετεχει, μετε
χοντα του αγιου πνευματος. ουτω δε ων ουκ εσται εξ ουκ οντων ουτε ολως κτισμα,
αλλα μαλλον εκ του πατρος ιδιον γεννημα ως εκ φωτος το απαυγασμα.
25.1 Οι μεν ουν εν τηι Νικαιαι συνελθοντες ταυτην εχοντες την διανοιαν
τοιαυτας και τας λεξεις εγραψαν. οτι δε ουχ εαυτοις πλασαντες επενοησαν ταυτας,
επειδη και τουτο προφασιζονται, αλλ' ανωθεν παρα των προ αυτων παραλαβοντες
ειρηκασι, φερε και 25.2 τουτο διελεγξωμεν, ινα μηδε αυτη αυτοις η προφασις
περιλειπηται. μαθετε τοινυν, ω χριστομαχοι Ἀρειανοι, οτι Θεογνωστος μεν, ανηρ
λογιος, ου παρηιτησατο το εκ της ουσιας ειπειν. γραφων γαρ περι υιου εν τωι δευτερωι
των υποτυπωσεων ουτως ειρηκεν· «ουκ εξωθεν τις εστιν εφευρεθεισα η του υιου
ουσια ουδε εκ μη οντων επεισηχθη,» αλλα εκ της του πατρος ουσιας εφυ ως του
 
 
 

15
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φωτος το απαυγασμα, ως υδατος ατμις. «ουτε γαρ το απαυγασμα ουτε η ατμις αυτο
το υδωρ εστιν η αυτος ο ηλιος ουτε αλλοτριον», και ουτε η του υιου ουσια αυτος
εστιν ο πατηρ ουτε αλλοτριος, αλλα απορροια «της του πατρος ουσιας, ου μερισμον
υπομεινασης της του πατρος ουσιας. ως γαρ μενων» ο ηλιος ο αυτος ου μειουται ταις
εκχεομεναις υπ' αυτου αυγαις, ουτως ουδε η ουσια «του πατρος αλλοιωσιν
υπεμεινεν εικονα εαυτης εχουσα τον υιον». ο μεν ουν Θεογνωσ τος τα προτερα ως εν
γυμνασιαι εξετασας, υστερον την εαυτου δοξαν τιθεις ουτως ειρηκεν. 25.3 ∆ιονυσιος
δε ο γενομενος επισκοπος της Ἀλεξανδρειας κατα Σαβελλιου γραφων την τε κατα
σαρκα οικονομιαν του σωτηρος δια πλειονων εξηγουμενος και εξ αυτης διελεγχων
τους Σαβελλιζοντας, οτι μη ο πατηρ εστιν ο γενομενος σαρξ, αλλ' ο τουτου λογος, ως
ειπεν ο Ἰωαννης, επειδη υπενοηθη ως ποιημα και γενητον λεγων τον υιον και μη
ομοουσιον τωι πατρι, γραφει προς τον ομωνυμον αυτωι ∆ιονυσιον τον επισκοπον
Ῥωμης απολογουμενος συκοφαντιαν ειναι ταυτην κατ' αυτου. μητε γαρ ποιητον
ειρη 25.4 κεναι τον υιον, αλλα και ομοουσιον αυτον ομολογειν διεβεβαιωσατο. εχει
δε αυτου η λεξις ουτως· και δι' αλλης επιστολης εγραψα, εν οις ηλεγξα και ο
προφερουσιν εγκλημα κατ' εμου ψευδος ον, ως ου λεγοντος τον Χριστον ομοουσιον
ειναι τωι θεωι. ει γαρ και το ονομα τουτο φημι μη ευρηκεναι που των αγιων γραφων,
αλλα γε τα επιχειρηματα μου τα εξης, α σεσιωπηκασι, της διανοιας ταυτης ουκ
απαιδει. και γαρ ανθρωπινην γονην παρεθεμην δηλον ως ουσαν ομογενη, φησας
παντως τους γονεις μονον «ετερους ειναι των τεκνων, οτι μη αυτοι ειεν τα τεκνα, η
μητε γονεις αναγκαιον υπ 25.5» αρχειν ειναι μητε τεκνα. και την μεν επιστολην, ως
προειπον, δια τας περιστασεις «ουκ εχω προκομισαι· ει δ' ουν, αυτα σοι τα τοτε
ρηματα, μαλλον δε και πασης αν» επεμψα το αντιγραφον· οπερ αν ευπορησω,
ποιησω. οιδα δε και μεμνημαι πλειονα «προσθεις των συγγενων ομοιωματα· και γαρ
και φυτον ειπον απο σπερματος η απο» ριζης ανελθον ετερον ειναι του οθεν
εβλαστησε, και παντως εκεινωι καθεστηκεν ομοφυες. «και ποταμον ειπον απο πηγης
ρεοντα ετερον ονομα μετειληφεναι· μητε γαρ την» πηγην ποταμον μητε τον
ποταμον πηγην λεγεσθαι και αμφοτερα υπαρχειν και τον «ποταμον ειναι το εκ της
πηγης υδωρ».
26.1 Ὅτι δε ου ποιημα ουδε κτισμα ο του θεου λογος, αλλα ιδιον της του
πατρος ουσιας γεννημα αδιαιρετον εστιν, ως εγραψεν η μεγαλη συνοδος, ιδου και ο
της Ῥωμης επισκοπος ∆ιονυσιος γραφων κατα των τα Σαβελλιου φρονουντων
σχετλιαζει κατα 26.2 των ταυτα τολμωντων λεγειν και φησιν ουτως· «εξης δ' αν
εικοτως λεγοιμι και» προς τους διαιρουντας και κατατεμνοντας και αναιρουντας το
σεμνοτατον κηρυγμα «της εκκλησιας του θεου, την μοναρχιαν, εις τρεις δυναμεις
τινας και μεμερισμενας υποστασεις» και θεοτητας τρεις. πεπυσμαι γαρ ειναι τινας
των παρ' υμιν κατηχουντων «και διδασκοντων τον θειον λογον ταυτης υφηγητας
της φρονησεως, οι κατα διαμετρον, 26.3» ως επος ειπειν, αντικεινται τηι Σαβελλιου
γνωμηι. ο μεν γαρ βλασφημει αυτον «τον υιον ειναι λεγων τον πατερα και εμπαλιν,
οι δε τρεις θεους τροπον τινα κηρυττουσιν,» εις τρεις υποστασεις ξενας αλληλων
πανταπασι κεχωρισμενας διαιρουντες την αγιαν «μοναδα. ηνωσθαι γαρ αναγκη τωι
θεωι των ολων τον θειον λογον, εμφιλοχωρειν δε» τωι θεωι και ενδιαιτασθαι δει το
αγιον πνευμα. ηδη και την θειαν τριαδα εις ενα, ωσπερ «εις κορυφην τινα, τον θεον
των ολων τον παντοκρατορα λεγω, συγκεφαλαιουσθαι τε» και συναγεσθαι πασα
αναγκη. Μαρκιωνος γαρ του ματαιοφρονος διδαγμα εις τρεις «αρχας της μοναρχιας
τομη και διαιρεσις, παιδευμα ον διαβολικον, ουχι δε των οντως «μαθητων του
Χριστου και των αρεσκομενων τοις του σωτηρος μαθημασιν. ουτοι γαρ» τριαδα μεν
κηρυττομενην υπο της θειας γραφης σαφως επιστανται, τρεις δε θεους ουτε 26.4
 
 
 

16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«παλαιαν ουτε καινην διαθηκην κηρυττουσαν. ου μειον δ' αν τις καταμεμφοιτο και»
τους ποιημα τον υιον ειναι δοξαζοντας και γεγονεναι τον κυριον ωσπερ εν τι των
οντως «γενομενων νομιζοντας, των θειων λογιων γεννησιν αυτωι την αρμοττουσαν
και πρεπουσαν,» αλλ' ουχι πλασιν τινα και ποιησιν προσμαρτυρουντων. βλασφημον
ουν ου «το τυχον, μεγιστον μεν ουν, χειροποιητον τροπον τινα λεγειν τον κυριον. ει
γαρ γεγονεν υιος,» ην οτε ουκ ην· αει δε ην, ει γε εν τωι πατρι εστιν, ως αυτος φησι,
και ει λογος «και σοφια και δυναμις ο Χριστος. ταυτα γαρ ειναι τον Χριστον αι θειαι
λεγουσι γραφαι,» ωσπερ επιστασθε· ταυτα δε δυναμεις ουσαι του θεου τυγχανουσιν.
ει τοινυν γεγονεν «ο υιος, ην οτε ουκ ην ταυτα, ην αρα καιρος, οτε χωρις τουτων ην
ο θεος. ατοπωτατον 26.5» δε τουτο. και τι αν επι πλεον περι τουτων προς υμας
διαλεγοιμην, προς ανδρας «πνευματοφορους και σαφως επισταμενους τας ατοπιας
τας εκ του ποιημα λεγειν τον» υιον ανακυπτουσας; αις μοι δοκουσι μη
προσεσχηκεναι τον νουν οι καθηγησαμενοι «της δοξης ταυτης και δια τουτο κομιδηι
του αληθους διημαρτηκεναι, ετερως η βουλεται» ταυτηι η θεια και προφητικη γραφη
το κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εκδεξα 26.6 «μενοι. ου μια γαρ η του εκτισεν,
ως ιστε, σημασια· εκτισε γαρ ενταυθα ακουστεον» αντι του επεστησε τοις υπ' αυτου
γεγονοσιν εργοις, γεγονοσι δε δι' αυτου του υιου. «ουχι δε γε το εκτισε νυν λεγοιτ'
αν επι του εποιησε· διαφερει γαρ του ποιησαι το» κτισαι. ουκ αυτος ουτος σου πατηρ
εκτησατο σε και εποιησε σε και εκτισε σε; τηι «εν τωι ∆ευτερονομιωι μεγαληι ωιδηι ο
Μωσης φησι. προς ους και ειποι αν τις· ω ριψοκινδυνοι ανθρωποι,» ποιημα ο
πρωτοτοκος πασης κτισεως, ο εκ γαστρος προ εωσφορου «γεννηθεις, ο ειπων ως
σοφια· προ δε παντων βουνων γενναι με;» και πολλαχου δε των θειων λογιων
γεγεννησθαι, αλλ' ου γεγονεναι τον υιον λεγομενον ευροι τις αν. «υφ' ων
καταφανως ελεγχονται τα ψευδη περι της του κυριου γεννησεως υπολαμβανοντες
26.7» οι ποιησιν αυτου την θειαν και αρρητον γεννησιν λεγειν τολμωντες. ουτ' ουν
κατα 26.7 «μεριζειν χρη εις τρεις θεοτητας την θαυμαστην και θειαν μοναδα ουτε
ποιησει κωλυειν» το αξιωμα και το υπερβαλλον μεγεθος του κυριου, αλλα
πεπιστευκεναι εις θεον πατερα «παντοκρατορα και εις Χριστον Ἰησουν τον υιον
αυτου και εις το αγιον πνευμα, ηνωσθαι» δε τωι θεωι των ολων τον λογον· εγω γαρ,
φησι, και ο πατηρ εν εσμεν· και εγω εν «τωι πατρι, και ο πατηρ εν εμοι. ουτω γαρ αν
και η θεια τριας και το αγιον κηρυγμα» της μοναρχιας διασωζοιτο.
27.1 Περι δε του αιδιως συνειναι τον λογον τωι πατρι και μη εξ ετερας ουσιας
η υπο στασεως, αλλα της του πατρος ιδιον γεννημα αυτον ειναι, ως ειρηκασιν οι εν
τηι συν οδωι, εξεστω παλιν υμας ακουσαι και παρα του φιλοπονου Ὠριγενους. α μεν
γαρ ως ζητων και γυμναζων εγραψε, ταυτα μη ως αυτου φρονουντος δεχεσθω τις,
αλλα των προς εριν φιλονεικουντων εν τωι ζητειν· α δε αδεως οριζων αποφαινεται,
τουτο του 27.2 φιλοπονου το φρονημα εστι. μετα γουν τα ως εν γυμνασιαι λεγομενα
προς τους αιρετικους ευθυς αυτος επιφερει τα ιδια λεγων ουτως· «ει εστιν εικων του
θεου του αο «ρατου, αορατος εικων· εγω δε τολμησας προσθειην αν, οτι και
ομοιοτης τυγχανων «του πατρος ουκ εστιν οτε ουκ ην. ποτε γαρ ο θεος ο κατα τον
Ἰωαννην φως λεγομενος,» ο θεος γαρ φως εστιν, απαυγασμα ουκ ειχε της ιδιας
δοξης, ινα τολμησας τις αρχην «δωι ειναι υιου προτερον ουκ οντος; ποτε δε η της
αρρητου και ακατονομαστου και» αφθεγκτου υποστασεως του πατρος εικων, ο
χαρακτηρ, ο λογος ο γινωσκων τον «πατερα» ουκ ην; κατανοειτω γαρ ο τολμων και
λεγων· «ην ποτε οτε ουκ ην ο υιος», 27.3 «οτι ερει και το σοφια ποτε ουκ ην και
λογος ουκ ην και ζωη ουκ ην». και παλιν εν ετεροις ουτω λεγει· «αλλ' ου θεμις εστιν
ουδε ακινδυνον δια την ασθενειαν ημων το» οσον εφ' ημιν αποστερεισθαι τον θεον
του αει συνοντος αυτωι λογου μονογενους, «σοφιας οντος ηι προσεχαιρεν· ουτω γαρ
 
 
 

17
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδε αει χαιρων νοηθησεται». 27.4 Ἰδου ημεις μεν εκ πατερων εις πατερας
διαβεβηκεναι την τοιαυτην διανοιαν απο δεικνυομεν, υμεις δε, ω νεοι Ἰουδαιοι και
του Καιαφα μαθηται, τινας αρα των ρηματων υμων εχετε δειξαι πατερας; αλλ'
ουδενα των φρονιμων και σοφων αν ειποιτε· παντες γαρ υμας αποστρεφονται, πλην
μονου του διαβολου. μονος γαρ υμιν ουτος της τοιαυτης αποστασιας πατηρ γεγονεν,
ο και κατα την αρχην υμιν επισπειρας την ασεβειαν ταυτην και νυν λοιδορειν την
οικουμενικην συνοδον πεισας υμας, οτι μη τα υμετερα αλλα ταυτα γεγραφασιν, απερ
οι απ' αρχης αυτοπται και υπηρεται του λογου γενομενοι παρα 27.5 δεδωκασιν. ην
γαρ η συνοδος εγγραφως ωμολογησε πιστιν, αυτη της καθολικης εκκλησιας εστι.
ταυτην εκδικουντες οι μακαριοι πατερες ουτως εγραψαν και κατεκριναν την
αρειανην αιρεσιν· διο μαλιστα και διαβαλλειν την συνοδον επιχειρουσιν. ου γαρ αι
λεξεις αυτους λυπουσιν, αλλ' οτι εν αυταις απεδειχθησαν αιρετικοι και των αλλων
αιρεσεων τολμηροτεροι.
28.1 Ἀμελει των λεξειδιων αυτων δειχθεντων τοτε φαυλων και αει δε
ευελεγκτων οντων ως ασεβων εχρησαντο παρ' Ἑλληνων λοιπον την λεξιν του
αγενητου, ινα προφασει και τουτου του ονοματος εν τοις γενητοις παλιν και τοις
κτισμασι συναριθμωσι τον του θεου λογον, δι' ου αυτα τα γενητα γεγονεν· ουτως
εισι προς ασεβειαν αναισχυντοι και 28.2 προς τας του κυριου βλασφημιας
φιλονεικοι. ει μεν ουν αγνοουντες το ονομα ουτως αναισχυντουσιν, εδει μαθειν
αυτους παρα των αυτοις δεδωκοτων αυτο, οτι και ον λε γουσιν εκ του αγαθου νουν
και την εκ του νου ψυχην, καιτοι γινωσκοντες το εξ ων εισιν ουκ εφοβηθησαν ομως
και αυτα ειπειν αγενητα ειδοτες, οτι και τουτο λεγοντες ουκ ελατ τουσι το πρωτον
εξ ου και ταυτα πεφυκε, και η και αυτους ουτω λεγειν η μηδ' ολως λεγειν περι ων
ουκ ισασιν. ει δε νομιζουσι γινωσκειν, αναγκαιον αυτους ερωτησαι, επει μαλιστα και
ουκ εστιν εκ των θειων γραφων η λεξις, αλλα παλιν αγραφως λαλουντες 28.3
φιλονεικουσιν. εγω μεν γαρ την αιτιαν και την διανοιαν, καθ' ην η συνοδος το εκ
της ουσιας και το ομοουσιον συμφωνως τοις εκ των γραφων περι του σωτηρος
ειρημενοις και οσοι προ αυτων εξεθεντο πατερες και εγραψαν, διηγησαμην· και
αυτοι δε, ειπερ αρα δυνανται, αποκρινεσθωσαν, πως ευρον την αγραφον ταυτην
λεξιν, η ποιαι διανοιαι 28.4 τον θεον αγενητον λεγουσι. διαφορους γαρ σημασιας
εχειν το ονομα ακηκοα. λε γεσθαι γαρ φασιν αγενητον το μηπω μεν γενομενον,
δυναμενον δε γενεσθαι, και παλιν το μητε υπαρχον μητε δυναμενον εις το ειναι
γενεσθαι, και τριτον εστιν αυτου σημαινο μενον το υπαρχον μεν, μητε δε γενητον
μητε αρχην εσχηκος εις το ειναι, αλλ' αιδιον ον 28.5 και αδιαφθορον. ισως μεν ουν
τας πρωτας δυο διανοιας παρελθειν εθελησουσι δια το εκειθεν ατοπον· κατα γαρ την
πρωτην εσται τα τε ηδη γινομενα και τα προσδοκω μενα γενεσθαι αγενητα· το γαρ
δευτερον πλεον εχει τουτου το ατοπον. επι δε την τριτην λοιπον βαδιουνται κατ'
αυτην ονομαζοντες το αγενητον. αλλα και τουτο λε 28.6 γοντες ουδεν ηττον εισιν
ασεβεις. ει γαρ το μη εχον αρχην εις το ειναι μηδε γενητον η κτιστον, αλλ' αιδιον ον,
τουτο λεγουσιν αγενητον, τουναντιον δε τουτων ειναι τον του θεου λογον, τις ου
συνοραι την πανουργιαν των θεομαχων; τις ουκ αν αυτους ουτω μαινομενους
καταλιθωσειεν; επειδη γαρ αισχυνονται προφερειν ετι τα πρωτα των μυθων εαυτων
λογαρια, εφ' οις κατεγνωσθησαν, αλλως παλιν αυτα σημαινειν επενοησαν οι
δειλαιοι δια του ονοματος του ως αυτοι λεγουσιν αγενητου. ει γαρ ο υιος των
γενητων εστι, δηλονοτι εξ ουκ οντων και αυτος γεγονε, και ει αρχην εχει του ειναι,
ουκ ην αρα πριν γεννηθηι, και ει μη εστιν αιδιος, ην ποτε οτε ουκ ην.
29.1 Ἔδει ουν ταυτα παλιν αυτους φρονουντας εν αυτοις τοις ιδιοις αυτων
ρημασι σημαινειν εαυτων την ετεροδοξιαν και μη τηι λεξει δηθεν του αγενητου
 
 
 

18
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκεπειν εαυτων την κακονοιαν. αλλ' ου ποιουσι τουτο οι κακοηθεις, παντα δε κατα
τον πατερα εαυ των τον διαβολον μετα πανουργιας πραττουσιν. ως γαρ εκεινος μετα
αλλοτριων ενδυ ματων απαταν επιχειρει, ουτως ουτοι το αγενητον επενοησαν
ονομαζειν, ινα προσποιου μενοι τον θεον ευφημειν κεκρυμμενην εχωσι την κατα
του κυριου βλασφημιαν και μετα καλυμματος αυτην αλλοις σημαινωσιν. αλλα και
τουτου του σοφισματος αυτων γνωσθεν 29.2 τος, τι αρα παλιν αυτοις ετερον
περιλειπεται, λεγετωσαν. ευρομεν, φασιν οι κακουργοι και προστιθεντες τοις
προτεροις λεγουσιν, αγενητον ειναι τουτο το μη εχον του ειναι τον αιτιον, αλλα και
τοις γενητοις αυτον αιτιον εις το γενεσθαι τυγχανοντα. αχαριστοι και τωι οντι των
γραφων ανηκοοι, οι μη δια τιμην την εις τον θεον, αλλα δια την εις τον υιον ατιμιαν
παντα και ποιουντες και λαλουντες ουκ ειδοτες, οτι ο τον υιον ατιμαζων 29.3
ατιμαζει τον πατερα. πρωτον μεν γαρ καν ουτω τον θεον ονομαζωσιν, ου δεικνυται
των γενητων ο λογος. της γαρ ουσιας του πατρος ως γεννημα παλιν ουτως παρ'
αυτωι εστιν αιδιως. ου γαρ το ονομα τουτο παραιρει την του λογου φυσιν, ουδε παλιν
το 29.4 αγενητον προς τον υιον εχει το σημαινομενον, αλλα προς τα δια του υιου
γενομενα. και 29.4 ωσπερ ο τον αρχιτεκτονα προσφωνων και λεγων δημιουργον
οικιας η πολεως ου συναριθ μει τωι ονοματι τουτωι τον εξ αυτου γεννηθεντα υιον,
αλλα δια μεν την εις τα εργα τεχνην και την επιστημην σημαινων μη ειναι αυτον
τοιουτον, οια εστι τα παρ' αυτου γε νομενα, δημιουργον αυτον καλει, την δε φυσιν
του ποιησαντος ειδως οιδεν αλλον ειναι παρα ταυτα τον εξ αυτου γεννηθεντα και
δια μεν τον υιον πατερα αυτον καλει, δια δε τα εργα κτιστην και ποιητην. τον αυτον
τροπον ο λεγων ουτως τον θεον αγενητον εκ των εργων αυτον ονομαζει σημαινων
μη μονον μη ειναι αυτον γενητον, αλλ' οτι και των γενητων ποιητης εστιν, οιδε
μεντοι τον λογον αλλον οντα των και μονον ιδιον του πατρος γεννημα, δι' ου και τα
παντα γεγονε και συνεστηκε.
30.1 Και γαρ και παντοκρατορα τον θεον οι προφηται λεγοντες ου δια το
ειναι τον λογον ενα των παντων ουτως αυτον επεκαλουντο–ᾔδεισαν γαρ τον υιον
αλλον οντα των γενητων και παντων και αυτον κρατουντα κατα την του πατρος
ομοιοτητα–αλλ' οτι παντων, ων δια του υιου πεποιηκεν, αυτος κρατει, τουτων τε
την εξουσιαν τωι υιωι δε δωκε και δεδωκως παλιν αυτος των παντων δια του λογου
κυριευει. παλιν τε κυριον των δυναμεων λεγοντες τον θεον ου δια το ειναι και τον
λογον ενα τουτων των δυναμεων τουτ' ελεγον, αλλ' οτι του μεν υιου πατηρ εστι,
των δε δια του υιου γενομενων δυναμεων 30.2 κυριος εστι. και γαρ και αυτος παλιν
ο λογος εν τωι πατρι ων παντων τουτων εστι κυριος και παντων κρατει· παντα γαρ,
οσα εχει ο πατηρ, του υιου εστιν. ωσπερ ουν τουτο τοιουτον εχει τον νουν, ουτως ο
βουλομενος λεγειν τον θεον αγενητον, λεγετω μεν, ει απαξ ουτως αυτωι δοκει, μη
μεντοι δια το ειναι τον λογον των γενητων, αλλ' οτι, καθα προειπον, ο θεος ου
μονον ουκ εστι γενητος, αλλα και των γενητων ποιητης εστι δια 30.3 του ιδιου
λογου. και γαρ και ουτως λεγομενου του πατρος παλιν εικων ο λογος εστι και
ομοουσιος του πατρος· εικων δε ων αυτου αλλος αν ειη των γενητων και των
παντων. ου γαρ εστιν εικων, τουτου και την ιδιοτητα και την ομοιωσιν εχει, ωστε
τον λεγοντα αγενητον και παντοκρατορα τον πατερα νοειν εν τωι αγενητωι και
παντοκρατορι και 30.4 τον τουτου λογον και την σοφιαν, ητις εστιν ο υιος. αλλ' οι
θαυμαστοι και εις ασεβειαν ευχερεις ου της εις τον θεον τιμης φροντιζοντες εφευρον
το ονομα του αγενητου, της δε κατα του σωτηρος χαριν κακονοιας· ει γαρ εμελεν
αυτοις τιμης και ευφημιας, εδει μαλλον, και τουτο βελτιον ην, πατερα τον θεον
ειδεναι τε και λεγειν αυτους, η εκεινως ονομαζειν αυτους. λεγοντες μεν γαρ εκεινοι
τον θεον αγενητον εκ των γενομενων αυτον, καθα προ ειπον, ποιητην μονον
 
 
 

19
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγουσιν, ινα και τον λογον ποιημα σημανωσι κατα την ιδιαν ηδονην· ο δε τον θεον
πατερα λεγων ευθυς εν αυτωι και τον υιον σημαινει και ουκ αγνο ησει, οτι υιου
οντος δια του υιου τα γενομενα εκτισθη παντα.
31.1 Ουκουν και μαλλον αληθεστερον αν ειη τον θεον εκ του υιου σημαινειν
και πατερα λεγειν η εκ μονων των εργων ονομαζειν και λεγειν αυτον αγενητον.
τουτο μεν γαρ τα εκ του βουληματος του θεου δια του λογου γενομενα εργα
σημαινει, το δε του πατρος ονομα το ιδιον εκ της ουσιας αυτου γεννημα γνωριζει.
οσωι δε ο λογος των γενητων διαφερει, τοσουτον και πλεον το λεγειν τον θεον
πατερα 31.2 του λεγειν αγενητον διαφεροι αν. και γαρ τουτο μεν αγραφον και
υποπτον ποικι λην εχον εστι την σημασιαν, εκεινο δε απλουν και εγγραφον και
αληθεστερον και μο νον σημαινον τον υιον. και το μεν αγενητον παρ' Ἑλληνων
ευρηται των μη γινω σκοντων τον υιον, το δε πατηρ παρα του κυριου ημων εγνωσθη
και κεχαρισται. και γαρ ειδως αυτος, τινος υιος εστιν, ελεγεν· «εγω εν τωι πατρι και ο
πατηρ εν εμοι», και· «ο εωρακως εμε, εωρακε τον πατερα», και· «εγω και ο πατηρ εν
εσμεν». και ουδαμου φαινεται τον πατερα καλων αγενητον αυτος, αλλα και ημας
ευχεσθαι διδασκων ουκ ειπεν· οταν δε προσευχησθε, λεγετε· «θεος αγενητε», αλλα
μαλλον· «οταν προσευχησθε, λεγετε· 31.3 πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις». και το
κεφαλαιον δε της πιστεως ημων εις τουτο συντεινειν ηθελησεν· εκελευσε γαρ ημας
βαπτιζεσθαι ουκ εις ονομα αγενητου και γενητου ουδε εις ονομα ακτιστου και
κτισματος, αλλ' εις ονομα πατρος και υιου και αγιου πνευ ματος. ουτως γαρ
τελειουμενοι υιοποιουμεθα και ημεις αληθως, και το του πατρος δε ονομα λεγοντες
επιγινωσκομεν εκ του ονοματος τουτου και τον εν τωι πατρι λογον. 31.4 ει δε και
πατερα θελει λεγειν ημων τον ιδιον εαυτου πατερα, ου χρη δια τουτο συνεκτει νειν
εαυτους τωι υιωι κατα την φυσιν. και τουτο γαρ δι' αυτον λεγεται παρ' ημων. επειδη
γαρ το ημετερον ο λογος εφορεσε σωμα και γεγονεν εν ημιν, ακολουθως δια τον εν
ημιν λογον και ημων ο θεος λεγεται πατηρ. το γαρ εν ημιν πνευμα του λογου δι'
ημων τον εαυτου πατερα ως ημων ονομαζει· ουτος του αποστολου νους εστι
λεγοντος· «εξαπεστειλεν ο θεος το πνευμα του υιου αυτου εις τας καρδιας ημων
κραζον· αββα ο πατηρ».
32.1 Ἀλλ' ισως και δια το ονομα το αγενητον ελεγχθεντες πονηροι τον
τροπον οντες εθελησουσι και αυτοι λεγειν· εδει και περι του κυριου και σωτηρος
ημων Ἰησου Χριστου εκ των γραφων τα περι αυτου γεγραμμενα λεγεσθαι και μη
αγραφους επεισαγεσθαι λεξεις. ναι εδει, φαιην αν και εγωγε, ακριβεστερα γαρ εκ
των γραφων μαλλον η εξ ετερων εστι τα της αληθειας γνωρισματα· αλλ' η
κακοηθεια και μετα πανουργιας παλιμβολος ασεβεια των περι Ευσεβιον ηναγκασε,
καθα προειπον, τους επισκοπους λευκοτερον 32.2 εκθεσθαι τα την ασεβειαν αυτων
ανατρεποντα ρηματα. και τα μεν παρα της συνοδου γραφεντα διανοιαν ορθην
εχοντα δεδεικται, των δ' Ἀρειανων και τα λογαρια σαθρα και ο τροπος πονηρος
εφανη. και γαρ και το αγενητον ονομα, ιδιαν εχον διανοιαν και δυνα μενον ευσεβως
προφερεσθαι, αυτοι παλιν κατα την ιδιαν ενθυμησιν ως ηθελησαν ονομαζου 32.3 σιν
επ' ατιμιαι του σωτηρος, ινα μονον ως γιγαντες θεομαχειν φιλονεικωσιν. αλλ' ουτε
εκεινα τα λογαρια προφεροντες εμειναν ακαταγνωστοι ουτε το αγενητον καλως και
ευσεβως δυναμενον ονομαζεσθαι, ομως κακως αυτοι φρονουντες λαθειν ουκ
ηδυνηθησαν· κατηισχυνθησαν γαρ εν πασι και η αιρεσις αυτων εστηλιτευθη
πανταχου. 32.4 Ταυτα μεν, ως ηδυνηθην, απομνημονευσας τα εν τηι συνοδωι τοτε
πραχθεντα δεδη λωκα, οιδα δε οτι των χριστομαχων οι φιλεριδες ουδε τουτων
ακουσαντες μεταβαλ λεσθαι θελησουσιν, αλλα περιδραμουνται παλιν ετερας
ζητουντες προφασεις και μετα ταυτας παλιν ετερας επινοησουσι. κατα γαρ το
 
 
 

20
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προφητικον «ει αλλαξεται Αιθιοψ το δερμα αυτου και παρδαλις τα ποικιλματα
αυτης» και αυτοι θελησουσιν ευσεβως φρονειν 32.5 μεμαθηκοτες ασεβειν. συ μεντοι,
αγαπητε, δεξαμενος εντυχε κατα σαυτον, και ει δοκι μασειας καλως εχειν, αναγνωθι
και τοις τοτε παρουσιν αδελφοις, ινα και αυτοι ταυτα μαθοντες αποδεξωνται μεν της
συνοδου τον ζηλον της αληθειας και την της διανοιας ακρι βειαν, καταγνωσι δε της
τολμης των χριστομαχων Ἀρειανων και των ματαιων προφα σεων αυτων, ας της
ασεβους εαυτων χαριν αιρεσεως αναπλαττειν εν αυτοις μεμελετη κασιν· οτι τωι θεωι
και πατρι πρεπει δοξα, τιμη και προσκυνησις συν τωι συναναρχωι αυτου υιωι και λογωι
αμα τωι παναγιωι και ζωοποιωι πνευματι νυν και εις τους ατελευτητους αιωνας των
αιωνων. αμην.

33.τ {Ευσεβιου Καισαρεως του αρειανοφρονος επιστολη προς τους
της παροικιας αυτου.}
33.1 Τα περι της εκκλησιαστικης πιστεως πραγματευθεντα κατα την μεγαλην
συνοδον την εν Νικαιαι συγκροτηθεισαν εικος μεν υμας, αγαπητοι, και αλλοθεν
μεμαθηκεναι, της φημης προτρεχειν ειωθυιας τον περι των πραττομενων ακριβη
λογον. αλλ' ινα μη εκ τοιαυτης ακοης τα της αληθειας ετεροιως υμιν απαγγελληται,
αναγκαιως διεπεμψαμεθα υμιν πρωτον μεν την υφ' ημων προταθεισαν περι της
πιστεως γραφην, επειτα την δευτε 33.2 ραν, ην ταις ημετεραις φωναις προσθηκας
επιβαλοντες εκδεδωκασιν. το μεν ουν παρ' ημων γραμμα επι παρουσιαι του
θεοφιλεστατου ημων βασιλεως αναγνωσθεν ευ τε εχειν και δοκιμως αποφανθεν
τουτον εχει τον τροπον· 33.3 «Καθως παρελαβομεν παρα των προ ημων επισκοπων
και εν τηι πρωτηι κατηχησει και οτε το λουτρον ελαμβανομεν και καθως απο των
θειων γραφων μεμαθηκαμεν και ως εν τωι πρεσβυτεριωι και εν αυτηι τηι επισκοπηι
επιστευομεν τε και εδιδασκομεν, ουτως και νυν πιστευοντες την ημετεραν πιστιν
υμιν προσαναφερομεν· εστι δε αυτη· 33.4» Πιστευομεν εις ενα θεον, πατερα,
παντοκρατορα, τον των απαντων ορατων τε και αορατων ποιητην, και εις ενα
κυριον Ἰησουν Χριστον τον του θεου λογον, θεον εκ θεου, φως εκ φωτος, ζωην εκ
ζωης, υιον μονογενη, πρωτοτοκον πασης κτισεως, προ παντων των αιωνων εκ του
πατρος γεγεννημενον, δι' ου και εγενετο τα παντα· τον δια την ημε τεραν σωτηριαν
σαρκωθεντα και εν ανθρωποις πολιτευσαμενον και παθοντα και ανα σταντα τηι
τριτηι ημεραι και ανελθοντα προς τον πατερα και ηξοντα παλιν εν δοξηι κριναι 33.5
ζωντας και νεκρους. πιστευομεν δε και εις εν πνευμα αγιον. τουτων εκαστον ειναι
και υπαρχειν πιστευοντες πατερα αληθως πατερα και υιον αληθως υιον και πνευμα
αγιον αληθως αγιον πνευμα, καθως και ο κυριος ημων αποστελλων εις το κηρυγμα
τους εαυτου μαθητας ειπεν· «πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη βαπτιζοντες
αυτους εις το ονομα του πατρος και του υιου και του αγιου πνευματος». περι ων και
διαβεβαιουμεθα ουτως εχειν και ουτως φρονειν και παλαι ουτως εσχηκεναι και
μεχρι θανατου υπερ ταυτης 33.6 ενιστασθαι της πιστεως αναθεματιζοντες πασαν
αθεον αιρεσιν. ταυτα απο καρδιας και ψυχης παντοτε πεφρονηκεναι, εξ ουπερ ισμεν
εαυτους, και νυν φρονειν τε και λεγειν εξ αληθειας επι του θεου του παντοκρατορος
και του κυριου ημων Ἰησου Χριστου μαρτυ ρομεθα, δεικνυναι εχοντες δι'
αποδειξεων και πειθειν υμας, οτι και τους παρεληλυθοτας χρονους ουτως
επιστευομεν τε και εκηρυσσομεν. 33.7 «Ταυτης υφ' ημων εκτεθεισης της πιστεως
ουδενι παρην αντιλογιας τοπος, αλλ' αυτος τε πρωτος ο θεοφιλεστατος ημων
βασιλευς ορθοτατα περιεχειν αυτην εμαρτυρησεν. ουτω τε και εαυτον φρονειν
 
 
 

21
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνωμολογησε και ταυτηι τους παντας συγκαταθεσθαι υπογραφειν τε τοις δογμασι
και συμφωνειν τουτοις αυτοις παρεκελευετο, ενος μονου προσεγγραφεντος ρηματος
του ομοουσιου, ο και αυτος ερμηνευε λεγων· οτι μη κατα των σωματων παθη
λεγοιτο ομοουσιος ο υιος, ουτ' ουν κατα διαιρεσιν ουτε κατα τινα αποτομην εκ του
πατρος υποστηναι· μηδε γαρ δυνασθαι την αυλον και νοεραν και ασωματον φυσιν
σωμα τικον τι παθος υφιστασθαι, θειοις δε και απορρητοις λογοις προσηκειν τα
τοιαυτα νοειν. και ο μεν σοφωτατος ημων και ευσεβεστατος βασιλευς τοιαδε
εφιλοσοφει. οι δε προφασει της του ομοουσιου προσθηκης τηνδε την γραφην
πεποιηκασιν· 33.8 [Ἡ εν τηι συνοδωι υπαγορευθεισα πιστις.]» Πιστευομεν εις ενα
θεον, πατερα, παντοκρατορα, παντων ορατων τε και αορατων ποιητην, και εις ενα
κυριον Ἰησουν Χριστον, τον υιον του θεου, γεννηθεντα εκ του πατρος μονογενη
τουτεστιν εκ της ουσιας του πατρος, θεον εκ θεου, φως εκ φωτος, θεον αληθινον εκ
θεου αληθινου, γεννηθεντα ου ποιηθεντα, ομοουσιον τωι πατρι, δι' ου τα παντα
εγενετο τα τε εν τωι ουρανωι και τα εν τηι γηι, τον δι' ημας τους ανθρωπους και δια
την ημετεραν σω τηριαν κατελθοντα και σαρκωθεντα, ενανθρωπησαντα, παθοντα
και ανασταντα τηι τριτηι ημεραι, ανελθοντα εις ουρανους και ερχομενον κριναι
ζωντας και νεκρους. και εις το αγιον πνευμα. τους δε λεγοντας «ην ποτε οτε ουκ ην»
και «πριν γεννηθηναι ουκ ην» και οτι «εξ ουκ οντων εγενετο» η εξ ετερας
υποστασεως η ουσιας φασκοντας ειναι η κτιστον η τρεπτον η αλλοιωτον τον υιον
του θεου αναθεματιζει η καθολικη εκκλησια. 33.9 Και δη ταυτης της γραφης υπ'
αυτων υπαγορευθεισης, οπως ειρηται αυτοις το «εκ της ουσιας του πατρος» και το
«τωι πατρι ομοουσιον», ουκ ανεξεταστον αυτοις κατελιμ πανομεν. επερωτησεις
τοιγαρουν και αποκρισεις εντευθεν ανεκινουντο εβασανιζεν τε ο λογος την διανοιαν
των ειρημενων. και δη το «εκ της ουσιας» ωμολογειτο προς αυτων δηλωτικον ειναι
του εκ μεν του πατρος ειναι, ου μην ως μερος υπαρχειν του πατρος. 33.10 ταυτηι δε
και ημιν εδοκει καλως εχειν συγκατατιθεσθαι τηι διανοιαι της ευσεβους διδασκαλιας
υπαγορευουσης εκ του πατρος ειναι τον υιον, ου μην μερος αυτου της ουσιας
τυγχανειν. διοπερ τηι διανοιαι και ημεις συνετιθεμεθα ουδε την φωνην του
ομοουσιου παραιτουμενοι του της ειρηνης σκοπου προ οφθαλμων ημιν κειμενου και
του μη της ορθης εκπεσειν διανοιας. 33.11 Κατα τα αυτα δε και το «γεννηθεντα και
ου ποιηθεντα» κατεδεξαμεθα, επειδη το «ποιηθεν» κοινον εφασκεν ειναι προσρημα
των λοιπων κτισματων των δια του υιου γενομενων, ων ουδεν ομοιον εχειν τον
υιον· διο δη μη ειναι αυτον ποιημα τοις δι' αυτου γενομενοις εμφερες, κρειττονος δε
η κατα παν ποιημα τυγχανειν ουσιας, ην εκ του πατρος γεγεννησθαι τα θεια διδασκει
λογια, του τροπου της γεννησεως ανεκφραστου και ανεπι λογιστου πασηι γενητηι
φυσει τυγχανοντος. 33.12 Ουτω δε και το «ομοουσιον ειναι του πατρος τον υιον»
εξεταζομενος ο λογος συν ιστησιν, ου κατα τον των σωματων τροπον ουδε τοις
θνητοις ζυοις παραπλησιως, ουτε γαρ κατα διαιρεσιν της ουσιας ουτε κατα
αποτομην, αλλ' ουδε κατα τι παθος η τροπην η αλλοιωσιν της του πατρος ουσιας τε
και δυναμεως. τουτων γαρ παντων αλλο 33.13 τριαν ειναι την αγενητον του πατρος
φυσιν. παραστατικον δε ειναι το «ομοουσιον τωι πατρι» του μηδεμιαν εμφερειαν
προς τα γενητα κτισματα τον υιον του θεου φερειν, μονωι δε τωι πατρι τωι
γεγεννηκοτι κατα παντα τροπον αφωμοιωσθαι και μη ειναι εξ ετερας τινος
υποστασεως τε και ουσιας, αλλ' εκ του πατρος. ωι και αυτωι τουτον ερμηνευθεντι τον
τροπον καλως εχειν εφανη συγκαταθεσθαι, επει και των παλαιων τινας λογιους και
επιφανεις επισκοπους και συγγραφεις εγνωμεν επι της του πατρος και υιου θεο
λογιας τωι του ομοουσιου χρησαμενους ονοματι. 33.14 Ταυτα μεν ουν περι της
εκτεθεισης ειρησθω πιστεως, ηι συνεφωνησαμεν οι παντες ουκ ανεξεταστως, αλλα
 
 
 

22
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα τας αποδοθεισας διανοιας επ' αυτου του θεοφιλεστατου 33.15 βασιλεως
εξετασθεισας και τοις ειρημενοις λογισμοις συνομολογηθεισας. και τον
αναθεματισμον δε τον μετα την πιστιν προς αυτων εκτεθεντα αλυπον ειναι
ηγησαμεθα δια το απειργειν αγραφοις χρησθαι φωναις, διο σχεδον η πασα γεγονε
συγχυσις και ακα ταστασια της εκκλησιας. μηδεμιας γουν θεοπνευστου γραφης τωι
«εξ ουκ οντων» και τωι «ην ποτε οτε ουκ ην» και τοις εξης επιλεγομενοις
κεχρημενης ουκ ευλογον εφανη ταυτα λεγειν και διδασκειν. ωι και αυτωι καλως
δοξαντι συνεθεμεθα, επει μηδε εν τωι προ τουτου χρονωι τουτοις ειωθαμεν
συγχρησθαι τοις ρημασιν. 33.16 Ἔτι μην το αναθεματιζεσθαι το «προ του γεννηθηναι
ουκ ην» ουκ ατοπον ενομισθη τωι παρα πασιν ομολογεισθαι το ειναι τον υιον του
θεου προ της κατα σαρκα γεννησεως. ηδη δε ο θεοφιλεστατος ημων βασιλευς τωι
λογωι κατεσκευαζε και κατα την ενθεον αυτου γεννησιν την προ παντων αιωνων
ειναι αυτον, επει και πριν ενεργειαι γεννηθηναι δυναμει ην εν τωι πατρι αγεννητως,
οντος του πατρος αει πατρος ως και βασιλεως αει και σωτηρος αει, δυναμει παντα
οντος, αει τε κατα τα αυτα και ωσαυτως εχοντος. 33.17 Ταυτα υμιν αναγκαιως
διεπεμψαμεθα, αγαπητοι, το κεκριμενον της ημετερας εξε τασεως τε και
συγκαταθεσεως φανερον υμιν καθιστωντες και ως ευλογως τοτε μεν και μεχρις
εσχατης ωρας ενισταμεθα, οθ' ημιν τα ετεροιως γραφεντα προσεκοπτε, τοτε δε
αφιλονεικως τα μη λυπουντα κατεδεξαμεθα, οθ' ημιν ευγνωμονως των λογων
εξεταζουσι την διανοιαν εφανη συντρεχειν τοις υφ' ημων αυτων εν τηι προεκτεθεισηι
πιστει ωμολο γημενοις. 34.τ {Καθαιρεσις Ἀρειου και των συν αυτωι υπο Ἀλεξανδρου
αρχιεπισκοπου Ἀλεξανδρειας.} 34.1 Ἀλεξανδρος πρεσβυτεροις και διακονοις
Ἀλεξανδρειας και Μαρεωτου, παρων παρουσιν, αγαπητοις αδελφοις εν κυριωι
χαιρειν. 34.2 Ει και φθασαντες υπεγραψατε οις επεστειλα τοις περι Ἄρειον
προτρεπων αυτους αρνησασθαι μεν την ασεβειαν πεισθηναι δε τηι υγιαινουσηι και
καθολικηι πιστει, και εδειξατε εαυτων ορθην την προαιρεσιν και την εν τοις δογμασι
συμφωνιαν της καθο λικης εκκλησιας, ομως επειδη και προς τους απανταχου
συλλειτουργους επεστειλα περι των περι Ἄρειον, αναγκαιον ηγησαμην υμας μεν
τους της πολεως κληρικους συναγαγειν, 34.3 υμας δε τους απο του Μαρεωτου
μεταπεμψασθαι· μαλιστα οτι και αφ' υμων Χαρης και Πιστος πρεσβυτεροι, και
Σαραπιων και Παραμμων και Ζωσιμος και Ειρηναιος διακονοι επηκολουθησαν τοις
περι Ἄρειον και ηγαπησαν συν αυτοις καθαιρεθηναι· ινα και τα νυν γραφομενα
γνωτε την τε εν τουτοις συμφωνιαν εαυτων επιδειξησθε και τηι καθαι 34.4 ρεσει των
περι Ἄρειον και των περι Πιστον συμψηφοι γενησθε. πρεπει γαρ τα παρ' εμου
γραφομενα γινωσκειν υμας και εκαστον ως παρ' αυτου γραφομενα εν τηι καρδιαι
κατεχειν. 35.1 Ἀντιγραφον. Τοις αγαπητοις και τιμιωτατοις συλλειτουργοις τοις
απανταχου της καθολικης εκκλησιας Ἀλεξανδρος εν κυριωι χαιρειν. 35.2 Ἑνος
σωματος οντος της καθολικης εκκλησιας εντολης τε ουσης εν ταις θειαις γρα φαις
τηρειν τον συνδεσμον της ομονοιας και ειρηνης ακολουθον εστι γραφειν ημας και
σημαινειν αλληλοις τα παρ' εκαστου γινομενα, ινα ειτε πασχει ειτε χαιρει εν μελος η
συμ 35.3 πασχωμεν η συγχαιρωμεν αλληλοις. εν τηι ημετεραι τοινυν παροικιαι
εξηλθον νυν ανδρες παρανομοι και χριστομαχοι διδασκοντες αποστασιαν, ην
εικοτως αν τις προδρομον 35.4 του αντιχριστου υπονοησειε και καλεσειεν. και
εβουλομην μεν σιωπηι παραδουναι το τοιουτον, οπως εν τοις προσταταις μονοις
αναλωθηι το κακον και μη εις ετερους τοπους διαβαν το τοιουτον ρυπωσηι τινων
ακεραιων τας ακοας. επειδη δε Ευσεβιος ο νυν εν τηι Νικομηδειαι νομισας επ' αυτωι
κεισθαι τα της εκκλησιας, οτι καταλειψας την Βηρυτον και εποφθαλμισας τηι
εκκλησιαι Νικομηδεων [και] ουκ εκδεδικηται κατ' αυτου, προισταται και τουτων των
 
 
 

23
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποστατων και γραφειν επεχειρησε πανταχου συνιστων αυτους, οπως υποσυρηι
τινας αγνοουντας εις την αισχιστην ταυτην και χριστομαχον αιρεσιν, αναγκην εσχον
ειδως το εν τωι νομωι γεγραμμενον μηκετι μεν σιωπησαι, αναγγειλαι δε πασιν υμιν,
35.5 ινα γινωσκητε τους τε αποστατας γενομενους και τα της αιρεσεως αυτων
δυστηνα ρηματα και, εαν γραφηι Ευσεβιος, μη προσεχητε. παλαιαν γαρ αυτου
κακονοιαν την χρονωι σιωπηθεισαν νυν δια τουτων ανανεωσαι βουλομενος
σχηματιζεται μεν ως υπερ του των γραφειν, εργωι δε δεικνυσιν, οτι υπερ εαυτου
σπουδαζων τουτο ποιει. 35.6 Οι μεν ουν αποσταται γενομενοι εισιν Ἄρειος και
Ἀχιλευς και Ἀειθαλης και Καρπωνης και ετερος Ἄρειος και Σαρματης οι ποτε
πρεσβυτεροι· και Ευζωιος και Λουκιος και Ἰουλιος και Μηνας και Ἑλλαδιος και
Γαιος οι ποτε διακονοι· και συν αυτοις Σεκουνδος 35.7 και Θεωνας οι ποτε λεχθεντες
επισκοποι. ποια δε παρα τας γραφας εφευροντες λαλουσιν, εστι ταυτα. Ουκ αει ο
θεος πατηρ ην, αλλ' ην οτε ο θεος πατηρ ουκ ην. ουκ αει ην ο του θεου λογος, αλλ' εξ
ουκ οντων γεγονεν. ο γαρ ων θεος τον μη οντα εκ του μη οντος πεποιηκε. διο και ην
ποτε οτε ουκ ην. κτισμα γαρ εστι και ποιημα ο υιος. ουτε δε ομοιος κατ' ουσιαν τωι
πατρι εστιν ουτε αληθινος και φυσει του πατρος λογος εστιν ουτε αληθινη σοφια
αυτου εστιν, αλλ' εις μεν των ποιηματων και γενητων εστι, καταχρηστικως δε
λεγεται λογος και σοφια, γενομενος και αυτος τωι ιδιωι του θεου λογωι και τηι εν τωι
θεωι σοφιαι 35.8 εν ηι και τα παντα και αυτον πεποιηκεν ο θεος. διο και τρεπτος εστι
και αλλοιωτος την φυσιν ως και παντα τα λογικα. ξενος τε και αλλοτριος και
απεσχοινισμενος εστιν ο λογος της του θεου ουσιας και αρρητος εστιν ο πατηρ τωι
υιωι. ουτε γαρ τελειως και ακριβως γινωσκει ο λογος τον πατερα, ουτε τελειως οραν
αυτον δυναται. και γαρ και εαυτου 35.9 την ουσιαν ουκ οιδεν ο υιος ως εστι. δι' ημας
γαρ πεποιηται, ινα ημας δι' αυτου ως δι' 35.10 οργανου κτισηι ο θεος. και ουκ αν
υπεστη, ει μη ημας ο θεος ηθελησε ποιησαι. ηρωτησε γουν τις αυτους, ει δυναται ο
του θεου λογος τραπηναι ως ο διαβολος ετραπη, και ουκ εφοβηθησαν ειπειν, οτι
δυναται· τρεπτης γαρ φυσεως εστι γενητος και κτιστος υπαρχων. 35.11 Ταυτα
λεγοντας τους περι Ἄρειον και επι τουτοις αναισχυντουντας αυτους τε και τους
συνακολουθησαντας αυτοις ημεις μεν μετα των κατ' Αιγυπτον και τας Λιβυας
επισκοπων εγγυς εκατον οντων συνελθοντες ανεθεματισαμεν. οι δε περι Ευσεβιον
προσεδεξαντο σπουδαζοντες εγκαταμιξαι το ψευδος τηι αληθειαι και τηι ευσεβειαι την
ασε βειαν. αλλ' ουκ ισχυσουσι· νικα γαρ η αληθεια και ουδεμια εστι κοινωνια φωτι
προς 35.12 σκοτος, ουδε συμφωνησις Χριστου προς Βελιαρ. τις γαρ ηκουσε πωποτε
τοιαυτα; η τις νυν ακουων ου ξενιζεται και τας ακοας βυει υπερ του μη τον ρυπον
τουτων των ρηματων ψαυσαι της ακοης; τις ακουων Ἰωαννου λεγοντος, «εν αρχηι
ην ο λογος», ου καταγινωσκει τουτων λεγοντων, ην ποτε οτε ουκ ην, η τις ακουων
εν τωι ευαγγελιωι «μονογενης υιος», και «δι' αυτου εγενετο παντα», ου μισησει
τουτους φθεγγομενους, οτι εις εστιν των ποιηματων; πως γαρ δυναται εις ειναι των
δι' αυτου γενομενων, η πως μονογενης ο τοις πασι κατ' εκεινους συναριθμουμενος,
ειπερ και αυτος κτισμα εστι και ποιημα; πως δε εξ ουκ οντων αν ειη του πατρος
λεγοντος «εξηρευξατο η καρδια 35.13 μου λογον αγαθον» και «εκ γαστρος προ
εωσφορου εγεννησα σε»; η πως ανομοιος 35.13 τηι ουσιαι του πατρος ο ων εικων
τελεια και απαυγασμα του πατρος και λεγων «ο εωρακως εμε εωρακε τον πατερα»;
πως δε, ει λογος και σοφια εστι του θεου ο υιος, ην ποτε οτε ουκ ην; ισον γαρ εστι
αυτους λεγειν αλογον και ασοφον ποτε τον θεον. 35.14 Πως δε τρεπτος και
αλλοιωτος ο λεγων δι' εαυτου μεν «εγω εν τωι πατρι και ο πατηρ εν εμοι» και «εγω
και ο πατηρ εν εσμεν», δια δε του προφητου «ιδετε με οτι εγω ειμι και ουκ
ηλλοιωμαι»; ει γαρ και επ' αυτον τις τον πατερα δυναται το ρητον αναφερειν, αλλα
 
 
 

24
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρμοδιωτερον αν ειη περι του λογου νυν λεγομενον, οτι και γενομενος ανθρω πος
ουκ ηλλοιωται, αλλ' ως ειπεν ο αποστολος· «Ἰησους Χριστος χθες και σημερον ο
αυτος και εις τους αιωνας». τις δε αρα ειπειν αυτους επεισεν, οτι δι' ημας γεγονε
καιτοι 35.15 του Παυλου γραφοντος «δι' ον τα παντα, και δι' ου τα παντα». περι γαρ
του βλασ φημειν αυτους, οτι ουκ οιδεν τελειως ο υιος τον πατερα, ου δει θαυμαζειν.
απαξ γαρ προ θεμενοι χριστομαχειν παρακρουονται και τας φωνας αυτου λεγοντος
«καθως γινωσκει με ο πατηρ καγω γινωσκω τον πατερα». ει μεν ουν εκ μερους ο
πατηρ γινωσκει τον υιον, δηλον οτι και ο υιος μη τελειως γινωσκετω τον πατερα. ει
δε τουτο λεγειν ου θεμις, οιδεν δε τελειως ο πατηρ τον υιον, δηλον οτι καθως
γινωσκει ο πατηρ τον εαυτου λογον, ουτως και ο λογος γινωσκει τον εαυτου πατερα,
ου και εστι λογος. 35.16 Ταυτα λεγοντες και αναπτυσσοντες τας θειας γραφας
πολλακις ενετρεψαμεν αυτους, και παλιν ως χαμαιλεοντες μετεβαλοντο
φιλονεικουντες εις εαυτους εφελκυσαι το γεγραμ μενον «οταν ελθηι ασεβης εις
βαθος κακων καταφρονει». πολλαι γουν αιρεσεις προ αυτων γεγονασιν, αιτινες
πλεον του δεοντος τολμησασαι πεπτωκασιν εις αφροσυνην. ουτοι δε δια παντων
εαυτων των ρηματιων επιχειρησαντες εις αναιρεσιν της του λογου θεοτητος
εδικαιωσαν εξ εαυτων εκεινας ως εγγυτεροι του αντιχριστου γενομενοι. διο 35.17
και απεκηρυχθησαν και ανεθεματισθησαν απο της εκκλησιας. λυπουμεθα μεν ουν
επι τηι απωλειαι τουτων και μαλιστα, οτι μαθοντες ποτε και αυτοι τα της εκκλησιας
νυν απεπηδησαν, ου ξενιζομεθα δε. τουτο γαρ και Ὑμεναιος και Φιλητος πεπονθασι
και προ αυτων Ἰουδας ο ακολουθησας τωι σωτηρι, υστερον γαρ προδοτης και
αποστατης γεγονε. 35.18 Και περι τουτων δε αυτων ουκ αδιδακτοι μεμενηκαμεν,
αλλ' ο μεν κυριος προειρηκε «βλεπετε μη τις υμας πλανησηι. πολλοι γαρ ελευσονται
επι τωι ονοματι μου λε γοντες οτι εγω ειμι και ο καιρος ηγγικε και πολλους
πλανησουσι. μη πορευθητε οπισω αυτων». ο δε Παυλος μαθων ταυτα παρα του
σωτηρος εγραψεν «οτι εν υστεροις καιροις αποστησονται τινες της υγιαινουσης
πιστεως προσεχοντες πνευμασι πλανοις και διδασκα 35.19 λιαις δαιμονιων
αποστρεφομενων την αληθειαν». Του τοινυν κυριου και σωτηρος ημων Ἰησου
Χριστου δια τε εαυτου παραγγειλαντος και δια του αποστολου σημαναντος περι των
τοιουτων ακολουθως ημεις αυτηκοοι της ασεβειας αυτων γενομενοι
ανεθεματισαμεν, καθα προειπομεν, τους τοιουτους αποδειξαντες [τε] αυτους
αλλοτριους της καθολικης εκκλησιας τε και πιστεως. 35.20 Ἐδηλωσαμεν και τηι
υμετεραι θεοσεβειαι, αγαπητοι και τιμιωτατοι συλλειτουργοι, ινα μητε τινας εξ
αυτων, ει προπετευσαιντο προς υμας ελθειν, προσδεξησθε μητε Ευσεβιωι η ετερωι τινι
γραφοντι περι αυτων πεισθητε. πρεπει γαρ υμας Χριστιανους οντας παντας τους
κατα Χριστου λεγοντας τε και φρονουντας ως θεομαχους και φθορεας των ψυχων
αποστρεφεσθαι, και μηδε καν χαιρειν τοις τοιουτοις λεγειν, ινα μηποτε και ταις
αμαρ τιαις αυτων κοινωνοι γενωμεθα, ως παρηγγειλεν ο μακαριος Ἰωαννης.
προσειπατε τους παρ' υμιν αδελφους. υμας οι συν εμοι προσαγορευουσιν. 35.21
{Ἀλεξανδρειας πρεσβυτεροι.} Κολλουθος πρεσβυτερος συμψηφος ειμι τοις
γεγραμμενοις και τηι καθαιρεσει Ἀρειου και των συν αυτωι ασεβησαντων.
Ἀλεξανδρος πρεσβυτερος ομοιως. ∆ιοσκορος πρεσβυτερος ομοιως. ∆ιο νυσιος
πρεσβυτερος ομοιως. Ευσεβιος πρεσβυτερος ομοιως. Ἀλεξανδρος πρεσ βυτερος
ομοιως. Νειλαρας πρεσβυτερος ομοιως. Ἁρποκρατιων πρεσβυτερος ομοιως. Ἀγαθος
πρεσβυτερος. Νεμεσιος πρεσβυτερος. Λογγος πρεσβυτερος. Σιλβανος πρεσβυτερος.
Περωους πρεσβυτερος. Ἄπις πρεσ βυτερος. Προτεριος πρεσβυτερος. Παυλος
πρεσβυτερος. Κυρος πρεσ βυτερος ομοιως. {∆ιακονοι.} Ἀμμωνιος διακονος ομοιως.
Μακαριος διακονος. Πιστος διακονος ομοιως. Ἀθανασιος διακονος. Ευμενης
 
 
 

25
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διακονος. Ἀπολλωνιος διακονος. Ὀλυμπιος διακονος. Ἀφθονιος διακονος.
Ἀθανασιος διακονος. Μακαριος διακονος. Παυλος διακονος. Πετρος διακονος.
Ἀμυντιανος διακονος. Γαιος διακονος. Ἀλεξανδρος διακονος. ∆ιονυσιος διακονος.
Ἀγαθων διακονος. Πολυβιος διακονος. Θεωνας διακονος. Μαρκος διακονος.
Κωμοδος διακονος. Σεραπιων διακονος. Νειλος διακονος. Ῥωμανος διακονος
ομοιως. {Μαρεωτου πρεσβυτεροι.} Ἀπολλωνιος πρεσβυτερος συμψηφος ειμι τοις
γεγραμμενοις και τηι καθαιρεσει Ἀρειου και των συν αυτωι ασεβησαντων. Ἰνγενιος
πρεσβυτερος ομοιως. Ἀμμωνιος πρεσβυτερος. ∆ιοσκορος πρεσβυτερος. Σωστρας
πρεσβυτερος. Θεων πρεσβυτερος. Τυραννος πρεσβυτερος. Κοπρης πρεσβυτερος.
Ἀμμωνας πρεσβυτερος. Ὡριων πρεσβυτερος. Σερηνος πρεσβυτερος. ∆ιδυμος
πρεσβυτερος. Ἡρακλης πρεσ βυτερος. Βοκκων πρεσβυτερος. Ἀγαθος πρεσβυτερος.
Ἀχιλλας πρεσ βυτερος. Παυλος πρεσβυτερος. Θαλελαιος πρεσβυτερος. ∆ιονυσιος
πρεσ βυτερος ομοιως. {∆ιακονοι.} Σαραπιων διακονος ομοιως. Ἰουστος διακονος
ομοιως. ∆ιδυμος διακονος. ∆ημητριος διακονος. Μαυρος διακονος. Ἀλεξανδρος
διακονος. Μαρκος διακονος. Κομων διακονος. Τρυφων διακονος. Ἀμμωνιος
διακονος. ∆ιδυμος διακονος. Πτολλαριων διακονος. Σερας διακονος. Γαιος διακονος.
Ἱεραξ διακονος. Μαρκος διακονος. Θεωνας διακονος. Σαρματων διακονος. Καρπων
διακονος. Ζωιλος διακονος ομοιως.

36.τ {Ἀντιγραφον επιστολης της εν Νικαιαι συνοδου κατα Ἀρειου
και των συν αυτωι.}
36.1 Τηι αγιαι και μεγαληι θεου χαριτι Ἀλεξανδρεων εκκλησιαι και τοις κατ'
Αιγυπτον και Λιβυην και Πενταπολιν αγαπητοις αδελφοις οι εν Νικαιαι συναχθεντες
και την μεγαλην και αγιαν συνοδον συγκροτησαντες επισκοποι εν κυριωι χαιρειν.
36.2 Ἐπειδη της του θεου χαριτος και του θεοφιλεστατου βασιλεως Κωνσταντινου
συναγαγοντος ημας εκ διαφορων επαρχιων και πολεων η μεγαλη και αγια συνοδος
εν Νικαιαι συνεκροτηθη, εξ απαντος αναγκαιον εφανη παρα της ιερας συνοδου και
προς υμας επιτεθηναι γραμματα, ιν' ειδεναι εχοιτε, τινα μεν εκινηθη και εξητασθη,
τινα δε εδοξε και εκρατυνθη. πρωτον μεν ουν απαντων εξητασθη τα κατα την
ασεβειαν και την παρανομιαν 36.3 Ἀρειου και των συν αυτωι υπο παρουσιαι του
θεοφιλεστατου βασιλεως Κωνσταντινου. και παμψηφι εδοξεν αναθεματισθηναι την
ασεβη αυτου δοξαν και τα ρηματα και τα ονοματα τα βλασφημα, οις εκεχρητο
βλασφημων τον υιον του θεου, λεγων «εξ ουκ οντων ειναι» και «πριν γεννηθηναι
μη ειναι» και «ειναι ποτε οτε ουκ ην», και αυτεξουσιοτητι κακιας και αρετης
δεκτικον τον υιον του θεου λεγοντος και κτισμα ονομαζοντος και ποιημα. 36.4
απαντα ανεθεματισεν η αγια συνοδος ουδε οσον ακουσαι της ασεβους δοξης και της
απονοιας και των βλασφημων ρηματων ανασχομενη. και τα μεν κατ' εκεινον οιου
τελους τετυχηκε παντως η ακηκοατε η ακουσεσθε, ινα μη δοξωμεν επεμβαινειν
ανδρι δι' οικειαν 36.5 αμαρτιαν αξια τα επιχειρα κομισαμενωι. τοσουτον δε ισχυσεν
αυτου η ασεβεια, ως και παραπολαυσαι Θεωναν απο Μαρμαρικης και Σεκουνδον απο
Πτολεμαιδος, των γαρ αυτων κακεινοι τετυχηκασιν. Ἀλλ' επειδη η του θεου χαρις
της μεν κακοδοξιας εκεινης και της βλασφημιας και των προσωπων των
τολμησαντων διαστασιν και διαιρεσιν ποιησασθαι του ειρηνευο μενου ανωθεν λαου
ηλευθερωσεν την Αιγυπτον, ελειπετο δε το κατα την προπετειαν Μελιτιου και των
υπ' αυτου χειροτονηθεντων· και περι τουτου του μερους α εδοξε τηι 36.6 συνοδωι
 
 
 

26
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμφανιζομεν υμιν, αγαπητοι αδελφοι. εδοξεν ουν Μελιτιον μεν φιλανθρω ποτερον
κινηθεισης της συνοδου–κατα γαρ τον ακριβη λογον ουδεμιας συγγνωμης αξιος ην–
μενειν εν τηι εαυτου πολει και μηδεμιαν εξουσιαν εχειν μητε προχειριζεσθαι μητε
χειροθετειν μητε εν χωραι μητε εν πολει ετεραι φαινεσθαι ταυτης της προφασεως
ενεκα, 36.7 ψιλον δε το ονομα της τιμης κεκτησθαι. τους δε υπ' αυτου
κατασταθεντας μυστικω τεραι χειροτονιαι βεβαιωθεντας κοινωνηθηναι επι τουτοις,
εφ' ωιτε εχειν μεν αυτους την τιμην και λειτουργειν, δευτερους δε ειναι εξαπαντος
παντων των εν εκαστηι παροικιαι και εκκλησιαι εξεταζομενων των υπο τον
τιμιωτατον αδελφον και συλλειτουργον ημων Ἀλεξανδρον [προκεχειρισμενων], ως
τουτοις μεν μηδεμιαν εξουσιαν ειναι τους αρεσκοντας αυτοις προχειριζεσθαι η
υποβαλλειν ονοματα η ολως ποιειν τι χωρις γνωμης του της 36.8 καθολικης
εκκλησιας επισκοπου. των δε υπο Ἀλεξανδρον τους χαριτι θεου και ευχαις υμετεραις
εν μηδενι σχισματι ευρεθεντας, αλλα ακηλιδωτους εν τηι καθολικηι και αποστο λικηι
εκκλησιαι οντας εξουσιαν εχειν και προχειριζεσθαι και ονοματα επιλεγεσθαι των
αξιων του κληρου και ολως παντα ποιειν [και] κατα νομον και θεσμον
εκκλησιαστικον. 36.9 ει δε τινα συμβαιη αναπαυσασθαι των εν τηι εκκλησιαι,
τηνικαυτα προσαναβαινειν εις την τιμην του τετελευτηκοτος τους αρτι
προσληφθεντας, μονον ει αξιοι φαινοιντο και ο λαος αιροιτο συνεπιψηφιζοντος
αυτωι και επισφραγιζοντος του της Ἀλεξανδρειας επι 36.10 σκοπου. τουτο δε τοις μεν
αλλοις απασι συνεχωρηθη, επι δε του Μελιτιου προσωπου ουκετι τα αυτα εδοξε δια
την ανεκαθεν αυτου αταξιαν και δια το προχειρον και προπετες της γνωμης, ινα
μηδεμια εξουσια η αυθεντια αυτωι δοθηι ανθρωπωι δυναμενωι παλιν τας 36.11 αυτας
αταξιας ποιησαι. ταυτα εστι τα εξαιρετα και διαφεροντα Αιγυπτωι και τηι αγιωτατηι
εκκλησιαι Ἀλεξανδρεων· ει δε τι αλλο η εκανονισθη η εδογματισθη συμπαροντος του
κυριου και τιμιωτατου συλλειτουργου και αδελφου ημων Ἀλεξανδρου, αυτος παρων
ακριβεστερον ανοισει προς υμας ατε δη και κυριος και κοινωνος των γεγενημενων
τυγ 36.12 χανων. ευαγγελιζομεθα δε υμας περι της συμφωνιας του αγιου πασχα, οτι
υμετεραις ευχαις κατωρθωθη και τουτο το μερος, ωστε παντας τους εν τηι ευαι
αδελφους τους μετα των Ἰουδαιων το προτερον ποιουντας συμφωνως Ῥωμαιοις και
υμιν και πασιν ημιν 36.13 τοις εξ αρχαιου μεθ' υμων φυλασσουσι το πασχα εκ του
δευρο αγειν. χαιροντες ουν επι τοις κατορθωμασι και επι τηι κοινηι ειρηνηι και
συμφωνιαι και επι τωι πασαν αιρε σιν εκκοπηναι αποδεξασθε μεν μετα μειζονος τιμης
και πλειονος αγαπης τον συλλειτουργον ημων, υμων δε επισκοπον Ἀλεξανδρον τον
ευφραναντα ημας τηι παρουσιαι και εν ταυτηι τηι ηλικιαι τοσουτον πονον υποσταντα
υπερ του ειρηνην γενεσθαι και παρ' υμιν. ευχεσθε δε και περι ημων απαντων, ινα τα
καλως εχειν δοξαντα ταυτα βεβαια μενοι δια του παντοκρατορος θεου και δια του
κυριου ημων Ἰησου Χριστου εν αγιωι πνευματι, ωι η δοξα εις τους αιωνας των
αιωνων. αμην. 37.1 Οι εν Νικαιαι συνελθοντες επισκοποι ησαν δε εγγυς τριακοσιοι
κατακριναντες την αρειανην αιρεσιν και καθαιρησαντες τους περι Ἄρειον. λοιπον
εξεθεντο εγγραφως την εκκλησιαστικην πιστιν προς ελεγχον κατα πασης αιρεσεως.
Τα εν τηι Νικαιαι εκτεθεντα, εδοξε τα υποτεταγμενα. 37.2 Πιστευομεν εις ενα θεον,
πατερα, παντοκρατορα, παντων ορατων τε και αορατων ποιητην· και εις ενα κυριον
Ἰησουν Χριστον τον υιον του θεου, γεννηθεντα εκ του πατρος μονογενη, τουτεστιν
εκ της ουσιας του πατρος, θεον εκ θεου, φως εκ φωτος, θεον αληθινον εκ θεου
αληθινου, γεννηθεντα ου ποιηθεντα, ομοουσιον τωι πατρι, δι' ου τα παντα εγενετο
τα τε εν ουρανωι και τα εν τηι γηι, τον δι' ημας τους ανθρωπους και δια την ημετεραν
σωτηριαν κατελθοντα και σαρκωθεντα, ενανθρωπησαντα, παθοντα και ανασταντα
τηι τριτηι ημεραι, ανελθοντα εις ουρανους, ερχομενον κριναι ζωντας και νεκρους· και
 
 
 

27
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις το αγιον πνευμα. τους δε λεγοντας «ην ποτε οτε ουκ ην» η «ουκ ην πριν
γεννηθηι» η «εξ ουκ οντων εγενετο» η εξ ετερας υποστασεως η ουσιας φασκοντας
ειναι η κτιστον η τρεπτον η αλλοιωτον τον υιον του θεου τους τοιουτους
αναθεματιζει η καθολικη και αποστολικη εκκλησια.

38.1 Κωνσταντινος Σεβαστος τηι καθολικηι Ἀλεξανδρεων
εκκλησιαι.
Χαιρετε, αγαπητοι αδελφοι. τελειαν παρα της θειας προνοιας ειληφαμεν
χαριν, 38.2 ινα πασης πλανης απαλλαγεντες μιαν και την αυτην επιγινωσκωμεν
πιστιν. ουδεν λοιπον τωι διαβολωι εξεστι καθ' ημων· παν ο, τι δ' αν
κακοτεχνησαμενος επεχειρησεν, εκ βαθρων ανηιρηται· τας διχονοιας, τα σχισματα,
τους θορυβους εκεινους και τα των διαφωνιων ιν' ουτως ειπω θανασιμα φαρμακα
κατα θεου κελευσιν η της αληθειας ενικησε λαμπροτης. ενα τοιγαρουν απαντες θεον
και τωι ονοματι προσκυνουμεν και ειναι πεπιστευ 38.3 καμεν. ινα δε τουτο γενηται,
υπομνησει θεου συνεκαλεσα εις την Νικαεων πολιν τους πλειστους των επισκοπων,
μεθ' ων καθαπερ ως εις εξ υμων εγω συνθεραπων υμετερος 38.4 καθ' υπερβολην
ειναι χαιρων και αυτος την της αληθειας εξετασιν ανεδεξαμην. ηλεγχθη γουν
απαντα και ακριβως εξητασται, οσα δη αμφιβολιαν η διχονοιας προφασιν εδοκει
γενναν, και φεισασθω η θεια μεγαλειοτης, ηλικα και ως δεινα περι του ημετερου
σωτηρος, περι της ελπιδος και ζωης ημων απρεπως εβλασφημουν τινες ταναντια
ταις θεοπνευστοις γραφαις και τηι αγιαι πιστει φθεγγομενοι τε και πιστευειν
ομολογουντες. 38.5 Τριακοσιων γουν και πλειονων επισκοπων επι σωφροσυνηι τε
και αγχινοιαι θαυ μαζομενων μιαν και την αυτην πιστιν, η και ταις αληθειαις
ακριβης του θειου νομου πεφυκε πιστις, ειναι βεβαιουντων, μονος Ἄρειος εφωραθη
της διαβολικης ενεργειας ηττημενος και το κακον τουτο πρωτον μεν παρ' υμιν,
επειτα δε και παρ' ετεροις ασεβει 38.6 γνωμηι διασπειρας. αναδεξωμεθα τοιγαρουν ην
ο παντοκρατωρ παρεσχε γνωμην· επανελθωμεν επι τους αγαπητους ημων αδελφους,
ων ημας του διαβολου αναιδης τις υπηρετης εχωρισεν, επι το κοινον σωμα και τα
γνησια ημων μελη σπουδηι πασηι 38.7 ιωμεν. τουτο γαρ και τηι αγχινοιαι και τηι πιστει
και τηι οσιοτητι τηι υμετεραι πρεπει, ινα της πλανης ελεγχθεισης εκεινου, ον της
αληθειας εχθρον ειναι συνεστηκε, προς την θειαν 38.8 επανελθητε χαριν. ο γαρ τοις
τριακοσιοις ομου ηρεσεν επισκοποις, ουδεν εστιν ετερον η του θεου γνωμη, μαλιστα
οπου γε το αγιον πνευμα τοιουτων και τηλικουτων ανδρων 38.9 ταις διανοιαις
εγκειμενον την θειαν βουλησιν εξεφωτισε. διο μηδεις αμφιβαλλετω, μηδεις
υπερτιθεσθω, αλλα προθυμως παντες εις την αληθεστατην οδον επανιτε, ιν' επειδαν
οσον ουδεπω προς υμας αφικωμαι, τας οφειλομενας τωι παντεφορωι θεωι μεθ' υμων
ομο λογησω χαριτας, οτι την ειλικρινη πιστιν επιδειξας την ευκταιαν ημιν αγαπην
αποδεδωκεν. και αλληι χειρι. ο θεος υμας διαφυλαξει, αδελφοι αγαπητοι. 39.τ
{Ἀντιγραφον ων εκομισαν Συγκλητιος και Γαυδεντιος μαγιστριανοι.} 39.1 Νικητης
Κωνσταντινος Μεγιστος Σεβαστος επισκοποις και λαοις. Τους πονηρους και ασεβεις
μιμησαμενος Ἄρειος δικαιος εστι την αυτην εκεινοις υπεχειν ατιμιαν. ωσπερ τοινυν
Πορφυριος ο της θεοσεβειας εχθρος συνταγματα αττα παρανομα κατα της θρησκειας
συστησαμενος αξιον ευρατο μισθον και τοιουτον ωστε επονειδιστος μεν αυτος προς
τον εξης γενεσθαι χρονον και πλειστης αναπλησθηναι κακο δοξιας, αφανισθηναι δε
τα ασεβη αυτου συγγραμματα, ουτω και νυν εδοξεν Ἄρειον τε και τους Ἀρειωι
ομογνωμονας Πορφυριανους μεν καλεισθαι, ιν' ων τους τροπους μεμιμην 39.2 ται,
 
 
 

28
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτων εχωσι και την προσηγοριαν. προς δε τουτωι και ει τι συγγραμμα υπο Ἀρειου
συντεταγμενον ευρισκοιτο, τουτο πυρι παραδιδοσθαι, ινα μη μονον τα φαυλα αυτου
της διδασκαλιας αφανισθειη, αλλα μηδε υπομνημα αυτου ολως υπολειποιτο. εκει νο
μεντοι προαγορευω, ως ει τις συγγραμμα υπο Ἀρειου συνταγεν φωραθειη κρυψας
και μη ευθεως προσενεγκων και πυρι καταναλωσας, τουτωι θανατος εσται ζημια.
παρα χρημα γαρ αλους επι τουτωι κεφαλης υποστησεται τιμωριαν. και αλληι χειρι· ο
θεος υμας διαφυλαξει, αδελφοι αγαπητοι.

40.1 Κωνσταντινος Σεβαστος Ἀρειωι και τοις συν αυτωι Ἀρειανοις.
Κακος ερμηνευς αυτοχρημα εικων τε και ανδριας εστι του διαβολου. ωσπερ
γαρ εκεινον οι δεινοι πλασται προς απατης δελεαρ πλαττουσιν, οιονει καλλους αυτωι
ευπρε πειαν προσμηχανωμενοι αισχιστωι καθαπαξ οντι την φυσιν, οπως αν τους
ταλαι πωρους απολλυοι πλανην αυτοις προπινων, τον αυτον ουτος αν οιμαι τροπον
ποιησειεν, ωι μονον σπουδης αξιον τουτ' ειναι δοκει, το τα της οικειας ιταμοτητος
δηλητηρια αφειδως 40.2 προβαλλεσθαι. τοιγαρτοι καινην και, αφ' ου γεγονασιν
ανθρωποι, ουδεπωποτε φα νεισαν απιστιας εισαγει πιστιν, διοπερ ουδεν της
αληθειας αρα απαιδον εκεινο φαινεται 40.3 το παλαι τηι θειαι ρησει διηρθρωμενον, οτι
προς το κακον εισι πιστοι. τι δ' αν τις εκεινο λεγοιτο την του βουλευεσθαι χαριν
αυτον απολωλεκοτα μηκετι κουφισμου τινα επικουριαν ευρασθαι επιθυμειν; τι
τοινυν φημι, Χριστε Χριστε, κυριε κυριε; τι δηποτε ημας το ασεβες τουτο ληιστηριον
οσημεραι τιτρωσκει; εστηκεν εξ εναντιας δεινη τις βιαια τολμα, βρυχαται επιπριουσα
τον οδοντα δυσμορφος υπ' ατιμιας και παντοδαποις 40.4 περιτετρωμενη εγκλημασιν.
αυτη μεντοι εν τωι νομωι και τωι περι σου κηρυγματι ωσπερ τισι ζαλαις και τρικυμιαις
κακων διαφορουμενη εξερευγεται μεν εξωλεις λογους, γραφουσα δε τουτους
εκφαινει, ους ουδεποτε συ τωι αιδιωι της σαυτου πηγης τωι πατρι συνυπαρχων εν ταις
περι σαυτου γνωσεσιν αφωρισας. συναγει δε ολως και συμφορει δεινα αττα και
ανομα ασεβηματα, νυν μεν τας γλωττας κραδαινουσα, νυν δ' αυ παλιν ταις των
αθλιων σπουδαις επαιρομενη, ους επ' αδειας αυτη παροντας εξαπαται και φθειρει.
40.5 Βουλομαι δε ηδη του προεδρου αυτης την φυσιν εξετασαι. τι γαρ δη λεγει; «η
κατεχωμεν», φησιν, «ου ηδη εγκρατεις γεγοναμεν η γενεσθω ως αυτοι βουλομεθα».
πεπτωκε και ταυτα πεπτωκε αναιρουμενος «δολωι», φησιν, «η δεινοτητι
πανουργιας». ουδεν διαφερει. σεμνον μονον ηγειται, ο δια πονηρας επινοιας εις
αυτον εισερρυη. 40.6 «πληθη», φησιν, «εχομεν». προβησομαι δη μικρον αυτος επι το
προσθεν, ως αν των της μανιας πολεμων θεατης γενωμαι. αυτος, εφην, εγω
προβησομαι ο τους των αφρονων πολεμους παυειν ειωθως. αγε δη, Ἄρες Ἄρειε,
ασπιδων [ει] χρεια. μη συ γε τουτο ποιησηις, ικετευομεν. επισχετω γουν σε η της
Ἀφροδιτης ομιλια. αλλα γαρ ειθ' ως τοις οχλοις αριστα συνεκροτησθαι δοκεις, ουτω
σοι τηι περι τον Χριστον ευσεβειαι προσηκε ακμαζειν. 40.7 ιδου δη παλιν αυ ικετης
ερχομαι και τοις οπλοις παμπληθες ισχυων μαχεσθαι μεν ουκ εθελω, τηι δε του
Χριστου πεφραγμενος πιστει σε τε ιασασθαι και τους αλλους θεραπευσαι 40.8
βουλομαι. τι ουν φῂς ταυτα πραττειν, α μη τοις ηθεσι προσηκε τοις σοις; αλλα μεθ'
οποιας ησυχιας, ειπε μοι, η τινα περιουσιαν περιβεβλημενος, μαλλον δε εφ' ο, τι
προπε τειας εληλακως; ω τολμης υπο κεραυνων αξιας καθαιρεθηναι. ακουσατε γαρ,
οια δεδη λωκε πρωην προς με, ιον αποσταζοντι γραφων τωι καλαμωι. «ουτω», φησι,
«πιστευομεν». ειτ', οιμαι, προσθεις ουκ οιδα αττα σοβαρως πως και μαλα ακριβως
εξησκημενα, προιων πορρωτερω ουδεν ο, τι των δεινων απεσιωπησεν, αλλ' ολον, ως
 
 
 

29
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αν ειποι τις, τον της παρανοιας ανεωιξε θησαυρον. «απελαυνομεθα», φησι, «και την
του εισδεχθηναι ημας 40.9 αδειαν αφαιρουνται». αλλ' ουδεν πω ταυτα προς το
πραγμα, τοις δε εξης προσεχετε τον νουν· αυτου γαρ χρησομαι τοις ρημασι.
«δεομεθα», φησι, «εαν επι της αυτης επιμεινηι γνωμης ο της Ἀλεξανδρειας
επισκοπος, αδειαν ημιν του λοιπου δοθηναι κατα την του 40.10 νομου διαταξιν τας
ενθεσμους και απαραιτητους θεραπειας τωι θεωι επιτελειν». ω δεινης αναιδειας, ην
σπουδηι της αληθειας απελεγξαι προσηκεν. ο γαρ αυτωι καθ' ηδο νην ετυγχανεν ον,
τουτο τηι συντομιαι της φρασεως απετυπωσατο. τι φῂς ατοπε; διαστασιν ευπροσωπον
ημιν τωι σαθρωι της κατεαγυιας σου διανοιας επιτειχιζειν 40.11 μηχαναι και τους επι
κακωι σοι προσπλακεντας απολεσαι σπευδεις; «τι ουν», φηις, «πραξω, ει μηδεις αξιον
ηγειται με δεξασθαι»; τουτο γαρ πολλακις εκ της ανοσιας φα ρυγγος εκβοαις. εγω δε
τουναντιον ερομαι σε· που δε σαφες γνωρισμα και μαρτυριον της σεαυτου διανοιας
επεδειξω; ην εχρην σε διαπτυξαντα και τοις θειοις και τοις ανθρω πινοις σαφη
καταστησαι. και μαλισθ' οτε τα ιοβολα των ερπετων το τηνικαυτα μαλλον
αγριαινειν πεφυκεν, οταν εαυτα τοις των φωλεων μυχοις ενιδρυνθεντα αισθηται.
40.12 Ἐκεινο δε γε λιαν αστειον αυτου το σπουδαιως ευ μαλα καθαπερ υπο τι προσω
πειον αιδους σιγην πλαττεσθαι. τηι μεν του σχηματος τεχνηι τιθασσον σεαυτον και
χειροηθη συ γε παρεχεις, κακων δε μυριων και επιβουλων ενδον γεμων τους
πολλους λεληθας. αλλ' ω της αθλιοτητος· ως ο πονηρος βεβουληται, ουτως Ἄρειος
ημιν ανομιας εργαστη 40.13 ριον κατεστησατο. λεγε δη νυν μοι παρελθων της
σεαυτου πιστεως το γνωρισμα και μηδαμως γε αποσιωπησηις, ω το μεν στομα
διαστροφον, την δε φυσιν οξυρροπον προς πονηριαν κεκτημενε· «ενα» λεγεις
«θεον»; συμψηφον εχεις καμε, ουτω φρονει. «της ουσιας αυτου αναρχον και
ατελευτητον λογον ειναι φηις;» στεργω τουτο· ουτω πιστευε. 40.14 ει τι περαιτερω
προσπλεκεις, τουτ' αναιρω· ει τι προς ασεβη χωρισμον συγκαττυεις, τουτο ουτε οραν
ουτε νοειν ομολογω· ει «την του σωματος ξενιαν προς οικονομιαν των θειων
ενεργειων» παραλαμβανεις, ουκ αποδοκιμαζω. ει «το πνευμα της αιδιοτητος εν τωι
υπερεχοντι λογωι γεγενησθαι» λεγεις, δεχομαι. τις εγνω τον πατερα, ει μη ο ελθων
απο του πατρος; τινα εγνω ο πατηρ, ει μη ον αιδιως και αναρχως εξ αυτου
γεγεννηκε; συ μεν «υποστασιν ξενην» υποταττειν οιει δειν κακως δηπου πιστευων,
εγω δε της υπερεξο χου και επι παντα διηκουσης δυναμεως το πληρωμα του πατρος
και υιου ουσιαν μιαν 40.15 ειναι γινωσκω. ει τοινυν συ αφαιρεις μεν απ' εκεινου, αφ'
ου χωρισθηναι ουδε διανοιαι των ερεσχελουντων δεδυνηται ουδεπωποτε ουδεν,
προσθηκης δε χαρακτηρας ειδοποιεις και ολως γνωρισματα ζητησεων διοριζεις
εκεινωι, ωι ολοκληρον μεν εξ εαυτου την αιδιοτητα δεδωκεν, αδιαφθορον δε την
εννοιαν, αθανασιας δε δι' εαυτου και εκκλησιας ενειμε πιστιν– καταβαλε ουν δη,
καταβαλε το ευηθες τουτο ανομημα, ω αστειε συ και ευφωνε και τα 40.16 κακα προς
απιστιαν των ανοητων εξαιδων. εικοτως αρα σε ο πονηρος τηι εαυτου κατεστρεψατο
κακιαι, και τοις μεν ισως ηδυ το τοιουτον ειναι εδοκει (ουτω γαρ αστειον 40.17
σεαυτον προσπεποιηκας), εστι δε παντη ολεθριον το κακον. φερε δη, της εν τοις
ατοπημασι διατριβης απαλλαγεις ακουε, ω δαιμονιε Ἄρειε. σοι γαρ διαλεγομαι. της
εκκλησιας δηπου του θεου αποκεκηρυγμενος ουκ αισθανηι; απολωλας, ευ ισθι, εαν
μη βλεψας εις σεαυτον την παρουσαν σου κατακρινηις ανοιαν. αλλ' ερεις, ως οχλοι
συμπρατ τουσι σοι και τας φροντιδας απελαφρυνουσιν. 40.18 Ἄκουε δη ουν μικρον
υποσχων τα ωτα, ω ανοσιε Ἄρειε, και συνες την σαυτου ανοιαν. συ δε, ω παντων
κηδεμων θεος, ευμενης ειης τωι λεγομενωι, ει πιστεως εχοιτο. εγω γαρ ο σος
ανθρωπος ιλεω εχων την παρα σου προμηθειαν και εξ Ἑλληνικης και εκ Ῥωμαικης
γραφης πανυ αρχαιοτατης σαφως αποδειξω την Ἀρειου μανιαν προ τρισ40.19 χιλιων
 
 
 

30
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

που ετων υπο της Ἐρυθραιας προρρηθεισαν τε και προφημισθεισαν. εφη γαρ εκεινη
γε· «ουαι σοι, Λιβυη, εν παραλοις κειμενη χωροις· ηξει γαρ σοι καιρος, εν ωι μετα του
δημου και των σαυτης θυγατερων δεινον αγωνα και ωμον και παγχαλεπον υπελθειν
αναγκασθησηι, αφ' ου κριτηριον μεν εις απαντας πιστεως τε και ευσεβειας δια
δοθησεται, σοι δε προς εσχατον αποκλινει καταστροφης. υμεις γαρ των ουρανιων
ανθων το δεκτηριον ανασπασαι τετολμηκατε και δηγματι σπαραξαι και μεντοι
σιδηροις εγ 40.20 χραναι τοις οδουσι». τι δητα, ω πανουργε; που γης σαυτον ειναι
νυν ομολογεις; εκει δηλονοτι. κατεχω γαρ σου τα γραμματα, α τωι της μανιας
καλαμωι προς με διεχαραξας, εν οις φῂς παντα τον Λιβυν δημον συμψηφον ειναι σοι
προς σωτηριαν δηπου. ει δε ου φησεις ταυτι ουτως εχειν, μαρτυρομαι ηδη τον θεον,
η μην αρχαιοτατον της Ἐρυθραιας πυκτιον Ἑλληνικηι συντεταγμενον γλωττηι εις
Ἀλεξανδρειαν αποστελλειν, ως αν θαττον 40.21 απολοιο. ειτα συ αναμαρτητος, ω
δικρανοφορε; ειτα ου σαφως απολωλας, ω αθλιε, τοιουτωι δεινωι περιεστοιχισμενος;
ισμεν, ισμεν σου το εγχειρημα· ποια φροντις, ποιον σε θραττει δεος; ου λεληθεν
ημας· ω δυστηνε και ταλαιπωρε, ω της αμβλυτητος των σων φρενων, ος ουδε την
νοσον και την αμηχανιαν της σεαυτου ψυχης αναστενεις· ω ανοσιε, ος την αληθειαν
ποικιλοις διορυττεις λογοις και τοιουτος ων ουκ αισχυνηι ημας ψεγων και νυν μεν
ελεγχων, ως γε οιει, νυν δ' αυ παλιν νουθετων· ω πιστει και λογοις υπερφερων, παρ'
οιου δητα 40.22 οι αθλιοι επικουριαν εαυτοις ποριζεσθαι γλιχονται. καιτοι ουδε
συγγινεσθαι τωι τοιουτωι εχρην, ουδε ολως αυτον προσφθεγγεσθαι, πλην ει μη τις εν
τοις υπουλοις τουτου 40.23 ρημασι την του ορθως βιουν ελπιδα τοις μετριοις
αποκεισθαι οιεται. αλλ' ουκ εστι τουτο, πολλου γε δει, το δ' αληθες, ω της υμετερας
ανοιας, οσοι τουτωι συναναμιγνυσθε. τις αρα οιστρος της χαλεπης τουτου γλωττης
και της οψεως ανασχεσθαι κατηναγκασεν; 40.24 Ειεν· αλλ' επ' αυτον ηδη σε
βαδιουμαι τωι λογωι· ω την μεν ψυχην αφρον συ, την δε γλωτταν στωμυλε, απιστε δε
τας φρενας, δος δη μοι του λογου ουκ αμφιλαφες τι λεγω και ιππηλατον πεδιον,
αλλ' ουν κυκλον γε ευπεριγραφον, μη σαθρον μονον, αλλ' ερρω μενον τε και
στερρον τηι φυσει, ω ανοσιε δητα και κακιστε και κρυψινου. εξαγομαι γαρ ταυτα
λεγειν· μαλλον δε βροχον ηδη σοι περιαψας και συμποδισας τωι λογωι εις μεσους
40.25 σε καταστησω, ως αν πας ο δημος την σην καταμαθηι φαυλοτητα. επ' αυτο δε
πορευσο μαι ηδη το πραγμα. νενιμμεναι δηπουθεν εισιν αι χειρες· προσιωμεν ταις
ευχαις· επικα λεσαι δη τον θεον. μαλλον δε μικρον επισχων, ειπε μοι, ω πανουργε
συ, τινα θεον επικα 40.26 λεσηι προς βοηθειαν; αλλα γαρ ηρεμειν ου δυναμαι. ω των
παντων εχων το κυρος δεσποτα, ω της μονηρους δυναμεως πατερ, δια τουτονι τον
ανοσιον ονειδη τε και μωλω πας και μεντοι και τραυματα και οδυνας η ση εχει
εκκλησια. Ἄρειος σοι τοπον ηδη προσ αρμοζει και μαλα γε ευφυως, εφ' ου
καθιζανων οιμαι συνοδον εαυτωι η παιδα τον Χριστον τον σον τον εκ σου τον της
ημετερας επικουριας αρχηγετην θεσεως νομωι περιπεποιηται και 40.27 ισχει.
επακουσον, αντιβολω σε, της θαυμασιας πιστεως. σε την κατα τον τοπον κινεισθαι,
δεσποτα, κινησιν οιεται. σε της αφωρισμενης καθεδρας κυκλωι περιγραφειν τολμαι.
που γαρ ουκ εστιν η ση παρουσια; η που την σην ου παντες ενεργειαν εκ των επι
παντα σου διηκοντων νομων αισθανονται; παντα γαρ αυτος περιεχεις, και εξω σου
ουτε τοπον ουτε αλλο ουδεν επινοεισθαι θεμις. ουτως η ση δυναμις μετ' ενεργειας
εστιν 40.28 απειρος. συ μεν δη επακουσον, ο θεος, υμεις δε, πας ο λαος, προσεχετε
τον νουν. ο γαρ αναισχυντος ουτος και αχρειος, ο επ' ακρον μοχθηριας τε και
ανομιας ομοιως εληλακως 40.29 ευλαβειαν σκηπτεται. «απαγε», φησιν, «ου
βουλομαι τον θεον εγω υβρεων παθει δοκειν ενεχεσθαι». και δια τουτο υποτιθεμαι
και πλαττω θαυμασια γε τηι πιστει, ως ο θεος νεογενη και νεοκτιστον ουσιαν Χριστου
 
 
 

31
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιησαμενος βοηθειαν εαυτωι παρεσκευασατο, ως γε μοι δοκει. «ο γαρ αν», φησιν,
«απ' αυτου αφεληις, τουτωι ελαττονα πεποιηκας». 40.30 ειτα, ω λυμεων και ολεθριε,
σοι τουτ' εστι πιστις; συ καθ' υποθεσιν και πλασμα λαμβανεις τον τα πλασματα των
εθνων κατακριναντα, συ επεισακτον καλεις και ως επι καθηκοντων υπηρετην τον
ανευ ενθυμησεως και λογισμου τωι συνυπαρχειν τηι του πατρος αιδιοτητι παντα
διανυσαντα; εφαρμοσον νυν, ει δη τολμαις, εφαρμοσον, φημι, τωι θεωι και το ευλα
βεισθαι και το ελπιζειν το εκβησομενον, ετι δε το ενθυμεισθαι, το λογιζεσθαι το
σκεπτο μενον, το γνωμην αποφαινεσθαι και διαρθρουν και ολως το τερπεσθαι, το
γελαν, το 40.31 λυπεισθαι. τι τοινυν φηις, ω των αθλιων αθλιωτερε, ω της κακιας
αυτοχρημα μηστορ; 40.32 συνες δη, ει δυνασαι, ως εν αυτηι γε σου τηι πανουργιαι
μοχθηρος ων αλισκηι. «ο Χριστος», φησι, «δι' ημας πεπονθεν». αλλ' ηδη φθασας
εγωγε ειπον, ως μορφηι σωματος απεσταλη. «ναι», φησιν, «αλλα δεος μη δοξωμεν
κατα τι ελαττουν». ειτα, ω των θηριων μεσιτα, ταυτα λεγων ου μαινηι και σαφως
λυτταις; ιδου γαρ δη ο κοσμος αυτος μορφη, ηγουν σχημα τυγχανει ων και οι αστερες
γε χαρακτηρες προβεβληνται, και ολως το πνευμα του σφαιροειδους τουτου κυκλου
ειδος των οντων τυγχανει ον και ωσπερ μορ φωμα. και ομως ο θεος πανταχου
παρεστι. που τοινυν εισιν εν τωι θεωι αι υβρεις; η κατα 40.33 τι ο θεος ελαττουται; ω
πατροκτονε της επιεικειας συ, λογισαι δη ουν εξ αυτου τεκμαιρομενος και
ενθυμηθητι, ει αμαρτημα τουτ' ειναι δοκει, το εν Χριστωι παρειναι τον θεον. εκεινος
μεν ουν κατειδε την ατιμιαν του λογου και την τιμωριαν ου βραδεως επηγαγε. χωρις
δε τουτων καθ' εκαστην δηπουθεν ημεραν αμαρτηματα εν τωι κοσμωι γινεται. και
ομως ο θεος παρεστι και τα της δικης ουχ υστεριζει. τι ουν παρα τουτο ελαττουται,
40.34 ει το μεγεθος αυτου της δυναμεως τα πανταχου διαισθανεται; ουδεν, οιμαι. ο
μεν γαρ του κοσμου νους δια του θεου· δι' αυτου πασα διαμονη. δι' αυτου πασα δικη.
η δε του Χριστου πιστις αναρχως εξ αυτου. ολος δε θεου νομος εστι Χριστος, δι'
αυτου το απειρον αμα και ατελευτητον εχων. 40.35 Ἀλλα γαρ συ κατα σεαυτον
εννοων φαινηι, ω της μανιας λιαν· περιστρεψον νυν εις την σαυτου απωλειαν το του
διαβολου ξιφος. ορατε δη, παντες ορατε, ως γοερας ηδη προισχεται φωνας τωι του
εχεως ενισχημενος δηγματι, ως αι φλεβες αυτου και σαρκες τωι ιωι εγκατειλημμεναι
δεινας ανακινουσιν οδυνας, ως διερρυηκεν αυτου το σωμα παν κατισχνωθεν–
αυχμου τε και ρυπου και θρηνων και ωχριασεως και φρικης και μυριων τε γεμει
κακων και δεινως κατεσκληκεν–ως ειδεχθες και καταρρυπον το της κομης δασος, ως
ολος ημιθνης και εξασθενων ηδη το βλεμμα, ως αναιμον το προσωπον και υπο
μεριμνης εκτετηκος, ως ομου παντα εις αυτον συνδραμοντα, οιστρος μανια τε και
ματαιοτης, δια 40.36 το χρονιον του παθους αγριον τε και θηριωδη σε πεποιηκασιν.
αυτικα ουδε επαισθανο μενος ου δη κακου τυγχανει ων «αιρομαι», φησιν, «υφ'
ηδονης και πηδω γε σκιρτων υπο 40.37 χαρας και πτερουμαι». και παλιν νεανικως γε
λιαν «ειεν», φησιν, «απωλομεθα». τουτο μεν γε και αληθες εστι· σοι γαρ μονωι η
κακια τας παρ' εαυτης σπουδας δαψιλως κεχορηγηκε, και ο πολλης εωνειτο τιμης,
τουτο σοι ραιστα δεδωκε. φερε δη νυν ειπε, που τα σεμνα σου εστι παραγγελματα;
απονιψαι δητα τωι Νειλωι σαυτον, ει οιον τε, ω ατοπου γεμων ανθρωπε αναισθησιας·
καιτοι συ γε την οικουμενην απασαν τοις σεαυτου ασεβη 40.38 μασι διαταραξαι
εσπουδακας. αρα γε συνιης ως απαντα ηδη ο του θεου ανθρωπος εγω εξεπισταμαι;
αλλα γαρ απορω, ποτερον μενειν η απιεναι δει· ουτε γαρ βλεπειν εις τουτον ετι
δυναμαι και την αμαρτιαν επαισχυνομαι, ω Ἄρειε δητα Ἄρειε. ημας μεν εις φως
κατεστησας, σαυτον δε εις σκοτος, ω ταλαιπωρε, κατεβαλες. τουτο σου των πονων
πεφηνε το τελος. 40.39 Ἀλλ' εκεισε παλιν επανειμι· πληθος ειναι φῂς των περι σε
αλωμενων. εικος, οιμαι, και δεχου γε τουτους, δεχου, φημι. λυκοις γαρ εαυτους και
 
 
 

32
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεουσι βρωθησομενους εκ δεδωκασι. πλην αλλα και τουτων εκαστος προσθηκηι
κεφαλαιων δεκα και τελεσμασι τουτων πιεσθεις αυτικα δη μαλα ιδρωσει, εαν μη την
ταχιστην επι την σωτηριον δραμων 40.40 εκκλησιαν την της αγαπης ειρηνην τωι
φιλτρωι της ομονοιας επανεληται. ουδε γαρ δη υπο σου λοιπον εξαπατηθησονται επι
πονηραι συνειδησει κατεγνωσμενου, ουδ' ανεξονται τελεον απολεσθαι ταις μιαραις
σου ζητησεσιν εμπλακεντες. σαφη και γνωριμα πασι προς γουν τον εξης χρονον τα
σα εστι σοφισματα· και μην ουδε αυτος ανυσαι τι δυνησηι, αλλα ματην σχηματιηι,
επιεικειαν τε και πραοτητα λογων καθυποκρινομενος και απλοτητος ως ειπειν
προσωπειον εξωθεν περιτιθεμενος. ματαιον εσται σου το ολον τεχνασμα. αυτικα γαρ
σε η αληθεια περιστησεται. αυτικα σου τας φλογας ο της 40.41 δυναμεως ως ειπειν
ομβρος αποσβεσει. και μεντοι και τους εταιρους και ομογνωμονας σου ενοχους ηδη
τηι βουληι γενομενους αι των δημοσιων λειτουργηματων καταληψονται φροντιδες,
εαν γε μη την ταχιστην αποφευγοντες της προς σε συνουσιας την αδιαφθορον 40.42
ανταλλαξωνται πιστιν. συ δε, ο σιδηροφρων ανηρ, δειγμα μοι δος της σης προαιρε
σεως, ει σαυτωι πιστευεις και ερρωσαι τωι βεβαιωι της πιστεως και καθαραν ολως
εχεις συνειδησιν. ηκε προς εμε, ηκε, φημι, προς θεου ανθρωπον. πιστευσον, ως ταις
εμαυτου πευσεσι διερευνησομαι σου τα απορρητα της καρδιας· καν μεν τι μανικον
ενειναι δοξηι, την θειαν επικαλεσαμενος χαριν παραδειγματος σε καλλιον ιασομαι.
εαν δε υγιαινων τα κατα ψυχην φανηις, το της αληθειας φως επιγνους εν σοι και τωι
θεωι χαριν εισομαι και εμαυτωι της ευσεβειας συνησθησομαι. 40.43 Και αλληι χειρι· ο
θεος υμας διαφυλαξει, αδελφοι αγαπητοι. ∆ια Συγκλητιου και Γαυδεντιου
μαγιστριανων εκομισθη και ταυτα, οτε Πατεριος ην επαρχος Αιγυπτου, και
ανεγνωσθη εν τωι παλατιωι.

41.τ {Κατα Ευσεβιου και Θεογνιου.}
41.1 Κωνσταντινος Σεβαστος τηι καθολικηι εκκλησιαι Νικομηδεων. Τον
δεσποτην θεον δηλαδη και σωτηρα Χριστον ακριβως απαντες ιστε, αγαπητοι
αδελφοι, πατερα τε και υιον ειναι, πατερα φημι αναρχον ανευ τελους γονεα του
αιωνος αυτου, υιον δε, τουτ' εστι την του πατρος βουλησιν, ητις ουτε δι' ενθυμησεως
τινος ανειληπται ουτε προς την των εργων αυτου τελεσιουργιαν δια τινος
εξεζητημενης ουσιας κατεληφθη. ος γαρ τουτο και νοει και νοησει, ουτος εξει προς
απαν τιμωριας 41.2 γενος ακαματον υπομονην. αλλα γαρ ο του θεου υιος Χριστος ο
των απαντων δημι ουργος και της αθανασιας αυτης χορηγος εγεννηθη, οσον προς
την πιστιν ανηκεν ηι πεπιστευκαμεν, εγεννηθη–μαλλον δε προηλθεν αυτος ο και
παντοτε εν τωι πατρι ων επι την των υπ' αυτου γεγενημενων διακοσμησιν–εγεννηθη
τοινυν αμεριστωι προε λευσει· η γαρ βουλησις ομου και τωι οικητηριωι εαυτης
εμπεπηγε και ταυθ', απερ δια 41.3 φορου δεεται τημελειας, κατα την εκαστου
ποιοτητα πραττει τε και διοικει. τι ουν εστι μεταξυ του θεου και πατρος και υιου;
ουδεν δηλαδη. αυτη γαρ η των πραγματων συμπληρωσις αισθησει παρειληφε το της
βουλησεως προσταγμα, ουχι δε μερισθεισαν 41.4 εκ της του πατρος ουσιας την
βουλησιν διεστησεν. ο δε τουτοις επεται· τις εστιν, ος του Χριστου του εμου
δεσποτου παθος δι' αιδω μαλλον η μωριαν δεδιεν; αρ' ουν πασχει το θειον, επειδαν η
του σεμνου σωματος οικησις προς επιγνωσιν της ιδιας αγιοτητος ορμαι, η υποπιπτει
θιξει το του σωματος εκκεχωρισμενον; αρ' ουχι διεστηκε τουθ' οπερ εκ της του
σωματος αφηιρηται ταπεινοτητος; ουχι δε ζωμεν, καν προς θανατον η της 41.5 ψυχης
ευκλεια το σωμα προσκαλεσηται; τι τοινυν ενταυθα η αβλαβης τε και ειλικρινης
 
 
 

33
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστις αξιον αμφιβολιας κατειληφεν; η ουχ οραις οτι σεμνοτατον σωμα ο θεος
επελεξατο, δι' ου τα της πιστεως τεκμηρια και τα της οικειας αρετης υποδειγματα
εμελλεν εμφανιζειν και την ηδη συγκεχυμενην ολεθριωι πλανηι του ανθρωπινου
γενους απωλειαν αποσεισασθαι καινην τε θρησκειας διδοναι διδασκαλιαν και τωι της
αγνειας υποδειγματι τας αναξιας του νου πραξεις καθαιρειν, επειτα δε την μεν του
θανατου βασανον εκλυειν, τα δε της αθανασιας επαθλα προαναφωνειν; 41.6 Ἀλλ'
υμεις, ους λοιπον αδελφους η της αγαπης κοινωνια εικοτως υπ' εμου
προσαγορευεσθαι ποιει, ουκ αγνοειτε με τον υμετερον συνθεραποντα, ουκ αγνοειτε
το της υμετερας σωτηριας οχυρωμα, ου την φροντιδα γνησιως επανηιρημαι, και δι'
ου των ημετερων εχθρων ου μονον τα οπλα κατεμαχεσαμεθα, αλλα και ζωντας ετι
την ψυχην συνκαθειρξαμεν προς το την της φιλανθρωπιας αληθη πιστιν εκφαναι.
41.7 αλλ' εγω επι τοις αγαθοις τουτοις δια την της οικουμενης μαλιστα ανανεωσιν
εχαιρον. και γαρ θαυματος ην αξιον αληθως εθνη τοσαυτα εις ομονοιαν επαγαγειν,
α προ βραχεος ελεγετο τον θεον αγνοειν. πλην τι εμελλε γινωσκειν τα εθνη ταυτα, α
ουδεμιαν φιλονεικιας επανηιρηνται φροντιδα; τι ουν νοειτε, αδελφοι αγαπητοι, ως
υμας αυτους 41.8 αιτιωμαι; Χριστιανοι εσμεν και οικτραι διαθεσει διχονοουμεν. αυτη
αρα εστιν η ημετερα πιστις, αυτη η του αγιωτατου νομου διδασκαλια; αλλα τις εστιν
αιτια δι' ην ο του παροντος κακου ολεθρος εξεγηγερται; ω της ατοπιας, ω μισους
υπερβολη πασης αγανακτησεως μεγεθος υπερβαινουσα. τις η του ληιστηριου τουτου
αναπεφανται δεινοτης, η τον του θεου υιον αρνειται εξ αμεριστου του πατρος ουσιας
προεληλυθεναι; αρ' ουχι πανταχου εστιν ο θεος, καιτοι γε τουτον παντοτε παρειναι
ημιν αισθανομεθα; αρ' ουχι δια της τουτου δυναμεως η των ολων συνεστηκεν
ευκοσμια, καιτοι γε της του χωρισμου διαστασεως εστερηται; 41.9 Μη ουν υμιν τι
πεπρακται; αγαπητοι αδελφοι, καταμαθετε νυν, αξιω, τας βασανους της παρουσης
αλγηδονος· ομολογητας υμας ειναι τουτου επηγγελλεσθε ον θεον ειναι αρνεισθε,
τουθ' υμας του πανωλου διδασκαλου πειθοντος. ικετευω, τις εστιν ο διδαξας ταυτα
ουτως ακακον πληθος; Ευσεβιος δηλαδη ο της τυραννικης ωμοτητος συμμυστης. οτι
γαρ πανταχου του τυραννου γεγενηται προσφυξ, πολλαχοθεν εστι συνοραν. τουτο
μεν γαρ αι των επισκοπων σφαγαι διαμαρτυρονται, αλλα των αληθως επισκοπων,
τουτο δε η χαλεπωτατη των Χριστιανων εκδιωξις διαρρηδην βοαι. 41.10 ουδεν γαρ
περι των εις εμε γεγενημενων υβρεων νυν ερω, δι' ων, οτε μαλιστα αι των εναντιων
μερων επραγματευσαντο συνδρομαι, ουτος και οφθαλμους κατασκοπους υπε41.11
πεμπε κατ' εμου και μονον ουκ ενοπλους τωι τυραννωι συνεισεφερεν υπουργιας. μηδ'
εμε τις οιεσθω ειναι προς την τουτων αποδειξιν απαρασκευον. ελεγχος γαρ εστιν
ακριβης, οτι τους πρεσβυτερους και τους διακονους τους Ευσεβιωι παρεπομενους
φανερως υπ' εμου συνειληφθαι συνεστηκεν. αλλα ταυτα μεν παριημι, α νυν ουκ
αγανακτησεως ενεκεν, αλλ' εις εκεινων αισχυνην υπ' εμου προενηνεκται. εκεινο
μονον δεδια, εκεινο διαλογιζομαι, οτι υμας ορω προς την του εγκληματος καλεισθαι
κοινωνιαν. δια γαρ της Ευσεβιου 41.12 αγωγης τε και διαστροφης συνειδησιν της
αληθειας κεχωρισμενην ανειληφατε. αλλ' εστιν ου βραδεια θεραπεια, ει γε
επισκοπον πιστον τε και ακεραιον νυν γουν λαβοντες προς τον θεον απιδητε, οπερ
επι του παροντος εν υμιν εστι και παλαι εχρην της υμετερας κρισεως ηρτησθαι, ει μη
ο προειρημενος Ευσεβιος συν δινηι των συναγομενων αυτωι ενταυθα εληλυθει και
την της ταξεως ορθοτητα αναισχυντως συνετεταραχει. 41.13 Ἀλλ' επειδη περι αυτου
του Ευσεβιου προς την υμετεραν αγαπην ολιγα προσηκε φρασαι, μεμνηται η υμετερα
ανεξικακια επι της Νικαεων πολεως γεγενησθαι συνοδον, ηι και αυτος εγω
πρεποντως τηι της εμης συνειδησεως λατρειαι παρημην, ουδεν ετερον βουλομενος η
ομονοιαν απασιν εργασασθαι και προ παντων ελεγξαι τε και αποσεισασθαι το
 
 
 

34
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πραγμα τουτο, ο την μεν αρχην ειληφει δια της Ἀρειου του Ἀλεξανδρεως απονοιας,
41.14 ισχυροποιειτο δε παραχρημα δια της Ευσεβιου ατοπου τε και ολεθριας
σπουδης. αλλ' αυτος ουτος Ευσεβιος, προσφιλεστατοι και τιμιωτατοι, μεθ' οσης
νομιζετε συνδρομης ατε δη υπο της συνειδησεως αυτης ηττωμενος, μεθ' οσης δε
αισχυνης τηι πανταχοθεν εληλεγμενηι ψευδολογιαι συνιστατο, υποπεμπων μεν μοι
διαφορους τους αξιουντας υπερ αυτου, εξαιτουμενος δε παρ' εμου συμμαχιαν τινα,
οπως μη επι τοσουτωι ελεγχθεις πλημμεληματι της υπαρχουσης αυτωι τιμης
εκβαλλοιτο; μαρτυς εστι μοι τουτου ο θεος αυτος, ος εμοι τε και υμιν φιλαγαθως
επιμενοι, επει και εμε εκεινος περιετρεψε και απρεπως υφηρπασεν, ο και υμεις
επιγνωσεσθε. παντα μεν γαρ επραχθη τοτε, καθως αυτος εποθει παν οτιουν κακον
επι της εαυτου διανοιας αποκρυπτομενος. 41.15 Ἀλλα πρωην, ινα τα λοιπα της
τουτου σκαιοτητος παρω, τι μαλιστα μετα Θεογνιου, ον της ανοιας εχει κοινωνον,
διεπραξατο, ακουσατε, παρακαλω. Ἀλεξανδρεας τινας της ημετερας πιστεως
αναχωρησαντας ενταυθα κεκελευκειν αποσταληναι, επειδη δια 41.16 της τουτων
υπηρεσιας ο της διχονοιας ηγειρετο πυρσος. αλλ' ουτοι οι καλοι τε και αγαθοι
επισκοποι, ους απαξ η της συνοδου αληθεια προς μετανοιαν τετηρηκει, ου μονον
εκεινους υπεδεξαντο και παρ' εαυτοις ησφαλισαντο, αλλα και εκοινωνησαν αυτοις
της των τροπων κακοηθειας. διο τουτο περι τους αχαριστους τουτους εκρινα πραξαι·
41.17 αρπαγεντας γαρ αυτους εκελευσα ως πορρωτατω εξορισθηναι. νυν υμετερον
εστι προς τον θεον εκεινηι τηι πιστει βλεπειν, η παντοτε και γεγενησθαι [και]
συνεστηκε και ειναι πρεπει, και διαπραξασθαι ουτως, ινα επισκοπους αγνους τε και
ορθοδοξους και φιλανθρωπους εχοντες χαιρωμεν· ει τις δε η προς μνημην των
λυμεωνων εκεινων η προς επαινον απρονοητως εξαφθηναι τολμησει, παραχρημα
της ιδιας τολμης δια της του θεραποντος του θεου τουτ' εστιν εμου ενεργειας
ανασταλησεται. 42.1 Νικητης Κωνσταντινος Σεβαστος Θεοδοτωι. Ὅση της θειας
οργης η ισχυς πεφυκε, και εξ ων Ευσεβιος τε και Θεογνιος πεπονθασιν ευχερες και σε
μαθειν, οι εις την αγιωτατην παροινουντες θρησκειαν το του σωτηρος θεου ονομα
τωι συστηματι του οικειου ληιστηριου και μετα το τυχειν συγγνωμης εμιαναν. οτε γαρ
μαλιστα μετα την της συνοδου ομογνωμονα συμφωνιαν εχρην την προτεραν 42.2
επανορθωσασθαι πλανην, τοτε τοις αυτοις ατοπημασιν εμμενοντες εαλωσαν. δια
τουτο γουν η θεια προνοια αυτους του εαυτης απωσατο λαου. επειδη μηδε εφερε τας
ακακους ψυχας ολιγων απονοιαι φθειρομενας καθοραν, και νυν μεν αξιαν παρ'
αυτων ᾔτησε δικην, μειζονα δε και εις το εξης δια του παντος αιωνος ληψεται. 42.3
Ὅπερ τηι σηι αγχινοιαι δηλωθηναι δειν ηγησαμην, ιν' ει τις κακη παραινεσις των
τοιουτων, ως εγωγε ουκ οιμαι, τηι σηι ενεκαθεσθη προαιρεσει, ταυτην της ψυχης
αφελομενος καθαραν ως προσηκε την διανοιαν ειλικρινη τε καθοσιωσιν και
αχραντον πιστιν τωι σωτηρι θεωι παρασχεσθαι προθυμηθηις. και γαρ τουτο προσηκον
εστιν υπο τουτου πραττεσθαι, ος δ' αν ακεραιων των της αιωνιου ζωης επαθλων
αξιουσθαι βουλευηται. και αλληι χειρι· ο θεος σε διαφυλαξει, αδελφε αγαπητε.

 
 
 

35
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


