Orationes contra Arianos
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ,
ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΑΝΩΝ ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ.
Αι μεν αιρεσεις οσαι της αληθειας απεστησαν, επινοησασαι μανιαν εαυταις φανεραι
τυγχανουσι, και 26.13 τουτων η ασεβεια παλαι πασιν εκδηλος γεγονε. Το γαρ
εξελθειν αφ' ημων τους ταυτα εφευροντας δηλον αν ειη, ως εγραψεν ο μακαριος
Ἰωαννης, οτι των τοιουτων ουτε ην, ουτε νυν εστι μεθ' ημων το φρονημα. ∆ιο και,
ως ειπεν ο Σωτηρ, Μη συναγοντες μεθ' ημων, σκορπιζουσι μετα του διαβολου,
παρατηρουμενοι τους κοιμωμενους, ινα, τον ιδιον ιον της απωλειας επισπειραντες,
εχωσι τους συναποθνησκοντας εαυτοις. Ἐπειδη δε η μια των αιρε σεων η εσχατη, και
νυν εξελθουσα προδρομος του Ἀν τιχριστου, η Ἀρειανη καλουμενη, δολιος ουσα και
πανουργος, βλεπουσα τας πρεσβυτερας εαυτης αδελφας αλλας αιρεσεις εκ φανερου
στηλιτευθεισας, υποκρινεται περιβαλλομενη τας των Γραφων λεξεις, ως ο πατηρ
αυτης ο διαβολος, και βιαζεται παλιν εισελθειν εις τον παραδεισον της Ἐκκλησιας,
ινα, πλασασα εαυτην ως Χριστιανην, απατησηι τινας κατα Χριστου φρονειν τηι
πιθανοτητι των παραλογισμων· ευλογον γαρ ουδεν παρ' αυτηι· και επλανησε γε των
αφρονων ηδη τινας, ωστε τουτους μη μονον φθαρηναι τηι ακοηι, αλλα και λαβοντας
κατα την Ευαν γευσασθαι, και λοιπον αγνοουντας νομιζειν το πικρον γλυκυ, και την
βδελυκτην αιρεσιν λεγειν καλην· αναγκαιον ηγησαμην προτραπεις παρ' υμων
διελειν την πτυξιν του θωρακος της μιαρας αιρεσεως ταυτης, και δειξαι την
δυσωδιαν της αφροσυνης αυτης· ινα οι μεν ποῤρωθεν οντες αυτης ετι φυγωσιν
αυτην, οι δ' απατηθεντες απ' αυτης μεταγνωσι, και ηνεωιγμενοις τοις οφθαλμοις της
καρδιας νοησωσιν, οτι, ωσπερ το σκοτος ουκ εστι φως, ουδε το ψευδος αληθεια,
ουτως ουδε η Ἀρειανη αιρεσις εστι καλη. Ἀλλα και οι τουτους καλουντες
Χριστιανους πολυ και λιαν πλανωνται, ως μητε τας Γραφας ανεγνωκο τες, μητε
ολως ειδοτες τον Χριστιανισμον και την εν αυτωι πιστιν. Τι γαρ ομοιον εωρακοτες
της αιρεσεως προς την ευσεβη πιστιν φλυαρουσιν ως μηδεν κακον λεγοντων
εκεινων; Τουτο εστιν αληθως και τον Καιαφαν αυτους ειπειν Χριστιανον, και τον
προδοτην Ἰουδαν ετι συναριθμειν τοις αποστολοις, τους τε τον Βαραβαν
αιτησαμενους αντι του Σωτηρος, λεγειν μη δεν κακον πεποιηκεναι· και Ὑμεναιον δε
και Ἀλε 26.16 ξανδρον συνιστανειν ως καλως φρονουντας, και ψευδεσθαι κατ'
αυτων τον Ἀποστολον. Ἀλλ' ουτε ταυτ' αν ακουσαι Χριστιανος ανασχοιτο, ουτε τον
τολ μωντα λεγειν τουτο υγιαινειν αν τις τουτον ταις φρεσιν υπολαβοι. Ἀντι γαρ
Χριστου παρ' αυτοις Ἄρειος, ως παρα Μανιχαιοις Μανιχαιος, αντι δε Μωυσεως και
των αλλων αγιων Σωταδης τις εξευρηται παρ' αυτοις ο και παρ' Ἕλλησι γελωμενος,
και η θυγατηρ Ἡρωδιαδος. Του μεν γαρ το κεκλασμενον και θηλυκον ηθος
μεμιμηται γραφων Ἄρειος και αυτος Θαλιας· της δε την ορχησιν εζηλωσεν εξορ
χουμενος και παιζων εν ταις κατα του Σωτηρος δυσφημιαις, ωστε τους εμπιπτοντας
εις την αιρε σιν διαστρεφεσθαι μεν τον νουν και αφρονειν, αλλασσειν δε το ονομα
του Κυριου της δοξης εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου, και αντι
Χριστιανων λοι πον Ἀρειανους ονομαζεσθαι, τουτο τε της ασε βειας εχειν το
γνωρισμα. Μη γαρ προφασιζεσθωσαν, μηδε ονειδιζομενοι καταψευδεσθωσαν κατα
των μη οντων ως εισιν, ουτω καλουντες και αυτοι τους Χριστιανους απο των
 
 
 
 

1

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διδασκαλων, ινα δοξωσι και αυτοι ουτως καλεισθαι Χριστιανοι· μηδε αισχυνομενοι
το επονειδιστον εαυτων ονομα, παιζετωσαν· ει δε αισχυνονται, εγκαλυπτεσθωσαν, η
αποπηδατωσαν απο της εαυτων ασεβειας. Ουδε πωποτε γαρ λαος απο των οικειων
επισκοπων εσχε την επωνυμιαν, αλλ' απο του Κυριου, εις ον και την πιστιν εχομεν·
των γουν μακαριων αποστολων διδασκαλων ημων γε νομενων, και διακονησαντων
το του Σωτηρος Ευαγγελιον, ουκ εξ εκεινων εκληθημεν, αλλ' απο του Χριστου
Χριστιανοι και εσμεν, και ονομαζομεθα. Οι δε παρ' ετερων εχοντες την αρχην ης
νομιζουσι πιστεως, εκεινων εικοτως εχουσι και την επωνυμιαν, ως αυτων γενομενοι
κτημα. Ἀμελει παντων ημων απο του Χριστου Χρι στιανων οντων και καλουμενων,
εξεβληθη παλαι Μαρκιων αιρεσιν εφευρων· και οι μεν παραμειναντες μετα του
εκβαλοντος εκεινον εμειναν Χριστιανοι· οι δ' ακολουθησαντες Μαρκιωνι ουκετι μεν
Χρι 26.17 στιανοι, Μαρκιωνισται δε λοιπον εκληθησαν. Ουτω και Ουαλεντινος, και
Βασιλιδης, και Μανιχαιος, και Σιμων ο μαγος τοις ακολουθησασι μεταδεδωκασι του
ιδιου ονοματος· και οι μεν Ουαλεντινιανοι, οι δε Βασιλιδιανοι, οι δε Μανιχαιοι,
κακεινοι Σιμωνιανοι, και αλλοι κατα Φρυγας απο Φρυγιας, και απο Νοουατου
Νοουατιανοι προσαγορευονται. Ουτω και Μελετιος, εκβληθεις παρα Πετρου του
επισκοπου και μαρτυρος, ουκετι Χριστιανους αλλα Μελιτιανους εκαλεσε τους ιδιους·
ουτως αρα και του μακαριτου Ἀλεξανδρου τον Ἄρειον εκβαλοντος, οι μεν μετα
Ἀλεξανδρου μειναντες εμειναν Χριστιανοι· οι δε συνεξελθοντες Ἀρειωι το μεν ονομα
του Σωτηρος ημιν τοις μετα Ἀλεξανδρου καταλελοιπασιν, Ἀρειανοι δε λοιπον
εκληθησαν εκεινοι. Ἰδου γουν και μετα θανατον του Ἀλεξανδρου, οι κοινωνουντες
τωι διαδεξαμενωι τουτον Ἀθανασιωι, και οις ο αυτος Ἀθανασιος κοινωνει, τον αυτον
εχουσι τυπον· και ουτε εκεινων το τουτου τινες εχουσιν ονομα, ουτε αυτος εξ
εκεινων ονομαζεται, αλλα παντες παλιν και συνηθως Χριστιανοι καλουνται. Καν
γαρ διδα σκαλων διαδοχους εχωμεν, και μαθηται τουτων γινω μεθα· αλλα γε τα του
Χριστου παρ' αυτων διδασκομενοι, Χριστιανοι ουδεν ηττον εσμεν και καλουμεθα. Οι
δε γε τοις αιρετικοις ακολουθουντες, καν μυριους διαδοχους εχωσιν, αλλα παντως
το ονομα του την αιρεσιν εφευροντος φερουσιν. Ἀμελει τελευτησαντος Ἀρειου,
πολλων δε των ιδιων αυτον δια δεξαμενων, ομως οι τα εκεινου φρονουντες εξ
Ἀρειου γνωριζομενοι Ἀρειανοι καλουνται. Και θαυμαστον γε τουτου τεκμηριον, οι
μεν εξ Ἑλληνων και νυν εις την Ἐκκλησιαν ερχομενοι, αφιεντες την των ει δωλων
δεισιδαιμονιαν, ου των κατηχουντων λαμ βανουσι την επωνυμιαν, αλλα την του
Σωτηρος, και αντι Ἑλληνων αρχονται Χριστιανοι καλεισθαι· οι δε προς εκεινους
απιοντες, η οσοι δ' αν απο της Ἐκκλησιας προς την αιρεσιν μεταβαλλονται, το μεν
Χριστου καταλιμπανουσιν ονομα, και λοιπον δε Ἀρειανοι καλουνται, ως ουκετι την
Χριστου πιστιν εχοντες, αλλα της Ἀρειου γενομενοι μανιας διαδοχοι. 26.20 Πως
τοινυν Χριστιανοι οι μη Χριστιανοι, αλλα Ἀρειομανιται; Ἢ πως της καθολικης
Ἐκκλησιαςεισιν οι την αποστολικην αποτιναξαμενοι πιστιν, και καινων κακων
εφευρεται γενομενοι, οι τα μεν των θειων Γραφων λογια καταλειψαντες, τας δε
Θαλειας Ἀρειου σοφιαν καινην ονομαζοντες; Εικοτως τουτο λεγοντες καινην γαρ
αιρεσιν απαγγελ λουσι. ∆ιο και θαυμασειεν αν τις, οτι πολλα πολλων συνταγματα
και πλειστας ομιλιας εις γε την Παλαιαν και την Καινην γραψαντων, και παρα μη
δενι Θαλειας ευρισκομενης, αλλα μηδε παρα τοις σπουδαιοις των Ἑλληνων, η παρα
μονοις τοις αιδουσι τα τοιαυτα παρα ποτον μετα κροτου και σκωμματων εν παιδιαις,
ενεκεν του γελασθαι παρ' ετερων, ο θαυ μαστος Ἄρειος ουδεν σεμνον μιμησαμενος,
αλλα και τα των σπουδαιων αγνοησας, πλειστα τε των αλλων αιρεσεων υποκλεψας,
την του Σωταδου μονου γελοιολογιαν εζηλωσε. Τι γαρ επρεπε ποιειν αυτον, η
 
 
 
 

2

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θελοντα κατα του Σωτηρος ορχησασθαι, τα δυστηνα εαυτου ρηματια της ασεβειας εν
εκλυτοις και παρει μενοις μελεσι σημαινειν; ιν' ωσπερ η σοφια φησιν, Ἀπο εξοδου
λογου επιγνωσθησεται ανηρ, ουτως απ' εκεινων το της ψυχης μη ανδρωδες, και της
διανοιας η φθορα του γραψαντος γινωσκηται. Και γαρ ουδε ελαθεν ο δολιος, αλλα
καιτοι πολ λακις, ως ο οφις, ανω και κατω στρεφων εαυτον, ομως πεπτωκεν εις την
πλανην των Φαρισαιων. Ὡς γαρ εκεινοι, θελοντες παρανομειν, εσχηματιζοντο τα
του νομου μελεταιν ρηματα, και θελοντες αρνει σθαι τον προσδοκηθεντα και
παροντα Κυριον, υπ εκρινοντο μεν ονομαζειν τον Θεον, ηλεγχοντο δε βλα
σφημουντες εν τωι λεγειν, δια τι συ, ανθρωπος ων Θεον σεαυτον ποιεις, και λεγεις,
Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, ουτω και ο κιβδηλος και Σωταδειος Ἄρειος υποκρινεται
μεν ως περι Θεου λεγων, παρ εντιθεις τας των Γραφων λεξεις, ελεγχεται δε
πανταχοθεν Ἄρειος αθεος, αρνουμενος τον Υιον, και τοις ποιημασιν αυτον
συναριθμων. Ἡ μεν ουν αρχη της Ἀρειανης Θαλειας και κουφολογιας, ηθος εχουσα
και μελος θηλυκον, αυτη· «Κατα πιστιν εκλεκτων Θεου, συνετων Θεου, παιδων
αγιων, ορθοτομων, αγιον Θεου πνευμα λαβοντων, ταδε εμαθον εγωγε υπο των
σοφιας μετεχοντων, αστειων, θεοδιδακτων, κατα παντα σοφων τε. Τουτων 26.21
κατ' ιχνος ηλθον εγω βαινων ομοδοξως ο περι κλυτος, ο πολλα παθων δια την Θεου
δοξαν, υπο τε Θεου μαθων σοφιαν και γνωσιν εγω εγνων.» Τα δε εν αυτηι
κροτουμενα παρ' αυτου σκωμματα φευ κτα και μεστα δυσσεβειας τοιαυτα εστιν.
«Ουκ αει ο Θεος Πατηρ ην· αλλ' ην οτε ο Θεος μονος ην, και ουπω Πατηρ ην υστερον
δε επιγεγονε Πατηρ. Ουκ αει ην ο Υιος· παντων γαρ γενομενων εξ ουκ οντων, και
παντων οντων κτισματων και ποιηματων γενομενων, και αυτος ο του Θεου Λογος
εξ ουκ οντων γεγονε, και ην ποτε, οτε ουκ ην· και ουκ ην πριν γενηται, αλλ' αρχην
του κτιζεσθαι εσχε και αυ τος. Ἦν γαρ, φησι, μονος ο Θεος, και ουπω ην ο Λο γος και
η σοφια. Ειτα θελησας ημας δημιουργησαι, τοτε δη πεποιηκεν ενα τινα, και
ωνομασεν αυτον Λογον, και Σοφιαν και Υιον, ινα ημας δι' αυτου δη μιουργησηι. ∆υο
γουν σοφιας φησιν ειναι, μιαν μεν την ιδιαν και συνυπαρχουσαν τωι Θεωι, τον δε
Υιον εν ταυτηι τηι σοφιαι γεγενησθαι, και ταυτης μετ εχοντα ωνομασθαι μονον
Σοφιαν και Λογον. Ἡ Σοφια γαρ, φησι, τηι σοφιαι υπηρξε σοφου Θεου θελησει. Ουτω
και Λογον ετερον ειναι λεγει παρα τον Υιον εν τωι Θεωι, και τουτου μετεχοντα τον
Υιον ωνομασθαι παλιν κατα χαριν Λογον και Υιον αυτον.» Ἔστι δε και τουτο της
αιρεσεως αυτων ιδιον φρονημα, δηλουμενον εν ετεροις αυτων συγγραμμασιν, «οτι
πολλαι δυναμεις εισι· και η μεν μια του Θεου εστιν ιδια φυσει και αΐδιος· ο δε
Χριστος παλιν ουκ εστιν αλη θινη δυναμις του Θεου, αλλα μια των λεγομενων δυ
ναμεων εστι και αυτος, ων μια και η ακρις και η καμπη ου δυναμις μονον, αλλα και
μεγαλη προσαγορευεται· αι δ' αλλαι πολλαι και ομοιαι εισι τωι Υιωι, περι ων και
∆αβιδ ψαλλει λεγων· Κυριος των δυνα μεων· και τηι μεν φυσει, ωσπερ παντες, ουτω
και αυτος ο Λογος εστι τρεπτος, τωι δε ιδιωι αυτεξου σιωι, εως βουλεται, μενει καλος·
οτε μεντοι θελει, δυναται τρεπεσθαι και αυτος ωσπερ και ημεις, τρε πτης ων φυσεως.
∆ια τουτο γαρ, φησι, και προγινω σκων ο Θεος εσεσθαι καλον αυτον, προλαβων
αυτωι ταυτην την δοξαν δεδωκεν, ην ανθρωπος και εκ της αρετης εσχε μετα ταυτα·
ωστε εξ εργων αυτου, ων προεγνω ο Θεος, τοιουτον αυτον νυν γεγονεναι πε ποιηκε.
«Ειπειν δε παλιν ετολμησεν, οτι ουδε Θεος αλη 26.24 θινος εστιν ο Λογος. Ει δε και
λεγεται Θεος, αλλ' ουκ αληθινος εστιν· αλλα μετοχηι χαριτος, ωσπερ και οι αλλοι
παντες, ουτω και αυτος λεγεται ονοματι μο νον Θεος. Και παντων ξενων και
ανομοιων οντων του Θεου κατ' ουσιαν, ουτω και ο Λογος αλλοτριος μεν και
ανομοιος κατα παντα της του Πατρος ουσιας και ιδιοτητος εστι· των δε γενητων και
 
 
 
 

3

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κτι σματων ιδιος και εις αυτων τυγχανει. Μετα τουτων δε ωσπερ και διαδοχος της
προπετειας του διαβολου γενομενος, εθηκεν εν τηι Θαλειαι, ως αρα και τωι Υιωι ο
Πατηρ αορατος υπαρχει, και ουτε οραιν, ουτε γινωσκειν τελειως και ακριβως δυναται
ο Λογος τον εαυτου Πατερα· αλλα και ο γινωσκει και ο βλε πει, αναλογως τοις ιδιοις
μετροις οιδε και βλε πει, ωσπερ και ημεις γινωσκομεν κατα την ιδιαν δυ ναμιν. Και
γαρ και ο Υιος, φησιν, ου μονον τον Πα τερα ακριβως ου γινωσκει· λειπει γαρ αυτωι
εις το καταλαβειν· αλλα και αυτος ο Υιος την εαυτου ουσιαν ουκ οιδε· και οτι
μεμερισμεναι τηι φυσει, και απεξενωμεναι και απεσχοινισμεναι, και αλλοτριοι, και
αμετοχοι εισιν αλληλων αι ουσιαι του Πατρος και του Υιου και του αγιου
Πνευματος, και, ως αυτος εφθεγξατο, ανομοιοι παμπαν αλληλων ταις τε ουσιαις και
δοξαις εισιν επ' απειρον. Τον γουν Λογον φησιν εις ομοιοτητα δοξης και ουσιας
αλλοτριον ειναι παν τελως εκατερων του τε Πατρος και του αγιου Πνευ ματος·
τουτοις γαρ εφθεγξατο τοις ρημασιν ο ασε βης· και διηιρημενον δε ειναι καθ' εαυτον,
και αμετ οχον κατα παντα του Πατρος τον Υιον εφησε.» Ταυτα μερη των εν τωι
γελοιωι συγγραμματι κειμε νων μυθιδιων εστιν Ἀρειου. Τις τοινυν, των τοιουτων
και του μελους της Θαλειας ακουσας, ου μισησειεν εν δικηι παιζοντα τον Ἄρειον ως
επι σκηνης περι τοιουτων; Τις ου θεωρει τουτον δια του δοκειν ονομαζειν Θεον και
περι Θεου λεγειν, ως τον οφιν συμβουλευοντα τηι γυναικι, Τις δε, τοις εξης
εντυγχανων, ου βλεπει την ασεβειαν αυτου, ωσπερ και του οφεως την μετα ταυτα
πλανην, εις ην παρηγαγε σοφισαμενος την γυ ναικα; Τις επι ταις τοιαυταις
βλασφημιαις ουκ εξ ισταται; Ὁ μεν ουν ουρανος, ως ο προφητης φη σιν, εξεστη, και
η γη εφριξεν επι τηι παραβασει του νομου· ο δε ηλιος πλεον αγανακτων, και μη
φερων τοτε τας κατα του κοινου παντων ημων ∆εσποτου γε νομενας σωματικας
υβρεις, ας εκων αυτος υπερ 26.25 ημων υπεμεινεν, απεστραφη, και τας ακτινας συ
στειλας, την ημεραν εκεινην ανηλιον εδειξεν· επι δε ταις Ἀρειου βλασφημιαις πως
ου πασα των ανθρω πων η φυσις αφασιαι πληγησεται, και κλεισει μεν τας ακοας,
καμμυσει δε τους οφθαλμους, ινα μητε ακουσαι τοιουτων, μητ' ιδειν τον ταυτα
γραψαντα δυνηθηι; ο δε Κυριος αυτος πως ου μαλλον δικαιως κατα τουτων, ως
ασεβων, αλλα και αχαριστων βοησει, α και δια του προφητου Ὠσηε προειρηκεν, Ουαι
αυτοις, οτι απεπηδησαν απ' εμου· δειλαιοι εισιν, οτι ησεβησαν εις εμε. Ἐγω δε
ελυτρωσαμην αυτους· αυτοι δε κατελα λησαν κατ' εμου ψευδη. Και μετ' ολιγα· Και
εις εμε ελογισαντο πονηρα, απεστραφησαν εις ουδεν. Τον γαρ οντα του Θεου Λογον
αποστραφεν τες, πλασαντες δε εαυτοις τον ουκ οντα, εις το μηδεν πεπτωκασι. ∆ια
τουτο γαρ και η οικουμενικη συνοδος ταυτα λεγοντα τον Ἄρειον εξεβαλε της
Ἐκκλησιας, και ανεθεματισεν ου φερουσα την ασεβειαν· και λοι πον αιρεσις
ελογισθη η Ἀρειου πλανη εχουσα τι πλεον των αλλων αιρεσεων, οτι και
χριστομαχος εκληθη, και προδρομος ελογισθη του Ἀντιχριστου. Ει και τα μαλιστα
τοινυν, ως προειπον, αυταρκης η τοσαυτη κρισις κατα της ασεβους αιρεσεως πεισαι
παντας φευγειν απ' αυτης· ομως, επειδη τινες των λεγομε νων Χριστιανων, η
αγνοουντες, η υποκρινομε νοι, καθαπερ ειρηται προσθεν, αδιαφορον προς την
αληθειαν ηγουνται την αιρεσιν, και τους ταυτα φρο νουντας Χριστιανους
ονομαζουσι, φερε κατα δυναμιν ερωτωντες αυτους, αποκαλυψωμεν την πανουργιαν
της αιρεσεως. Ταχα καν ουτω συμποδισθεντες επιστομισθωσι και φυγωσιν απ' αυτης
ως απο προσ ωπου οφεως. Ει μεν ουν, δια το λεξεις τινας της θειας Γραφης εν τηι
Θαλειαι γραψαι, νομιζουσι και τας βλα σφημιας ευφημιας ειναι, παντως που και τους
νυν Ἰουδαιους ορωντες αναγινωσκοντας τον νομον και τους προφητας, αρνησονται
και αυτοι δια τουτο συν εκεινοις τον Χριστον· ακουοντες δε ταχα και Μα νιχαιων
 
 
 
 

4

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγοντων μερη τινα των Ευαγγελιων αρνησονται συν αυτοις τον νομον και τους
προφητας. Ει δε αγνοουντες ουτω χειμαζονται και τοιαυτα βαττο λογουσι,
μαθετωσαν απο των Γραφων, οτι και ο τας αιρεσεις επινοησας διαβολος δια την
ιδιαν της κακιας δυσωδιαν κιχραται τας λεξεις των Γραφων, ινα, αυτας εχων
επικαλυμμα, τον ιδιον ιον επισπει ρας, απατησηι τους ακεραιους. Ουτω την Ευαν ηπα
26.28 τησεν· ουτω και τας αλλας αιρεσεις επλασε· ουτω και νυν Ἄρειον επεισεν
ειπειν και σχηματισα σθαι δηθεν κατα των αιρεσεων, ινα λαθηι την ιδιαν επιβαλλων
αιρεσιν. Και ομως ουκ ελαθεν ουδε ουτως ο πανουργος· εις γαρ τον του Θεου Λογον
ασε βησας. παντων ευθυς εξεπεσε, και δεδεικται πασιν, οτι και περι των αλλων
ηγνοησε, και μηδεν ολως αληθες φρονων υποκρινεται. Πως γαρ αν αληθευσηι περι
του Πατρος ο τον Υιον αρνουμενος, τον αποκα λυπτοντα περι αυτου; Ἢ πως περι
του Πνευματος ορθα φρονησει, δυσφημων εις τον τουτο χορη γουντα λογον; Τις δε
πιστευσει λεγοντι τουτωι περι αναστασεως, αρνουμενωι τον εκ νεκρων δι' ημας πρω
τοτοκον γενομενον Χριστον; Πως δε ουκ, αντι κρυς αγνοησας την εκ Πατρος του
Υιου γνησιαν και αληθινην γεννησιν, πλανηθησεται και περι της ενσαρ κου
παρουσιας αυτου; Ουτω γαρ και οι τοτε Ἰου δαιοι, αρνησαμενοι τον Λογον, και
λεγοντες, Ουκ εχομεν βασιλεα ει μη Καισαρα, παντων αθροως αφηιρεθησαν, και
γεγονασιν ερημοι φωτος λυχνου, οσμης μυρου, προφητειας γνωσεως, και αυτης της
αληθειας, και νυν ουδεν συνιεντες, ως εν σκοτωι περι πατουντες εισι. Τις γαρ ηκουσε
πωποτε τοιαυτα; Ἢ ποθεν η παρα τινος οι κολακες και δωροδοκοι της αι ρεσεως
ηκουσαν τοιαυτα; Τις, οτε κατηχουντο, τοι αυτα λελαληκεν αυτοις; Τις αυτοις
ειρηκεν, οτι, την εις την κτισιν λατρειαν αφεντες, κτισματι και ποιηματι παλιν
προσερχεσθε λατρευειν; Ει δε και αυτοι πρωτον νυν ομολογουσιν ακηκοεναι τα τοι
αυτα, μη αρνεισθωσαν αλλοτριαν και μη εκ πα τερων ειναι την αιρεσιν ταυτην. Το
δε μη εκ πατε ρων, αλλα νυν εφευρεθεν, τι αν ειη ετερον η περι ου προειρηκεν ο
μακαριος Παυλος· Ἐν υστε ροις καιροις αποστησονται τινες της υγιαινουσης
πιστεως, προσεχοντες πνευμασι πλανης και διδασκαλιαις δαιμονιων, εν υποκρισει
ψευδολο γων, κεκαυτηριασμενων την ιδιαν συνειδησιν, και αποστρεφομενων την
αληθειαν. Ἰδου γαρ ημεις μεν εκ των θειων Γραφων παρησιαζομεθα περι της
ευσεβους πιστεως, και ως λυ χνον επι της λυχνιας τιθεαμεν λεγοντες· Υιος αληθινος
φυσει και γνησιος εστι του Πατρος, ιδιος της ουσιας αυτου, Σοφια μονογενης, και
Λογος αλη θινος και μονος του Θεου ουτος εστιν· ουκ εστι κτι σμα ουτε ποιημα, αλλ'
ιδιον της του Πατρος ουσιας γεννημα. ∆ιο Θεος εστιν αληθινος, αληθινου Πατρος
26.29 ομοουσιος υπαρχων. Τα δ' αλλα, οις ειπεν, Ἐγω ειπα· Θεοι εστε, μονον μετοχηι
του Λογου δια του Πνευματος ταυτην εχουσι την χαριν παρα του Πατρος. Χαρακτηρ
γαρ εστι της του Πατρος υποστα σεως, και φως εκ φωτος, και δυναμις και εικων αλη
θινη της του Πατρος ουσιας. Τουτο γαρ παλιν ειπεν ο Κυριος· Ὁ εμε εωρακως εωρακε
τον Πατερα. Ἀει δε ην και εστι, και ουδεποτε ουκ ην. Ἀιδιου γαρ οντος του Πατρος,
αΐδιος αν ειη και ο τουτου Λογος και η Σοφια. Αυτοι δε τι αρα ημιν εκ της παν
εγκλητου Θαλιας προφερουσιν; Ἢ πρωτον αναγνω τωσαν αυτην, μιμουμενοι το
ηθος του γραψαντος, ινα καν παρ' ετερων χλευαζομενοι μαθωσιν εν ποιωι κειν ται
πτωματι, και ουτω λοιπον λεγετωσαν. Τι δ' αν ειποιεν εξ αυτης, η οτι «Ουκ αει ο
Θεος Πα τηρ ην, αλλ' υστερον γεγονεν· ουκ αει ην ο Υιος, ου γαρ ην πριν γεννηθηι.
Ουκ εστιν εκ του Πατρος· αλλ' εξ ουκ οντων υπεστη και αυτος. Ουκ εστιν ιδιος της
ουσιας του Πατρος· κτισμα γαρ εστι και ποιημα. Και ουκ εστιν αληθινος Θεος ο
Χριστος, αλλα μετοχηι και αυτος εθεοποιηθη. Ουκ οιδε τον Πατερα ακριβως ο Υιος,
ουτε οραι ο Λογος τον Πατερα τελειως, και ουτε συνιει, ουτε γινωσκει ακριβως ο
 
 
 
 

5

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λογος τον Πατερα· ουκ εστιν ο αληθινος και μονος αυτος του Πατρος Λογος, αλλ'
ονοματι μονον λεγεται Λο γος και Σοφια, και χαριτι λεγεται Υιος και δυναμις. Ουκ
εστιν ατρεπτος, ως ο Πατηρ, αλλα τρεπτος εστι φυσει, ως τα κτισματα, και λειπει
αυτωι εις καταληψιν του γνωναι τελειως τον Πατερα.» Θαυμαστη γε η αιρεσις μηδε
το πιθανον εχουσα, αλλα και εις το μη ειναι κατα του οντος φανταζομενη, και αντι
ευφημιας δυσφημιας διολου προβαλλομενη. Ει τις αρα, τα παρ' αμφοτερων
εξετασας, ερωτηθειη την οποτερου πιστιν αν ελοιτο, η τα τινος αν ειποι ρη ματα
πρεποντα ειναι Θεωι· μαλλον δε και ειπατωσαν αυτοι οι της ασεβειας κολακες, τι
πρεπει περι Θεου (Θεος γαρ ην ο Λογος·) ερωτωμενον αποκρινασθαι, απο γαρ τουτου
και το ολον εκατερων των προβληθεντων γνωσθησεται τι πρεπει λεγειν, το ην, η το
ουκ ην· το αει, η το πριν γενεσθαι· το αΐδιον, η το αφ' ου και εξοτε· αληθινον, η θεσει
και μετοχηι και κατ' επινοιαν· των γενητων ενα λεγειν αυτον, η τωι Πατρι συναπτειν
αυτον· ανομοιον αυτον ειναι 26.32 κατ' ουσιαν του Πατρος, η ομοιον και ιδιον του
Πα τρος ειναι· κτισμα ειναι, η δι' αυτου τα κτισματα γεγενησθαι· αυτον ειναι τον του
Πατρος Λογον, η ετερον παρα τουτον, και δι' εκεινου τουτον γεγενη σθαι και δι'
αλλης σοφιας· και τουτον ονοματι μονον Σοφιαν και Λογον κεκλησθαι, κακεινης της
σο φιας τουτον μετοχον και δευτερον γεγενησθαι. Τα τινων αρα ρηματα θεολογει
και δεικνυει Θεον ειναι και Υιον του Πατρος τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον;
Ταυθ' απερ υμεις εξημεσατε, η απερ ημεις εκ των Γραφων ειρηκαμεν και λεγομεν; Ει
μεν ουν ουκ εστι Θεος ουδε Λογος ουδε Υιος ο Σωτηρ, εξεστω λεγειν, ωσπερ τοις
Ἕλλησι και τοις νυν Ἰουδαιοις, ουτω και υμιν, α βουλεσθε· ει δε Λογος του Πατρος
και Υιος αληθινος εστι, και εκ Θεου Θεος εστι, και επι παντων ευλογημενος εις τους
αιω νας, πως ουκ αξιον αφανισαι και απαλειψαι τα τε αλλα ρηματα και την
Ἀρειανην Θαλειαν, ως ει κονα κακων και πασης ασεβειας γεμουσαν; εις ην εμπιπτων
ουκ οιδεν, οτι γηγενεις παρ' αυτηι ολλυνται, και επι πεταυρον ᾅδου συνανται. Και
τουτο ισασι και αυτοι, και ως πανουργοι κρυπτουσι, μη θαῤρουντες εκλαλειν αυτα,
αλλ' ετερα φθεγγομενοι παρα ταυτα. Ἐαν τε γαρ ειπωσι, καταγνωσθησονται· εαν τε
υπονοηθωσι, βληθησονται παρα παντων τοις εκ των Γραφων ελεγχοις. ∆ια τουτο
γουν ως υιοι του αιωνος τουτου οντες, πανουργως τον νομιζομενον εαυτων λυχνον
αψαντες εκ της αγριελαιου, και φοβουμενοι μη ταχεως αποσβεσθηι, (Φως γαρ, φησιν,
ασε βων σβεννυται·) τουτον μεν κρυπτουσιν υπο τον μοδιον της υποκρισεως, ετερα
δε φθεγγονται, και προστασιας φιλων, και Κωνσταντιου φοβον επαγγελ λονται, ιν'
οι εισερχομενοι προς αυτους υπο της υπο κρισεως και της επαγγελιας μη βλεπωσι
την της αι ρεσεως ρυπαριαν. Πως ουν ουκ αξια και κατα τουτο παλιν μισους η
αιρεσις, οπουγε και παρ' αυτων των ιδιων ως μη εχουσα παῤρησιαν κρυπτεται, και
ως οφις θαλπεται; Ποθεν γαρ εαυτοις συνεφορη σαν τα ρηματια ταυτα; Ἢ παρα
τινος αρα λα βοντες, τοιαυτα τετολμηκασι λεγειν; Ἀνθρωπων μεν ουν ουδενα αν
ειποιεν τον ταυτα παρασχοντα. Τις γαρ εστιν ανθρωπων η Ἕλλην η βαρβαρος, οστις
ον ομολογει Θεον, τουτον τολμαι λεγειν ενα ειναι των κτισματων, και, Ουκ ην πριν
ποιηθηι; η τις εστιν, οστις ωι πεπιστευκε Θεωι, απιστει λεγοντι, Ουτος 26.33 εστιν ο
Υιος μου ο αγαπητος, φασκων, οτι ουκ εστιν υιος, αλλα ποιημα; Πλεον γαρ
αγανακτησουσι παντες κατ' αυτων τοιαυτα μαινομενων. Ἀλλ' ουδε εκ των Γραφων
εχουσι τας προφασεις. Ἐδειχθη γαρ πολλακις, δειχθησεται δε και νυν αλλοτρια
ταυτα των θειων λογιων. Ουκουν επειδη λειπει λοιπον ει πειν, οτι παρα του
διαβολου λαβοντες εμανησαν· (τουτων γαρ εκεινος μονος εστι σπορευς·) φερε, προς
αυτον αντιστωμεν· προς εκεινον γαρ εστιν ημιν δια τουτων η παλη· ινα, του Κυριου
βοηθουν τος, κακεινου συνηθως πιπτοντος τοις ελεγχοις, αισχυνθωσιν ουτοι,
 
 
 
 

6

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βλεποντες απορουντα τον επι σπειραντα την αιρεσιν αυτοις, και μαθωσι καν οψε
ποτε, οτι, Ἀρειανοι οντες, ουκ εισι Χριστιανοι. Ειρηκατε και φρονειτε, υποβαλλοντος
υμιν εκεινου, οτι ην ποτε, οτε ουκ ην ο Υιος· τουτο γαρ πρωτον υμων της επινοιας
αποδυσαι το ενδυμα δει. Τι τοινυν ην ποτε οτε ο Υιος ουκ ην, ειπατε, ω δυσφημοι και
δυσσεβεις. Ει μεν ουν τον Πατερα λε γετε, μειζων υμων η βλασφημια· ου γαρ θεμις
ειπειν, οτι ποτε ην, η εν τωι ποτε σημαινειν αυτον· εστι γαρ αει, και νυν εστιν, οντος
τε και του Υιου εστι, και αυτος εστιν ο ων και του Υιου Πατηρ. Ει δε λεγετε οτι ο Υιος
ην ποτε, οτε αυτος ουκ ην· μωρα και ανοητος εστιν η αποκρισις. Πως γαρ ην αυτος,
και ουκ ην αυτος; Ουκουν εν τουτοις απο ρουντας υμας αναγκη λοιπον λεγειν, Ἦν
ποτε χρο νος, οτε ουκ ην ο Λογος· τουτο γαρ φυσει ση μαινει και αυτο το ποτε υμων
επιῤρημα. Και οπερ δε παλιν γραφοντες ειρηκατε, Ουκ ην ο Υιος πριν γεννηθηι,
ταυτον εστι λεγειν υμας, Ἦν ποτε οτε ουκ ην· χρονον γαρ ειναι κακεινο και τουτο
προ του Λογου σημαινει. Ποθεν ουν υμιν εξευρηται ταυτα; Ἵνα τι και υμεις, ως τα
εθνη, εφρυαξατε, και μελετατε κενα λεξειδια κατα του Κυριου και κατα του Χριστου
αυτου; Ουδεμια γαρ των αγιων Γραφων τοιουτον τι περι του Σωτηρος ειρηκεν, αλλα
μαλλον το αει, το αΐδιον, και το συνειναι αει τωι Πατρι. Ἐν αρχηι γαρ ην ο Λογος, και
ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος. Και εν τηι Ἀποκαλυψει ταδε λεγει· Ὁ
ων και ο ην και ο ερχομενος. Του δε ο ων και του ο ην τις αν αφελοιτο τον αΐδιον;
Τουτο γαρ και ο Παυλος εν τηι προς Ῥωμαιους Ἰουδαιους μεν ηλεγχε γραφων· Ἐξ
ωνο Χριστος το κατα σαρκα, ο ων επι παντων Θεος ευλογητος εις τους αιωνας·
Ἕλληνας δε εντρεπων ελεγε· Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις
ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος 26.36 αυτου δυναμις και θειοτης. Τις δε η
του Θεου δυνα μις, αυτος παλιν διδασκει λεγων· Χριστος Θεου δυναμις, και Θεου
σοφια. Ου γαρ δη τουτο λε γων τον Πατερα σημαινει, ως πολλακις προς αλλη λους
εψιθυρισατε λεγοντες· Ὁ Πατηρ εστιν η αΐδιος αυτου δυναμις. Ουκ εστι δε ουτως· ου
γαρ ειρηκεν, αυτος ο Θεος εστιν η δυναμις· αλλ' αυτου εστιν η δυναμις. Ευδηλον δε
πασιν εστιν, ως το αυ του ουκ εστιν αυτος, αλλ' ουδε ξενον, ιδιον δε μαλλον αυτου.
Ἀναγνωτε δε και την ακολουθιαν των ρηματων, και επιστρεψατε προς Κυριον· (Ὁ δε
Κυριος το Πνευμα εστι·) και οψεσθε περι του Υιου ειναι το σημαινομενον. Περι γαρ
της κτισεως μνημονευων, ακολουθως γραφει και περι της εν τηι κτισει του
δημιουργου δυναμεως, ητις εστιν ο Λογος του Θεου, δι' ου και τα παντα γεγονεν. Ει
μεν ουν αυταρκης εστιν η κτισις αφ' εαυτης μονης χωρις Υιου γνωρισαι τον Θεον,
σκοπειτε μη πεσητε, νομιζοντες και χωρις Υιου την κτισιν γεγονεναι· ει δε δι' Υιου
γεγονε, και εν αυτωι τα παντα συνεστηκεν, εξ αναγκης ο την κτισιν ορθως θεωρων
θεωρει και τον ταυτην δημιουργησαντα Λο γον, και δι' αυτου τον Πατερα νοειν
αρχεται· ει δε και κατα τον Σωτηρα, Ουδεις γινωσκει τον Πατερα ει μη ο Υιος, και ωι
αν ο Υιος αποκαλυψηι· τωι τε Φιλιππωι λεγοντι, ∆ειξον ημιν τον Πατερα, ουκ ελεγε,
βλεπε την κτισιν, αλλ' Ὁ εμε εωρακως εωρακε τον Πατερα· εικοτως ο Παυλος,
αιτιωμενος τους Ἕλληνας, οτι, την αρμονιαν και την ταξιν της κτισεως θεωρουντες,
ου διανοουνται περι του εν αυτηι δημιουργου Λογου· (τα γαρ κτισματα μηνυει τον
εαυτων δημιουργον·) ινα δι' αυτων και τον αληθινον Θεον νοησωσι, και παυσωνται
της εις τα κτισματα λατρειας, ειρηκεν, η τε αΐδιος αυτου δυ ναμις και θειοτης, ινα
τον Υιον σημανηι. Λεγον τες δε οι αγιοι, Ὁ υπαρχων προ των αιωνων, και δι' ου
εποιησε τους αιωνας, ουδεν ηττον παλιν το αΐδιον ευαγγελιζονται του Υιου και το
αιωνιον, εν ωι και αυτον τον Θεον σημαινουσιν. Ὁ μεν γαρ Ἡσαΐας φησι· Θεος
αιωνιος, ο κατασκευασας τα ακρα της γης· η δε Σουσαννα ελεγεν· Ὁ Θεος ο αιωνιος·
ο δε Βαρουχ εγραφε· Κεκραξομαι προς τον αιω νιον εν ταις ημεραις μου· και μετ'
 
 
 
 

7

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ολιγα· 26.37 Ἐγω γαρ ηλπισα επι τωι αιωνιωι την σωτηριαν υμων, και ηλθε μοι χαρα
παρα του αγιου. Ἐπειδη δε και προς Ἑβραιους γραφων ο Ἀποστολος φησιν, Ὃς ων
απαυγασμα της δοξης, και χαρακ τηρ της υποστασεως αυτου· ψαλλει δε και ο ∆α βιδ
εν τωι ογδοηκοστωι ενατωι ψαλμωι, Και η λαμ προτης Κυριου εστω εφ' ημας, και Ἐν
τωι φωτι σου οψομεθα φως· τις ουτως εστιν ανοητος, ως αμ φιβαλλειν περι του αει
ειναι τον Υιον; Ποτε γαρ τις ειδε φως χωρις της του απαυγασματος λαμπροτη τος,
ινα και περι του Υιου ειπηι, ην ποτε, οτε ουκ ην, η, οτι Πριν γεννηθηναι ουκ ην, Και
το λε γομενον δε εν τωι εκατοστωι τεσσαρακοστωι τεταρτωι ψαλμωι προς τον Υιον, Ἡ
βασιλεια σου βασιλεια παντων των αιωνων, ουκ επιτρεπει τινα καν το τυ χον
διαστημα λογισασθαι, εν ωι μη υπηρχεν ο Λογος. Ει γαρ παν διαστημα εν τοις αιωσι
μετρειται, παντων δε των αιωνων βασιλευς εστι και ποιητης ο Λογος· αναγκη, μη
οντος καν του τυχοντος διαστη ματος προ αυτου, μανια το λεγειν, Ἦν ποτε οτε ουκ
ην ο αιωνιος, και, Ἐξ ουκ οντων εστιν ο Υιος. Λεγοντος δε και αυτου του Κυριου,
Ἐγω ειμι η αληθεια, και ου λεγοντος, Ἐγενομην αληθεια, αλλ' αει το Ειμι, λεγοντος,
Ἐγω ειμι ο ποιμην· Ἐγω ειμι το φως· και παλιν, Ουχ υμεις λεγετε με, ο Κυ ριος, και ο
διδασκαλος, και καλως λεγετε, Ειμι γαρ· τις, το τοιουτον ακουων ρημα παρα Θεου
και Σοφιας και Λογου Πατρος περι εαυτου λεγοντος, ετι δισταξειε περι της αληθειας,
και ουκ ευθυς πι στευσει, οτι εν τωι, Ειμι, το αΐδιον και το προ παν τος αιωνος
αναρχον του Υιου σημαινεται; Ὅτι μεν ουν το αΐδιον περι του Υιου αι Γρα φαι
δεικνυνται λεγουσαι, φανερον εκ των ειρημενων· οτι δε απερ φθεγγονται οι
Ἀρειανοι λεγοντες το ουκ ην, και το πριν, και το οτε, αι αυται Γραφαι περι των
κτισματων λεγουσι, δηλωσει παλιν τα μελλοντα λεγεσθαι. Ὁ μεν γαρ Μωυσης περι
της καθ' ημας γενεσεως διηγουμενος φησι· Και παν χλωρον αγρου προ του γενεσθαι
επι της γης· και παντα χορτον αγρου προ του ανατειλαι· ου γαρ εβρεξεν ο Θεος επι
την γην, και ανθρωπος ουκ ην εργαζεσθαι την γην· και εν μεν τωι ∆ευτερονομιωι·
Ὅτε διεμεριζεν ο Ὕψιστος εθνη. Ὁ δε Κυριος δια μεν εαυτου ελεγεν· Ει ηγαπατε με,
εχαρητε αν, οτι ειπον· Πορευομαι προς τον Πατερα, οτι ο Πατηρ μειζων μου εστι· και
νυν προειρηκα υμιν, 26.40 πριν γενεσθαι, ινα, οταν γενηται, πιστευσητε· περι δε της
κτισεως δια Σολομωνος φησι· Προ του την γην ποιησαι, και προ του τας αβυσσους
ποιησαι, και προ του προελθειν τας πηγας των υδατων, και προ του ορη εδρασθηναι,
προ δε παν των των βουνων γενναι με· και, Πριν Ἀβρααμ γενεσθαι, εγω ειμι. Περι δε
Ἱερεμιου λεγει· Προ του με πλασαι σε εν κοιλιαι, επισταμαι σε. Και ο μεν ∆αβιδ
ψαλλει· Κυριε, καταφυγη εγενη θης ημιν εν γενεαι και γενεαι. Προ του ορη γενη
θηναι και πλασθηναι την γην και την οικουμε νην, απο του αιωνος και εως του
αιωνος συ ει· εν δε τωι ∆ανιηλ· Ἀνεβοησε φωνηι μεγαληι Σου σαννα, και ειπεν· Ὁ Θεος
ο αιωνιος, ο των κρυ πτων γνωστης, ο ειδως τα παντα πριν γενεσεως αυτων. Το αρα,
Ουκ ην ποτε, και το, πριν γενε σθαι, και το, οτε, και οσα τοιαυτα εστι λεξειδια επι μεν
των γενητων και κτισματων, των εξ ουκ ον των γενομενων, αρμοζει λεγεσθαι,
αλλοτρια δε του Λογου εστιν. Ει δε ταυτα μεν επι των γενητων, το δε, αει, επι του
Υιου λεγουσιν αι Γραφαι, ουκ αρα, ω θεομαχοι, εξ ουκ οντων γεγονεν ο Υιος, ουδε
ολως των γενητων εστιν ο Υιος, αλλα του Πατρος εικων και Λογος αΐδιος εστιν, ουδε
πωποτε ουκ ων, αλλα αει ων, ως αιδιου οντος φωτος αΐδιον απαυγασμα. Τι τοινυν
χρονους προ του Υιου φανταζεσθε; η δια τι μετα χρονους βλασφημειτε τον Λογον, δι'
ου και οι αιωνες γεγονασι; Πως γαρ ολως χρονος η αιων υπεστη μηπω φανεντος
καθ' υμας του Λογου, δι' ου τα παντα γεγονε, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν; Ἢ
δια τι, χρονον σημαινοντες, ου λεγετε φανερως· Ἦν χρονος οτε ουκ ην ο Λογος;
Ἀλλα το μεν ονομα του χρονου σκεπετε προς απατην των ακεραιων, το φρονημα δε
 
 
 
 

8

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ολως εαυτων ου κρυ πτετε, αλλ' ουδε κρυπτοντες λαθειν δυνασθε· παλιν γαρ
χρονους σημαινετε λεγοντες, «Ἦν ποτε οτε ουκ ην,» και «Ουκ ην πριν γεννηθηι.»
Τουτων ουτω δεικνυμενων, ετι πλεον αναιδευ ονται λεγοντες· Ει μη ην ποτε οτε ουκ
ην, αλλ' αΐδιος εστιν ο Υιος, και συνυπαρχει τωι Πατρι, ουκετι Υιον, αλλ' αδελφον
ειναι του Πατρος λεγετε αυτον. 26.41 Ἀνοητοι και φιλονεικοι! ει μεν γαρ αιδιως
συνειναι μονον αυτον ελεγομεν, και μη Υιον, πιθανη τις ην αυτων η προσποιητος
ευλαβεια· ει δε αΐδιον λε γοντες ομολογουμεν αυτον Υιον εκ Πατρος, πως ο
γεννηθεις αδελφος του γεννησαντος δυναται νομιζε σθαι; Και ει εις Πατερα και Υιον
ημων εστιν η πι στις, ποια αδελφοτης εν τουτοις εστιν; η πως δυνα ται ο Λογος
αδελφος λεγεσθαι τουτου, ου και εστι Λογος; Ουκ εστιν αντιῤρησις αυτη ως παρα
αγνοουν των γινομενη· συνορωσι γαρ και αυτοι την αληθειαν· αλλα προφασις εστιν
Ἰουδαικη, και θελοντων, ως ειπεν ο Σολομων, απο της αληθειας χωριζεσθαι. Ου γαρ
εκ τινος αρχης προυπαρχουσης ο Πατηρ και ο Υιος εγεννηθησαν, ινα και αδελφοι
νομισθωσιν· αλλ' ο Πατηρ αρχη του Υιου και γεννητωρ εστι, και ο Πατηρ πατηρ εστι,
και ουχ υιος τινος γεγονε· και ο Υιος δε υιος εστι, και ουκ αδελφος. Ει δε αΐδιον
γεννημα του Πατρος λεγεται, καλως λεγεται. Ου γαρ ατελης ουσια του Πατρος ην
ποτε, ινα και το ιδιον αυτης επισυμβαινηι ταυτηι· ουδε ως ανθρωπος εξ ανθρωπου
γεγεννηται ο Υιος, ινα και υστεριζηι της πατρυας υπαρξεως· αλλα Θεου γεννημα
εστι, και ως Θεου του αει οντος ιδιος ων Υιος, αιδιως υπαρχει. Ἀνθρωπων μεν γαρ
ιδιον το εν χρονωι γενναιν δια το ατελες της φυσεως· Θεου δε αΐδιον το γεννημα, δια
το αει τελειον της φυσεως. Ει μεν ουν ουκ εστιν Υιος, αλλ' εξ ουκ οντων ποιημα
γεγονε, δει κνυτωσαν προτερον, και ως περι ποιηματος φαντα ζομενοι κραζετωσαν,
οτι, Ἦν ποτε οτε ουκ ην· ουκ οντα γαρ γεγονε τα γενητα. Ει δε Υιος εστι· τουτο γαρ
και ο Πατηρ λεγει, και αι Γραφαι βοωσι· το δε Υιος ουδεν ετερον εστιν η το εκ του
Πατρος γεννωμενον· το δε γεννωμενον εκ του Πατρος Λογος εστιν αυτου και Σοφια
και απαυγασμα· τι δει λεγειν η οτι λεγοντες, Ἦν ποτε οτε ουκ ην ο Υιος, ως ληισται
τινες αποσυλωσι τον Λογον απο του Θεου, και αντικρυς κατ' αυτου φθεγγονται, οτι
ην ποτε του ιδιου Λογου και Σοφιας χωρις, και το φως ην ποτε χωρις αυγης, και
αγονος ην η πηγη και ξηρα; Καν γαρ το ονομα του χρονου προσποιου μενοι
φοβεισθαι δια τους ονειδιζοντας αυτους, λεγωσι προ χρονων αυτον ειναι· αλλ' ομως
οτι διαστηματα τινα διδοασιν, εν οις μη ειναι αυτον φανταζονται, ουδεν ηττον
χρονους σημαινοντες, και αλογιαν περι τον Θεον εισαγοντες, μεγαλως ασεβουσιν.
26.44 Ει δε και το ονομα του Υιου παλιν συνομολο γουσι, δια το μη βουλεσθαι
φανερως παρα παντων καταγινωσκεσθαι, το δε ειναι τουτον της ουσιας του Πατρος
ιδιον γεννημα αρνουνται, ως μη δυνα μενου τουτου ειναι χωρις της εκ μερων και
διαιρε σεων υπονοιας· ουδεν ηττον παλιν αρνουνται μη ειναι μεν αληθινον Υιον,
ονοματι δε μονον λεγοντες Υιον. Πως δε ου σφαλλονται μεγαλως περι του
ασωματου τα σωματων ενθυμουμενοι, και δια την ασθενειαν της ιδιας φυσεως
αρνουμενοι το φυσει και ιδιον του Πατρος; Ὥρα γαρ αυτους μη νοουντας και πως
εστιν ο Θεος, η ποταπος εστιν ο Πατηρ, αρνεισθαι και αυτον, επει και το γεννημα του
Πατρος εξ εαυ των μετρουσιν οι αφρονες. Ἀλλ' ουτως αυτους διακει μενους, και
νομιζοντας μη δυνασθαι ειναι Υιον του Θεου, οικτειρειν μεν αξιον· ερωταιν δε και δι
ελεγχειν αυτους ακολουθον εστι, ταχα καν ουτως εις αισθησιν ελθωσιν. Ει καθ' υμας
εξ ουκ οντων εστιν ο Υιος, και ουκ ην πριν γεννηθηι, παντως που κατα μετουσιαν και
αυτος Υιος, και Θεος, και Σοφια εκληθη· ουτω γαρ και τα αλλα παντα συνεστηκε τε
και αγιαζομενα δοξαζεται. Τινος τοινυν εστι μετοχος, ειπειν υμας αναγκη. Τα μεν
γαρ αλλα παντα του Πνευματος μετεχει, αυτος δε αρα καθ' υμας τινος αν ειη
 
 
 
 

9

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετοχος; Του Πνευματος; Και μην αυτο το Πνευμα μαλλον παρα του Υιου λαμβανει,
ως αυτος ειρηκε, και αλογον εστιν ειπειν τουτον αγιαζεσθαι παρ' εκεινου. Ουκουν
του Πατρος μετεχει· τουτο γαρ λειπεται, και αναγκη λεγειν. Και τι τουτο αρα η πο
θεν εστιν; ει μεν ουν εξωθεν εστιν επινοηθεν παρα του Πατρος, ουκετι παλιν του
Πατρος μετεχων αν ειη, αλλα του εξωθεν γενομενου, και ουκετι αυτος ουδε
δευτερος εσται μετα τον Πατερα, εχων προ εαυτου εκεινο· ουδε του Πατρος Υιος αν
λεχθειη, αλλ' εκεινου, ου και μετεχων Υιος και Θεος εκληθη· ει δε τουτο ατοπον και
ασεβες, λεγοντος μεν του Πατρος, Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος, λεγοντος δε
και του Υιου, Πατερα ιδιον ειναι τον Θεον· δηλον, οτι ουκ εξωθεν, αλλ' εκ της ουσιας
του Πατρος εστι το μετεχομενον. Τουτο δε παλιν εαν ετερον ηι παρα την ουσιαν του
Υιου, το ισον ατοπον απαντησει, μεσου παλιν ευρισκομενου τουτου εκ του Πατρος
και της ουσιας του Υιου, ητις ποτε εστιν. Τοιουτων δη ουν ατοπων και παρα την αλη
θειαν αναφαινομενων λογισμων, αναγκη λεγειν το εκ της ουσιας του Πατρος ιδιον
αυτου συμπαν ειναι τον 26.45 Υιον· το γαρ ολως μετεχεσθαι τον Θεον, ισον εστι λε
γειν, οτι και γενναι· το δε γενναιν τι σημαινει η Υιον; Αυτου γουν του Υιου μετεχει τα
παντα κατα την του Πνευματος γινομενην παρ' αυτου χαριν· και φανερον εκ τουτου
γινεται, οτι αυτος μεν ο Υιος ουδενος μετεχει, το δε εκ του Πατρος μετεχομενον,
τουτο εστιν ο Υιος. Αυτου γαρ του Υιου μετεχον τες, του Θεου μετεχειν λεγομεθα·
και τουτο εστιν, ο ελεγεν ο Πετρος, Ἵνα γενησθε θειας κοι νωνοι φυσεως, ως φησι
και ο Ἀποστολος, Ουκ οιδατε, οτι ναος Θεου εστε; και, Ἡμεις γαρ ναος Θεου εσμεν
ζωντος. Και αυτον δε τον Υιον βλεπον τες, ορωμεν τον Πατερα. Ἡ γαρ του Υιου
εννοια και καταληψις γνωσις εστι περι του Πατρος, δια το εκ της ουσιας αυτου ιδιον
ειναι γεννημα. Ὥσπερ δε το μετεχεσθαι ουκ αν τις υμων ετι παθος ειποι και με
ρισμον της του Θεου ουσιας· (δεδηλωται γαρ και ωμολογηται μετεχεσθαι τον Θεον,
και ταυτο ει ναι μετεχεσθαι και γενναιν·) ουτως το γεννημα ου πα θος, ουδε μερισμος
εστι της μακαριας εκεινης ουσιας. Ουκ απιστον αρα εστιν Υιον εχειν τον Θεον, της
ιδιας ουσιας το γεννημα· ουδ' αρα παθος και μερισμον της ουσιας του Θεου
σημαινομεν, λεγοντες Υιον και γεννημα· αλλα μαλλον το γνησιον και το αληθινον
και το μονογενες του Θεου γινωσκοντες, ουτω πι στευομεν. Τουτου δε ουτω
πεφασμενου και δεικνυμε νου, οτι το εκ της του Πατρος ουσιας γεννημα τουτο εστιν
ο Υιος, ουδενι λοιπον αμφιβολον, αλλα και προ δηλον αν ειη, οτι τουτο εστιν η
Σοφια και ο Λογος του Πατρος, εν ωι και δι' ου τα παντα κτιζει και ποιει· και τουτο
εστιν αυτου το απαυγασμα, εν ωι τα παντα φωτιζει, και αποκαλυπτεται οις εαν θεληι·
τουτο εστιν αυτου χαρακτηρ και εικων, εν ωι θεωρει ται και γινωσκεται, διο και
αυτος και ο Πατηρ εν εισι· και γαρ ο τουτον βλεπων βλεπει και τον Πα τερα· τουτο
εστιν ο Χριστος, εν ωι τα παντα λελυτρω ται, και παλιν την καινην ειργασατο κτισιν.
Του δε Υιου παλιν ουτως οντος, ουχ αρμοζει, αλλα και λιαν επικινδυνον εστιν ειπειν
τουτον εξ ουκ οντων ποιημα, η, Ουκ ην πριν γεννηθηι. Ὁ γαρ το ιδιον της ουσιας του
Πατρος ουτω λεγων και εις αυτον τον Πα τερα φθανει βλασφημων, τα τοιαυτα
φρονων περι αυτου, οια και περι του εξ αυτου γεννηματος φαντα ζομενος
καταψευδεται. Ἔστι μεν ουν και τουτο μονον ικανον ανατρε πειν την Ἀρειανην
αιρεσιν· ομως δε και εκ τουτου αν τις ιδοι το αλλοδοξον αυτης. Ει ποιητης και κτι
26.48 στης εστιν ο Θεος, δια Υιου δε τα ποιηματα κτιζει, και ουκ εστιν αλλως ιδειν τα
γινομενα η δια του Λο γου γινομενα· πως ου βλασφημον, ποιητου οντος του Θεου,
λεγειν τον δημιουργικον αυτου Λογον και την Σοφιαν μη ειναι ποτε; Ἴσον γαρ εστιν
ειπειν, οτι μηδε ποιητης εστιν ο Θεος, ουκ εχων ιδιον εξ αυτου δημιουργικον Λογον,
αλλ' εξωθεν επεισαγομε νος εστι και ξενος αυτου, και ανομοιος κατ' ουσιαν
 
 
 
 

10

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τυγχανων, εν ωι δημιουργει. Ἔπειτα λεγετωσαν ημιν, μαλλον δε καν εκ τουτου
βλεπετωσαν την δυσ σεβειαν εαυτων εκ του λεγειν, Ἦν ποτε, οτε ουκ ην, και, Ουκ ην
πριν γεννηθηι. Ει γαρ ουκ αιδιως συνεστιν ο Λογος τωι Πατρι, ουκ εστιν η Τριας
αΐδιος· αλλα μονας μεν ην προτερον, εκ προσθηκης δε γεγο νεν υστερον Τριας, και
προιοντος του χρονου κατ' αυτους ηυξησε και συνεστη της θεολογιας η γνωσις.
Παλιν τε, ει ουκ εστιν ο Υιος ιδιον της του Πατρος ουσιας γεννημα, αλλ' εξ ουκ
οντων γεγονεν, εξ ουκ οντων συνισταται Τριας, και ην ποτε οτε ουκ ην Τριας, αλλα
μονας· και ποτε μεν ελλειπης Τριας, ποτε δε πληρης· ελλειπης μεν πριν γενηται ο
Υιος; πληρης δε, οτε γεγονε· και λοιπον και το γενη τον τωι κτιστηι συναριθμειται, και
το ποτε μη ον τωι αει οντι συνθεολογειται και συνδοξαζεται· και το γε μειζον,
ανομοιος εαυτης η Τριας ευρισκεται, ξεναις και αλλοτριαις φυσεσι τε και ταις
ουσιαις συν ισταμενη. Τουτο δε ουδεν ετερον εστιν ειπειν η γε νητην την της
Τριαδος συστασιν. Ποταπη ουν αυτη θεοσεβεια η μηδε εαυτηι ομοια τυγχανουσα, αλλ'
εκ προσθηκης χρονων πληρουμενη, και ποτε μεν μη ουτως, ποτε δε ουτως ουσα;
Εικος γαρ αυτην και παλιν ληψεσθαι προσθηκην, και τουτο εις απει ρον, ως απαξ και
κατα την αρχην εκ προσθηκης εσχε την συστασιν. Ουκ αμφιβολον δε, οτι και δυνα
τον αυτην μειουσθαι. Τα γαρ προστιθεμενα, φανερον, οτι και αφαιρεισθαι δυναται.
Ουκ εστι δε ουτως· μη γενοιτο! Ουκ εστι γενητη η Τριας· αλλ' αΐδιος και μια θεοτης
εστιν εν Τριαδι, και μια δοξα της αγιας Τριαδος· και σχιζειν αυτην εις διαφορους
φυσεις τολματε· του Πατρος αιδιου οντος, τον συγκαθημενον αυτωι Λογον λεγετε,
οτι, Ἦν ποτε οτε ουκ ην· του δε Υιου συγκαθη 26.49 μενου τωι Πατρι, ενθυμεισθε
τουτον μακρυνειν απ' αυτου, Κτιζουσα εστι και δημιουργος η Τριας· και ου φοβεισθε
καταφεροντες αυτην εις τα εξ ουκ οντων· ουκ αιδεισθε τα δουλα συνεξισαζοντες τηι
ευγενειαι της Τριαδος, και τον βασιλεα Κυριον Σαβαωθ τοις υπηκοοις συνταττοντες.
Παυσασθε συμφυροντες τα αμικτα, μαλλον δε τα μη οντα τωι οντι. Ουκ εστι ταυτα
λεγοντας ενεγκειν δοξαν και τιμην τωι Κυριωι, αλλα αδοξιαν και ατιμιαν· ο γαρ
ατιμαζων τον Υιον ατιμαζει τον Πατερα. Ει γαρ νυν εν Τριαδι η θεο λογια τελεια
εστι, και αυτη η αληθης και μονη θεοσεβεια εστι, και τουτο εστι το καλον και η αλη
θεια· εδει τουτο ουτως αει ειναι, ινα μη το καλον και η αληθεια επιγενηται, και εκ
προσθηκης συν ισταται το της θεολογιας πληρωμα. Ἔδει ουν τουτο αιδιως ειναι· ει
δε μη αιδιως ην, εδει μηδε νυν ουτως αυτην ειναι, αλλ' ουτως ειναι, ωσπερ εξ αρ χης
υμεις αυτην υποτιθεσθε, ινα μηδε νυν Τριας ηι. Ἀλλ' ουκ αν ανασχοιτο τις
Χριστιανων των τοιουτων αιρετικων· Ἑλληνων γαρ ιδια ταυτα, ωστε γενητην
εισαγειν Τριαδα, και τοις γενητοις αυτην συνεξισαζειν. Των γαρ γενητων εστιν
ελλειψεις και προσθηκας δεχεσθαι· Χριστιανων δε η πιστις ατρεπτον και τελειαν και
αει ωσαυτως εχουσαν την μακαριαν οιδε Τριαδα, και ουτε πλεον τι τηι Τριαδι
προστιθησιν, ουτε ενδεη ποτε ταυτην γεγενη σθαι λογιζεται· εκατερον γαρ τουτων
δυσσεβες· διο και αμιγη μεν αυτην γινωσκει των γενητων, αδιαιρετον δε την
ενοτητα της θεοτητος αυτης φυλαττουσα προσκυνει· και φευγει μεν τας των
Ἀρειανων βλασφημιας, ομολογει δε και οιδεν αει ειναι τον Υιον· εστι γαρ αΐδιος ως
ο Πατηρ, ου και εστι Λογος αΐδιος· και γαρ και τουτο παλιν ιδωμεν. Ει πηγη σοφιας
και ζωης εστι και λεγεται ο Θεος, ως δια μεν Ἱερεμιου, Ἐμε εγκατελιπον
πηγηνυδατος ζωντος· και παλιν, Θρονος δοξης υψωμε νος, αγιασμα ημων, υπομονη
Ἰσραηλ, Κυριε, παντες οι εγκαταλιποντες σε αισχυνθητωσαν· αφεστηκοτες, επι της
γης γραφητωσαν· οτι εγκατελιπον πηγην ζωης τον Κυριον· εν δε τωι Βαρουχ
γεγραπται· Ἐγκατελιπετε την πηγην της σο 26.52 φιας· ακολουθον αν ειη την ζωην
και την σοφιαν μητε ξενα της ουσιας της πηγης ειναι, αλλ' ιδια, μητε ανυπαρκτα
 
 
 
 

11

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποτε ειναι, αλλ' αει ειναι. Ἔστι δε ταυτα ο Υιος ο λεγων, Ἐγω ειμι η ζωη, και, Ἐγω η
σοφια κατεσκηνωσα βουλην. Πως τοινυν ουκ ασεβει ο λεγων, Ἦν ποτε οτε ουκ ην ο
Υιος; Ἴσον γαρ εστιν ειπειν, Ἦν ποτε οτε η πηγη ξηρα ην χωρις της ζωης και της
σοφιας. Ἡ δε τοιαυτη ουκ αν ειη πηγη· το γαρ μη εξ εαυτου γεννων ουκ εστι πηγη.
Ὅσης δε ατοπιας γεμον εστι τουτο! Ὁ μεν γαρ Θεος τους ποιουντας αυτου το θελημα
επαγγελ λεται ως πηγην εσεσθαι, ην μη εξελιπεν υδωρ, λεγων δια Ἡσαΐου του
προφητου· Και εμπλησθησηι, καθαπερ επιθυμει η ψυχη σου, και τα οστα σου
πιανθησεται, και εσται ως κηπος μεθυων, και ως πηγη, ην μη εξελιπεν υδωρ· ουτοι
δε τον Θεον λεγομενον και οντα πηγην της σοφιας, αγονον αυτον και λειψαντα ποτε
της ιδιας σοφιας δυσφημειν τολμω σιν. Ἀλλα τα μεν παρα τουτων εστι ψευδη· η δε
Ἀληθεια μαρτυρει πηγην αΐδιον ειναι τον Θεον της ιδιας σοφιας. Ἀιδιου δε της
πηγης ουσης, εξ αναγκης και την Σοφιαν αΐδιον ειναι δει. Ἐν ταυτηι γαρ και τα παντα
γεγονεν, ως ψαλλει ∆αβιδ· Παντα εν Σοφιαι εποιησας· και Σολομων φησιν· Ὁ Θεος τηι
Σοφιαι εθεμελιωσε την γην, ητοιμασε δε ουρανους εν φρονησει. Αυτη τε η Σοφια
εστιν ο Λογος, και δι' αυτου, ως Ἰωαννης φησιν, εγενετο τα παντα, και χωρις αυτου
εγενετο ουδε εν· και αυτος εστιν ο Χρι στος. Εις γαρ Θεος ο Πατηρ, εξ ου τα παντα,
και ημεις εις αυτον, και εις Κυριος Ἰησους Χρι στος, δι' ου τα παντα, και ημεις δι'
αυτου. Ει δε τα παντα δι' αυτου, αυτος ουκ αν ειη συναριθμουμε νος τοις πασιν. Ὁ
γαρ τολμων τον δι' ου τα παντα λεγειν ενα ειναι των παντων, παντως δη που και
περι Θεου, εξ ου τα παντα, το αυτο λογισεται. Ει δε τουτο ως ατοπον φευγει τις, και
διιστησιν ως αλλον απο των παντων τον Θεον, ακολουθον αν ειη και τον μονογενη
Υιον ιδιον οντα της του Πατρος ουσιας αλλον λεγειν ειναι των παντων· μη οντος δε
αυτου των παντων, ου θεμις επ' αυτου λεγειν το, Ἦν ποτε οτε ουκ ην, και, Ουκ ην,
πριν γεννηθηι. Αι τοιαυ ται γαρ φωναι κατα των ποιηματων αρμοζουσι λε γεσθαι·
αυτος δε ο Υιος τοιουτος εστιν, οιος εστιν ο Πα τηρ, ου και εστι της ουσιας ιδιον
γεννημα, Λογος, και Σοφια. Τουτο γαρ ιδιον του Υιου προς τον Πατερα, και τουτο
τον Πατερα του Υιου δεικνυσιν ιδιον, ωστε μη τε τον Θεον λεγειν ποτε αλογον, μητε
τον Υιον ανυπ 26.53 αρκτον ποτε λεγειν. Ἐπει δια τι Υιος ει μη εξ αυτου; η δια τι
Λογος και Σοφια ει μη αει και ιδιον αυτου; Ποτε γουν του ιδιου χωρις ην ο Θεος; η
πως τις περι του ιδιου, ως περι ξενου και αλλοτριοου σιου δυναται λογισασθαι; Τα
μεν γαρ αλλα οια εστι τα γενητα, ουδεν ομοιον κατ' ουσιαν εχει προς τον
πεποιηκοτα· αλλ' εξωθεν αυτου εστι, χαριτι και βουλησει αυτου τωι Λογωι γενομενα,
ωστε παλιν δυνασθαι και παυεσθαι ποτε, ει θελησειεν ο ποιησας· ταυτης γαρ εστι
φυσεως τα γενητα. Το δε ιδιον της ουσιας του Πατρος (ωμολογηται γαρ ηδη τουτο
ειναι ο Υιος)· πως ου τολμηρον και δυσσεβες ειπειν εξ ουκ οντων, και οτι ουκ ην
πριν γεννηθηι, αλλ' επισυμβεβηκε, και δυναται παλιν μη ειναι ποτε; Τουτο δε και
μονον ο ενθυμουμενος κατανοειτω, πως το τελειον και το πληρες της του Πατρος
ουσιας αφαιρειται και γαρ φανερωτερον αν τις ιδοι παλιν το ατοπον της αιρεσεως,
εαν ενθυμη θηι, οτι ο Υιος εικων εστι και απαυγασμα του Πα τρος, και χαρακτηρ, και
αληθεια. Ει γαρ υπαρχοντος φωτος, εστιν εικων αυτου το απαυγασμα· και ουσης
υποστασεως, εστι ταυτης ο χαρακτηρ ολοκλη ρος· και οντος Πατρος, εστιν η αληθεια·
σκοπει τωσαν οι την εικονα και το ειδος της θεοτητος χρονωι μετρουντες, εις ποσον
ασεβειας βαραθρον πιπτουσιν. Ει γαρ ουκ ην ο Υιος, πριν γεννηθηι, ουκ ην αει εν τωι
Θεωι η αληθεια. Ἀλλα τουτο λεγειν ου θεμις· του γαρ Πατρος οντος, ην αει εν αυτωι η
αληθεια, ητις εστιν ο Υιος ο λεγων· Ἐγω ειμι η Ἀληθεια· και της υποστασεως
υπαρχουσης, παντως ευθυς ειναι δει τον χαρακτηρα και την εικονα ταυτης· ου γαρ
εξωθεν εστι γραφομενη η του Θεου εικων· αλλ' αυτος ο Θεος γεννητης εστι ταυτης,
 
 
 
 

12

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν ηι εαυτον ορων προσχαιρει ταυτηι, ως αυτος ο Υιος λεγει· Ἐγω ημην ηι προσεχαιρε.
Ποτε γουν ουχ εωρα εαυ τον ο Πατηρ εν τηι εαυτου εικονι; η ποτε ου προσ εχαιρεν,
ινα τολμησηι τις ειπειν, Ἐξ ουκ οντων εστιν η εικων, και, Ουκ ην χαιρων ο Πατηρ,
πριν γενηται η εικων; Πως δε και εαυτον αν ιδοι ο ποιητης και κτιστης εν κτιστηι και
γενητηι ουσιαι; Τοιαυ την γαρ ειναι δει την εικονα, οιος εστιν ο ταυτης Πατηρ. 26.56
Φερε τοινυν, ιδωμεν τα του Πατρος, ινα και την εικονα επιγνωμεν, ει αυτου εστιν.
Ἀΐδιος εστιν ο Πατηρ, αθανατος, δυνατος, φως, βασιλευς, παντοκρα τωρ, Θεος,
Κυριος, κτιστης, και ποιητης. Ταυτα ειναι δει εν τηι εικονι, ινα αληθως ο τον Υιον
εωρα κως ιδηι τον Πατερα. Ει δε μη ουτως εστιν, αλλ' ως οι Ἀρειανοι φρονουσιν,
γενητος εστι, και ουκ αΐδιος ο Υιος, ουκ εστιν αυτη του Πατρος αληθης εικων, ει μη
αρα λοιπον απερυθριασαντες ειπωσιν, οτι και το εικονα λεγεσθαι τον Υιον, ουχ
ομοιας ουσιας εστι γνωρισμα, ονομα δε μονον εστιν αυτου. Ἀλλα τουτο παλιν, ω
Χριστομαχοι, ουκ εστιν εικων, ουδε χαρα κτηρ. Ποια γαρ εμφερεια των εξ ουκ οντων
προς τον κτισαντα τα ουκ οντα εις το ειναι; η πως τωι οντι το ουκ ον ομοιον ειναι
δυναται, λειπομενον τωι ποτε μη ειναι, και τωι προς τα γενομενα την συνταξιν εχειν;
Τοιουτον γαρ αυτον ειναι θελοντες οι Ἀρειανοι, λογισμους εαυτοις επενοησαν,
λεγοντες· Ει γεννημα εστιν ο Υιος του Πατρος και εικων, και ομοιος εστι κατα παντα
του Πατρος, οφειλει παντως, ωσπερ γεγεν νηται, γενναιν και ο Υιος, και γινεσθαι και
αυτος πατηρ υιου· παλιν τε ο εξ αυτου γεννωμενος γενναιν και αυτος, και καθεξης
εως εις απειρον· τουτο γαρ ομοιον δεικνυσι τον γεννηθεντα του γεννησαν τος.
Ἐφευρεται δυσφημιων αληθως οι θεομαχοι, οιτινες, ινα μη τον Υιον εικονα του
Πατρος ομολογη σωσι, σωματικα και γηινα περι αυτου του Πατρος φρονουσι, τομας,
και αποῤροιας και επιῤροιας κατ ηγορουντες κατ' αυτου. Ει μεν ουν ως ανθρωπος
εστιν ο Θεος, γινεσθω και γεννητης, ως ανθρω πος, ινα και ο Υιος ετερου γινηται
πατηρ, και ουτω καθεξης εξ αλληλων γινεσθωσαν, ινα και εις πληθος θεων η
διαδοχη κατ' αυτους αυξανηι· ει δε ουκ εστιν ως ανθρωπος ο Θεος· ουκ εστι γαρ· ου
δει τα ανθρω πων επ' αυτου λογιζεσθαι. Τα μεν γαρ αλογα ζωα και ανθρωποι εκ
δημιουργικης αρχης κατα δια δοχης αλληλων γεννωνται και ο γεννωμενος, εκ γεν
νωμενου πατρος γεννηθεις, εικοτως και αυτος ετερου γινεται πατηρ, εχων εκ πατρος
εν εαυτωι τουτο, εξ ου και αυτος γεγονε. ∆ιο ουδε εστιν εν τοις τοιουτοις κυριως
πατηρ και κυριως υιος, ουδε εστηκεν επ' αυτων το πατηρ και το υιος· ο γαρ αυτος
υιος μεν του γεννησαντος, πατηρ δε του γεννωμενου εξ αυτου. Ἐπι δε της θεοτητος
ουκ εστιν ουτως· ου γαρ ως ανθρωπος ο Θεος· ουτε γαρ ο πατηρ εκ πατρος εστι· διο
ουδε γενναι τον γεννησομενον πατερα· 26.57 ουτε ο Υιος εξ αποῤροιας εστι του
Πατρος, ουδε εκ γεννηθεντος Πατρος γεγεννηται· διο ουδε γεγεννηται εις το γενναιν.
Ὅθεν επι της θεοτητος μονης ο Πατηρ κυριως πατηρ εστι, και ο Υιος κυριως υιος
εστι, και επι τουτων και μονων εστηκε το Πατηρ αει πα τηρ ειναι, και το Υιος αει
υιος ειναι. Ουκουν ο ζητων δια τι μη γεννητικος υιου ο Υιος, ζητειτω δια τι μη
πατερα εσχεν ο Πατηρ. Ἀλλα ατοπα γε αμφοτερα και πασης μεστα ασεβειας. Ὡς γαρ ο
Πατηρ αει πατηρ, και ουκ αν ποτε γενοιτο υιος, ουτως ο Υιος αει υιος εστι, και ουκ
αν ποτε γενοιτο πατηρ· και εν τουτωι γαρ μαλλον χαρακτηρ ων και εικων του
Πατρος δεικνυται, μενων ο εστι και ουκ αλλασσομενος, αλλ' εχων εκ του Πατρος την
ταυτο τητα. Ει μεν ουν ο Πατηρ μεταβαλλεται, μεταβαλ λεσθω και η εικων· προς γαρ
τον γεννησαντα ουτω και η εικων αυτου και το απαυγασμα εστηκεν· ει δε ατρεπτος
εστιν ο Πατηρ, και ο εστιν ουτως δια μενει, εξ αναγκης και εικων ο εστι διαμενει, και
ου τραπησεται. Ἔστι δε εκ του Πατρος Υιος· ουκ αρα ετερον τι γενησεται, η οπερ εστι
της του Πατρος ουσιας ιδιον. Ματην αρα και τουτο επενοησαν οι αφρονες, εξαραι
 
 
 
 

13

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θελοντες απο του Πατρος την εικονα, ινα τοις γενητοις τον Υιον εξισασωσιν. Ἐν του
τοις γουν αυτον συνταττοντες οι περι Ἄρειον εκ δι δασκαλιας Ευσεβιου, και
τοιουτον ειναι νομιζοντες οια τα δι' αυτου γενομενα εστιν, απεπηδησαν μεν απο της
αληθειας, συμφορησαντες δε εαυτοις ρηματια πανουργιας, περιηρχοντο κατα την
αρχην, οτε την αιρεσιν ταυτην επλασσον, και μεχρι δε νυν τινες συναντωντες εξ
αυτων παιδαριοις κατα την αγοραν, πυνθανονται αυτων, ουτι γε απο των θειων
Γραφων, αλλ' ωσπερ τα περισσευματα της καρδιας αυτων ερευγομενοι λεγουσιν· Ὁ
ων τον μη οντα εκ του οντος πεποιηκεν, η τον οντα; οντα ουν αυτον πεποιηκεν, η μη
οντα; Και παλιν, Ἓν το αγενητον, η δυο; και αυτεξουσιος εστι και ιδιαι προαιρεσει ου
τρεπεται, τρεπτης ων φυσεως; Ου γαρ ως λιθος εστιν αφ' εαυτου μενων ακινητος.
Ειτα και εισερχομενοι προς γυναικαρια, παλιν αυταις εκτεθη λυμενα ρηματια
φθεγγονται, Ει ειχες υιον πριν τεκηις; ωσπερ δε ουκ ειχες, ουτω και ο του Θεου Υιος
ουκ ην, πριν γεννηθηι. Τοιουτοις ρημασιν εξορχουμε νοι παιζουσιν οι ατιμοι, και τον
Θεον ανθρωποις απεικαζουσι· φασκοντες τε ειναι Χριστιανοι, αλλασ 26.60 σουσι την
του Θεου δοξαν εν ομοιωματι εικονος φθαρ του ανθρωπου Ἔδει μεν ουν μηδεν
αποκρινασθαι προς τα τοιαυτα, ουτως ανοητα οντα και μωρα· ινα δε μη δοκηι τι
βεβαιον εχειν η αιρεσις αυτων, προσηκει καν ως εκ παρεργου διελεγξαι και εν
τουτοις αυτους μαλιστα δια τα ευχερως απατωμενα παρ' αυτων γυναικαρια. Ἔδει δε
ταυτα λεγοντας αυτους, και αρχιτεκτονος πυνθανεσθαι, Ει δυνασαι χωρις υλης
υποκειμενης οικοδομειν; ωσπερ δε ου δυνασαι, ουτω και ο Θεος ουκ ηδυνατο χωρις
υλης υποκειμε νης ποιησαι τα ολα. Ἔδει και εκαστον αυτους των ανθρωπων
ερωταιν, Ει δυνασαι ειναι χωρις το που; ωσπερ δε ου δυνασαι, ουτω και ο Θεος εν
τοπωι εστιν· ιν' ουτως καν παρα των ακουοντων εντρε πεσθαι δυνηθωσιν. Ἢ δια τι,
εαν μεν ακουωσιν, οτι Υιον εχει ο Θεος, εις εαυτους αποβλεποντες αρ νουνται
τουτον· εαν δε ακουωσιν, οτι κτιζει και ποιει, ουκετι τα ανθρωπινα αντιτιθεασιν;
εδει δε και εν τωι κτιζειν ανθρωπινα νοειν αυτους και υλην υποβαλλειν τωι Θεωι, ινα
και το ειναι κτιστην τον Θεον αρνησωνται, και λοιπον μετα Μανιχαιων κυ λιωνται.
Ει δε ταυθ' υπερβαινει η περι Θεου εννοια, και μονον τις ακουσας πιστευει και οιδεν,
οτι εστιν ουχ ως ημεις εσμεν, εστι μεντοι ως Θεος, και κτιζει ουχ ως ανθρωποι
κτιζουσι, κτιζει μεντοι ως Θεος· δηλον, οτι και γενναι ουχ ως ανθρωποι γεννωσι,
γενναι μεντοι ως Θεος· ου γαρ ο Θεος ανθρωπον μιμειται· αλλα μαλλον οι ανθρωποι
δια τον Θεον κυριως και μονον αληθως οντα Πατερα του εαυτου Υιου, και αυτοι
πατερες ωνομασθησαν των ιδιων τεκνων. Ἐξ αυτου γαρ πασα πατρια εν ουρανοις
και επι γης ονομαζεται. Και α λεγουσι δε, εαν ανεξεταστα μεινηι, ως ειρηκοτες τι
φρονιμον νομιζονται· εαν δε τις αυτα λογικως εξετασηι, πολυν ευρεθησονται γελωτα
και χλευασμον οφλισκανοντες. Πρωτον μεν γαρ η πρωτη και τοιαυτη αυτων
ερωτησις εστι μωρα και αδηλος. Ου γαρ σημαι νουσι περι τινος πυνθανονται, ινα και
ο ερωτωμενος αποκρινηται· αλλ' απλως λεγουσιν, Ὁ ων τον μη οντα. Τις ουν ο ων,
και τινα τα μη οντα, ω 26.61 Ἀρειανοι; Ἢ τις ο ων, και τις ο μη ων, και τινα λεγεται
οντα, η μη οντα; ∆υνατον γαρ και τον οντα ποιειν και τα μη οντα και τα οντα και τα
προοντα. Τεκτων γουν και χρυσοχοος και κεραμευς την ουσαν και προ αυτων
τυγχανουσαν υλην εκαστος κατα την ιδιαν τεχνην εργαζεται, ποιων α βουλεται
σκευη· αυτος δε ο των ολων Θεος, τον οντα και γενομενον ηδη παρ' αυτου χουν εκ
γης λαβων πλαττει τον αν θρωπον· και αυτην μεντοι την γην, ουκ ουσαν προτερον,
υστερον εις το ειναι πεποιηκε δια του ιδιου Λογου. Ει μεν ουν ουτω πυνθανονται,
δηλον εστιν, ως η μεν κτισις ουκ ην, πριν γενηται, οι δε αν θρωποι την ουσαν υλην
επεργαζονται, και ασυστατος αυτων ο λογος φανησεται, γινομενων και οντων, γι
 
 
 
 

14

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νομενων και μη οντων, ωσπερ ειπαμεν. Ει δε περι Θεου και του Λογου αυτου
λαλουσι, προστιθε τωσαν τα λειπομενα τηι ερωτησει, και ουτως ερωτατωσαν· Ὁ ων
Θεος ην ποτε αλογος; και, Φως ων, αφεγγης ην; η, Ἀει ην του Λογου Πατηρ; η και
παλιν ουτως· Ὁ ων Πατηρ τον Λογον μη οντα πε ποιηκεν, η τον Λογον ιδιον οντα
της ουσιας αυτου γεννημα εχει αει συν αυτωι, ινα γνωσθωσιν, οτι ολως περι Θεου και
του εξ αυτου περιεργαζονται και σοφιζεσθαι τολμωσι. Τις γαρ ανεξεται λεγοντων αυ
των αλογον ποτε τον Θεον; Παλιν γαρ εις ταυτον τοις προτεροις περιπεπτωκασι,
καιτοι φευγειν αυτο και σκεπειν σπουδασαντες τοις εαυτων σοφισμασιν· αλλ' ου
δεδυνηνται. Ουδεις γαρ ολως καν ακουσαι θελησειεν αμφιβαλλοντων αυτων, οτι ο
Θεος ουκ ην αει Πατηρ, αλλ' υστερον γεγονεν, ινα και φαντα σθωσιν, οτι και ο Λογος
αυτου ποτε ουκ ην πολλων οντων των προειρημενων κατ' αυτων ελεγχων, και του
μεν Ἰωαννου λεγοντος, Ἦν ο Λογος, του δε Παυλου γραφοντος παλιν, Ὃς ων
απαυγασμα της δοξης, και, Ὁ ων επι παντων Θεος ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην.
Και βελτιον ην μεν αυτους ηρεμειν· επειδη δε ου παυονται, λοιπον προς την
τοιαυτην αναισχυντον ερωτησιν αυτων τουτο αν τις επισης αυτοις τολμησας
αντερωτησειεν· ισως εκ των ομοιων ατοπηματων βλεποντες εαυτους
συγκλειομενους, αναχωρησουσι 26.64 της προς την αληθειαν μαχης. Πολλα τοινυν
προτερον ιλεων τον Θεον επικαλεσαμενος, ουτως αυτοις τις απαντησειεν· Ὁ ων
Θεος, ουκ ων γεγονεν, η και πριν γενηται, εστιν; Ὢν ουν εαυτον εποιησεν, η εξ
ουδενος εστι, και μηδεν ων προτερον εξαιφνης αυτος εφανη; Ἄτοπος η τοιαυτη
ερωτησις, ναι ατοπος και πλεα δυσφημιας· αλλ' ομοια γε της εκεινων· οποτερον γαρ
αν ειπωσι, τουτο μεστον εστι πασης ασεβειας. Ει δε το ουτως ερωταιν περι Θεου
βλασφη μον και πλεον ασεβειας εστι, βλασφημον αν ειη και περι του Λογου αυτου
τοιαυτα ερωταιν. Ἀποκρινασθαι δε ομως προς αναιρεσιν της τοιαυτης αυτων αλογου
και μωρας ερωτησεως αναγκαιον ουτως· Ὅτι ων εστιν αιδιως ο Θεος· οντος ουν αει
του Πατρος, εστι και αιδιως και το τουτου απαυγασμα, οπερ εστιν ο Λογος αυτου· και
παλιν ο ων Θεος, εξ αυτου και οντα τον Λογον εχει· και ουτε ο Λογος επι γεγονεν
ουκ ων προτερον, ουτε ο Πατηρ αλογος ην ποτε. Ἡ γαρ κατα του Υιου τολμα εις τον
Πατερα την βλασφημιαν αναγει, ειγε εξωθεν επενοησεν εαυτωι σοφιαν, και Λογον,
και Υιον. Ὃ γαρ εαν τουτων ειπηις, τουτο το εκ του Πατρος γεννημα σημαινει, ωσπερ
ειρηται. Ὥστε ασυστατος αυτων η τοιαυτη ερωτησις, και εικοτως· αρνουμενοι γαρ
τον Λογον, αλογον εχουσι και την ερωτησιν. Ὡς γαρ ει τις τον ηλιον ορων
πυνθανοιτο περι του απαυγασματος, και λεγοι, Ὁ ων το μη ον πεποιηκεν, η ον αυτο
πεποιηκεν; ου σωφρονα εχειν ο τοιουτος λογισμον νομισθησεται, αλλ' εμβροντητος
αν ειη, οτι ολως ο εστιν εκ του φωτος, τουτο εξωθεν επινοει και περι τουτο ερωται,
ποτε, και που και οτε, και ει πεποιηται· ουτως και ο περι του Υιου και του Πατρος
τοιαυτα λογιζομενος, και ουτω πυνθανομενος, πολλωι μαλλον την μανιαν μειζονα
αν εχοι, οτι τον εκ του Πατρος Λογον εξωθεν αυτωι επεισαγει, και το φυσει γεννημα
ως ποιημα σκιαλογων λεγει, Ουκ ην πριν γεννηθηι. Ἀκουε τωσαν δε ομως και προς
την ερωτησιν αυτων, οτι Ὁ ων Πατηρ τον οντα Υιον εποιησεν. Ὁ γαρ Λογος σαρξ
εγενετο, και οντα αυτον Υιον Θεου εποιη σεν επι συντελειαι των αιωνων και Υιον
ανθρωπου, ει μη αρα κατα τον Σαμοσατεα μηδε ειναι αυτον πριν ανθρωπον γενεσθαι
ειποιεν. Και προς μεν την πρωτην αυτων ερωτησιν ικανα ταυτα παρ' η μων. 26.65
Ὑμεις δε, ω Ἀρειανοι, των ιδιων εαυτων ρηματων μνημονευοντες, ειπατε· Ὁ ων του
μη οντος εχρηιζεν εις την των παντων δημιουργιαν, η οντος αυτου εχρηιζεν;
Ειρηκατε γαρ, Ὄργανον εαυτωι τον Υιον εκ του μη οντος κατεσκευασεν, ινα δι' αυτου
ποιησηι τα παντα. Τι ουν εστι βελτιον, το χρηι ζον, η το την χρειαν αναπληρουν; η
 
 
 
 

15

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμφοτερα τα ενδεοντα αλληλων αναπληρουσι; Τοιαυτα γαρ λεγον τες, του
κατασκευασαντος μαλλον ασθενειαν δεικνυετε, ει μη και μονος ισχυσε
δημιουργησαι τα παντα, αλλ' εξωθεν εαυτωι οργανον επινοει, ωσπερ τεκτων η
ναυπηγος τις, μη δυναμενος οτιουν εργα σασθαι χωρις σκεπαρνου και πριονος. Τι
ουν τουτου ασεβεστερον; Ἢ τι δει διατριβειν ολως εν του τοις ως δεινοις, αυταρκων
οντων των προειρημενων δειξαι, φαντασιαν μονον ειναι τα παρ' αυτων; Προς δε την
ετεραν αυτων ευηθη πανυ και μωραν εξετα σιν, ην προς τα γυναικαρια ποιουνται,
ουδεν μεν πα λιν ουδε περι ταυτης εχρην αποκρινασθαι, η τουτο μονον ο και εν τοις
εμπροσθεν ειρηκαμεν, οτι μη δεον την εκ του Θεου γεννησιν συμμετρειν τηι των
ανθρωπων φυσει. Ἵνα δε ομως και εν τουτωι κα ταγνωσιν εαυτων, καλον εκ των
αυτων παλιν ουτως αυτοις απαντησαι. Ὅλως ει περι Υιου πυνθα νονται γονεων,
ενθυμεισθωσαν ποθεν εστι το γεννω μενον τεκνον. Ει γαρ και ουκ ειχεν ο γονευς
υιον πριν γεννησηι· αλλ' εσχηκως, ουκ εξωθεν ουδε αλλο τριον, αλλ' εξ εαυτου και
ιδιον της ουσιας και απαραλλακτον εσχεν εικονα, ωστε τουτον εν εκεινωι βλεπεσθαι,
κακεινον εν τουτωι θεωρεισθαι. Ει τοινυν εν των ανθρωπινων παραδειγματων τον
χρονον των γεννωντων λαμβανουσι, δια τι μη εκ των αυ των και το κατα φυσιν και
το ιδιον ενθυμουν ται των τεκνων προς τους γονεας, αλλα κατα τους οφεις μονον το
προς τον ιον επιτηδειον εκ της γης εκλεγονται; Ἔδει δε πυνθανομενους αυτους
γονεων και λεγοντας, Ουκ ειχες υιον πριν γεννησηις; προσθει ναι και ειπειν, Ἐαν δε
σχηις υιον, αρα γε εξωθεν ωσπερ οικιαν, η τι ετερον κτημα αγοραζεις; ινα σοι
αποκρινηται· Ουκ εξωθεν, αλλ' εξ εμου εστι. Τα μεν γαρ εξωθεν κτηματα εστι, και
αφ' ετερου εις ετερον μετερχεται· ο δε υιος εξ εμου εστι, και της εμης ουσιας ιδιος
και ομοιος, ουκ αφ' ετερου εις εμε γεγο νως, αλλ' εξ εμου γεγεννημενος· διο και εν
εκεινωι ολος ειμι, μενων αυτος ο ειμι. Ουτω γαρ εχει· 26.68 καν ο γονευς τωι χρονωι
διαφερηι, ως ανθρωπος εν χρονωι και αυτος γεγονως· αλλ' εσχεν αν και αυ τος αει
συνυπαρχον το τεκνον, ει μη η φυσις ενεπο διζε και εκωλυε το δυνασθαι. Και γαρ και
ο Λευι ετι ην εν τηι οσφυι του προπαππου, πριν αυτος γεννηθηι, και ο παππος
γεννησηι. Ὅταν ουν εις τουθ' ηλι κιας ελθοι ο ανθρωπος, εν ηι και το δυνατον η φυσις
παρεχει, ευθυς ανεμποδιστωι τηι φυσει πα τηρ ο ανθρωπος γινεται του εξ εαυτου υιου.
Ουκουν ει γονεων περι τεκνων επυθοντο, και εγνωσαν οτι τα φυσει τεκνα ουκ
εξωθεν αλλ' εκ των γονεων εισιν· ομολογειτωσαν και περι του Λογου του Θεου, οτι
ολως εκ του Πατρος εστι. Και περι του χρονου ζητουντες, το εμποδιζον τον Θεον
λεγετω σαν. Χρη γαρ εξ ων ως χλευαζοντες επυνθανοντο, εκ τουτων αυτους
ασεβουντας διελεγχειν. Ειπατωσαν τοινυν τι το εμποδιζον τον Θεον, αει του Υιου
Πατερα αυτον ειναι; Το γαρ εκ πατρος ειναι το γεννωμενον ωμολογηται. Ἵνα δε και
ολως τι τοιουτον λο γισαμενοι περι τον Θεον, καταγνωσιν εαυτων· ωσπερ ηρωτησαν
γυναικας περι των χρονων, ουτω πυνθανεσθωσαν και του ηλιου περι του
απαυγασματος αυτου, και της πηγης περι του εξ αυτης, ινα μαθω σιν, οτι, καιπερ
οντα γεννηματα ταυτα, εστι και αει συν εκεινοι, εξ ων και εισιν. Ει δε και το φυσει
και το αει οι τοιουτοι γονεις εχουσι προς τα τεκνα, δια τι τον Θεον ελαττονα των
γενητων υπονοουντες, ου φανερωτερον εαυτων την ασεβειαν εξαγουσιν; Ει δε τουτο
μεν ου τολμωσιν εκ φανερου λεγειν, ομολογειται δε ο Υιος μη εξωθεν, αλλ' εκ του
Πατρος ειναι φυσει γεννημα, ουδεν δε ουδε το εμποδιζον εστι τον Θεον· (ου γαρ ως
ανθρωπος, ο Θεος, αλλα και πλεον εστι του ηλιου, μαλλον δε Θεος εστι του ηλιου·)
δηλον, οτι και εξ αυτου και αει εστι συνυπαρχων ο Λογος τωι Πατρι, δι' ου τα παντα
ουκ οντα εις το ειναι πεποιηκεν ο Πατηρ. Ὅτι μεν ουν ο Υιος ουκ εξ ουκ οντων, αλλ'
αΐδιος τε και εκ του Πατρος εστι, και αυτο το πραγμα δεικνυσι· και η ερωτησις δε των
 
 
 
 

16

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιρετικων προς τους γονεας 26.69 διελεγχηι την κακονοιαν αυτων. Ἔγνωσαν γαρ το
κατα φυσιν, και λοιπον και περι των χρονων ηισχυνθησαν. Ὅτι δε ου δει την του
Θεου γεννησιν παρα βαλλειν τηι των ανθρωπων φυσει, και νομιζειν μερος ειναι του
Θεου τον Υιον αυτου, η ολως τι παθος ση μαινειν την γεννησιν, φθασαντες μεν
ειπομεν εν τοις εμπροσθεν, και νυν δε τα αυτα φαμεν· Ουκ εστιν ως ανθρωπος ο
Θεος. Ἄνθρωποι μεν γαρ παθητικως γεννωσι, ρευστην εχοντες την φυσιν, και
χρονους αναμενοντες δια την ασθενειαν της ιδιας φυσεως· επι δε Θεου τουτο λεγειν
ουκ εστιν. Ου γαρ εκ μερων συγκειμενος εστιν, αλλα και απαθης ων και απλους,
απαθως και αμεριστως του Υιου Πατηρ εστι· και τουτου παλιν μεγα τεκμηριον και
αποδειξις εκ των θειων Γραφων. Ὁ Λογος γαρ ο του Θεου Υιος εστιν αυτου, και ο
Υιος Λογος εστι του Πατρος και Σοφια· Λογος δε και Σοφια, ουτε κτισμα ουτε με ρος
εστι τουτου, ου και εστι Λογος, ουτε κατα παθος εστι γεννημα. Ἀμφοτερα γουν η
Γραφη συναπτουσα, Υιον μεν εφησεν, ινα το φυσει και αληθινον της ουσιας γεννημα
ευαγγελισηται. Ἵνα δε μη τις αν θρωπινον υπολαβοι το γεννημα, παλιν την ουσιαν
αυτου σημαινων, Λογον αυτον ειναι και Σοφιαν και απαυγασμα φησιν. Ἐκ γαρ
τουτου και το απαθες της γεννησεως, και το αΐδιον, και τωι Θεωι πρεπον λογιζομεθα.
Ποιον ουν παθος, η ποιον μερος εστι του Πατρος ο Λογος, και η Σοφια, και το
απαυγασμα; Και τουτο δυνατον και αυτους τους αφρονας μαθειν. Ὡς γαρ γυναικων
επυθοντο περι υιου, ουτως και ανδρας επερωτατωσαν περι του λογου, ινα μα θωσιν,
οτι ουτε παθος αυτων, ουτε μερος εστι του νου τουτων ο Λογος ον προφερονται. Ει
δε των αν θρωπων, καιτοι παθητων οντων και μεριστων ον των, τοιουτος ο λογος,
δια τι περι του ασωματου και αμεριστου Θεου παθη και μερη λογιζονται, ινα, τουτο
προσποιουμενοι δηθεν ευλαβεισθαι, αρνησωνται την αληθη και φυσει γεννησιν του
Υιου; και οτι μεν το εκ του Θεου γεννημα ουκ εστι παθος, ικανως δια των εμπροσθεν
αποδεδεικται· δεδεικται δε και ιδιαι νυν ο Λογος ου κατα παθος γεννωμενος.
Ἀκουετωσαν δε και περι της σοφιας τα αυτα· ουκ εστιν ως ανθρωπος ο Θεος· μη
ανθρωπινον φαν ταζεσθωσαν και εν τουτωι περι αυτου. Και γαρ των ανθρωπων
παλιν δεκτικων σοφιας γεγονοτων, ο Θεος ουδενος μετεχων, αυτος της εαυτου
σοφιας πατηρ εστιν. ης οι μετεχοντες ειωθασι σοφοι καλεισθαι· και 26.72 εστι και
αυτη η σοφια, ου παθος, ουδε μερος, αλλα γεννημα ιδιον του πατρος. ∆ια τουτο αει
Πα τηρ, και ουκ επιγεγονε τωι Θεωι το πατηρ, ινα μη και τρεπτος ειναι νομισθηι. Ει γαρ
καλον το ειναι αυτον Πατερα, ουκ αει δε ην πατηρ· ουκ αει αρα το καλον ην εν αυτωι.
Ἀλλ' ιδου, φασι, και αει ποιητης εστιν ο Θεος, και ουκ επιγεγονεν αυτωι του
δημιουργειν η δυναμις· αρ' ουν, επειδη δημιουργος εστιν, αΐδια εστι και τα ποιηματα,
και ου θεμις ειπειν ουδε επι τουτων, Ουκ ην πριν γεννηθηι; Ἄφρονες οι Ἀρειανοι· τι
γαρ ομοιον υιος και ποιημα, ινα τα επι του πατρος ταυτα και επι των δημιουργων
ειπωσι; Πως δε, το σαυτης διαφορας εν τοις εμπροσθεν δειχθεισης γεν νηματος και
ποιηματος, εμμενουσι τηι αμαθιαι; Πα λιν ουν το αυτο λεκτεον, Το ποιημα εξωθεν του
ποι ουντος εστιν, ωσπερ ειρηται, ο δε υιος ιδιον της ου σιας γεννημα εστι· διο και το
μεν ποιημα ουκ αναγ κη αει ειναι· οτε γαρ βουλεται ο δημιουργος, εργα ζεται· το δε
γεννημα ου βουλησει υποκειται, αλλα της ουσιας εστιν ιδιοτης. Και ποιητης μεν αν
ειη και λεγοιτο, καν μηπω ηι τα εργα· πατηρ δε ουκ αν λεχθειη ουδ' αν ειη, μη
υπαρχοντος υιου. Ἐαν δε περιεργαζωνται, δια τι ο Θεος, αει δυναμενος ποιειν, ουκ
αει ποιει; μαινομενων μεν και αυτη η τολμα. Τις γαρ εγνω νουν Κυριου, η τις
συμβουλος αυτου εγενετο; Ἢ πως ερει το πλασμα τωι κεραμει, Τι με ουτως εποιησας;
Ἵνα δε, καν αμυδρον τινα λογισμον ευροντες, μη σιωπησωμεν, ακουετωσαν· Ὅτι, ει
και τωι Θεωι δυνατον αει ποιειν, αλλ' ουκ ηδυνατο τα γενητα αΐδια ειναι· εξ ουκ
 
 
 
 

17

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οντων γαρ εστι, και ουκ ην πριν γενηται. Τα δε ουκ οντα πριν γενηται, πως ηδυνατο
συνυπαρχειν τωι αει οντι Θεωι; ∆ιο και προς το λυσιτελες αυτων αφορων ο Θεος, οτε
ειδεν, οτι δυναται γενομενα διαμενειν, τοτε και πεποιηκε παντα. Και ωσπερ
δυναμενος και εξ αρχης επι του Ἀδαμ, η επι Νωε, η επι Μωυσεως αποστειλαι τον
εαυτου Λογον, ουκ απεστει λεν ει μη επι συντελειαι των αιωνων· τουτο γαρ ειδε
λυσιτελειν πασηι τηι κτισει· ουτω και τα γενητα, οτε ηθελησε και λυσιτελες ην αυτοις,
εποιησεν. Ὁ δε γε Υιος, ουκ ων ποιημα αλλ' ιδιος της ουσιας του Πατρος, αει εστιν·
αει γαρ οντος του Πατρος, αει ειναι δει και το ιδιον της ουσιας αυτου, οπερ εστιν ο
Λογος αυτου και η σοφια. Και τα μεν κτισματα 26.73 καν μηδεπω υπαρχηι, ουκ
ελαττοι τον ποιητην· εχει γαρ το δυνασθαι δημιουργειν, οτε βουλεται· το δε
γεννημα, εαν μη αει συνηι τωι Πατρι, ελατ τωμα της τελειοτητος της ουσιας αυτου
εστιν. Ὅθεν τα μεν ποιηματα, οτε ηθελησεν, εδημιουργηθη δια του Λογου αυτου· ο
δε Υιος αει εστιν ιδιον γεν νημα της του Πατρος ουσιας. Ταυτα τους μεν πιστους
ευφραινει, τους δε αιρετικους λυπει βλεποντας αναιρουμενην αυτων την αιρεσιν·
και γαρ κακεινη παλιν αυτων η ερωτησις εν τωι λεγειν, εν το αγεννητον, η δυο; ουκ
ορθην αυ των δεικνυσι την διανοιαν, αλλ' υποπτον και δο λου μεστην. Ου γαρ επι
τιμηι του Πατρος ουτως ερω τωσιν, αλλ' επι ατιμιαι του Λογου. Ἂν γουν τις, αγνοων
την πανουργιαν αυτων, αποκρινηται, εν το αγενητον, ευθυς τον εαυτων ιον
εξεμουσι λεγον τες· Ουκουν ο Υιος των γενητων εστι, και καλως ει ρηκαμεν, Ουκ ην,
πριν γεννηθηι. Παντα γαρ φυ ρωσι και κυκωσιν, ινα μονον διαστησωσι τον Λογον
απο του Πατρος και τον δημιουργον των ολων τοις ποιημασι συναριθμησωσι.
Πρωτον μεν ουν και κατα τουτο καταγνωσεως εισιν αξιοι, οτι μεμφομενοι τοις εν
Νικαιαι συνελθουσιν επισκοποις ως αγραφοις χρησαμενοις λεξεσι, καιτοι μη δυσφη
μοις, αλλ' επ' αναιρεσει της ασεβειας αυτων κειμε ναις, ηυτομολησαν εις την αυτην
αιτιαν αυτοι εξ αγραφων φθεγγομενοι, και επινοουντες λοιδοριας κατα του Κυριου,
μη γινωσκοντες, μητε α λεγουσι, μητε περι τινων διαβεβαιουνται. Ἐρωτησατωσαν
γουν Ἕλληνας, παρ' ων ηκουσαν· ου γαρ των Γρα φων, αλλ' εκεινων εστιν ευρεμα·
ινα ακουσαντες ποσα σημαινομενα η λεξις εχει, μαθωσιν, οτι ουδε, περι ων
λεγουσιν, επιστανται καλως ερωταιν. Καγω γαρ δι' αυτους επυθομην λεγεσθαι
αγενητον το μηδεπω μεν γενομενον, δυναμενον δε γενεσθαι, ως το ξυλον το μηπω
μεν γενομενον, δυναμενον δε γενε σθαι σκαφος. Και αυθις αγενητον λεγεσθαι το
μητε γενομενον, μητε δυναμενον γενεσθαι ποτε, ως το τριγωνον τετραγωνον, και ο
αρτιος αριθμος περιττος. Ουτε γαρ το τριγωνον γεγονε ποτε τετρα γωνον, ουτε
γενοιτ' αν ποτε· αλλ' ουτε ο αρτιος γε γονε ποτε περιττος, ουτε γενοιτ' αν ποτε
περιττος. Λεγεται δε παλιν αγενητον το υπαρχον μεν, μη 26.76 γενηθεν δε εκ τινος,
μηδε ολως εχον εαυτου τινα πα τερα. Προσεθηκε δε και ο πανουργος σοφιστης Ἀστε
ριος, ο και της αιρεσεως συνηγορος, εν τωι ιδιωι συν ταγματιωι λεγων, αγενητον ειναι
το μη ποιηθεν, αλλ' αει ον. Κατα ποιον ουν σημαινομενον νοουσι το αγενητον, εδει
προστιθεντας αυτους, ερωταιν, ινα και ο ερωτωμενος ορθως αποκρινηται. Ει δε
νομιζουσι καλως ερωταιν, εν τωι λεγειν, Ἓν το αγενητον, η δυο; ακουσονται πρωτον
μεν, ως αμαθεις, πολλα τε ειναι και ουδεν, πλειστα μεν τα δυναμενα γενεσθαι, ουδεν
δε το μη δυναμενον, ωσπερ ειρηται. Ει δε, ως Ἀστεριωι ηρεσε, το μη ποιημα, αλλ' αει
ον αγενητον ειναι, ουτως ερωτωσιν· ακουετω σαν ουχ απαξ, αλλα πολλακις, οτι, και
ο Υιος ουτω κατα ταυτην την εκδοχην αγενητος αν λεχθειη. Ουτε γαρ των γενητων,
ουτε ποιημα εστιν, αλλα και αιδιως συνεστι τωι Πατρι, ωσπερ και ηδη δεδεικται, καν
πολλακις μεταβαλλωνται, ινα μονον κατα του Κυριου λεγωσιν, Ἐξ ουκ οντων εστι,
και, Ουκ ην, πριν γεννηθηι. Παντων δη ουν εκπιπτοντες, εαν και εκεινο θελησωσι
 
 
 
 

18

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λοιπον ερωταιν κατα το υπαρ χον μεν, μητε δε γεννηθεν εκ τινος, μητε εχον εαυ του
πατερα· ακουσονται μεν και παρ' ημων τον ουτω σημαινομενον ενα και μονον
αγενητον ειναι τον Πατερα, ουδεν δε πλεον εξουσιν εκ του τοιαυτα ακου ειν αυτους.
Ουδε γαρ το ουτως αγενητον λεγεσθαι τον Θεον δεικνυσι γενητον ειναι τον Υιον,
δηλου οντος κατα τας προειρημενας αποδειξεις τοιουτον ειναι τον Λογον, οιος εστιν
ο γεννησας αυτον. Ουκ ουν ει αγενητος ο Θεος, ου γενητη, αλλα γεν νημα εστιν η
τουτου εικων, ητις εστιν ο Λογος αυτου και η Σοφια. Ποια γαρ εμφερεια τωι γενητωι
προς το αγενητον; Παλιν γαρ τα αυτα λεγειν ουκ οκνητεον· επει ει ομοιον το
γενητον τωι αγενητωι θελουσιν, ως τον ορωντα τουτο βλεπειν εκεινο, ου μακραν
εισιν ειπειν, οτι και το αγενητον και κτισματων εστιν εικων, και λοιπον πεφυρται
παντα παρ' αυτοις, γενητων μεν εξισωσις προς το αγενητον, αγενητου δε καθαιρεσις
μετρουμενου προς τα ποιηματα, 26.77 ινα μονον τον Υιον εν τοις ποιημασι
καταγαγω σιν. Ἀλλ' ουδε αυτους οιμαι θελησαι λεγειν ετι τα τοιαυτα, εαν Ἀστεριωι
γε τωι σοφιστηι πειθωνται. Ἐκεινος γαρ, καιπερ σπουδαζων συνηγορειν τηι Ἀρειανηι
αιρεσει, και λεγων εν ειναι το αγενητον, τα εναντια τουτοις αντιφθεγγεται, λεγων
και την σοφιαν του Θεου αγενητον και αναρχον ειναι, και εστι μερος, ων εγραψε,
ταυτα· «Ουκ ειπεν ο μακαριος Παυλος, Χριστον κηρυσσειν την του Θεου δυναμιν, η
την του Θεου σοφιαν, αλλα διχα της προσθηκης, δυναμιν Θεου και Θεου σοφιαν, αλ
λην μεν ειναι την ιδιαν αυτου του Θεου δυναμιν, την εμφυτον αυτου και
συνυπαρχουσαν αυτωι αγενητως κηρυσσων.» Και παλιν μετ' ολιγα· «Καιτοι γε η μεν
αΐδιος αυτου δυναμις και σοφια, ην αναρχον τε και αγενητον οι της αληθειας
αποφαινονται λογισμοι, μια αν ειη δηπουθεν και αυτη.» Ει γαρ και μη κα λως
νοησας το του Ἀποστολου ρητον, ενομισεν ειναι δυο σοφιας, αλλ' ομως
συνυπαρχουσαν αυτωι αγενητον σοφιαν ειρηκως, ουκετι εν το αγενητον, αλλα και
ετερον εφησεν αγενητον ειναι συν αυτωι. Το γαρ συνυπαρχον ουχ εαυτωι αλλ' ετερωι
συνυπαρ χει. Ἢ τοινυν Ἀστεριωι πειθομενοι, μηκετι ερωτατωσαν, Ἓν το αγενητον, η
δυω; ινα μη ως αμφιβαλλοντες μαχωνται προς εκεινον· η ει εναντιουν ται κακεινωι
μη επερειδεσθωσαν αυτου τωι συνταγμα τιωι, ινα μη αλληλους δακνοντες υπο
αλληλων αναλωθωσι. Και ταυτα μεν δι' ολιγων προς την αμα θιαν αυτων ειρησθω.
Προς δε γε την πανουργον αυ των προαιρεσιν τι τοσουτον αν τις ειποι; Τις αυ τους
ουκ αν ουτως μαινομενους μισησειε δικαιως; Ἐπειδη γαρ ουκετι παῤρησιαν εχουσιν
εν τωι λεγειν, Ἐξ ουκ οντων, και, Ουκ ην, πριν γεννηθηι, επενοησαν εαυτοις την του
αγενητου λεξιν, ινα τον Υιον γενητον παρα τοις ακεραιοις λεγοντες, αυτα παλιν
εκεινα τα ρηματα, το Ἐξ ουκ οντων, και το Ουκ ην 26.80 ποτε, σημαινωσιν· εν γαρ
τουτοις τα γενητα και τα κτισματα σημαινονται. Ἔδει ουν, ειπερ θαῤρουσιν οις
λεγουσι, του τοις και επιμενειν, και μη ποικιλως μεταποιειν εαυ τους. Ἀλλ' ου
θελουσι, νομιζοντες ευχερως απαντα δυνασθαι, εαν τωι ονοματι τουτωι σκεποντες
την αιρεσιν προβαλωνται το αγενητον· και γαρ και αυτο το του αγενητου λεξειδιον
ου προς τον Υιον εχει την σημασιαν, καν ουτοι γογγυζωσιν, αλλα προς τα γενητα·
και ομοιον αν τις ιδοι τουτου το, Παντοκρατωρ, και το, Κυριος των δυναμεων. Ει γαρ
των παντων ο Πατηρ δια του Λογου κρατει, και κυριευει, και την βασιλειαν του
Πατρος βασιλευει ο Υιος, και το κρατος παντων εχει, ως Λογος και ως εικων του
Πατρος· ευδηλον ως ουδε ωδε τοις πασι συν αριθμειται ο Υιος, ουδε δι' αυτον
λεγεται Παντοκρα τωρ και Κυριος, αλλα δια τα δι' Υιου γενομενα, ων και κρατει και
κυριευει δια του Λογου. Και το αγενητον αρα ου δια τον Υιον, αλλα δια τα δι' Υιου
γενομενα σημαινεται· και καλως, οτι ουκ εστιν ως τα γενητα ο Θεος, αλλα και
τουτων κτιστης δια του Υιου και δημιουργος εστιν. Ὥσπερ δε το αγενητον, προς τα
 
 
 
 

19

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενητα σημαινεται, ουτως και το Πα τηρ δηλωτικον εστι του Υιου· και ο μεν ποιητην
και δημιουργον και αγενητον ονομαζων τον Θεον τα κτισματα και τα γενητα βλεπει
και καταλαμβανει· ο δε τον Θεον Πατερα καλων, ευθυς τον Υιον νοει και θεωρει. ∆ιο
και θαυμασειεν αν τις αυτων την επ' ασεβειαι φιλονεικιαν, οτι, καιτοι και του
ονοματος του αγενητου καλην εχοντος την προειρημενην δια νοιαν, και δυναμενου
μετ' ευσεβειας ονομαζεσθαι, αυτοι κατα την ιδιαν αιρεσιν προφερουσιν επ' ατιμιαι
του Υιου, ουκ αναγνοντες οτι ο τιμων τον Υιον τιμαι τον Πατερα, και ο τον Υιον
ατιμαζων ατιμαζει τον Πατερα. Ει γαρ ολως αυτοις ευφημιας και της εις τον Πατερα
τιμης εμελεν, εδει μαλλον, και τουτο βελτιον και μειζον ην, Πατερα τον Θεον
ειδεναι τε και λεγειν αυτους, η εκεινως νομαζειν αυτον. Λε γοντες μεν γαρ εκεινοι
τον Θεον αγενητον, εκ των γενομενων εργων αυτον, καθαπερ ειρηται, ποιη την
μονον και δημιουργον λεγουσι, νομιζοντες, οτι 26.81 και τον Λογον ποιημα εκ
τουτου σημαινειν δυνανται κατα την ιδιαν ηδονην· ο δε τον Θεον Πατερα λεγων, εκ
του Υιου τουτον σημαινει, ουκ αγνοων, οτι, Υιου οντος, εξ αναγκης δια του Υιου τα
γενητα παντα εκτισθη. Και ουτοι μεν αγενητον λεγοντες, μο νον εκ των εργων
σημαινουσιν αυτον, και ουκ ισασι και αυτοι τον Υιον, ωσπερ Ἕλληνες· ο δε Πατερα
λεγων τον Θεον εκ του Λογου σημαινει τουτον. Ειδως δε τον Λογον, οιδεν αυτον
δημιουργον οντα, και καταλαμβανει οτι δι' αυτου τα παντα γε γονεν. Ουκουν
ευσεβεστερον και αληθες αν ειη μαλ λον τον Θεον εκ του Υιου σημαινειν και Πατερα
λε γειν, η εκ μονων των εργων ονομαζειν και λε γειν αυτον αγενητον. Τουτο μεν
γαρ μονον εκαστον, καθαπερ ειπον, και κοινηι παντα τα εκ του βουλημα τος του
Θεου δια του Λογου γενομενα εργα σημαινει· το δε Πατηρ εφ' Υιου μονον σημαινεται
και ισταται. Ὅσωι δε ο Λογος των γενητων διαφερει, τοσουτωι και πλειον το λεγειν
τον Θεον Πατερα του λεγειν αγενητον διαφεροι αν. Και γαρ τουτο μεν αγραπτον και
υποπτον ατε ποικιλην εχον εστι την σημασιαν, ωστε του ερωτωμενου περι αυτου εις
πολλα την διανοιαν περιφερεσθαι· το δε Πατηρ απλουν και εγγραφον, και
αληθεστερον, και σημαινον μονον τον Υιον εστι. Και το μεν αγενητον, παρ'
Ἑλληνων ευρηται των μη γινωσκοντων τον Υιον· το δε Πατηρ παρα του Κυριου
ημων εγνωσθη και κεχαρισται. Και γαρ ειδως αυτος τινος εστιν Υιος, ελεγεν· Ἐγω εν
τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι εστι· και, Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατε ρα· και,
Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν. και ουδα μου φαινεται τον Πατερα καλων αγενητον
αυτος· αλλα και ημας ευχεσθαι διδασκων ουκ ειπεν· Ὅταν δε προσευχεσθε λεγετε,
Θεε αγενητε· αλλα μαλ λον· Ὅταν δε προσευχεσθε, λεγετε, Πατερ ημων, ο εν τοις
ουρανοις. Και το κεφαλαιον δε της πιστεως ημων εις τουτο συντεινειν ηθελησε,
κελευσας ημας βαπτιζεσθαι ουκ εις ονομα αγενητου, 26.84 και γενητου, ουδε εις
ονομα κτιστου και κτισμα τος, αλλ' εις ονομα Πατρος και Υιου, και αγιου Πνευματος.
Ουτω γαρ τελειουμενοι και ημεις εκ ποιηματων οντες, υιοποιουμεθα λοιπον, και το
του Πατρος δε ονομα λεγοντες, επιγινωσκομεν εκ του ονοματος τουτου και τον εν
αυτωι τωι Πατρι Λογον. Ματαιος αρα και η περι της του αγενητου λεξεως επι χειρησις
αυτων δεδεικται, και μηδεν πλειον εχουσα η μονην φαντασιαν. Περι δε του λεγειν
αυτους ει τρεπτος εστιν ο Λογος, περιττον εστι περι τουτου ζητειν· αρκει γαρ, και
μονον εγγραψαντα με τα παρ' αυτων λεγο μενα, δειξαι το τολμηρον της ασεβειας
αυτων. Ἔστι γαρ ταυτα α ως ερωτωντες φλυαρουσιν· «Αυτεξου σιος εστιν η ουκ
εστι; Προαιρεσει κατα το αυτ εξουσιον καλος εστι, και δυναται, εαν θελησηι, τρα
πηναι, τρεπτης ων φυσεως· η ως λιθος και ξυλον, ουκ εχει την προαιρεσιν
ελευθεραν εις το κινεισθαι και ρεπειν εις εκατερα;» Της μεν ουν αιρεσεως αυ των
ουκ αλλοτριον εστι τοιαυτα λεγειν τε και φρο νειν· απαξ γαρ πλασαντες εαυτοις εξ
 
 
 
 

20

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουκ οντων Θεον και κτιστον Υιον, ακολουθως ως αρμοζοντα κτισματι τα τοιαυτα
και συνελεξαν εαυτοις ρη ματα· επειδη δε προς τους απο της Ἐκκλησιας δια
μαχομενοι, και ακουοντες παρ' αυτων περι του αλη θινου και μονου Λογου του
Πατρος, τοιαυτα περι αυ του φθεγγεσθαι τολμωσι, τις τουτου του δογματος
μιαρωτερον αν ιδοι; Τις τουτων και μονον ακουων, καν μη αντιλεγειν δυνηται, ου
ταραττεται, και την ακοην αποκλεισει, ξενιζομενος εφ' οις εκεινοι τε λα λουσι, και
αυτος καινων ακουει ρηματων, εχον των αυτοθεν και απ' αυτης της προφορας την
βλασ φημιαν; Ει γαρ τρεπτος και αλλοιουμενος εστιν ο Λογος, ποι αρα στησεται, και
ποιον αυτου το τελος εσται της επιδοσεως; η πως ομοιος τωι ατρεπτωι ο τρεπτος ειναι
δυνησεται; Πως δε ο τον τρεπτον εωρακως, εωρακεναι τον ατρεπτον νομισειεν; Ἐν
ποιαι δε αρα εαν γενηται καταστασει, δυνησεται τις τον Πατερα εν αυτωι βλεπειν;
δηλον γαρ, ως ουκ αει τις οψεται εν αυτωι τον Πατερα, δια το αει τρε πεσθαι τον
Υιον, και αλλοιουμενης αυτον ειναι φυ σεως. Ὁ μεν γαρ Πατηρ ατρεπτος και
αναλλοιωτος, και αει και ωσαυτως εχει, και ο αυτος εστιν· ο 26.85 δε Υιος ει κατ'
εκεινους τρεπτος, και ουκ αει ο αυ τος, αλλ' αει αλλοιουμενης φυσεως εστι, πως ο
τοι ουτος εικων του Πατρος ειναι δυναται, ουκ εχων το ομοιον της ατρεψιας; Πως δε
και ολως εν τωι Πατρι εστιν, αμφιβολον εχων την προαιρεσιν; Ταχα δε και τρεπτος
ων, και καθ' ημεραν προκοπτων, ουπω τελειος εστιν. Ἀλλ' η μεν τοιαυτη των
Ἀρειανων οιχεσθω μανια, η δε αληθεια λαμπετω, και δεικνυτω τουτους
παραφρονουντας. Πως γαρ ου τελειος, ο ισος Θεωι; Ἢ πως ουκ ατρεπτος, ο μετα του
Πα τρος εν ων, και της ουσιας ιδιος ων Υιος αυτου; Της δε ουσιας του Πατρος ουσης
ατρεπτου, ατρεπτον αν ειη και το εξ αυτης ιδιον γεννημα. Ει δε τουτου ουτως οντος,
του Λογου τροπην καταψευδονται, μαν θανετωσαν που τουτων ο λογος κινδυνευει·
εκ γαρ του καρπου και το δενδρον επιγινωσκεται· δια τουτο και ο εωρακως τον Υιον
εωρακε τον Πατερα, και η του Υιου γνωσις γνωσις εστι του Πατρος. Ουκουν
αναλλοιωτος η εικων του ατρεπτου Θεου αν ειη· Ἰησους γαρ Χριστος, χθες και
σημερον ο αυτος και εις τους αιωνας. Και ο μεν ∆αυιδ ψαλ λων περι αυτου φησι· Και
συ κατ' αρχας, Κυ ριε, την γην εθεμελιωσας, και εργα των χειρων σου εισιν οι
ουρανοι. Αυτοι απολουνται· συ δε διαμενεις, και παντες ως ιματιον παλαιωθησον
ται, και ωσει περιβολαιον ελιξεις αυτους, και αλλαγησονται. Συ δε ο αυτος ει, και τα
ετη σου ουκ εκλειψουσιν. Ὁ δε Κυριος αυτος περι εαυτου δια του προφητου λεγει·
Ἴδετε με, ιδετε οτι εγω ειμι, και, Ουκ ηλλοιωμαι. Ει γαρ και περι του Πατρος δυναται
λεγειν τις ειναι τουτο το σημαι νομενον, αλλα και τον Υιον αρμοζει τουτο λε γειν,
οτι μαλιστα γενομενος ανθρωπος δεικνυσι την ταυτοτητα και το ατρεπτον εαυτου
τοις νομιζουσι δια την σαρκα ηλλοιωσθαι αυτον, και ετερον τι γεγενησθαι.
Ἀξιοπιστοτεροι δε οι αγιοι και μαλλον ο Κυριος της των ασεβων κακονοιας. Και γαρ
κατα το ειρημενον αναγνωσμα της υμνωιδιας, παν των των γενητων και πασης της
κτισεως, δια της ουρανου και γης σημασιας, τρεπτην και αλλοιωτην η Γραφη την
φυσιν λεγουσα, και τον Υιον υπεξαι ρουσα τουτων, δεικνυσι μηδολως γενητον
αυτον ειναι, αλλα και μαλλον αυτον αλλοιουντα τα αλλα, και μη αλλοιουμενον
αυτον διδασκει, δι' ων φησι· 26.88 Συ δε ο αυτος ει, και τα ετη σου ουκ εκλειψουσι.
Και εικοτως γε· τα μεν γαρ γενητα εξ ουκ ον των οντα, και ουκ οντα πριν γενηται,
ολως οτι ουκ οντα γινεται, αλλοιουμενην εχει την φυσιν· ο δε Υιος, εκ του Πατρος
ων, και της ουσιας αυτου ιδιος, αναλ λοιωτος και ατρεπτος εστιν, ως αυτος ο Πατηρ.
Ου γαρ θεμις ειπειν εκ της ουσιας της ατρεπτου τρεπτον γεννασθαι Λογον και
αλλοιουμενην σοφιαν. Πως γαρ ετι Λογος, ει τρεπτος εστιν; η πως ετι σο φια το
αλλοιουμενον; ει μη αρα ως εν ουσιαι συμβε βηκος, ουτως ειναι θελουσιν, ως εν
 
 
 
 

21

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιδιαζουσηι τινι ουσιαι συμβεβηκεναι τινα χαριν και εξιν αρετης, και κεκλησθαι
ταυτην ουτως Λογον, και Υιον και Σοφιαν, ωστε και αφαιρεισθαι και προστιθεσθαι
αυτηι δυνασθαι. Τοιαυτα γαρ φρονουντες πολλακις ειρηκα σιν. Ἀλλ' ουκ εστι
Χριστιανων η πιστις αυτη. Ου δε γαρ τουτο δεικνυσιν ειναι Λογον και Υιον αλη θως
Θεου, ουτε την σοφιαν αληθη σοφιαν. Το γαρ τρεπομενον και αλλοιουμενον, ουχ
ισταμενον δε εν ενι και τωι αυτωι, πως δυναται ειναι αληθες; Ὁ δε γε Κυριος λεγει·
Ἐγω ειμι η αληθεια· ει τοινυν ο Κυριος αυτος περι εαυτου τουτο λεγει, και το
ατρεπτον εαυτου δεικνυσιν, οι τε αγιοι μαθοντες τουτο μαρτυρουσιν, αλλα γαρ και
αι περι Θεου εν νοιαι τουτο ισασιν ευσεβες, ποθεν ταυτ' επενοησαν οι δυσσεβεις; Ἀπο
μεν ουν της καρδιας ως απο φθορας αυτα εξημεσαν. Ἐπειδη δε προφασιζονται τα
θεια λογια, και βιαζονται παρεξηγεισθαι ταυτα κατα τον ιδιον νουν, αναγκαιον
τοσουτον αποκρινασθαι τουτοις, οσον εκδικησαι τα ρητα και δειξαι ταυτα μεν ορθην
εχοντα την διανοιαν, εκεινους δε κακως φρονουντας. Φασι τοινυν, οτι γεγραπται
παρα μεν τωι Ἀποστολωι· ∆ιο και ο Θεος αυτον υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι
ονομα το υπερ παν ονομα, ινα εν τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμψηι επου ρανιων
και επιγειων, και καταχθονιων· παρα δε τωι ∆αυΐδ· ∆ια τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος
σου ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου. Ειτα επιφερουσιν ως σοφον τι
λεγοντες· Ει δια τουτο υψωθη, και χαριν ελαβε, και δια τουτο κεχρισται, μισθον της
προαιρεσεως ελαβε. Προαιρεσει δε πραξας, τρεπτης εστι παντως φυσεως. Ταυτα. ου
μονον ειπειν, αλλα και γραψαι τετολμηκασιν Ευσε 26.89 βιος τε και Ἄρειος, και οι
απ' αυτων δε λαλειν ουκ οκνουσι κατα μεσην την αγοραν, ουχ ορωντες οσην μανιαν
ο λογος αυτων εχει. Ει γαρ μισθον προαιρεσεως ελαβεν α εσχεν, ουκ αν εσχηκως
αυτα ει μη του δεομενου το εργον ενεδειξατο· εξ αρετης αρα και βελτιωσεως ταυτα
εσχηκως, εικοτως ελεχθη δια ταυτα και Υιος και Θεος, και ουκ εστιν αληθινος Υιος.
Το μεν γαρ εκ τινος κατα φυσιν αληθινον εστι γεννημα, οιος ην Ἰσαακ τωι Ἀβρααμ,
και Ἰωσηφτωι Ἰακωβ, και το απαυγασμα τωι ηλιωι· οι δε εξ αρε της και χαριτος
λεγομενοι μονον εισιν εχοντες αντι της φυσεως την εκ του λαβειν χαριν, και αλλοι
παρα το δοθεν αυτοις οντες, οιοι εισιν οι ανθρω ποι οι κατα μετοχην Πνευμα
λαβοντες, περι ων και ελεγεν· Υιους εγεννησα και υψωσα, αυτοι δε με ηθετησαν.
Ἀμελει επει μη κατα φυσιν ησαν υιοι, δια τουτο και τραπεντων αυτων αφηιρεθη το
Πνευμα, και απεκηρυχθησαν· και παλιν δε μετανοουντας αυ τους δεξεται, και διδους
το φως, παλιν υιους κα λεσει ο και κατα την αρχην Θεος ουτω την χαριν αυ τοις
δεδωκως. Ει τοινυν ουτω και τον Σωτηρα λεγουσι, δειχθησεται μητε αληθινος, μητε
Θεος, μητε Υιος, μητε ομοιος τωι Πατρι, μητε ολως του ειναι κατ' ου σιαν Πατερα
εχων τον Θεον, αλλα της δοθεισης αυτωι μονης χαριτος, του δε ειναι κατ' ουσιαν
κτιστην τον Θεον, καθ' ομοιοτητα των παντων, εχων. Τοιουτος δε ων, οιον ουτοι
λεγουσι, φανησεται μαλλον μηδε εξ αρχης εσχηκως το ονομα Υιος, ει γε τουτο των
ερ γων επαθλον εσχε και προκοπης, ουκ αλλης η της οτε γεγονεν ανθρωπος, και την
του δουλου μορφην ανελαβε. Τοτε γαρ εστιν, οτε γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου,
υπερυψωσθαι λεγεται, και χαριν ειληφεναι το ονομα, ινα εν τωι ονοματι Ἰησου
καμψηι παν γονυ. Τι ουν ην προ τουτου, ει νυν υψωθη, και νυν ηρξατο
προσκυνεισθαι, και νυν Υιος ελεχθη, οτε γεγονεν ανθρωπος; Φαινεται γαρ μηδεν
βελτιωσας αυτος την σαρκα, αλλα μαλλον αυ τος δι' αυτης βελτιωθεις, ει γε κατα
την κακονοιαν αυτων τοτε υψωθη και Υιος ελεχθη, οτε γεγονεν αν θρωπος. Τι ουν
ην προ τουτου; Παλιν γαρ αυτους ερωταιν αναγκη, ινα και το τελος της ασεβειας
αυτων θεωρηθηι. Ει γαρ εστιν ο Κυριος Θεος, Υιος, Λογος, ουκ ην δε ταυτα προ του
γενηται ανθρωπος· η αλλο τι ην παρα ταυτα, και υστερον τουτων εξ αρετης
 
 
 
 

22

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετεσχεν, ωσπερ ειπαμεν· η το ετερον, οπερ εις τας εκεινων κεφαλας τραπειη,
αναγκη λεγειν αυ τους, μηδε ειναι προ τουτου αυτον, αλλα το ολον αν θρωπον ειναι
φυσει, και μηδεν πλεον. Ἀλλ' ουκ εστι τουτο της Ἐκκλησιας, του δε Σαμοσατεως εστι
26.92 και των νυν Ἰουδαιων το φρονημα. ∆ια τι ουν τα εκεινων φρονουντες, ουχι
και ως Ἰουδαιοι περι τεμνονται, αλλ' υποκρινονται τον Χριστιανισμον, και προς
αυτον εχουσι την μαχην; Ει γαρ ουκ ην, η ην μεν, εβελτιωθη δε υστερον, πως δι'
αυτου γεγονε τα παντα, η πως εν τουτωι, ει γε μη τελειος ην, προσεχαιρεν ο Πατηρ;
Και αυτος δε, ει νυν εβελτιωθη, πως προ τουτου ηυφραινετο εν προσωπωι του
Πατρος; Πως δε, ει μετα τον θα νατον ελαβε το προσκυνεισθαι, φαινεται ο Ἀβρααμ
αυτον εν τηι σκηνηι προσκυνων και Μωσης εν τηι βατωι; και, ως ειδε ∆ανιηλ, μυριαι
μυριαδες και χι λιαι χιλιαδες ελειτουργουν αυτωι; Πως δε, ει νυν κατ' αυτους εσχε
την βελτιωσιν, της προ κοσμου και της υπερκοσμιου δοξης εαυτου μνημονευων
ελεγεν αυτος ο Υιος· ∆οξασον με συ, Πατερ, τηι δοξηι, ηι ειχον προ του τον κοσμον
ειναι παρα σοι. Ει δε νυν υψωθη κατ' αυτους, πως προ τουτου εκλι νεν ουρανους και
κατεβη· και παλιν· Ἔδωκεν ο Ὕψιστος φωνην αυτου; Ουκουν ει και προ του τον
κοσμον γενεσθαι την δοξαν ειχεν ο Υιος, και Κυριος της δοξης υψιστος τε ην, και εξ
ουρανου κατ εβη, και αει προσκυνητος εστιν, ουκ αρα καταβας εβελτιωθη, αλλα
μαλλον εβελτιωσεν αυτος τα δεο μενα βελτιωσεως· και ει του βελτιωσαι χαριν κατα
βεβηκεν, ουκ αρα μισθον εσχε το λεγεσθαι Υιος και Θεος, αλλα μαλλον αυτος
υιοποιησεν ημας τωι Πατρι, και εθεοποιησε τους ανθρωπους γενομενος αυτος
ανθρωπος. Ουκ αρα ανθρωπος ων, υστερον γεγονε Θεος· αλλα Θεος ων, υστερον
γεγονεν ανθρωπος, ινα μαλλον ημας θεοποιησηι. Ἐπει ει, οτε γεγονεν ανθρωπος,
τοτε Υιος και Θεος ελεχθη, προ δε του γενηται αν θρωπος, υιους ελεγε τους παλαι
λαους ο Θεος, και Μωσην ετιθει θεον του Φαραω, και επι πολλων η Γραφη φησιν, Ὁ
Θεος εστη εν συναγωγηι θεων· δηλον εστιν, ως μετ' αυτους και Υιος και Θεος ουτος
ελεχθη. Πως ουν παντα δι' αυτου, και αυτος εστι προ παντων; Ἢ πως πρωτοτοκος
πασης της κτισεως, εχων τους προ εαυτου κληθεντας υιους και θεους; Πως δε οι
μετοχοι πρωτοι ου μετ εχουσι Λογου; ουκ εστιν αληθης αυτη δοξα· παρευ ρεσις εστι
των νυν ιουδαιζοντων. Πως γαρ 26.93 ολως δυνανται τινες επιγνωναι Πατερα τον
Θεον; ουτε γαρ υιοθεσια γενοιτ' αν χωρις του αλη θινου Υιου, λεγοντος αυτου·
Ουδεις επιγινωσκει τον Πατερα, ει μη ο Υιος, και ωι αν ο Υιος αποκαλυψηι. Πως δε και
θεοποιησις γενοιτ' αν χωρις του Λογου, και προ αυτου, καιτοι λεγοντος αυτου προς
τους αδελφους τουτων Ἰουδαιους, Ει εκεινους θεους ειπε, προς ους ο Λογος του Θεου
εγενετο; Ει δε παντες οσοι υιοι τε και θεοι εκληθησαν, ειτε επι γης, ειτε εν ουρανοις,
δια του Λογου υιοποιηθη σαν και εθεοποιηθησαν, αυτος δε ο Υιος εστιν ο Λογος·
δηλον οτι δι' αυτου μεν οι παν τες, αυτος δε προ παντων, μαλλον δε μονον αυτος
αληθινος Υιος, και μονος εκ του αληθινου Θεου Θεος αληθινος εστιν, ου μισθον
αρετης ταυτα λαβων, ουδε αλλος ων παρα ταυτα, αλλα φυσει κατ' ουσιαν ων ταυτα.
Γεννημα γαρ της του Πατρος ουσιας υπαρχει, ωστε μηδενα αμφιβαλλειν, οτι καθ'
ομοιο τητα του ατρεπτου Πατρος ατρεπτος εστι και ο Λογος. Τεως μεν ουν, ταις περι
του Υιου εννοιαις χρω μενοι, ουτως προς τας αλογους αυτων επινοιας, ως δε δωκεν
αυτος ο Κυριος, απηντησαμεν· καλον δε και τα θεια λογια παραθεσθαι λοιπον, ιν' ετι
και πλειον του μεν Υιου το ατρεπτον αποδειχθηι, και η αναλλοιωτος αυτου πατρικη
φυσις, τουτων δε η κα κοφροσυνη. Γραφων τοινυν Φιλιππησιοις ο Ἀποστο λος φησι·
Τουτο φρονεισθω εν υμιν, ο και εν Χριστωι Ἰησου, ος εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ
αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυ τον εκενωσε μορφην δουλου λαβων,
εν ομοιω ματι ανθρωπων γενομενος, και σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος.
 
 
 
 

23

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐταπεινωσεν εαυτον, γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου, θανατου δε σταυρου. ∆ιο
και ο Θεος αυτον υπερυψωσε, και εχαρι σατο αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα, ινα εν
τωι ονοματι Ἰησου παν γονυ καμψηι επουρανιων, και επιγειων, και καταχθονιων, και
πασα γλωσσα εξομολογησηται, οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος. Τι
τουτου λευ κοτερον και αποδεικτικωτερον γενοιτο αν; Ου γαρ εξ ελαττονων
βελτιων γεγονεν· αλλα μαλλον Θεος υπαρχων την δουλου μορφην ελαβε, και εν τωι
λαβειν, ουκ εβελτιωθη, αλλ' εταπεινωσεν εαυτον. Που τοινυν εν τουτοις μισθος της
αρετης, η ποια προκοπη και βελτιωσις εν ταπεινωσει; Ει γαρ Θεος 26.96 ων, γεγονεν
ανθρωπος, και, εξ υψους καταβας, λε γεται υψουσθαι, που υψουται Θεος ων; ∆ηλου
οντος παλιν τουτου, οτι, του Θεου υψιστου οντος, εξ αναγκης ειναι δει και τον
τουτου Λογον υψιστον. Που ουν πλειον ειχεν υψωθηναι ο εν τωι Πατρι ων, και
ομοιος κατα παντα του Πατρος; Ουκουν πασης προσ θηκης απροσδεης εστι, και ουκ
εστιν, ως υπονοουσιν οι Ἀρειανοι. Ει γαρ δια το υψωθηναι καταβεβηκεν ο Λογος, και
ταυτα γεγραπται· τις χρεια ην ολως και ταπεινωσαι εαυτον, ινα τουτο ζητησηι λαβειν
οπερ ειχε; Ποιαν δε και χαριν ελαβεν ο της χαριτος δοτηρ; Ἢ πως ελαβε το ονομα εις
το προσκυνεισθαι, ο αει εν τωι ονοματι αυτου προσκυνουμενος; Και πριν γενηται
γουν ανθρωπος, παρακαλουσιν οι αγιοι· Ὁ Θεος, εν τωι ονοματι σου σωσον με. Και
παλιν· Ουτοι εν αρμασι, και ουτοι εν ιπποις, ημεις δε εν ονοματι Κυριου Θεου ημων
μεγαλυνθησο μεθα· και υπο μεν των πατριαρχων προσεκυνειτο· περι δε των
αγγελων γεγραπται· Και προσκυνησα τωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου. Ει δε και ως
ψαλλει ∆αυιδ εν τωι εβδομη κοστωι πρωτωι ψαλμωι· Προ του ηλιου διαμενει το ονομα
αυτου, και προ της σεληνης εις γενεας γενεων· πως ελαμβανεν ο ειχεν αει, και πριν
λαβειν νυν αυτο; Ἢ πως υψουται, ο και πριν υψωθηναι υψιστος ων; Ἢ πως ελαβε
το προσκυνεισθαι, ο και, πριν τουτο νυν λαβειν, αει προσκυνουμενος; Ουκ εστιν
αινιγμα, αλλα μυστηριον θειον· Ἐν αρχηι ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον,
και Θεος ην ο Λογος· δι' ημας δε υστερον ουτος ο Λογος σαρξ εγενετο· και το
λεγομενον νυν, υπερυψωσεν, ου την ουσιαν του Λογου υψουμενην σημαινει· ην γαρ
αει και εστιν ισα Θεωι· αλλα της ανθρωποτητος εστιν η υψωσις. Ου πριν γουν ειρηται
ταυτα, ει μη οτε γεγονε σαρξ ο Λογος, ινα γενητα φανερον, οτι το, εταπεινωσε, και
το, υπερυψωσεν επι του ανθρωπινου λεγεται· ου γαρ εστι το ταπει νον, τουτου και
το υψωθηναι αν ειη· και ει δια την προσληψιν της σαρκος το, εταπεινωσε,
γεγραπται, δηλον εστιν, οτι και το, υπερυψωσε, δι' αυτην εστι. Τουτου γαρ ην ενδεης
ο ανθρωπος δια το ταπεινον της σαρκος και του θανατου. Ἐπει ουν εικων ων του
Πατρος, και αθανατος ων ο Λογος, ελαβε την του δουλου μορφην, και υπεμεινε δι'
ημας ως ανθρω πος εν τηι εαυτου σαρκι τον θανατον, ιν' ουτως εαυτον υπερ ημων
δια του θανατου προσενεγκηι τωι 26.97 Πατρι· δια τουτο και ως ανθρωπος δι' ημας και
υπερ ημων λεγεται υπερυψουσθαι, ιν' ωσπερ τωι θα νατωι αυτου παντες ημεις
απεθανομεν εν Χριστωι, ουτως, εν αυτωι τωι Χριστωι παλιν ημεις υπερυγωθω μεν, εκ
τε των νεκρων εγειρομενοι, και εις ουρανους ανερχομενοι, ενθα προδρομος υπερ
ημων εισηλθεν Ἰησους, ουκ εις αντιτυπα των αληθινων, αλλ' εις αυτον τον ουρανον
νυν εμφανισθηναι τωι προσωπωι του Θεου υπερ ημων. Ει δε νυν υπερ ημων εις αυτον
τον ουρανον εισηλθεν ο Χριστος, και τοι και προ τουτου και αει Κυριος ων και
δημιουρ γος των ουρανων· υπερ ημων αρα και το υψω θηναι νυν γεγραπται. Και
ωσπερ αυτος παντας αγια ζων, λεγει παλιν τωι Πατρι εαυτον υπερ ημων αγια ζειν,
ουχ ινα αγιος ο Λογος γενηται, αλλ' ινα αυτος εν εαυτωι αγιασηι παντας ημας· ουτως
αρα και το νυν λεγομενον, υπερυψωσεν αυτον, ουχ ινα αυτος υψω θηι· υψιστος γαρ
εστιν· αλλ' ινα αυτος μεν υπερ ημων δικαιοσυνη γενηται, ημεις δε υψωθωμεν εν
 
 
 
 

24

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι, και εις τας πυλας εισελθωμεν των ουρα νων, ας αυτος παλιν υπερ ημων
ανεωιξε, λεγοντων των προτρεχοντων· Ἄρατε πυλας, οι αρχοντες, υμων, και
επαρθητε, πυλαι αιωνιοι, και εισελευ σεται ο βασιλευς της δοξης. Και ωδε γαρ ουκ
αυτωι ησαν αι πυλαι κεκλεισμεναι Κυριωι και ποιητηι των παντων οντι, αλλα δι' ημας
και τουτο γεγρα πται, οις ην η θυρα κεκλεισμενη του παραδεισου. ∆ιο και
ανθρωπινως μεν, δι' ην εφορει σαρκα, λεγεται περι αυτου το, Ἄρατε πυλας· και το,
Εισ ελευσεται, ως ανθρωπου εισερχομενου· θεικως δε παλιν περι αυτου λεγεται,
επειδη και Θεος εστιν ο Λογος, οτι ουτος εστιν ο Κυριος και ο βασι λευς της δοξης.
Την δε τοιαυτην εις ημας γενομε νην υψωσιν προανεφωνει το Πνευμα εν
ογδοηκοστωι ογδοωι ψαλμωι λεγον· Και εν τηι δικαιοσυνηι σου υψωθησονται, οτι το
καυχημα της δυναμεως αυτων ει συ. Ει δε δικαιοσυνη εστιν ο Υιος, ουκ αρα αυτος
εστιν ως ενδεης υψουμενος, αλλ' ημεις εσμεν οι εν τηι δικαιοσυνηι υψουμενοι, ητις
εστιν αυτος. Και γαρ και το, εχαρισατο αυτωι, ου δι' αυτον τον Λογον γεγραπται· ην
γαρ παλιν, και πριν αν θρωπος γενηται, προσκυνουμενος, ωσπερ ειπομεν, υπο τε
των αγγελων και πασης της κτισεως, κατα την πατρικην ιδιοτητα· αλλα δι' ημας και
υπερ ημων τουτο παλιν περι αυτου γεγραπται. Ὥσπερ
26.100 γαρ, ως ανθρωπος, ο Χριστος απεθανε και υψωθη· ουτως, ως ανθρωπος,
λεγεται λαμβανειν οπερ ειχεν αει ως Θεος, ινα εις ημας φθασηι και η τοιαυτη δο
θεισα χαρις. Ου γαρ ηλαττωθη ο Λογος σωμα λαβων, ινα και χαριν ζητησηι λαβειν,
αλλα μαλλον και εθεο ποιησεν οπερ ενεδυσατο, και πλεον εχαρισατο τωι γενει των
ανθρωπων τουτο. Ὥσπερ γαρ αει προσ εκυνειτο Λογος ων και εν μορφηι Θεου
υπαρχων· ουτως ο αυτος ων και ανθρωπος γενομενος, κληθεις τε Ἰησους, ουδεν
ηττον εχει πασαν υπο ποδα την κτισιν, και εν τωι ονοματι τουτωι τα γονατα καμ
πτουσαν αυτωι, και εξομολογουμενην οτι και το γε νεσθαι σαρκα τον Λογον, και
θανατον υπομειναι σαρκι, ουκ επ' αδοξιαι της θεοτητος αυτου γεγονεν, αλλ' εις
δοξαν Θεου Πατρος. ∆οξα δε Πατρος εστι τον γενομενον ανθρωπον και απολομενον
ευρεθηναι, και νεκρωθεντα ζωοποιηθηναι, και ναον γενεσθαι Θεου. Και γαρ και των
εν ουρανοις δυναμεων, αγγελων τε και αρχαγγελων αει μεν προσκυνουντων αυ τον,
προσκυνουντων δε και νυν εν τωι ονοματι Ἰησου τον Κυριον, ημων εστιν αυτη η
χαρις και υπερυψωσις, οτι τε και ανθρωπος γενομενος, προσκυνειται ο του Θεου
Υιος, και ου ξενισθησονται αι ουρανιοι δυναμεις βλεπουσαι τους συσσωμους εκεινου
παντας ημας εισαγομενους εις τας χωρας αυτων. Ἄλλως δε ουκ αν εγεγονει τουτο, ει
μη ο εν μορφηι Θεου υπαρ χων ειληφει δουλου μορφην, και ταπεινωσας ην εαυτον,
μεχρι θανατου συγχωρησας φθασαι το σωμα. Ἰδου γουν το νομιζομενον παρα
ανθρωποις μωρον του Θεου δια τον σταυρον γεγονε παντων εντιμοτερον. Ἡ μεν γαρ
αναστασις ημων εν αυτωι αποκειται· ουκετι δε μονος ο Ἰσραηλ, αλλα και παντα τα
εθνη λοιπον, ως προειρηκεν ο προφητης, τα μεν ειδωλα εαυτων καταλιμπανουσι,
τον δε αληθινον Θεον τον του Χριστου Πατερα επιγινωσκουσι· και η μεν των
δαιμονων φαντασια κατηργηται, μονος δε ο οντως Θεος εν τωι ονοματι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου προσκυνειται. Το δε και εν σωματι γενομε νον τον Κυριον και
κληθεντα Ἰησουν προσκυνει σθαι, πιστευεσθαι τε αυτον Υιον Θεου, και δι' αυτου
επιγινωσκεσθαι τον Πατερα, δηλον αν ειη, καθαπερ ειρηται, οτι ουχ ο Λογος, ηι
Λογος εστιν, ελαβε την τοιαυτην χαριν, αλλ' ημεις. ∆ια γαρ την προς το σωμα αυτου
συγγενειαν ναος Θεου γεγοναμεν και ημεις, και υιοι Θεου λοιπον πεποιημεθα, ωστε
και εν ημιν ηδη προσκυνεισθαι τον Κυριον, και τους ορων τας απαγγελλειν, ως ο
Ἀποστολος ειρηκεν, οτι οντως 26.101 ο Θεος εν τουτοις εστι· καθαπερ και ο Ἰωαννης
εν μεν τωι Ευαγγελιωι φησιν· Ὅσοι δε ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα
 
 
 
 

25

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεου γενε σθαι· εν δε τηι Ἐπιστοληι γραφει· Ἐν τουτωι γινωσκομεν, οτι μενει εν υμιν,
εκ του πνευματος αυ του, ου εδωκεν ημιν. Γνωρισμα δε εστι και τουτο της εις ημας
παρ' αυτου γενομενης αγαθοτητος, οτι ημεις μεν υψωθημεν, δια το εν ημιν ειναι τον
υψι στον Κυριον, και δι' ημας η χαρις διδοται, δια το γενεσθαι ως ημας ανθρωπον
τον χορηγουντα την χαριν Κυριον· αυτος δε ο Σωτηρ εταπεινωσεν εαυτον εν τωι
λαβειν το ταπεινον ημων σωμα· δουλου τε μορφην ελαβεν, ενδυσαμενος την
δουλωθεισαν σαρκα τηι αμαρτιαι. Και αυτος μεν ουδεν παρ' ημων εις βελτιωσιν
εσχηκεν· ανενδεης γαρ εστι και πληρης ο του Θεου Λογος· ημεις δε παρ' αυτου μαλ
λον εβελτιωθημεν. Αυτος γαρ εστι το φως, ο φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον εις
τον κοσμον. Και ματην επερειδονται οι Ἀρειανοι τωι, διο, συνδεσμωι, δια το λεγειν
τον Παυλον· ∆ιο και ο Θεος αυτον υπερ υψωσεν. Ου γαρ αθλον αρετης, ουδε
βελτιωσιν προκοπης αυτου σημαινων ελεγεν, αλλα το αιτιον της εις ημας γενομενης
υψωσεως. Τι δε τουτο εστιν η τον εν μορφηι Θεου υπαρχοντα, και ευγενους Πατρος
Υιον, ταπεινωσαι εαυτον και δουλον ανθ' ημων και υπερ, ημων γενεσθαι; Ει γαρ μη
ανθρωπος ο Κυριος εγεγονει, ουκ αν ημεις απο αμαρτιων λυτρωθεντες εκ νεκρων
ανεστημεν, αλλ' εμενομεν υπο γην νεκροι· ουδ' αν υψωθημεν εις ουρανους, αλλ'
εκειμεθα εν τωι ᾅδηι. ∆ι' ημας αρα και υπερ ημων εστι το λεγομενον υπερυψωσε, και,
εχαρισατο. Τοιαυτην μεν ουν ηγουμαι την διανοιαν του ρητου και μαλα
εκκλησιαστικην ουσαν. Και δευτερον δε ομως τις επιχειρησειεν εις το ρητον, εκ
παραλλη λου λεγων τα αυτα· οτι ου τον Λογον αυτον, ηι Λογος εστιν, υψουσθαι
σημαινει· εστι γαρ, ως προειρηται μικρωι προσθεν, υψιστος και ομοιος ων τωι Πα τρι·
αλλα δια την ενανθρωπησιν αυτου της εκ νεκρων αναστασεως εστι δηλωτικον το
ρητον. Λεγων γουν, εταπεινωσεν εαυτον μεχρι θανατου, ευθυς επ ηγαγε το, δια
τουτο υπερυψωσε· δειξαι θελων, οτι, ει και ως ανθρωπος λεγεται τεθνηκεναι, αλλ'
ως ζωη ων υψωθη τηι αναστασει· Ὁ γαρ καταβας, αυτος εστι και ο αναστας. Κατεβη
γαρ σωματικως· ανεστη δε, οτι Θεος ην αυτος εν σωματι. Και τουτο παλιν εστιν ου
χαριν επηγαγε τηι διανοιαι ταυτηι τον, διο, συνδεσμον, ου μισθον αρετης ουδε προκο
26.104 πης, αλλ' αιτιας δηλωτικον, δι' ην η αναστασις γε γονε· και δι' ην αιτιαν οι
μεν αλλοι ανθρωποι απο Ἀδαμ και μεχρι νυν απεθανον και εμειναν νε κροι, ουτος δε
μονος ολοκληρος εκ νεκρων ανεστη. Ἡ δε αιτια αυτη εστιν, ην αυτος προειρηκεν,
οτι, Θεος ων, ανθρωπος γεγονεν. Οι μεν γαρ αλλοι παντες ανθρωποι μονον εξ Ἀδαμ
οντες απεθανον, και τον θανατον ειχον βασιλευοντα κατ' αυτων· ουτος δε ο
δευτερος ανθρωπος εξ ουρανου εστιν· ο γαρ Λογος σαρξ εγενετο. Και λεγεται ο
τοιουτος ανθρω πος εξ ουρανου και επουρανιος, δια το εξ ουρανου καταβεβηκεναι
τον Λογον· διο ουδε κεκρατηται υπο του θανατου. Ει γαρ και εταπεινωσεν εαυτον,
συγχωρησας μεχρι θανατου φθασαι το ιδιον εαυτου σωμα, δια το ειναι αυτο
δεκτικον θανατου· αλλ' εκ γης υπερυψωθη, δια το ειναι αυτον εν σωματι Υιον του
Θεου. Ἴσον γουν εστι το ενταυθα λεγομενον· ∆ιο και ο Θεος αυτον υπερυψωσε· τωι
λεγομενωι εν ταις Πραξεσι παρα του Πετρου· Ὃν ο Θεος ανεστησε, λυσας τας ωδινας
του θανατου, καθοτι ουκ ην δυνατον κρατεισθαι αυτον υπ' αυτου. Ὡς γαρ παρα τωι
Παυλωι γεγραπται· Ἐπειδη, εν μορφηι Θεου ων, γεγονεν ανθρωπος, και εταπεινωσεν
εαυτον μεχρι θανατου, διο και ο Θεος υπερυψωσεν αυτον· ουτως και παρα του
Πετρου λεγεται· Ὅτι, επειδη Θεος ων γεγονεν ανθρωπος, τα δε σημεια και τα τερατα
απεδειξεν αυτον και τοις ορωσι Θεον· δια τουτο δυνατον ουκ ην κρατεισθαι αυτον
υπο του θα νατου. Ἀνθρωπωι δε δυνατον ουκ ην τουτο κατορθωσαι· ιδιον γαρ των
ανθρωπων ο θανατος· δια τουτο Θεος ων ο Λογος γεγονε σαρξ, ινα, θανατω θεις
σαρκι, ζωοποιησηι παντας τηι εαυτου δυναμει. Ἐπειδη δε αυτος λεγεται υψωσθαι, και
 
 
 
 

26

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτι ο Θεος αυτωι εχαρισατο, και νομιζουσιν οι αιρετικοι ελαττωμα ειναι η παθος της
του Λογου ουσιας, αναγκαιον ειπειν πως και ταυτα λεγεται. Ὑψωσθαι γαρ λεγεται
αυτος απο των κατωτερων μερων της γης, επει και αυτου λεγεται ο θανατος ειναι.
Αυτου δε λεγεται αμφοτερα, επειδη αυτου ην, και ουχ ετε ρου σωμα το υψωθεν απο
τε των νεκρων και εις ουρανους αναληφθεν. Αυτου δε παλιν οντος του σω ματος,
και ουκ οντος εκτος αυτου του Λογου, εικοτως υψουμενου του σωματος, αυτος ως
ανθρωπος, δια το σωμα υψουσθαι λεγεται. Ει μεν ουν ου γεγονεν 26.105 ανθρωπος,
μη λεγεσθω περι αυτου ταυτα· ει δε ο Λογος γεγονε σαρξ, αναγκη ως περι ανθρωπου
λεγε σθαι αυτου την τε αναστασιν και την υψωσιν, ιν' ο μεν θανατος λεγομενος
αυτου λυτρον ηι της των ανθρωπων αμαρτιας και καταργησις του θανατου· η δε
αναστασις και η υψωσις βεβαια δι' αυτον εις ημας διαμενηι. Ἐπ' αμφοτερων δε
ειρηκεν· Ὁ Θεος αυτον υπερυψωσε, και, ο Θεος αυτωι εχαρισατο· ινα και εκ τουτου
δειξηι παλιν, οτι μη ο Πατηρ εστιν ο γενομενος σαρξ, αλλ' ο τουτου Λογος εστιν ο
γενομενος ανθρωπος, ο λαμβανων ανθρωπινως παρα του Πατρος, και υψουμενος
παρ' αυτου, ωσπερ ειρη ται. ∆ηλον δε, και ουκ αν αμφιβαλοι τις, οτι α διδωσιν ο
Πατηρ, δια του Υιου διδωσι. Και εστι πα ραδοξον και εκπληξαι δυναμενον αληθως·
ην γαρ διδωσιν ο Υιος παρα του Πατρος χαριν, ταυτην αυτος ο Υιος λεγεται
δεχεσθαι· και την υψωσιν, ην ο Υιος παρα του Πατρος ποιει, ταυτην ως αυτος
υψουμενος εστιν ο Υιος. Αυτος γαρ ο ων του Θεου Υιος, αυτος γεγονε και Υιος
ανθρωπου· και ως μεν Λογος, τα παρα του Πατρος διδωσι· παντα γαρ, α ποιει και
διδωσιν ο Πατηρ, δι' αυτου ποιει τε και παρεχει· ως δε Υιος ανθρωπου, αυτος
ανθρωπινως λεγεται τα παρ' εαυτου δεχεσθαι, δια το μη ετερου, αλλ' αυτου ειναι το
σωμα, το φυσιν εχον του δεχεσθαι την χαριν, κα θαπερ ειρηται. Ἐλαμβανε γαρ κατα
το υψουσθαι τον ανθρωπον. Ὕψωσις δε ην το θεοποιεισθαι αυτον. Αυτος δε ο Λογος
ειχεν αει τουτο κατα την πατρικην εαυτου θεοτητα και τελειοτητα. Το μεν ουν παρα
τωι Ἀποστολωι γεγραμμενον, τοιουτον εχον τον νουν, ελεγχει τους ασεβεις· το δε
παρα τωι υμνωιδωι λεγομενον την αυτην παλιν εχει διανοιαν ορθην, ην
παρεξηγουνται μεν ουτοι, ο δε ψαλμωιδος δεικνυσιν ευσεβη· φησι γαρ και αυτος· Ὁ
θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος. Ῥαβδος ευθυτητος η ραβδος της
βασιλειας σου. Ἠγαπησας δικαιοσυνην, και εμισησας αδι κιαν· δια τουτο εχρισε σε ο
Θεος, ο Θεος σου, ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου. Ἴδετε, ω Ἀρειανοι,
και επιγνωτε καν εντευθεν την αληθειαν. Μετοχους του Κυριου παντας ημας
ειρηκεν ο ψαλλων. Ει δε εξ ουκ οντων ην και των γενητων εις, εις ην αν των
μετεχοντων και αυτος· επειδη δε αυτον μεν Θεον αιωνιον υμνησε λεγων· Ὁ θρονος
σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος· τα δε αλλα παντα μετεχειν αυτου δεδηλωκε,
τι δει 26.108 νοειν η οτι των μεν γενητων αλλος εστι, του δε Πατρος μονος αυτος
εστι Λογος αληθινος, απαυγα σμα και σοφια, ης τα γενητα παντα μετεχει, και
αγιαζεται παρ' αυτου τωι Πνευματι. Και ενταυθα γουν χριεται, ουχ ινα Θεος γενηται·
ην γαρ και προ τουτου· ουδ' ινα βασιλευς γενηται· ην γαρ αιδιως βασιλευων, εικων
υπαρχων του Θεου, ως το λογιον δεικνυσιν· αλλ' υπερ ημων παλιν και τουτο γεγρα
πται. Οι μεν γαρ κατα τον Ἰσραηλ βασιλεις, οτε εχριοντο, τοτε βασιλεις εγινοντο,
ουκ οντες προτερον βασιλεις, ως ∆αβιδ, ως Ἐζεκιας, ως Ἰωσιας και οι αλλοι· ο δε
Σωτηρ το εμπαλιν Θεος ων και την βασιλειαν του Πατρος αει βασιλευων, του τε
Πνευματος του αγιου χορηγος ων αυτος, ομως δε λε γεται νυν χριεσθαι, ινα παλιν,
ως ανθρωπος λεγομενος τωι Πνευματι χριεσθαι, ημιν τοις ανθρωποις, καθαπερ το
υψωθηναι και το αναστηναι, ουτως και την του Πνευματος ενοικησιν και οικειοτητα
κατασκευασηι. Τουτο δε σημαινων και αυτος δι' εαυτου ο Κυριος ελεγεν εν τωι κατα
 
 
 
 

27

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰωαννην Ευαγγελιωι· Ἐγω απεστειλα αυτους εις τον κοσμον, και υπερ αυτων εγω
αγιαζω εμαυτον, ινα ωσι και αυτοι ηγια σμενοι εν αληθειαι. Τουτο δε λεγων εδειξεν,
οτι μη αυτος εστιν ο αγιαζομενος, αλλ' ο αγιαζων· ου γαρ παρ' ετερου αγιαζεται,
αλλ' αυτος εαυτον αγιαζει, ινα ημεις εν τηι αληθειαι αγιασθωμεν. Ὁ δε εαυτον
αγιαζων Κυριος εστι του αγιαζειν. Πως ουν τουτο γινεται; πως δε τουτο λεγει η οτι,
Ἐγω Λογος ων του Πατρος, αυτος εμαυτωι ανθρωπωι γενομενωι διδωμι το Πνευμα·
και εμαυτον ανθρωπον γενομενον εν τουτωι αγιαζω, ινα λοιπον εν εμοι αληθειαι οντι
(Ὁ δε Λο γος ο σος αληθεια εστιν·) οι παντες αγιασθωσιν; Ει δε ημων χαριν εαυτον
αγιαζει, και τουτο ποιει, οτε γεγονεν ανθρωπος, ευδηλον, οτι και η εις αυτον εν τωι
Ἰορδανηι του Πνευματος γενομενη καθοδος, εις ημας ην γινομενη, δια το φορειν
αυτον το ημετερον σωμα. Και ουκ επι βελτιωσει του Λογου γεγονεν, αλλ' εις ημων
παλιν αγιασμον, ινα του χρισματος αυτου μεταλαβωμεν, και περι ημων λεχθειη· Ουκ
οιδατε, οτι ναος Θεου εστε, και το Πνευμα του Θεου οικει εν υμιν; Του γαρ Κυριου,
ως ανθρωπου, λουομενου εις τον Ἰορδανην, 26.109 ημεις ημεν οι εν αυτωι και παρ'
αυτου λουομενοι. Και δεχομενου δε αυτου το Πνευμα, ημεις ημεν οι παρ' αυτου
γινομενοι τουτου δεκτικοι. ∆ια τουτο ουδ' ωσπερ Ἀαρων, η ∆αβιδ, η οι αλλοι παντες,
ου τως και αυτος ελαιωι κεχρισται, αλλα αλλως παρα παντας τους μετοχους αυτου,
ελαιωι αγαλλιασεως· οπερ ερμηνευων αυτος ειναι το Πνευμα, δια του προφητου
φησι· Πνευμα Κυριου επ' εμε, ου εινε κεν εχρισε με· καθως και ο Ἀποστολος ειρη κεν·
Ὡς εχρισεν αυτον ο Θεος Πνευματι αγιωι. Ποτε ουν και ταυτα περι αυτου ειρηται, η
οτε και εν σαρκι γενομενος εβαπτιζετο εν τωι Ἰορδανηι, και κα ταβεβηκεν επ' αυτον
το Πνευμα; Και μην αυτος ο Κυριος φησι· Το Πνευμα εκ του εμου ληψεται· και, Ἐγω
αυτο αποστελλω· και, Λαβετε Πνευμα αγιον, τοις μαθηταις. Και ομως ο αλλοις
παρεχων ως Λογος και απαυγασμα του Πατρος λεγε ται νυν αγιαζεσθαι, επειδη παλιν
γεγονεν ανθρωπος, και το αγιαζομενον σωμα αυτου εστιν. Ἐξ εκεινου γουν και
ημεις ηρξαμεθα του το χρισμα και την σφραγιδα λαμβανειν, λεγοντος του μεν
Ἰωαννου, Και υμεις χρισμα εχετε απο του αγιου· του δε Ἀποστολου, Και υμεις
εσφραγισθητε τωι Πνευματι της επαγγελιας τωι αγιωι. Ουκουν δι' ημας, και υπερ ημων
εστι το λεγομενον. Ποια τοινυν και εκ του του προκοπη βελτιωσεως και μισθος
αρετης η απλως πραξεως του Κυριου δεικνυται; Ει μεν γαρ, εκ του μη ειναι Θεος,
Θεος εγεγονει· ει, μη βασι λευς ων, εις βασιλειαν προηγετο, ειχεν αν υμων ο λογος
σκιας τινος πιθανοτητα. Ει δε Θεος εστι, και ο θρονος αυτου της βασιλειας αιωνιος
εστι, που ειχε προκοψαι Θεος; η τι ελειπε τωι επι τον θρονον καθ ημενωι του Πατρος;
Ει δε, και ως αυτος ο Κυριος ειρη κεν, αυτου εστι το Πνευμα, εκ του αυτου λαμβανει,
αυτος τε αυτο αποστελλει· ουκ αρα ο Λογος εστιν, ηι Λογος εστι και σοφια, ο τωι παρ'
αυτου διδο μενωι Πνευματι χριομενος, αλλ' η προσληφθεισα παρ' αυτου σαρξ εστιν, η
εν αυτωι και παρ' αυτου χριο μενη· ινα και ο αγιασμος, ως εις ανθρωπον τον Κυ ριον
γινομενος, εις παντας ανθρωπους γενηται παρ' αυτου. Ου γαρ αφ' εαυτου, φησι, το
Πνευμα λαλει, αλλ' ο Λογος εστιν, ο τουτο διδους τοις αξιοις. Ὅμοιον γαρ εστι και
τουτο τωι προειρημενωι ρητωι· ως γαρ ο Ἀποστολος εγραψεν· Ὃς εν μορφηι Θεου
υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο, το ειναι ισα Θεωι, 26.112 αλλ' εαυτον εκενωσε,
μορφην δουλου λαβων· ουτως ο ∆αβιδ υμνει τον Κυριον, αιωνιον μεν οντα Θεον και
βασιλεα, αποσταλεντα δε προς ημας, και προσλαβοντα το ημετερον σωμα θνητον ον·
τουτο γαρ παρ' αυτου σημαινεται εν τωι ψαλ λειν· Σμυρνα, και στακτη, και κασια απο
των ιματιων σου. Παρα δε Νικοδημου και των περι Μαριαμ δεικνυται, οτε ο μεν
ηλθε φερων μιγμα σμυρ νης και αλοης λιτρας εκατον, αι δε απερ ησαν ετοιμασασαι
αρωματα εις τον ενταφιασμον του σω ματος του Κυριου. Ποια ουν παλιν προκοπη
 
 
 
 

28

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι αθανατωι προσλαβοντι το θνητον; η ποια βελτιωσις τωι αιωνιωι ενδυσαμενωι το
προσκαιρον; Ποιος δε και μισθος μει ζων γενοιτ' αν Θεωι αιωνιωι και βασιλει, και οντι
εν τοις κολποις του Πατρος; Ἆρ' ου θεωρειτε, οτι και τουτο δι' ημας και υπερ ημων
γεγονε και γεγρα πται, ινα ανθρωπος γενομενος ο Κυριος, θνητους ον τας και
προσκαιρους ημας αθανατους κατασκευασηι, και εις την αιωνιον βασιλειαν των
ουρανων εισαγαγηι; Ἆρ' ουκ ερυθριατε, καταψευδομενοι των θειων λογιων; Και γαρ
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου επιδημησαντος, ημεις μεν εβελτιωθημεν, ελευθερω
θεντες απο της αμαρτιας· αυτος δε ο αυτος εστι· και ουκ επειδη γεγονεν ανθρωπος,
(παλιν γαρ το αυτο λεκτεον·) ετραπη· αλλα, καθως γεγραπται, Ὁ Λογος του Θεου
μενει εις τον αιωνα. Ἀμελει ωσπερ προ της ενανθρωπησεως Λογος ὣν εχορηγει τοις
αγιοις ως ιδιον το Πνευμα, ουτως και ανθρωπος γενομενος, αγιαζει τους παντας τωι
Πνευματι, και λεγει τοις μαθηταις· Λαβετε Πνευμα αγιον· και Μωυσει μεν εδιδου και
τοις αλλοις τοις Ἑβδομηκοντα· δι' αυτου τε ηυχετο ∆αβιδ τωι Πατρι λεγων· Το
Πνευμα το αγιον σου μη αντανεληις απ' εμου. Και ανθρωπος δε γενομενος ελεγεν·
Ἀποστελω υμιν τον Παρακλητον, το Πνευμα της αληθειας· και επεμψεν αψευδης ων
ο του Θεου Λογος. Ουκουν Ἰησους Χριστος χθες και σημερον ο αυτος, και εις τους
αιωνας μενων ατρεπτος, και ο αυτος εστι διδους και λαμβανων, διδους μεν ως Θεου
Λογος, λαμβανων δε ως ανθρωπος. Ουκ αρα ο Λογος εστιν, ηι Λογος εστιν, ο
βελτιουμενος· ειχε γαρ παντα και αει εχει· αλλ' οι ανθρωποι εισιν, οι αρχην εχοντες
του λαμβανειν εν αυτωι και δι' αυτου. Αυτου γαρ νυν λεγομενου ανθρωπινως
χοιεσθαι, ημεις εσμεν οι εν 26.113 αυτωι χριομενοι· επειδη και βαπτιζομενου αυτου,
ημεις εσμεν οι εν αυτωι βαπτιζομενοι. Περι δε του των παντων μαλλον ο Σωτηρ
φανερον ποιει λε γων τωι Πατρι· Καγω την δοξαν, ην δεδωκας μοι, δεδωκα αυτοις,
ινα ωσιν εν, καθως ημεις εν εσμεν. ∆ι' ημας αρα και δοξαν ᾔτει, και το, ελαβε, και το,
εχαρισατο, και το, υπερυψωσε, λελε κται· ιν' ημεις λαβωμεν, και ημιν χαρισηται, και
ημεις υψωθωμεν εν αυτωι, ωσπερ και υπερ ημων εαυτον αγιαζει, ιν' ημεις
αγιασθωμεν εν αυτωι. Ει δε δια το προσκεισθαι εν τωι ψαλμωι, ∆ια τουτο εχρισε σε ο
Θεος, ο Θεος σου, εκ της δια τουτο λεξεως προφασιν παλιν εαυτοις, εις α βουλον ται,
ποριζονται· γνωτωσαν οι των Γραφων αμαθεις, και της ασεβειας εφευρεται, οτι και
ενταυθα παλιν το, ∆ια τουτο, ου μισθον αρετης η πραξεως σημαινει του Λογου, αλλα
το αιτιον παλιν της εις ημας αυτου καθοδου, και της υπερ ημων εις αυτον γινομενης
του Πνευματος χρισεως· ου γαρ ειπε, ∆ια τουτο εχρισε σε, ινα γενηι Θεος, η βασιλευς,
η Υιος, η Λογος· ην γαρ και προ τουτου και εστιν αει, κα θαπερ δεδεικται· αλλα
μαλλον, Ἐπειδη Θεος ει και βασιλευς, δια τουτο και εχρισθης· επει ουδε αλλου ην
συναψαι τον ανθρωπον τωι Πνευματι τωι αγιωι, η σου της εικονος του Πατρος, καθ' ην
και εξ αρ χης γεγοναμεν· σου γαρ εστι και το Πνευμα. Των μεν γαρ γενητων η φυσις
ουκ ην αξιοπιστος εις τουτο, αγγελων μεν παραβαντων, ανθρωπων δε παρ
ακουσαντων. ∆ια τουτο Θεου χρεια ην, (Θεος δε εστιν ο Λογος·) ινα τους υπο
καταραν γενομενους αυτος ελευθερωσηι. Ει μεν ουν εξ ουκ οντων ην, ουδ' αν αυτος
ην ο Χριστος εις ων παντων και μετοχος τυγχανων και αυτος· επειδη δε Θεος εστι,
Θεου Υιος ων, βασιλευς τε αΐδιος εστιν, απαυγασμα και χαρακτηρ του Πατρος
υπαρχων· δια τουτο εικοτως αυτος εστιν ο προσδοκωμενος Χριστος, ον ο Πα τηρ
απαγγελλει τοις ανθρωποις, αποκαλυπτων τοις αγιοις αυτου προφηταις· ινα, ωσπερ
δι' αυτου γεγο ναμεν, ουτω και εν αυτωι των παντων λυτρωσις απο των αμαρτιων
γενηται, και τα παντα παρ' αυτου βασιλευηται. Και αυτη εστιν η αιτια της εις αυτον
γενομενης χρισεως, και της ενσαρκου παρουσιας του Λογου, ην προορων και ο
ψαλμωιδος, την μεν θεοτητα και την πατρικην βασιλειαν αυτου υμνων αναφωνει· Ὁ
 
 
 
 

29

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος· ραβδος ευθυτητος η ραβδος της βα
26.116 σιλειας σου· την δε εις ημας αυτου καθοδον απαγγελλων, λεγει· ∆ια τουτο
εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου, ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετ οχους σου. Τι δε
θαυμαστον η τι απιστον, ει ο το Πνευμα διδους Κυριος λεγεται νυν αυτος τωι
Πνευματι χριεσθαι, οπου γε, χρειας παλιν απαιτουσης, ου παρ ητησατο δια το
ανθρωπινον εαυτου ειπειν εαυτον και ελαττονα του Πνευματος; Των γαρ Ἰουδαιων
λεγοντων, εν Βεελζεβουλ εκβαλλειν αυτον τα δαιμο νια, απεκριθη και ειπεν αυτοις
εις το ελεγξαι βλασφημουντας αυτους· Ει δε εγω εν Πνευματι Θεου εκβαλλω τα
δαιμονια. Ἰδου γαρ ο του Πνευματος δοτηρ εν Πνευματι λεγει νυν εκβαλλειν αυτον
τα δαιμονια· τουτο δε ουκ εστιν αλλως ειρημενον η δια την σαρκα. Ὡς γαρ της
ανθρωπων φυσεως ουκ ουσης ικανης αφ' εαυτης εκβαλλειν τους δαιμονας ει μη
δυναμει του Πνευματος, δια τουτο ως ανθρωπος ελεγεν· Ει δε εγω εν Πνευματι Θεου
εκβαλλω τα δαιμονια. Ἀμελει και την εις το Πνευμα το αγιον βλασφημιαν
γινομενην μειζονα της ανθρωποτη τος σημαινων ελεγεν· Ὃς αν ειπηι λογον εις τον
Υιον του ανθρωπου, εξει αφεσιν· οιοι ησαν οι λε γοντες· Ουχ ουτος εστιν ο του
τεκτονος υιος; Οι δε εις το Πνευμα το αγιον βλασφημουντες, και τα του Λογου εργα
τωι διαβολωι επιγραφοντες, αφυκτον τιμωριαν εξουσι. Τοιαυτα μεν ουν τοις
Ἰουδαιοις, ως ανθρωπος, ελεγεν ο Κυριος· τοις δε μαθηταις την θεοτητα και την
μεγαλειοτητα δεικνυς εαυτου; ουκετι δε ελαττονα του Πνευματος εαυτον, αλλα ισον
σημαινων, εδιδου μεν το Πνευμα και ελεγεν· Λαβετε το Πνευμα αγιον, και, Ἐγω αυτο
απο στελλω· κακεινος εμε δοξασει, και, οσα ακουει λαλησει. Ὥσπερ ουν ενταυθα
αυτος ο του Πνευ ματος δοτηρ ο Κυριος ου παραιτειται ειπειν, εν Πνευ ματι
εκβαλλειν τα δαιμονια, ως ανθρωπος· τον αυτον τροπον ο αυτος ων του Πνευματος
δοτηρ ου παρηιτη σατο λεγειν· Πνευμα Κυριου επ' εμε, ου εινε 26.117 κεν εχρισε με,
δια το γεγενησθαι αυτον σαρκα, ως ειπεν ο Ἰωαννης, ινα δειχθηι, οτι κατα τα
αμφοτερα ημεις εσμεν, οι και εν τωι αγιαζεσθαι δεομενοι της του Πνευματος χαριτος,
και μη δυναμενοι δαιμονας εκβαλλειν ανευ της του Πνευματος δυναμεως. ∆ια τινος
δε και παρα τινος εδει το Πνευμα διδοσθαι η δια του Υιου, ου και το Πνευμα εστι;
Ποτε δε λαμ βανειν ημεις εδυναμεθα, ει μη οτε ο Λογος γεγονεν ανθρωπος; Και
ωσπερ το παρα του Ἀποστολου λεγομενον δεικνυσιν, οτι ουκ αν ελυτρωθημεν και
υπερυψωθημεν, ει μη ο εν μορφηι Θεου υπαρχων ελαβε δουλου μορφην· ουτως και ο
∆αβιδ δει κνυσιν, οτι ουκ αν αλλως μετεσχομεν του Πνευματος και ηγιασθημεν, ει
μη ο του Πνευματος δοτηρ αυ τος ο Λογος ελεγεν εαυτον υπερ ημων τωι Πνευ ματι
χριεσθαι. ∆ιο και βεβαιως ελαβομεν, αυτου λε γομενου κεχρισθαι σαρκι. Της γαρ εν
αυτωι σαρ κος πρωτης αγιασθεισης, και αυτου λεγομενου δι' αυτην ειληφεναι, ως
ανθρωπου· ημεις επακολουθουσαν εχομεν την του Πνευματος χαριν, εκ του πληρω
ματος αυτου λαμβανοντες. Το δε, Ἠγαπησας δικαιοσυνην, και εμιση σας αδικιαν,
προσκειται εν τωι ψαλμωι, ουχ, ως υμεις παλιν νοειτε, τρεπτην δεικνυον του Λογου
την φυσιν, αλλα μαλλον και εκ τουτου το ατρεπτον αυτου σημαινον. Ἐπειδη γαρ
των γενητων η φυσις εστι τρεπτη· και οι μεν παρεβησαν, οι δε παρ ηκουσαν, ωσπερ
ειρηται· η τε πραξις αυτων ουκ εστι βεβαια, αλλα πολλακις ενδεχεται τον νυν
αγαθον μετα ταυτα τρεπεσθαι, και ετερον γινεσθαι, ως τον αρτι δικαιον αδικον μετ'
ολιγον ευρεθηναι· δια τουτο παλιν ατρεπτου χρεια ην, ινα το αμεταβλητον της του
Λογου δικαιοσυνης εχωσιν εικονα και τυπον προς αρετην οι ανθρωποι. Ἡ δε τοιαυτη
διανοια εχει και την αιτιαν τοις ευφρονουσιν ευλογον. Ἐπειδη γαρ ο πρωτος
ανθρωπος Ἀδαμ ετραπη, και δια της αμαρτιας ο θανατος εισηλθεν εις τον κοσμον,
δια τουτο τον δευτερον Ἀδαμ επρεπεν ατρεπτον ειναι· ινα, καν παλιν ο οφις
 
 
 
 

30

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιχειρησηι, αυτου μεν του οφεως η απατη εξασθενησηι, του δε Κυριου ατρε πτου και
αναλλοιωτου οντος, προς παντας ο οφις ασθενης τοις επιχειρημασι γενηται. Ὥσπερ
γαρ, του Ἀδαμ παραβαντος, εις παντας ανθρωπους εφθασεν η αμαρτια, ουτως, του
Κυριου γενομενου ανθρω 26.120 που, και τον οφιν ανατρεψαντος, εις παντας ανθρω
πους η τοιαυτη ισχυς διαβησεται, ωστε λεγειν εκα στον ημων· Ου γαρ αυτου τα
νοηματα αγνοουμεν. Ουκουν εικοτως ο Κυριος ο αει και φυσει ατρε πτος, αγαπων
δικαιοσυνην, και μισων αδικιαν, χριεται, και αυτος αποστελλεται, ινα ο αυτος τε ων
και αυτος διαμενων, την τρεπτην σαρκα λαβων, την μεν αμαρτιαν εν αυτηι
κατακρινηι, ελευθεραν δε αυτην κατασκευασηι εις το δυνασθαι λοιπον το δι καιωμα
του νομου πληρουν εν αυτηι, ωστε και λεγειν δυνασθαι· Ἡμεις δε ουκ εσμεν εν σαρκι,
αλλ' εν Πνευματι, ειπερ Πνευμα Θεου οικει εν ημιν. Ματην υμιν αρα και νυν, ω
Ἀρειανοι, η τοι αυτη υπονοια γεγενηται, και ματην επροφασισασθε τα ρηματα των
Γραφων· ο Λογος γαρ ο του Θεου ατρεπτος εστι, και αει και ωσαυτως εχει, ουχ
απλως, αλλ' ως ο Πατηρ. Ἐπει πως ομοιος, ει μη ουτως εστιν; Ἢ πως παντα τα του
Πατρος του Υιου εστιν, ει μη και το ατρεπτον και το αναλλοιω τον του Πατρος εχει;
Ουχ ως υποκειμενος δε νομοις, και την επι θατερα ροπην εχων, το μεν αγαπαι, το δε
μισει, ινα μη, φοβωι του εκπεσειν, το ετερον προσλαμ βανηι, και αλλως παλιν τρεπτος
εισαγηται· αλλ' ως Θεος ων και Λογος του Πατρος, κριτης εστι δι καιος και
φιλαρετος, μαλλον δε και χορηγος αρετης. ∆ικαιος ουν φυσει και οσιος ων, δια
τουτο αγαπαιν λεγεται δικαιοσυνην και μισειν αδικιαν· ισον τωι ειπειν, οτι τους μεν
εναρετους αγαπαι και προσλαμ βανεται, τους δε αδικους αποστρεφεται και μισει. Και
γαρ και περι του Πατρος το αυτο λεγουσιν αι θειαι Γραφαι· ∆ικαιος Κυριος και
δικαιοσυνας ηγαπησε· και, Ἐμισησας παντας τους εργαζομε νους την ανομιαν· και,
Τας μεν πυλας Σιων αγαπαι, τα δε σκηνωματα Ἰακωβ ου περι πολλου ποιειται· και,
Τον μεν Ἰακωβ ηγαπησε, τον δε Ἠσαυ εμισησε· κατα δε τον Ἡσαΐαν, φωνη Θεου εστι
παλιν λεγοντος· Ἐγω ειμι Κυριος, ο αγαπων δικαιοσυνην, και μισων αρπαγματα εξ
αδι κιας. Ἢ τοινυν κακεινα τα ρηματα ως ταυτα εκλαμβανετωσαν· και γαρ κακεινα
περι της εικονος του Θεου γεγραπται· η και ταυτα ως εκεινα κακως δια νοουμενοι,
τρεπτον και τον Πατερα επινοειτωσαν. Ει δε και μονον ακουειν τουτο λεγοντων
ετερων ουκ εστιν ακινδυνον, δια τουτο καλως διανοουμεθα το λε 26.121 γεσθαι τον
Θεον δικαιοσυνας αγαπαιν, και μισειν αρ παγματα εξ αδικιας, ουχ ως επι θατερα
ροπην εχον τος αυτου και δεκτικου του εναντιου, ωστε τουτο μεν εκλεγεσθαι, εκεινο
δε μη αιρεισθαι· τουτο γαρ των γενητων ιδιον εστιν· αλλ' οτι, ως κριτης, τους μεν
δικαιους αγαπαι και προσλαμβανεται, των δε φαυλων μακραν γινεται ακολουθον αν
ειη και περι της εικονος του Θεου τοιαυτα νοειν, οτι ουτως αγαπαι και μισει.
Τοιαυτην γαρ ειναι την φυσιν της εικονος δει, οιος εστιν ο ταυτης Πατηρ, καν οι
Ἀρειανοι, ως τυφλοι, μητε ταυτην, μητε αλλο τι των θειων λογιων βλεπωσιν.
Ἐκπεσοντες γαρ των απο καρδιας αυτων εννοιων, μαλλον δε παρανοιων, επι ρητα
παλιν των θειων Γραφων καταφευγουσιν, εις α και αυτα συνηθως αναισθητουντες,
ουχ ορωσι τον εν τουτοις νουν· αλλ' ως κανονα τινα την ιδιαν ασεβειαν θεμενοι,
προς τουτον παντα τα θεια λογια διαστρεφουσιν· οιτινες και μονον αυτα φθεγ
γομενοι, ουδεν ετερον ακουειν εισιν αξιοι η, Πλανασθε, μη ειδοτες τας Γραφας, μηδε
την δυναμιν του Θεου. Ἂν δε και επιμενωσι, παλιν εντρε πεσθαι και ακουειν,
Ἀποδοτε τα του ανθρωπου τωι ανθρωπωι, και τα του Θεου τωι Θεωι. Γεγραφθαι τοινυν,
φασιν, εν μεν ταις Παροι μιαις· Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου·
εν δε τηι προς Ἑβραιους Ἐπιστοληι, του Ἀποστολου λεγοντος· Τοσουτωι κρειττων
γενο μενος των αγγελων, οσωι διαφορωτερον παρ' αυ τους κεκληρονομηκεν ονομα·
 
 
 
 

31

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και μετ' ολιγα· Ὅθεν, αδελφοι αγιοι, κλησεως επουρανιου μετοχοι, κα τανοησατε
τον αποστολον και αρχιερεα της ομο λογιας ημων, Ἰησουν, πιστον οντα τωι
ποιησαντι αυτον· και εν ταις Πραξεσι δε, Γνωστον ουν εστω πασιν υμιν, πας οικος
Ἰσραηλ, οτι και Κυριον αυτον και Χριστον εποιησεν ο Θεος του τον τον Ἰησουν, ον
υμεις εσταυρωσατε. Ταυτα ανω και κατω προφεροντες, και πλανωμενοι περι την
διανοιαν, ενομισαν εκ τουτων κτισμα και ποιημα ειναι και ενα των γενητων τον του
Θεου Λογον· ουτω τε απατωσι τους ανοητους, προφασιν μεν προβαλλομενοι τα
ρητα, αντι δε της αληθι νης διανοιας τον ιδιον της αιρεσεως ιον επισπειρον τες· ει
γαρ εγινωσκον, ουκ αν ησεβουν εις τον Κυ 26.124 ριον της δοξης, ουδε τα καλως
γραφεντα παρηρμηνευον. Ει μεν ουν εκ φανερου λοιπον αναδεξαμενοι τον του
Καιαφα τροπον, Ἰουδαΐζειν εκριναν, ωστε αγνοειν το γεγραμμενον, οτι οντως ο Θεος
επι της γης κατ οικησει· μη εξεταζετωσαν τας αποστολικας λεξεις· ου γαρ Ἰουδαιων
τουτο· ει δε και, τοις αθεοις Μανι χαιοις εαυτους εγκαταμιξαντες, αρνουνται το, Ὁ
Λο γος σαρξ εγενετο, και την ενσαρκον αυτου παρουσιαν, μη προφερετωσαν τας
Παροιμιας· αλλοτριον γαρ και των Μανιχαιων τουτο· ει δε δια το προβλημα, και
οπερ εκ τουτου κερδος της φιλοχρηματιας εσχη κασι, δια τε την εν τωι δοκειν
φιλοδοξιαν ου τολμω σιν αρνεισθαι το, Ὁ Λογος σαρξ εγενετο, επειδη και γεγραπται·
η και τα ρηματα τα περι τουτου γε γραμμενα διανοεισθωσαν ορθως εις την
ενσωματον παρουσιαν του Σωτηρος· η ει την διανοιαν αρνουν ται, αρνεισθωσαν, οτι
και ανθρωπος γεγονεν ο Κυριος. Ἀπρεπες γαρ ομολογειν μεν, οτι ο Λογος σαρξ
εγενετο, ερυθριαιν δε επι τοις γεγραμμενοις περι αυτου, και δια τουτο την τουτων
διανοιαν δια φθειρειν. Γεγραπται μεν γαρ, τοσουτωι κρειττων γενομενος των
αγγελων· τουτο γαρ εξετασαι πρωτον αναγκαιον· δει δε, ως επι πασης της θειας
Γραφης προσηκει ποιειν, και αναγκαιον εστιν, ουτω και εν ταυθα, καθ' ον ειπεν ο
Ἀποστολος καιρον, και το προσωπον, και το πραγμα, διοπερ εγραψε, πι στως
εκλαμβανειν, ινα μη παρα ταυτα η και παρ' ετερον τι τουτων αγνοων ο
αναγινωσκων εξω της αληθινης διανοιας γενηται. Τουτο γαρ και ο φιλομα θης
ευνουχος εκεινος ειδως, παρεκαλει τον Φιλιππον λεγων· ∆εομαι σου, περι τινος ο
προφητης λεγει τουτο; περι εαυτου, η περι ετερου τινος; Ἐφοβειτο γαρ μη, παρα
προσωπον εκλαβων την αναγνωσιν, πλανηθηι της ορθης διανοιας. Και οι μα θηται δε
θελοντες τον καιρον των λεγομενων μαθειν, παρεκαλουν τον Κυριον λεγοντες· Ειπε
ημιν, ποτε ταυτα εσται; και τι το σημειον της σης παρου σιας; Και αυτοι, ακουοντες
παρα του Σωτηρος τα περι του τελους, ηθελον μαθειν και τον καιρον, ινα μητε αυτοι
πλανωνται, αλλα και τους αλλους δι δασκειν δυνηθωσι. Μαθοντες γουν,
διωρθωσαντο μελ 26.125 λοντας πλανασθαι τους απο της Θεσσαλονικης. Ὅταν μεν
ουν των τοιουτων τις εχηι καλως την γνω σιν, ορθην εχει και υγιαινουσαν την της
πιστεως διανοιαν· εαν δε παρ' ετερον τις εκλαμβανηι τι τουτων, ευθυς εις αιρεσιν
εκπιπτει. Παρα καιρον μεν ουν επλανηθησαν οι μεν περι Ὑμεναιον και Ἀλεξανδρον
λεγοντες την αναστασιν ηδη γεγονεναι· οι δε Γαλαται μετα τον καιρον, αγαπησαντες
νυν την περιτομην. Παρα προσωπον δε πεπονθασι και πα σχουσι μεχρι νυν Ἰουδαιοι,
νομιζοντες περι ενος εξ αυτων λεγεσθαι το, Ἰδου η Παρθενος εν γαστρι εξει, και
τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, ο εστι μεθερμηνευομε νον,
μεθ' ημων ο Θεος· και οταν το μεν, Προφητην ημιν αναστησει ο Θεος, νομιζωσι περι
ενος των προφητων λεγεσθαι· το δε, Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη, μη μανθανωσι
παρα του Φιλιππου, αλλ' υπολαμβανωσι περι του Ἡσαΐου λεγεσθαι, η περι αλλου
τινος των γενομενων προφητων. Τοιαυτα δη ουν και οι χριστομαχοι παθοντες, εις
μυσαραν αιρεσιν εκπεπτωκασιν. Ει γαρ εγνωκει σαν το τε προσωπον και το πραγμα
 
 
 
 

32

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τον καιρον του αποστολικου ρητου, ουκ αν, τα ανθρωπινα εις την θεοτητα
εκλαμβανοντες, τοσουτον ησεβουν οι αφρονες. Τουτο δε δυνατον ιδειν, ει την αρχην
του αναγνωσμα τος τις καλως εκλαβοι. Φησι γαρ ο Ἀποστολος· Πολυμερως και
πολυτροπως παλαι ο Θεος λαλη σας τοις πατρασιν εν τοις προφηταις, επ' εσχατων
των ημερων τουτων ελαλησεν ημιν εν Υιωι· ειτα μετ' ολιγα φησι· ∆ι' εαυτου
καθαρισμον των αμαρτιων ημων ποιησαμενος, εκαθισεν εν δεξιαι της μεγαλωσυνης
εν υψηλοις, τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων, οσωι διαφορωτερον παρ'
αυτους κεκληρονομηκεν ονομα. Περι του καιρου αρα καθ' ον ελαλησεν ημιν εν Υιωι,
οτε και των αμαρτιων καθαρισμος γεγονε, μνημονευει το αποστολικον ρητον. Ποτε
δε ελαλησεν ημιν εν Υιωι; και ποτε γεγονε καθαρισμος των αμαρτιων; ποτε δε γε
γονεν ανθρωπος η μετα τους προφητας επ' εσχα των των ημερων; Ειτα του
διηγηματος οντος περι της καθ' ημας οικονομιας, λεγων περι των εσχα των καιρων,
ακολουθως εμνημονευσεν, οτι μητε τους προτερους χρονους εσιωπησε τοις
ανθρωποις ο Θεος· ελαλησε γαρ αυτοις δια των προφητων. Και επειδη 26.128 και
προφηται διηκονησαν, και δι' αγγελων ο νο μος ελαληθη, και ο Υιος δε επεδημησε,
και ηλθε δια κονησαι, αναγκαιως επηγαγε το, Τοσουτωι κρειττων γενομενος των
αγγελων, δειξαι θελων, οτι οσον ο Υιος διαφερει δουλου, τοσουτον και της δια
κονιας των δουλων η του Υιου διακονια κρειττων γε γονε. Την διακονιαν αρα
διακρινων ο Ἀποστολος την τε παλαιαν και την καινην, παῤρησιαζεται προς
Ἰουδαιους γραφων και λεγων· Τοσουτωι κρειττων γε νομενος των αγγελων. ∆ια
τουτο γουν ουδε το ολον συγκριτικως ειρηκε, μειζων, η, τιμιωτερος γενο μενος, ινα
μη ως περι ομογενων τουτου κακεινων τις λογισηται· αλλα, κρειττων, ειρηκεν, ινα
το διαλλατ τον της φυσεως του Υιου προς τα γεννητα γνω ρισηι. Και τουτων εχομεν
την αποδειξιν εκ των θειων Γραφων, του μεν ∆αβιδ ψαλλοντος, Κρεισσων ημερα μια
εν ταις αυλαις σου υπερ χιλιαδας· του δε Σο λομωνος αναφωνουντος· Λαβετε
παιδειαν, και μη αργυριον, και γνωσιν υπερ χρυσιον δεδοκι μασμενον· κρεισσων γαρ
σοφια λιθων πολυτελων· παν δε τιμιον ουκ αξιον αυτης εστι. Πως γαρ ουκ εισιν
ετερουσια και αλλα την φυσιν η σοφια και οι απο γης λιθοι; Ποια δε συγγενεια ταις
ουρανιοις αυλαις και τοις επι γης οικοις; Ἢ τι ομοιον των αιω νιων και
πνευματικων τα προσκαιρα και τα θνητα; Και τουτο γαρ ην ο Ἡσαΐας φησι· Ταδε
λεγει Κυριος τοις ευνουχοις· Ὅσοι αν φυλαξωνται τα Σαββατα μου, και εκλεξωνται
α εγω θελω, και αντεχωνται της διαθηκης μου, δωσω αυτοις εν τωι οικωι μου και εν
τωι τειχει μου τοπον ονομαστον· κρεισσον υιων και θυγατερων ονομα αιωνιον δωσω
αυτοις, και ουκ εκλειψει. Ουτως αρα ουδε μια συγγενεια τωι Υιωι προς τους αγγελους
εστι· μηδεμιας δε ουσης της συγγενειας, ουκ αρα συγκρι τικως ελεχθη το, κρειττων,
αλλα διακριτικως δια το αλλαττον της τουτου φυσεως απ' εκεινων. Και αυτος ουν ο
Ἀποστολος το, κρειττων, ερμηνευων, ουκ εν αλλωι τινι η εν τηι διαφοραι του Υιου
προς τα γενητα τιθησι λεγων, οτι ο μεν Υιος, τα δε δουλα· και ο μεν ως Υιος μετα του
Πατρος εν δεξιαι καθη ται, τα δε ως δουλα παρεστηκε, και αποστελλεται, και
λειτουργει. 26.129 Τουτων δε ουτως γεγραμμενων, ου γενητος εκ τουτων ο Υιος
σημαινεται, ω Ἀρειανοι, αλλα μαλλον αλλος μεν των γενητων, ιδιος δε του Πατρος,
εν τοις κολποις ων αυτου. Και γαρ και το γεγραμμε νον ενταυθα, γενομενος, ουτε
γενητον σημαινει τον Υιον, ωσπερ υμεις νομιζετε. Ει μεν γαρ απλως ει ρηκει το,
γενομενος, και εσιωπησεν, η προφα σις ην τοις Ἀρειανοις· επειδη δε τον Υιον
προειρηκε, δι' ολης της περικοπης αποδειξας αυτον αλλον ειναι των γενητων, ουδε
το, γενομενος, απολελυμε νως εθηκεν, αλλα το, κρειττων, συνηψε τωι, γε νομενος.
Ἀδιαφορον γαρ ηγησατο την λεξιν, ειδως, ως επι ομολογουμενου γνησιου Υιου ο
 
 
 
 

33

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγων το, γε νομενος, ισον τωι γεγενησθαι, και οτι εστι κρειτ των, λεγει. Το μεν γαρ
γεννητον ου διαφερει, καν λεγηι τις, γεγονεν, η, πεποιηται· τα δε γενητα αδυνατον,
δημιουργηματα οντα, λεγεσθαι γεννητα, ει μη αρα, μετα ταυτα μετασχοντα του
γεννητου Υιου, γεγεννησθαι και αυτα λεγονται· ουτι γε δια την ιδιαν φυσιν, αλλα
δια την μετουσιαν του Υιου εν τωι Πνευματι. Και τουτο παλιν οιδεν η θεια Γραφη· επι
μεν των γενητων λεγουσα, Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε
εν· και, Παντα εν σοφιαι εποιησας· επι δε των υιων των γεννητων, Ἐγενοντο τωι Ἰωβ
υιοι επτα και θυγατερες τρεις· και, Ἀβρααμ δε ην εκατον ετων, οτε εγενετο αυτωι
Ἰσαακ ο υιος αυ του. Ὁ δε Μωυσης ελεγεν· Ἐαν γενωνται τινι υιοι. Ουκουν ει μεν
των γενητων αλλος εστι, της δε του Πατρος ουσιας μονον ιδιον γεννημα ο Υιος, με
ματαιωται τοις Ἀρειανοις η περι του, γενομενος, προφασις. Καν γαρ εν τουτοις
αισχυνθεντες βιαζων ται παλιν λεγειν συγκριτικως ειρησθαι τα ρητα, και δια τουτο
ειναι τα συγκρινομενα ομογενη, ωστε τον Υιον της των αγγελων ειναι φυσεως·
αισχυνθησονται μεν προηγουμενως ως τα Ουαλεντινου και Καρπο κρατους και των
αλλων αιρετικων ζηλουντες και φθεγγομενοι, ων ο μεν τους αγγελους ομογενεις ει
ρηκε τωι Χριστωι· ο δε Καρποκρατης αγγελους του κοσμου δημιουργους ειναι φησι.
Παρ' αυτων γαρ ισως μαθοντες και ουτοι, συγκοινουσι τον του Θεου Λογον τοις
αγγελοις. 26.132 Ἀλλ' εντραπησονται τοιαυτα φανταζομενοι παρα μεν του υμνωιδου
λεγοντος, Τις ομοιωθησεται τωι Κυριωι εν υιοις Θεου; και, Τις ομοιος σοι εν θεοις,
Κυριε; Ἀκουσονται δε ομως, εαν αρα καν ουτω μαθωσιν, ως εν μεν τοις ομογενεσιν
ομολογουμενως φιλει τα της συγκρισεως γινεσθαι, και ουκ εν τοις ετερογενεσιν.
Ουδεις γουν Θεον συγκρινοι προς ανθρωπον, ουδε παλιν ανθρωπον προς τα αλογα,
ουδε ξυλα προς λιθους, δια το ανομοιον της φυσεως· αλλα Θεος μεν ασυγκριτον εστι
πραγμα· ανθρωπος δε προς ανθρωπον συγκρινεται, και ξυλον προς ξυλον, και λιθος
προς λιθον· και ουκ αν τις επι τουτων ει ποι το, κρειττον, αλλα το, μαλλον, και το,
πλεον· ουτως Ἰωσηφ ωραιος ην μαλλον παρα τους αδελφους αυτου, και Ῥαχηλ της
Λειας· αστηρ δε αστερος ουχι κρεισσων, αλλα μαλλον διαφερει εν δοξηι. Ἐπι δε των
ετερογενων, οταν ταυτα τις παραβαλληι προς αλληλα, τοτε το, κρειττον, προς το
διαλλαττον λεγε ται, καθαπερ επι της σοφιας και των λιθων ειρηται. Ει μεν ουν
ειρηκως ην ο Ἀποστολος· Τοσουτωι μαλλον ο Υιος των αγγελων προαγει, η, τοσουτωι
μειζων εστιν· ην αν υμιν προφασις, ως συγκρινομενου του Υιου προς τους αγγελους·
νυν δε λεγων κρειττονα αυτον ειναι, και τοσουτωι διαφερειν, οσωι διεστηκεν υιος
δουλων, δεικνυσιν αυτον αλλον ειναι της των αγγελων φυσεως. Λεγων δε παλιν
αυτον ειναι τον θεμελιωσαντα τα παντα, δεικνυσιν αλλον αυτον ειναι παντων των
γενητων. Ἄλλου δε και ετερουσιου αυ του οντος παρα την των γενητων φυσιν, ποια
της ουσιας αυτου συγκρισις η ομοιοτης προς τα γενητα; Καν γαρ παλιν ενθυμηθωσι
τι τοιουτον, διελεγξει τουτους τα αυτα λεγων ο Παυλος· Τινι γαρ ειπε ποτε των
αγγελων· Υιος μου ει συ· εγω σημε ρον γεγεννηκα σε; Και προς μεν τους αγγε λους
λεγει· Ὁ ποιων τους αγγελους αυτου πνευ ματα, και τους λειτουργους αυτου πυρος
φλο γα Ἰδου των μεν γενητων το ποιεισθαι, και ταυτα ποιηματα ειναι λεγει· προς δε
τον Υιον ου ποιησιν, ουδε το γενεσθαι, αλλα το αΐδιον, και το βασιλεα, και το ειναι
δημιουργον, προσφωνει λεγων· Ὁ θρο νος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος,
και συ κατ' αρχας, Κυριε, την γην εθεμελιωσας, και εργα των χειρων σου εισιν οι
ουρανοι. Αυτοι απ ολουνται, συ δε διαμενεις. Ἐξ ων και αυτοι συνιδειν ηδυναντο,
ειπερ ηθελον, οτι αλλος μεν εστιν 26.133 ο δημιουργων, αλλα δε τα δημιουργηματα·
και ο μεν Θεος εστι, τα δε γενητα εστιν εξ ουκ οντων πε ποιημενα. Το γαρ λεγομενον
νυν, αυτοι απ ολουνται, ουχ ως εις απωλειαν εσομενης της κτισεως φησιν, αλλ' ινα
 
 
 
 

34

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απο του τελους την των γενητων δειξηι φυσιν. Τα γαρ δυναμενα απολεσθαι, καν μη
αποληται δια την χαριν του πεποιηκοτος ταυτα, ομως εξ ουκ οντων γεγονε, και το
μη ειναι ποτε αυτα μαρτυρειται. ∆ια τουτο γουν ως τουτων τοιαυτην εχοντων την
φυσιν, λεγεται επι του Υιου το, Συ δε διαμενεις, ινα το αΐδιον αυτου δειχθηι· ου γαρ
εχων το δυνασθαι απολεσθαι, ωσπερ εχει τα γενητα, εχων δε το διαμενειν αει,
αλλοτριον μεν εστιν αυτου το λεγεσθαι, Ουκ ην, πριν γεννηθηι, ιδιον δε το αει ειναι,
και συνδιαμενειν συν τωι Πατρι. Ει μεν ουν μη ταυτα γραψας ην ο Ἀποστολος εν τηι
προς Ἑβραιους Ἐπιστοληι, καν εκ των αλλων Ἐπιστολωναυτου, και πασης της
Γραφης αληθως εκωλυοντο τι τοιουτον φανταζεσθαι περι του Λογου· επειδη δε
αυτος τε εγραψε, και εν τοις εμπροσθεν δεδεικται γεννημα της του Πατρος ουσιας
ων ο Υιος· και αυτος μεν δημιουργος, τα δε δημιουργειται παρ' αυ του· και αυτος μεν
απαυγασμα και Λογος, και εικων, και σοφια του Πατρος εστι, τα δε γενητα κατω που
της Τριαδος εστι παραστησοντα και δουλευοντα· ετερογενης αρα και ετερουσιος
εστιν ο Υιος των γε νητων, και μαλλον της του Πατρος ουσιας ιδιος και ομοφυης
τυγχανει. ∆ια τουτο γαρ και αυτος ο Υιος ουκ ειρηκεν, Ὁ Πατηρ μου κρειττων μου
εστιν, ινα μη ξενον τις της εκεινου φυσεως αυτον υπολαβοι· αλλα μειζων ειπεν, ου
μεγεθει τινι, ουδε χρονωι, αλλα δια την εξ αυτου του Πατρος γεννησιν· πλην οτι και
εν τωι ειπειν, μειζων εστιν, εδειξε παλιν την της ουσιας ιδιοτητα Και ο Ἀποστολος δε
αυτος ου την ουσιαν του Λογου προηγουμενως συγκριναι θελων προς τα γενητα
ελεγε, Τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων· ασυγκριτος γαρ, μαλλον δε αλλο
και αλλο εστιν· αλλα προς την ενσαρκον επιδημιαν του Λογου βλεπων και την τοτε
παρ' αυτου γενομενην οικονομιαν, ηθελησε δειξαι ουχ ομοιον ειναι τουτον 26.136
τοις προτερον· ινα, οσωι τηι φυσει διαφερει των προ αποσταλεντων παρ' αυτου,
τοσουτωι και πλεον η παρ' αυτου και δι' αυτου γενομενη χαρις κρειττων της δι'
αγγελων διακονιας γενηται. ∆ουλων μεν γαρ ην απαιτειν μονον τους καρπους· Υιου
δε και δεσπο του χαρισασθαι τας οφειλας, και μεταθειναι τον αμπελωνα. Και τα
επιφερομενα γουν παρα του Ἀπο στολου δεικνυσι την διαφοραν του Υιου προς τα γε
νητα λεγοντος· ∆ια τουτο δει περισσοτερως προσεχειν ημας τοις ακουσθεισι, μηποτε
παραῤ ρυωμεν. Ει γαρ ο δι' αγγελων λαληθεις λογος εγενετο βεβαιος, και πασα
παραβασις και παρ ακοη ελαβεν ενδικον μισθαποδοσιαν· πως ημεις εκφευξομεθα,
τηλικαυτης αμελησαντες σωτη ριας; ητις, αρχην λαβουσα λαλεισθαι δια του Κυριου
υπο των ακουσαντων, εις ημας εβε βαιωθη. Ει δε των γενητων εις ην ο Υιος, ου κρειτ
των αυτων ην, ουτε εν τηι παρακοηι το μειζον της τιμωριας δι' αυτον απεκειτο. Ουδε
γαρ εν τηι διακονιαι των αγγελων ενην καθ' εκαστον αυτων το μειζον και ελαττον εν
τοις παραβαινουσιν· αλλ' εις ην ο νομος, και μια η κατα των παραβαινοντων
εκδικια. Ἐπειδη δε ουκ εστι των γενητων ο Λογος, αλλ' Υιος του Πατρος, δια τουτο
οσωι κρειττων αυτος, και τα δι' αυτου κρειττονα και παρηλλαγμενα εστι, τοσουτωι
και η τιμωρια χειρων γενοιτο. Θεασα σθωσαν γουν την δια του Υιου χαριν, και
επιγνωτω σαν και εκ των εργων μαρτυρουμενον αυτον, οτι των μεν γενητων αλλος
εστι, μονος δε αυτος Υιος αληθινος εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν αυτωι. Ὁ νο μος δε
δι' αγγελων ελαληθη, και ουδενα τετελειωκε δεομενος της του Λογου επιδημιας, ως
ειρηκεν ο Παυ λος. Ἡ δε του Λογου επιδημια τετελειωκε το εργον του Πατρος. Και
τοτε μεν απο Ἀδαμ μεχρι Μωυσεως ο θανατος εβασιλευσεν· η δε του Λογου παρουσια
κατηργησε τον θανατον· και ουκετι μεν εν τωι Ἀδαμ παντες αποθνησκομεν· εν δε τωι
Χριστωι παντες ζωοποιουμεθα. Και τοτε μεν απο ∆αν μεχρι Βηρσαβεε ο νομος
κατηγγελλετο, και εν μονηι τηι Ἰουδαιαι γνωστος ην ο Θεος· νυν δε εις πασαν την γην
εξηλθεν ο φθογγος αυτων, και πασα η γη πεπληρωται της περι Θεου γνωσεως, οι τε
 
 
 
 

35

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαθηται εμαθητευσαν παντα τα εθνη, και πεπληρωται νυν το γεγραμμενον· Ἔσονται
παντες διδακτοι Θεου Και τοτε μεν τυπος ην τα δεικνυμενα· αρτι δε η 26.137 αληθεια
πεφανερωται· και τουτο παλιν αυτος ο Ἀπο στολος μετα ταυτα φανερωτερον
εξηγειται λε γων· Κατα τοσουτον κρειττονος ∆ιαθηκης γεγο νεν εγγυος Ἰησους· και
παλιν· Νυν δε διαφο ρωτερας τετυχηκε λειτουργιας, οσωι και κρειτ τονος εστι
∆ιαθηκης μεσιτης, ητις επι κρειττοσιν επαγγελιαις νενομοθετηται· και, Ουδεν γαρ
ετε λειωσεν ο νομος, επεισαγωγη δε κρειττονος ελπιδος. Και αυθις φησιν· Ἀναγκη
ουν τα μεν υποδειγματα των εν τοις ουρανοις τουτοις καθα ριζεσθαι· αυτα δε τα
επουρανια κρειττοσι θυ σιαις παρα ταυτας. Το αρα κρειττον και νυν και δι' ολων τωι
Κυριωι ανατιθησι, τωι κρειττονι και αλλωι παρα τα γενητα τυγχανοντι. Κρειττων γαρ
η δι' αυτου θυσια· κρειττων η εν αυτωι ελπις· και αι δι' αυτου επαγγελιαι, ουχ ως
προς μικρα μεγαλαι συγ κρινομεναι, αλλ' ως αλλαι προς αλλα την φυσιν
τυγχανουσαι· επει και ο ταυτα οικονομησας κρειτ των των γενητων εστι. Και το
λεγομενον παλιν, γεγονεν εγγυος, την υπερ ημων εγγυην την παρ' αυτου γενομενην
σημαινει. Ὡς γαρ Λογος ων, σαρξ εγενετο, και το γενεσθαι τηι σαρκι λογιζομεθα·
(γενητη γαρ εστιν αυτη και κτιστη τυγχανει ουσα·) ουτω και εν ταυθα το, γεγονεν,
ινα τουτο κατα δευτερον σημαι νομενον εκλαβωμεν, δια το γενεσθαι αυτον
ανθρωπον, και γνωσιν οι φιλονεικουντες, οτι και απο ταυτης της κακονοιας εαυτων
εκπιπτουσιν, ακουετωσαν, οτι ου την ουσιαν αυτου γεγενησθαι σημαινει ο Παυλος, ο
ειδως αυτον Υιον και Σοφιαν, και απαυγασμα, και εικονα του Πατρος, αλλ' εις την
της ∆ιαθηκης δια κονιαν το γενεσθαι και νυν λογιζεται, καθ' ην ο ποτε βασιλευων
θανατος κατηργηθη. Και γαρ και κατα τουτο κρειττων η δι' αυτου διακονια γεγονεν,
οτι και το αδυνατον του νομου, εν ωι ησθενει δια της σαρκος, ο Θεος τον εαυτου Υιον
πεμψας εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας, και περι αμαρτιας κατεκρινε την αμαρτιαν
εν τηι σαρκι, εκστησας απ' αυτης το παραπτωμα, εν ωι διαπαντος ηιχμαλω τιζετο, ωστε
μη δεχεσθαι τον θειον νουν. Την δε σαρκα δεκτικην του Λογου κατασκευασας,
εποιησεν ημας μηκετι κατα σαρκα περιπατειν, αλλα κατα πνευμα, και πολλακις
λεγειν· Ἡμεις δε ουκ εσμεν εν σαρκι, αλλ' εν πνευματι· και, Ὅτι ηλθεν ο του Θεου
Υιος εις τον κοσμον, ουχ ινα κρινηι τον κοσμον, αλλ' ινα παντας λυτρωσηται, και
σωθηι ο κοσμος δι' αυτου. Τοτε μεν γαρ ως υπευθυνος ο κοσμος εκρινετο υπο του
νομου· αρτι δε ο Λογος εις εαυτον 26.140 εδεξατο το κριμα, και τωι σωματι παθων
υπερ παν των, σωτηριαν τοις πασιν εχαρισατο. Τουτο δε βλε πων κεκραγεν
Ἰωαννης· Ὁ νομος δια Μωσεως εδοθη, η χαρις και η αληθεια δια Ἰησου Χρι στου
εγενετο. Κρειττων δε η χαρις η ο νομος, και η αληθεια παρα την σκιαν. Το ουν,
κρειττων, ωσπερ ειρηται, ουχ οιον τε ην δι' ετερου τινος γενεσθαι η δια του Υιου,
του καθημενου εν δεξιαι του Πατρος. Τι δε τουτο ση μαινει, η το γνησιον του Υιου,
και την θεοτητα του Πατρος ταυτην ειναι του Υιου; Την τε γαρ του Πατρος βασιλειαν
βασιλευων ο Υιος, επι τον αυτον θρονον τωι Πατρι καθηται, και τηι του Πατρος
θεοτητι θεωρουμενος, Θεος εστιν ο Λογος, και ο βλεπων τον Υιον βλεπει τον
Πατερα· και ουτως εις Θεος εστιν. Ἐκ δεξιων γουν καθημενος, αριστερον ου ποιει
τον Πατερα· αλλ' οπερ εστι δεξιον και τιμιον εν τωι Πατρι, τουτο και ο Υιος εχει, και
λεγει· Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστι. ∆ια τουτο γαρ και καθ ημενος εκ δεξιων ο
Υιος οραι τον Πατερα και αυ τος εκ δεξιων, καν ως ανθρωπος γενομενος λεγηι·
Προωρωμην τον Κυριον μου ενωπιον μου δια παντος, οτι εκ δεξιων μου εστιν, ινα
μη σα λευθω. ∆εικνυται γαρ παλιν και εν τουτωι, ως ο Υιος εν τωι Πατρι και ο Πατηρ
εν τωι Υιωι. ∆ε ξιου γαρ οντος του Πατρος, εν τωι δεξιωι εστιν ο Υιος· και καθημενου
του Υιου εκ δεξιων, ο Πατηρ εστιν εν τωι Υιωι. Και οι μεν αγγελοι διακονουσιν
 
 
 
 

36

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανερχομενοι και κατερχομενοι· περι δε του Υιου φησι· Και προσκυνησατωσαν αυτωι
παντες αγγελοι Θεου· και οτε μεν αγγελοι διακονουσι, λεγουσιν οτι, Ἀπεσταλην
προς σε· και, Κυ ριος ενετειλατο· ο δε Υιος, καν λεγηι ανθρωπινως, οτι, Ἀπεσταλην,
και ερχεται το εργον τελειωσαι και διακονησαι, λεγει ομως, ως Λογος και εικων
υπαρχων· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι εστι· και, Ὁ εωρακως εμε εωρακε
τον Πατερα· και, Ὁ Πατηρ εν εμοι μενων, αυτος τα εργα ποιει· α γαρ εν τηι εικονι τις
ταυτηι θεωρει, ταυτα του Πατρος εστιν εργα. Ἔστι μεν ουν ικανα ταυτα δυσωπησαι
τους μαχομενους προς αυτην την αληθειαν· ει δ' οτι γεγραπται, γενομενος κρειττων,
το, γενομενος, ου θελουσιν, ως περι Υιου λεγο μενον, ισον ακουσαι, γεγενησθαι, και,
εστιν, η δια το 26.141 γεγενησθαι την κρειττονα διακονιαν το, γενομενος, λαβειν και
νοειν, ωσπερ ειπομεν· αλλα νομιζουσιν εκ ταυτης της λεξεως γενητον ειρησθαι τον
Λογον· ειρημενων επελαθοντο. Ει μεν εκ των αγγελων εστιν ο Υιος, εστω και επ'
αυτου ως επ' εκεινων το, γενομενος, και μηδεν αυτων κατα την φυσιν διαφερετω·
αλλ' εστω σαν η και ουτοι υιοι, η κακεινος αγγελος, και κοινηι παντες καθεζεσθωσαν
εκ δεξιων του Πατρος· η μετα παντων και ο Υιος παρεστηκετω ως λειτουργικον
πνευμα εις διακονιαν αποστελλομενος και αυτος ομοιως εκεινων. Ει δε διιστησιν ο
Παυ λος τον Υιον απο των γενητων, λεγων· Τινι γαρ ειπε ποτε των αγγελων· Υιος
μου ει συ; και ουτος μεν δημιουργει τον ουρανον και την γην, αυτοι δε παρ' αυτου
γινονται· και αυτος μεν μετα του Πατρος καθεζεται, οι δε παρεστηκασι
λειτουργουντες· τινι παλιν ουκ εστι φανερον, οτι ουκ επι της ουσιας του Λογου
ελεγε το, γενομενος, αλλ' επι της δι' αυτου γενομενης διακονιας; Ὡς γαρ Λογος ων,
γε γονε σαρξ, ουτω, γενομενος ανθρωπος, γεγονε το σουτωι κρειττων εν τηι διακονιαι
της δια των αγγελων γενομενης διακονιας, οσωι διαφερει δουλων υιος, και δε
δημιουργος των δημιουργουμενων· ωστε παυ σασθωσαν επι της ουσιας του Υιου
λαμβανειν το, γενομενος· ουκ εστι γαρ των γενητων· και γνωτω σαν, οτι της
διακονιας και της γενομενης οικονομιας σημαντικον εστι το, γενομενος. Πως δε
γεγονε κρειτ των εν τηι διακονιαι, κρειττων ων τηι φυσει παρα τα γενητα, δεικνυσι τα
προειρημενα, και ηγουμαι μεν καν ουτως αυτους αισχυνεσθαι. Ἂν δ' αρα φιλονει
κωσιν, ακολουθον αν ειη προς την αλογιστον αυτων τολμαν ομοσε χωρησαι τουτοις,
και τα ομοια ρητα περι αυτου του Πατρος ειρημενα αντιθειναι τουτοις, ινα η
δυσωπηθεντες παυσωσιν εαυτων την γλωτταν απο κακων, η γνωσιν εις οσον βαθος
εισιν ανοιας. Γεγραπται τοινυν· Γενου μοι εις Θεον υπερασπιστην, και εις οικον
καταφυγης, του σωσαι με· και παλιν· Ἐγενετο Κυριος καταφυγη τωι πενητι· και οσα
τοιαυτα εν ταις θειαις Γρα φαις ευρισκεται. Ει μεν ουν εις τον Υιον ειρησθαι ταυτα
λεγουσιν, ο και ταχα και μαλλον αληθες εστιν· επιγνωτωσαν, οτι μη οντα γενητον
αυτον αξιουσι γε νεσθαι βοηθον εαυτοις και οικον καταφυγης οι 26.144 αγιοι· και
λοιπον το, γενομενος, και το, εποιησε, και το, εκτισεν, εις την ενσαρκον αυτου
παρουσιαν λαμ βανετωσαν. Τοτε γαρ γεγονε βοηθος και οικος κατα φυγης, οτε τωι
σωματι εαυτου τας αμαρτιας ημων ανηνεγκεν επι το ξυλον, και ελεγε· ∆ευτε προς
με, παντες οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι, καγω αναπαυσω υμας. Ἂν δε εις τον
Πατερα λεγωσιν ειρησθαι τα ρητα, αρ' επειδη και ενταυθα γεγραπται το, γενου, και
το, εγενετο, τοσουτωι επιχειρησουσιν, ωστε ειπειν γενητον ειναι τον Θεον; Ναι
τολμησου σιν, ωσπερ και περι του Λογου αυτου τοιαυτα διαλογιζονται· φερει γαρ
αυτους η ακολουθια τοιαυτα και περι του Πατρος υπονοειν, οια και περι του Λο γου
αυτου φανταζονται. Ἀλλα μη γενοιτο μηδε εις νουν ποτε τινος των πιστων ελθειν
το τοιουτον! Ουτε γαρ ο Υιος των γενητων εστιν, ουτε το γεγραμ μενον και το
λεγομενον ωδε, γενου, και, εγε νετο, αρχην του ειναι σημαινει, αλλα την γενομε νην
 
 
 
 

37

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βοηθειαν τοις δεομενοις. Ὁ μεν γαρ Θεος αει και ο αυτος εστιν· οι δε ανθρωποι μετα
ταυτα γεγο νασι δια του Λογου, οτε αυτος ο Πατηρ ηθελησε· και εστιν ο Θεος
αορατος και απροσιτος τοις γενη τοις, και μαλιστα τοις επι γης ανθρωποις. Ὅταν
τοινυν ασθενουντες οι ανθρωποι παρακαλωσιν, οταν διωκομενοι δεωνται βοηθειας,
οταν αδικουμενοι προσευχωνται· τοτε φιλανθρωπος ων ο αορατος επιφαινεται δια
της εαυτου ευεργεσιας, ην δια του ιδιου αυτου Λογου και εν αυτωι ποιειται· και
λοιπον προς την χρειαν εκαστωι γινεται τα της θεοφανειας· και γινεται τοις μεν
ασθενουσιν ισχυς, τοις δε διωκο μενοις καταφυγη και οικος σωτηριας· τοις δε αδικου
μενοις λεγει· Ἔτι λαλουντος σου ερω, Ἰδου παρειμι. Ὅπερ ουν εις αντιληψιν εκαστωι
δια του Υιου γινεται, τουτο τον Θεον εκαστος εαυτωι γεγενη σθαι λεγει· επειδη και
βοηθεια παρ' αυτου του Θεου δια του Λογου γινεται. Τουτο οιδε και η συνηθεια των
ανθρωπων, και τουτο και πας οστισουν ομολογη σει καλως ειρησθαι. Πολλακις και
παρα ανθρωπων γεγονεν ανθρωποις βοηθεια· και ο μεν αδικουμενωι συνεκαμεν, ως
ο Ἀβρααμ τωι Λωτ· ο δε διωκομενωι τον οικον ηνεωιξεν, ως ο Ἀβδιας τοις υιοις των
προφητων· και ο μεν τον ξενον ανεπαυσεν, ως ο Λωτ τους αγγελους· ο δε τοις
δεομενοις κεχορηγηκεν, 26.145 ως ο Ἰωβ τοις αιτουσιν αυτον. Ὥσπερ ουν εκαστος
των ευ παθοντων ει λεγοι, Ὁ δεινα μοι γεγονε βοηθος· και αλλος ει λεγοι, Καμοι
καταφυγη, και τουτωι χο ρηγος· λεγοντες δε ταυτα, ου την αρχην της γε νεσεως, ουδε
την ουσιαν των ευ ποιησαντων σημαι νουσιν, αλλα την εις αυτους γινομενην παρ'
εκει νων ευεργεσιαν· ουτως οταν λεγωσι περι του Θεου οι αγιοι το, εγενετο, και το,
γενου, ουκ αρχην τινα γε νεσεως σημαινουσιν· αναρχος γαρ και ου γενητος ο Θεος·
αλλα την εις ανθρωπους παρ' αυτου γενομε νην σωτηριαν. Τουτου δε ουτως
νοουμενου, ακολουθον αν ειη και επι του Υιου, οσα δ' αν και οσακις αν λεγηται,
εγενετο, και, γενου, την αυτην διανοιαν σωζειν· ωστε και το λεγομενον, γενομενος
κρειττων των αγγελων, και, εγενετο, ακουοντας, μη αρχην τινα του γινεσθαι
επινοειν του Λογου, μηδε ολως εκ τουτων γενητον αυτον φανταζεσθαι· αλλ' επι της
διακονιας και οικονομιας, οτε γεγονεν ανθρωπος, νοειν το λεγομενον παρα του
Παυλου. Ὅτε γαρ ο Λο γος σαρξ εγενετο, και εσκηνωσεν εν ημιν, ηλθε τε ινα
διακονησηι και πασι σωτηριαν χαρισηται· τοτε ημιν εγενετο σωτηρια, και εγενετο
ζωη, και εγενετο ιλασμος· τοτε η υπερ ημων αυτου οικονομια κρειτ των γεγονε των
αγγελων, και εγενετο οδος, και εγενετο αναστασις. Και ωσπερ το, Γενου μοι εις Θεον
υπερασπιστην, ουκ ουσιας γενεσιν σημαινει αυτου του Θεου, αλλα την
φιλανθρωπιαν, ωσπερ ει ρηται· ουτως και νυν το, γενομενος κρειττων των αγγελων,
και, εγενετο, και, τοσουτωι κρειτ των γεγονεν εγγυος ο Ἰησους, ου την ουσιαν του
Λογου γενητην σημαινει, μη γενοιτο! αλλα την γενομενην εκ της ενανθρωπησεως
αυτου εις ημας ευερ γεσιαν· καν αχαριστοι τυγχανωσιν οι αιρετικοι, και φιλονεικοι
προς ασεβειαν.

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΑΝΩΝ ΛΟΓΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟΣ.
Ἐγω μεν ᾤμην τους της Ἀρειου μανιας υπο κριτας επι τοις προειρημενοις προ
τουτου κατ' αυ 26.148 των ελεγχοις, και ταις περι της αληθειας αποδειξεσιν
αρκεισθαι, και παυομενους λοιπον, μεταγινωσκειν εφ' οις εφρονησαν τε και
ελαλησαν κακως περι του Σωτηρος· αυτοι δε, ουκ οιδ' οπως, ουδε ουτως κατα
δυονται· αλλ' ως χοιροι και κυνες περι τα ιδια εξεραματα και τον εαυτων βορβορον
κυλιομενοι, μαλλον εφευρισκουσιν εαυτοις επινοιας εις ασεβειαν. Μη νοουντες
 
 
 
 

38

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γουν μητε το εν ταις Παροιμιαις γεγραμμενον, Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου
εις εργα αυτου, μητε το παρα του Ἀποστολου ειρη μενον, Πιστον οντα τωι ποιησαντι
αυτον, φιλονει κουσιν απλως, λεγοντες ποιημα και κτισμα ειναι τον του Θεου Υιον.
Και ηρκει μεν απο των προειρημενων αυτους συνιδειν, ει μη τελεον και τας
αισθησεις απωλεσαν, ως της αληθειας μαρτυρησασης, μη ειναι εξ ουκ οντων μηδε
ολως των γενητων τον Υιον· Θεος γαρ ων, ουδ' αν ειη ποιημα, ουδε θεμις λεγειν
αυτον κτισμα. Κτισματων γαρ και ποιηματων ιδιον το λεγεσθαι εξ ουκ οντων, και,
Ουκ ην πριν γεννηθηι· αλλ' επειδη, ωσπερ δεδιοτες αποστηναι της ιδιας
μυθοπλαστιας, προφασιζονται συνηθως τα προειρη μενα ρητα των θειων Γραφων,
τα καλως μεν γε γραμμενα, ραιδιουργηθεντα δε παρ' αυτων φερε, πα λιν
επαναλαβοντες τον νουν των προειρημενων, τους μεν πιστους υπομνησωμεν,
τουτους δε δειξωμεν και εξ εκαστου τουτων, μηδ' ολως ειδεναι τον Χρι στιανισμον.
Ει γαρ εγινωσκον, ουκ αν εαυτους συν εκλειον εις την των νυν Ἰουδαιων απιστιαν,
αλλ' ερωτωντες εμανθανον, οτι Ἐν αρχηι ην ο Λο γος, και ο Λογος ην προς τον Θεον,
και Θεος ην ο Λογος· οτε δε ευδοκησαντος του Πατρος ο Λο γος αυτος γεγονεν
ανθρωπος, τοτε εικοτως ειρη ται περι αυτου παρα μεν του Ἰωαννου το, Ὁ Λογος
σαρξ εγενετο· παρα δε του Πετρου, Κυριον και Χριστον αυτον εποιησε· και δια μεν
Σολομω νος, ως παρ' αυτου του Κυριου, Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα
αυτου· παρα δε του Παυλου· Τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων· και παλιν,
Ἑαυτον εκενωσε, μορφην 26.149 δουλου λαβων· και αυθις, Ὅθεν, αδελφοι αγιοι,
κλησεως επουρανιου μετοχοι, κατανοησατε τον αποστολον και αρχιερεα της
ομολογιας ημων Ἰησουν πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον· τα τοιαυτα γαρ παντα
ρητα την αυτην εχει δυναμιν και διανοιαν βλεπουσαν εις ευσεβειαν, και
δεικνυουσαν την θεοτητα του Λογου, και τα ανθρωπινως λεγομενα περι αυτου, δια
το γεγενησθαι αυτον και υιον ανθρωπου. Και ει και αυταρκη ταυτα προς αποδειξιν
κατ' αυτων, ομως επειδη μη νοουντες το παρα του Ἀποστολου λεγομενον, ινα
τουτου πρωτον μνησθω, νομιζουσιν εν των ποιηματων ειναι τον του Θεου Λογον,
δια το γεγραφθαι, Πιστον οντα τωι ποιη σαντι αυτον, αναγκαιον ηγησαμην τουτο
παλιν λεγοντας αυτους εντρεπειν, ωσπερ και εν τοις προ τουτων ελεγομεν,
λαμβανοντες παρ' αυτων το λημμα. Ει μεν ουν ουκ εστιν Υιος, λεγεσθω και ποιημα·
παντα τε τα επι των ποιηματων κατηγορει σθω και επ' αυτου· και μονος μη λεγεσθω
Υιος· μη Λογος, μη Σοφια· και αυτος δε ο Θεος μη λεγεσθω Πατηρ, αλλα μονον
δημιουργος και κτιστης των γινομενων υπ' αυτου. Και εστω η μεν κτισις, εικων και
χαρακτηρ της δημιουργικης βουλησεως αυτου· αυτος δε κατ' εκεινους μη εστω
γεννητικης φυσεως· ωστε της ιδιας ουσιας αυτου μη ειναι Λογον, μη Σοφιαν, μηδ'
ολως εικονα. Ει γαρ μη εστιν Υιος, ουδε εικων. Μη οντος δε Υιου, πως αρα τον Θεον
κτιστην ειναι λεγετε, ει γε δια Λογου και εν Σοφιαι παντα τα γινομενα γινεται, χωρις
τε τουτου ουκ αν τι γενοιτο, ουκ εχει δε καθ' υμας εν ωι και δι' ου τα παντα ποιει; Ει
δε μη καρπογονος εστιν αυτη η θεια ουσια, αλλ' ερημος, κατ' αυτους, ως φως μη
φωτιζον, και πηγη ξηρα, πως δημιουργι κην ενεργειαν εχειν αυτον λεγοντες ουκ
αισχυνονται; Και αναιρουντες δε το κατα φυσιν, πως το κατα βουλησιν προηγεισθαι
θελοντες ουκ ερυθριωσιν; Ει δε τα εκτος και ουκ οντα προτερον, βουλομενος δε αυτα
ειναι, δημιουργει, και γινεται τουτων ποιητης· πολλωι προτερον ειη αν πατηρ
γεννηματος εκ της ιδιας ουσιας. Ει γαρ το βουλεσθαι περι των μη οντων διδοασι τωι
Θεωι, δια τι μη το υπερκειμενον της βουλησεως ουκ επιγινωσκουσι του Θεου; Ὑπερ
αναβεβηκε δε της βουλησεως το πεφυκεναι και ειναι αυτον πατερα του ιδιου Λογου.
Ει τοινυν το προτερον, οπερ εστι κατα φυσιν, ουχ υπηρξε κατα 26.152 την εκεινων
 
 
 
 

39

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανοιαν, πως το δευτερον, οπερ εστι κατα βουλησιν, γενοιτ' αν; Προτερον δε εστιν ο
Λογος, και δευτερον η κτισις. Ἀλλ' εστιν ο Λογος, καν πλειονα τολμωσιν οι ασεβεις·
δι' αυτου γαρ γεγονεν η κτισις· και δηλον αν ειη, οτι, ποιητης ων ο Θεος, εχει και τον
δημιουργικον Λογον ουκ εξωθεν, αλλ' ιδιον εαυτου· παλιν γαρ το αυτο ρητεον. Ει το
βου λεσθαι εχει, και το βουλημα αυτου ποιητικον εστι, και αρκει το βουλημα αυτου
προς συστασιν των γι νομενων· ο δε Λογος εστιν αυτου ποιητικος, και δημιουργος·
ουκ αμφιβολον, οτι αυτος εστιν η του Πατρος ζωσα βουλη, και ενουσιος ενεργεια,
και Λογος αληθινος, εν ωι και συνεστηκε και διοικει ται τα παντα καλως. Ουδεις δε
ουδε δισταξειεν, ως ο αρμοζων της αρμονιας και των αρμοζομενων προεστι. Και
δευτερον εστι, καθα προειπον, το δη μιουργειν του γενναιν τον Θεον. Το μεν γαρ Υιος
ιδιον και αληθως εκ της μακαριας εκεινης και αει ουσης ουσιας εστι· τα δε εκ
βουλησεως αυτης εξωθεν συνισταμενα γινεται, και δημιουργειται δια του ιδιου και
εξ αυτης γεννηματος. Ουκουν του Λογου δεικνυντος πολλην ατοπιαν κατα των
λεγοντων μη ειναι Υιον Θεου, αλλα ποιημα· αναγκη λοιπον ημας συνομολογειν Υιον
ειναι τον Κυριον. Ει δε Υιος εστιν, ωσπερ ουν και εστιν, ωμο λογηται δε ο Υιος ουκ
εξωθεν, αλλ' εκ του γεννων τος ειναι· μη διαφερεσθωσαν ταις λεξεσι, καθα
προειπον, εαν και επ' αυτου του Λογου αντι του, τωι γεννησαντι, τωι ποιησαντι
ονομαζουσιν οι αγιοι, ως αδιαφορου του ρηματος οντος επι των τοιου των, εως το
κατα φυσιν ομολογειται. Ου γαρ αι λε ξεις την φυσιν παραιρουνται· αλλα μαλλον η
φυσις τας λεξεις εις εαυτην ελκουσα μεταβαλλει. Και γαρ ου προτεραι των ουσιων αι
λεξεις, αλλ' αι ου σιαι πρωται, και δευτεραι τουτων αι λεξεις. ∆ιο και οταν η ουσια
ποιημα η κτισμα ηι, τοτε το, εποιησε, και το, εγενετο, και το, εκτισε, κυριως επ' αυτων
λεγεται τε και σημαινει το ποιημα. Ὅταν δε η ουσια γεννημα ηι και υιος, τοτε το,
εποιησε, και το, εγενετο, και το, εκτισεν, ουκ ετι κυ ριως επ' αυτου κειται, ουδε
ποιημα σημαινει· αλλ' αντι του, εγεννησε, τωι, εποιησεν, αδιαφορως τις κεχρηται
ρηματι. Πολλακις γουν πατερες τους εξ αυτων φυντας υιους δουλους εαυτων
ονομαζουσι· και ουκ αρνουνται το γνησιον της φυσεως· και πολ λακις τους ιδιους
δουλους φιλοφρονουμενοι, τεκνα κα λουσι· και ου κρυπτουσι την εξ αρχης αυτων
κτη 26.153 σιν· το μεν γαρ επ' εξουσιας, ως πατερες λεγουσι· το δε φιλανθρωπως
ονομαζουσι. Σαῤρα γουν τον Ἀβρααμ κυριον εκαλει, καιτοι μη δουλη, αλλα συζυγος
ουσα· και ο μεν Ἀποστολος Φιλημονι τωι κτησαμενωι συνηπτεν ως αδελφον
Ὠνησιμον τον δου λον· η δε Βηρσαβεε, καιτοι μητηρ ουσα, τον υιον εκαλει δουλον,
λεγουσα τωι πατρι· Τον δουλον σου Σολομωνα· ειτα και Ναθαν ο προφητης, εισελ
θων, τα αυτα εκεινηι ελεγε τωι ∆αβιδ, οτι Σολομωνα τον δουλον σου· και ουκ εμελεν
αυτοις τον υιον ειπειν δουλον. Ἀκουων γαρ κακεινος επεγινω σκε την φυσιν, και
ουτοι δε λεγοντες ουτως, ουκ ηγνοουν το γνησιον. Κληρονομον γουν ηξιουν αυτον
του πατρος γενεσθαι, ον ως δουλον εκαλουν· ην γαρ υιος τηι φυσει του ∆αβιδ. Ὥσπερ
τοινυν αναγινωσκοντες ταυτα διανοουμε θα καλως· και ακουοντες δουλον τον
Σολομωνα, ου νομιζομεν αυτον ειναι δουλον, αλλα φυσει και γνη σιον υιον· ουτως
εαν και περι του Σωτηρος του αλη θως ομολογουμενου Υιου, και φυσει Λογου οντος
λε γωσιν οι αγιοι· Πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον· η αυτος περι εαυτου εαν λεγηι·
Κυριος ε κτισε με· και, Ἐγω δουλος σος, και υιος της παι δισκης σου· και οσα τοιαυτα·
μη δια τουτο αρνει σθωσαν τινες την εκ του Πατρος αυτου ιδιοτητα· αλλ', ως επι
Σολομωνος και του ∆αβιδ, διανοεισθωσαν ορθως περι του Πατρος και του Υιου.
Ἐπει, ει ακουον τες Σολομωνα δουλον, ομολογουσιν υιον, πως ου πολλακις
απολωλεναι δικαιοι εισιν, οτι την αυτην επι του Κυριου διανοιαν ου σωζουσιν; αλλ'
οταν μεν ακουωσι γεννημα, και Λογον, και Σοφιαν, βια ζονται παρερμηνευειν και
 
 
 
 

40

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρνεισθαι την φυσει και γνησιαν γεννησιν την εκ του Πατρος του Υιου· ακου οντες
δε ποιηματος φωνας και λεξεις, ευθυς εις το νομιζειν φυσει ποιημα τον Υιον
καταφερονται, και αρνουνται τον Λογον· καιτοι δυναμενοι, δια το γεγενησθαι αυτον
ανθρωπον, πασας τας τοιαυ τας λεξεις επιῤριπτειν επι το ανθρωπινον αυτου. Πως
ουν και ουτοι ου βδελυκτοι παρα τωι Κυριωι δεικνυνται, δισσα σταθμια παρ' εαυτοις
εχοντες, και τωι μεν εκεινα λογιζομενοι, τωι δε τον Κυριον βλασφημουντες; Ἀλλ'
ισως το μεν, δουλος, ως κατα διαθεσιν λεγομενον συντιθενται· το δε, τωι ποιη σαντι,
κατεχουσιν, ως μεγα τι βοηθημα της αιρεσεως αυτων. Ἔστι δε αυτοις και τουτο
καλαμος τεθλασμε 26.156 νος το ερεισμα· καταγνωσονται γαρ ευθυς εαυτων, ει
μαθοιεν το της Γραφης ιδιωμα. Και γαρ ωσπερ δου λος λεγεται ο Σολομων, καιπερ
ων υιος· ουτως, ινα τα εν τοις προτεροις ειρημενα παλιν ειπωμεν, ει και
ποιουμενους και κτιζομενους και γινομενους τους εξ εαυτων φυομενους υιους
λεγοιεν οι γονεις, ου δεν ηττον ουκ αρνουνται την φυσιν. Ὁ γουν Ἐζεχιας, ως εν τωι
Ἡσαΐαι γεγραπται, ευχομενος ελεγεν· Ἀπο γαρ της σημερον παιδια ποιησω, α
αναγγελουσι την δικαιοσυνην σου, Κυριε της σωτηριας μου. Και αυτος μεν ελεγε,
ποιησω· ο δε προφητης εν τε αυτωι τωι βι βλιωι, και τηι τεταρτηι των Βασιλειων ουτω
φησι· Και οι υιοι σου, οι εξελευσονται εκ σου. Ἀντι του γενναιν, αρα το, ποιησω,
ειρηκε· και τους εξ αυτου φυομενους, ως ποιουμενους φησι. Και ου δια φερεται τις,
ως περι του φυσει γεννηματος εστιν η λεξις. Και Ευα δε τεκουσα τον Καιν, ειπεν·
Ἐκτησαμην ανθρωπον δια του Θεου. Ἀντι του, τεκειν, αρα και αυτη το, εκτησαμην,
ειρηκε. Και γαρ προτερον ιδουσα τον τοκον, υστερον ειπε το, εκτη σαμην. Και ου δια
το, εκτησαμην, νομισειεν αν τις εξωθεν ηγορασθαι τον Καιν, και μη εξ αυτης
τετεχθαι. Και ο πατριαρχης δε Ἰακωβ ελεγε τωι Ἰωσηφ· Νυν ουν οι δυο υιοι σου, οι
γενο μενοι σοι εν Αιγυπτωι, προ του με ελθειν προς σε εις Αιγυπτον, εμοι εισιν,
Ἐφραιμ και Μανασσης. Και η Γραφη δε περι του Ἰωβ φησιν· Ἐγενοντοαυτωι υιοι
επτα, και θυγατερες τρεις· ωσπερ και Μωυσης ειρηκεν εν τωι νομωι· Ἐαν δε γενωνται
τινι υιοι· και, εαν ποιησηι υιον. Ἰδου παλιν τους γεννηθεντας, ως γενομενους και
ποιηθεντας ειρηκασιν, ειδοτες, οτι εως ομολογουνται υιοι, καν λεγηι τις, εγενοντο, η
εκτη σαμην, η εποιησα, ουδεν διαφερει. Ἡ γαρ φυσις και η αληθεια ελκει την
διανοιαν εις εαυτην. ∆ιο και προς τους ζητουντας, ει κτισμα και ποιημα εστιν ο
Κυριος, χρη προτερον ζητειν ει Υιος εστι, και Λογος, και Σοφια. Τουτων γαρ
αποδεικνυμενων, εκβαλλεται ευθυς και παυεται η περι του ποιηματος και κτισματος
υπονοια· ουτε γαρ το ποιημα Υιος και Λογος αν ειη, ουτε ο Υιος ποιημα αν ειη.
Τουτων δε παλιν ουτως οντων, φανερα πασιν αποδει ξις, ως η λεξις η λεγουσα, τωι
ποιησαντι αυτον, ουκ εις ονησιν εστι τηι αιρεσει αυτων, αλλα μαλλον εις κα
ταγνωσιν. ∆εδεικται γαρ οτι η του, εποιησε, λεξις, και επι των γνησιων και φυσει
τεκνων εν τηι θειαι κειται Γραφηι· οθεν του Κυριου αποδεικνυμενου 26.157 φυσει και
γνησιου Υιου, Λογου, και Σοφιας του Πα τρος, καν λεγηται επ' αυτου το, εποιησεν, η
το, εγενετο. ουχ ως ποιηματος οντος αυτου λεγε ται, αλλ' αδιαφορως τηι λεξει
χρωνται οι αγιοι, ως επι του Σολομωνος, και των Ἐζεχιου τεκνων. Και γαρ και
αυτων γεννησαντων εξ εαυτων, γεγραπται· εποιησα, και, εκτησαμην, και, εγενετο.
Ουκ ουν τα τοιαυτα λεξειδια πολλακις προφασισαμενοι οι θεομαχοι, οφειλουσι καν
οψε ποτε εκ των ειρημε νων αποθεσθαι την ασεβη φρονησιν, και φρονησαι περι του
Κυριου οτι Υιος εστιν αληθινος, Λογος και Σοφια του Πατρος, ου ποιημα, ου κτισμα.
Ει γαρ ποιημα εστιν ο Υιος, εν ποιωι αρα λογωι και εν ποιαι σοφιαι γεγονεν αυτος;
Παντα γαρ τα ποιηματα δια του Λογου και της Σοφιας γεγονε, καθως γεγρα πται·
Παντα εν Σοφιαι εποιησας· και, Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο
 
 
 
 

41

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδε εν. Ει δε αυτος εστιν ο Λογος και η Σοφια, εν ηι παν τα γινεται, ουκ αρα των
ποιουμενων εστιν, ουδε ολως των γενητων, αλλα του Πατρος γεννημα. Σκοπειτε
γαρ οποσον εχει πτωμα το λε γειν ποιημα τον του Θεου Λογον. Λεγει που Σολο μων
εν τωι Ἐκκλησιαστηι, οτι Συμπαν το ποιημα αξει ο Θεος εις κρισιν, εν παντι
παρεωρωμε νωι, εαν αγαθον, και εαν πονηρον. Ουκουν ει ποιημα εστιν ο Λογος,
αχθησεται καθ' υμας και αυτος εις κρισιν; Και που λοιπον η κρισις, κρι νομενου του
κριτου; τις δε τοις μεν δικαιοις τας ευλογιας δωσει, τοις δε αναξιοις τας επιτιμιας,
εστηκοτος του Κυριου καθ' υμας μετα παντων εν κρισει; Ποιωι δε και νομωι
κριθησεται αυτος ο νομο θετης; Ταυτα των ποιηματων ιδια εστι, το κρινε σθαι, το
παρα του Υιου ευλογεισθαι και επι τιμασθαι. Φοβηθητε λοιπον τον κριτην, και
πεισθητε τωι Σολομωνι λεγοντι. Ει γαρ συμπαν το ποιημα αξει ο Θεος εις κρισιν, ο δε
Υιος ουκ εστι των κρινομε νων, αλλα και μαλλον συμπαντων των ποιημα των αυτος
εστιν ο κριτης· πως ου λαμπροτερον ηλιου δεικνυται μη ποιημα ων ο Υιος, αλλα του
Πα τρος Λογος, εν ωι τα ποιηματα γινεται τε και κρινεται; Ει δ', οτι γεγραπται, πιστον
οντα, παλιν ταραττει αυτους νομιζοντας, ως επι παντων λεγε σθαι, και επ' αυτου το,
πιστον, οτι πιστευων εκδε 26.160 χεται της πιστεως τον μισθον· ωρα και δια τουτο
παλιν αυτους εγκαλειν Μωσει μεν λεγοντι· Ὁ Θεος πιστος και αληθινος· τωι δε
Παυλωι γρα φοντι· Πιστος ο Θεος, ος ουκ εασει υμας πειρα σθηναι υπερ ο δυνασθε.
Ἀλλα ταυτα λεγοντες οι αγιοι, ουκ ανθρωπινα περι του Θεου διενοουντο· αλλ'
εγινωσκον διπλουν ειναι τον νουν εν τηι Γραφηι περι του πιστου· το μεν ως πιστευον,
το δε, ως αξιο πιστον· και το μεν επ' ανθρωπων, το δε επι Θεου αρμοζειν. Πιστος
γουν ο Ἀβρααμ, οτι τωι λαλουντι πεπιστευκε Θεωι, πιστος δε ο Θεος, οτι, καθ ως
ψαλλει ∆αβιδ, Πιστος εστιν εν πασι τοις λο γοις αυτου ο Κυριος, και αξιοπιστος εστι,
και αδυ νατον εστιν, αυτον ψευσασθαι. Και, Ει τις εστι πιστη χηρας εχουσα, δια το
καλως πιστευειν, πιστη καλειται. Πιστος δε ο Λογος, οτι ο ειρηκεν, οφειλει
πιστευεσθαι· αληθες γαρ εστι, και ουκ εστιν αλλως. Και το γεγραφθαι τοινυν, Πιστον
οντα τωι ποι ησαντι αυτον, ου προς αλλους εχει την ομοιοτητα· ουδ' οτι πιστευων,
ευαρεστος γεγονεν, αλλ' οτι Υιος ων του αληθινου Θεου, πιστος εστι και αυτος οφει
λων πιστευεσθαι, εν οις αν λεγηι και ποιηι, αυτος ατρεπτος μενων, και μη
αλλοιουμενος εν τηι ανθρω πινηι οικονομιαι και τηι ενσαρκωι παρουσιαι. Ουτως μεν
ουν αν τις, προς την αναιδειαν αυ των χωρων, δυναται και εκ μονης της, εποιησε, λε
ξεως, διελεγχειν αυτους πλανωμενους, και νομιζοντας ειναι ποιημα τον του Θεου
Λογον. Ἐπειδη δε και η διανοια των γεγραμμενων εστιν ορθη, δεικνυουσα την,
εποιησε, λεξιν, ποτε και προς τι λεγομενη σημαινεται· αναγκαιον και εξ αυτης δειξαι
των αιρετικων την αλογιαν, εαν μαλιστα, ως εν τοις εμπροσθεν ειρηκαμεν, και
τουτου τον καιρον και την χρειαν λαβοιμεν. Ου τοινυν τα προ της κτισεως
διηγουμενος ο Ἀποστολος ταυτα ειρηκεν, αλλ' οτε ο Λογος σαρξ εγενετο· ουτω γαρ
γεγραπται· Ὅθεν, αδελφοι αγιοι, κλησεως επουρανιου μετοχοι, κατανοησατε τον
αποστολον και αρ χιερεα της ομολογιας ημων Ἰησουν, πιστον οντα τωι ποιησαντι
αυτον. Ποτε ουν απεσταλη, η 26.161 οπηνικα την ημετεραν ενεδυσατο σαρκα; Ποτε
δε αρχιερευς της ομολογιας ημων γεγονεν, η οτε, προσ ενεγκας εαυτον υπερ ημων,
ηγειρεν εκ νεκρων το σωμα, και νυν αυτος τους προσερχομενους αυτου τηι πιστει
προσαγει και προσφερει τωι Πατρι, λυτρου μενος παντας, και υπερ παντων
ιλασκομενος τα προς τον Θεον; Ου την ουσιαν αρα του Λογου, ουδε την εκ του
Πατρος φυσικην γεννησιν σημαναι θελων ο Ἀποστολος ειρηκε, Πιστον οντα τωι ποιη
σαντι αυτον· μη γενοιτο! ποιων γαρ εστιν ο Λο γος, ου ποιουμενος αυτος· αλλα την
εις ανθρωπους αυτου καθοδον και αρχιερωσυνην γενομενην, ην κα λως αν τις ιδοι
 
 
 
 

42

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκ της κατα τον νομον και τον Ἀα ρων ιστοριας. Ουτως Ἀαρων ου γεγεννηται αρ
χιερευς, αλλα ανθρωπος, και μετα χρονον, οτε ο Θεος ηθελησε, γεγονεν αρχιερευς·
και γεγονεν ουχ απλως, ουδε εκ των συνηθων ιματιων γνωριζομενος, αλλ'
επενδιδυσκομενος την επωμιδα, το λογειον, τον ποδηρη, α αι γυναικες μεν
ειργασαντο προσταξει του Θεου, εν τουτοις δε εισερχομενος εις τα αγια, την υπερ
του λαου θυσιαν προσεφερε· και εν τουτοις ωσπερ εμεσιτευε τηι οπτασιαι του Θεου,
και ταις των ανθρωπων θυσιαις. Ουτω τοινυν και ο Κυριος εν αρχηι μεν ην ο Λογος·
και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος· οτε δε ηθελησεν ο Πατηρ υπερ
παντων λυτρα δοθηναι, και πασι χαρι σασθαι, τοτε δη ο Λογος, ως Ἀαρων τον
ποδηρη, ουτως αυτος ελαβε την απο γης σαρκα, Μαριαν αντι της ανεργαστου γης
εσχηκως μητερα του σωμα τος, ινα εχων το προσφερομενον αυτος, ως αρχιε ρευς,
εαυτον προσενεγκηι τωι Πατρι, και τωι ιδιωι αιματι παντας ημας απο των αμαρτιων κα
θαρισηι, και απο των νεκρων αναστησηι. Τουτου γαρ ην τα παλαια σκια· και οπερ
πεποι ηκεν ελθων ο Σωτηρ, τουτο κατα τον νομον εσκιογρα φει ο Ἀαρων. Ὥσπερ
ουν ο Ἀαρων ο αυτος ων ουκηλλασσετο περιτιθεμενος την αρχιερατικην εσθητα,
αλλα μενων ο αυτος, εκαλυπτετο μονον· και ει ελεγε τις εωρακως αυτον
προσφεροντα, Ἰδου γεγονε ση μερον ο Ἀαρων αρχιερευς, ουκ εσημαινεν αυτον
ανθρωπον τοτε γεγενησθαι· ην γαρ, και προ του αυτον αρχιερεα γενεσθαι,
ανθρωπος· αλλ' οτι τηι λειτουργειαι πεποιηται αρχιερευς, περιθεμενος τα πεποιημενα
και κατασκευασθεντα ιματια τηι αρ χιερατειαι· τον αυτον τροπον και επι του Κυριου
δυνατον εστι καλως νοειν, ως ουκ αλλος γεγονε την 26.164 σαρκα λαβων, αλλ' ο
αυτος ων, εκαλυπτετο ταυτηι· και το, γεγονε, και το, πεποιηται, ουχ οτι ο Λογος, ηι
Λογος εστι, πεποιηται νοειν θεμις· αλλ' οτι Λογος ων δημιουργος, υστερον πεποιηται
αρχιερευς, ενδυ σαμενος σωμα το γενητον και ποιητον, οπερ και προσενεγκειν υπερ
ημων δυναται, διο και λεγεται πεποιησθαι. Ει μεν ουν ου γεγονεν ανθρωπος ο Κυ
ριος, μαχεσθωσαν οι Ἀρειανοι· ει δε ο Λογος σαρξ εγενετο, τι εδει περι γεγονοτος
ανθρωπου λε γειν η, πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον; Ὡς γαρ ιδιον περι του Λογου
ειπειν, Ἐν αρχηι ην ο Λο γος, ουτως ανθρωπων ιδιον εστι το γινεσθαι και ποιεισθαι.
Τις γουν ιδων τον Κυριον, ως ανθρωπον περιπατουντα, και Θεον εκ των εργων
δεικνυμενον, ουκ αν ηρωτησε, τις τουτον εποιησεν ανθρωπον; Τις δε παλιν ουτως
ερωτηθεις ουκ αν απεκρινετο, οτι ο Πατηρ τουτον εποιησεν ανθρωπον, και απεστει
λεν αυτον ημιν αρχιερεα; την δε τοιαυτην διανοιαν και τον καιρον, και το
προσωπον, αυτος ο Ἀποστο λος ο και γραψας, πιστον οντα τωι ποιησαντι αυ τον,
δηλωσαι μαλλον ικανος εστιν, εαν τα εμπροσθεν λαβωμεν· μια γαρ ακολουθια εστι,
και περι του αυτου το αναγνωσμα τυγχανει. Γραφει τοινυν εν τηι επιστοληι τηι προς
Ἑβραιους ταυτα· Ἐπει ουν τα παιδια κεκοινωνηκεν αιματος και σαρκος, και αυτος
παραπλησιως μετεσχε των αυτων, ινα δια του θανατου καταργησηι τον το κρατος
εχοντα του θα νατου, τουτεστι τον διαβολον, και απαλλαξηι τουτους, οσοι φοβωι
θανατου διαπαντος του ζηιν ενοχοι ησαν δουλειας. Ου γαρ δηπου αγ γελων
επιλαμβανεται, αλλα σπερματος Ἀβρααμ επιλαμβανεται. Ὅθεν ωφειλε κατα παντα
τοις αδελφοις ομοιωθηναι, ινα ελεημων γενηται και πιστος αρχιερευς τα προς τον
Θεον, εις το ιλασκε σθαι τας αμαρτιας του λαου· εν ωι γαρ πεπονθεν αυτος
πειρασθεις, δυναται τοις πει ραζομενοις βοηθησαι. Ὅθεν, αδελφοι αγιοι, κλη σεως
επουρανιου μετοχοι, κατανοησατε τον απο στολον και αρχιερεα της ομολογιας ημων
Ἰη σουν, πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον. Τις την περικοπην ταυτην ολην
αναγινωσκων, ου των μεν Ἀρειανων καταγινωσκει, τον δε μακα ριον Ἀποστολον
θαυμαζει, καλως ειρηκοτα; 26.165 Ποτε γαρ πεποιηται, και ποτε αποστολος γεγονεν,
 
 
 
 

43

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ει μη οτε παραπλησιως ημιν μετεσχε και αυτος αιματος και σαρκος; Και ποτε γεγονεν
ελεημων και πιστος αρχιερευς, η οτε κατα παντα τοις αδελφοις ωμοιωθη; ωμοιωθη
δε τοτε, οτε γεγονεν ανθρωπος, ενδυσαμενος την ημετεραν σαρκα. Ουκουν περι της
κατα τον ανθρωπον οικονομιας του Λογου γρα φων ο Παυλος ελεγε, πιστον οντα τωι
ποιησαντι αυτον, και ου περι της ουσιας του Λογου. Μηκετι τοινυν μαινεσθε
λεγοντες ποιημα ειναι τον του Θεου Λογον. Ἔστι γαρ αυτος Υιος φυσει μονογενης.
Τοτε δε εσχεν αδελφους, οτε την ομοιαν ημιν ενεδυ σατο σαρκα, ην και προσφερων
αυτος δι' αυτου, αρχιερευς ωνομασθη, και γεγονεν ελεημων και πιστος· ελεημων
μεν, οτι υπερ ημων προσενεγκας εαυ τον ηλεησεν ημας· πιστος δε, ου πιστεως
μετεχων, ουδε εις τινα πιστευων ωσπερ ημεις· αλλα πιστευεσθαι οφειλων περι ων
εαν λεγηι και ποιηι, και οτι πι στην θυσιαν προσφερει την μενουσαν και μη διαπι
πτουσαν. Αι μεν γαρ κατα νομον προσφερομεναι ουκ ειχον το πιστον, καθ' ημεραν
παρερχομεναι, και δεο μεναι παλιν καθαρσιου· η δε του Σωτηρος θυσια απαξ
γενομενη τετελειωκε το παν, και πιστη γεγονε μενουσα δια παντος. Και Ἀαρων μεν
εσχε τους δια δεχομενους, και ολως η κατα νομον ιερατεια χρονωι και θανατωι
παρημειβε τους προτερους· ο δε Κυριος απαραβατον και αδιαδεκτον εχων την
αρχιερωσυνην πιστος γεγονεν αρχιερευς, παραμενων αει, και τηι επαγγελιαι πιστος
γενομενος, εις το επακουειν και μη πλαναιν τους προσερχομενους. Τουτο δε παλιν
και απο της Ἐπιστολης του μεγαλου Πετρου μαθειν εξεστι, λεγοντος· Ὥστε και οι
πασχοντες κατα το θελημα του Θεου, πιστωι κτιστηι παρατιθεσθωσαν τας εαυτων
ψυχας· πιστος γαρ εστιν, ουκ αλλασσομε νος, αλλ' αει διαμενων, και αποδιδους α
επηγ γειλατο. Ἑλληνων μεν ουν οι λεγομενοι παρ' αυτοις ψευδωνυμοι θεοι ουτε τωι
ειναι, ουτε τωι επαγγελλε σθαι εισι πιστοι· ουτε γαρ οι αυτοι εισι πανταχου, αλλα και
οι κατα τοπους, τωι χρονωι διαφθειρον ται, και περι εαυτους καταῤρεουσι· διο και
κατ' αυ των ο Λογος βοαι, οτι πιστις ουκ ισχυσεν εν αυ τοις, και υδωρ ψευδες εισι, και
ουκ εστι πιστις εν αυτοις. Ὁ δε των ολων και μονος τωι οντι οντως και αληθινος ων
Θεος πιστος εστιν, ο αυτος ων, και 26.168 λεγων· Ἴδετε με, ιδετε, οτι εγω ειμι, και,
ουκ ηλ λοιωμαι· διο και ο τουτου Υιος πιστος εστιν, αει ων, και ουκ αλλοιουμενος,
ουδε διαψευδομενος ουτε εν τωι ειναι, ουτε εν τωι επαγγελλεσθαι, καθαπερ παλιν ο
Ἀποστολος γραφων Θεσσαλονικευσι μεν φησι· Πιστος ο καλων υμας, ος και ποιησει·
εν γαρ τωι ποιειν α επαγγελλεται, πιστος εστι λαλων· Ἑβραιοις δε περι του σημαινειν
την λεξιν ταυτην και το αναλλοιωτον ουτως γραφει· Ει απιστησομεν, εκει νος πιστος
μενει· αρνησασθαι εαυτον ου δυνα ται. Ουκουν εικοτως ο Ἀποστολος την σωματικην
του Λογου παρουσιαν διηγουμενος φησιν· Ἀποστολον και πιστον οντα τωι ποιησαντι
αυτον, δει κνυς, οτι και ανθρωπος γενομενος Ἰησους Χριστος, χθες και σημερον ο
αυτος, και εις τους αιωνας αναλ λοιωτος εστι. Και ωσπερ της ενανθρωπησεως αυτου
δια της αρχιερωσυνης μνημονευει γραφων ο Ἀποστολος· ουτω και παλιν ουκ
εσιωπησε μακραν, αλλ' ευθυς περι της θεοτητος αυτου μνημονευει, παν ταχου της
ασφαλειας γινομενος, ενθα μαλιστα το τα πεινον ονομαζει, ιν' ευθυς αυτου την
υψηλοτητα και την πατρικην μεγαλειοτητα γινωσκωμεν. Φησι γουν· Ὁ μεν Μωσης
θεραπων, ο δε Χριστος Υιος· κακει νος μεν πιστος εις τον οικον, ουτος δε επι τον
οικον, ως αυτος αυτον κατασκευασας, και κυριος αυτου και δημιουργος τυγχανων,
και ως Θεος αγιαζων αυτον. Ὁ μεν γαρ Μωσης, ανθρωπος φυσει ων, πιστος εγε νετο,
πιστευων τωι δια του Λογου λαλουντι αυτωι Θεωι· ο δε Λογος ουχ ωσπερ τις των
γενητων ην εν σωματι, ουδε ως κτισμα εν κτισμαστι, αλλα Θεος εν σαρκι και
δημιουργος, και κατασκευαστης εν τωι κα τασκευασθεντι υπ' αυτου. Και οι μεν
ανθρωποι ενεκα του ειναι και υφεσταναι σαρκα περιβεβλην ται· ο δε του Θεου Λογος
 
 
 
 

44

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενεκα του αγιαζειν την σαρκα γεγονεν ανθρωπος· και Κυριος ων, εν τηι μορφηι του
δουλου ην· δουλη γαρ του Λογου η πασα κτισις, η παρ' αυτου γενομενη και
ποιηθεισα. Ἐκ δε τουτου συνεστηκεν, οτι και το λεγομενον παρα τωι Ἀποστολωι,
εποιησεν, ου ποιουμενον δεικνυσι τον Λογον, αλλ' οπερ ελαβεν ομοιον ημιν σωμα·
διο και αδελφος ημων εχρηματισε γενομενος αν θρωπος. Ει δε δεδεικται, οτι, καν επ'
αυτου του Λογου τις λεγηι το, εποιησεν, αντι του, εγεννησε, λεγει· ποιαν αρα
παρεξευρειν επινοιαν ετι μαλλον κακο 26.169 νοιας εις τουτο δυνησονται, οπου γε
πανταχοθεν ο Λο γος το ρητον διακαθαρας, εδειξε μη ειναι ποιημα τον Υιον, αλλα τηι
μεν ουσιαι γεννημα του Πατρος, τηι δε οικονομιαι κατ' ευδοκιαν του Πατρος, εποιηθη
δι' ημας ανθρωπος και συνισταται; και δια τουτο αρα λεγεται παρα μεν τωι
Ἀποστολωι, πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον, εν δε ταις Παροιμιαις και το κτιζεσθαι.
Ἕως γαρ ομολογειται γενομενος ανθρω πος, ουδεν διαφερει λεγειν, καθαπερ
προειρηται, ειτε εγενετο, ειτε πεποιηται, ειτε εκτισται, ειτε πε πλασται, ειτε δουλος,
ειτε υιος παιδισκης, ειτε υιος ανθρωπου, ειτε κατεσταθη, ειτε απεδημησεν, ειτε
νυμφιος, ειτε αδελφιδους, ειτε αδελφος. Παντα γαρ ταυτα τα λεξειδια της
ανθρωπων συστασεως ιδια τυγχανει οντα· και τα τοιαυτα ου την ουσιαν του Λογου,
αλλα το ανθρωπον αυτον γεγενησθαι σημαινει. Τοιαυτην εχει διανοιαν και το εν
ταις Πραξεσι παρ' αυτων παλιν προφερομενον ρητον του Πετρου λεγοντος· Ὅτι
Κυριον και Χριστον εποιησε τουτον τον Ἰησουν, ον υμεις εσταυρωσατε. Ουδε γαρ
ουδε ενταυθα γεγραπται, Ἐποιησεν εαυτωι Υιον, η, Ἐποιησεν εαυτωι Λογον, ινα και
τοιαυτα φαντα σθωσιν. Ει μεν ουν μη επελαθοντο, οτι περι του Υιου του Θεου
λαλουσιν, ερευνατωσαν ει που γεγρα πται, Ἐποιησεν εαυτωι Υιον ο Θεος, η Ἔκτισεν
εαυτωι Λογον· η παλιν, ει που γεγραπται φανερως, ποιημα εστιν η κτισμα ο Λογος·
και τοτε προφασι ζεσθωσαν, ινα και ουτως ελεγχθωσιν οι ανοητοι. Ει δε μηδεν τι
τοιουτον ευρισκουσι· μονον δε ει που γεγραπται, εποιησε, και, πεποιηται, θηρευουσι·
φοβουμαι μη κατ' ολιγον ακουοντες, Ἐν αρχηι εποι ησεν ο Θεος τον ουρανον και την
γην, και Ἐποιησε τον ηλιον και την σεληνην, και, Ἐποιησε την θαλασ σαν, ειπωσιν
αυτον ειναι τον ουρανον, και αυτον ειναι το τηι πρωτηι ημεραι γενομενον φως, και
αυτον ειναι την γην, και εκαστον των ποιηθεντων, ινα λοιπον ομοιωθωσι και τοις
λεγομενοις Στωικοις. Ὅτι εκεινοι μεν αυτον τον Θεον εξαπλουσιν εις τα παντα·
ουτοι δε τον του Θεου Λογον εις εκαστον των ποιημα των συνταττουσιν· ει και
φθασαντες ειρηκασι τα ομοια, λεγοντες ενα των ποιηματων αυτον ειναι. Ἀλλα
παλιν ακουετωσαν τα αυτα, και μανθα 26.172 νετωσαν πρωτον, οτι Υιος εστιν, ως
και εν τοις εμπροσθεν ειρηται, και ου ποιημα ο Λογος, και ου δει τας τοιαυτας λεξεις
εις την θεοτητα αυτου λαμ βανειν, αλλ' ερευναιν δια τι και πως ταυτα γε γραπται,
και παντως απαντησει τοις ζητουσιν η αν θρωπινη οικονομια, ην δι' ημας
ανεδεξατο. Και γαρ και ο Πετρος ειρηκως, Κυριον και Χριστον αυτον εποιησεν, ευθυς
επηγαγε, τουτον τον Ἰησουν, ον υμεις εσταυρωσατε· και πασι γεγονε φανερον·
γενοιτο δ' αν και τουτοις, εαν την ακολουθιαν τηρησωσιν, οτι ου την ουσιαν του
Λογου, αλλα, κατα το ανθρωπινον, αυτον πεποιησθαι ελεγε. Τι γαρ εστι το
σταυρουμενον η το σωμα; το δε σωματικον του Λογου πως ειχε σημαναι η δια του
ειπειν, εποιησεν; αλλως τε και το λεγομενον ενταυθα, εποιησεν, ορ θην εχει την
διανοιαν. Ου γαρ ειρηκε, καθα προειπον, Ἐποιησεν αυτον Λογον, αλλα, Κυριον
αυτον· και ουχ απλως, αλλ' εις υμας, και, εν μεσωι υμων εποιησεν, ισον τωι ειπειν,
απεδειξε. Και τουτο αυ το ο Πετρος, αρχομενος της τοιαυτης αρχιδιδα σκαλιας, μετα
παρατηρησεως εσημανεν, ηνικα προς αυτους ελεγεν· Ἄνδρες Ἰσραηλιται, ακουσατε
τους λογους τουτους· Ἰησουν τον Ναζωραιον αν δρα απο του Θεου αποδεδειγμενον
 
 
 
 

45

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις υμας δυναμεσι, και τερασι, και σημειοις, οις εποιησε δι' αυτου ο Θεος εν μεσωι
υμων, καθως αυτοι οιδατε. Το αρα προς τωι τελει λεγομενον, εποιησε, τουτο εν τηι
αρχηι ειρηκεν, απεδειξεν· απο γαρ των σημειων και ων εποιει θαυμασιων ο Κυριος,
απεδειχθη ουχ απλως ανθρωπος, αλλα Θεος ων εν σωματι, και Κυριος αυτος ων ο
Χριστος. Τοι ουτον εστι και το εν τοις Ευαγγελιοις λεγομενον παρα του Ἰωαννου·
∆ια τουτο ουν μαλλον εδιωκον αυ τον οι Ἰουδαιοι, οτι ου μονον ελυε το Σαββατον,
αλλα και Πατερα ιδιον ελεγε τον Θεον, ισον εαυτον ποιων τωι Θεωι. Ου γαρ επλαττεν
εαυτον ο Κυριος τοτε Θεον· ουδε γαρ ολως ενι ποιουμενος Θεος· αλλα απεδεικνυε
δια των εργων, λεγων· Καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις μου πιστευετε, ινα γνωτε,
οτι εγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι. Ουτως τοινυν Κυριον και Βασιλεα αυτον
πεποιηκεν ο Πατηρ εν μεσωι ημων, και εις ημας τους προτερον απειθουντας. Και
δηλον εστιν, ως ο νυν Κυριος και Βασιλευς αναδεικνυμενος, ουκ 26.173 αρχην εχει
του γενεσθαι τοτε Βασιλευς και Κυριος, αλλ' αρχην εχει του την κυριοτητα εαυτου
δεικνυειν, και εκτεινειν και προς τους απειθησαντας. Ει μεν ουν νομιζουσιν, οτι, και
πριν γενη ται ανθρωπος και σταυρον υπομεινηι, ουκ ην Κυριος και Βασιλευς ο Σωτηρ,
αλλα τοτε αρχην εσχε του ειναι Κυριος· γνωτωσαν, οτι τα του Σαμοσατεως εκ
φανερου παλιν φθεγγοντα ρηματα· ει δε, ωσπερ ανεγνωμεν και προειπομεν εν τοις
προ τεροις, Κυριος και Βασιλευς εστιν αΐδιος, του μεν Ἀβρααμ Κυριον αυτον
προσκυνουντος, του δε Μωσεως λεγοντος· Και Κυριος εβρεξεν επι Σο δομα και
Γομοῤρα θειον και πυρ παρα Κυριου εκ του ουρανου· και του ∆αβιδ ψαλλοντος·
Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου, Καθου εκ δεξιων μου· και, Ὁ θρονος σου ο Θεος, εις
τον αιωνα του αιωνος· ραβδος ευθυτητος η ραβδος της βασι λειας σου· και, Ἡ
βασιλεια σου βασιλεια παν των των αιωνων· δηλον εστιν, ως, και προ του γενεσθαι
ανθρωπος, Βασιλευς και Κυριος ην αΐδιος, εικων και Λογος του Πατρος υπαρχων.
Ἀιδιου δε ον τος του Λογου Κυριου και Βασιλεως, προδηλον παλιν, οτι ου την ουσιαν
του Υιου πεποιησθαι ελεγεν ο Πε τρος, αλλα την εις ημας αυτου κυριοτητα
γενομενην, οτε γεγονεν ανθρωπος, και τωι σταυρωι παντας λυτρω σαμενος, παντων
γεγονε Κυριος και Βασιλευς. Ἐαν δε δια το γεγραφθαι, εποιησε, φιλονεικωσι, μη θε
λοντες ισον ειρησθαι το, εποιησε, τωι, απεδειξεν, η μη νοουντες, η δια την
χριστομαχον αυτων προ αιρεσιν· ακουετωσαν, οτι και ουτως ορθην εχει δια νοιαν τα
του Πετρου ρηματα. Ὁ γαρ γινομενος τινων κυριος τους ηδη οντας κταται υφ'
εαυτον· ει δε ο Κυριος δημιουργος εστι παντων και βασιλευς αΐδιος, οτε δε γεγονεν
ανθρωπος, τοτε και ημας εκτη σατο· δηλον αν ειη και κατα τουτο, ως το παρα του
Πετρου λεγομενον ουδ' ουτω ποιημα σημαινει την ουσιαν του Λογου, αλλα την μετα
ταυτα των παντων υποταγην, και την εις παντας γενομενην του Σωτη ρος
κυριοτητα· και εστιν ομοιον τουτο τοις εμπροσθεν. Ὥσπερ γαρ εκει παρετιθεμεθα τα
ρητα το, Γενου μοι εις Θεον υπερασπιστην, και το, Ἐγε νετο Κυριος καταφυγη τωι
πενητι· και εδεικνυεν ο 26.176 λογος, οτι μη ταυτα γενητον δεικνυσι τον Θεον, αλλα
την εις εκαστον γινομενην ευεργεσιαν παρ' αυ του· ουτω και το του Πετρου ρητον
την αυτην εχει διανοιαν. Λογος μεν γαρ ων αυτος ο του Θεου Υιος, Κυ ριος εστι του
παντος· ημεις δε το πριν ημεν υπευθυ νοι εξ αρχης μεν τηι δουλειαι της φθορας και τηι
κα ταραι του νομου, επειτα δε και κατ' ολιγον εαυ τοις αναπλασαντες τα μη οντα,
εδουλευομεν, ως ει πεν ο μακαριος Ἀποστολος, τοις φυσει μη ουσι θεοις· και τον μεν
αληθινον Θεον ηγνοουμεν, τα δε μη οντα προετιμωμεν της αληθειας. Ἀλλ' υστερον
ωσπερ ο παλαι λαος εν Αιγυπτωι βαρουμενος εστεναξεν, ουτω και ημων εχοντων τον
εμφυτον νομον και κατα τους αλαλητους στεναγμους του Πνευματος εν
τυγχανοντων και λεγοντων· Κυριε, ο Θεος ημων, κτησαι ημας· γεγονεν ωσπερ εις
 
 
 
 

46

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικον καταφυ γης και εις Θεον υπερασπιστην, ουτω και Κυριος ημων γεγονε. Και
ουκ αρχην του ειναι αυτος εσχε τοτε· αλλ' ημεις αρχην εσχομεν του ειναι αυτον
Κυριον ημων. Λοιπον γαρ αγαθος ων ο Θεος, και Πατηρ ων του Κυριου, ελεησας και
θελων πασι γνω σθηναι, ποιει τον εαυτου Υιον ενδυσασθαι σωμα ανθρωπινον, και
γενεσθαι ανθρωπον, κληθηναι τε αυτον Ἰησουν, ιν', εν τουτωι εαυτον προσ ενεγκας
υπερ παντων, τους παντας ελευθερωσηι απο της θεοπλανησιας και της φθορας, και
παντων γενηται Κυριος και Βασιλευς αυτος. Το δη ουν γενεσθαι αυτον ουτω Κυριον
και Βασιλεα, τουτ' εστιν ο ελεγεν ο Πετρος· Ἐποιησεν αυτον Κυριον, και Χριστον
απεστειλεν· ισον τωι ειπειν, οτι και ανθρωπον αυτον ποιησας ο Πατηρ· ιδιον γαρ
ανθρω πων το ποιεισθαι. Ουχ απλως δε εποιησεν ανθρω πον, αλλ' εις το κυριευσαι
παντων αυτον, και αγια ζειν παντας δια του χρισματος πεποιηκεν. Ει γαρ και δουλου
μορφην ελαβεν ο εν μορφηι Θεου υπαρχων Λογος, αλλ' η προσληψις της σαρκος ουκ
εδουλου τον Λογον φυσει Κυριον οντα· αλλα μαλλον ελευθε ρωσις μεν ην η
γινομενη παρα του Λογου πασης της ανθρωποτητος· αυτος δε ο φυσει Κυριος Λογος,
και ανθρωπος ποιηθεις, δια της του δουλου μορφης Κυ ριος παντων και Χριστος,
τουτεστιν, εις το αγιαζειν τωι Πνευματι παντας, πεποιηται. Και ωσπερ ο Θεος
γινομενος εις Θεον υπερασπιστην, και λεγων· Ἔσο μαι αυτοις Θεος· ου μαλλον τοτε
γινεται Θεος, ου 26.177 δε τοτε αρχην εχει του γινεσθαι Θεος· αλλ' οπερ εστιν αει,
τουτο και τοις δεομενοις γινεται, οταν αυτωι. δοκηι· ουτω και ο Χριστος φυσει Κυριος
και Βα σιλευς αΐδιος ων, ουχ οτε αποστελλεται, μαλλον γινε ται Κυριος, ουδε τοτε
αρχην λαμβανει του ειναι Κυ ριος και Βασιλευς· αλλ' οπερ εστιν αει, τουτο και τοτε
κατα σαρκα πεποιηται, και λυτρωσαμενος παντας γινεται και ουτω ζωντων και
νεκρων Κυ ριος· αυτωι γαρ λοιπον τα παντα δουλευει· και τουτο εστιν, οπερ ψαλλει
και ο ∆αβιδ· Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου· Καθου εκ δεξιων μου, εως αν θω τους
εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου. Ου γαρ επρεπε δι' ετερου την λυτρωσιν
γενεσθαι, αλλα δια του φυσει Κυριου, ινα μη δια Υιου μεν κτιζωμεθα, αλλον δε
Κυριον ονομαζωμεν, και πεσω μεν εις την Ἀρειανην και την Ἑλληνικην αφροσυνην,
κτισει δουλευοντες παρα τον κτισαντα τα παντα Θεον. Αυτη του ρητου κατα γε την
εμην ουθενειαν η διανοια. Και γαρ αληθη και χρηστην εχει την αιτιαν τα προς τους
Ἰουδαιους τοιαυτα ρηματα του Πετρου. Ἰουδαιοι γαρ πλανηθεντες απο της αληθειας,
προσδοκωσι μεν ερχομενον τον Χριστον· ουχ ηγουνται δε αυτον και παθος
αναδεχεσθαι, λεγοντες οπερ ου νοουσιν· Ἡμεις οιδαμεν οτι, οταν ελθηι ο Χριστος,
μενει εις τον αιωνα· και πως συ λεγεις, οτι δει αυτον υψωθηναι; επειτα ου Λογον
γινομενον εν σαρκι, αλλα ψιλον αυτον ανθρωπον γινεσθαι, ως παντες γεγονασιν οι
βασιλεις υπολαμβανουσιν. Ὁ μεν ουν Κυριος, τους περι Κλεοπαν εντρεπων,
εδιδασκεν, οτι τον Χριστον δει πρωτον παθειν· και τους αλλους δε Ἰουδαιους, οτι
Θεον επιδημησαι, λε γων· Ει εκεινους ειπε θεους, προς ους ο Λογος του Θεου
εγενετο, και ου δυναται λυθηναι η Γραφη· ον ο Πατηρ ηγιασε, και απεστειλεν εις τον
κοσμον, υμεις λεγετε οτι, Βλασφημεις· οτι ειπον, Υιος του Θεου ειμι. Ὁ τοινυν
Πετρος, μαθων ταυτα παρα του Σω τηρος, κατ' αμφοτερα διορθουμενος τους
Ἰουδαιους, φησιν· Ὦ Ἰουδαιοι, τον Χριστον καταγγελλουσιν ερχεσθαι αι θειαι
Γραφαι, και υμεις μεν ψιλον ανθρω πον αυτον, ως ενα των εκ του ∆αβιδ, νομιζετε·
τα δε γεγραμμενα περι αυτου ου τοιουτον αυτον, οιον υμεις λεγετε, σημαινουσιν·
αλλα μαλλον Κυριον και Θεον, και αθανατον, και χορηγον ζωης καταγγελ λουσιν. Ὁ
μεν γαρ Μωσης ειρηκεν· Ὄψεσθε την ζωην υμων κρεμαμενην απεναντι των οφθαλ
26.180 μων υμων· ο δε ∆αβιδ εν μεν τωι εκατοστωι εν νατωι ψαλμωι· Ειπεν ο Κυριος τωι
Κυριωι μου· Κα θου εκ δεξιων μου, εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των
 
 
 
 

47

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποδων σου· εν δε τωι πεντεκαιδε κατωι· Ουκ εγκαταλειψεις την ψυχην μου εις ᾅδην,
ουδε δωσεις τον οσιον σου ιδειν διαφθο ραν. Ὅτι μεν ουν ουκ εις τον ∆αβιδ φθανει
τα τοι αυτα ρητα, αυτος μεν μαρτυρει, Κυριον εαυ του φασκων ειναι τον ερχομενον·
συνορατε δε και υμεις, οτι απεθανε, και τα λειψανα αυτου παρ' υμιν εστιν. Ὅτι δε
τον Χριστον τοιουτον ειναι δει, οιον αυτον λεγουσιν ειναι αι Γραφαι, παντως και
υμεις συνομολογησετε· παρα Θεου γαρ ειρηνται οι λογοι, και ου δυναται ψευδος εν
αυτοις ειναι. Ει μεν ουν δυνασθε ειπειν, ως ελθοντος προτερον τοιουτου, και
δυνασθε δειξαι Θεον αυτον ειναι, αφ' ων εποιησε σημειων και τερατων· εικοτως
ημιν διαμαχεσθε· ει δε δειξαι μεν ου δυνασθε ως ελθοντα, προσδοκατε δε ακμην
τοιουτον· επιγνωτε τον καιρον απο του ∆ανιηλ· εις τον παροντα γαρ χρονον τα
λεχθεντα παρ' αυτου φθανει. Ει δε ο παρων καιρος ουτος εστιν εκεινος ο παλαι
προκαταγγελλομενος, και τα γενομενα δε νυν εφ' ημιν εωρακατε, γνωτε, οτι ουτος ο
Ἰησους, ον υμεις εσταυρωσατε, ουτος εστιν ο Χριστος ο προσδοκωμενος· ο μεν γαρ
∆α βιδ και παντες οι προφηται απεθανον, και τα μνη ματα παντων παρ' υμιν εστιν· η
δε γενομενη νυν αναστασις εδειξεν εις τουτον φθανειν τα γεγραμμενα. Το μεν γαρ
σταυρωθηναι, δεικνυσι το, Ὄψεσθε την ζωην υμων κρεμαμενην· και το τηι λογχηι δε
τρωθηναι την πλευραν, πληροι το, Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη· το δε μη μονον
εξαναστηναι, αλλα και παλαιους νεκρους εκ των μνημειων εγειραι (τουτους γαρ
εωρακασιν υμων οι πλειστοι), τουτε στι το, Ουκ εγκαταλειψεις την ψυχην μου εις
ᾅδην· και το, Κατεπιεν ο θανατος ισχυσας· και παλιν· Ἀφειλεν ο Θεος. Το δε και
τοιαυτα ση μεια ποιησαι αυτον, οια γεγονε, δεικνυσι Θεον ειναι τον εν σωματι, και
αυτον ειναι την ζωην και Κυριον του θανατου. Ἔπρεπε γαρ τον Χριστον, τον αλλοις
ζωην διδοντα, αυτον μη κρατεισθαι υπο του θανα του· τουτο δε ουκ αν εγεγονει ει,
ως υμεις νομι ζετε, ψιλος ανθρωπος ην ο Χριστος. Ἀλλα μην 26.181 αυτος εστιν ο
Υιος του Θεου· ανθρωποι γαρ παντες υπευθυνοι θανατου εισι. Μηκετι τοιγαρουν
αμφιβαλ λετω τις, αλλ' ασφαλως γινωσκετω πας οικος Ἰσραηλ, οτι ουτος ο Ἰησους,
ον εθεωρησατε σχηματι ανθρωπον, ποιουντα σημεια και τοιαυτα εργα, α μη δεις
πωποτε πεποιηκεν, αυτος εστιν ο Χριστος και Κυριος παντων. Και γαρ και ανθρωπος
γενομε νος, και κληθεις Ἰησους, ωσπερ εν τοις προτεροις ειπομεν, ουκ ηλαττωθη τωι
ανθρωπινωι παθει, αλλα μαλλον και εν τωι ποιηθηναι ανθρωπος, ζωντων και νεκρων
αποδεικνυται Κυριος. Ἐπειδη γαρ, ως ειπεν ο Ἀποστολος, εν τηι Σοφιαι του Θεου ουκ
εγνω ο κοσμος δια της σοφιας τον Θεον, ηυ δοκησεν ο Θεος δια της μωριας του κη
ρυγματος σωσαι τους πιστευοντας· ουτω και ημεις οι ανθρωποι, επειδη ουκ
ηθελησαμεν δια του Λογου αυτου επιγνωναι τον Θεον, και δουλευσαι τωι φυσει
δεσποτηι ημων τωι Λογωι του Θεου· ηυδοκησεν ο Θεος εν ανθρωπωι δειξαι την εαυτου
κυριοτητα, και παντας ελκυσαι προς εαυτον. ∆ι' ανθρωπου δε ψιλου τουτο ποιησαι
απρεπες ην· ινα μη, ανθρωπον Κυριον εχοντες, ανθρωπολατραι γενωμεθα· δια τουτο
αυτος ο Λογος σαρξ εγενετο, και εκαλεσε το ονομα αυτου Ἰησουν, και ουτως
εποιησεν αυτον Κυριον και Χριστον ο Πατηρ· ισον τωι ειπειν, Εις το κυ ριευειν αυτον
και βασιλευειν εποιησεν, ιν' εν τωι ονοματι Ἰησου, ον υμεις εσταυρωσατε, ωσπερ παν
γονυ καμπτει, ουτω και Κυριον και Βασιλεα αυτον τε τον Υιον επιγινωσκωμεν, και
δι' αυτου τον Πατερα. Ἰουδαιων μεν ουν οι πλειστοι, ταυτα ακουοντες,
ενετραπησαν, και λοιπον επεγνωσαν τον Χριστον, ως εν ταις Πραξεσι γεγραπται·
επειδη δε οι Ἀρειομανιται αιρουνται απομενειν Ἰουδαιοι και μαχεσθαι τωι Πετρωι,
φερε, τας ομοιας λεξεις αυτοις παραθωμεθα· ισως καν ουτως εντραπωσι, μαθοντες
την συνηθειαν της θειας Γραφης. Ὅτι μεν ουν αΐ διος Κυριος εστι και Βασιλευς ο
Χριστος, δηλον γεγονεν εκ των προειρημενων, και ουδεις εστιν, ος αμφιβαλλει περι
 
 
 
 

48

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτου. Υιος γαρ ων του Θεου, ομοιος αυτου αν ειη· ομοιος δε ων, παντως εστι και
Κυριος και Βασιλευς· αυτος γαρ φησιν· Ὁ εμε εωρακως εωρακε τον Πατερα. Ὅτι δε
και αυτο μο νον το λεγομενον παρα του Πετρου, Κυριον αυ τον εποιησε και Χριστον,
ου ποιημα ειναι τον Υιον σημαινει, εξεστιν ιδειν απο της ευλογιας του Ἰσαακ· καν
αμυδρα πως η εικων αυτη προς το προκειμενον ηι. Ἔφη τοινυν τωι μεν Ἰακωβ, Γινου
κυριος του αδελφου σου· τωι δε Ἠσαυ, Ἰδου Κυριον αυτον εποιησα σου. Ει μεν ουν το,
εποιησε, την ουσιαν και την αρχην της γενεσεως του Ἰακωβ εσημαινεν, 26.184 ουδ'
ουτω μεν εχρην αυτους τοιαυτα περι του Λογου του Θεου καν ενθυμεισθαι· ου γαρ
εστιν ο Υιος του Θεου ποιημα, ως ο Ἰακωβ· πλην εδυναντο πως πυθομενοι, μηκετι
παραφρονειν· ει δε ταυτα ουκ επι της ουσιας, ουδε επι της αρχης της γενεσεως λαμβα
νουσι, καιτοι κατα φυσιν οντος του Ἰακωβ κτισματος και ποιηματος· πως ου πλεον
του διαβολου μαινονται, ει αρα α μηδε τοις φυσει γεννητοις τολμωσιν εκ των
ομοιων λεξεων συναπτειν, ταυτα τωι Υιωι του Θεου προσπλεκουσι, λεγοντες αυτον
ποιημα ειναι; Ἔλεγε γαρ ο Ἰσαακ, γινου, και, εποιησα, ουτε την αρχην της γενεσεως
του Ἰακωβ, ουτε την ουσιαν αυτου σημαινων· μετα γαρ τριακοντα και πλειον ετη
της γενεσεως αυτου ταυτα ελεγεν· αλλα την εις τον αδελφον εξουσιαν αυτου, την
μετα ταυτα γενομενην. Ουκουν πολλωι μαλλον ο Πετρος ου ποιημα την ουσιαν του
Λογου σημαινων ταυτ' ελεγεν· ᾔδει γαρ αυτον Υιον του Θεου ομολογησας· Συ ει ο
Χριστος, ο Υιος του Θεου ζωντος· αλλα την κατα χαριν ποιηθεισαν και γενομενην
και εις ημας αυτου βασιλειαν και κυριοτητα. Και γαρ ταυτα λεγων, ουκ εσιωπησε
περι της αιδιου και πατρικης θεοτητος του Υιου του Θεου· αλλα και προειρηκως ην,
οτι και το Πνευμα εξεχεεν εφ' ημας. Το δε μετ' εξουσιας δι δοναι το Πνευμα ου
κτισματος ουδε ποιηματος εστιν, αλλα Θεου δωρον. Τα μεν γαρ κτισματα αγιαζεται
παρα του αγιου Πνευματος· ο δε Υιος ουχ αγιαζομε νος παρα του Πνευματος, αλλα
μαλλον αυτος διδους αυτο τοις πασι, δεικνυται μη κτισμα, αλλα Υιος αληθινος του
Πατρος ων. Πλην οτι ο διδους το Πνευμα, ο αυτος λεγεται και πεποιησθαι·
πεποιησθαι μεν εν ημιν Κυριος δια το ανθρωπινον, διδους δε, οτι του Θεου Λογος
εστιν. Ἦν γαρ αει και εστιν, ωσπερ Υιος, ουτω και Κυριος και παμβασιλευς των
παντων, ομοιος ων κατα παντα του Πατρος, και παντα τα του Πα τρος εχων, ως
ειρηκεν αυτος. Φερε λοιπον και αυτο το εν ταις Παροιμιαις λεγομενον· Κυριος εκτισε
με αρχην οδων αυτου, εις εργα αυτου, θεωρησωμεν· ει και μαλιστα, δειχθεντος του
Λογου, οτι μη ποιημα εστι, δεδεικται, οτι μηδε κτισμα εστι. Ταυ τον γαρ εστιν ειπειν
ποιημα και κτισμα· ωστε και την αποδειξιν την περι του μη ειναι ποιημα την αυτην
ειναι και περι του μη ειναι κτισμα. ∆ιο και θαυμασειεν αν τις αυτους επινοουντας
εαυτοις 26.185 προφασεις εις ασεβειαν, και μη αισχυνομενους επι τοις γενομενοις
καθ' εκαστον ελεγχοις. Προτερον μεν γαρ επενοουν απαταιν πυνθανομενοι των ακε
ραιων· «Ὁ ων τον μη οντα εκ του μη οντος εποιη σεν, η τον οντα;» και, «Ει ειχες
υιον, πριν γεννη σηις;» ως δε δεδεικται τουτο σαθρον, εφευρον λεγειν· «Ἓν το
αγενητον, η δυο;» ειτ' εν τουτωι διελεγχθεντες συνηψαν ευθυς· «Αυτεξουσιος εστι,
και τρεπτης εστι φυσεως;» Ἀλλα εκβληθεντος και τουτου, παλιν εφευρον λεγειν·
Τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων. Ὡς δε και τουτο η αληθεια διηλεγξε,
νυν λοιπον εκεινα παντα συναγοντες, δια του ποιηματος και κτισματος, την αιρεσιν
αυτων συνισταιν νομιζουσι. Παλιν γαρ εκεινα σημαινουσι, και ουκ αφιστανται των
ιδιων κακονοιων, τα αυτα ποικιλως αντιμεταβαλλοντες και μεταστρεφοντες, οπως
ισως τηι ποικιλιαι τινας απατησαι δυνηθωσιν. Ει και τα μαλιστα τοινυν και τα
προειρημενα δει κνυσιν αυτων και ταυτην την επινοιαν ματαιαν· ομως, επειδη τωι εκ
των Παροιμιων ρητωι τεθρυλληκασι τα πανταχου, και παρα πολλοις τοις αγνοουσι
 
 
 
 

49

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την Χρι στιανων πιστιν δοκουσι τι λεγειν, αναγκαιον και αυτο το ρητον, ωσπερ το,
Πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον, ουτω και το, εκτισε, καθ' εαυτο εξετα σαι· ιν', ως
εν πασι, και εν τουτωι δειχθωσι μηδεν πλεον εχοντες η φαντασιαν. Και πρωτα γε
ιδωμεν απερ επιδεδωκασι κατα την αρχην, ηνικα η αιρεσις επλαττετο παρ' αυ των,
τωι μακαριτηι Ἀλεξανδρωι. Ἔγραψαν τοινυν λεγοντες· Κτισμα εστιν, αλλ' ουχ ως εν
των κτισμα των· ποιημα εστιν, αλλ' ουχ ως εν των ποιηματων· γεννημα εστιν, αλλ'
ουχ ως εν των γεννηματων. Θεασασθω δη εκαστος το πανουργον και δολιον της
αιρεσεως ταυτης· ειδυια γαρ το πικρον της ιδιας κακοφροσυνης, καλλωπιζειν
εαυτην βιαζεται πιθανοτητι ρηματων· και λεγει μεν, οπερ φρονει, οτι κτισμα εστι,
νομιζει δε δυνασθαι κρυπτειν εαυτην εν τωι λε γειν· Ἀλλ' ουχ ως εν των κτισματων.
Μαλλον δε ουτω γραψαντες, δια τουτων πλεον ηλεγξαν εαυτων την ασεβειαν. Ει
γαρ ολως καθ' υμας κτισμα εστι, πως υποκρινεσθε λεγοντες, Ἀλλ' ουχ ως εν των κτι
σματων; και ει ολως ποιημα εστι, πως ουχ ως 26.188 εν των ποιηματων; εν οις και
τον ιον της αιρεσεως θεωρειν εξεστι. Λεγοντες γαρ γεννημα, αλλ' ουχ ως εν των
γεννηματων, πολλους υιους συνταττουσι, και του των ενα ειναι τον Κυριον
δογματιζουσιν· ως μηκετι κατ' αυτους Μονογενη ειναι, αλλ' εκ πολλων αδελφων
ενα και αυτον γεννημα και Υιον χρηματιζειν. Τις ουν χρεια της υποκρισεως, ωστε
λεγειν μεν αυτον κτισμα, λεγειν δε αυτον μη κτισμα; Και γαρ και εαν λεγητε, ουχ ως
εν των κτισματων, ανοητον υμων το τοιουτον σοφισμα δειχθησεται· εν γαρ παλιν
των κτι σματων αυτον ειναι λεγετε· και οια αν τις ειποι και περι των αλλων
κτισματων, τοιαυτα και περι του Υιου φρονειτε, ως αληθως μωροι και τυφλοι. Ποιον
γαρ και ετερον των κτισματων τοιουτον εστιν, οιον γεγονε και το ετερον, ινα τουτο
περι Υιου ως εξαι ρετον τι λεγητε; Και πασα η φαινομενη κτισις εν εξ ημεραις
γεγονε· και τηι μεν πρωτηι το φως, οπερ εκαλεσεν ημεραν· τηι δε δευτεραι το
στερεωμα· και τηι τριτηι, συναγαγων τα υδατα, εδειξε την ξηραν, και τους εν αυτηι
ποικιλους προηγαγε καρ πους· και τηι μεν τεταρτηι πεποιηκε τον ηλιον και την
σεληνην, και παντα τον των αστερων χορον· τηι δε πεμπτηι των εν τηι θαλασσηι ζωων,
και των εν τωι αερι πετεινων την γενεσιν εκτισε· τηι δε εκτηι τα τε τραποδα τα επι της
γης πεποιηκε, και λοιπον τον ανθρωπον· Τα τε αορατα αυτου απο κτισεως κο σμου,
τοις ποιημασι νοουμενα, καθοραται· και ουτε το φως ως η νυξ, ουτε ο ηλιος ως η
σεληνη, ουτε τα αλογα ως ο λογικος ανθρωπος εστιν· ουτε οι αγγελοι ως οι θρονοι,
ουτε οι θρονοι ως αι εξουσιαι· αλλα κατα γενος τηι ιδιαι ουσιαι, ως γεγονεν, εστι τε και
Ἢ τοινυν ο Λογος εξαιρεισθω των ποιηματων, και ως κτιστης αποδιδοσθω τωι Πατρι,
και ομο λογεισθω φυσει Υιος· η ει ολως κτισμα εστι, την αυτην ομολογεισθω ταξιν
εχειν, οιαν εχει και τα ετερα 26.189 προς αλληλα· λεγεσθω δε κακεινων εκαστον
κτισμα, αλλ' ουχ ως εν των κτισματων, γεννημα η ποιη μα, ουδ' ως εν των
ποιηματων η γεννηματων. Ταυτον γαρ ειρηκατε το γεννημα και το ποιημα,
γραψαντες, γεννηθεντα η ποιηθεντα· καν γαρ υπερεχηι των αλλων τηι συγκρισει ο
Υιος, αλλ' ουδεν ηττον εστι κτισμα, ωσπερ κακεινα· και γαρ και εν αυτοις τοις φυσει
κτισμασιν ευρειν εστιν ετερα ετερων υπερ εχοντα. Ἀστηρ γουν αστερος διαφερει εν
δοξηι· τα τε αλλα εκαστα προς αλληλα κατα συγκρισιν εχει την διαφοραν· και ου δια
τουτο τα μεν κυρια, τα δε τοις βελτιοσι δουλευει· ουδε τα μεν ποιητικα αιτια εστι, τα
δε παρ' αυτων γινεται· αλλα παντα του γι νεσθαι και κτιζεσθαι την φυσιν εχει,
ομολογουντα δι' εαυτων τον δημιουργον εαυτων, ως ψαλλει ∆αβιδ· Οι ουρανοι
διηγουνται δοξαν Θεου· ποιησιν δε χει ρων αυτου αναγγελλει το στερεωμα· καθαπερ
και Ζοροβαβελ ο σοφος λεγει· Πασα η γη την αληθειαν καλει· και ο ουρανος αυτην
ευλογει· και παντα τα εργα σειεται και τρεμει. Ει δε πασα η γη τον δημιουργον και
 
 
 
 

50

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την αληθειαν υμνει, και ευλογει, και τρεμει· δημιουργος δε ταυτης ο Λογος εστι, και
αυ τος λεγει· Ἐγω ειμι η αληθεια· ουκ αρα κτισμα εστιν ο Λογος, αλλα μονος ιδιος
του Πατρος, εν ωι τα παντα ηρμοσται, και αυτος υμνειται παρα παν των, ως
δημιουργος· Ἤμην γαρ, ως αυτος φησι, παρ' αυτωι αρμοζουσα· και, Ὁ Πατηρ μου εως
αρτι εργαζεται, καγω εργαζομαι. Το δε, εως αρτι, δεικνυσι το αιδιως, ως Λογον,
υπαρχειν αυτον εν τωι Πατρι· Λογου γαρ ιδιον εργαζεσθαι τα του Πα τρος εργα, και
μη ειναι εκτος αυτου. Ει δε α ο Πατηρ εργαζεται, ταυτα και ο Υιος εργαζεται· και α
κτιζει ο Υιος, ταυτα του Πατρος εστι κτισματα· εργον δε και κτισμα εστι του Πατρος ο
Υιος· η και αυτος εαυτον εργασεται, και αυτος εαυ τον εσται κτιζων· (επειδη α
εργαζεται ο Πατηρ, ταυτα και του Υιου εστιν εργα·) οπερ ατοπον αν ειη και αδυ
νατον· η τα του Πατρος κτιζων και εργαζομενος, αυ τος ουκ αν ειη εργον ουδε
κτισμα, ινα μη, ο αυτος ποιητικον αιτιον ων, εν τοις ποιουμενοις ευρισκηται ποιων,
οπερ γεγονεν αυτος· μαλλον δε μηδε ποιειν δυναμενος. Πως γαρ, ει καθ' υμας εξ ουκ
ον των γεγονεν, οιος τε εστι τα ουκ οντα εις το ειναι δη 26.192 μιουργειν; Ει δε
κτισμα ων δημιουργει και αυτος κτισμα· εσται και εφ' εκαστου κτισματος το αυτο
νοουμενον, ωστε δυνασθαι και αυτα δημιουργειν. Και ει τουτο ουτω βουλεσθε, τις η
χρεια του Λογου, δυναμενων των υποβεβηκοτων παρα των υπερεχον των γινεσθαι;
η ολως δυναμενου και κατα την αρχην εκαστου των γενομενων ακουσαι παρα του
Θεου· Γε νου, και, Ποιηθητι· και ουτως αν εκαστον εδημιουρ γειτο. Ἀλλ' ουδε
γεγραπται τουτο, ουτε δυνατον ην. Των γαρ γινομενων ουδεν εστι ποιητικον αιτιον·
παντα γαρ δια του Λογου γεγονεν· ουκ αν εργασαμενου και αυτου τα παντα, ει και
αυτος ο Λογος των κτισματων ην· ουδε γαρ ουδε αγγελοι δημιουργειν δυνησονται,
κτισματα οντες και αυτοι, καν Ουαλεν τινος και Μαρκιων και Βασιλειδης τοιαυτα
φρονωσι. και υμεις εκεινων ζηλωται τυγχανητε· ουδε ο ηλιος, κτισμα ων, ποιησει
ποτε το μη ον εις το ειναι· ουδε ανθρωπος ανθρωπον πλασει, ουδε λιθος λι θον
επινοησει, ουδε ξυλον ξυλον αυξησει· αλλ' ο Θεος μεν εστιν ο πλασσων εν κοιλιαι
ανθρωπον, και ορη τιθεις, και ξυλον μηκυνων· ο δε ανθρωπος επιστη μης ων
δεκτικος, ταυτην την υλην συντιθησι και μεταῤρυθμιζει, και τα οντα εργαζεται, ως
εμαθε· και αγαπαι, οτι μονον γεγονε· την τε φυσιν επιγινωσκων την εαυτου, εαν
τινος δεηται, τον Θεον οιδεν αιτειν. Ει μεν ουν και ο Θεος εξ υλης εστιν εργαζο
μενος και συντιθεις, Ἑλληνικον μεν το φρονη μα, και τεχνιτης, ου ποιητης αν
κληθειη ο Θεος. Ἐρ γαζεσθω δε ομως ουτω την υλην ο Λογος προσ ταττομενος και
υπουργων τωι Θεωι. Ει δε τα ουκ οντα καλει δια του ιδιου Λογου εις το ειναι, ουκ εστι
των μη οντων και καλουμενων ο Λογος, ινα μη και ετε ρον Λογον ζητωμεν, δι' ου
και ουτος εκληθη· Λογωι γαρ τα ουκ οντα γεγονε. Και ει δι' αυτου κτιζει και ποιει,
ουκ εστι των κτιζομενων και ποιουμε νων αυτος· αλλα μαλλον του κτιζοντος Θεου
Λογος εστιν, οστις και εκ των εργων του Πατρος, ων αυτος ο Λογος εργαζεται,
γινωσκεται, οτι αυτος εν τωι Πατρι εστι, και ο Πατηρ εν αυτωι, και ο εωρακως αυτον
εωρακε τον Πατερα, δια το ιδιον της ουσιας και την κατα παντα ομοιοτητα του Υιου
προς τον Πατερα. Πως ουν δι' αυτου κτιζει, ει μη ο Λογος εστιν αυτου και η Σοφια;
Πως δε Λογος αν ειη και Σοφια, ει μη ιδιον γεννημα της ουσιας αυτου, αλλ' εξ ουκ
οντων και αυτος εγενετο; 26.193 Πως δε παντων εξ ουκ οντων και κτισματων
οντων, και του Υιου κατ' εκεινους ενος οντος των κτισματων, και των ουκ οντων
ποτε, μονος ουτος αποκαλυπτει τον Πατερα; και ουδεις αλλος ει μη μονος αυτος
γινωσκει τον Πατερα; Ει γαρ δυνατον ποιημα οντα τουτον γινωσκειν τον Πατερα, γι
νωσκεσθω και παρα παντων κατ' αναλογιαν των εκα στου μετρων· ποιηματα γαρ
παντα, ωσπερ και αυτος. Ει δε ου δυνατον τοις γενητοις ουτε βλεπειν ουτε
 
 
 
 

51

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γινωσκειν, αλλ' υπερβαινει παντας η τε οψις και η περι τουτου γνωσις· και γαρ και
αυτος μεν ο Θεος ειπεν· Ουδεις οψεται το προσωπον μου, και ζησεται· ο δε Υιος
ειρηκεν· Ουδεις γινωσκει τον Πατερα ει μη ο Υιος· αλλος αν ειη των γεννη των ο
Λογος, μονος γινωσκων και μονος βλεπων τον Πατερα, ως ειπεν, Ουχ οτι τον
Πατερα τις εωρακεν ει μη ο ων παρα του Πατρος· και, Ουδεις γινωσκει τον Πατερα ει
μη ο Υιος· καν Ἀρειωι μη δοκηι. Πως ουν εγνω μονος, ει μη μονος ην ιδιος αυτου; Πως
δ' αν ην ιδιος, ει κτισμα ην, και μη Υιος ην αληθινος εξ αυτου; Τα αυτα γαρ λεγειν
και πολλακις περι ευσεβειας ουκ οκνητεον. Ἀσεβες αρα το φρονειν ενα των παντων
ειναι τον Υιον· βλασφημον δε και ανοητον το λεγειν κτι σμα, αλλ' ουχ ως εν των
κτισματων· και ποιημα, αλλ' ουχ ως εν των ποιηματων· γεννημα, αλλ' ουχ ως εν
των γεννηματων. Πως γαρ ουχ ως εν του των, ει γε κατ' αυτους ουκ ην, πριν
γεννηθηι; Ἴδιον γαρ των κτισματων και ποιηματων το μη ειναι πριν γενεσθαι, και εξ
ουκ οντων υφιστασθαι, καν τηι δοξηι των αλλων υπερεχηι· τουτο γαρ και εν πασι τοις
αλλοις κτισμασι προς εαυτα διαφεροντα ευρεθη σεται, ωσπερ και βλεπομενα
δεικνυται. Ἀλλ' ειπερ κατα τους αιρετικους κτισμα μεν η ποιημα ην, ουχ ως εν δε
των κτισματων, δια το εν δοξηι διαφερειν αυτων, εδει προς τα αλλα ποιη ματα τηι
κατα το βελτιον συγκρισει σημαινεσθαι τε 26.196 παρα της Γραφης και δεικνυσθαι
αυτον, οιον εδει λε γεσθαι αυτον μειζονα αρχαγγελων· εδει εντιμο τερον των
θρονων, και λαμπροτερον μεν ηλιου και σεληνης, μειζονα δε των ουρανων. Νυν δε
ουτω μεν αυτος ου σημαινεται· Υιον δε αυτον ιδιον και μονον δεικνυσιν εαυτου ο
Πατηρ, λεγων· Υιος μου ει συ· και, Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος, εν ωι
ηυδοκησα· διο και διηκονουν αυτωι οι αγγελοι, ως αλλωι παρ' αυτους οντι· και
προσκυνειται παρ' αυ των, ουχ ως τηι δοξηι μειζων, αλλ' ως αλλος παρα παντα τα
κτισματα και παρ' εκεινους ων, μονος δε του Πατρος ιδιος ων κατ' ουσιαν Υιος. Ει
γαρ ως υπερεχων τηι δοξηι προσεκυνειτο, εδει και εκαστον των υποβεβηκοτων τον
υπερεχοντα προσκυνειν. Ἀλλ' ουκ εστιν ουτω· κτισμα γαρ κτισματι ου προσκυνει,
αλλα δουλος δεσποτην, και κτισμα Θεον. Πετρος μεν ουν ο αποστολος προσκυνησαι
θελοντα τον Κορνηλιον κωλυει, λεγων, οτι Καγω ανθρωπος ειμι· αγ γελος δε
θελοντα προσκυνησαι τον Ἰωαννην εν τηι Ἀποκαλυψει κωλυει, λεγων· Ὅρα μη.
Συνδουλος σου ειμι, και των αδελφων σου των προφητων, και των τηρουντων τους
λογους του βιβλιου του του. Τωι Θεωι προσκυνησον. Ουκουν Θεου εστι μονου το
προσκυνεισθαι· και τουτο ισασι και αυτοι οι αγ γελοι, οτι καν αλλων ταις δοξαις
υπερεχωσιν, αλλα κτισματα παντες εισι, και ουκ εισι των προσ κυνουμενων, αλλα
των προσκυνουντων τον ∆εσποτην. Τον γουν πατερα του Σαμψων τον Μανωε,
θελοντα θυσιαν προσενεγκειν τωι αγγελωι, εκωλυσεν ο αγγελος λεγων οτι, Μη εμοι,
αλλα τωι Θεωι προσενεγκε. Ὁ δε Κυριος και παρ' αγγελων προσκυνειται· γε γραπται
γαρ· Και προσκυνησατωσαν αυτωι παν τες αγγελοι Θεου· και παρα παντων δε των
εθνων, ως ο Ἡσαΐας φησιν· Ἐκοπιασεν Αιγυπτος και εμπορια Αιθιοπων, και οι
Σαβαειμ ανδρες υψηλοι επι σε διαβησονται, και σοι εσονται δου λοι· ειτα εξης· Και
προσκυνησουσι σοι, και εν σοι προσευξονται· οτι εν σοι ο Θεος εστι, και ουκ εστι Θεος
πλην σου. Τους τε μαθητας προσ 26.197 κυνουντας δεχεται, και πληροφορει τουτους,
οστις εστι λεγων· Ουχ υμεις λεγετε με, ο Κυριος και ο διδασκαλος; και καλως λεγετε·
ειμι γαρ. Και τον Θωμαν δε λεγοντα αυτωι, Ὁ Κυριος μου και ο Θεος μου, συγχωρει
λεγειν, και μαλλον αποδεχε ται, μη κωλυων αυτον. Ἔστι γαρ αυτος, ως οι τε αλλοι
προφηται λεγουσι, και ∆αβιδ ψαλλει, Κυριος των δυναμεων, Κυριος Σαβαωθ, ο
ερμηνευε ται, Κυριος των στρατιων, και Θεος αληθινος και παντοκρατωρ, καν οι
Ἀρειανοι εν τουτωι διαῤ ρηγνυωσιν εαυτους. Ουκ αν δε ουδε αυτος προσεκυνηθη,
 
 
 
 

52

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδε ταυτ' ελεγετο περι αυτου, ει ολως των κτισματων ην. Νυν δε επειδη ουκ εστι
κτισμα, αλλ' ιδιον της ουσιας του προσκυνουμενου Θεου γεννημα, και φυσει Υιος
εστι· δια τουτο προσκυνειται, και Θεος πιστευεται, και Κυριος στρατιων και
εξουσιαστης και παντοκρατωρ εστιν, ως ο Πατηρ· αυτος γαρ ειρηκε· Παντα, οσα εχει
ο Πατηρ, εμα εστιν· Υιου γαρ ιδιον τα του Πατρος εχειν, και τοιουτον αυτον ειναι, ως
εν αυτωι θεωρεισθαι τον Πατερα· και δι' αυτου τα παντα πεποιησθαι, και εν αυτωι την
σωτηριαν των παντων γινεσθαι τε και συνιστασθαι· επει καλον αυτους ερεσθαι και
τουτο, ιν' ετι μαλλον ο ελεγχος της αιρε σεως αυτων φαινηται· ∆ια τι παντων οντων
κτισμα των, και παντων εκ του μη οντος εχοντων την συ στασιν, του τε Υιου και
αυτου οντος καθ' υμας κτισματος και ποιηματος, και ενος των ουκ οντων ποτε, δι'
αυτου μονου τα παντα πεποιηκε, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν; Ἢ δια τι, οταν
μεν τα παντα λεγηται, ου τον Υιον τις εν τοις πασι σημαινεσθαι νοει, αλλα τα
γενητα; οταν δε περι του Λογου λεγωσιν αι Γραφαι, ουκ εκ των παντων παλιν αυτον
οντα νοουσιν, αλλα τωι Πατρι συνταττουσιν αυ τον, εν ωι την παντων προνοιαν και
σωτηριαν εργα ζεται και ποιει ο Πατηρ· και μαλιστα δυναμενων των παντων τωι
αυτωι προσταγματι, ωι κακεινος παρα μονου του Θεου γεγονε, γενεσθαι; Ου γαρ
καμνει ο Θεος προσταττων· ουδε ασθενει προς την των παντων εργασιαν, ινα τον
μεν Υιον μονος μονον κτισηι, εις δε την των αλλων δημιουργιαν υπουργου και
βοηθου χρειαν εχηι του Υιου. Ουδε γαρ ουδε υπερθεσιν εχει, οπερ αν εθελησηι
γενεσθαι· αλλα 26.200 μονον ηθεληκε, και υπεστη τα παντα, και τωι βουληματι
αυτου ουδεις ανθεστηκε. Τινος ουν ενεκα ου γε γονε τα παντα παρα μονου του Θεου
τωι προσταγματι, ωι γεγονε και ο Υιος; Ἢ δια τι τουτου παντα γεγονε, καιτοι και
αυτου γεννητου τυγχανοντος, λεγετωσαν. Ἀλογια μεν ουν πασα παρ' αυτοις· φασι δε
ομως περι τουτου, ως αρα «Θελων ο Θεος την γενητην κτι σαι φυσιν, επειδη εωρα μη
δυναμενην αυτην μετα σχειν της του Πατρος ακρατου χειρος, και της παρ' αυτου
δημιουργιας, ποιει και κτιζει πρωτως μονος μονον ενα, και καλει τουτον Υιον και
Λογον, ινα, τουτου μεσου γενομενου, ουτω λοιπον και τα παντα δι' αυτου γενεσθαι
δυνηθηι.» Ταυτα ου μο νον ειρηκασιν, αλλα και γραψαι τετολμηκασιν Ευσεβιος τε
και Ἄρειος, και ο θυσας Ἀστεριος. Πως ουν ουκ αν τις αυτων εκ τουτων τελεον
καταγνοιη της ασεβειας, ην, μετα πολλης της αφρο συνης εαυτοις κερασαντες, ουκ
ερυθριωσιν ουτω κα ταμεθυοντες της αληθειας. Ει μεν γαρ, δια το καμνειν τον Θεον
προς την των αλλων εργασιαν, φησουσι μο νον αυτον πεποιηκεναι τον Υιον·
καταβοησει μεν τουτων πασα η κτισις, ουκ αξια φθεγγομενων περι του Θεου·
εγγραφως δε ο Ἡσαΐας λεγων· Θεος αιω νιος, ο κατασκευασας τα ακρα της γης, ου
πει νασει, ουδε κοπιασει, ουδε εστιν εξευρεσις της φρονησεως αυτου. Ει δε, ως
απαξιων ο Θεος τα αλλα εργασασθαι, τον μεν Υιον μονον ειργασατο, τα δε αλλα τωι
Υιωι ενεχειρισεν ως βοηθωι· και τουτο μεν αναξιον Θεου· ουκ εστι γαρ εν Θεωι τυφος·
εν τρεψει δε αυτους ομως ο Κυριος λεγων· Ουχι δυο στρουθια ασσαριου πωλειται;
και εν εξ αυτων ου πεσειται επι την γην ανευ του Πατρος υμων, του εν τοις
ουρανοις; και παλιν· Μη μεριμνατε τηι ψυχηι υμων, τι φαγητε, μηδε τωι σω ματι
υμων, τι ενδυσησθε. Ουχι η ψυχη πλειον εστι της τροφης, και το σωμα του
ενδυματος; Ἐμβλεψατε εις τα πετεινα του ουρανου, οτι ου σπειρουσιν, ουδε
θεριζουσιν, ουδε συναγουσιν εις τας αποθηκας· και ο Πατηρ υμων ο ου ρανιος τρεφει
αυτα. Ουχ υμεις μαλλον διαφερετε αυτων; Τις δε εξ υμων, μεριμνων, δυναται προσ
θειναι επι την ηλικιαν αυτου πηχυν ενα; Και περι ενδυματος τι μεριμνατε;
Καταμαθετε τα κρινα του αγρου, πως αυξανουσιν· ου κοπιωσιν, ουδε νηθουσι. Λεγω
δε υμιν, οτι ουδε Σολο 26.201 μων εν πασηι τηι δοξηι αυτου περιεβαλετο, ως εν
 
 
 
 

53

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτων. Ει δε τον χορτον του αγρου σημερον οντα, και αυριον εις κλιβανον
βαλλομενον, ο Θεος ουτως αμφιεννυσιν· ου πολλωι μαλλον υμας, ολιγοπιστοι; Ει γαρ
ουκ αναξιον Θεου προ νοεισθαι και μεχρι των ουτω μικρων, τριχος κε φαλης, και
στρουθιου, και του χορτου του αγρου, ουκ αναξιον ην αυτου και ταυτα εργασασθαι.
Ὧν γαρ την προνοιαν ποιειται, τουτων και ποιητης εστι δια του ιδιου Λογου. Ἄλλως
τε και μειζον ατοπον τοις τουτο λεγουσιν απανται· διαιρουσι γαρ τα κτι σματα και
την δημιουργιαν· και το μεν του Πατρος εργον, τα δε του Υιου διδοασιν εργα· δεον η
και τα παντα μετα του Υιου παρα του Πατρος γινε σθαι, η ει δια του Υιου παντα τα
γενητα γινεται, μη λεγειν αυτον ενα των γενητων ειναι. Ἔπειτα δε κακεινως
ελεγξειεν αν τις αυτων την ανοιαν. Ει και ο Λογος της γενητης φυσεως εστι, πως,
ταυτης αδυνατου τυγχανουσης χωρειν την του Θεου αυτουργιαν, μονος αυτος εκ
παντων ηδυνηθη παρα της αγενητου και ακραιφνεστατης ουσιας του Θεου γενεσθαι,
ως υμεις λεγετε; Ἀναγκη γαρ η τουτου δυναμενου και πασαν δυνασθαι· η πασης
αδυνατου τυγχανουσης, μη δυνασθαι μηδε τον Λογον· εις γαρ εστι των γενητων και
ουτος καθ' υμας. Παλιν δε, ει, δια το αδυνατον ειναι την γενητην φυσιν μετασχειν
της του Θεου αυτουργιας, μεσιτου χρεια γεγονεν· αναγκη πασα, γενητου και κτισμα
τος οντος του Λογου, μεσου χρειαν ειναι και επι της τουτου δημιουργιας, δια το ειναι
ενα και αυτον της γενητης φυσεως, της μη δυναμενης μετασχειν της παρα του Θεου
εργασιας, αλλα μεσου δεομενης· καν εκεινου δε τις ευρεθηι μεσος, παλιν ετερου χρεια
με σιτου δι' εκεινον, και ουτω τις επαναβαινων και διε ρευνων τωι λογισμωι, ευρησει
πολυν οχλον επιῤρεον των μεσιτων, και ουτως αδυνατον υποστηναι την κτισιν αει
του μεσιτου δεομενην, και του μεσου μη δυναμενου γενεσθαι χωρις ετερου μεσιτου,
δια το παντας ειναι της γενητης φυσεως, της μη δυνα μενης μετασχειν της παρα
μονου του Θεου εργασιας, ως υμεις λεγετε. Ποσης τοινυν αφροσυνης εισι πλη ρεις,
δι' ην και τα ηδη γενομενα νομιζουσιν αδυνατον ειναι γενεσθαι; Ἢ ταχα ουδε
γεγενησθαι αυτα φαν ταζονται, ζητουντες ετι τον μεσιτην. Κατα γαρ την 26.204
ουτως ασεβη και μωραν διανοιαν αυτων, ουδ' αν υπ εστη τα οντα, μη ευρισκομενου
του μεσου. Ἀλλ' εκεινο φασκουσιν· Ἰδου δη και δια Μωυ σεως εξηγαγε τον λαον εξ
Αιγυπτου και δι' αυτου τον νομον δεδωκε, καιτοι και αυτου τυγχανοντος ανθρωπου·
ωστε δυνατον δια του ομοιου τα ομοια γινεσθαι. Τουτο δε λεγειν αυτους
εγκαλυπτομενους επρεπεν, ινα μη πολλην αισχυνην απενεγκωνται. Μωυσης γαρ ου
δημιουργειν επεμπετο, ουδε τα μη οντα εις το ειναι καλεσαι, και πλασαι τους
ομοιους ανθρωπους, αλλα διακονησαι μονον ρηματα προς τον λαον και προς τον
βασιλεα Φαραω. Ἔχει δε τουτο πολλην την διαφοραν, οτι το μεν διακονειν των
γενητων ως δουλων εστι· το δημιουργειν δε και κτι ζειν μονου του Θεου εστι, και
του ιδιου αυτου Λογου και της σοφιας. ∆ια τουτο γουν επι μεν του δημιουρ γειν ουκ
αν τις αλλον ευροι, η μονον τον του Θεου Λογον· παντα γαρ εν σοφιαι γεγονε, και
χωρις του Λογου εγενετο ουδε εν. Προς δε τας διακονιας ουχ εις, αλλ' εκ παντων
πολλοι εισιν, ους εαν θεληι πεμπειν ο Κυριος. Πολλοι μεν γαρ αρχαγγελοι, πολλοι δε
θρονοι και εξουσιαι, και κυριοτητες, χιλιαι τε χι λιαδες, και μυριαι μυριαδες
παρεστηκασι λειτουρ γουντων και ετοιμων εις το αποστελλεσθαι. Και προφηται μεν
πολλοι, και αποστολοι δε δεκα και δυο, και ο Παυλος· και Μωυσης δε αυτος ου
μονος, αλλα και Ἀαρων συν αυτωι, και μετα ταυτα αλλοι εβδομηκοντα Πνευματος
επληρωθησαν αγιου· και Μωυσην διεδεξατο Ἰησους ο του Ναυη, κακεινον οι κριται,
κακεινους ουχ εις, αλλα πλειστοι βασιλεις. Ειπερ ουν και κτισμα ην και των γενητων
ο Υιος, εδει και πολλους ειναι τοιουτους υιους, ινα και πολλους τοιουτους
διακονους εχηι ο Θεος, καθαπερ και επι των αλλων πληθος εστιν. Ει δε τουτο ουκ
 
 
 
 

54

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστιν ιδειν, αλλα τα μεν κτισματα πολλα, ο δε Λογος εις εστι· τις ου συνοραι και εκ
τουτων, οτι ο Υιος διεστηκε των παντων, και ου προς τα κτισματα την εξισωσιν εχει,
αλλα προς τον Πατερα την ιδιοτητα; Ὅθεν ουδε πολλοι Λογοι, αλλα μονος εις του
ενος Πατρος Λογος, και μια του ενος Θεου εικων εστιν. Ἀλλ' ιδου, φασι, και ηλιος
μονος εις και η γη μια. Ἄφρονες ειπατωσαν οτι και υδωρ εν, και πυρ εν, ινα
ακουσωσιν, οτι των γενομενων εκαστον 26.205 εν μεν εστι κατα την ιδιαν ουσιαν,
προς δε την εγ χειριζομενην διακονιαν και λειτουργιαν ουκ εστιν εκαστον ικανον
και μονον αυταρκες. Ειπε γαρ ο Θεος· Γενηθητωσαν φωστηρες εν τωι στερεωματι του
ουρανου εις φαυσιν της γης, και διαχωριζειν ανα μεσον της ημερας, και ανα μεσον
της νυ κτος· και εστωσαν εις σημεια και εις καιρους, και εις ημερας, και εις
ενιαυτους. Ειτα φησι· Και εποιησεν ο Θεος τους δυο φωστηρας, τους μεγα λους, τον
φωστηρα τον μεγαν εις αρχας της ημερας, και τον φωστηρα τον ελασσω εις αρχας
της νυκτος, και τους αστερας· και εθετο αυ τους εν τωι στερεωματι του ουρανου,
ωστε φαινειν επι της γης, και αρχειν της ημερας και της νυκτος. Ἰδου πολλοι
φωστηρες, και ου μονος ο ηλιος, ουδε σεληνη μονη, αλλ' εκαστον μεν εν εστι κατ'
ουσιαν, μια δε και κοινη παντων εστιν η λει τουργια· και το εκαστου λειπον παρα
του ετερου πληρουται· και του φωτιζειν η χρεια παρα παντων γινεται. Ἥλιος γουν
του μεθ' ημεραν μονου διαστηματος φαινειν εχει την εξουσιαν, και η σεληνη την
νυκτα· οι δε αστερες μετα τουτων τους καιρους και ενιαυτους εκτελουσι, και
εκαστος εις σημεια γι νεται προς την απαιτουσαν χρειαν. Ουτω και η γη ουκ εις
παντα, αλλ' εις μονους τους καρπους, και βασιν ειναι των εν αυτηι ζωων· το τε
στερεωμα δια χωριζειν ανα μεσον υδατος, και υδατος, και η θεσις των φωστηρων εν
αυτωι εστιν· ουτω και το πυρ και το υδωρ, μετα των αλλων παντων γεγονε, εις την
των σωματων συστασιν· και ολως ουδε εν μονον, αλλ' εκαστον των γενομενων,
ωσπερ αλληλων οντα μελη, εν καθαπερ σωμα, τον κοσμον αποτελουσιν. Ει τοινυν
ουτω και τον Υιον υπολαμβανουσιν ειναι, βαλ λεσθωσαν παρα παντων, μερος
νομιζοντες ειναι των παντων τον Λογον, και μερος ουχ ικανον ανευ των αλλων
προς την εγχειρισθεισαν αυτωι λειτουργιαν. Ει δε τουτο εκ φανερου δυσσεβες εστιν,
επιγνωτωσαν, οτι μη των γενητων εστιν ο Λογος, αλλα του μεν Πατρος μονος ιδιος
Λογος, των δε γενητων δημιουρ γος. Ἀλλ' ειρηκασι· Κτισμα μεν εστι, και των
γενητων· ως δε παρα διδασκαλου και τεχνιτου μεμα θηκε το δημιουργειν, και ουτως
υπηρετησε τωι δι δαξαντι Θεωι. Ταυτα γαρ και Ἀστεριος ο σοφιστης, ως μαθων
αρνεισθαι τον Κυριον, γραψαι τετολμηκεν, ου συνορων την εκ τουτων αλογιαν. Ει
γαρ διδακτον εστι το δημιουργειν, σκοπειτωσαν μη και αυτον τον 26.208 Θεον
ειπωσι μη φυσει, αλλ' επιστημηι δημιουργον ειναι, ωστε και δυνατον μεταπιπτειν απ'
αυτου. Ἔπειτα ει η Σοφια του Θεου εκ διδασκαλιας εκτη σατο το δημιουργειν, πως
ετι σοφια εστι, δεομενη μαθηματων; Τι δε ην και προ του μαθειν; Σοφια γαρ ουκ ην
λειπομενη διδασκαλιας. Κενον αρα τι πραγμα ην, και ουκ εστιν ουσιωδης σοφια·
αλλ' εκ προκοπης εσχε το ονομα της σοφιας, και επι το σουτον εσται σοφια, εως αν ο
μεμαθηκε φυλαττηι. Ὃ γαρ μη φυσει τινι, αλλ' εκ μαθησεως προσγε γονε, δυνατον
εστι και απομαθειν ποτε. Τοιαυτα δε λεγειν περι του Λογου του Θεου, ου
Χριστιανων, αλλα Ἑλληνων εστι. Και γαρ ει εκ διδασκαλιας το δημιουργειν τινι
προσγινεται, φθονον και ασθενειαν περι τον Θεον εισαγουσιν οι αφρονες· φθονον
μεν, οτι μη πολ λους δημιουργειν εδιδαξεν, ιν' ωσπερ πολλοι αρ χαγγελοι και
αγγελοι, ουτω και πολλοι δημιουργοι περι αυτον ωσιν· ασθενειαν δε, οτι μη μονος
ηδυνηθη ποιησαι, συνεργου δε η υπουργου χρειαν εσχε· καιτοι δειχθεισης και της
γενητης φυσεως δυνατης ουσης γινεσθαι παρα μονου του Θεου, ει γε κατ' αυτους ο
 
 
 
 

55

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Υιος γενητος ων ηδυνηθη παρα μονου του Θεου γενεσθαι. Ἀλλ' ουδενος εστιν
ενδεης ο Θεος· μη γε νοιτο! αυτος γαρ ειπε· Πληρης ειμι. Ουδε εκ διδα σκαλιας
γεγονε δημιουργος ο Λογος· αλλ' εικων και σοφια ων του Πατρος, τα του Πατρος
εργαζεται. Ουδε της των γενητων ενεκεν εργασιας τον Υιον πε ποιηκεν· ιδου γαρ και
του Υιου οντος, φαινεται παλιν εργαζομενος ο Πατηρ, ως αυτος ο Κυριος φη σιν· Ὁ
Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται, καγω ερ γαζομαι. Ει δε καθ' υμας δια τουτο γεγονεν ο
Υιος, ινα τα μετ' αυτον εργασηται· φαινεται δε ο Πατηρ και μετα τον Υιον
εργαζομενος· περιττη καθ' υμας και κατα τουτο η του τοιουτου Υιου ποιησις. Ἄλλως
τε δια τι ολως, θελων ημας κτισαι, ζητει τον μεσιτην, ως ουκ αρκουμενου του
βουληματος αυτου συστησαι περι ων αν αυτωι δοκηι; Και μην αι Γραφαι λεγουσι·
Παντα οσα ηθελησεν εποιησε· και· Τωι γαρ βουληματι αυτου τις ανθεστηκεν; Ει δε
και το βουλημα μονον ικανον εστιν αυτου προς την των παντων δημιουργιαν·
περιττη παλιν καθ' υμας η του μεσιτου χρεια. Και γαρ και το παρα δειγμα το περι του
Μωυσεως και του ηλιου και 26.209 σεληνης υμων δεδεικται σαθρον. Κακεινο δε
παλιν υμας εντρεψει. Ει θελων ο Θεος την γενητην κτισαι φυσιν, περι δε ταυτης
βουλευσαμενος, επινοει και κτιζει τον Υιον καθ' υμας, ινα δι' αυτου ημας
δημιουργησηι· σκοπειτε ποσην ασεβειαν φθεγγεσθαι τετολμηκατε. Πρωτον μεν, οτι
φαινεται μαλλον αυτος ο Υιος δι' ημας γεγονως, και ουχ ημεις δι' αυτον· ου γαρ δι'
αυτον εκτισθημεν, αλλ' αυτος δι' ημας πε ποιηται· ωστε χαριν αυτον ημιν μαλλον
εχειν, και μη ημας αυτωι, καθαπερ και η γυνη τωι ανδρι. Ου γαρ εκτισθη, φησιν η
Γραφη, ανηρ δια την γυναικα, αλλα γυνη δια τον ανδρα. Ἄρ' ουν ωσ περ ο μεν ανηρ
εικων και δοξα Θεου υπαρχει, η δε γυνη δοξα ανδρος εστιν· ουτως ημεις μεν του
Θεου εικων, και εις δοξαν αυτου γεγοναμεν· ο δε Υιος ημων εστιν εικων και εις
ημων δοξαν υπεστη. Και ημεις μεν εις το ειναι γεγοναμεν· ο δε του Θεου Λο γος καθ'
υμας, ουκ εις το ειναι, αλλ' εις την ημων χρειαν, ως οργανον πεποιηται· ωστε μη
ημας εξ αυτου, αλλ' αυτον εκ της ημων χρειας συνιστα σθαι. Και πως ου πασαν
ανοιαν υπερβαλλουσιν οι ταυτα και μονον ενθυμουμενοι; Και γαρ ει δι' ημας
γεγονεν ο Λογος, ουκ εστιν ουδε πρωτος ημων παρα τωι Θεωι. Ουδε γαρ εκεινον εχων
εν εαυτωι περι ημων βουλευεται· αλλ' ημας εχων εν εαυτωι, βουλευεται, ως εκεινοι
φασι, περι του εαυτου Λογου. Ει δε τουτο εστι, ταχα ουδε ολως ηθελε τον Υιον ο
Πατηρ· ου γαρ θελων αυτον εκτισεν· αλλ' ημας θελων, δι' ημας αυτον εδημιουργησε·
μεθ' ημας γαρ αυτον επενοησεν· ωστε κατα τους ασεβουντας περιτ τον ειναι λοιπον
τον Υιον τον γενομενον ως οργανον, γενομενων ων ενεκα και εκτισθη. Ει δε ως δυ
νατος ο Υιος μονος παρα μονου του Θεου γεγονεν, ημεις δε ως αδυνατοι παρα του
Λογου γεγοναμεν· δια τι μη και πρωτον, ως δυνατου οντος αυτου, περι αυτου
βουλευεται, αλλα περι ημων; Ἢ δια τι τον δυνατον ου προκρινει των ασθενων; Ἢ
δια τι πρωτον αυτον ποιων, ουχι και περι του πρωτου αυτου βουλευεται; Ἢ δια τι
περι ημων πρωτον βου λευομενος, ου πρωτους ημας εργαζεται, ικανου ον τος του
βουληματος αυτου προς την των παντων 26.212 συστασιν; Ἀλλ' εκεινον μεν πρωτον
κτιζει, περι δε ημων πρωτον βουλευεται, και πρωτους ημας θελει του μεσιτου· και
ημας μεν θελων κτισαι, και περι ημων βουλευομενος, κτισματα καλει· εκεινον δε, ον
δι' ημας δημιουργει, Υιον καλει και ιδιον κληρονο μον. Ἔδει δε ημας, ων ενεκα και
τουτον ποιει, υιους μαλλον καλεισθαι· η δηλονοτι τουτον Υιον οντα, τουτον και
προενθυμεισθαι και θελειν, δι' ον και παντας ημας ποιει. Ταυτα μεν ουν των
αιρετικων εμετοι και ναυτιαι. Ου μεν το γε της αληθειας φρονημα δει σιωπαιν, αλλα
μαλιστα τουτο και μεγαληγορειν πρεπει. Ὁ του Θεου γαρ Λογος ου δι' ημας γεγονεν,
αλλα μαλ λον ημεις δι' αυτον γεγοναμεν, και εν αυτωι εκτισθη τα παντα· ουδε δια
 
 
 
 

56

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την ημων ασθενειαν ουτος, ων δυνατος, υπο μονου του Πατρος γεγονεν, ιν' ημας δι'
αυτου ως δι' οργανου δημιουργησηι· μη γενοιτο! ουκ εστιν ουτως. Και γαρ και ει
δοξαν ην τωι Θεωι μη ποιησαι τα γενητα, αλλ' ην ουδεν ηττον ο Λογος προς τον Θεον,
και εν αυτωι ην ο Πατηρ. Τα μεντοι γενητα αδυνατον ην χωρις του Λογου γενε σθαι·
ουτω γαρ και γεγονε δι' αυτου, και εικοτως. Ἐπειδη γαρ Λογος εστιν ιδιος φυσει της
ουσιας του Θεου ο Υιος, εξ αυτου τε εστι, και εν αυτωι εστιν, ως ειπεν αυτος· ουκ
ηδυνατο μη δι' αυτου γε νεσθαι τα δημιουργηματα. Καθαπερ γαρ το φως τωι
απαυγασματι τα παντα φωτιζει, και ανευ του απαυγασματος ουκ αν τι φωτισθειη·
ουτω και ο Πατηρ, ως δια χειρος, εν τωι Λογωι ειργασατο τα παντα, και χωρις αυτου
ουδεν ποιει. Ειπε γουν ο Θεος, ως και Μωυσης εμνημονευσε· γενηθητω φως, και,
Συναχθητω το υδωρ, και, Ἐξαγαγετω η γη, και· Ποιησωμεν ανθρωπον· ως και ο
αγιος ψαλ λει ∆αυΐδ· Αυτος ειπε, και εγενηθησαν· αυτος ενετειλατο, και εκτισθησαν.
Ειπε δε ουχ ινα ως επι των ανθρωπων υπουργος τις ακουσηι, και μαθων το βουλημα
του λεγοντος απελθων εργασηται. Τουτο γαρ των μεν κτισματων ιδιον, επι δε του
Λογου 26.213 τουτο νοειν η λεγειν απρεπες. Ἔστι γαρ ο Λο γος του Θεου δημιουργος,
και ποιητικος, και αυτος εστιν η του Πατρος βουλη. ∆ια τουτο γουν ουκ ειπεν η θεια
Γραφη, οτι ηκουσε και απεκρινατο ο ακουων, πως η ποια βουλεται τα γινομενα
γενεσθαι· αλλα μονον ειπεν ο Θεος, Γενηθητω· και επηγαγε· Και εγενετο ουτω. Το
γαρ δοξαν και βουληθεν ευ θυς εγινετο τωι Λογωι και απηρτιζετο. Ὅταν μεν γαρ ο
Θεος αλλοις η αγγελοις εντελληται, η τωι Μωυ σει ομιληι, η τωι Ἀβρααμ
επαγγελληται· τοτε ο ακουων αποκρινεται· και ο μεν λεγει· Κατα τι γνω σομαι; ο δε·
Προχειρισαι αλλον· και παλιν· Ἐαν ερωτησωσι με, Τι ονομα αυτωι; τι ερω προς
αυτους; Και ο αγγελος τωι μεν Ζαχαριαι ελεγε· Ταδε λεγει Κυριος· τον δε Κυριον
ηρωτα· Κυριε παντο κρατορ, εως τινος ου μη ελεησηις την Ἱερου σαλημ; και
εκδεχεται ακουσαι λογους καλους και παρακλητικους. Ἔχει γαρ τουτων εκαστος τον
μεσιτην Λογον, και την Σοφιαν του Θεου την γνωρι ζουσαν το βουλημα του Πατρος.
Ὅταν δε εργαζηται αυτος, και κτιζηι ο Λογος, ουκ εστιν εκει ερωτησις και αποκρισις·
εν αυτωι γαρ εστιν ο Πατηρ, και ο Λογος εν τωι Πατρι· αλλ' αρκει το βουλεσθαι, και το
εργον γινεται· ινα του μεν βουληματος ηι γνω ρισμα δι' ημας το, Ειπε, το δε, Και
εγενετο ουτω, το τε εργον σημαινηται το δια του Λογου και της Σοφιας, εν ηι και η
βουλησις εστι του Πατρος. Και αυτο δε το, Ειπεν ο Θεος, εν τωι Λογωι γνωριζεται·
Παντα γαρ, φησιν, εν Σοφιαι εποιησας· και, Τωι Λογωι Κυριου οι ουρανοι
εστερεωθησαν, και, Εις Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα, και ημεις δι' αυτου.
Ἀπο δη τουτων εστι συνοραιν, ως ου προς ημας εχουσιν την μαχην οι Ἀρειανοι περι
της αιρε σεως, αλλα σχηματιζονται μεν προς ημας, προς αυτην δε την Θεοτητα
μαχονται. Ει μεν γαρ ημων ην η φωνη η λεγουσα· Ουτος εστιν ο Υιος μου, μικρα ην
αυτοις η παρ' ημων μεμψις· ει δε του Πα τρος εστιν η φωνη, και οι μεν μαθηται
ηκουσαν, αυ τος δε ο Υιος περι εαυτου λεγει· Προ δε παν 26.216 των βουνων γενναι
με· πως ου κατα τους μυθευο μενους γιγαντας και αυτοι νυν θεομαχουσι, την γλωτ
ταν εχοντες, ως ειπεν ο ψαλλων, μαχαιραν οξειαν εις ασεβειαν; Ουτε γαρ την φωνην
του Πατρος εφο βηθησαν, ουτε του Σωτηρος ηιδεσθησαν τα ρη ματα· αλλ' ουδε τοις
αγιοις επεισθησαν, του μεν γρα φοντος· Ὃς ων απαυγασμα της δοξης και χαρα κτηρ
της υποστασεως αυτου· και· Χριστος Θεου δυναμις, και Θεου σοφια· του δε ψαλλον
τος· Ὅτι παρα σοι πηγη ζωης, εν τωι φωτι σου οψομεθα φως, και· Παντα εν σοφιαι
εποιησας· και των μεν προφητων λεγοντων· Και εγενετο Λογος Κυριου προς με· του
δε Ἰωαννου, Ἐν αρχηι ην ο Λογος· και του Λουκα, Καθως παρεδωκαν ημιν οι απ'
αρχης αυτοπται και υπηρεται γενο μενοι του Λογου· ως και παλιν ∆αυιδ λεγει·
 
 
 
 

57

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀπεστειλε τον Λογον αυτου, και ιασατο αυτους. Ταυτα γαρ παντα την μεν Ἀρειανην
αιρεσιν στηλιτευει πανταχου, την δε του Λογου αιδιοτητα σημαινει, και οτι ου ξενος,
αλλ' ιδιος της του Πατρος ου σιας εστι. Ποτε γαρ ειδε τις φως χωρις του απαυγα
σματος; Ἢ τις τολμαι λεγειν αλλοτριον ειναι τον χα ρακτηρα της υποστασεως; Ἢ
πως ου μαινεται πλεον ο καν ενθυμουμενος αλογον και ασοφον ποτε τον Θεον;
Τοιαυτα γαρ τα παραδειγματα και τοιαυτας τας εικονας εθηκεν η Γραφη, ιν' επειδη
αδυνατος εστιν η ανθρωπινη φυσις περι Θεου καταλαβειν, καν εκ τουτων ολιγοστως
πως και αμυδρως, ως εφικτον εστι, διανοεισθαι δυνηθωμεν. Και ωσπερ περι του
ειναι Θεον και προνοιαν αυταρκης η κτισις προς την γνωσιν· Ἐκ γαρ μεγεθους και
καλλονης κτι σματων αναλογως ο γενεσιουργος αυτων θεωρει ται· και ου φωνας
απαιτουντες παρ' αυτων μανθα νομεν, αλλ' ακουοντες μεν των Γραφων πιστευομεν,
και αυτην δε την ταξιν των παντων θεωρουντες και την αρμονιαν, επιγινωσκομεν
τουτον ειναι παντων ποιητην και ∆εσποτην και Θεον, τουτου τε την εις παντα
προνοιαν τε θαυμαστην και ηγεμονιαν κα ταλαμβανομεν· τον αυτον τροπον περι της
του Υιου θεοτητος ικανων οντων των προειρημενων ρητων, περιττον, μαλλον δε
και μανιας πλεον εστιν αμφι βαλλειν, και αιρετικως πυνθανεσθαι, πως ουν δυναται
αιδιως ειναι ο Υιος; η πως δυναται εκ της ου 26.217 σιας ειναι του Πατρος, και μη
μερος ειναι; το γαρ εκ τινος ειναι λεγομενον μερος εστιν αυτου· το δε μεριζομενον
ουκ εστιν ολοκληρον; Ταυτα γαρ των ετεροδοξων εστι τα σοφα κα κουργηματα. Και
ει και φθασαντες εν τοις εμ προσθεν διηλεγξαμεν την εν τουτοις αυτων κενολο γιαν·
ομως και τουτων των ρητων η ακριβεια, και των παραδειγματων η διανοια
διελεγχει την σκιαγραφιαν του μιαρου δογματος αυτων. Ὁρωμεν γαρ τον Λογον αει
οντα, και εξ αυτου οντα, και της ουσιας ιδιον, ου και εστιν ο Λογος, και μη εχοντα το
προτερον και το υστερον. Ὁρωμεν και το απαυ γασμα εκ του ηλιου ιδιον τε αυτου
ον, και μη διαιρουμενην μηδε μειουμενην την ουσιαν του ηλιου· αλλ' αυτην τε
ολοκληρον ουσαν, και το απαυγασμα τελειον και ολοκληρον, και μη μειουν την
ουσιαν του φωτος, αλλ' ως γεννημα αληθινον εξ αυτου. Συν ορωμεν και τον Υιον
ουκ εξωθεν, αλλ' εκ του Πατρος γεννωμενον, και ολοκληρον μενοντα τον Πατερα,
τον δε χαρακτηρα της υποστασεως αει οντα, εμφερειαν τε και εικονα απαραλλακτον
σωζοντα προς τον Πα τερα, ως τον ιδοντα τουτον, οραιν εν αυτωι και την υποστασιν,
ης και χαρακτηρ εστιν. Ἔκ τε της ενερ γειας του χαρακτηρος διανοουμεθα την της
υποστα σεως αληθως θεοτητα· τουτο γαρ και αυτος ο Σωτηρ διδασκων ελεγεν· Ὁ
μενων εν εμοι, αυτος ποιει τα εργα, α εγω ποιω· και· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν· και·
Ἐγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι. Ουκουν η χριστομαχος αιρεσις πειρασατω πρω
τον τα εν τοις γενητοις παραδειγματα διελειν και ειπειν· ην ποτε ο ηλιος χωρις του
απαυγασματος· η, οτι τουτο ουκ εστι της του φωτος ουσιας ιδιον· η, ιδιον μεν εστι,
κατα διαιρεσιν δε μερος εστι τουτο του φωτος· και παλιν διελετω τον Λογον, και
ειπατω τουτον αλλοτριον ειναι του νου· η, οτι ποτε ουκ ην, η, ουκ εστιν ιδιος της
ουσιας αυτου· η, οτι μερος κατα διαιρεσιν εστιν ουτος εκεινου. Περι δε του χαρα
κτηρος και του φωτος και της δυναμεως ουτω δι ελετω ως επι του Λογου και του
απαυγασματος· και τοτε περι ων εαν θελησηι φανταζεσθω. Ει δε αδυ νατος αυτοις
εκεινοις η τολμα, πως ου μαινονται με γαλως, εις τα υπερεκεινα των γενητων και
της εαυτων φυσεως ματην επεκτεινοντες εαυτους και αδυνατοις επιχειρουντες;
26.220 Ει γαρ και επι τουτων των γενητων και σω ματικων ευρισκεται τα γεννηματα
μη μερη οντα των ουσιων εξ ων εισι, μηδε παθητικως υφισταμενα, μηδε μειουντα
τας ουσιας των γονεων· πως παλιν ου μαινονται επι του ασωματου και αληθινου
Θεου, ζητουντες και υπονοουντες μερη και παθη, διαιρε σεις δε προσαπτοντες τωι
 
 
 
 

58

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απαθει και αναλλοιωτωι Θεωι, ινα τας ακοας εν τουτοις ταρασσωσι των ακε
ραιοτερων, και διαστρεψωσιν απο της αληθειας; Τις γαρ ακουων Υιον, ουκ
ενθυμειται το ιδιον της του Πατρος ουσιας; Τις δε, ακουσας, οτε κατ ηχειτο κατα την
αρχην, οτι ο Θεος Υιον εχει, και τωι ιδιωι Λογωι τα παντα πεποιηκεν, ουχ ουτως εδε
ξατο κατα την διανοιαν ως νυν ημεις φρονουμεν; Τις, οτε γεγονεν η μιαρα των
Ἀρειανων αιρεσις, ουκ ευθυς, ακουσας α λεγουσιν, εξενισθη, ως αλλοτρια λεγοντων
αυτων, και παρα τον εξ αρχης σπα ρεντα λογον επισπειροντων; Το μεν γαρ
σπειρομενον εστιν εξ αρχης εκαστηι ψυχηι, οτι ο Θεος Υιον τον Λογον, την σοφιαν,
την δυναμιν εχει, και ταυτα εστιν αυτου εικων και απαυγασμα· φυεται δε ευθυς εκ
των ρηθεντων το αει, το εκ του Πατρος, το ομοιον, το αΐδιον του γεννηματος της
ουσιας· και ουδεμια περι κτισματος η ποιηματος εν τουτοις εννοια. Ὅτε δε εχθρος
ανθρωπος κοιμωμενων των ανθρωπων επεσπειρε το, κτισμα, και το, ην ποτε οτε ουκ
ην, και το, πως ουν δυναται· τοτε λοιπον ως ζιζανιον γεγονεν η κακουργος αιρεσις
των χριστομα χων· και ευθυς, ως ερημωθεντες πασης ορθης φρο νησεως, δικην
ληιστων περιεργαζονται και λεγειν τολμωσι· «Πως ουν δυναται ο Υιος αιδιως συν
υπαρχειν τωι Πατρι; Και γαρ οι ανθρωποι μετα χρονον εξ ανθρωπων υιοι γινονται·
και ο μεν πατηρ τριακοντα ετων εστιν· ο δε υιος αρχην εχει τοτε γεν νηθεις· και
ολως πας υιος ανθρωπου ουκ ην, πριν γεννηθηι.» Παλιν τε ψιθυριζουσι· «Πως
δυναται ο Υιος Λογος ειναι, η ο Λογος εικων του Θεου; Ὁ γαρ ανθρωπων Λογος εκ
συλλαβων συγκειμενος, μονον εσημανε το βουλημα του λαλησαντος, και ευθυς πε
παυται και ηφανισται.» 26.221 Ἐκεινοι μεν ουν, ωσπερ επιλαθομενοι των
προλεχθεντων κατ' αυτων ελεγχων, τοιουτοις παλιν εαυτους δεσμοις ασεβειας
περιπειροντες διαλογιζον ται τοιαυτα· ο δε της αληθειας λογος ελεγχει τουτους
ουτως. Ει μεν περι ανθρωπου τινος διαλογιζον ται, ανθρωπινως και περι του λογου
αυτου και του υιου αυτου λογιζεσθωσαν· ει δε περι του Θεου του κτισαντος τους
ανθρωπους, μηκετι ανθρωπινως, αλλα αλλως υπερ την των ανθρωπων φυσιν δια
νοεισθωσαν. Ὁποιος γαρ αν ηι ο γεννων, τοιουτον αναγκη και το γεννημα ειναι· και
οποιος αν ηι ο του Λογου Πατηρ, τοιουτος αν ειη και ο Λογος αυτου. Ὁ μεν ουν
ανθρωπος εν χρονωι γεννωμενος, εν χρονωι και αυτος γενναι το τεκνον· και επειδη εκ
του μη οντος γεγονε, δια τουτο και ο λογος αυτου παυ εται, και ου μενει· ο δε Θεος
ουχ ως ανθρωπος εστι· τουτο γαρ ειπεν η Γραφη· αλλ' ων εστι και αει εστι· δια τουτο
και ο Λογος αυτου ων εστι και αιδιως εστι μετα του Πατρος, ως απαυγασμα φωτος.
Και ο μεν των ανθρωπων λογος εκ συλλαβων εστι συγκειμενος, και ουτε ζηι, ουτε τι
ενεργει, αλλα μο νον εστι σημαντικος της του λαλουντος διανοιας, και μονον
εξηλθε και παρηλθε μηκετι φαινομενος, επειδη ουδε ην ολως, πριν λαληθηι· διο ουτε
ζηι, ουτε τι ενεργει, ουτε ολως ανθρωπος εστιν ο των ανθρω πων λογος· πασχει δε
τουτο, καθα προειπον, επει και ο τουτον γεννων ανθρωπος εκ του μη οντος εχει την
φυσιν· ο δε του Θεου Λογος ουχ, ως αν τις ειποι, προφορικος εστιν, ουδε ψοφος
ρηματων, ουδε το προσταξαι Θεον, τουτο εστιν ο Υιος· αλλ' ως φωτος απαυγασμα,
ουτως εστι γεννημα τελειον εκ τελειου. ∆ιο και Θεος εστιν εικων του Θεου· και Θεος
γαρ ην, φησιν, ο Λογος. Και οι μεν λογοι των ανθρωπων ουδεν εισιν εις ενεργειαν·
διο ουδε δια λογων, αλλα δια χειρων ανθρωπος εργαζεται, οτι αυ ται μεν
υπαρχουσιν, ο δε Λογος αυτων ουχ υφιστα ται. Ὁ δε του Θεου Λογος, ως ειπεν ο
Ἀποστολος, ζων εστιν ο Λογος του Θεου και ενεργης, και τομωτερος υπερ πασαν
μαχαιραν διστομον, και διικνουμενος αχρι μερισμου ψυχης και πνευματος, αρμων τε
και μυελων, και κριτικος ενθυμησεων και εννοιων καρδιας· και ουκ εστι κτισις
αφανης ενωπιον αυτου, παντα δε γυμνα 26.224 και τετραχηλισμενα τοις οφθαλμοις
 
 
 
 

59

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου, προς ον ημιν ο λογος. ∆ημιουργος ουν εστι, και χω ρις αυτου εγενετο ουδε εν,
ουδε δυνατον τι γινεσθαι χωρις αυτου. Ου δει δε ζητειν, δια τι μη τοιουτος ο του
Θεου Λογος οιος και ο ημετερος· επει μη τοιουτος ο Θεος οιοι και ημεις, ως
προειρηται· αλλ' ουδε πρεπει ζητειν πως εκ του Θεου εστιν ο Λογος, η πως
απαυγασμα εστι του Θεου, η πως γενναι ο Θεος, και τις ο τροπος της του Θεου
γεννησεως· μαινοιτο γαρ αν τις τοιαυτα τολμων, οτι πραγμα αῤρητον και φυσεως
ιδιον Θεου, μονωι τε αυτωι και τωι Υιωι γινωσκομενον, αξιοι λογοις αυτο
ερμηνευθηναι· ισον γαρ εστι τους τοιουτους ζητειν, που ο Θεος, και πως εστιν ο
Θεος, και ποταπος εστιν ο Πατηρ. Ἀλλ' ωσπερ το τοιουτο ερωταιν ασεβες εστι, και
αγνοουντων τον Θεον, ουτω και ου θεμις ουδε περι της του Υιου του Θεου
γεννησεως τοιαυτα τολμαιν, ουδε τηι εαυτων φυσει και ασθενειαι συμμετρειν τον
Θεον και την τουτου σοφιαν· αλλ' ουδε δια τουτο και παρα την αληθειαν νοειν
προσηκει· ουδε ει απορει τις ζητων περι τουτων, οφειλει και απιστειν τοις
γεγραμμενοις. Βελτιον γαρ απορουντας σιωπαιν και πιστευειν, η απιστειν δια το
απορειν· διοτι ο μεν απορων δυναται πως και συγγνωμην εχειν, οτι ολως καν
ζητησας ηρεμησεν· ο δε δια το απο ρειν επινοων εαυτωι τα μη δεοντα, και τα μη αξια
περι Θεου φθεγγομενος, ασυγγνωστον εχει της τολμης την δικην. ∆υναται γαρ και
των τοιουτων αποριων εχειν τινα παραμυθιαν εκ των θειων Γρα φων, ωστε
λαμβανειν μεν καλως τα γεγραμμενα, νοειν δε ως εν παραδειγματι τον ημετερον
λογον· οτι ωσπερ ουτος ιδιος εξ ημων εστι, και ουκ εξωθεν ημων εργον, ουτω και ο
του Θεου Λογος ιδιος εστιν εξ αυτου, και ουκ εστι ποιημα, ουδε ως ο των ανθρωπων
λογος· επει και τον Θεον αναγκη νοειν ανθρωπον. Ἰδου γαρ παλιν των μεν
ανθρωπων πολ λοι και διαφοροι λογοι καθ' ημεραν παρερχονται, δια το τους
πρωτους μη μενειν, αλλ' αφανιζεσθαι. Γινε ται δε παλιν τουτο, επει και οι τουτων
πατερες, ανθρωποι οντες, παρερχομενας μεν εχουσι τας ηλι κιας, τα δε νοηματα
επερχομενα· και προς α λογιζον ται και επιλογιζονται, τοιαυτα και φθεγγονται· ωστε
και πολλους λογους εχειν, και μετα τους πολλους μηδενα τουτων ολως· πεπαυται
γαρ ο λαλων, και ο λογος ευθυς ανηλωται. Ὁ δε του Θεου Λογος εις εστι και ο αυτος,
και, ως γεγραπται, ο Λογος του Θεου εις τον αιωνα διαμενει, μη αλλοιουμενος,
26.225 μηδε πρωτος η δευτερος ετερου, αλλ' ο αυτος υπαρ χων αει. Ἔπρεπε γαρ, ενος
οντος του Θεου, μιαν ειναι και την εικονα, και ενα τον τουτου Λογον, και μιαν την
τουτου σοφιαν. ∆ιο και θαυμαζω, πως, ενος οντος του Θεου, ουτοι κατα τας ιδιας
επινοιας πολλας εικονας και σοφιας και λογους εισαγουσι, και αλλον μεν ειναι τον
ιδιον και φυσει Λογον του Πατρος λεγουσιν, εν ωι και τον Υιον πεποιηκε, τον δε
αληθως Υιον κατ' επι νοιαν μονον λεγεσθαι Λογον, ως αμπελον, και οδον, και
θυραν, και ξυλον ζωης. Σοφιαν τε ονοματι λεγεσθαι αυτον φασιν, αλλην μεντοι
ειναι την ιδιαν και αληθινην σοφιαν του Πατρος, την αγεννητως συνυπαρχουσαν
αυτωι, εν ηι και τον Υιον ποιησας, ωνομασε κατα μετουσιαν εκεινης σοφιαν αυτον.
Ταυτα δε ουχ εως λογων μονον αυτοις εφθασεν, αλλ' Ἄρειος μεν εν τηι εαυτου
Θαλειαι συνεθηκεν, ο δε σοφι στης Ἀστεριος εγραψεν, απερ και εν τοις προτεροις
ειπομεν, ουτως· «Ουκ ειπεν ο μακαριος Παυλος Χριστον κηρυσσειν την του Θεου
δυναμιν η την του Θεου σοφιαν, αλλα διχα της του αρθρου προσθηκης, δυναμιν
Θεου και Θεου σοφιαν· αλλην μεν ειναι την ιδιαν αυτου του Θεου δυναμιν την
εμφυτον αυτωι και συνυπαρχουσαν αυτωι αγεννητως κηρυσσων, γεννη τικην μεν
ουσαν δηλονοτι του Χριστου, δημιουργικην δε του παντος κοσμου, περι ης εν τηι
προς Ῥωμαιους Ἐπιστοληι διδασκων λεγει· Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως
κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης.
 
 
 
 

60

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὥσπερ γαρ την ειρημενην ενταυθα θειοτητα ουκ αν τις φαιη Χριστον ειναι, αλλ'
αυτον υπαρχειν τον Πατερα· ουτως οιμαι και η αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης,
ουχ ο Μονογενης Υιος, αλλ' ο γεννησας υπαρχει Πατηρ. Ἄλλην δε δυναμιν και
σοφιαν δι δασκει Θεου ειναι δια Χριστου δεικνυμενην.» Και μετ' ολιγα ο αυτος
Ἀστεριος φησι· «Καιτοι γε η μεν αΐδιος αυτου δυναμις και σοφια, ην αναρ χον τε και
αγεννητον οι της αληθειας αποφαινονται λογισμοι, μια αν ειη δηπουθεν και η αυτη·
πολ λαι δε αι καθ' εκαστον υπ' αυτου κτισθεισαι, ων πρωτοτοκος και Μονογενης ο
Χριστος· πασαι γε μην ομοιως εις τον κεκτημενον ανηρτηνται· και πασαι δυναμεις
αυτου του κτισαντος και χρωμενου καλουν 26.228 ται δικαιως· οιον ο μεν προφητης
την ακριδα, δικην των ανθρωπινων αμαρτηματων θεηλατον γινομενην, ου δυναμιν
μονον, αλλα και μεγαλην φησιν υπ' αυτου προσαγορευεσθαι του Θεου· ο δε γε
μακαριος ∆αυιδ εν πλειοσι των ψαλμων ουκ αγγελοις μονον, αλλα και δυναμεσιν
αινειν παρακελευεται τον Θεον.» Τουτο δε και μονον φθεγξαμενοι, πως ουκ αξιοι
παντος μισους εισιν; Ει γαρ, ως αυτοι νο μιζουσιν, ου δια την εκ Πατρος γεννησιν και
το ιδιον της ουσιας Υιος εστιν, αλλα δια τα λογικα Λογος, και δια τα σοφιζομενα
σοφια, και δια τα δυναμουμενα δυναμις λεγεται· παντως που και δια τους υιοποιου
μενους Υιος εκληθη· και ταχα δια τα οντα εχει και το ειναι κατ' επινοιαν. Τι ουν αρα
λοιπον εστιν αυτος; Ουδεν γαρ αν ειη τουτων αυτος, ει ονοματα μονον εστιν αυτου
ταυτα, και μονην του ειναι φαντα σιαν εχει, δι' ημας και τοις ονομασι τουτοις
καλλωπι ζομενος. Ἀλλα και τουτο διαβολικη μαλλον εστιν απονοια, ταχα δε και
πλειον, οτι εαυτους μεν αληθως υφεσταναι θελουσι, τον δε του Θεου Λογον ονοματι
μονον ειναι νομιζουσιν. Πως δε ου τερατολο για αυτων και ταυτα, λεγειν μεν
σοφιαν συνυπαρχου σαν τωι Πατρι, μη λεγειν δε ταυτην ειναι τον Χρι στον, αλλα
πολλας κτιστας δυναμεις και σοφιας ειναι, τουτων δε μιαν ειναι τον Κυριον, τον και
τηι καμπηι και τηι ακριδι παραβαλλομενον παρ' αυτων; Πως δε και ου πανουργοι, οτι,
παρ' ημων μεν ακουοντες συνυπαρχειν τον Λογον τωι Πατρι, γογγυ ζουσιν ευθυς
φασκοντες· Ουκουν δυο αγενητα λε γετε; αυτοι δε λεγοντες το, Ἡ αγενητος αυτου σο
φια, ουχ ορωσι κατ' αυτων φθανουσαν, ην αιτιωνται, ματαιαν μεμψιν; Και γαρ
κακεινη παλιν αυτων η διανοια πως ου πανυ μωρα, λεγειν την αγενητον
συνυπαρχουσαν τωι Θεωι σοφιαν αυτον ειναι τον Θεον; Το γαρ συνυπαρχον ουχ
εαυτωι, τινι δε συνυπαρχει, ως περι του Κυριου λεγουσιν οι ευαγγελισται, οτι συνην
τοις μαθηταις· ου γαρ εαυτωι, αλλα τοις μα θηταις συνην· ει μη αρα συνθετον ειποιεν
τον Θεον, εχοντα συμπεπλεγμενην η συμπληρωτικην της ουσιας εαυτου σοφιαν,
αγενητον ουσαν και αυ την, ηντινα και δημιουργον αυτοι αντεισαγουσι του κοσμου,
ινα και του δημιουργειν τον Υιον αφελωνται. 26.229 Παντα γαρ βιαζονται λεγειν,
ινα μη περι του Κυριου φρονησωσιν εν αληθειαι. Που γαρ ολως ευρον παρα τηι θειαι
Γραφηι λε γομενον, η παρα τινος ηκουσαν, ως οντος αλλου Λογου και αλλης Σοφιας
παρα τουτον τον Υιον, ινα και τοιαυτα εαυτοις αναπλασσωνται; Γεγραπται μεν γαρ·
Ουχ οι λογοι μου, ωσπερ πυρ, η πελυξ κοπτων πετραν; και εν ταις Παροιμιαις·
∆ιδαξω δε υμας εμους λογους. Ἀλλα ταυτα εντολαι και προσ ταγματα εισιν, α δια
του ιδιου και μονου αληθινου Λογου τοις αγιοις λελαληκεν ο Θεος, περι ων ελεγεν ο
ψαλλων· Ἐκ πασης οδου πονηρας εκωλυσα τους ποδας μου, οπως αν φυλαξω τους
λογους σου. Τα γουν τοιαυτα σημαινων αλλα παρ' εαυτον ειναι ο Σωτηρ, και δι'
εαυτου ειρηκε· Τα ρηματα, α εγω λελαληκα υμιν. Ου γαρ δη οι τοιουτοι λογοι
γεννηματα η υιοι εισιν, ουδε τοσουτοι δημιουργοι λο γοι, ουδε τοσαυται εικονες του
ενος Θεου, ουδε τοσουτοι εισιν οι γενομενοι ανθρωποι υπερ ημων, ουδε ως εκ
πολλων τοιουτων εις εστιν ο γενομενος κατα τον Ἰωαννην σαρξ· αλλ' ως μονος ων
 
 
 
 

61

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του Θεου Λογος, ευηγγελισθη παρα του Ἰωαννου· Ὁ Λογοςσαρξ εγενετο, και, Παντα
δι' αυτου εγενετο. ∆ιο και περι αυτου μονου του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και
περι της προς τον Πατερα ενοτητος αυτου γεγραπται και δεικνυται τα μαρτυρια, του
μεν Πατρος σημαινοντος ενα ειναι τον Υιον, των δε αγιων μαθοντων τουτο, και
λεγοντων ενα τον Λογον ειναι και τουτον ειναι Μονογενη· τα τε εργα τα δι' αυτου
δεικνυται· παντα γαρ τα τε ορατα και τα αορατα δι' αυτου γεγονε, και χωρις αυτου
εγενετο ουδε εν. Περι δε ετερου η αλλου τινος ου φαντα ζονται, και αναπλασσονται
εαυτοις λογους η σοφιας, ων ουτε ονομα, ουτε εργον σημαινεται απο της Γρα φης, η
παρα μονων τουτων ονομαζεται. Τουτων γαρ εστιν εξευρεμα και χριστομαχος
υπονοια, και τωι μεν ονοματι του Λογου και της Σοφιας καταχρωνται, ετερα δε
εαυτοις αναπλαττοντες, αρνουνται τον αληθινον του Θεου Λογον, και την οντως και
μονην Σοφιαν του Πατρος, και Μανιχαιους λοιπον ζη λουσιν οι αθλιοι. Κακεινοι
γαρ, τα μεν εργα του Θεου βλεποντες, αρνουνται αυτον τον μονον οντα και
αληθινον Θεον, ετερον δε εαυτοις αναπλασσουσιν, ου μητε εργον, μητε τινα
μαρτυριαν απο των θειων λογιων δεικνυειν δυνανται. 26.232 Ουκουν ει μητε εν τοις
θειοις λογιοις ευ ρισκεται αλλη σοφια παρα τουτον τον Υιον, μητε παρα των
πατερων ηκουσαμεν τι τοιουτον· ωμολο γηται δε και γεγραπται παρα τουτων
αγενητως η Σοφια συνυπαρχουσα τωι Πατρι, ιδια αυτου ουσα, και κοσμου
δημιουργος· αυτος αν ειη ο Υιος ο και κατ' αυτους αιδιως συνυπαρχων τωι Πατρι.
Αυτος γαρ εστι και δημιουργος, ως γεγραπται· Παντα εν σο φιαι εποιησας. Και γαρ και
αυτος Ἀστεριος, ωσπερ επιλαθομενος ων προτερον εγραψεν, υστερον κατα τον
Καιαφαν ακων και αυτος προς Ἕλληνας ενιστα μενος, ουκετι μεν πολλας σοφιας,
ουδε την καμπην ονομαζει, μιαν δε λοιπον ομολογει, γραφων ου τως· «Εις μεν ο
Θεος Λογος, πολλα δε τα λο γικα· και μια μεν της Σοφιας ουσια τε και φυσις, πολλα
δε τα σοφα και καλα.» Και μετ' ολιγα παλιν λεγει· «Τινες αν ειεν ους παιδας Θεου
προσαγο ρευειν αξιουσιν; Ου γαρ δη λογους τε και του τους υπαρχειν φησουσιν, ουδε
σοφιας ειναι πλειονας ερουσιν. Ου γαρ δυνατον, ενος οντος του Λογου, και μιας
αποδειχθεισης της Σοφιας, τωι πληθει των παι δων του Λογου την ουσιαν επινεμειν,
και της Σοφιας χαριζεσθαι την επωνυμιαν.» Θαυμαστον τοινυν ουδεν, ει προς την
αληθειαν οι Ἀρειανοι μα χονται, οπου γε και τοις εαυτων προσκοπτοντες αλληλοις
συμπιπτουσι, ποτε μεν λεγοντες πολλας ειναι σοφιας, ποτε δε μιαν αποφαινομενοι·
και ποτε μεν τηι καμπηι συναπτουσι την σοφιαν, ποτε δε συνυπαρχειν τωι Πατρι και
ιδιαν αυτου λεγουσι· και αλλοτε μεν αγενητον μονον τον Πατερα· αλλοτε δε και την
σοφιαν αυτου και την δυναμιν αγενητον. Και μαχονται μεν ημιν λεγουσιν αει ειναι
τον του Θεου Λογον, αυτοι δε λεγοντες αγενητως συν υπαρχειν τωι Θεωι την Σοφιαν,
επιλανθανονται των ιδιων. Ουτω προς παντα σκοτοδινιωσι, την μεν αλη θινην
Σοφιαν αρνουμενοι, και την μη ουσαν εξευ ρισκοντες, ως οι Μανιχαιοι πλαττοντες
εαυτοις ετερον, και τον οντα Θεον αρνουμενοι. 26.233 Ἀλλ' ακουετωσαν μεν αι
αλλαι αιρεσεις και Μανιχαιοι, οτι εις εστιν ο του μεν Χριστου Πα τηρ, της δε κτισεως
δεσποτης και ποιητης δια του ιδιου Λογου· ακουετωσαν δε ιδιαι και Ἀρειομανιται, οτι
εις εστιν ο του Θεου Λογος, ο μονος ιδιος και γνη σιος εκ της ουσιας αυτου ων Υιος,
και αχωριστον εχων προς τον Πατερα εαυτου την ενοτητα της θεοτητος, ως
πολλακις ειπομεν, μαθοντες παρ' αυ του του Σωτηρος. Ἐπει ει μη ουτως εχει, δια τι
δι' αυτου κτιζει ο Πατηρ, και εν αυτωι αποκαλυπτεται οις εαν θεληι, και φωτιζει
τουτους; Ἢ δια τι και εν τηι τελειωσει του βαπτισματος συγκατονομα ζεται τωι Πατρι
ο Υιος; Ει μεν γαρ αυταρκης ουκ εστιν ο Πατηρ, ασεβης η φωνη· ει δε αυταρκης,
τουτο γαρ θεμις ειπειν, τις η χρεια του Υιου η εις την δημιουργιαν η εις το αγιον
 
 
 
 

62

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λουτρον; Ποια γαρ κοινωνια τωι κτισματι προς τον κτιστην; Ἢ δια τι το πεποιημενον
συναριθμειται τωι ποιησαντι εις την των παντων τελειωσιν; Ἢ δια τι καθ' ημας η
πιστις εις ενα κτιστην και εις εν κτισμα παρα διδοται; Ει μεν γαρ ινα συναφθωμεν τηι
θεοτητι, τις χρεια του κτισματος; ει δε ινα ενωθωμεν τωι Υιωι κτισματι οντι, περιττη
καθ' υμας η εν τωι βαπτισματι του Υιου ονομασια. Ὁ γαρ αυτον υιοποιησας Θεος
ικανος εστι και ημας υιοποιησαι. Ἄλλως τε ει κτισμα εστιν ο Υιος, μιας ουσης της
φυσεως των λογι κων κτισματων, ουδεμια παρα κτισματος κτισμασι βοηθεια
γενησεται, δια το παντας δεισθαι της παρα του Θεου χαριτος. Ὀλιγα μεν ουν
προλαβοντες ειπομεν ως ακολουθως δι' αυτου γεγονε τα παντα· επειδη δε και του
αγιου βαπτισματος η ακολουθια πεποιηκεν ημας μνημονευσαι, αναγκαιον, ως γε
νοω και πε πιστευκα, λεγειν, ουχ ως μη αυταρκους οντος του Πατρος,
συνονομαζεται και ο Υιος, ουδε απλως και ως ετυχεν· αλλ' επειδη Λογος εστι του
Θεου και ιδια σοφια, απαυγασμα τε ων αυτου, αει εστι μετα του Πατρος, δια τουτο
αδυνατον, παρεχοντος του Πατρος, μη εν τωι Υιωι διδοσθαι την χαριν· εν τωι Πατρι
γαρ εστιν ο Υιος, ως το απαυγασμα εν τωι φωτι. Ου γαρ ως ενδεης ο Θεος, αλλ' ως
Πατηρ τηι εαυτου σοφιαι τεθεμελιωκε την γην, και τωι εξ αυτου Λογωι τα παντα
πεποιηκε, το τε αγιον λουτρον εν τωι Υιωι βεβαιοι. Ἔνθα γαρ ο Πατηρ, εκει και ο Υιος
εστιν· ως ενθα το φως, εκει και το απαυγασμα. Και 26.236 ωσπερ α ο Πατηρ
εργαζεται, δια του Υιου εργαζεται, και λεγει αυτος ο Κυριος· α βλεπω τον Πατερα
ποιουντα, ταυτα καγω ποιω· ουτω και του βαπτισματος δι δομενου, ον βαπτιζει ο
Πατηρ, τουτον και ον ο Υιος βα πτιζει ο Υιος βαπτιζει ουτος εν Πνευματι αγιωι τε
λειουται. Παλιν τε ωσπερ του ηλιου φαινοντος, λεγοι αν τις και το απαυγασμα
φωτιζειν· εν γαρ εστι το φως, και ουκ εστι διελειν, ουδε αποσχισαι· ουτως ενθα
παλιν ο Πατηρ εστιν η ονομαζεται, εκει παντως και ο Υιος υπαρχει· ονομαζεται δε εν
τωι βαπτισματι ο Πατηρ, αναγκη και τον Υιον συγκατονομαζεσθαι. ∆ια τουτο και τοις
αγιοις επαγγελλομενος, ουτως ελεγεν· Ἐλευσομεθα εγω και ο Πατηρ, και μονην παρ'
αυτωι ποιησομεν· και παλιν· Ἵν' ως εγω και συ εν εσμεν, κακεινοι εν ωσιν εν ημιν.
Και η διδομενη δε χαρις μια εστι παρα του Πατρος εν Υιωι διδομενη, ως ο Παυλος δια
πασης επιστο λης γραφει· Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Κυριου
Ἰησου Χριστου. ∆ει γαρ το φως ειναι μετα της αυγης, και το απαυγασμα συνορασθαι
μετα του ιδιου φωτος. Ὅθεν Ἰουδαιοι μετα τουτων αρνουμενοι τον Υιον, ουκ
εχουσιν ουδε τον Πατερα· καταλειψαντες γαρ την πηγην της σοφιας, ως ονειδιζων
αυτους ειπεν ο Βαρουχ, απεβαλον αφ' εαυτων και την εκ ταυτης σοφιαν τον Κυριον
ημων Ἰησουν Χριστον· Χριστος γαρ, φησιν ο Ἀποστολος, Θεου δυναμις και Θεου
σοφια· λε γοντες· Ουκ εχομεν βασιλεα ει μη Καισαρα. Ἰουδαιοι μεν ουν εχουσι της
αρνησεως τα επιχειρα της επιτιμιας· απωλεσαν γαρ συν τηι πολει και τον λογισμον.
Ουτοι δε κινδυνευουσι λοιπον και περι αυτο το πληρωμα του μυστηριου· φημι δη το
βαπτισμα. Ει γαρ εις ονομα Πατρος και Υιου διδοται η τελειωσις, ου λεγουσι δε
Πατερα αληθινον, δια το 26.237 αρνεισθαι το εξ αυτου και ομοιον της ουσιας,
αρνουνται δε και τον αληθινον Υιον, και αλλον εαυτοις εξ ουκ οντων κτιστον
αναπλαττοντες ονομαζουσι, πως ου παντελως κενον και αλυσιτελες το παρ' αυτων
διδομενον εστι, προσποιησιν μεν εχον, τηι δε αληθειαι μηδεν εχον προς ευσεβειαν
βοηθημα; Ου γαρ εις Πατερα και Υιον διδοασιν οι Ἀρειανοι, αλλ' εις κτιστην και
κτισμα, και εις ποιητην και ποιημα. Ὥσπερ δε αλλο εστι κτισμα παρα τον Υιον,
ουτως αλλο αν ειη της αληθειας το παρ' αυτων νομιζομενον διδοσθαι, καν το ονομα
του Πα τρος και του Υιου, δια το γεγραμμενον, ονομαζειν προσποιωνται. Ου γαρ ο
λεγων απλως, Κυριε, ουτος και διδωσιν· αλλ' ο μετα του ονοματος και την πιστιν
 
 
 
 

63

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχων ορθην. ∆ια τουτο γουν και ο Σωτηρ ουχ απλως ενετειλατο βαπτιζειν, αλλα
πρωτον φησι, Μαθητευσατε· ειθ' ουτω· Βαπτιζετε εις ονομα Πατρος, και Υιου, και
αγιου Πνευματος· ιν' εκ της μαθησεως η πιστις ορθη γενηται, και μετα πιστεως η του
βαπτισματος τελειωσις προστεθηι. Πολλαι γουν και αλλαι αιρεσεις, λεγουσαι τα
ονοματα μονον, μη φρονουσαι δε ορθως, ως ειρηται, μηδε την πιστιν υγιαινουσαν
εχουσαι, αλυσιτελες εχουσι και το παρ' αυτων διδομενον υδωρ, λειπομε νον
ευσεβειαι· ωστε και τον ραντιζομενον παρ' αυτων ρυπαινεσθαι μαλλον εν ασεβειαι η
λυτρουσθαι. Ουτω και Ἕλληνες, καιτοι Θεον δια χειλεων λεγοντες, αθεοτητος
εχουσιν εγκλημα, οτι τον οντως οντα και αληθινον Θεον ου γινωσκουσι, τον Πατερα
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· ουτω Μανιχαιοι και Φρυγες, και οι του
Σαμωσατεως μαθηται, τα ονοματα λε γοντες, ουδεν ηττον εισιν αιρετικοι· ουτω
καθεξης λοιπον και οι τα Ἀρειου φρονουντες, καν ανα γινωσκωσι τα γεγραμμενα,
και λεγωσι τα ονοματα, και αυτοι παιζουσι τους λαμβανοντας παρ' αυτων, πλεον
των αλλων αιρεσεων ασεβεστεροι τυγχα νοντες, και κατ' ολιγον υπερκειμενοι
ταυτας, και δικαιουντες αυτας εκ της εαυτων αθυρογλωττιας. Ἐκειναι μεν γαρ
πλεον τι· της αληθειας καταψευ δονται, και η περι το σωμα σφαλμα εχουσι, λεγοντες
μη εκ Μαριας εσχηκεναι σαρκα τον Κυριον, η οτι ολως ου γεγονε θανατος, ουδε
ολως ανθρωπος γεγονεν, αλλα μονον εφανη, και ουκ ην αληθως, και εδοκει σωμα
εχειν, μη εχων, και εδοκει ανθρωπος 26.240 φαινεσθαι, ως εν ονειρωι φαντασιας·
ουτοι δε εις αυτον τον Πατερα φανερως ασεβουσι. Την γαρ θεο τητα αυτου εις τον
Υιον ως εν εικονι μαρτυρουμενην ακουοντες απο των Γραφων, βλασφημουσι,
λεγοντες αυτην ειναι κτισμα και πανταχου περι αυτης το, ουκ ην, ως εν πηραι
βορβορον, το λεξειδιον τουτο περιφερουσι, και ως οφις τον ιον, τουτο προ
βαλλονται. Ειτα, επειδη ναυσηρον παρα πασι το παρ' αυτοις εστι δογμα, ευθυς ωσπερ
ερεισμα τωι πτωματι της αιρεσεως, την ανθρωπινην προ στασιαν υποτιθεασι, ινα
ταυτην βλεπων ο απλουστερος, η και δεδιως, μη κατανοηι το βλαβερον της κα
κοφροσυνης αυτων. Πως ουν ουκ αξιον οικτειρειν τους παρ' αυτων απατωμενους;
Ἢ πως ουκ επι τουτοις δακρυσαι καλον, οτι τηι παραυτικα δια τας ηδονας φαντασιαι
προδιδοασι το εαυτοις συμφερον, και εκπιπτουσι της μελλουσης ελπιδος; Εις γαρ τον
ουκ οντα δοκουντες λαμβανειν, ουδεν ειληφοτες εσον ται· κτισματι τε
συντασσομενοι, ουδεμιαν παρα της κτισεως εξουσι βοηθειαν. Και εις ανομοιον δε και
αλλοτριον κατ' ουσιαν του Πατρος πιστευοντες, ου συναφθησονται τωι Πατρι, μη
εχοντες τον ιδιον και εξ αυτου φυσει Υιον, τον οντα εν τωι Πατρι, εν ωι και ο Πατηρ
εστιν, ως αυτος ειρηκεν· αλλα πλανηθεντες παρα τουτων, ερημοι και γυμνοι λοιπον
απομενουσι της θεοτητος οι αθλιοι. Ουδε γαρ ακολουθησει τουτοις αποθνησκουσιν η
των επι γης φαντασια· ουδ' οταν ιδωσιν, ον ηρνησαντο, Κυριον καθημενον επι τον
θρονον του Πατρος αυτου, και κρινοντα ζωντας και νεκρους, δυνησεται τις εις
βοηθειαν επικαλεσασθαι τινα των νυν απατησαντων. Κρι νομενους γαρ και αυτους
οψονται και μεταμελομενους εφ' οις ηδικησαν και ησεβησαν. Ταυτα προ του ρητου
των Παροιμιων τεως διελαβομεν, ενισταμενοι προς τας αλογους εκ καρδιας αυτων
μυθοπλαστιας· ινα γνοντες, ως ουχ αρμοζει λεγειν κτισμα τον Υιον του Θεου,
μαθωσι καλως ανα γινωσκειν και αυτοι το εν ταις Παροιμιαις ρητον, ορθην εχον και
αυτο την διανοιαν. Γεγραπται μεν γαρ· Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα
αυτου· αλλ' επειδη παροιμιαι εισι, και παροι μιωδως ελεχθη, ου δει την προχειρον
λεξιν απλως ουτως εκλαμβανειν, αλλα το προσωπον ζητειν, και ουτω μετ' ευσεβειας
τον νουν εφαρμοζειν αυτωι. 26.241 Τα γαρ εν παροιμιαις λεγομενα, ουκ εκ φανερου
λε γεται, αλλα κεκρυμμενως απαγγελλεται, ως αυτος ο Κυριος εδιδαξεν εν τωι κατα
 
 
 
 

64

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰωαννην Ευαγγελιωι λεγων· Ταυτα εν παροιμιαις λελαληκα υμιν, αλλ' ερχεται ωρα,
οτε ουκετι εν παροιμιαις λα λησω υμιν, αλλα παῤρησιαι. Ουκουν αποκαλυπτειν χρη
τον νουν του ρητου, ως κεκρυμμενον τε τουτον ζητειν, και μη ως εν παῤρησιαι
ειρημενον απλως εκλαμβανειν, ινα μη παρεξηγουμενοι πλανηθωμεν απο της
αληθειας. Ει μεν ουν περι αγγελου η ετερου τινος των γενητων εστι το γεγραμμενον,
ως περι ενος ημων των ποιηματων, εστω λεγομενον το, εκτισε με· ει δε η σοφια του
Θεου εστιν, εν ηι παντα τα γενητα δεδημιουργηται, η περι εαυτης λε γουσα· τι δει
νοειν η οτι το, εκτισε, φασκουσα, ουκ εναντιον τωι, εγεννησε, λεγει; ουδε ως
επιλαθομενη, οτι κτιζουσα εστι και δημιουργος, η αγνοουσα την διαφοραν του
κτιζοντος, και των κτισματων, εν τοις κτισμασιν εαυτην συναριθμει· αλλα τινα
νουν, ως εν παροιμιαις, ου παῤρησιαι, κεκρυμμενον δε σημαι νει· ον τοις μεν αγιοις
ενεπνεε προφητευειν, αυτη δε μετ' ολιγα εκ παραλληλου το, εκτισεν, εν ετεραις
λεξεσι σημαινουσα φησιν· Ἡ Σοφια ωικο δομησεν εαυτηι οικον. ∆ηλον δε εστιν οικον
ειναι της σοφιας το ημετερον σωμα, οπερ αναλαβων γεγο νεν ανθρωπος· και
εικοτως παρα μεν Ἰωαννου λε γεται· Ὁ Λογος σαρξ εγενετο· δια δε Σολομω νος περι
εαυτης η Σοφια μετα παρατηρησεως φησιν, ουχ οτι Κτισμα ειμι, αλλα μονον οτι
Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου, αλλ' ουκ εις το ειναι με εκτισεν,
ουδε οτι κτισματος αρχην και γενεσιν εχω. Και ενταυθα γαρ ου την ουσιαν της
θεοτητος αυτου, ουδε την εκ Πατρος αΐδιον εαυτου και γνησιαν γεννησιν ο Λογος
σημαινων, δια Σολομω νος ειρηκεν, αλλα παλιν το ανθρωπινον και την εις ημας
οικονομιαν αυτου. ∆ιο και, καθως προει πον, ουκ ειπε, Κτισμα ειμι, η, Κτισμα
εγενομην, αλλα μονον, εκτισε. Τα μεν γαρ κτισματα, κτιστην εχοντα την ουσιαν,
των γενητων εστι, και λεγεται κτι ζεσθαι, και παντως το κτισμα κτιζεται· η δε του,
εκτισε, μονη λεξις λεγομενη ου παντως την ουσιαν η την γεννησιν σημαινει, αλλα τι
ετερον δηλοι γινεσθαι περι εκεινον περι ου λεγει· και ου παντως το 26.244
λεγομενον κτιζεσθαι ηδη και τηι φυσει και τηι ουσιαι κτισμα εστι. Και ταυτην την
διαφοραν οιδεν η θεια Γραφη περι μεν των κτισματων λεγουσα· Ἐπληρωθη η γη της
κτισεως σου· και· Αυτη η κτισις συστεναζει και συνωδινει· εν δε τηι Ἀπο καλυψει
φησι· Και απεθανε το τριτον μερος των κτισματων των εν τηι θαλασσηι, τα εχοντα ψυ
χας· καθως και ο Παυλος λεγει· Παν κτισμα Θεου καλον, και ουδεν αποβλητον μετα
ευχαρι στιας λαμβανομενον· εν δε τηι Σοφιαι γεγρα πται· Και τηι σοφιαι σου
κατεσκευασας τον αν θρωπον, ινα δεσποζηι των υπο σου γενομενων κτισματων. Και
οτι ταυτα κτισματα οντα λεγει κτι ζεσθαι, ουτω παλιν εστιν ακουσαι του μεν Κυριου
λεγοντος· Ἀπ' αρχης δε ο κτισας, αρσεν και θηλυ εποιησεν αυτους. Μωυσεως δε εν
τηι Ὠδηι γραφον τος· Ἐπερωτησατε ημερας τας γενομενας προτε ρας σου απο της
ημερας, ης εκτισεν ο Θεος ανθρωπον επι της γης, και επι το ακρον του ου ρανου· ο δε
Παυλος εν τηι προς Κολασσαεις φησιν· Ὅς εστιν εικων του Θεου του αορατου,
πρωτοτο κος πασης κτισεως· οτι εν αυτωι εκτισθη τα παντα τα εν τοις ουρανοις και
τα επι της γης, τα ορατα και τα αορατα, ειτε θρονοι, ειτε κυριο τητες, ειτε αρχαι, ειτε
εξουσιαι· τα παντα δι' αυτου και εις αυτον εκτισται, και αυτος εστι προ παντων. Ὅτι
μεν ουν τα φυσει την ουσιαν εχοντα κτι στην κτισματα λεγεται και κτιζεται, αρκει
ταυτα προς υπομνησιν ειρησθαι, πληρους ουσης της Γραφης· οτι δε η του, εκτισε,
μονη λεξις λεγομενη ου παντως την ουσιαν και την γενεσιν σημαινει, ο μεν ∆αυιδ
ψαλλει· Γραφητω αυτη εις γενεαν ετεραν, και λαος ο κτιζομενος αινεσει τον Κυ ριον·
και παλιν· Καρδιαν καθαραν κτισον εν εμοι, ο Θεος· ο δε Παυλος εν τηι προς
Ἐφεσιους φησι· Τον νομον των εντολων εν δογμασι καταρ γησας, ινα τους δυο κτισηι
εν εαυτωι εις ενα και νον ανθρωπον· και παλιν· Ἐνδυσασθε τον και νον ανθρωπον,
 
 
 
 

65

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον κατα Θεον κτισθεντα εν δι καιοσυνηι και οσιοτητι της αληθειας. Ουτε γαρ ο
∆αυιδ λαον τινα κατ' ουσιαν κτιζομενον ελεγεν, 26.245 ουτε καρδιαν ετεραν ηυχετο
λαβειν, παρ' ην ειχεν· αλλα την κατα Θεον ανανεωσιν και ανακαινισιν εσημαινεν.
Ουτε δε ο Παυλος κατ' ουσιαν κτιζομε νους εν τωι Κυριωι δυο τινας εδηλου, αλλ' ουδε
αλλον τινα ενδυσασθαι ημας ανθρωπον συνεβουλευεν· αλλα τον μεν κατα Θεον
ανθρωπον, τον κατ' αρετην βιον ελεγε, τους δε κτιζομενους εν Χριστωι τους ανα
καινιζομενους εν αυτωι δυο λαους εσημαινε. Τοιουτον εστι και το λεγομενον παρα
τωι Ἱερεμιαι· Ἔκτισε Κυριος σωτηριαν καινην εις καταφυτευσιν, εν ηι σωτηριαι
περιελευσονται ανθρωποι· τουτο δε λεγων ουκ ουσιαν τινα κτισματος σημαινει,
αλλα την εν ανθρωποις ανακαινιζομενην σωτηριαν προφητευει, την γενομενην εν
Χριστωι προς ημας. Τοιαυτης δη ουσης και της διαφορας, περι τε των κτισματων και
του λεγομενου μονον εκτισεν, ει μεν ευρητε που τον Κυριον λεγομενον εν τηι θειαι
Γραφηι κτισμα, δει ξατε και μαχεσθε· ει δε μη γεγραπται που κτισμα ειναι αυτον,
λεγει δε αυτος περι εαυτου εν Παροιμιαις· Κυριος εκτισε με, εντραπητε υπο της
προειρημενης διαφορας, και των παροιμιωδως ειρη μενων· και λοιπον το, εκτισε, μη
κτισμα ακουετε, αλλα το περι αυτον γενομενον ανθρωπινον· τουτου γαρ ιδιον εστι
και το κτιζεσθαι. Ἐπει πως ουκ αδικειτε, οτι παρα μεν του ∆αυιδ και του Παυ λου
ακουοντες το, εκτισεν, ου την ουσιαν και την γενεσιν νοειτε, αλλα την ανανεωσιν·
παρα δε του Κυριου ακουοντες το, εκτισε, την ουσιαν αυτου τοις κτισμασι
συναριθμειτε; παλιν τε ακουοντες, Ἡ Σοφια ωικοδομησεν εαυτηι οικον, και υπηρεισε
στυ λους επτα, τον μεν οικον αλληγορειτε, το δε, εκτισεν, ουτω λαμβανοντες
μεταποιειτε αυτο εις κτισμα· και ουτε το ειναι αυτον δημιουργον εδυσ ωπησεν υμας,
ουτε το ειναι αυτον μονον ιδιον γεν νημα του Πατρος εφοβηθητε· αλλα απλως, ως
προς αυτον απογραψαμενοι, μαχεσθε, ελαττονα τε περι αυτου μαλλον η περι
ανθρωπων νοειτε. Και γαρ και αυτο το ρητον δεικνυσιν υμων μονον ευρημα ειναι το
λεγειν κτισμα τον Κυριον. Την γαρ ουσιαν εαυτου γινωσκων ο Κυριος μονογενη
σοφιαν και γεννημα του Πατρος, και αλλην ουσαν παρα τα γενητα και τα φυσει
κτισματα, φιλαν θρωπως νυν λεγει· Κυριος εκτισε με αρχην οδων 26.248 αυτου· ισον
τωι ειπειν· Ὁ Πατηρ σωμα μοι κατ ηρτισατο. και εις ανθρωπους με εκτισεν, υπερ της
των ανθρωπων σωτηριας. Και γαρ ωσπερ Ἰωαν νου ακουοντες, Ὁ Λογος σαρξ
εγενετο, ουκ αυτον ολον σαρκα νοουμεν τον Λογον, αλλα σαρκα εν δυσαμενον, και
γενομενον ανθρωπον· ακουοντες τε, Χριστος γεγονεν υπερ ημων καταρα, και, Τον
μη γνοντα αμαρτιαν υπερ ημων αμαρτιαν εποιησεν, ουκ αυτο τουτο ολον καταραν
και αμαρ τιαν αυτον νοουμεν γεγενησθαι, αλλ' οτι την μεν καθ' ημων καταραν
ανεδεξατο, ως ειπεν ο Ἀποστολος, Ἐξηγορασεν ημας εκ της καταρας· τας δε
αμαρτιας ημων, ως μεν ο Ἡσαΐας ει πεν, εβαστασεν, ως δε ο Πετρος εγραψεν, ανη
νεγκεν αυτας τωι σωματι επι το ξυλον. Ουτως εαν ακουωμεν εν ταις Παροιμιαις το,
εκτισεν, ου δει κτισμα τηι φυσει ολον νοειν τον Λογον, αλλ' οτι το κτιστον ενεδυσατο
σωμα, και υπερ ημων εκτισεν αυτον ο Θεος, εις ημας το κτιστον αυτωι καταρ τισας,
ως γεγραπται, σωμα, ιν' εν αυτωι ανακαι νισθηναι και θεοποιηθηναι δυνηθωμεν. Τι
τοινυν υμας ηπατησεν, ω ανοητοι, ειπειν τον κτιστην κτισμα; Ἢ ποθεν ηγορασατε
εαυτοις το καινον φρονημα τουτο, και εν αυτωι πομπευετε; Αι γαρ Παροιμιαι λεγουσι
το, εκτισεν· αλλ' ου λε γουσι κτισμα τον Υιον, αλλα γεννημα, και κατα την
προειρημενην δε εκ των Γραφων διαστολην, λεγω του εκτισε και του κτισματος, το
μεν ιδιον φυσει του Υιου μονογενη Σοφιαν αυτον και δη μιουργον των κτισματων
γινωσκουσι· το δε, εκτισε, λεγουσαι, ουκ επι της ουσιας αυτου λεγουσιν, αλλα
πολλων οδων αρχην αυτον γινεσθαι σημαινουσιν, ως ειναι εναντιον το μεν εκτισε
 
 
 
 

66

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι γεννηματι, το λεγομενον αρχην οδων τωι ειναι αυτον μονογενη Λογον. Ει γαρ
γεννημα εστι, πως κτισμα λεγετε αυ τον; Ουδεις γαρ, απερ κτιζει, λεγει γενναιν, ουδε
τα ιδια γεννηματα καλει κτισματα. Παλιν τε ει μονογε νης εστι, πως αρχη των οδων
αυτος γινεται; Ἀναγκη γαρ, αυτον αρχην των παντων κτισθεντα, μηκετι μονον
ειναι, εχοντα τους μετ' αυτον γε νομενους. Και γαρ και Ῥουβημ, αρχη των τεκνων
26.249 γενομενος, ουκ ην μονογενης, αλλα τωι μεν χρονωι πρωτος, τηι δε φυσει και τηι
συγγενεια εις ων των μετ' αυτον ετυγχανεν. Ουκουν ει και ο Λογος αρχη των οδων
εστι, και αυτος αν ειη οιαι και αι οδοι, αι τε οδοι τοιαυται αν ειεν οιος εστι και ο
Λογος, καν πρωτος αυτων τωι χρονωι κτιζηται. Και γαρ και πολεως η αρχη τοιαυτη
εστιν, οια και τα αλλα μερη της πολεως εστι, αυτα τε τα μερη, συναπτομενα τηι αρχηι,
ολοκληρον και μιαν την πολιν αποτελει, ως ενος σωματος πολλα μελη· και ου το
μεν αυτης των ποιουντων εστι, το δε των γινομενων, και υποκειται τωι ετερωι μερει,
αλλα πασα παρα του πεποιηκοτος επισης εχει την επιμελειαν και συνεστηκεν. Ει
τοινυν και ο Κυριος ουτως αρχη των παντων κτιζεται, αναγκη μετα παντων αυτον
μιαν την κτισιν αποτελειν, και μητε διαφερειν των αλλων, καν αρχη των παντων
γενηται, μητε κυριον ειναι των αλλων μερων της κτισεως, καν τωι χρονωι
πρεσβυτερος ων τυγχανηι· μετα παντων γαρ και αυτος ενα τον της δημιουργιας εχει
λογον και δεσποτην. Πως δε ολως, ει κτισμα καθ' υμας εστι, δυναται μονος και
πρωτος κτιζεσθαι, ωστε και αρχην ειναι παντων, δηλου οντος εκ των προειρημενων,
οτι εν τοις κτισμασιν ουδεν εστιν εμμονον καθ' εαυτο και πρωτον γενομενον, αλλα
μετα παντων αμα την γενεσιν εχει, καν τηι δοξηι δια φερηι των αλλων; Ου γαρ
εκαστος των αστερων, ουδε των μεγαλων φωστηρων ο μεν πρωτος, ο δε δευτερος
εφανη, αλλα μιαι ημεραι και τωι αυτωι προσταγματι οι παντες εκληθησαν εις το ειναι.
Ουτω και των τετραποδων και πετεινων, και νηκτων, και κτηνων, και των φυτων η
γενεσις επλασθη· ουτω και το κατ' εικονα γενος γεγονε των ανθρω πων· ει γαρ και ο
Ἀδαμ εκ γης μονος επλασθη, αλλ' εν αυτωι ησαν οι λογοι της διαδοχης παντος του
γενους. Ἀπο δε της φαινομενης κτισεως του κοσμου τα αορατα αυτου τοις ποιημασι
νοουμενα καθορωμεν, οτι κακει ου καθ' ενα εκαστον ορωμεν· ουδε το μεν πρωτον,
το δε δευτερον, αλλα ομου παντα κατα γενος συνεστη. Ου γαρ εκαστον ηριθμησεν ο
Ἀποστολος, ωστε ειπειν, ειτε αγγελος, ειτε θρονος, ειτε κυριοτης, και εξουσια· αλλ'
ομου παντα κατα την ταξιν λεγει· Ειτε αγγελοι, ειτε αρχαγγελοι, ειτε αρχαι· των γαρ
κτισματων τοιαυτη η γενεσις. Ειπερ ουν, καθα προειπον, 26.252 κτισμα ην ο Λογος,
εδει μη πρωτον αυτων, αλλα μετα των αλλων δυναμεων αμα γινεσθαι, καν τηι δοξηι
πλεον των αλλων υπερεχηι ουτω γαρ και επι των αλλων ευρειν εστιν, οτι αμα μεν
γεγονασι, και ουκ εστι πρωτος η δευτερος, διαφερουσι δε αλ ληλων εν δοξηι, και οι
μεν εκ δεξιων, οι δε κυκλωι, και αλλοι εξ αριστερων, και παντες υμνουσιν αμα, και
παρ εστηκασι λειτουργουντες τωι Κυριωι. Ουκουν ει κτισμα εστιν ο Λογος, ου πρωτος
αν ειη, ουδε αρχη των αλλων· ει δε προ παντων εστιν, ωσπερ ουν και εστι, και μονος
αυτος πρωτος και Υιος εστιν, ουκ αρα ουδε αρχη των παντων τηι ουσιαι εστιν· εν γαρ
τοις πασι και η αρχη των παντων συναριθμειται. Ει δε μη αρχη εστιν, ουδε κτισμα
εστιν, αλλ' ευδηλον αν ειη, ως τηι ουσιαι και τηι φυσει των μεν κτισματων διεστηκε,
και αλλος εστιν αυτων· του δε μονου και αληθινου Θεου ομοιωσις και εικων εστι,
μονος και αυτος υπαρχων. ∆ια τουτο γουν ουδε τοις κτισμασιν αυτον συντατ τουσιν
αι Γραφαι· αλλ' ο μεν ∆αυιδ επιπλητ τει τοις τοιουτον αυτον καν ενθυμεισθαι
τολμωσι, λεγων· Τις ομοιος σοι εν θεοις, Κυριε; και· Τις ομοιωθησεται τωι Κυριωι εν
υιοις Θεου; Ὁ δε Βα ρουχ· Ουτος ο Θεος ημων, ου λογισθησεται ετε ρος προς αυτον.
Ὁ μεν γαρ κτιζει, τα δε κτιζεται· και ο μεν της του Πατρος ουσιας ιδιος εστι Λογος
 
 
 
 

67

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και Σοφια· τα δε γενομενα, ουκ οντα προτερον, δι' αυτου του Λογου πεποιηται. Το
αρα πολυθρυλλητον παρ' υμων ειρημενον, Κτισμα εστιν ο Υιος, ουκ εστιν αληθες,
αλλ' υμων φαντασια μονη, και κατηγορεισθε παρα του Σο λομωνος, οτι πολλακις
αυτου κατεψευσασθε. Ου γαρ ειρηκεν αυτον κτισμα, αλλα γεννημα και σοφιαν Θεου,
λεγων· Ὁ Θεος τηι σοφιαι εθεμελιωσε την γην· και· Ἡ Σοφια ωικοδομησεν εαυτηι
οικον. Και αυτο δε το ρητον εξεταζομενον ελεγχει την δυσ σεβειαν υμων· γεγραπται
γαρ· Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου. Ουκουν ει προ παντων
εστιν αυτος, λεγει δε, εκτισε με, ουχ ινα ποιησω τα εργα, αλλ' εις τα εργα· η δευτερον
εστιν αυτου το εκτισεν, η φανησεται δευτερος αυτος των εργων, ευρισκων αυτα
κτιζομενος ηδη προ αυτου υφεστωτα, εφ' α και γινεται. Ει δε τουτο, πως ετι προ
παντων εστιν αυτος; Πως δε και παντα δι' αυτου εγενετο, και εν αυτωι συνεστηκεν;
Ἰδου γαρ καθ' υμας και προ αυτου συνειστηκει τα εργα, εις α 26.253 κτιζεται και
αποστελλεται. Ἀλλ' ουκ εστιν ουτω· μη γενοιτο! Ψευδης εστι των αιρετικων η δια
νοια. Ου γαρ κτισμα εστιν, αλλα κτιστης μεν εστιν ο του Θεου Λογος· τοτε δε λεγει
παροιμιωδως, εκτισε με, οτε την κτιστην ενεδυσατο σαρκα. Και τουτο παλιν δυνατον
εστι και εξ αυτου του ρητου διανοεισθαι. Υιος γαρ ων και Πατερα τον Θεον εχων,
αυτου γαρ ιδιον εστι γεννημα, ομως Κυριον νυν ονομαζει τον Πατερα· ουχ οτι
δουλος ην, αλλ' οτι την του δουλου μορφην ανελαβεν. Ἔπρεπε γαρ αυτον, ωσπερ
οντα Λογον εκ του Πατρος, Πατερα τον Θεον καλειν· τουτο γαρ ιδιον υιου προς
πατερα· ουτως ελθοντα τελειωσαι το εργον, και δου λου λαβοντα μορφην, Κυριον
ονομαζειν τον Πατερα. Και ταυτην την διαφοραν αυτος εδιδαξε μετα καλης της
διαστολης, λεγων εν τοις Ευαγγελιοις· Ἐξομο λογουμαι σοι, Πατερ· ειτα· Κυριε του
ουρανου και της γης. Ἑαυτου μεν γαρ ειναι Πατερα τον Θεον λεγει, των δε
κτισματων αυτον Κυριον ονομα ζει· ως εκ τουτου δεικνυσθαι λευκως, οτι, ηνικα το
κτιστον ενεδυσατο, τοτε τον Πατερα καλει Κυ ριον. Και γαρ και εν τηι προσευχηι του
∆αυιδ την αυτην διαφοραν σημαινει το Πνευμα το αγιον, δια των Ψαλμων λεγον·
∆ος το κρατος σου τωι παιδι σου, και σωσον τον υιον της παιδισκης σου. Ἄλλος γαρ
εστιν ο φυσει και αληθινος παις του Θεου, και αλλα τα της παιδισκης τεκνα, ητις εστι
των γενητων η φυσις. ∆ιο και ο μεν, ως Υιος, εχει το πατρικον κρατος, τα δε,
σωτηριας εστι δεομενα. Ει δ' οτι παις εκληθη, φλυαρουσι, γινωσκετω σαν, οτι και
Ἰσαακ παις ωνομασθη του Ἀβρααμ, και ο υιος της Σουμανιτιδος παιδαριον εκληθη.
Εικοτως αρα, δουλων ημων οντων, οτε γεγονεν ως ημεις, Κυριοι τον Πατερα καλει
και αυτος, ως ημεις· και τουτο δε φιλανθρωπευομενος ουτω πε ποιηκεν, ινα και
ημεις, δουλοι κατα φυσιν οντες, και δεξαμενοι το πνευμα του Υιου, θαῤρησωμεν τον
φυ σει Κυριον εαυτων, τουτον τηι χαριτι Πατερα καλειν. Ἀλλ' ωσπερ ημεις τον
Κυριον Πατερα καλουντες, ουκ αρνουμεθα την κατα φυσιν δουλειαν· αυτου γαρ
εσμεν εργα, και αυτος εποιησεν ημας και ουχ ημεις· ουτως οταν ο Υιος την του
δουλου μορφην λαμ βανων λεγηι, Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου, μη
αρνεισθωσαν την αιδιοτητα της τουτου θεοτητος, 26.256 και οτι εν αρχηι μεν ην ο
Λογος, και παντα δι' αυτου γεγονε, και εν αυτωι τα παντα εκτισθη Το δε εν ταις
Παροιμιαις ρητον, καθα προειπον, ου την ου σιαν, αλλα το ανθρωπινον του Λογου
σημαινει· ει γαρ εις εργα φησιν εκτισθαι, φαινεται μη την ου σιαν εαυτου σημαναι
θελων, αλλα την εις τα εργα αυτου οικονομιαν γενομενην, οπερ δευτερον εστι του
ειναι. Τα γαρ γινομενα και κτιζομενα προη γουμενως ενεκα του ειναι και του
υπαρχειν πε ποιηται, και δευτερον εχουσι το ποιειν, περι ων αν αυτοις ο Λογος
προσταττηι, ως επι παντων εστιν ιδειν το τοιουτον. Ἀδαμ γαρ εκτισθη, ουχ ινα εργα
ζηται, αλλ' ινα πρωτον υπαρχηι ανθρωπος· μετα ταυτα γαρ ελαβε την εντολην του
 
 
 
 

68

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εργαζεσθαι. Νωε δε εκτισθη ου δια την κιβωτον, αλλ' ινα πρωτον υπαρχηι και
ανθρωπος γενηται· μετα ταυτα γαρ ελαβεν εντολην κατασκευασαι την κιβωτον· και
εφ' εκαστου δε ζητων ταυτα ευροι τις. Και γαρ και Μωυσης ο μεγας πρωτον
ανθρωπος γεγονε, και δευτερον την ηγεμονιαν του λαου πεπιστευται. Ουκουν και
ενταυθα τουτο νοειν εξεστιν· οραις γαρ, οτι ουκ εις το ειναι κτιζεται, αλλ' εν αρχηι
μεν ην ο λογος, μετα ταυτα δε εις τα εργα πεμπεται, και την τουτων οικονομιαν· και
γαρ πριν γενεσθαι τα εργα, ην μεν αει ο Υιος, ουπω δε χρεια ην αυτον και κτισθηναι.
Ὅτε δε εκτισθη τα εργα, και χρεια μετα ταυτα γε γονε της εις διορθωσιν αυτων
οικονομιας· τοτε δη και ο Λογος δεδωκεν εαυτον εις το συγκαταβηναι και
ομοιωθηναι τοις εργοις· οπερ δια μεν της, εκτισε, λεξεως, ημιν δεδηλωκε, δια δε του
προφη του Ἡσαΐου το ομοιον σημαναι θελων, παλιν λεγει· Και νυν ουτω λεγει
Κυριος, ο πλασας με εκ κοιλιας δουλον εαυτωι, του συναγαγειν τον Ἰακωβ προς
αυτον, και Ἰσραηλ· συναχθησομαι και δοξασθησομαι εναντιον Κυριου. Ἰδου και
ενταυθα ουκ εις το ειναι πλαττεται, αλλ' ενεκα του συναγαγειν τας φυλας, τας και
προ του πλασθηναι τουτον υπαρχουσας. Ὥσπερ γαρ εκει το, εκτισεν, ουτως ωδε το,
επλασε· και ως εκει, εις τα εργα, ουτως ωδε, εις το συναγαγειν· ωστε 26.257
πανταχοθεν φαινεσθαι του ειναι τον Λογον δευτερον λεγεσθαι το, εκτισε, και το,
επλασε. Και γαρ ωσπερ προ της πλασεως υπηρχον αι φυλαι δι' ας και επλασθη· ουτως
υπαρχειν και τα εργα φαινεται, εις α και εκτισθη. Και οτε μεν εν αρχηι ην ο Λογος,
ουπω ην τα εργα, καθα προειπον· οτε δε τα εργα γεγονε, και η χρεια απηιτησε, τοτε
το, εκτισεν, ειρηται. Και ωσπερ αν ει τις υιος, παραπολομε νων κτηματων και παρα
πολεμιοις οντων, εξ αμε λειας αυτων, χρειας τε καταλαβουσης ει πεμποιτο παρα του
πατρος συλλαβεσθαι και συναγαγειν αυτα· και ουτος απερχομενος, επενδιδυσκοιτο
την ομοιαν εκεινων εσθητα, και σχηματιζοι εαυτον, ως εκεινοι, ινα μη ως δεσποτην
αυτον επιγνοντες οι κατε χοντες φυγωσι, και κωλυθηι κατελθειν και προς τους υπο
γην κρυπτομενους παρ' εκεινων· ειτα ει τις πυνθανοιτο τουτου. ∆ια τι ουτως; ο
τοιουτος ει πεν αν· Ὁ πατηρ ουτω με επλασε και κατηρ τισεν εις τα εργα αυτου·
λεγων τε ουτως, ουτε δου λον εαυτον ουτε ενα των εργων ειναι σημαινει· ουτε δε
την αρχην της γενεσεως αυτου λεγει, αλλα την υστερον αυτωι δοθεισαν εις τα εργα
φροντιδα· τον αυτον τροπον και ο Κυριος, επενδυσαμενος την ημετεραν σαρκα, και
σχηματι ευρεθεις ως αν θρωπος, ει ερωτηθειη παρα των ουτως αυτον ορων των και
θαυμαζοντων, ειποι αν· Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου· και·
Ἔπλασε με του συναγαγειν τον Ἰσραηλ. Τουτο δε παλιν και το Πνευμα προσημαινον
εν Ψαλμοις ελεγε· Κατ εστησας αυτον επι τα εργα των χειρων σου· οπερ και περι
εαυτου σημαινων αυτος ο Κυριος φησιν· Ἐγω δε κατεσταθην βασιλευς υπ' αυτου επι
Σιων ορος το αγιον αυτου· ωσπερ δε, οτε επ ελαμψε σωματικως τηι Σιων, ουκ αρχην
ειχεν ει ναι ουδε του βασιλευειν· αλλα ων Λογος του Θεου και αΐδιος βασιλευς,
κατηξιωσεν ανθρωπινως επι λαμψαι την βασιλειαν εαυτου και εν τηι Σιων, ινα, απο
της βασιλευουσης εν αυτοις αμαρτιας λυ τρωσαμενος αυτους τε και ημας, ποιησηι
υπο την πατρικην βασιλειαν εαυτου· ουτω καθισταμενος εις τα εργα, ουκ εις τα
μηδεπω οντα, αλλ' εις τα ηδη οντα και δεομενα διορθωσεως καθισταται. Το αρα,
εκτισε, και το, επλασε, και το, κατ 26.260 εστησε, την αυτην εχοντα διανοιαν, ου την
αρχην του ειναι αυτον, ουδε την ουσιαν αυτου κτιστην δεικνυσιν, αλλα την εις ημας
αυτου κατ' ευερ γεσιαν γενομενην ανανεωσιν. Ταυτα γουν λεγων, εδιδασκεν ομως
και προ τουτων υπαρχειν εαυ τον, οτε ελεγε· Πριν Ἀβρααμ γενεσθαι, εγω ειμι· και·
Ἡνικα τον ουρανον ητοιμαζε, συμπαρημην αυτωι· και· Ἤμην παρ' αυτωι αρμοζουσα.
Ὥσπερ δε ην αυτος πριν Ἀβρααμ γενεσθαι, ο δε Ἰσραηλ μετα τον Ἀβρααμ γεγονε, και
 
 
 
 

69

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δηλον εστιν, οτι προυπαρχων υστερον πλαττεται, και η πλασις ου την αρχην του
ειναι, αλλα την ενανθρωπησιν ση μαινει, εν ηι και επισυναγει τας φυλας του Ἰσραηλ·
ουτως αρα αει συνων τωι Πατρι, αυτος της κτι σεως δημιουργος εστι, και δηλον εστιν
οτι δευτερα εστιν αυτου τα εργα, και το, εκτισεν, ουκ αρχην του ειναι αυτον, αλλα
την εις τα εργα γενομενην οι κονομιαν, ην εν τηι σαρκι πεποιηκε, γνωριζει. Ἔπρεπε
γαρ, αλλον αυτον οντα των εργων, και μαλλον δημιουργον αυτων οντα αυτον, και
την του των ανανεωσιν εις εαυτον αναδεξασθαι, ινα, αυτου κτιζομενου εις ημας, τα
παντα εις εαυτον ανακτισηται. Και γαρ λεγων, εκτισεν, ευθυς και την αιτιαν
επηγαγε, λεγων, τα εργα, ινα το, εις τα εργα κτιζεσθαι, το γινεσθαι ανθρωπον
δηλωσηι εις την τουτων ανανεωσιν. Και τουτο εθος εστι τηι θειαι Γραφηι· οταν μεν γαρ
σημαινηι την κατα σαρκα γε νεσιν του Λογου, τιθησι και την αιτιαν, δι' ην γε γονεν
ανθρωπος· οταν δε περι της θεοτητος αυτου αυτος τε λεγηι, και οι τουτου θεραποντες
επαγ γελλωσι, παντα απληι τηι λεξει, απολελυμενηι τε τηι διανοιαι, και ουδεν μετα
συμπεπλεγμενης αιτιας λε γεται. Του γαρ Πατρος εστιν απαυγασμα· ωσπερ δε ο
Πατηρ ου δια τινα αιτιαν εστιν, ουτως ουδε του απαυγασματος τουτου χρη ζητειν
την αιτιαν. Ἐν αρχηι ουν ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο
Λογος, γε γραπται· και ουκ εχει το δια τι· οτε δε, Ὁ Λογος σαρξ εγενετο, τοτε και την
αιτιαν τιθησι, δι' ην γεγονε, λεγων· Και εσκηνωσεν εν ημιν. Πα λιν τε ο Ἀποστολος
λεγων, Ὃς, εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουκ εθηκε την αιτιαν ει μη, οτε Την 26.261
μορφην ελαβε του δουλου· τοτε γαρ επιφερει λεγων· Ἐταπεινωσεν εαυτον μεχρι
θανατου, θα νατου δε σταυρου· δια ταυτα γαρ και σαρξ γε γονε και μορφην ελαβε
δουλου. Αυτος τε ο Κυριος πολλα μεν εν παροι μιαις λελαληκε, περι δε αυτου
σημαινων, απολελυ μενως ειρηκεν· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· και· Ἐγω
και ο Πατηρ εν εσμεν· και, Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα· και· Ἐγω ειμι το φως
του κοσμου· και· Ἐγω ειμι η αλη θεια· ου τιθεις εφ' εκαστου την αιτιαν, ουδε το δια
τι, ινα μη δευτερος εκεινων ειναι φαινηται, ων χαριν και γεγονεν. Ἀναγκη γαρ
προηγεισθαι την αιτιαν τουτου, ης ανευ ουκ αν ουδ' αυτος εγεγονει. Παυλος γουν
αφωρισμενος αποστολος εις Ευαγγελιον, ο προεπηγγειλατο ο Κυριος δια των
προφητων, ειχε προ εαυτου το Ευαγγελιον, ου και γεγονε διακονος· και ο Ἰωαννης
μεν, προχειρισθεις εις το προ οδευσαι του Κυριου, προ εαυτου ειχε τον Κυριον· ο δε
Κυριος ουκ εχων προ εαυτου αιτιαν του ειναι Λογος, η μονον οτι του Πατρος εστι
γεννημα και σοφια μονογενης, οταν ανθρωπος γινεται, τοτε και την αιτιαν τιθησι,
δι' ην μελλει σαρκα φο ρειν. Προηγειται γαρ του γενεσθαι αυτον ανθρωπον η των
ανθρωπων χρεια, ης ανευ ουκ αν ενεδυσατο σαρκα. Τις δε η χρεια, δι' ην γεγονεν
ανθρωπος, αυ τος μεν ο Κυριος σημαινων ταυτην ελεγε· Καταβε βηκα εκ του
ουρανου, ουχ ινα ποιησω το θε λημα το εμον, αλλα το θελημα του πεμψαντος με.
Τουτο δε εστι το θελημα του πεμψαντος με, ινα παν, ο δεδωκε μοι, μη απολεσω εξ
αυτου, αλλα αναστησω αυτο εν τηι εσχατηι ημεραι· τουτο γαρ εστι το θελημα του
Πατρος μου, ινα πας ο θεωρων τον Υιον και πιστευων εις αυτον εχηι ζωην αιωνιον,
και εγω αναστησω αυτον εν τηι εσχατηι ημεραι. Και παλιν· Ἐγω φως εις τον κοσμον
ελη λυθα, ινα πας ο πιστευων εις εμε εν τηι σκοτιαι μη μεινηι. Και παλιν φησιν· Ἐγω
εις τουτο γεγεν νημαι, και εις τουτο εληλυθα εις τον κοσμον, ινα μαρτυρησω τηι
αληθειαι. Ὁ δε Ἰωαννης εγραψεν λυσηι τα εργα του διαβολου. ∆ια το μαρτυρησαι αρα,
και υπερ ημων ανα δεξασθαι θανατον, και δια το αναστησαι τους αν θρωπους, και
λυσαι τα εργα του διαβολου εληλυθεν ο 26.264 Σωτηρ, και αυτη εστιν η αιτια της
ενσαρκου παρου σιας αυτου. Ἄλλως γαρ αναστασις ουκ αν εγενετο, ει μη θανατος
εγεγονει· θανατος δε πως αν εγε γονει, ει μη το αποθνησκον εσχηκει σωμα; Τουτο
 
 
 
 

70

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρ' αυτου μαθων και ο Ἀποστολος ελεγεν· Ἐπει ουν τα παιδια κεκοινωνηκεν
αιματος και σαρκος, και αυτος παραπλησιως μετεσχε των αυτων, ινα δια του
θανατου καταργησηι τον το κρατος εχον τα του θανατου, τον διαβολον, και
απαλλαξηι του τους, οσοι φοβωι θανατου δια παντος του ζηιν ενοχοι ησαν δουλειας·
και· Ἐπειδη γαρ δι' ανθρω που ο θανατος, και δι' ανθρωπου αναστασις νε κρων· και
παλιν· Το γαρ αδυνατον του νομου, εν ωι ησθενει δια της σαρκος, ο Θεος τον εαυτου
Υιον πεμψας εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας, και περι αμαρτιας κατεκρινε την
αμαρτιαν εν τηι σαρκι· ινα το δικαιωμα του νομου πληρωθηι εν ημιν, τοις μη κατα
σαρκα περιπατουσιν, αλλα κατα πνευμα. Και ο δε Ἰωαννης φησιν· Ου γαρ απ
εστειλεν ο Θεος τον Υιον αυτου εις τον κοσμον, ινα κρινηι τον κοσμον, αλλ' ινα σωθηι
ο κοσμος δι' αυτου. Παλιν δε και ο Σωτηρ δι' εαυτου ελεγεν· Εις κριμα εγω εληλυθα
εις τον κοσμον τουτον, ινα οι μη βλεποντες βλεπωσι, και οι βλεποντες τυφλοι
γενωνται. Ου δι' εαυτον αρα, αλλα δια την ημετεραν σωτηριαν, και δια το
καταργηθηναι τον θανατον, και δια το κατακριθηναι την αμαρτιαν, και δια το
αναβλεψαι τυφλους, και δια το αναστηναι παν τας εκ νεκρων εληλυθεν. Ει δε μη δι'
εαυτον εληλυθεν, αλλα δι' ημας, ου δι' εαυτον αρα, αλλα δι' ημας κτι ζεται. Ει δε ου
δι' εαυτον κτιζεται, αλλα δι' ημας, ουκ εστιν αρα αυτος κτισμα, αλλα την ημων
ενδυσα μενος σαρκα, ταυτα λεγει. Και οτι ταυτην την διανοιαν εχουσιν αι Γραφαι,
εξον παρα του Ἀποστολου μαθειν· φησι γαρ εν τηι προς Ἐφεσιους· Το μεσοτοιχον του
φραγμου λυσας, την εχθραν εν τηι σαρκι αυ του, τον νομον των εντολων εν δογμασι
καταρ γησας, ινα τους δυο κτισηι εν εαυτωι εις ενα καινον ανθρωπον, ποιων ειρηνην.
Ει δε εν αυτωι 26.265 κτιζονται οι δυο, και ουτοι εισιν εν τωι σωματι αυτου, εικοτως
αρα φορων τους δυο εν αυτωι, ως αυτος εστι κτισθεις· τους γαρ κτισθεντας εν εαυτωι
ηνωσε, και ην αυτος εν αυτοις, ως εκεινοι. Ουτω δε των δυο κτισθεντων εν αυτωι,
αρμοζοντως αν λεγοι· Κυ ριος εκτισε με. Ὥσπερ γαρ τας ημων ασθενειας δε χομενος,
λεγεται αυτος ασθενειν, καιτοι μη ασθενων αυτος, δυναμις γαρ εστι του Θεου,
αμαρτια τε υπερ ημων γεγονε και καταρα, καιτοι μη αμαρτησας αυτος, αλλ' οτι τας
αμαρτιας ημων και την καταραν εβαστασεν αυτος, ουτως ημας εν αυτωι κτιζων,
λεγετω οτι και Ἔκτισε με εις εργα, καιτοι κτισμα μη ων αυτος. Ἐπει ει κατ' εκεινους,
ως κτιστης ουσης της ουσιας του Λογου, λεγει, Κυριος εκτισε με, κτι σμα ων· ου δι'
ημας εκτισθη. ∆ι' ημας δε μη κτισθεν τος αυτου, ουκ εκτισθημεν εν αυτωι· μη
κτισθεντες δε εν αυτωι, ουκ ειχομεν αυτον εν εαυτοις, αλλ' εξω θεν ειχομεν, ει αρα
παρ' αυτου την μαθησιν ως παρα διδασκαλου εδεξαμεθα. Ουτω δε ημων οντων,
ουδεν ηττον παλιν η αμαρτια της σαρκος εβασιλευσεν εμμενουσα, και μη
εκβληθεισα εξ αυτης. Ἀλλα ο Ἀποστολος εναντιουται τουτοις προ ολιγων τουτων
φασκων· Αυτου γαρ εσμεν ποιημα, κτισθεντες εν Χριστωι Ἰησου. Ει δε εν Χριστωι
ημεις εκτισθημεν, ουκ εστιν αρα αυτος ο κτιζομενος, αλλ' ημεις εσμεν εν αυτωι
κτιζομενοι· και δι' ημας εστιν η του, εκτισε, φωνη. ∆ια γαρ την ημων χρειαν, καιτοι
κτιστης ων ο Λογος, υπεμεινε, και την των κτιζομενων φωνην· και ουκ εστιν αυτου,
ηι Λογος εστιν, ιδια η φωνη· αλλ' ημων των εν αυτωι κτιζομενων εστι το, εκτισε. Και
ωσπερ Πατρος οντος αει, αει εστι και ο τουτου Λογος, και ων αει, λεγει· Ἐγω ημην, ηι
προσ εχαιρε· καθ' ημεραν δε ευφραινομην εν προσωπωι αυτου· και, Ἐγω εν τωι Πατρι,
και ο Πατηρ εν εμοι· ουτως οτε δια την ημων χρειαν γεγονεν ανθρωπος, ακολουθως
τα ημων, ως ημεις, αυτος λεγει· Κυ ριος εκτισε με· ινα, αυτου ενοικησαντος εν τηι σαρ
κι, τελειως η αμαρτια εξωσθηι της σαρκος, και ημεις ελευθερον εχωμεν το φρονημα.
Τι δε εδει γενομενον αυτον ανθρωπον ειπειν; Ἐν αρχηι ημην ανθρωπος; αλλ' ουτε γε
ηρμοζεν αυτωι τουτο, ουτε αληθες ην. Ὥσπερ δε τουτο ουκ επρεπεν ειπειν, ουτως
 
 
 
 

71

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικειον και ιδιον επ' ανθρωπου εστι λεγειν το, εκτισε, και, εποιησεν αυτον. ∆ια
τουτο γουν και η αιτια του, 26.268 εκτισε, προσκειται, ητις εστι των εργων η χρεια.
Ἔνθα δε η αιτια προσκειται, αυτη η αιτια παντως διαλυει το αναγνωσμα καλως. Και
γαρ και ενταυθα εν μεν τωι, εκτισε, την αιτιαν τιθησι τα εργα· την δε εκ του Πατρος
γεννησιν απολελυμενως σημαινων, ευθυς επηγαγε· Προ δε παντων βουνων γενναι
με· ου δια τι, ωσπερ επι του, εκτισε με, προσεθηκε λεγων, εις εργα, αλλα
απολελυμενως, γενναι με, ωσ περ το, Ἐν αρχηι ην ο Λογος· και γαρ και ει μη τα εργα
εκτιστο, αλλ' ην ο Λογος του Θεου, και Θεος ην ο Λογος. Το δε γενεσθαι αυτον
ανθρωπον ουκ αν εγενετο, ει μη των ανθρωπων η χρεια γεγονεν αιτια. Ουκ εστιν
αρα κτισμα ο Υιος· ει γαρ κτισμα ην, ουκ αν ειπε, Γενναι με· οτι τα μεν κτισματα
εξωθεν εστιν εργα του ποιουντος, το δε γεννημα ουκ εξωθεν, ως εργον, αλλ' εκ του
Πατρος εστιν ιδιον της ουσιας. ∆ιοπερ τα μεν κτισματα, ο δε Λογος του Θεου Υιος
μονογενης. Ἀμελει επι μεν της κτισεως ουκ ειρηκε Μω σης· Ἐν αρχηι εγεννησεν,
ουδε, Ἐν αρχηι ην· αλλ', Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην· ουδε ο
∆αβιδ εψαλεν· Αι χειρες σου εγεννησαν με, αλλ', εποιησαν με και επλασαν με,
πανταχου το, εποιησεν, επι των κτισματων λεγων· επι δε του Υιου το εμπαλιν· ου
γαρ ειρηκεν, εποιησα, αλλ', εγεν νησα, και, γενναι με, και, Ἐξηρευξατο η καρδια μου
Λογον αγαθον· και επι μεν της κτισεως, Ἐν αρχηι εποιησεν, επι δε του Υιου, Ἐν αρχηι
ην ο Λογος. ∆ιαφερει δε τουτο, οτι τα μεν κτισματα υπο την αρ χην πεποιηται, και
διαστηματικην αρχην του ειναι εχει· διοπερ και το λεγομενον επ' αυτων, Ἐν αρ χηι
εποιησεν, ισον εστι τωι ειπειν παλιν επ' αυτων το, Ἀπ' αρχης εποιησεν, ωσπερ ο
Κυριος, ειδως οπερ εποιησεν, εδιδαξεν, οτε τους Φαρισαιους ενετρεπε λε γων· Ἀπ'
αρχης δε ο κτισας αυτους, αρσεν και θηλυ εποιησεν αυτους. Ἀπο γαρ αρχης τινος του
μη ειναι ποτε γεγονε και εκτισθη τα γενητα. Τουτο και το Πνευμα το αγιον
εσημαινεν εν ψαλμοις λεγον· Και συ κατ' αρχας, Κυριε, την γην εθεμε λιωσας· και
παλιν· Μνησθητι της συναγωγης 26.269 σου, ης εκτησω απ' αρχης. ∆ηλον δε εστιν
οτι το κατ' αρχας γινομενον αρχην εχει του κτιζεσθαι, και οτι την συναγωγην απο
τινος αρχης εκτησατο ο Θεος. Ὅτι δε το, Ἐν αρχηι εποιησεν, εκ του λεγειν, εποιησεν,
το ηρξατο ποιειν εστιν, αυτος Μω σης τουτο δηλοι μετα την των παντων τελεσιουρ
γιαν λεγων· Και ευλογησεν ο Θεος την ημεραν την εβδομην, και ηγιασεν αυτην, οτι
εν αυτηι κατεπαυ σεν απο παντων των εργων αυτου, ων ηρξατο ο Θεος ποιησαι.
Ουκουν τα μεν κτισματα ηρξατο γινεσθαι· ο δε του Θεου Λογος, ουκ εχων αρχην του
ειναι, εικοτως ουκ ηρξατο του ειναι, ουδε ηρξατο γι νεσθαι, αλλ' ην αει. Και τα μεν
εργα αρχην εν τωι ποι εισθαι εχει, και προαγει των γινομενων η αρχη· ο δε Λογος,
ουκ ων των γινομενων, μαλλον των αρχην εχοντων αυτος δημιουργος γινεται. Και
των μεν γενη των το ειναι εν τωι γινεσθαι μετρειται, και απο τινος αρχης αρχεται
ταυτα δια του Λογου ποιειν ο Θεος, ινα και το μη ειναι, πριν γενεσθαι, ταυτα
γινωσκηται· ο δε Λογος το ειναι ουκ εν αλληι αρχηι εχει, αλλ' εν τωι Πατρι, τωι και
κατ' εκεινους αναρχωι, ινα και αυ τος αναρχως υπαρχηι εν τωι Πατρι, γεννημα και ου
κτισμα τυγχανων αυτου. Ουτως αρα η θεια Γραφη την διαφοραν του γεν νηματος
οιδε και των ποιηματων, και το μεν γεννημα Υιον, ουκ απο τινος αρχης αρξαμενον,
αλλ' αΐδιον δεικνυσι· το δε ποιημα, ως εξωθεν εργον του πεποιη κοτος τυγχανον,
αρξαμενον του γινεσθαι σημαινει. Ουτω γαρ και ο Ἰωαννης, περι του Υιου
θεολογων, και γινωσκων την των λεξεων διαφοραν, ουκ ειπεν· Ἐν αρχηι γεγονεν, η
πεποιηται, αλλ', Ἐν αρχηι ην ο Λο γος· ινα το γεννημα τωι, ην, συνεξακουηται, και μη
εν διαστασει τις λογισηται, αλλ' αει και αιδιως υπαρχοντα τον Υιον πιστευηι. Τουτων
δε ουτω δεικνυ μενων, πως, ω Ἀρειανοι, μη νοησαντες τα εν τωι ∆ευτερονομιωι ρητα
 
 
 
 

72

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εν τουτωι παλιν ασεβειν εις τον Κυριον ετολμησατε λεγοντες, ποιημα, η κτισμα,
ητοι γεννημα ειναι αυτον; Ταυτον γαρ το γεννημα και το ποιημα σημαινειν φασκετε·
και εντευθεν γαρ ουδεν ηττον απαιδευτοι και ασεβεις γνωσθησεσθε. Το μεν γαρ
πρωτον ρητον εστι τουτο· Ουκ αυτος ουτος σου Πατηρ εκτησατο σε, και εποιησε σε,
και εκτισε σε; και μετ' ολιγα εν τηι αυτηι Ὠδηι φησι· Θεον τον γεννησαντα σε
εγκατελιπες, και επελαθου 26.272 Θεου του τρεφοντος σε. Ἡ δε διανοια πανυ
θαυμαστη τυγχανει ουσα. Ου γαρ ειρηκε πρωτον το, εγεννη σεν, ινα μη αδιαφορος η
λεξις ηι προς το, εποιη σε, και προφασιν ευρωσιν ουτοι λεγειν· Μωσης εξ αρχης μεν
ειπεν ειρηκεναι τον Θεον· Ποιησωμεν ανθρωπον· αυτος δε μετα ταυτα εφησε· Θεον
τον γεννησαντα σε εγκατελιπες· ως αδιαφορων των λε ξεων ουσων· ταυτον γαρ το
γεννημα και ποιημα εστιν. Ἀλλα μετα το, εκτησατο, και, εποιησε, λοι πον υστερον
το, εγεννησεν, επηγαγε, ινα και ερμη νειαν ο Λογος εχων φανηι. Ἐν μεν γαρ τωι,
εποιη σεν, αληθως σημαινει των ανθρωπων το κατα φυσιν, οτι εργα τε εστι και
ποιηματα· εν δε τωι, εγεννησε, δηλοι την του Θεου γενομενην εις ανθρωπους μετα το
κτισαι αυτους φιλανθρωπιαν· και επειδη αχα ριστοι γεγονασιν επι ταυτηι, λοιπον
Μωσης ονειδιζων αυτους πρωτον μεν φησι· Ταυτα Κυριωι αντ αποδιδοτε; ειτα
επαγει· Ουκ αυτος ουτος σου Πα τηρ εκτησατο σε, και εποιησε σε, και εκτισε σε; Και
δευτερον παλιν λεγει· Ἔθυσαν δαιμονιοις και ου Θεωι, θεοις οις ουκ ᾔδεισαν. Καινοι
προσφατοι ηκασιν, ους ουκ ᾔδεισαν οι πατερες αυτων· Θεον τον γεννησαντα σε
εγκατελιπες. Ὁ μεν γαρ Θεος ου μονον ανθρωπους αυτους εκτισεν, αλλα και υιους
εκαλεσεν, ως γεννησας αυ τους. Του γαρ, υιος, και ωδε σημαντικον εστι το,
εγεννησεν· ως και δια του προφητου φησιν· Υιους εγεννησα και υψωσα· και ολως
οτε η Γραφη υιον σημαναι βουλεται, ου δια της, εκτισα, αλλα παντως δια της,
εγεννησα, λεξεως σημαινει. Και τουτο πα λιν Ἰωαννης φαινεται λεγων· Ἔδωκεν
αυτοις εξουσιαν τεκνα Θεου γενεσθαι τοις πιστευουσιν εις το ονομα αυτου, οι ουκ εξ
αιματων, ουδε εκ θεληματος σαρκος, ουδε εκ θεληματος ανδρος, αλλ' εκ Θεου
εγεννηθησαν· πανυ καλως εχουσης και ενταυθα της παρατηρησεως. Το μεν γαρ,
γενεσθαι, δια το μη φυσει, αλλα θεσει αυτους λεγεσθαι υιους φησι· το δε,
εγεννηθησαν, δια το 26.273 ολως ονομα υιου και αυτους ειληφεναι, ειρηκεν. Ἀλλ' ο
λαος, ως ο προφητης φησιν, ηθετησαν τον ευεργετην. Αυτη δε του Θεου
φιλανθρωπια εστιν, οτι ων εστι ποιητης, τουτων και πατηρ κατα χαριν υστερον
γινεται· γινεται δε, οταν οι κτισθεντες αν θρωποι, ως ειπεν ο Ἀποστολος, λαβωσιν
εις τας καρδιας εαυτων το Πνευμα του Υιου αυτου κρα ζον, Ἀββα, ο Πατηρ. Ουτοι δε
εισιν οσοι, δεξα μενοι τον Λογον, ελαβον εξουσιαν παρ' αυτου τεκνα Θεου γενεσθαι·
αλλως γαρ ουκ αν γενοιντο υιοι, οντες φυσει κτισματα, ει μη του οντος φυσει και
αλη θινου Υιου το Πνευμα υποδεξονται. ∆ιο, ινα τουτο γενηται, ο Λογος σαρξ
εγενετο, ινα τον ανθρωπον δεκτικον θεοτητος ποιησηι. Ταυτην την διανοιαν και
παρα Μαλαχιου του προφητου μαθειν εξεστι λε γοντος· Ουχι Θεος εις εκτισεν υμας;
Ουχι παν των υμων εις πατηρ; Και ενταυθα γαρ παλιν πρω τον το, εκτισε, και
δευτερον το, πατηρ, εθηκεν, ινα δειξηι και αυτος, οτι εξ αρχης μεν κατα φυσιν εσμεν
κτισματα, και κτιστης ημων εστιν ο Θεος δια του Λογου, υστερον δε υιοποιουμεθα,
και λοιπον ο κτιστης Θεος γινεται και πατηρ ημων. Ουκουν το, Πατηρ, του Υιου
εστιν ιδιον, και ου το κτισμα αλλα το, Υιος, του Πατρος εστιν ιδιον. Ὥστε και εκ
τουτου δεικνυσθαι μη ειναι ημας φυσει υιους, αλλα τον εν ημιν Υιον· και μη ειναι
παλιν ημων φυ σει πατερα τον Θεον, αλλα του εν ημιν Λογου, εν ωι και δι' ον
κραζομεν, Ἀββα, ο Πατηρ. Ὥσπερ δε τουτο, ουτως ο Πατηρ εν οις εαν βλεπηι τον
εαυτου Υιον, του τους και αυτος υιους καλει, και λεγει, εγεννησα· επει δηπερ το μεν,
 
 
 
 

73

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενναιν, σημαντικον εστιν Υιου, το δε, ποιειν, δηλωτικον εστι των εργων. ∆ια τουτο
γουν ημεις ου πρωτον γεννωμεθα, αλλα ποιουμεθα· γεγραπται γαρ· Ποιησωμεν
ανθρωπον· υστερον δε, δεξαμενοι την του Πνευματος χαριν, λεγομεθα το τε λοιπον
και γεννασθαι. Ἀμελει και εν τηι Ὠδηι Μωσης ο μεγας μετα διανοιας καλης πρωτον
το, εκτησατο, και υστερον το, εγεννησεν, ειρηκεν, υπερ του μη, ακουσαντας το,
εγεννησεν, επιλαθεσθαι αυτους της εξ αρχης εαυτων φυσεως, αλλ' ινα γινωσκω σιν,
οτι εξ αρχης μεν εισι κτισματα, οταν δε κατα χαριν λεγωνται γεννασθαι, ως υιοι,
αλλ' ουδεν ητ τον εισι παλιν οι ανθρωποι ποιηματα κατα φυσιν. Ὅτι δε ου ταυτον
εστι κτισμα και γεννημα, αλλα διεστηκασιν αλληλων τηι τε φυσει και τηι εκ των
λεξεων σημασιαι, αυτος ο Κυριος εν αυταις ταις Παρ 26.276 οιμιαις δεικνυσιν.
Ειρηκως γαρ το, Κυριος εκ τισε με αρχην οδων αυτου, επηγαγε· Προ δε παντων
βουνων γενναι με. Ει μεν ουν ην φυσει και τηι ουσιαι κτισμα ο Λογος, και διαφορα ην
του γεννη ματος προς το κτισμα, ουκ αν επηγαγε το, γενναι με, αλλ' ηρκειτο τωι,
εκτισεν, ως της λεξεως ταυτης σημαινουσης το, εγεννησε· νυν δε ειρηκως, Ἔκτισε με
αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου, επηγαγεν ουχ απλως το, γενναι με, αλλα μετα
συμπλοκης του, δε, συνδεσμου, ως ασφαλιζομενος εν τουτωι την του, εκτισε, λεξιν,
λεγων· Προ δε παντων βου νων γενναι με. Το γαρ, γενναι με, τωι, εκτισε,
συμπεπλεγμενως επιφερομενον μιαν ποιει την δια νοιαν και δεικνυσιν, οτι το μεν,
εκτισε, δια τι ειρη ται· το δε γενναι με, προ του, εκτισεν, εστιν. Ὥσπερ γαρ ει εμπαλιν
ειρηκει, Κυριος γενναι με, και επ εφερε· Προ δε παντων βουνων εκτισε με, παν τως
προηγειτο του, εγεννησε, το, εκτισεν· ουτως ειρηκως πρωτον, εκτισεν, ειτα
επαγαγων, προ δε παντων γενναι με, εξ αναγκης δεικνυσι προηγεισθαι το, εγεννησε,
του, εκτισε. Και γαρ και λεγων, προ παντων γενναι με, αλλον εαυτον ειναι των
παντων σημαινει, δειξασης εν τοις προ τουτων της αληθειας, οτι περι των
κτισματων ουδεν ετερον του ετερου προγεγονεν, αλλ' αθροως αμα παντα τα γενητα
ενι και τωι αυτωι προσταγματι υπεστη. ∆ια τουτο γουν ουδε τα επι του, εκτισε, ταυτα
και επι του, γενναι με, κειται· αλλ' επι μεν του, εκτισε, κειται, αρχην οδων· επι δε του,
γενναι με, ουκ ειπεν, αρχην γενναι με, αλλα, προ παντων γενναι με. Ὁ δε προ παντων
ων ουκ εστιν αρχη των παντων αλλ' αλλος εστι των παντων. Ει δε αλλος εστι των
παν των, εν οις και η αρχη των παντων σημαινεται, δηλον οτι αλλος εστι των
κτισματων· και συνισταται φανε ρως, οτι αλλος ων ο Λογος των παντων και προ
παντων ων, υστερον κτιζεται αρχη των οδων εις εργα δια την ενανθρωπησιν, ινα,
ως ειπεν ο Ἀποστο λος, ος εστιν αρχη πρωτοτοκος εκ των νεκρων, ινα γενηται εν
πασιν αυτος πρωτευων. Τοιαυτης τοινυν ουσης της διαφορας του, εκ τισε, και του,
γενναι με, και, της αρχης οδων, και του, προ παντων· των μεν ανθρωπων κτιστης ων
ο Θεος, ουτως, ωσπερ ειρηται, γινεται και υστερον Πατηρ, δια τον εν αυτοις
οικουντα Λογον αυτου. Ἐπι δε του Λογου το εμπαλιν· Πατηρ γαρ ων αυτου 26.277
φυσει ο Θεος, γινεται μετα ταυτα και κτιστης αυτου και ποιητης, οταν την
κτισθεισαν και ποιηθεισαν εν δυσηται σαρκα ο Λογος, και γενηται ανθρωπος. Ὥσπερ
γαρ οι ανθρωποι λαμβανοντες το Πνευμα του Υιου, γινονται τεκνα δι' αυτου· ουτως
ο Λογος του Θεου, οτε και αυτος ενεδυσατο των ανθρωπων την σαρκα, τοτε λεγεται
και κτιζεσθαι και πεποιησθαι. Ει μεν ουν ημεις κατα φυσιν υιοι, δηλον οτι κακει νος
κατα φυσιν κτισμα και ποιημα· ει δε ημεις θε σει και κατα χαριν γινομεθα υιοι,
δηλον οτι και ο Λογος δια την εις ημας χαριν γενομενος ανθρω πος ειρηκε· Κυριος
εκτισε με. Ειτα επειδη το κτι στον ενδυσαμενος γεγονεν ημιν ομοιος κατα το σωμα,
δια τουτο εικοτως και αδελφος ημων και πρω τοτοκος εκληθη. Ει γαρ και μεθ' ημας
δι' ημας γεγονεν ανθρωπος, και αδελφος ημων δια την του σωματος ομοιωσιν, αλλα
 
 
 
 

74

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εν τουτωι πρωτοτοκος λεγεται και εστιν ημων, επειδη, παντων των ανθρω πων
απολλυμενων κατα την παραβασιν του Ἀδαμ, πρωτη των αλλων εσωθη και
ηλευθερωθη η εκεινου σαρξ, ως αυτου του Λογου σωμα γενομενη, και λοι πον ημεις,
ως συσσωμοι τυγχανοντες, κατ' εκεινο σωζομεθα. Ἐν εκεινωι γαρ ημων και οδηγος ο
Κυριος εις την βασιλειαν των ουρανων, και προς τον εαυτου Πατερα γινεται, λεγων·
Ἐγω ειμι η οδος και η θυρα, και δι' εμου δει παντας εισελθειν. Ὅθεν και πρωτοτοκος
λεγεται παλιν εκ των νεκρων, ουχ οτι πρωτος ημων απεθανε· προετεθνηκειμεν γαρ
ημεις· αλλ' οτι τον υπερ ημων αναδεξαμενος θανατον, και τουτον καταργησας,
ανεστη πρωτος, ως ανθρω πος, υπερ ημων αναστησας το εαυτου σωμα. Λοιπον γαρ
ανασταντος εκεινου, καθεξης και ημεις απ' εκεινου και δι' εκεινον εκ των νεκρων
εγειρομεθα. Ει δε και πρωτοτοκος της κτισεως λε γεται, αλλ' ουχ ως εξισουμενος
τοις κτισμασι, και πρωτος αυτων κατα χρονον, πρωτοτοκος λεγεται· (πως γαρ, οπου
γε Μονογενης εστιν αυτος;) αλλα δια την προς τα κτισματα συγκαταβασιν του
Λογου, καθ' ην και πολλων γεγονεν αδελφος. Ὁ γαρ τοι μο νογενης, ουκ οντων
αλλων αδελφων, μονογενης εστιν· ο δε πρωτοτοκος δια τους αλλους αδελφους πρω
τοτοκος λεγεται. ∆ια τουτο γουν ουδαμου των Γρα φων ειρηται, πρωτοτοκος του
Θεου, ουδε, κτισμα του Θεου· αλλα το, Μονογενης, και το, Υιος, και, ο Λογος, και, η
Σοφια, εις τον Πατερα την αναφο ραν εχει και την ιδιοτητα· Ἐθεασαμεθα γαρ την
δοξαν αυτου, δοξαν ως Μονογενους παρα Πα τρος· και, Ἀπεστειλεν ο Θεος τον Υιον
αυτου τον Μονογενη· και, Εις τον αιωνα, Κυριε, ο Λογος 26.280 σου διαμενει· και, Ἐν
αρχηι ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον· και, Χριστος Θεου δυναμις και Θεου
σοφια· και, Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος· και, Συ ει ο Χριστος, ο Υιος του Θεου
ζωντος. Το δε, πρωτοτοκος, εις την κτισιν εχει την συγκαταβασιν· αυτης γαρ και
πρωτοτοκος ελεχθη. Και το, εκτισε, δε εις τα εργα την χαριν εχει· εις αυτα γαρ και
κτιζεται. Ει μεν ουν Μονογενης εστιν, ωσπερ ουν και εστιν, ερμηνευεσθω το,
πρωτοτοκος· ει δε πρωτοτοκος εστι, μη εστω Μονογενης. Ου δυναται γαρ ο αυτος
Μονογενης τε και πρωτοτοκος ειναι, ει μη αρα προς αλλο και αλλο· ινα Μονογενης
μεν δια την εκ Πα τρος γεννησιν, ωσπερ ειρηται, πρωτοτοκος δε δια την εις την
κτισιν συγκαταβασιν, και την των πολ λων αδελφοποιησιν. Ἀμελει, των δυο τουτων
ρητων αντικειμενων αλληλοις, κρατειν αν τις ειποι δικαιως επι του Λογου το του
Μονογενους μαλλον ιδιωμα, δια το μη ειναι ετερον Λογον, η αλλην σο φιαν, αλλα
τουτον μονον αληθινον Υιον ειναι του Πα τρος. Και γαρ, ωσπερ εμπροσθεν ειρηται,
ου μετα τινος συμπεπλεγμενης αιτιας, αλλα απολελυμενως μεν ειρηται επ' αυτου το,
Ὁ Μονογενης Υιος ο ων εις τον κολπον του Πατρος· το δε, πρωτοτο κος,
συμπεπλεγμενην εχει παλιν την της κτισεως αιτιαν, ην επηγαγεν ο Παυλος λεγων·
Ὅτι εν αυτωι εκτισθη τα παντα. Ει δε παντα τα κτισματα εν αυτωι εκτισθη, αλλος εστι
των κτισματων, και κτισμα μεν ουκ εστι, κτιστης δε των κτισματων. Ου δια το εκ
Πατρος αρα πρωτοτοκος εκληθη, αλλα δια το εν αυτωι γεγενησθαι την κτισιν. Και
ωσπερ προ της κτισεως ην αυτος ο Υιος, δι' ου γε γονεν η κτισις· ουτω και προ του
κληθηναι πρωτοτοκος πασης της κτισεως, ην ουδεν ηττον αυ τος ο Λογος προς τον
Θεον, και Θεος ην ο Λογος. Ἀλλα και τουτο μη νοησαντες οι δυσσεβεις, περιερ χονται
λεγοντες· Ει πρωτοτοκος εστι πασης κτισεως, δηλον οτι και αυτος εις εστι της
κτισεως. Ἄφρονες! ει ολως πασης της κτισεως πρωτοτοκος εστιν, αρα πασης της
κτισεως αλλος εστιν. Ου γαρ ειρηκε, πρω τοτοκος εστι των αλλων κτισματων, ινα μη
ως εις των κτισματων ειναι νομισθηι αλλα πασης της κτισεως γεγραπται, ινα αλλος
της κτισεως ειναι δειχθηι. Ὁ γουν Ῥουβην ουκ ειρηται πρωτοτοκος παντων των τε
κνων του Ἰακωβ, αλλ' αυτου του Ἰακωβ και των αδελ 26.281 φων, ινα μη αλλος
 
 
 
 

75

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρα τα τεκνα του Ἰακωβ ειναι νομισθηι. Ἀλλα και περι αυτου του Κυριου ο
Ἀποστολος ουκ ειρηκεν, Ἵνα γενηται πρωτοτοκος παντων, ινα μη αλλο παρα το
ημων σωμα φορειν νομι σθηι, αλλ' εν πολλοις αδελφοις δια την ομοιοτητα της
σαρκος. Ει τοινυν και ο Λογος εις ην των κτισμα των, ειπεν αν η Γραφη και περι
αυτου, οτι πρωτο τοκος των αλλων κτισματων εστι· νυν δε, λεγοντων των αγιων,
οτι πρωτοτοκος εστι πασης της κτισεως, αντικρυς δεικνυται αλλος ων πασης της
κτισεως, και μη κτισμα ο του Θεου Υιος. Ει γαρ κτισμα εστιν, εσται και αυτος εαυτου
πρωτοτοκος. Πως ουν δυναται, ω Ἀρειανοι, και πρωτος εαυτου και δευτε ρος ειναι;
Ἔπειτα ει κτισμα εστι, και πασα η κτισις δι' αυτου γεγονε, και εν αυτωι συνεστηκε,
πως δυνα ται και κτιζειν την κτισιν, και εις ειναι των εν αυτωι συνεστηκοτων;
Ἀτοπου δε της τοιαυτης αυτων επινοιας φαινομενης, ελεγχονται παρα της αληθειας,
οτι πρωτοτοκος μεν εν πολλοις αδελφοις εκληθη δια την της σαρκος συγγενειαν·
πρωτοτοκος δε εκ των νεκρων, δια το εξ αυτου και μετ' αυτον ειναι την των νεκρων
αναστασιν· πρωτοτοκος δε πασης κτισεως δια την φιλανθρωπιαν του Πατρος, δι' ην
εν τωι Λογωι αυτου ου μονον τα παντα συνεστηκεν, αλλ' οτι και αυτη η κτισις, περι ης
ειπεν ο Ἀποστολος· Ἀπεκδεχομενη την αποκαλυψιν των υιων του Θεου,
ελευθερωθησεται ποτε απο της δου λειας της φθορας εις την ελευθεριαν της δοξης
των τεκνων του Θεου. Ουτω δε αυτης ελευθερω θεισης, εσται και αυτης μετα και
παντων των τεκνοποιηθεντων πρωτοτοκος ο Κυριος, ιν', εν τωι λεγεσθαι πρωτον
αυτον, τα μετ' αυτον διαμεινηι, ωσπερ εκ τινος αρχης του Λογου συνημμενα.
Ἡγουμαι δε και τους ασεβεις αυτους εντρα πησεσθαι εκ της τοιαυτης διανοιας· ει γαρ
μη ου τως εχοι, ωσπερ ειπομεν, αλλ' ως τηι ουσιαι κτι σμα εν κτισμασι πρωτοτοκον
αυτον θελησουσιν ειναι πασης της κτισεως, σκοπειτωσαν, οτι και των αλο 26.284
γων και των αψυχων αυτον αδελφον και ομοιον υπονοησουσιν ειναι. Πασης γαρ της
κτισεως και ταυτα μερη τυγχανει οντα· αναγκη δε τον πρωτο τοκον μονωι μεν τωι
χρονωι πρωτον ειναι, τωι δε γενει και τηι ομοιοτητι τον αυτον ειναι προς παντας. Πως
ουν, και τουτο λεγοντες, ου πασαν ασεβειαν υπερ βαλλουσιν; Ἢ τις ανεξεται τουτων
ταυτα λε γοντων; η πως και μονον αυτους ενθυμουμενους τοι αυτα ου μισησειεν αν
τις; Πασι γαρ εστι δηλον οτι ουτε δι' εαυτον, ως κτισμα ων, ουτε δια το συγ γενειαν
τινα κατ' ουσιαν προς πασαν την κτισιν εχειν, πρωτοτοκος αυτης εκληθη· αλλ' οτι
και κατ' αρχην μεν δημιουργων ο Λογος τα κτισματα, συγκαταβεβηκε τοις
γεννητοις, ινα γενεσθαι ταυτα δυνηθηι. Ουκ αν γαρ ηνεγκεν αυτου την φυσιν
ακρατον και πατρικην ουσαν λαμπροτητα, ει μη φι λανθρωπιαι πατρικηι συγκαταβας
αντελαβετο, και κρατησας αυτα εις ουσιαν ηνεγκε. Και δευτερον δε παλιν, οτι και
συγκαταβαντος του Λογου, υιο ποιειται και αυτη η κτισις δι' αυτου· ινα και αυτης,
καθαπερ ειρηται, πρωτοτοκος κατα παντα γενηται, εν τε τωι κτιζειν, και εν τωι
εισαγεσθαι υπερ παντων εις αυτην την οικουμενην. Ουτω γαρ γεγρα πται· Ὅταν δε
εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την οικουμενην, λεγει· Και προσκυνησατωσαν αυτωι
παντες αγγελοι Θεου. Ἀκουετωσαν οι χριστομαχοι, και σπαραττετωσαν εαυτους, οτι
το εισελθειν αυτον εις την οικουμενην εποιησε και πρω τοτοκον παντων κληθηναι·
ωστε του μεν Πατρος ειναι Μονογενη τον Υιον, δια το εξ αυτου μονον αυτον ειναι,
της δε κτισεως πρωτοτοκον δια την των παν των υιοποιησιν. Ὡς δε εν αδελφοις
πρωτοτοκος, και εκ νεκρων απαρχη των κεκοιμημενων ανεστη· ουτως, επειδηπερ
επρεπεν εν πασιν αυτον πρωτευειν, δια τουτο και αρχη οδων κτιζεται· ινα, ταυτης
επιβαν τες και εισελθοντες δι' αυτου λεγοντος, Ἐγω ειμι η οδος και η θυρα,
μεταλαβοντες τε της περι του Πατρος γνωσεως, ακουσωμεν και ημεις· Μακαριοι οι
αμωμοι εν οδωι, και, Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται.
 
 
 
 

76

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26.285 Της αληθειας τοινυν δειξασης μη ειναι κατα φυσιν κτισμα τον Λογον,
ακολουθον λοιπον ειπειν, πως και αρχη των οδων ειρηται. Ἐπειδη γαρ η πρωτη η
δια του Ἀδαμ οδος απωλετο, και αντι του παραδεισου εξεκλιναμεν εις τον θανατον,
ηκου σαμεν τε, Γη ει, και εις γην απελευσηι, δια τουτο ο φιλανθρωπος του Θεου
Λογος βουλησει του Πατρος ενδιδυσκεται την κτισθεισαν σαρκα, ινα ην ενεκρωσεν ο
πρωτος ανθρωπος δια της παραβασεως, ταυτην αυτος εν τωι αιματι του ιδιου
σωματος ζωοποιησηι, και εγκαινισηι ημιν οδον προσφατον και ζωσαν, ως ειρηκεν ο
Ἀποστολος, δια του καταπετασματος, τουτεστι δια της σαρκος αυτου. Ὅπερ και εν
ετερωι σημαινων, φησιν· Ὥστε ει τις εν Χριστωι καινη κτισις, τα αρχαια παρηλθεν,
ιδου γεγονε τα παντα καινα. Ει δε καινη κτισις γεγονεν, εδει ταυτης της κτισεως πρω
τον τινα ειναι· ανθρωπος μεν ουν ψιλος και μονον χοικος, οιοι γεγοναμεν ημεις εκ
της παραβασεως, ουκ ηδυνατο ειναι. Και γαρ και εν τηι πρωτηι κτισει απιστοι
γεγονασιν οι ανθρωποι, και δι' αυτων απω λετο η πρωτη· χρεια δε ην αλλου του
ανανεουντος και την πρωτην, και την καινην γενομενην διατη ρουντος. Ουκουν
φιλανθρωπως ουχ ετερος τις, αλλ' ο Κυριος, αρχη της καινης κτισεως κτιζεται οδος,
και εικοτως λεγει· Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου, ινα μηκετι
κατα την πρωτην εκεινην ο ανθρωπος πολιτευηται, αλλ' ως αρχης ουσης καινης
κτισεως, και τον Χριστον εχοντες ταυτης αρχην οδων, τουτωι λοιπον ακο λουθωμεν
λεγοντι· Ἐγω ειμι η οδος. Τουτο γαρ δι δασκων και ο μακαριος Ἀποστολος εν τηι
προς Κολοσσαεις, ελεγεν· Αυτος εστιν η κεφαλη του σωματος της Ἐκκλησιας, ος
εστιν αρχη πρω τοτοκος εκ των νεκρων, ινα γενηται εν πασιν αυτος πρωτευων. Ει
γαρ, καθαπερ ειρηται, δια την εκ νεκρων αναστασιν λεγεται και δια ταυτην αυτος
αρχη, τοτε δε γεγονεν αναστασις, οτε την ημετεραν σαρκα φορων δεδωκεν εαυτον
υπερ ημων τωι θανατωι· φα νερον αν ειη, οτι και το λεγομενον υπ' αυτου, Ἔκτισε με
αρχην οδων, ου της ουσιας αυτου, αλλα της ενσωματου παρουσιας αυτου
σημαντικον εστι. Του γαρ σωματος ιδιον ην ο θανατος· και ωσπερ 26.288 του
σωματος ιδιος εστιν ο θανατος, ουτω της σω ματικης παρουσιας ιδιον αν ειη το
λεγομενον· Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου. Του γαρ Σωτηρος ουτω κατα σαρκα
κτισθεντος, και αρχης γενομενου των ανακτιζομενων, και εχοντος ημων την
απαρχην, ην προσελαβεν ανθρωπινην σαρκα, ακολουθως μετ' αυτον και ο μελλων
λαος κτιζεται, λεγοντος του ∆αβιδ· Γραφητω αυτη εις γενεαν ετεραν, και λαος ο
κτιζομενος αινεσει τον Κυριον· και παλιν εν τωι εικοστωι πρωτωι ψαλμωι· Ἀναγ
γελησεται τωι Κυριωι γενεα η ερχομενη· και αναγγελουσι την δικαιοσυνην αυτου
λαωι τωι τεχθησομενωι, ον εποιησεν ο Κυριος. Ουκετι γαρ ακουσομεθα, Ἧ δ' αν ημεραι
φαγητε απ' αυ του, θανατωι αποθανεισθε· αλλα, Ὅπου ειμι εγω, και υμεις εσεσθε·
ωστε λεγειν ημας· Αυτου γαρ εσμεν ποιημα κτισθεντες επ' εργοις αγα θοις. Παλιν τε,
επειδη το εργον του Θεου, τουτεστιν ο ανθρωπος, τελειος κτισθεις, ελλιπης γεγονε
δια της παραβασεως, και γεγονε τηι αμαρτιαι νεκρος, απρε πες δε ην μενειν το εργον
του Θεου ατελες· διο και εδε οντο παντες οι αγιοι περι τουτου λεγοντες εν τωι
εκατοστωι τριακοστωι και εβδομωι ψαλμωι, Κυριε, ανταποδωσεις υπερ εμου· Κυριε, τα
εργα των χειρων σου μη παριδηις· δια τουτο ο τελειος του Θεου Λογος το ατελες
περιτιθεται σωμα, και λεγεται εις τα εργα κτιζεσθαι, ινα, ανθ' ημων την οφειλην
αποδιδους, τα λειποντα τωι ανθρωπωι δι' εαυτου τελειωσηι. Ἔλειπε δε αυτωι η
αθανασια, και η εις τον παραδεισον οδος. Και τουτο εστι το λεγο μενον παρα του
Σωτηρος· Ἐγω σε εδοξασα επι της γης· το εργον ετελειωσα, ο δεδωκας μοι, ινα
ποιησω· και παλιν· Τα εργα, α δεδωκε μοι ο Πατηρ, ινα τελειωσω αυτα, αυτα τα ερ
γα, α ποιω, μαρτυρει περι εμου· α δε λεγει εν ταυθα εργα δεδωκεναι αυτωι τον
 
 
 
 

77

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατερα εις τελειωσιν, ταυτα εστι, εις α κτιζεται, λεγων εν ταις Παροιμιαις· Κυριος
εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυ του· ισον γαρ εστι το ειπειν, Ἔδωκε μοι ο
Πατηρ τα εργα, και, Ἔκτισε με Κυριος εις εργα. 26.289 Ποτε ουν ελαβε τα εργα εις το
τελειωσαι, ω θεο μαχοι; Ἐκ γαρ τουτου και το, εκτισε, γνωσθησεται. Κατα μεν ουν
την αρχην, οτε εκ του μη οντος εις το ειναι αυτα εποιει, εαν ειπητε, ψευδος εστιν·
ουπω γαρ ην γενομενα· φαινεται δε λεγων, ως τα ηδη οντα λαμβανων. Ἀλλ' ουδε
τον προ του γενηται ο Λο γος σαρξ χρονον ειπειν ευαγες, ινα μη περιττη λοι πον
αυτου η επιδημια φανηι· τουτων γαρ χαριν και η επιδημια εγενετο. Ουκουν λειπει
λοιπον ειπειν, οτι, οτε γεγονεν ανθρωπος, τοτε ελαβε τα εργα· τοτε γαρ αυτα και
ετελειωσεν, ιασαμενος τα τραυματα ημων, και χαρισαμενος ημιν την εκ νεκρων ανα
στασιν. Ει δε οτε γεγονεν ο Λογος σαρξ, τοτε εδοθη αυ τωι τα εργα, δηλον, οτι, οτε
γεγονεν ανθρωπος, τοτε και εις τα εργα κτιζεται. Ουκ αρα της ουσιας αυτου
σημαντικον εστι το, εκτισεν, ωσπερ πολλακις ειρη ται, αλλα της σωματικης αυτου
γενεσεως. Τοτε γαρ δια το γεγενησθαι απο της παραβασεως ατελη και χωλα τα εργα,
λεγεται σωματικως, οτι κτιζεται, ινα, τελειωσας αυτα και ολοκληρα ποιησας,
παραστησηι τωι Πατρι την Ἐκκλησιαν, ως ειπεν ο Ἀποστολος· Μη εχουσαν σπιλον η
ρυτιδα, η τι των τοιουτων, αλλ' ινα ηι αγια και αμωμος. Τετελειωται ουν εν αυτωι και
αποκατεσταθη, ωσπερ ην και κατα την αρ χην γεγονος, το ανθρωπινον γενος, και
μειζονι μαλλον χαριτι· ανασταντες γαρ εκ νεκρων, ουκετι φοβουμεθα θανατον, αλλ'
εν Χριστωι βασιλευσομεν αει εν τοις ουρανοις. Τουτο δε γεγονεν, επειδη αυτος ο του
Θεου Λογος ιδιος και εκ του Πατρος ων ενεδυσατο την σαρκα, και γεγονεν
ανθρωπος. Ει γαρ κτισμα ων εγεγονει ανθρωπος, εμενεν ουδεν ηττον ο ανθρω πος,
ωσπερ και ην, ου συναφθεις τωι Θεωι. Πως γαρ αν ποιημα ων, δια ποιηματος
συνηπτετο τωι κτι στηι; Ἢ ποια βοηθεια παρα των ομοιων τοις ομοιοις γενοιτ' αν,
δεομενων και αυτων της αυτης βοηθειας; Πως δε, ειπερ κτισμα ην ο Λογος, την
αποφα σιν του Θεου λυσαι δυνατος ην, και αφειναι την αμαρ τιαν, γεγραμμενου
παρα τοις προφηταις, οτι τουτο Θεου εστι; Τις γαρ Θεος ωσπερ συ εξαιρων αμαρτιας,
και υπερβαινων ανομιας; Ὁ μεν γαρ Θεος ειπε· Γη ει, και εις γην απελευσηι· οι δε αν
θρωποι γεγονασι θνητοι. Πως τοινυν οιον τε ην παρα των γενητων λυθηναι την
αμαρτιαν; αλλ' ελυσε γε αυτος ο Κυριος, ως ειπεν αυτος, Ἐαν μη ο Υιος υμας
ελευθερωσηι· και εδειξεν αληθως ο Υιος ο ελευθερωσας, ως ουκ εστι κτισμα, ουδε
των γενη 26.292 των, αλλα ιδιος Λογος, και εικων της του Πατρος ου σιας, του και
κατα την αρχην αποφηναμενου και αφιεν τος μονου τας αμαρτιας. Ἐπειδη γαρ
ειρηται εν τωι Λογωι, Γη ει, και εις γην απελευσηι, ακολουθως δι' αυτου του Λογου και
εν αυτωι η ελευθερια και η λυ σις της κατακρισεως γεγενηται. Ἀλλ' ηδυνατο, φασι,
και κτισματος οντος του Σωτηρος, μονον ειπειν ο Θεος και λυσαι την καταραν. Το
αυτο δ' αν ακουσαιεν και αυτοι παρ' ετερου λεγον τος· Ἠδυνατο και μηδ' ολως
επιδημησαντος αυτου, μονον ειπειν ο Θεος και λυσαι την καταραν. Ἀλλα σκοπειν δει
το τοις ανθρωποις λυσιτελουν και μη εν πασι το δυνατον του Θεου λογιζεσθαι· επει
ηδυ νατο και προ της Νωε κιβωτου τους τοτε παραβαντας ανθρωπους απολεσαι·
αλλα μετα την κιβωτον πεποιη κεν. Ἠδυνατο και χωρις Μωσεως και μονον ειπειν,
και εξαγαγειν τον λαον εξ Αιγυπτου· αλλα συνεφερε δια Μωσεως. Ἠδυνατο και
χωρις των κριτων σωζειν τον λαον ο Θεος· αλλα συνεφερε τοις λαοις κατα καιρον
εγειρεσθαι κριτην αυτοις. Ἠδυνατο και εξ αρχης ο Σωτηρ επιδημησαι, η ελθων μη
παραδοθηναι Πιλατωι· αλλα και επι συντελειαι των αιωνων ηλ θε, και ζητουμενος
ειπεν· Ἐγω ειμι· ο γαρ ποιει, τουτο και συμφερει τοις ανθρωποις, και αλλως ουκ
επρεπε γενεσθαι· και οπερ δε συμφερει και πρεπει, τουτου και προνοιαν ποιειται.
 
 
 
 

78

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἦλθε γουν, ουχ ινα δια κονηθηι, αλλ' ινα διακονησηι, και την ημων εργαση ται
σωτηριαν. Ἀμελει δυναμενος απο του ουρα νου λαλησαι τον νομον, ειδεν, οτι
λυσιτελει τοις αν θρωποις απο του Σινα λαλησαι, και τουτο πεποιηκεν, ινα και
Μωσης αναβηναι δυνηθηι, κακεινοι τον λογον εγγυθεν ακουοντες, μαλλον πιστευσαι
δυνηθωσι. Πλην και το ευλογον του γενομενου θεωρειν εξεστιν εντευθεν· Ει δια το
δυνατον ειρηκει, και ελελυτο η καταρα· του μεν κελευσαντος η δυναμις επεδεικνυ
το, ο μεντοι ανθρωπος τοιουτος εγινετο, οιος ην και ο Ἀδαμ προ της παραβασεως,
εξωθεν λαβων την χαριν, και μη συνηρμοσμενην εχων αυτην τωι σω ματι· τοιουτος
γαρ ων και τοτε τεθειτο εν τωι παρα δεισωι· ταχα δε και χειρων εγινετο, οτι και πα
ραβαινειν μεμαθηκεν. Ὢν τοινυν τοιουτος, ει και παραπεπειστο υπο του οφεως,
εγινετο παλιν χρεια προσταξαι τον Θεον και λυσαι την καταραν· και ουτως εις
απειρον εγινετο η χρεια, και ουδεν ηττον οι αν 26.293 θρωποι εμενον υπευθυνοι,
δουλευοντες τηι αμαρτιαι· αει δε αμαρτανοντες, αει εδεοντο του συγχωρουντος, και
ουδεποτε ηλευθερουντο, σαρκες οντες καθ' εαυτους, και αει ηττωμενοι τωι νομωι δια
την ασθε νειαν της σαρκος. Παλιν τε ει κτισμα ην ο Υιος, εμενεν ο αν θρωπος ουδεν
ηττον θνητος, μη συναπτομενος τωι Θεωι· ου γαρ κτισμα συνηπτε τα κτισματα τωι
Θεωι, ζητουν και αυτο τον συναπτοντα· ουδε το μερος της κτισεως σωτηρια της
κτισεως αν ειη, δεομενον και αυτο σωτηριας. Ἵνα ουν μηδε τουτο γενηται, πεμπει
τον εαυτου Υιον, και γινεται υιος ανθρω που, την κτιστην σαρκα λαβων· ιν', επειδη
παν τες εισιν υπευθυνοι τωι θανατωι, αλλος ων των παν των, αυτος υπερ παντων το
ιδιον σωμα τωι θανατωι προσενεγκηι, και λοιπον, ως παντων δι' αυτου απο θανοντων,
ο μεν λογος της αποφασεως πληρωθηι (παν τες γαρ απεθανον εν Χριστωι)· παντες δε
δι' αυ του γενωνται λοιπον ελευθεροι μεν απο της αμαρτιας και της δι' αυτην
καταρας, αληθως δε διαμεινωσιν εισαει ανασταντες εκ νεκρων, και αθανασιαν και
αφθαρσιαν ενδυσαμενοι. Του γαρ Λογου ενδυσαμενου την σαρκα, καθως πολλακις
δεδεικται, παν μεν δηγμα του οφεως δι' ολου κατεσβεννυτο απ' αυτης· ει τι εκ των
σαρκικων κινηματων ανεφυετο κακον, εξεκοπτε το, και συνανηιρειτο τουτοις ο της
αμαρτιας ακο λουθος θανατος, ως αυτος ο Κυριος φησιν· Ἔρχεται ο αρχων του
κοσμου τουτου, και ουδεν ευρι σκει εν εμοι· και, Εις τουτο γαρ εφανερωθη, ως
εγραψεν ο Ἰωαννης, ινα λυσηι τα εργα του διαβο λου. Τουτων δε λυθεντων απο της
σαρκος, παντες ουτω κατα την συγγενειαν της σαρκος ηλευθερωθη μεν, και λοιπον
συνηφθημεν και ημεις τωι Λογωι. Συν αφθεντες δε τωι Θεωι, ουκετι μεν επι γης
απομενο μεν, αλλ' ως αυτος ειπεν, οπου αυτος, και ημεις εσομεθα· και λοιπον ουτε
τον οφιν ετι φοβηθησομεθα· κατηργηθη γαρ εν τηι σαρκι διωχθεις παρα του Σω
τηρος, και ακουσας· Ὕπαγε οπισω μου, Σατανα· και ουτως εξω του παραδεισου
τυγχανει βαλλομενος εις το πυρ το αιωνιον· ουτε δε γυναικα παραπει θουσαν
φυλαξομεθα· Ἐν γαρ τηι αναστασει ουτε γαμουσιν, ουτε γαμιζονται, αλλ' εισιν ως
αγγε λοι· και εν Χριστωι Ἰησου καινη κτισις εσται· και ουτε αρσεν, ουτε θηλυ, αλλα
παντα και εν πασιν 26.296 εσται ο Χριστος. Ἔνθα δε ο Χριστος, ποιος φο βος η ποιος
κινδυνος ετι γενησεται; Τουτο δε ουκ αν εγεγονει, ει κτισμα ην ο Λογος. Προς γαρ
κτισμα, κτισμα ων και ο διαβο λος, ειχεν αει την μαχην· και μεσος ων ο ανθρω πος,
υποπτος ην αει τωι θανατωι, μη εχων εν ωι και δι' ου συναφθεις τωι Θεωι ελευθερος
παντος φοβου γενη ται. Ὅθεν η αληθεια δεικνυσι μη ειναι των γε νητων τον Λογον,
αλλα μαλλον τουτων αυτον δημιουρ γον· ουτω γαρ και προσελαβετο το γενητον και
ανθρω πινον σωμα, ινα, τουτο ως δημιουργος ανακαινισας, εν εαυτωι θεοποιησηι, και
ουτως εις βασιλειαν ουρανων εισαγαγηι παντας ημας καθ' ομοιοτητα εκεινου. Ουκ
αν δε παλιν εθεοποιηθη κτισματι συναφθεις ο ανθρωπος, ει μη Θεος ην αληθινος ο
 
 
 
 

79

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Υιος· και ουκ αν παρεστη τωι Πατρι ο ανθρωπος, ει μη φυσει και αληθινος ην αυτου
Λογος ο ενδυσαμενος το σωμα. Και ωσπερ ουκ αν ηλευθερωθημεν απο της αμαρτιας
και της κατα ρας, ει μη φυσει σαρξ ην ανθρωπινη, ην ενεδυσατο ο Λογος· ουδεν γαρ
κοινον ην ημιν προς το αλλοτριον· ουτως ουκ αν εθεοποιηθη ο ανθρωπος, ει μη
φυσει εκ του Πατρος και αληθινος και ιδιος αυτου ην ο Λογος, ο γενομενος σαρξ. ∆ια
τουτο γαρ τοιαυτη γεγονεν η συναφη, ινα τωι κατα φυσιν της θεοτητος συν αψηι τον
φυσει ανθρωπον, και βεβαια γενηται η σωτη ρια και η θεοποιησις αυτου. Ουκουν οι
αρνουμε νοι εκ του Πατρος ειναι φυσει και ιδιον αυτου της ου σιας τον Υιον
αρνεισθωσαν και αληθινην σαρκα ανθρωπινην αυτον ειληφεναι εκ Μαριας της
αειπαρ θενου. Ουδεν γαρ πλεον ημιν κερδος τοις ανθρω ποις ην, ει μητε αληθινος
και φυσει ην Υιος του Θεου ο Λογος, μητε αληθινη σαρξ ην, ην προσελαβετο. Ἀλλ'
ελαβε γε αληθινην σαρκα, καν μαινηται Ουα λεντινος· ην γαρ και φυσει και
αληθινος Θεος ο Λογος, καν μαινωνται οι Ἀρειομανιται· και εν εκεινηι γεγονεν ημων
η αρχη της καινης κτισεως, κτισθεις αν θρωπος υπερ ημων, και την οδον ημιν
εκεινην εγκαι νισας, ωσπερ ειρηται. 26.297 Ουτε ουν κτισμα εστιν ο Λογος, ουτε
εργον· ταυτον γαρ εστι κτισμα και ποιημα, και εργον· και ειπερ κτισμα και ποιημα
ην, ην αν και εργον. ∆ια τουτο γουν ουδε ειρηκεν· Ἔκτισε με εργον· ουδε, Συν τοις
εργοις εποιησεν, ινα μη τηι φυσει και τηι ουσιαι κτισμα ειναι δοξηι· ουτε οτι, ∆ια το
ποιησαι με εργα, εκτισεν, ινα μη παλιν κατα την κακονοιαν των ασε βων ως
οργανον δι' ημας γενομενος νομισθηι· αλλ' ουδ' οτι Προ των εργων εκτισε με,
ανηγγειλεν, ινα μη, ωσπερ εστι γεννημα ων προ παντων, ουτω και κτι ζομενος προ
των εργων, ταυτον ποιησηι νομι ζεσθαι το, γεννημα, και το, εκτισεν· αλλα μετα
παρατηρησεως ακριβους, εις εργα, ειρηκεν· ισον τωι ειπειν, Εις σαρκα με πεποιηκεν ο
Πατηρ γενεσθαι ανθρωπον· ωστε και εκ τουτου παλιν δεικνυσθαι, μη ειναι εργον
αυτον, αλλα γεννημα. Ὡς γαρ ο εισερ χομενος εις οικιαν ουκ εστι μερος της οικιας,
αλλα αλλος εστι παρα την οικιαν· ουτως ο εις τα εργα κτιζομενος αλλος αν ειη την
φυσιν παρα τα εργα· επει ει καθ' υμας ο του Θεου Λογος εργον εστιν, ω Ἀρειανοι, εν
ποιαι αρα χειρι και σοφιαι γεγονε και αυτος; Παντα γαρ τα γενομενα, εν τηι χειρι και
εν σοφιαι του Θεου γεγονε, λεγοντος μεν αυτου του Θεου· Ἡ χειρ μου εποιησε ταυτα
παντα· του δε ∆αβιδ ψαλλοντος· Και συ κατ' αρχας, Κυριε, την γην εθεμελιωσας, και
τα εργα των χειρων σου ει σιν οι ουρανοι· και παλιν εν τωι εκατοστωι τεσσαρα κοστωι
δευτερωι ψαλμωι· Ἐμνησθην ημερων αρχαιων, και εμελετησα εν πασι τοις εργοις σου,
εν ποιημασι των χειρων σου εμελετων. Ουκουν ει εν χει ρι του Θεου τα ποιηματα
ειργασθη, γεγραπται δε, οτι Παντα δια του Λογου εγενετο, και χωρις αυ του εγενετο
ουδε εν· και παλιν, Εις Κυριος Ἰησους, δι' ου τα παντα, και οτι· Ἐν αυτωι τα παντα
συν εστηκεν· ευδηλον, ως ουκ αν ειη ο Υιος εργον, αλλ' αυτος εστιν η χειρ του Θεου
και η σοφια. Τουτο γι νωσκοντες και οι εν Βαβυλωνι γενομενοι μαρτυ ρες, Ἀνανιας,
Ἀζαριας, Μισαηλ, ελεγχουσι την Ἀρειανην ασεβειαν. Ειποντες γαρ· Ευλογειτε
26.300 παντα τα εργα Κυριου, τον Κυριον· τα μεν εν ουρα νωι και τα επι γης, και
πασαν την κτισιν, ως εργα κατελεξαν· τον δε Υιον ουκ ωνομασαν· ου γαρ ειρη κασιν·
Ευλογει, Λογε, και υμνει, σοφια· ινα δει ξωσιν, οτι τα μεν αλλα παντα υμνουντα εστι,
και εργα εστι· ο δε Λογος ουκ εστιν εργον ουδε των υμνουντων, αλλα συν τωι Πατρι
υμνουμενος, και προσ κυνουμενος εστι και θεολογουμενος, Λογος μεν αυτου και
σοφια ων, των δε εργων δημιουργος. Τουτο και το Πνευμα εν Ψαλμοις μετα
καλλιστης δια στολης ειρηκεν, οτι Ευθυς ο Λογος του Κυριου, και παντα τα εργα
αυτου εν πιστει· καθαπερ και εν ετερωι φησιν· Ὡς εμεγαλυνθη τα εργα σου, Κυριε·
παντα εν σοφιαι εποιησας. Ει δε εργον ην ο Λογος, παντως αν και αυ τος εν σοφιαι
 
 
 
 

80

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγεγονει, και ουτ' αν διεστελλεν αυτον απο των εργων η Γραφη, ουτε τα μεν εργα
ωνομαζε, τον δε Λογον και σοφιαν ιδιαν του Θεου ευηγγελιζετο. Νυν δε,
διαστελλουσα των εργων αυτον η Γραφη, δει κνυσιν, οτι των εργων δημιουργος
εστιν η σοφια, και ουκ εργον. Ταυτηι τηι διαστοληι και ο Παυλος κεχρηται γραφων
Ἑβραιοις· Ζων γαρ ο Λογος του Θεου, και ενεργης, και τομωτερος υπερ πασαν μαχαι
ραν διστομον, και διικνουμενος αχρι μερισμου ψυχης και πνευματος, αρμων τε και
μυελων, και κριτικος ενθυμησεων και εννοιων καρδιας, και ουκ εστι κτισις αφανης
ενωπιον αυτου, παντα δε γυμνα και τετραχηλισμενα τοις οφθαλμοις αυτου, προς ον
ημιν ο λογος· Ἰδου γαρ τα μεν γενητα κτισιν ωνο μασε· τον δε Υιον Λογον οιδεν
οντα του Θεου, ως αλλου οντος αυτου παρα τα κτισματα. Παλιν δε λεγων· Παντα δε
γυμνα και τετραχηλισμενα τοις οφθαλμοις αυτου, προς ον ημιν ο λογος· αλ λον
αυτον ειναι σημαινει των παντων. ∆ια τουτο γαρ και ο μεν κρινει, των δε γενητων
παντων εκαστος υπευθυνος εστιν αυτωι διδοναι λογον. Ουτως αρα και της κτισεως
πασης συστεναζουσης ημιν εις το ελευ θερωθηναι απο της δουλειας της φθορας,
αλλος των κτισματων δεικνυται ειναι ο Υιος. Ει γαρ ην κτι σμα, εις ην και αυτος των
στεναζοντων, και δεομενος του υιοποιουντος και ελευθερουντος και αυτον μετα παν
των. Ει δε πασα μεν η κτισις συστεναζει ελευθεριας χαριν της απο της φθορας της
δουλειας, ο δε Υιος ουκ εστι των στεναζοντων, ουδε των δεομενων ελευ θεριας, αλλ'
αυτος εστιν ο υιοποιων και ελευθε ρων τα παντα, λεγων τοις τοτε Ἰουδαιοις· Ὁ δε
26.301 δουλος ου μενει εν τηι οικιαι εις τον αιωνα· ο δε υιος μενει εις τον αιωνα· εαν
ουν ο Υιος υμας ελευθερωσηι, οντως ελευθεροι εσεσθε· λευκοτερον φωτος
αποδεικνυται και εκ τουτων, οτι ουκ εστι κτισμα ο του Θεου Λογος, αλλ' Υιος
αληθινος και φυσει γνησιος του Πατρος. Περι μεν ουν του, Κυριος εκτισε με αρχην
οδων, ει και δι' ολιγων, αλλ' ικανα εστιν, ως γε νομιζω, προφασιν παρασχειν ταυτα
τοις λογιωτεροις πλειονα κατασκευαζειν εις αναιρεσιν της Ἀρειανης αιρεσεως·
επειδη δε και τον εξης στι χον αναγινωσκοντες οι αιρετικοι, κακως και περι του του
ενθυμουμενοι νομιζουσιν, επειδη γεγραπται, Προ του αιωνος εθεμελιωσε με, εις την
θεοτητα του Λογου και μη εις την ενσαρκον αυτου παρουσιαν ει ρησθαι και ταυτα,
αναγκαιον, και τουτον τον στιχον διαλυοντας, δειξαι την πλανην εκεινων.
Γεγραπται· Ὁ Θεος τηι σοφιαι εθεμελιωσε την γην· ει τοινυν τηι σοφιαι η γη
τεθεμελιωται, πως ο θεμελιων θεμελιουται; Ἀλλα παροιμιωδως εστιν ειρη μενον και
τουτο· και δει και τουτου τον νουν ζητειν, ινα γινωσκωμεν, οτι τηι μεν σοφιαι ο
Πατηρ δημιουρ γει, και θεμελιοι την γην εις το ειναι εδραιαν και δια μενειν αυτην·
αυτη δε η σοφια εθεμελιουτο εις ημας, ινα αρχη και θεμελιος της καινης ημων
κτισεως και ανακαινισεως γενηται. Ουκ ειρηκε γουν ουδε εν τουτοις, Προ του
αιωνος Λογον η Υιον με πεποιη κεν, ινα μη ως αρχην εχηι του ποιεισθαι· τουτο γαρ
προ παντων δει ζητειν, ει Υιος εστι, και περι τουτου τας Γραφας προηγουμενως
ερευναιν. Τουτο γαρ και των αποστολων ερωτηθεντων ο Πετρος απεκρινατο λεγων·
Συ ει ο Χριστος, ο Υιος του Θεου του ζων τος· τουτο γαρ και ο πατηρ της Ἀρειανης αι
ρεσεως εν πρωτοις ηρωτησεν, Ει Υιος ει του Θεου. Ἤδει γαρ, οτι τουτο εστιν η
αληθεια, και το κυριον της πιστεως ημων· και οτι, εαν μεν αυτος ηι ο Υιος, τελος εξει
η διαβολικη τυραννις· εαν δε κτισμα ηι, εις εστι και αυτος των εκ του Ἀδαμ του
απατηθεντος παρ' αυτου, και ουδεμια φροντις ην αυτωι. ∆ια τουτο και οι τοτε
Ἰουδαιοι ηγανακτουν, οτι ο Κυριος Υιον Θεου εαυτον και Πατερα ιδιον ελεγεν
εαυτου ειναι τον Θεον. Ει γαρ ην εαυτον ενα των κτισματων ειρηκως, η οτι Ποιημα
ειμι, ουκ εξενιζοντο ακουον τες, ουδε βλασφημιαν ενομιζον τα τοιαυτα ρηματα,
ειδοτες και αγγελων επιδημιαν γενομενην προς τους πατερας· αλλ' επειδη Υιον
 
 
 
 

81

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτον ελεγεν, εθεω 26.304 ρουν μη κτισματος ειναι το τοιουτον γνωρισμα, αλλα
θεοτητος και φυσεως πατρικης. Ἔδει τοινυν τους Ἀρειανους, καν τον πατερα
εαυτων τον διαβολον μιμουμενους, περιεργαζεσθαι· και ει μεν ειρηκε, Λογον η Υιον
με εθεμελιωσε, φρονειν, ως φρονουσιν· ει δε μη ουτως ειρηκε, μη επινοειν εαυτοις
τα μη οντα. Ου γαρ ειρηκε, Προ του αιωνος Λογον η Υιον με εθεμελιωσεν· αλλ'
απλως, εθεμελιωσε με, ινα δειξηι παλιν, καθαπερ ειπον, οτι ου δι' εαυτον, δια δε τους
εποικοδομουμε νους επ' αυτον παροιμιωδως και τουτο λεγει. Τουτο γαρ ειδως και ο
Ἀποστολος γραφει· Θεμελιον γαρ αλλον ουδεις δυναται θειναι παρα τον κειμενον,
ος εστιν Ἰησους Χριστος. Ἕκαστος δε βλεπετω, πως εποικοδομει. Ἀναγκη δε τον
θεμελιον τοιουτον ειναι, οια και τα εποικοδομουμενα εστιν, ινα και
συναρμολογεισθαι δυνηθηι. Λογος μεν ουν ων, ηι Λογος εστιν, ουκ εχει τοιουτους,
οιος εστι και αυτος, τους συναρμολογουμενους αυτωι· μο νογενης γαρ εστιν·
ανθρωπος δε γενομενος εχει τους ομοιους, ων και την ομοιαν ενεδυσατο σαρκα.
Ουκουν κατα το ανθρωπινον θεμελιουται, ινα και ημεις επ' αυτον ως λιθοι τιμιοι
εποικοδομεισθαι δυνηθωμεν, και γενωμεθα ναος του εν ημιν οικουντος αγιου
Πνευματος. Ὥσπερ δε θεμελιος αυτος, ημεις δε λιθοι εποικοδομουμενοι επ' αυτον·
ουτως αυτος παλιν αμ πελος εστιν, ημεις δε ως κληματα συνημμενα, ου κατα την
ουσιαν της θεοτητος· αδυνατον γαρ τουτο γε· αλλα παλιν κατα το ανθρωπινον·
ομοια γαρ ειναι δει τα κληματα τηι αμπελωι· επει και ημεις ομοιοι κατα την σαρκα
τυγχανομεν οντες αυτου. Ἄλ λως τε ανθρωπινα φρονουντας τους αιρετικους,
ανθρω πινοις παραδειγμασι διελεγχειν προσηκει δια των αυ των λογων. Ουκ ειρηκε
γουν, οτι Θεμελιον με πεποιηκεν, ινα μη, ως ποιηματος και αρχην εχοντος αυτου του
γινεσθαι, καν εν τουτωι προφασιν ευρωσιν αναισχυντον προς ασεβειαν· αλλ' οτι
Ἐθεμελιωσε με. Το δε θεμελιουμενον θεμελιουται μεν δια τους επιβαλ λομενους επ'
αυτο λιθους· γινεται δε ουχ απλως, 26.305 αλλ' οταν εξ ορους μετενεχθηι λιθος, και
εις το βαθος της γης κατατεθηι. Και εως μεν εν τωι ορει λιθος εστιν, ουπω
τεθεμελιωται· επειδαν δε η χρεια απαιτηι, και μετενεχθηι, και περιβαληται το βαθος
της γης· τοτε λοιπον, ει λαβοι φωνην ο λιθος, ειποι αν· Νυν εθεμελιωσε με, ο εξ
ορους ωδε μεταθεις. Ουκουν ουχ ο Κυριος και οτε τεθεμελιωται, αρχην εχει του ειναι
(ην γαρ και προ τουτου Λογος)· αλλ' οτε το ημετερον ενεδυσατο σωμα, οπερ εκ
Μαριας τμηθεν ελαβε, τοτε φησιν, Ἐθεμελιωσε με· ισον τωι ειπειν· Λογον οντα με
περιεβαλε γηΐνωι σωματι. Ουτω γαρ δι' ημας θεμελιουται, τα ημων αναδεχομενος,
ινα ημεις, ως συσσωμοι συναρμολογουμενοι και συνδεθεντες εν αυ τωι δια της
ομοιωσεως της σαρκος, εις ανδρα τελειον καταντησαντες, αθανατοι και αφθαρτοι
διαμεινωμεν. Το δε, Προ του αιωνος, και, Προ του την γην ποιησαι, και, Προ του ορη
εδρασθηναι, μηδενα ταραττετω· πανυ γαρ και τουτο καλως συνηψε τωι, εθεμελιωσε,
και τωι, εκτισε· τουτο γαρ παλιν της κατα σαρκα οικονομιας απτεται. Ἡ γαρ παρα του
Σωτηρος εις ημας γενομενη χαρις, αρτι μεν επε φανη, ως ειπεν ο Ἀποστολος, και
γεγονεν επιδημη σαντος αυτου· προητοιμαστο δε αυτη και πριν γενεσθαι ημας,
μαλλον δε και προ της καταβολης του κοσμου· και η αιτια χρηστη και θαυμαστη πως
εστιν. Ουκ επρεπε τον Θεον υστερον περι ημων βου λευεσθαι, ινα μη ως αγνοων τα
καθ' ημας φαινηται. Κτιζων τοινυν ημας δια του ιδιου Λογου ο των ολων Θεος, και
ειδως τα ημων υπερ ημας, προγινωσκων τε, οτι, καλοι γενομενοι, υστερον
παραβαται της εν τολης εσομεθα, και εκ του παραδεισου εκβληθησομεθα δια την
παρακοην, φιλανθρωπος και αγαθος ων, προετοιμαζει εν τωι ιδιωι Λογωι, δι' ου και
εκτισεν ημας, την περι της σωτηριας ημων οικονομιαν, ινα, καν απατηθεντες παρα
του οφεως εκπεσωμεν, μη τε λεον απομεινωμεν νεκροι, αλλ' εχοντες εν τωι Λογωι
 
 
 
 

82

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την προητοιμασμενην ημιν λυτρωσιν τε και σωτη ριαν, παλιν ανασταντες, αθανατοι
διαμεινωμεν, οταν αυτος υπερ ημων αρχη των οδων κτισθηι, και ο πρω τοτοκος της
κτισεως γενηται πρωτοτοκος αδελφων, και αυτος απαρχη των νεκρων αναστηι.
Τουτο Παυ λος ο μακαριος αποστολος γραφων διδασκει· το 26.308 γαρ εν ταις
Παροιμιαις, Προ του αιωνος, και, Προ του την γην γενεσθαι, διερμηνευων, ουτω
φησι προς μεν Τιμοθεον· Συγκακοπαθησον τωι Ευαγγελιωι, κατα δυναμιν Θεου του
σωσαντος ημας και καλε σαντος κλησει αγιαι· ου κατα τα εργα ημων, αλλα κατα την
ιδιαν προθεσιν και χαριν, την δοθεισαν ημιν εν Χριστωι Ἰησου προ χρονων αιω νιων,
φανερωθεισαν δε νυν δια της επιφανειας του Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου,
καταργησαν τος μεν τον θανατον, φωτισαντος δε την ζωην. Προς δε τους Ἐφεσιους·
Ευλογητος ο Θεος και Πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο ευλογησας ημας εν
πασηι ευλογιαι πνευματικηι εν τοις επουρανιοις εν Χριστωι Ἰησου· καθως εξελε ξατο
ημας εν αυτωι προ καταβολης κοσμου ειναι ημας αγιους και αμωμους κατ' ενωπιον
αυτου εν αγαπηι, προορισας ημας εις υιοθεσιαν δια Ἰησου Χριστου εις αυτον. Πως
ουν εξελεξατο, πριν γενεσθαι ημας, ει μη, ως αυτος ειρηκεν, εν αυτωι ημεν
προτετυπωμενοι; Πως δε ολως, πριν ανθρωπους κτισθηναι, ημας προω ρισεν εις
υιοθεσιαν, ει μη αυτος ο Υιος προ του αιωνος τεθεμελιωτο, αναδεξαμενος την υπερ
ημων οικονομιαν; Ἢ πως, ως επιφερει λεγων ο Ἀποστολος, εκληρωθημεν
προορισθεντες, ει μη αυτος ο Κυριος, προ του αιωνος ην θεμελιωθεις, ωστε αυτον
προθεσιν εχειν υπερ ημων παντα τον καθ' ημων κληρον του κριματος αναδεξασθαι
δια της σαρκος, και λοι πον ημας εν αυτωι υιοποιηθηναι; Πως δε και προ χρο νων
αιωνιων ελαμβανομεν, μηπω γεγονοτες, αλλ' εν χρονωι γεγονοτες, ει μη εν τωι
Χριστωι ην απο κειμενη η εις ημας φθανουσα χαρις; διο και εν τηι κρισει, οταν
εκαστος κατα την πραξιν απολαμβα νηι, φησι· ∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου·
κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου. Πως ουν
η εν τινι, πριν γενεσθαι ημας, ητοιμασθη, ει μη εν τωι Κυριωι τωι προ αιωνος εις τουτο
θεμελιωθεντι, ιν' ημεις, ως επ' αυτον εποικοδομουμενοι, μεταλαβωμεν, ως λιθοι
ευαρμοστοι, της παρ' αυτου ζωης τε και χαριτος. Τουτο δε γεγονεν, ως γε μετριως
επερχεται τινι νοειν ευσεβως, ινα, καθα προειπον, ανασταντες απο του προς ολιγον
θανατου, αιωνιως ζησαι δυνη θωμεν· ουκ αν δυνηθεντες ανθρωποι τυγχανοντες απο
26.309 γης, ει μη προ του αιωνος ην προετοιμασθεισα ημιν εν Χριστωι η της ζωης και
σωτηριας ελπις. Ουκ ουν εικοτως επιβαινων ο Λογος εις την ημετεραν σαρκα, και εν
αυτηι κτιζομενος αρχη οδων εις εργα αυτου, θεμελιουται ουτως, ωσπερ ην εν αυτωι
το βου λημα του Πατρος, καθαπερ ειρηται, προ του αιωνος, και προ του την γην
γενεσθαι, και προ του ορη εδρασθηναι, και προ του τας πηγας προελθειν· ινα καν η
γη, και τα ορη, και τα σχηματα των φαι νομενων παρελθηι εν τηι συντελειαι του
ενεστωτος αιωνος, μη κατ' αυτα παλαιωθωμεν και ημεις· αλλα δυνηθωμεν και μετα
ταυτα ζηιν, εχοντες την προ του των ετοιμασθεισαν ημιν εν αυτωι τωι Λογωι, κατ' εκλο
γην, ζωην τε και ευλογιαν πνευματικην. Ουτω γαρ δυνησομεθα μη προσκαιρον εχειν
ζωην, αλλα με τα ταυτα διαμειναι ζωντες εν Χριστωι· επειδη και προ τουτων, η ζωη
ημων ετεθεμελιωτο και ητοιμαστο εν Χριστωι Ἰησου. Ουδε γαρ ουδε εν αλλωι
θεμελιωθηναι την ζωην ημων επρεπεν η εν τωι Κυριωι τωι προ αιωνων οντι, δι' ου
και οι αιωνες γεγονασιν, ιν' ως εν αυτωι αυτης ουσης, δυνηθωμεν και ημεις αιωνιον
κληρονομησαι ζωην. Ἀγαθος γαρ ο Θεος· αγαθος δε ων αει, τουτο βεβουληται,
γινωσκων την ημετεραν ασθενη φυσιν χρηιζουσαν της παρ' αυτου βοηθειας τε και
σωτηριας. Και ωσπερ αν ει τις αρχιτεκτων σο φος, προθεμενος οικιαν οικοδομειν,
βουλευεται αμα, ινα, εαν ποτε και φθαρηι μετα το γενεσθαι ταυ την, παλιν
 
 
 
 

83

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανανεωσηται, τουτο δε βουλευομενος προετοιμαζει, και διδωσι τωι εργασαμενωι την
εις ανανεωσιν παρασκευην, και γινεται προ της οι κιας η της ανανεωσεως
προπαρασκευη· τον αυτον τροπον προ ημων η της ημετερας σωτηριας ανανεωσις
θεμελιουται εν τωι Χριστωι, ιν' εν αυτωι και ανακτισθηναι δυνηθωμεν. Και η μεν
βουλη και η προθεσις προ του αιωνος ητοιμασθη· το δε εργον γεγονεν, οτε η χρεια
απηιτησε, και επεδημησεν ο Σω τηρ· αυτος γαρ ο Κυριος αντι παντων ημιν εν τοις
ουρανοις γενησεται, προσλαμβανων ημας εις την αιωνιον ζωην. Ἤρκει μεν ουν
ταυτα προς αποδειξιν του μη ειναι κτισμα τον του Θεου Λογον, αλλα και ορθην ειναι
την του ρητου διανοιαν. Ἐπειδη δε διε ρευνωμενον το ρητον, ορθον εχει
πανταχοθεν 26.312 τον νουν, ακολουθον και τουτον τον νουν ειπειν· ισως εκ
πολλων εντραπωσιν οι ανοητοι. Χρεια δε παλιν των προειρημενων· περι γαρ της
αυτης παροιμιας και της αυτης σοφιας εστι το προκειμενον. Ουκ ειρη κεν εαυτον
ειναι τηι φυσει κτισμα ο Λογος, αλλ' εν Παροιμιαις ειρηκε το, Κυριος εκτισε με· και
δηλον εστιν οτι νουν τινα ου παῤρησιαι, αλλα τουτον κεκρυμ μενον σημαινει, οντινα
και ημας δυνατον ευρειν, ει Περιελοιμεν το καλυμμα της παροιμιας. Τις γαρ ακουων
της δημιουργου σοφιας, Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου, φασκουσης, ουκ ευθυς
ζητει την διανοιαν, λογιζομενος πως δυναται η κτιζουσα κτιζεσθαι; Τις, ακουσας του
μονογενους Υιου του Θεου λεγοντος, αρχην οδων εαυτον κτιζεσθαι, ουκ ερευναι τον
νουν, θαυμαζων, πως δυναται ο μονογε νης Υιος αλλων πολλων αρχη γινεσθαι;
Αινιγμα μεν εστιν· Ὁ δε νοημων, φησι, νοησει παραβο λην και σκοτεινον λογον,
ρησεις τε σοφων και αινιγματα. Ἡ μεν ουν μονογενης και αυτοσοφια του Θεου
κτιζουσα και δημιουργος εστι των παντων· Παντα γαρ, φησιν, εν σοφιαι εποιησας,
και, Ἐπλη ρωθη η γη της κτισεως σου. Ἵνα δε μη μονον υπαρχηι τα γενομενα, αλλα
και καλως υπαρχηι, ηυ δοκησεν ο Θεος συγκαταβηναι την εαυτου Σοφιαν τοις
κτισμασιν· ωστε τυπον τινα και φαντασιαν εικονος αυτης εν πασι τε κοινηι και
εκαστωι ενθειναι, ινα και σοφα τα γενομενα, και αξια του Θεου εργα δει κνυται. Ὡς
γαρ Λογου οντος του Υιου του Θεου ει κων εστιν ο ημετερος λογος, ουτως οντος
αυτου Σο φιας εικων παλιν εστιν η εν ημιν γενομενη σοφια· εν ηι το ειδεναι και το
φρονειν εχοντες, δεκτικοι γινο μεθα της δημιουργου Σοφιας, και δι' αυτης
γινωσκειν δυναμεθα τον αυτης Πατερα. Ὁ γαρ εχων, φησι, τον Υιον, εχει και τον
Πατερα· και, Ὁ δεχομενος με, δεχεται τον αποστειλαντα με. Τοιουτου τοι νυν τυπου
της Σοφιας κτισθεντος εν ημιν τε και εν πασι τοις εργοις οντος, εικοτως η αληθινη
και δη μιουργος Σοφια, τα του τυπου εαυτης εις εαυτην αναλαμβανουσα, φησι το,
Κυριος εκτισε με εις εργα αυτου. α γαρ η εν ημιν σοφια ειπε, ταυτα αυτος ο Κυριος
ως ιδια λεγει· και ουκ εστι μεν αυτος κτιζομενος κτιστης ων, δια δε την εν τοις
εργοις ει κονα κτισθεισαν αυτου, ταυτα αυτος ως περι εαυτου λεγει. Και ωσπερ αυτος
ο Κυριος ειρηκεν· Ὁ δεχο 26.313 μενος υμας εμε δεχεται, δια το τον τυπον αυ του εν
ημιν ειναι· ουτως, καιτοι μη ων των κτιζομε νων, ομως δια το την εικονα αυτου και
τυπον εν τοις εργοις κτιζεσθαι, ως αυτος ων, λεγει· Κυριος εκτισε με αρχην οδων
αυτου εις εργα αυτου. Ουτω δε γεγονεν ο εν τοις εργοις της σοφιας τυπος, ινα, καθα
προειπον, ο κοσμος εν αυτηι γινωσκηι τον εαυτου δημιουργον Λογον, και δι' αυτου
τον Πατερα. Και τουτο εστιν ο ελεγεν ο Παυλος· ∆ιοτι το γνωστον του Θεου φανερον
εστι εν αυτοις· ο γαρ Θεος αυτοις εφανερωσε. Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως
κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθ οραται. Ὥστε ουκ εστι κτισμα τηι ουσιαι ο Λο γος,
αλλα περι της εν ημιν ουσης και λεγομενης σο φιας, εστι το εν ταις Παροιμιαις
ρητον. Ει δε και τουτοις απιστουσι, λεγετωσαν ημιν αυτοι, ει εστι τις σοφια εν τοις
κτισμασι, η ουκ εστιν; Ει μεν ουν ουκ εστι, πως ο Ἀποστολος αιτια ται, λεγων·
 
 
 
 

84

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐπειδη γαρ εν τηι σοφιαι του Θεου ουκ εγνω ο κοσμος δια της σοφιας τον Θεον; Ἢ
πως, ει μη εστι σοφια, πληθος σοφων εν τηι Γραφηι ευρισκεται; Και, Σοφος γαρ
φοβηθεις εξεκλινεν απο κακου· και, Μετα σοφιας οικοδο μειται οικος. Ὁ δε
Ἐκκλησιαστης λεγει· Σοφια ανθρωπου φωτιει προσωπον αυτου· και μεμφεται τοις
προπετευομενοις, λεγων· Μη ειπηις· Τι εγενετο, οτι αι ημεραι αι προτερον ησαν
αγαθαι υπερ ταυτας; Ὅτι ουκ εν σοφιαι ηρωτησας περι τουτου. Ει δε εστιν, ωσπερ ουν
και ο του Σιραχ φησιν· Ἐξεχεεν αυτην επι παντα τα εργα αυτου μετα πασης σαρκος
κατα την δοσιν αυτου, και εχορηγησεν αυ την τοις αγαπωσιν αυτον. Ἡ δε τοιαυτη
εκχυ σις ου της ουσιας της Αυτοσοφιας και μονογενους εστι γνωρισμα, αλλα της εν
τωι κοσμωι εξεικονισθεισης· τι απιστον ει αυτη η δημιουργος και αληθινη Σοφια, ης
τυπος εστιν η εν κοσμωι εκχυθεισα σοφια και επιστημη, ως περι εαυτης εστι, καθα
προειπον, λεγουσα· Κυ ριος εκτισε με εις εργα αυτου. Ου γαρ η εν κοσμωι σοφια
κτιζουσα εστιν, αλλ' η εγκτιζομενη τοις ερ γοις, καθ' ην οι μεν ουρανοι διηγουνται
δοξαν Θεου, ποιησιν δε χειρων αυτου αναγγελλει το στερεωμα. Οι δε ανθρωποι, ει
ταυτην εν εαυτοις φε ροιεν, επιγνωσονται την αληθινην του Θεου Σοφιαν· 26.316
και γνωσθησονται, οτι οντως κατ' εικονα Θεου γεγονασι. Και ωσπερ αν ει τις
βασιλεως υιος, θελον τος πατρος οικοδομησαι πολιν, και ποιων εν εκαστωι των
γινομενων εργων εγγραφηναι το εαυτου ονο μα, ασφαλειας τε χαριν του διαμενειν
τα εργα δια την εν εκαστωι του ονοματος αυτου φαντασιαν· και ιν' εκ του ονοματος
αναμιμνησκεσθαι αυτου τε και του πατρος αυτου δυνωνται· τελειωσας δε ει
ερωτηθειη περι της πολεως, πως γεγονεν, ειποι αν· Ἀσφαλως γεγονε· κατα γαρ το
βουλημα του πα τρος, εν εκαστωι εργωι εξεικονισθην· το γαρ εμον ονομα εν τοις
εργοις ενεκτισθη. Τουτο δε λεγων, ου την εαυτου ουσιαν κτισθεισαν σημαινει, αλλα
τον εαυτου τυπον δια του ονοματος· τον αυτον τροπον κατα την ομοιοτητα του
παραδειγματος τοις θαυμα ζουσι την εν τοις κτισμασι σοφιαν αποκρινεται η αληθινη
Σοφια· Κυριος εκτισε με εις εργα· εμου γαρ τυπος εστιν ο εν αυτοις· καγω ουτω
συγκατ εβην τηι δημιουργιαι. Ου δει δε παλιν ξενιζεσθαι, ει τον εν ημιν τυ πον οντα
ως περι εαυτου εστι λεγων ο Υιος, οπου γε (το αυτο γαρ λεγειν ουκ οκνητεον)· και
Σαυλου τοτε διωκοντος την Ἐκκλησιαν, εν ηι τυπος ην αυτου και εικων, ως αυτος
διωκομενος ελεγε· Σαυλε, τι με διωκεις; Ουκουν ωσπερ ειρηται, ει ελεγεν αυτος ο
τυπος της σοφιας ο ων εν τοις εργοις το, Κυριος εκτισε με εις εργα, ουκ αν τις
εξενισθη· ουτως εαν και αυτη η αληθινη και δημιουργος Σοφια, ο μονο γενης του
Θεου Λογος, λεγηι τα της εικονος εαυ του ως περι εαυτου το, Κυριος εκτισε με εις
εργα, μηδεις, αφεις την εν κοσμωι και τοις εργοις εγκτι σθεισαν, νομιζετω περι της
ουσιας της Αυτοσοφιας ειρησθαι το, εκτισεν, ινα μη, τον οινον υδατι μισ γων,
κλεπτειν δοκηι την αληθειαν. Αυτη μεν γαρ κτιζουσα και δημιουργος εστιν· ο δε
ταυτης τυπος εγκτιζεται τοις εργοις, ωσπερ και της εικονος το κατ' εικονα. Ἀρχην δε
οδων λεγει, επειδη η τοιαυτη σοφια, αρχη τις και ωσπερ στοιχειωσις της επι Θεον
γνωσεως γινεται· ταυτηι γαρ πρωτηι ωσπερ επιβας τις τηι οδωι, και ταυτην φυλαττων
τωι φοβωι του Θεου, ως ειπεν ο Σολομων, Ἀρχη σοφιας φο βος Κυριου, ειτα
επαναβαινων τηι διανοιαι, και νοησας την εν τηι κτισει δημιουργον Σοφιαν, νοησει εν
αυτηι και τον αυτης Πατερα, ως αυτος ο Κυριος ειρη κεν· Ὁ εμε εωρακος, εωρακε τον
Πατερα. Και ως ο 26.317 Ἰωαννης γραφει· Ὁ ομολογων τον Υιον, και τον Πατερα
εχει. Προ του αιωνος δε, φησιν, εθεμελιωσε με, επειδη εν τωι αυτης τυπωι εδραια και
αει μενει τα εργα. Ειτα ινα μη τις, ακουων περι της ουτως εν τοις εργοις κτισθεισης
σοφιας, νομισηι την αληθινην Σοφιαν τον του Θεου Υιον ειναι τηι φυ σει κτισμα,
αναγκαιως επηγαγε· Προ του ορη, και, προ του την γην, και, προ των υδατων, και,
 
 
 
 

85

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προ παντων βουνων γενναι με· ινα εν μεν τωι λε γειν προ πασης κτισεως (την γαρ
πασαν κτισιν εν τουτοις εδηλωσε·) δειξηι, οτι μη κατ' ουσιαν συνεκτι σθη τοις εργοις.
Ει γαρ εις τα εργα εκτισθη, προ δε των εργων εστι, δηλον, οτι και προ του εκτισθαι
εστιν. Ουκ αρα τηι φυσει και ουσιαι κτισμα εστιν, αλλ', ως αυτος επηγαγε, γεννημα
εστι. Τι δε διαφε ρει η πως διεστηκε την φυσιν κτισμα γεννημα τος, δεδεικται εν τοις
εμπροσθεν. Ἐπειδη δε επαγει λεγουσα, ηνικα ητοιμαζε τον ουρανον, συμπαρημην
αυτωι, ειδεναι χρη, οτι ουχ ως μη δι' αυτης ετοιμαζοντος τον ουρανον του Πατρος, η
τα ανω νεφη, ταυτα φησιν· ου γαρ αμφιβολον, οτι παντα εν Σοφιαι εκτισθη, και
χωρις αυτης εγενετο ουδε εν· αλλα τουτο εστιν ο λε γει· Παντα μεν εν εμοι και δι'
εμου γεγονε· χρειας δε ουσης εγκτιζεσθαι σοφιαν τοις εργοις, την μεν ουσιαν ημην
συν τωι Πατρι, τηι δε προς τα γε νητα συγκαταβασει, ημην αρμοζουσα τον παρ' εμοι
τυπον τοις εργοις, ωστε και ως ενι σωματι παντα τον κοσμον μη στασιαζειν, αλλ'
ομονοειν προς εαυτον. Ὅσοι μεν ουν ορθηι τηι διανοιαι κατα την εαυ τοις δοθεισαν
σοφιαν θεωροι των κτισματων γι νονται, δυνανται λεγειν και αυτοι· Τηι διαταξει σου
διαμενει τα παντα· οι δε τουτου κατολιγωρησαντες ακουσονται· Φασκοντες ειναι
σοφοι, εμωραν θησαν· το γαρ γνωστον του Θεου φανερον εστιν εν αυτοις. Ὁ Θεος
γαρ αυτοις εφανερωσε· τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου, τοις ποιη μασι
νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυνα μις και θεοτης, εις το ειναι αυτους
αναπολογητους, διοτι, γνοντες τον Θεον, ουχ ως Θεον εδοξασαν, αλλ' ελατρευσαν
τηι κτισει παρα τον κτισαντα 26.320 τα παντα, ος εστιν ευλογητος εις τους αιω νας,
αμην. Και εντραπησονται γε ακουοντες· Ἐπει δη γαρ εν τηι σοφιαι του Θεου, κατα τον
προειρη μενον τροπον, ουκ εγνω ο κοσμος δια της σοφιας τον Θεον, ηυδοκησεν ο
Θεος δια της μωριας του κηρυγματος σωσαι τους πιστευοντας. Ουκ ετι γαρ, ως εν
τοις προτεροις χρονοις, δι' εικονος και σκιας της σοφιας, της εν τοις κτισμασιν
ουσης, ηθελησε γινωσκεσθαι ο Θεος· αλλ' αυτην την αληθι νην Σοφιαν εποιησε
σαρκα λαβειν, και γενεσθαι αν θρωπον, θανατον τε υπομειναι σταυρου, ινα δια της
εν τουτωι πιστεως παντες λοιπον οι πιστευοντες σω ζεσθαι δυνωνται. Ἡ αυτη μεντοι
Σοφια του Θεου εστιν, ητις προτερον μεν δια της εν τοις κτισμασιν εικονος εαυτης,
δι' ην και λεγεται κτιζεσθαι, εφανερου εαυτην, και δι' εαυτης τον εαυτης Πατερα·
υστερον δε αυτη, ουσα Λογος, γεγονε σαρξ, ως ει πεν ο Ἰωαννης, και μετα το
καταργησαι τον θανα τον και σωσαι το γενος ημων ετι και πλεον απεκαλυ ψεν
εαυτον τε και δι' εαυτου τον εαυτου Πατερα, λε γων· ∆ος αυτοις, ινα γινωσκωσι σε
τον μονον αληθινον Θεον, και ον απεστειλας Ἰησουν Χριστον. Ἐπληρωθη γουν πασα
η γη της γνωσεως αυ του· μια γαρ γνωσις Πατρος δι' Υιου εστι, και Υιου παρα
Πατρος, και χαιρει τουτωι ο Πατηρ· και τηι χα ραι ταυτηι ευφραινεται εν τωι Πατρι ο
Υιος, λεγων· Ἐγω ημην, ηι προσεχαιρε· καθ' ημεραν δε ηυ φραινομην εν προσωπωι
αυτου. Ταυτα δε δεικνυσι παλιν μη ειναι τον Υιον αλλοτριον, αλλ' ιδιον της του
Πατρος ουσιας. Ἰδου γαρ ου δι' ημας, ως οι ασεβεις λεγουσι, γεγονεν, ουδε ολως εξ
ουκ οντων εστιν· ουδε γαρ εξωθεν εαυτωι ο Θεος περιεποιησατο χαρας ποιητικον·
αλλ' ιδιου και ομοιου γνωρισμα εστι το λεγομενον. Ποτε ουν ην οτε ουκ εχαιρεν ο
Πατηρ; Ει δε αει εχαιρεν, αει ην εν ωι εχαιρεν. Ἐν τινι δε ο Πατηρ χαιρει, η βλεπων
εαυτον εν τηι ιδιαι εικονι, ητις εστιν ο Λογος αυτου; Ει δε και εν υιοις ανθρωπων
ηυφραινετο την οικουμενην συντε λεσας, ως εν αυταις ταις Παροιμιαις γεγραπται,
αλλα και τουτο την αυτην εχει διανοιαν. Ηυφραι νετο γαρ και ουτως, ουκ
επιγενομενης αυτωι χαρας, αλλα παλιν βλεπων κατα την εαυτου εικονα γενομενα τα
εργα· ωστε και το ουτω χαιρειν τον Θεον της εικονος αυτου την προφασιν ειναι. Πως
δε και ο Υιος ευφραινεται, η βλεπων εαυτον εν τωι Πατρι; Ἴσον γαρ εστι και τουτο
 
 
 
 

86

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι λεγειν· Ὁ εμεεωρακως, εωρακε τον Πατερα, και, Ἐγω εν τωι 26.321 Πατρι, και ο
Πατηρ εν εμοι. Κενον υμων αρα το καυχημα πανταχοθεν δεδεικται, ω χριστομαχοι,
και ματην ενεπομπευσατε και τεθρυληκατε παντα χου το, Κυριος εκτισε με αρχην
οδων αυτου, παρ εξηγουμενοι την διανοιαν αυτου και μαλλον την εαυτων επινοιαν,
η τον νουν του Σολομωνος απαγγελλοντες. Ἰδου γαρ το μεν υμων φρονημα
δεδεικται μονον φαντασια· το δε εν ταις Παροιμιαις ρητον, και παντα τα
προειρημενα δεικνυσι μη ειναι τηι φυσει και τηι ουσιαι κτισμα τον Υιον, αλλ' ιδιον
γεννημα του Πατρος, σοφιαν και Λογον αληθι νον, δι' ου τα παντα εγενετο, και
χωρις αυτου εγε νετο ουδε εν.

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΑΝΩΝ ΛΟΓΟΣ ΤΡΙΤΟΣ.
Οι Ἀρειομανιται, ως εοικε, κριναντες απαξ αποσταται γενεσθαι και παραβαται της
αληθειας, φιλονεικουσιν εις εαυτους ελκυσαι το γεγραμμενον· Ὅταν ελθηι ασεβης
εις βαθος κακων, καταφρονει· ουτε γαρ ελεγχομενοι παυονται, ουτε απορουντες
εντρεπονται· αλλ' ως πορνης οψις, απηναισχυν θησαν προς παντας εν ταις
ασεβειαις. Και γαρ ων προεφασιζοντο ρητων, του, Κυριος εκτισε με, και του,
Κρειττων γενομενος των αγγελων, και του, Πρωτοτοκος, και του, Πιστον οντα τωι
ποιη σαντι αυτον, ορθην εχοντων την διανοιαν, και δει κνυντων την εις Χριστον
ευσεβειαν, ουκ οιδ' οπως παλιν αυτοι ως περιχυθεντες τον του οφεως ιον, και μη
βλεποντες α δει βλεπειν, μηδε νοουντες α αναγινωσκουσιν, ωσπερ εκ βαθους της
ασεβους αυ των καρδιας ερευγομενοι, ηρξαντο λοιπον και διασυρειν το υπο του
Κυριου λεγομενον, Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· λεγοντες· Πως δυναται
ουτος εν εκεινωι, κακεινος εν τουτωι χωρειν; Ἢ πως ολως δυναται ο Πατηρ, μειζων
ων, εν τωι Υιωι ελατ τονι οντι χωρειν; Ἢ τι θαυμαστον, ει ο Υιος εν 26.324 τωι Πατρι,
οπουγε και περι ημων γεγραπται· Ἐν αυτωι γαρ ζωμεν, και κινουμεθα, και εσμεν; Πα
σχουσι δε τουτο ακολουθως τηι κακονοιαι εαυτων, σωμα νομιζοντες ειναι τον Θεον,
και μη νοουντες μητε τι εστιν αληθινος Πατηρ, και αληθινος Υιος, μητε τι εστι φως
αορατον, και αΐδιον, και απαυγασμα αυτου αορατον, μητε τι εστιν αορατος υποστα
σις, και χαρακτηρ ασωματος, και εικων ασωματος. Ει γαρ εγινωσκον, ουκ αν τον
Κυριον της δοξης μετα γελωτος εδυσφημουν, ουτε τα ασωματα σωματι κως
εκλαμβανοντες, τα καλως λεγομενα παρεξη γουντο. Ἤρκει μεν ουν και μονον
ακουοντας ταυτα, λεγοντος του Κυριου, πιστευειν· επει και η της απλοτητος πιστις
βελτιων εστι της εκ περιεργιας πιθανολογιας· επειδη δε και τουτο βεβηλουν επεχει
ρησαν προς την ιδιαν αιρεσιν, αναγκαιον την μεν εκεινων κακονοιαν διελεγξαι, την
δε της αληθειας διανοιαν δειξαι ενεκα γε της των πιστων ασφαλειας. Ου γαρ, ως
εκεινοι νομιζουσιν, αντεμβιβαζομενοι εις αλληλους εισιν, εν τωι λεγεσθαι, Ἐγω εν
τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι, ωσπερ εν αγγειοις κενοις εξ αλληλων πληρουμενοι·
ωστε τον μεν Υιον πλη ρουν το κενον του Πατρος, τον δε Πατερα πληρουν το κενον
του Υιου, και εκατερον αυτων μη ειναι πληρη και τελειον· σωματων μεν ιδιον τουτο
γε· διο και το μονον ειπειν τουτο πλεον εστιν ασεβειας· πληρης γαρ και τελειος εστιν
ο Πατηρ, και πληρωμα θεοτητος εστιν ο Υιος. Ουδ' αυ παλιν, ωσπερ εν τοις αγιοις
γινομενος ο Θεος, ενδυναμοι αυτους, ου τως εστι και εν τωι Υιωι· αυτος γαρ εστιν η
του Πα τρος δυναμις και σοφια· και τα μεν γενητα μετοχηι τουτου εν Πνευματι
 
 
 
 

87

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγιαζεται· αυτος δε ο Υιος ου μετουσιαι υιος εστιν, αλλα γεννημα του Πατρος ιδιον
εστιν. Ουκ εστι δε παλιν ουτως ο Υιος εν τωι Πατρι, ως το, Ἐν αυτωι ζωμεν, και
κινουμεθα, και εσμεν· αυτος γαρ ως εκ πηγης του Πατρος εστιν η ζωη, εν ηι τα παντα
ζωογονειται τε και συνεστηκεν· ου γαρ η ζωη εν ζωηι ζηι· επει ουκ αν ειη ζωη· αλλ'
αυτος μαλλον ζωογονει τα παντα. Ἴδωμεν δε και τα του συνηγορου της αιρεσεως
Ἀστεριου του σοφιστου· γεγραφε γαρ και αυτος, εις τουτο ζηλωσας τους Ἰουδαιους,
ταυτα· «Ευδηλον γαρ, οτι δια τουτο ειρηκεν εαυτον μεν εν τωι 26.325 Πατρι, εν
εαυτωι δε παλιν τον Πατερα, επει μητε τον λογον, ον διεξηρχετο, εαυτου φησιν ειναι,
αλλα του Πατρος, μητε οικεια τα εργα, αλλα του Πατρος δεδωκοτος την δυναμιν.»
Τουτο δε ει και παιδαριον ην απλως ειρηκος, συγγνωμην ειχεν εκ της ηλικιας·
επειδη δε ο καλουμενος σοφιστης, και παντα γινωσκειν επαγγελλομενος, εστιν ο
γραψας, ποσης αξιος καταγνωσεως ο τοιουτος; Πως δε και ουκ αλ λοτριον εαυτον
του Ἀποστολου δεικνυσιν, επαιρομε νος εν πειθοις σοφιας λογοις και νομιζων εν
τουτοις εξαπαταιν δυνασθαι, μη νοων αυτος α λεγει, μητε περι τινων διαβεβαιουται.
α γαρ ο Υιος ιδια και αρμοζοντα μονωι Υιωι, Λογωι και Σοφιαι οντι, και εικονι της του
Πατρος ουσιας ειρηκε, ταυτα ου τος εις παντα τα κτισματα καταφερει, και κοινα τωι
τε Υιωι και τουτοις ταυτα ποιει· την δε δυναμιν του Πατρος λεγει λαμβανειν δυναμιν
ο παρανομος, ινα ακολουθησηι τηι δυσσεβειαι αυτου ειπειν οτι και ο Υιος εν Υιωι
υιοποιηθη, και ο Λογος ελαβε Λο γου εξουσιαν· και ουκ ετι μεν αυτον, ως Υιον, θελει
ειρηκεναι ταυτα, ως δε μαθοντα και αυτον ομοιως συντασσει πασι τοις ποιημασιν. Ει
γαρ δια το μη ειναι τα ρηματα του Υιου, α διεξηρχετο, αλλ' οτι του Πατρος ην, και τα
εργα, ελεγεν· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· και ο μεν ∆αβιδ λεγει·
Ἀκουσομαι τι λαλησει εν εμοι Κυριος ο Θεος· ο δε Σολομων· Οι εμοι λογοι ειρηνται
υπο Θεου· και ο μεν Μωσης τους παρα του Θεου διηκονει λογους, εκαστος δε των
προφητων ου τα ιδια, αλλα τα παρα του Θεου ελεγε, Ταδε λεγει Κυριος· και τα εργα,
α εποιουν οι αγιοι, ουκ ιδια, αλλα του δεδωκοτος την δυναμιν Θεου ελεγον ειναι· ως
ο μεν Ἠλιας και Ἐλισσαιος επικαλουμενοι τον Θεον, ινα τους νεκρους αυτος εγειρηι·
οτε και τωι Ναιεμαν λεγει ο Ἐλισσαιος, καθαρισας αυτον απο της λεπρας· Ἵνα γνωις,
οτι εστι Θεος εν Ἰσραηλ· ο δε Σαμουηλ και αυτος εν ημεραις θερισμου ηυχετο τον
Θεον δουναι υετον· οι τε αποστολοι ελεγον, ουκ ιδιαι δυναμει ποιειν τα σημεια, αλλα
τηι του Κυριου χαριτι· δηλον, οτι κατ' αυτον κοινη αν ειη παντων και η τοιαυτη
φωνη, ωστε και εκαστον λεγειν δυνα σθαι· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι·
και λοιπον μηκετι ενα ειναι τουτον Υιον Θεου και 26.328 Λογον και Σοφιαν, αλλ' εκ
πολλων ενα και του τον τυγχανειν. Ἀλλ' ειπερ ην ουτως ο Κυριος ειρηκως, εδει μη
ειπειν αυτον· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· αλλα μαλλον· Καγω εν τωι
Πατρι, και ο Πατηρ δε και εν εμοι εστιν, ινα μηδε ιδιον και εξαιρετον εχηι προς τον
Πατερα ως Υιος, κοινην δε μετα παντων εχηι την αυτην χαριν. Ἀλλ' ουκ εστιν, ως
νομιζουσιν εκεινοι· μη φρονουντες γαρ Υιον ειναι γνησιον εκ Πατρος,
καταψευδονται του γνησιου, ωι μονωι αρμοζει λεγειν· Ἐγω εν τωι Πα τρι και ο Πατηρ
εν εμοι. Ἔστι γαρ ο Υιος εν τωι Πατρι, ως γε νοειν εξεστιν, επειδη συμπαν το ειναι
του Υιου, τουτο της του Πατρος ουσιας ιδιον εστιν, ως εκ φωτος απαυγασμα, και εκ
πηγης ποτα μος, ωστε τον ορωντα τον Υιον οραιν το του Πατρος ιδιον, και νοειν, οτι
του Υιου το ειναι, εκ του Πα τρος ον, ουτως εν τωι Πατρι εστιν. Ἔστι δε και ο Πατηρ
εν τωι Υιωι, επειδη το εκ του Πατρος ιδιον, τουτο ο Υιος τυγχανει ων, ως εν τωι
απαυγασματι ο ηλιος, και εν τωι λογωι ο νους, και εν τωι ποταμωι η πηγη· ουτω γαρ ο
θεωρων τον Υιον, θεωρει της του Πατρος ουσιας το ιδιον, και νοει, οτι ο Πατηρ εν τωι
Υιωι εστι. Του γαρ ειδους και της θεοτητος του Πατρος ουσης το ειναι του Υιου
 
 
 
 

88

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακολουθως ο Υιος εν τωι Πατρι εστι, και ο Πατηρ εν τωι Υιωι. ∆ια τουτο γαρ και
εικοτως ειρηκως προτερον· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, επηγαγε το· Ἐγω εν τωι Πα
τρι, και ο Πατηρ εν εμοι· ινα την μεν ταυτοτητα της θεοτητος, την δε ενοτητα της
ουσιας δειξηι. Ἓν γαρ εισιν, ουχ ως ενος παλιν εις δυο μερη διαιρεθεντος, και μηδεν
οντων πλην ενος· ουδε ως του ενος δις ονομαζομενου, ωστε τον αυτον αλ λοτε μεν
Πατερα, αλλοτε δε Υιον εαυτου γινεσθαι· τουτο γαρ Σαβελλιος φρονησας, αιρετικος
εκριθη. Ἀλλα δυο μεν εισιν, οτι ο Πατηρ Πατηρ εστι, και ουχ ο αυτος Υιος εστι· και ο
Υιος Υιος εστι, και ουχ ο αυτος Πατηρ εστι. Μια δε η φυσις· ου γαρ αν ομοιον το
γεννημα του γεννησαντος· εικων γαρ εστιν αυτου, και παντα τα Πατρος του Υιου
εστι. ∆ιο ουδε αλλος Θεος ο Υιος· ου γαρ εξωθεν επενοηθη· επει παντως και πολλοι,
ξενης παρα την του Πατρος επινοουμενης θεοτητος· ει γαρ και ετερον εστιν ως
γεννημα ο Υιος, αλλα ταυτον εστιν ως Θεος· και εν 26.329 εισιν αυτος και ο Πατηρ τηι
ιδιοτητι και οικειοτητι της φυσεως, και τηι ταυτοτητι της μιας θεοτητος, ωσπερ
ειρηται. Και γαρ και το απαυγασμα φως εστιν, ου δευτερον του ηλιου, ουδε ετερον
φως, ουδε κατα μετουσιαν αυτου, αλλ' ολον ιδιον αυτου γεννη μα. Το δε τοιουτον
γεννημα εξ αναγκης εν εστι φως· και ουκ αν τις ειποι δυο φωτα ειναι ταυτα, αλλα
δυο μεν ηλιον και απαυγασμα, εν δε το εξ ηλιου φως εν τωι απαυγασματι φωτιζον τα
πανταχου. Ουτω και η του Υιου θεοτης του Πατρος εστιν· οθεν και αδιαιρετος εστι·
και ουτως εις Θεος, και ουκ εστιν αλλος πλην αυτου. Ουτω γουν εν αυτων οντων,
και μιας αυτης ουσης της θεοτητος, τα αυτα λεγεται περι του Υιου, οσα λεγεται και
περι του Πατρος, χωρις του λεγεσθαι Πατηρ· οιον το Θεος· Και Θεος ην ο Λογος· το
Παντοκρατωρ· Ταδε λεγει ο ην, και ο ων, και ο ερχομενος ο Παντοκρα τωρ· το
Κυριος· Εις Κυριος Ἰησους Χριστος· το ειναι φως· Ἐγω ειμι το φως· το εξαλειφειν
αμαρ τιας· Ἵνα δε, φησιν, ειδητε, οτι εχει εξουσιαν ο Υιος του ανθρωπου επι της γης
αφιεναι αμαρ τιας· και οσα αλλα αν ευροις. Παντα γαρ, φη σιν αυτος ο Υιος, οσα εχει
ο Πατηρ, εμα εστι· και παλιν, Τα εμα σα εστιν. Ὁ δε ακουων τα του Πατρος λεγομενα
εφ' Υιου οψεται και ουτω τον Πατερα εν τωι Υιωι· θεωρησει δε και τον Υιον εν τωι
Πατρι, οταν τα λεγομενα εφ' Υιου ταυτα λεγηται και επι Πατρος. ∆ια τι δε τα του
Πατρος εφ' Υιου λεγεται, η οτι εξ αυτου γεννημα εστιν ο Υιος; ∆ια τι δε και τα του
Υιου ιδια εστι του Πατρος, η οτι παλιν της ουσιας αυτου ιδιον εστι γεννημα ο Υιος;
Της δε ουσιας του Πατρος ιδιον ων γεννημα ο Υιος, εικοτως και τα του Πατρος λεγει
εαυ του ειναι· οθεν πρεποντως και ακολουθως τωι μεν λε γειν, Ἐγω και ο Πατηρ εν
εσμεν, επηγαγεν· Ἵνα γνωτε, οτι εγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· τουτωι δε
παλιν προσειρηκεν· Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα· και εστιν εις και ο αυτος
νους 26.332 εν τοις τρισι τουτοις ρητοις. Ὁ γαρ ουτως εγνωκως, οτι εν εισιν ο Υιος
και ο Πατηρ, οιδεν, οτι αυτος εν τωι Πατρι εστι, και ο Πατηρ εν τωι Υιωι· η γαρ του
Υιου θεοτης του Πατρος εστι, και αυτη εν τωι Υιωι εστι· και ο τουτο δε καταλαβων
πεπεισται, οτι ο εωρακως τον Υιον εωρακε τον Πατερα· εν γαρ τωι Υιωι η του Πατρος
θεοτης θεωρειται. Τουτο δε και απο του παραδειγματος της εικονος του βασιλεως
προσεχεστερον τις κατανοειν δυνησεται. Ἐν γαρ τηι εικονι το ειδος και η μορφη του
βασιλεως εστι, και εν τωι βασιλει δε το εν τηι εικονι ειδος εστιν. Ἀπα ραλλακτος γαρ
εστιν η εν τηι εικονι του βασιλεως ομοιοτης· ωστε τον ενορωντα τηι εικονι οραιν εν
αυτηι τον βασιλεα, και τον παλιν ορωντα τον βασιλεα επιγινωσκειν, οτι ουτος εστιν
ο εν τηι εικονι. Ἐκ δε του μη διαλλαττειν την ομοιοτητα, τωι θελοντι μετα την εικονα
θεωρησαι τον βασιλεα ειποι αν η εικων· Ἐγω και ο βασιλευς εν εσμεν· εγω γαρ εν
εκεινωι ειμι, κακεινος εν εμοι· και ο οραις εν εμοι, τουτο εν εκεινωι βλεπεις· και ο
εωρακας εν εκεινωι, τουτο βλεπεις εν εμοι. Ὁ γουν προσκυνων την ει κονα, εν αυτηι
 
 
 
 

89

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσκυνει και τον βασιλεα· η γαρ εκεινου μορφη και το ειδος εστιν η εικων. Ἐπει
τοινυν και ο Υιος εικων εστι του Πατρος, εξ αναγκης εστι νοειν, οτι η θεοτης και η
ιδιοτης του Πατρος το ειναι του Υιου εστι. Και τουτο εστιν, Ὃς εν μορφηι Θεου
υπαρχων, και, Ὁ Πατηρ εν εμοι. Ουκ εκ μερους δε η της θεοτητος μορφη, αλλα το
πληρωμα της του Πατρος θεοτητος εστι το ειναι του Υιου, και ολος Θεος εστιν ο
Υιος. ∆ια τουτο και ισα Θεωι ων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι· και παλιν
επειδη του Υιου η θεοτης και το ειδος ουδενος αλλου, η του Πατρος εστι, τουτο
εστιν, οπερ ειπε το, Ἐγω εν τωι Πατρι· Ουτω Θεος ην εν Χριστωι κοσμον εαυτωι
καταλλασσων· το γαρ ιδιον της του Πατρος ουσιας εστιν ο Υιος, εν ωι η κτισις προς
τον Θεον κατηλλασσετο. Ουτως α ειργα ζετο ο Υιος, του Πατρος εστιν εργα· το γαρ
ειδος της του Πατρος θεοτητος εστιν ο Υιος, ητις ειργαζετο τα εργα· ουτω δε ο
βλεπων τον Υιον οραι τον Πα τερα· εν γαρ τηι πατρυαι θεοτητι εστι και θεωρειται ο
Υιος· και το εν αυτωι πατρικον ειδος δεικνυσιν εν αυτωι τον Πατερα· και ουτως εστιν
ο Πατηρ εν τωι Υιωι. Και η εκ του Πατρος δε εν Υιωι ιδιοτης και θεοτης δεικνυσι τον
Υιον εν τωι Πατρι, και το αει 26.333 αδιαιρετον αυτου· και ο ακουων δε και βλεπων
τα λεγομενα περι του Πατρος, ταυτα λεγομενα περι του Υιου, ου κατα χαριν η
μετοχην επιγενομενα τηι ουσιαι αυτου, αλλ' οτι αυτο το ειναι του Υιου ιδιον της
πατρικης ουσιας εστι γεννημα, νοησει καλως το ειρημενον, καθα προειπον, Ἐγω εν
τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· και, Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν. Ἔστι γαρ ο Υιος, οιος
ο Πατηρ, τωι παντα τα του Πα τρος εχειν· διο και μετα του Πατρος σημαινεται.
Πατερα γαρ ουκ αν τις ειποι, μη υπαρχοντος Υιου. Ὁ μεντοι ποιητην λεγων τον
Θεον, ου παντως και τα γενομενα δηλοι· εστι γαρ και προ των ποιημα των ποιητης· ο
δε Πατερα λεγων ευθυς μετα του Πα τρος σημαινει και την του Υιου υπαρξιν. ∆ια
τουτο και ο πιστευων εις τον Υιον εις τον Πατερα πι στευει· εις γαρ το ιδιον της του
Πατρος ουσιας πι στευει· και ουτω μια εστιν η πιστις εις ενα Θεον· και ο προσκυνων
δε και τιμων τον Υιον εν Υιωι προσκυνει και τιμαι τον Πατερα. Μια γαρ εστιν η θεο
της· και δια τουτο μια τιμη και μια εστι προσκυνησις η εν Υιωι και δι' αυτου γινομενη
τωι Πατρι· και ο ουτω προσκυνων ενα Θεον προσκυνει· εις γαρ Θεος εστι, και ουκ
εστιν αλλος πλην αυτου. Ὅτε γουν μο νος λεγεται ο Πατηρ Θεος· και οτι εις Θεος
εστι, και το, Ἐγω ειμι, και, Πλην εμου ουκ εστι Θεος· και το, Ἐγω πρωτος, και εγω
μετα ταυτα, καλως λεγεται· εις γαρ Θεος και μονος και πρωτος εστιν. Ουκ εις
αναιρεσιν δε του Υιου λεγεται. Μη γενοιτο εστι γαρ και αυτος εν τωι ενι, και πρωτωι,
και μονωι, ως του ενος και μονου και πρωτου και μονος Λογος, και σοφια, και
απαυγασμα ων. Ἔστι δε και πρωτος και αυτος, πληρωμα της του πρωτου και μονου
θεο τητος, ολος και πληρης ων Θεος. Ουκουν ου δι' αυτον ειρηται, αλλ' εις αναιρεσιν
του μη ειναι ετερον, οιος εστιν ο Πατηρ, και ο τουτου Λογος· και εστι μεν αυτος ο
νους του προφητου φανερος και πασι προδηλος. Ἐπειδη δε οι ασεβεις και ταυτα
φεροντες δυσ φημουσι μεν τον Κυριον, ονειδιζουσι δε ημιν λεγον τες· Ἰδου εις, και
μονος, και πρωτος λεγεται ο Θεος, πως υμεις λεγετε τον Υιον ειναι Θεον; Ει γαρ ην
Θεος, ουκ αν ελεγεν, Ἐγω μονος, ουδε οτι εις εστιν ο Θεος· αναγκαιον τον νουν και
τουτων 26.336 των ρητων, ως δυνατον εστιν, ειπειν, ινα παντες γνωσι και εκ
τουτων, οτι οντως εισιν οι Ἀρειανοι θεομαχοι. Ει μεν ουν αμιλλα τωι Υιωι εστι προς
τον Πατερα, τοιαυτας ακουετω φωνας· και ει ωσπερ ∆αβιδ ηκουσε περι του Ἀδωνιου
και του Ἀβεσσαλωμ, ουτω και ο Πατηρ βλεπει τον Υιον· προς εαυτον λεγετω και
προφερετω τοιαυτα ρηματα, μηποτε ο Υιος, λεγων εαυτον Θεον, αποστησηι τινας απο
του Πατρος· ει δε ο γινωσκων τον Υιον γινωσκει μαλλον τον Πατερα,
αποκαλυπτοντος τουτον αυτωι του Υιου, και εν τωι Λογωι οψεται μαλλον τον Πατερα,
 
 
 
 

90

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθαπερ ειρηται· ελθων δε ο Υιος, ουχ εαυτον, αλλα τον Πατερα εδοξα σε, λεγων μεν
τωι προσερχομενωι· Τι με λεγεις αγα θον; Ουδεις αγαθος, ει μη εις ο Θεος· αποκρινο
μενος δε τωι ερωτωντι, ποια εντολη εν τωι νομωι μειζων, οτι, Ἄκουε Ἰσραηλ, Κυριος ο
Θεος σου, Κυριος εις εστι· και τοις μεν οχλοις λεγων· Ἐγω εκ του ουρανου
καταβεβηκα ουχ ινα ποιησω το θελημα το εμον, αλλα το θελημα του πεμψαν τος με
Πατρος· τους δε μαθητας διδασκων, οτι, Ὁ Πατηρ μου μειζων μου εστι· και, Ὁ εμε
τιμων τιμαι τον πεμψαντα με. Και ει τοιουτος εστιν ο Υιος προς τον εαυτου Πατερα,
ποια εναντιοτης, ινα και τοιαυ την τις υπονοιαν λαβηι περι των τοιουτων ρητων;
Ἄλλως τε ει Λογος εστι του Πατρος ο Υιος, τις ουτως εστιν αφρων, πλην των
χριστομαχων, ως νομιζειν οτι, τον εαυτου Λογον διαβαλλων και αναιρων, τα
τοιαυτα λελαληκεν ο Θεος; Ουκ εστιν ουτος ο νους Χριστιανων· μη γενοιτο! Ου γαρ
δια τον Υιον ταυτα γεγραπται, αλλ' εις αναιρεσιν των πλασθεντων παρα των
ανθρωπων ψευδωνυμων θεων· και η διανοια των τοιουτων ρητων εχει την αιτιαν
ευλογον. Ἐπειδη γαρ οι προσκειμενοι τοις ψευδωνυμοις θεοις αφιστανται του
αληθινου Θεου, δια τουτο αγα θος ων και κηδομενος των ανθρωπων ο Θεος,
ανακαλουμενος τους πλανηθεντας, φησιν· Ἐγω Θεος μονος· και, Ἐγω ειμι· και, Πλην
εμου ουκ εστι Θεος· και οσα τοιαυτα εστι ρητα· ινα τα μεν μη οντα διαβαληι,
επιστρεψηι δε παντας εις εαυτον. Και ωσπερ αν ει τις ημερας ουσης και ηλιου φαινον
τος ζωγραφοιη ξυλον απλως, ουδε καν φαντασιαν εχον φωτος, και λεγοι την εικονα
ταυτην αιτιαν ειναι 26.337 του φωτος· ο δε ηλιος τουτο βλεπων ει λεγοι· Ἐγω μονος
ειμι το φως της ημερας, και ουκ εστιν αλλο φως της ημερας πλην εμου· ου προς το
εαυτου απαυ γασμα βλεπων ταυτα λεγει, αλλα προς την πλανην δια την εικονα του
ξυλου και ανομοιοτητα της ματαιας φαντασιας· ουτως εστι και το, Ἐγω ειμι, και,
Ἐγω μονος Θεος, και, Ουκ εστιν αλλος πλην εμου· ινα των ψευδωνυμων αποστησηι
τους ανθρωπους, και μαθωσιν αυτον λοιπον τον αληθινον Θεον. Ἀμελει ταυτα
λεγων ο Θεος δια του Λογου εαυτου ελεγεν· ει μη αρα και τουτο προσθωσιν οι νυν
Ἰουδαιοι, οτι μη δια του Λογου ταυτα λελαληκεν· αλλ' ουτως ειρηται, καν
μαινωνται οι διαβολικοι. Ἐγενετο γαρ Λογος Κυριου προς τον προφητην, και ταυτα
ηκουετο. Ει δε αυτου ην ο Λογος, και δι' αυτου ταυτ' ελεγετο· και ουκ εστι τι ο λεγει
και ποιει ο Θεος, ο μη εν τωι Λογωι λεγει και ποιει· ουκ αρα δι' αυτον ειρηται, ω θεομα
χοι, αλλα δια τα αλλοτρια και μη οντα παρ' αυτου. Και γαρ και κατα την ειρημενην
εικονα, και ο ηλιος ει τας φωνας ελεγεν εκεινας, ουκ εκτος εχων το εαυτου
απαυγασμα, αλλ' εν τωι απαυγασματι δεικνυς εαυτου το φως ηλεγχε την πλανην, και
ειπεν αν τοιαυτα. Ουκουν ουκ εις αναιρεσιν του Υιου, ουδε δι' αυτον εστι τα τοιαυτα
ρητα, αλλ' εις αθετησιν του ψευδους. Ἐξ αρχης γουν ο Θεος ουκ ειπε τωι Ἀδαμ τας
τοιαυτας φωνας, καιτοι οντος του Λογου συν αυ τωι, δι' ου τα παντα εγενετο· ου γαρ
ην χρεια, μηπω γενομενων ειδωλων. Ὅτε δε αντηραν ανθρωποι κατα της αληθειας
και ωνομασαν εαυτοις ους ηθελον θεους, τοτε δη και τοιουτων χρεια γεγονε
ρηματων εις αναι ρεσιν των μη οντων θεων. Ἐγω δ' αν ειποιμι προσ θεις, οτι και
προς την των χριστομαχων αφροσυνην προειρηται τα τοιαυτα ρητα, ινα γνωσιν, οτι
ον αν εξωθεν της ουσιας του Πατρος επινοησωσι Θεον, ουτος ουκ εστιν αληθινος,
ουδε του μονου και πρω του εικων και υιος. Ἐαν τοινυν και μονος αληθινος Θεος ο
Πατηρ λεγηται, ουκ εις αθετησιν του λεγοντος, Ἐγω ειμι η αληθεια, ειρηται, αλλ' εις
αναιρεσιν παλιν των μη πεφυκοτων ειναι αληθινων, οιος εστιν ο Πα τηρ και ο
τουτου Λογος. Ουτω γαρ και αυτος ο Κυ ριος ευθυς συνηψε, Και ον απεστειλας
Ἰησουν 26.340 Χριστον. Ει δε κτισμα ην, ουκ αν συνηψε, και συνηριθμησεν εαυτον
τωι κτισαντι αυτον. Ποια γαρ κοινωνια τωι αληθινωι και τωι μη αληθινωι; Νυν δε, συν
 
 
 
 

91

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αψας εαυτον τωι Πατρι, εδειξεν, οτι της φυσεως του Πατρος εστι, και εδωκεν ημιν
γινωσκειν, οτι του αληθινου Πατρος αληθινον εστι γεννημα. Τουτο και Ἰωαννης
μαθων εδιδαξε γραφων εν τηι Ἐπιστοληι· Και εσμεν εν τωι αληθινωι, εν τωι Υιωι αυτου
Ἰη σου Χριστωι. Ουτος εστιν ο αληθινος Θεος, και ζωη αιωνιος. Και του μεν
προφητου περι της κτισεως λεγοντος, Ὁ τανυσας τον ουρανον μονος· του δε Θεου,
Ἐγω μονος τον ουρανον εξετεινα· παντι δηλον γεγονεν, οτι εν τωι μονωι και ο του
μονου σημαι νεται Λογος, εν ωι τα παντα εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν.
Ουκουν ει δια του Λογου γεγονε, φησι δε, Ἐγω μονος, νοειται δε συν τωι μονωι και ο
Υιος, δι' ου γεγονεν ο ουρανος· ουτως αρα και εαν λεγηται, Εις Θεος, και, Ἐγω μονος,
και, Ἐγω πρωτος, εν τωι ενι και μονωι και πρωτωι συνων νοειται ο Λογος, ωσπερ εν
τωι φωτι το απαυγασμα. Τουτο δε ουκ αν επι αλλου νοηθειη, ει μη επι μονου του
Λογου. Τα μεν γαρ αλλα παντα εκ του μη οντος υπεστη δια του Υιου, και πολλην εχει
τηι φυσει την διαστασιν· αυτος δε ο Υιος εκ του Πατρος εστι φυσει και αληθινον
γεννημα· διο και ο προφερειν εδο ξαν οι ανοητοι ρητον, το, Ἐγω πρωτος, εις απολο
γιαν της αιρεσεως αυτων, τουτο μαλλον ελεγχει αυ των την κακονοιαν. Φησιν ο
Θεος· Ἐγω πρωτος, και εγω μετα ταυτα. Ει μεν ουν ως συναριθμουμενος τοις μετ'
αυτον λεγεται τουτων πρωτος, ινα κακεινα δευτερα τουτου ηι, εσται καθ' υμας των
ποιημα των και αυτος μονωι τωι χρονωι προαγων· αλλα τουτο μονον πασαν ασεβειαν
υπερβαλλει. Ει δε εις αποδει ξιν του μη ειναι αυτον εκ τινος, μηδε προ αυτου τινα,
αλλ' αυτον ειναι των παντων αρχην και αιτιον, και εις αναιρεσιν των παρ' Ἕλλησι
μυθων ειρηκεν, Ἐγω πρωτος· δηλον, οτι και το λεγεσθαι τον Υιον πρωτοτοκον, ου
δια το συναριθμεισθαι αυτον τηι κτι σει, λεγεται πρωτοτοκος, αλλ' εις αποδειξιν της
των παντων δια του Υιου δημιουργιας και υιοποιησεως. Και γαρ ωσπερ ο Πατηρ
πρωτος εστιν, ουτω και αυτος πρωτος μεν εστιν, ως εικων του πρωτου, και εν αυτωι
οντος του πρωτου, γεννημα δε εκ του Πατρος· και εν αυτωι πασα η κτισις κτιζεται και
υιοποιειται. 26.341 Ἀλλα και προς ταυτα παλιν επιχειρουσι φιλονεικειν ταις ιδιαις
μυθοπλαστιαις, λεγοντες μη ουτως ειναι τον Υιον και τον Πατερα εν, μηδε ομοιον,
ως η Ἐκκλησια κηρυσσει, αλλ' ως αυτοι θελου σι. Φασι γαρ· Ἐπει α θελει ο Πατηρ,
ταυτα θελει και ο Υιος, και ουτε τοις νοημασιν ουτε τοις κριμα σιν αντικειται, αλλ'
εν πασιν εστι συμφωνος αυτωι, την ταυτοτητα των δογματων και τον ακολουθον και
συνηρτημενον τηι του Πατρος διδασκαλιαι απο διδους λογον· δια τουτο αυτος και ο
Πατηρ εν εισι. Ταυτα γαρ ου μονον ειπειν, αλλα και γραψαι τινες εξ αυτων
τετολμηκασι. Τουτου δε τι αν τις ατοπωτε ρον η αλογωτερον ειποι; Ει γαρ δια ταυτα
εν εισιν ο Υιος και ο Πατηρ, και ει ουτως ομοιος εστιν ο Λογος τωι Πατρι· ωρα και
τους αγγελους, και τα αλλα ημων τα υπερκειμενα, αρχας τε και εξουσιας, και
θρονους και κυριοτητας, και τα φαινομενα, ηλιον τε και σεληνην, και τους αστερας
ειναι και αυτους, ως τον Υιον, υιους· λεγεσθαι δε και περι τουτων, οτι αυτοι και ο
Πατηρ εν εισι· και εκαστος εικων και Λογος εστι του Θεου. α γαρ θελει ο Θεος, ταυτα
θελουσι και αυτοι· και ουτε τοις κριμασιν ουτε τοις δογμασι διαφωνουσιν, αλλ' εν
πασιν εισιν υπη κοοι τωι πεποιηκοτι. Ουκ αν γαρ εμειναν εν τηι ιδιαι δοξηι, ει μη, απερ
ηθελεν ο Πατηρ, ταυτα και αυτοι ηβουλοντο. Ὁ γουν μη μεινας, αλλα παραφρο
νησας ηκουσε· Πως εξεπεσεν εκ του ουρανου ο Ἑωσφορος, ο πρωι ανατελλων; πως
ουν, τουτων ουτως οντων, μονος ουτος Υιος μονογενης και Λο γος και Σοφια εστιν;
η πως, τοσουτων οντων ομοιων τωι Πατρι, μονος ουτος εικων εστι; Και γαρ και εν
ανθρωποις ευρεθησονται πολλοι ομοιοι τωι Πατρι, πλει στοι μεν μαρτυρες γενομενοι,
και προ αυτων οι αποστολοι και προφηται, και παλιν προ τουτων οι πατριαρχαι·
πολλοι τε και νυν εφυλαξαν την του Σωτηρος εντολην, γενομενοι οικτιρμονες, ως ο
 
 
 
 

92

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατηρ ο εν τοις ουρανοις, και τηρησαντες το, Γινεσθε ουν μιμηται του Θεου, ως
τεκνα αγαπητα· και περιπατειτε εν αγαπηι, καθως και ο Χριστος ηγαπη σεν ημας.
Μιμηται δε γεγονασι και του Παυλου πολ λοι, ως κακεινος του Χριστου· και ομως
ουδεις του των ουτε Λογος, ουτε Σοφια, ουτε μονογενης Υιος, 26.344 ουτε εικων
εστιν, ουτε τις τουτων απετολμησεν ειπειν· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, η, Ἐγω εν τωι
Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι. Ἀλλα περι μεν παντων ειρηται, Τις ομοιος σοι εν θεοις,
Κυριε; και, Τις ομοιωθησεται τωι Κυριωι εν υιοις Θεου; περι δε αυτου, οτι μονος εικων
αληθινη και φυσει του Πατρος εστιν. Ει γαρ και κατ' εικονα γεγοναμεν, και εικων
και δοξα Θεου εχρηματισαμεν, αλλ' ου δι' εαυτους πα λιν, αλλα δια την ενοικησασαν
εν ημιν εικονα και αληθη δοξαν του Θεου, ητις εστιν ο Λογος αυτου, ο δι' ημας
υστερον γενομενος σαρξ, ταυτην της κλησεως εχομεν την χαριν. Ἀπρεπους δη ουν
και αλογου και της τοιαυτης φρονησεως εκεινων φαινομενης, αναγκη την ομοιωσιν
και την ενοτητα επ' αυτην την ουσιαν του Υιου φερειν· ει γαρ μη ουτω τις λαβοι
ουτε πλεον τι των γενητων εχων φανησεται, ωσπερ ειρηται, ουτε του Πατρος ομοιος
εσται, αλλα των του Πατρος ομοιος εσται δογματων· και του Πατρος διαφερει οτι ο
μεν Πατηρ πατηρ εστι, τα δε δογματα και η διδασκαλια του Πατρος εστιν. Ει τοινυν
κατα τα δογ ματα και την διδασκαλιαν ομοιος εστιν ο Υιος τωι Πατρι, ο μεν Πατηρ
κατ' αυτους ονοματι μονον Πατηρ εσται· ο δε Υιος ουκ απαραλλακτος εικων, μαλλον
ουδε ολως ιδιοτητα η ομοιωσιν τινα του Πα τρος εχων φανησεται. Ποια γαρ
ομοιωσις και ιδιοτης τωι παρεξηλλαγμενωι παρα τον Πατερα; Και γαρ και ο Παυλος
ομοια τωι Σωτηρι διδασκων, ουκ ην κατ' ουσιαν ομοιος αυτωι. Ἐκεινοι μεν ουν,
τοιαυτα φρονουντες, ψευδονται· ο δε γε Υιος και ο Πατηρ ουτως εισιν εν, καθαπερ
ειρηται· και ουτως εστιν ο Υιος ομοιος και εξ αυτου του Πατρος, ως εστιν ιδειν και
νοειν υιον προς πατερα, και ως εστιν ιδειν το απαυγασμα προς τον ηλιον. ∆ια γαρ το
ουτως ειναι τον Υιον, εργαζομενου του Υιου, ο Πατηρ εστιν ο εργαζομενος, και
ερχομενου του Υιου προς τους αγιους, ο Πατηρ εστιν ο ερχομενος εν τωι Υιωι, ως
αυτος επηγγειλατο λεγων· Ἐλευσομεθα εγω και ο Πατηρ, και μονην παρ' αυτωι
ποιησομεν. Ἐν γαρ τηι εικονι θεωρειται ο Πατηρ, και εν τωι απαυγασματι εστι το φως.
∆ια τουτο, καθαπερ μικρωι προσθεν ειπομεν, και διδοντος του Πατρος χαριν 26.345
και ειρηνην, αυτην και ο Υιος διδωσιν, ως ο Παυλος επισημαινεται δια πασης
επιστολης γραφων· Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Κυ ριου Ἰησου
Χριστου. Μια γαρ και η αυτη χαρις εστι παρα Πατρος εν Υιωι, ως εστιν εν το φως του
ηλιου και του απαυγασματος, και το φωτιζειν του ηλιου δια του απαυγασματος
γινεται. Ουτω γουν παλιν επευχομενος Θεσσαλονικευσι και λεγων· Αυ τος δε ο Θεος
και Πατηρ ημων, και ο Κυριος Ἰησους Χριστος κατευθυναι την οδον ημων προς
υμας, την ενοτητα του Πατρος και του Υιου εφυλαξεν· ου γαρ ειπε, κατευθυνοιεν, ως
παρα δυο διδομενης, παρα τουτου και τουτου, διπλης χαριτος, αλλα, κατευθυναι, ινα
δειξηι, οτι ο Πατηρ δι' Υιου διδωσι ταυτην· εξ ων καν ερυθριαιν οι ασεβεις δυνα μενοι,
ου βουλονται. Ει γαρ μη ην ενοτης και ιδιον της του Πατρος ουσιας γεννημα ο
Λογος, ως το απαυγασμα του φω τος, αλλα διειστηκει τηι φυσει ο Υιος του Πατρος·
ηρκει τον Πατερα δουναι μονον, ουδενος των γενητων επικοινωνουντος προς τον
πεποιηκοτα εν τοις διδο μενοις· νυν δε η τοιαυτη δοσις δεικνυσι την ενο τητα του
Πατρος και του Υιου. Ουκ αν γουν ευξαιτο τις λαβειν παρα του Θεου και των
αγγελων, η παρα τινος των αλλων κτισματων, ουδ' αν ειποι τις, ∆υη σοι ο Θεος και
ο αγγελος, αλλα παρα Πα τρος και του Υιου δια την ενοτητα και την ενοειδη δοσιν.
∆ια γαρ του Υιου διδοται τα διδομενα· ουδεν δε εστιν, ο μη δι' Υιου ενεργει ο Πατηρ·
ουτω γαρ και ο λαβων ασφαλη την χαριν εχει. Ει δε ο πατρι αρχης Ἰακωβ, ευλογων
 
 
 
 

93

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τους εγγονους Ἐφραιμ και Μανασση ελεγεν· Ὁ Θεος ο τρεφων με εκ νεοτητος μου
εως της ημερας ταυτης· ο αγγελος ο ρυο μενος με εκ παντων των κακων, ευλογησαι
τα παιδια ταυτα· ου των κτισθεντων και την φυσιν αγγελων οντων ενα συνηπτε τωι
κτισαντι αυτους Θεωι· ουδε αφεις τον τρεφοντα αυτον Θεον, παρ' αγ γελου την
ευλογιαν ᾔτει τοις εγγονοις, αλλ' ειρηκως, Ὁ ρυομενος με εκ παντων των κακων,
εδειξε μη των κτισθεντων τινα αγγελων, αλλα τον Λογον ειναι του Θεου, ον τωι
Πατρι συναπτων ηυχετο, δι' ου και ους εαν θεληι, ρυεται ο Θεος. Τουτον γαρ και
μεγαλης βουλης Ἄγγελον του Πατρος ειδως καλουμενον, ουκ 26.348 αλλον η αυτον
ειναι τον ευλογουντα, και ρυομε νον εκ των κακων ελεγεν. Ου γαρ αυτος μεν παρα
Θεου ηξιου ευλογεισθαι, τους δε εκγονους ηθελε παρ' αγγελου· αλλ' ον αυτος
παρεκαλει λεγων, Ου μη σε αποστειλω, εαν μη με ευλογησηις (Θεος δε ην ουτος, ως
αυτος φησιν· Ειδον Θεον προσωπον προς προσωπον), τουτον ευλογησαι και τους
υιους του Ἰωσηφ ηυχετο. Ἀγγελου μεν ουν ιδιον το διακονειν τηι του Θεου
προσταξει· πολλακις δε και προπο ρευεται εκβαλλειν τον Ἀμοῤραιον, και πεμπεται
φυλαξαι τον λαον εν τηι οδωι· αλλα και ταυτα ουκ εστιν αυτου, του δε προσταξαντος
και αποστειλαντος αυτον Θεου, ου και το ρυεσθαι εστιν, ους αν αυτος θελησηι
ρυεσθαι· δια τουτο ουκ αλλος η αυτος Κυριος ο Θεος ο οφθεις ειπεν αυτωι· Και ιδου
εγω μετα σου, διαφυλασσων σε εν τηι οδωι πασηι, ου αν πορευθηις· και ουκ αλλος,
αλλα παλιν ο Θεος ο οφθεις επεσχε του Λαβαν την επιβουλην, κελευσας αυτωι μη
λαλησαι πονηρα τωι Ἰακωβ· και αυτος δε ουκ αλλον η τον Θεον παρεκαλει λεγων·
Ἐξελου με εκ χειρος του αδελφου μου Ἠσαυ, οτι φοβουμαι αυτον· και γαρ και ταις
γυναιξιν ομιλων ελεγεν, οτι Ουκ εδωκεν ο Θεος τωι Λαβαν κα κοποιησαι με. ∆ια
τουτο και ο ∆αβιδ ουκ αλλον η αυτον τον Θεον παρεκαλει περι του ρυσθηναι· Προς
σε, Κυ ριε, εν τωι θλιβεσθαι με, εκεκραξα, και επηκου σας μου· Κυριε, ρυσαι την
ψυχην μου απο χει λεων αδικων, και απο γλωσσης δολιας· τουτωι και την χαριν
ανατιθεις ελαλησε και τους λογους της ωιδης εν τωι επτακαιδεκατωι ψαλμωι, εν ηι
ημεραι εῤρυσατο αυτον ο Κυριος εκ χειρος παντων των εχθρων αυτου, και εκ χειρος
Σαουλ, και ειπεν· Ἀγαπησω σε, Κυριε, η ισχυς μου, Κυριος στερε ωμα μου και
καταφυγη μου, και ρυστης μου. Ὁ δε Παυλος, πολλους διωγμους υπομεινας, ουκ
αλλωι η τωι Θεωι ηυχαριστει λεγων· Ἐκ παντων με εῤρυσατο ο Κυριος, και ρυσεται, εις
ον ηλπικα μεν· και ουκ αλλος δε η ο Θεος ηυλογησε τον Ἀβρααμ και τον Ἰσαακ· και ο
Ἰσαακ δε επευχομενος τωι Ἰακωβ, ελεγεν· Ὁ Θεος μου ευλογησαι σε, 26.349 και
αυξησαι σε και πληθυνει σε, και εσηι εις συναγωγας εθνων, και δυη σοι την ευλογιαν
Ἀβρααμ του πατρος μου. Ει δε ουκ αλλου τινος εστι το ευλογειν και το ρυεσθαι, η
του Θεου, και ουκ αλλος τις ην ο ρυομενος τον Ἰακωβ η αυτος ο Κυριος, τον δε
ρυομενον αυτον ο πατριαρχης επεκα λειτο επι τους εκγονους· δηλον εστιν, ως ουκ
αλλον εν τηι ευχηι συνηπτε τωι Θεωι η τον τουτου Λο γον, ον δια τουτο και αγγελον
εκαλεσεν, οτι μονος ουτος εστιν ο αποκαλυπτων τον Πατερα. Ὅπερ και ο Ἀποστολος
εποιει λεγων· Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χρι
στου· ουτω γαρ και ασφαλης ην η ευλογια δια το αδιαιρετον του Υιου προς τον
Πατερα, και οτι μια και η αυτη εστιν η διδομενη χαρις. Καν γαρ ο Πα τηρ δυη, δια
του Υιου εστι το διδομενον· καν ο Υιος λεγηται χαριζεσθαι, ο Πατηρ εστιν ο δια του
Υιου και εν τωι Υιωι παρεχων· Ευχαριστω γαρ, φη σιν ο Ἀποστολος γραφων
Κορινθιοις, τωι Θεωι μου παντοτε περι υμων επι τηι χαριτι του Θεου τηι δοθεισηι υμιν
εν Χριστωι Ἰησου. Τουτο δε και επι φωτος και απαυγασματος αν τις ιδοι· και γαρ οπερ
φωτιζει το φως, τουτο το απαυγασμα καταυγαζει· οπερ δε καταυγαζει το απαυγασμα,
εκ του φωτος εστιν ο φωτισμος. Ουτω και βλεπομενου του Υιου, βλεπεται ο Πατηρ·
 
 
 
 

94

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του γαρ Πατρος εστι το απαυγασμα· και ουτως ο Πατηρ και ο Υιος εν εισι. Τουτο δε
επι των γενητων και κτισματων ουκ αν τις ειποι. Ουτε γαρ, εργαζομενου του Πατρος,
εργαζεται τις αυτα των αγγελων, η αλλος τις των κτισματων· ουδεν γαρ τουτων
ποιητικον αιτιον εστιν, αλλα των γινομενων εισιν· αλλως τε και κεχωρισμε νοι, και
διεστηκοτες του μονου, και αλλο την φυ σιν οντες, και εργα τυγχανοντες, ουτε απερ
εργα ζεται ο Θεος, δυνανται εργαζεσθαι, ουτε, καθα προ ειπον, χαριζομενου του
Θεου, συγχαριζεσθαι· ουτε βλεπομενου αγγελου, ειποι αν τις εωρακεναι τον Πατερα.
Ἄγγελοι μεν γαρ, ως γεγραπται, λειτουργικα πνευματα εισιν εις διακονιαν
αποστελλομενοι, και τας παρ' αυτου δια του Λογου δωρεας διδομενας
απαγγελλοντες εισι τοις λαμβανουσι. Και αυτος δε ο αγγελος, ορωμενος, ομολογει
απεσταλθαι παρα του ∆εσποτου, ως επι Ζαχαριου ο Γαβριηλ, και επι της Θεοτοκου
Μαριας ο αυτος ωμολογησε. Και ο βλε πων δε αγγελων οπτασιαν οιδεν, οτι τον
αγγελον ειδε, και ου τον Θεον. Ειδε γαρ Ζαχαριας αγγελον· ειδε και 26.352 Ἡσαΐας
τον Κυριον· ειδε Μανωε ο πατηρ του Σαμ ψωμ αγγελον· εθεωρησε δε και Μωυσης
τον Θεον· ειδε Γεδεων αγγελον· ωφθη δε και τωι Ἀβρααμ ο Θεος· και ουτε ο τον Θεον
ορων, αγγελον εβλε πεν, ουτε ο τον αγγελον ορων ενομιζε τον Θεον οραιν· πολυ γαρ,
μαλλον δε το ολον διεστηκε τηι φυσει τα γενητα προς τον κτισαντα Θεον. Ει δε και
ποτε οφθεντος αγγελου, ο ορων φωνης ηκουε Θεου, ως επι της βατου γεγονεν·
Ὤφθη γαρ αγγελος Κυριου εν φλογι πυρος εκ της βατου· και εκαλεσε Κυριος
Μωυσην εκ της βατου λεγων· Ἐγω ειμι ο Θεος του πατρος σου, ο Θεος Ἀβρααμ, και ο
Θεος Ἰσαακ, και ο Θεος Ἰακωβ. Ἀλλ' ουκ ην ο αγγελος,ο Θεος Ἀβρααμ, εν δε αγγελωι
λαλων ην ο Θεος. Και ο μεν φαινομενος ην αγγελος· ο δε Θεος εν αυτωι ελαλει. Ὡς
γαρ εν στυλωι νεφελης ελαλει τωι Μωυσηι εν τηι σκηνηι, ουτω και εν αγγελοις
φαινεται λαλων ο Θεος· ουτω και τωι του Ναυη δι' αγγελου ελαλει. α δε λαλει ο
Θεος, προδηλον, οτι δια του Λογου λαλει, και ου δι' αλλου. Ὁ δε Λογος ου
κεχωρισμενος του Πατρος, ουδε ανομοιος και ξενος της ουσιας του Πατρος
τυγχανων, α εργαζεται, ταυτα του Πατρος εστιν εργα, και μιαν ποιει την δημιουρ
γιαν· και α διδωσιν ο Υιος, ταυτα του Πατρος εστιν η δοσις. Και ο εωρακως τον Υιον,
οιδεν, οτι, τουτον εωρακως, ουκ αγγελον, ουδε μειζονα τινα των αγγελων, ουδε
ολως τινα των κτισματων, αλλ' αυτον εωρακε τον Πατερα· και ο του Λογου ακουων,
οιδεν, οτι του Πατρος ακουει· ωσπερ και ο τωι απαυ γασματι καταυγαζομενος οιδεν,
οτι και υπο ηλιου φωτιζεται. Ουτω γαρ ημας βουλομενη νοειν η θεια Γραφη, τοιαυτα
τα παραδειγματα δεδωκεν, ως και εν τοις προτεροις ειρηκαμεν, εξ ων και τους
προδοτας Ἰουδαιους δυσωπειν δυναμεθα, και την Ἑλληνων διαλυειν κατηγοριαν,
φασκοντων και νομιζοντων δια την Τριαδα λεγειν και ημας πολλους θεους. Ουδε
γαρ, ωσπερ και το παραδειγμα δεικνυσι, τρεις αρχας η τρεις πατερας εισαγομεν, ως οι
περι Μαρκιωνα και Μανιχαιον· επει μηδε τριων ηλιων υπεθεμεθα την εικονα, αλλα
ηλιον και απαυγασμα, και εν το 26.353 εξ ηλιου εν τωι απαυγασματι φως· ουτω μιαν
αρχην οιδαμεν· τον τε δημιουργον Λογον φασκομεν ουχ ετερον τινα τροπον εχειν
θεοτητος η την του μονου Θεου, δια το εξ αυτου πεφυκεναι. Μαλλον μεν ουν οι
Ἀρειομανιται δικαιως αν σχοιεν το εγκλημα της πολυθεοτητος η και αθεοτητος, οτι
εξωθεν τον Υιον κτισμα, και παλιν το Πνευμα εκ του μη οντος βαττολογουσιν. Ἢ
γαρ ουκ ειναι Θεον τον Λογον φησουσιν· η λεγοντες Θεον μεν δια το γεγραμμενον,
μη ιδιον δε της ουσιας του Πατρος, πολλους αν εισα γοιεν δια το ετεροειδες αυτων·
ει μη αρα κατα με τοχην, ωσπερ και τα παντα, Θεον λεγεσθαι και αυ τον λεγειν
τολμησουσιν. Ἀλλα και τουτο νομι ζοντες ομοιως ασεβουσιν, ενα των παντων
λεγοντες ειναι τον Λογον. Ἡμων δε τουτο μηδε εις τον νουν ποτε εισελθοι! Ἓν γαρ
 
 
 
 

95

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειδος θεοτητος, οπερ εστι και εν τωι Λογωι· και εις Θεος ο Πατηρ, εφ' εαυτωι ων κατα
το επι παντων ειναι· και εν τωι Υιωι δε φαινομενος κατα το δια παντων διηκειν, και
εν τωι Πνευματι δε κατα το εν απασι δια του Λογου εν αυτωι ενεργειν. Ουτω γαρ και
ενα δια της Τριαδος ομολογουμεν ειναι τον Θεον, και πολυ μαλλον ευσεβεστερον
λεγομεν της πολυειδους και πολυ μερους των αιρετικων θεοτητος, οτι την μιαν εν
τριαδι θεοτητα φρονουμεν. Ει γαρ μη ουτως εχει, αλλ' εξ ουκ οντων εστι κτισμα και
ποιημα ο Λογος· η ουκ εστι Θεος αληθι νος, δια το ειναι αυτον ενα των κτισματων· η
ει Θεον αυτον ονομαζουσιν εντρεπομενοι παρα των Γραφων, αναγκη λεγειν αυτους
δυο θεους, ενα μεν κτιστην, τον δε ετερον κτιστον· και δυο κυριοις λατρευειν, ενι
μεν αγενητωι, τωι δε ετερωι γενητωι και κτισματι· δυο τε πιστεις εχειν, μιαν μεν εις
τον αληθινον Θεον, ετεραν δε εις τον ποιηθεντα και πλασθεντα παρ' αυ των και
λεχθεντα Θεον. Ἀναγκη δε αυτους, ουτω τυφλωθεντας, οτε μεν προσκυνουσι τωι
αγενη τωι, κατανωτιζεσθαι τον γενητον, οτε δε προσερ χονται τωι κτισματι,
αποστρεφεσθαι τον κτιστην. Ου γαρ εστιν ιδειν τουτον εν εκεινωι, δια το ξενας και
διαφορους αυτων ειναι τας τε φυσεις και τας ενεργειας. Ουτω δε φρονουντες,
παντως και πλειονας 26.356 συναψουσι θεους· τουτο γαρ των εκπεσοντων απο του
ενος Θεου το επιχειρημα. ∆ια τι ουν οι Ἀρειανοι, τοιαυτα λογιζομενοι και νοουντες,
ου συναριθμουσιν εαυτους μετα των Ἑλληνων; και γαρ κακεινοι, ωσπερ και ουτοι,
τηι κτισει λατρευουσι παρα τον κτισαντα τα παντα Θεον. Ἀλλα το μεν ονομα το
Ἑλληνικον φευγουσι δια την των ανοητων απατην, την δε ομοιαν εκεινοις διανοιαν
υποκρινονται. Και γαρ και το σοφον αυτων, ωσπερ ειωθασι λεγειν, Ου λεγομεν δυω
αγενητα, φαινονται προς απατην των ακεραιων λεγοντες· φασκοντες γαρ, Ου
λεγομεν δυο αγενητα, λεγουσι δυο θεους, και τουτους διαφο ρους εχοντας τας
φυσεις, τον μεν γενητην, τον δε αγενητον. Ει δε οι μεν Ἕλληνες ενι αγενητωι και
πολλοις γενητοις λατρευουσιν, ουτοι δε ενι αγενητωι και ενι γενητωι· ουδ' ουτω
διαφερουσιν Ἑλ ληνων. Ὅ τε γαρ παρ' αυτων λεγομενος γενητος εις εκ πολλων
εστι· και οι πολλοι δε παλιν των Ἑλληνων την αυτην τωι ενι τουτωι φυσιν εχουσι·
και ου τος γαρ κακεινοι κτισματα εισιν. Ἄθλιοι, και πλειον οσον εβλαβησαν κατα
Χριστου φρονησαντες. Ἐξεπεσαν γαρ της αληθειας, και την μεν Ἰουδαιων προδοσιαν
υπερεβησαν αρνουμενοι τον Χριστον, τοις δε Ἕλλησι συγκυλιονται, κτισματι και
διαφοροις θεοις λατρευοντες οι θεοστυγεις. Εις γαρ Θεος εστι, και ου πολλοι, και εις
ο τουτου Λογος, και ου πολ λοι· Θεος γαρ εστιν ο Λογος, και μονος αυτος εχει το
πατρικον ειδος· ωσπερ ων αυτος ο Σωτηρ, εδυσω πει τους Ἰουδαιους λεγων· Ὁ
πεμψας με Πατηρ, εκεινος μεμαρτυρηκε περι εμου· ουτε φωνην αυ του πωποτε
ακηκοατε, ουτε ειδος αυτου εω ρακατε· και τον Λογον αυτου ουκ εχετε εν υμιν
μενοντα· οτι ον απεστειλεν εκεινος, τουτωι υμεις ου πιστευετε. Τον δε Λογον συνηψε
τωι ειδει καλως, ινα δειξηι, οτι ο του Θεου Λογος, αυτος και εικων και χαρακτηρ και
ειδος εστι του Πατρος εαυτου· και οτι οι τον λαλουντα μη δεξαμενοι Ἰουδαιοι ουκ
εδε ξαντο τον Λογον, οσπερ εστι το ειδος του Θεου. Τουτο και ο πατριαρχης Ἰακωβ
εωρακως ηυλογηθη, και αντι Ἰακωβ Ἰσραηλ εκληθη παρ' αυτου, ως η 26.357 θεια
Γραφη μαρτυρει λεγουσα· Ἀνετειλε δε ο ηλιος αυτωι, ηνικα παρηλθε το ειδος του
Θεου. Τουτο δε ην ο λεγων· Ὁ εμε εωρακως εωρακε τον Πατερα· και, Ἐγω εν τωι
Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι εστι· καγω και ο Πατηρ εν εσμεν· ουτω γαρ εις εστιν ο
Θεος, και μια η εις τον Πατερα και Υιον πιστις. Και γαρ του Λογου οντος Θεου, παλιν
Κυ ριος ο Θεος ημων Κυριος εις εστι. Του γαρ ενος ιδιος και αδιαιρετος εστιν ο Υιος
κατα την ιδιοτητα και οικειοτητα της ουσιας. Ἀλλ' ουδ' ουτως εντραπεντες οι
Ἀρειανοι φα σιν· «Ουχ ως υμεις λεγετε, αλλ' ως ημεις θελομεν· ανατρεποντων γαρ
 
 
 
 

96

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υμων τας προτερας υμων επινοιας, εφευρομεν καινοτεραν και λεγομεν· Ουτως εστιν
ο Υιος και ο Πατηρ εν, και ουτως εστιν ο Πατηρ εν τωι Υιωι, και ο Υιος εν τωι Πατρι,
ως αν και ημεις εν αυτωι γενοιμεθα· τουτο γαρ εν τωι κατα Ἰωαννην Ευαγγελιωι
γεγραπται, οπερ περι ημων ο Χριστος ηξιου λεγων· Πατερ αγιε, τηρησον αυτους εν
τωι ονοματι σου, ωι δεδωκας μοι, ινα ωσιν εν, καθως και ημεις· και παλιν μετ' ολιγα·
Ου περι τουτων δε ερωτω μονον, αλλα και περι των πιστευοντων δια του λογου
αυτων εις εμε· ινα παντες εν ωσι, καθως συ, Πατερ, εν εμοι, καγω εν σοι, ινα και
αυτοι εν ημιν εν ωσιν· ινα ο κοσμος πιστευσηι, οτι συ με απε στειλας· καγω την
δοξαν, ην δεδωκας μοι, δεδωκα αυτοις, ινα ωσιν εν, καθως και ημεις εν εσμεν, εγω
εν αυτοις, και συ εν εμοι· ινα ωσι τετελειωμενοι εις εν, και ινα γινωσκηι ο κο σμος,
οτι συ με απεστειλας.» Ειτα ωσπερ ευροντες προφασιν, επιλεγουσιν οι δολιοι ταυτα·
«Ει ωσπερ ημεις εν τωι Πατρι γινομεθα εν, ουτω και αυτος και ο Πατηρ εν εστι, και
ουτως εν τωι Πα τρι εστι και αυτος· πως υμεις εκ του λεγειν αυτον, Ἐγω και ο Πατηρ
εν εσμεν, και, Ἐγω εν 26.360 τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι, ιδιον και ομοιον της του
Πατρος ουσιας αυτον φασκετε; Ἀναγκη γαρ η και ημας ιδιους ειναι της ουσιας του
Πατρος, η κακεινον αλλοτριον ειναι, ωσπερ και ημεις εσμεν αλλοτριοι.» Ταυτα μεν
εκεινοι ληρουντες φλυαρου σιν· εγω δε ουδεν ετερον εν τηι τοιαυτηι αυτων κα
κονοιαι βλεπω η αλογιστον τολμαν και διαβολικην απονοιαν, λεγοντων και αυτων
κατ' εκεινον, Εις τον ουρανον αναβησομεθα, εσομεθα ομοιοι τωι Ὑψιστωι· τα γαρ
κατα χαριν διδομενα τοις ανθρωποις, ταυτα θελουσιν ισα της του διδοντος ειναι
θεοτητος. Ἀκου οντες γουν υιους χρηματιζοντας τους ανθρω πους, ενομισαν και
εαυτους ισους ειναι του αληθινου και φυσει Υιου· και νυν παλιν ακουοντες του
Σωτη ρος, Ἵνα ωσιν εν, καθως και ημεις, πλανωσιν εαυ τους, και θρασυνομενοι
νομιζουσιν ουτως εσεσθαι εαυτους, ως εστιν ο Υιος εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν τωι
Υιωι· ουχ ορωντες το εκ της τοιαυτης οιησεως γενομενον του πατρος αυτων του
διαβολου πτωμα. Ει μεν ουν, ως πολλακις ειπομεν, ο αυτος εστιν ημιν ο του Θεου
Λογος, και ουδεν ημων διαφε ρει η χρονωι· εστω ημιν ομοιος, και την αυτην εχετω
χωραν παρα τωι Πατρι, ην και ημεις εχομεν· και μητε μονογενης, μητε μονος Λογος,
η Σοφια του Πατρος λεγεσθω· αλλα κοινον εστω κατα παν των ημων των ομοιων το
αυτο ονομα. ∆ικαιον γαρ, ων εστι φυσις μια, τουτων ειναι και το ονομα κοι νον, καν
τοις χρονοις αλληλων διαφερωσιν. Ἄνθρω πος γαρ ο Ἀδαμ, ανθρωπος δε και ο
Παυλος, ανθρωπος δε και ο νυν γενομενος· και ουχ ο χρονος αλλοιοι την φυσιν του
γενους. Ει τοινυν και ο Λογος χρονωι μονον ημων διαφερει, εδει και ημας ως εκει
νον ειναι. Ἀλλ' ουτε ημεις Λογος η Σοφια, ουτε εκεινος κτισμα η ποιημα τυγχανει
ων· επει δια τι οι παντες εκ του ενος γεγοναμεν, και μονος εστιν αυτος Λογος; Ἀλλα
γαρ, ει και εκεινους λεγειν τοιαυτα πρεπει, αλλ' ημιν ενθυμεισθαι τας εκεινων
βλασφημιας. Και ει δε ουδε περιεργαζεσθαι τι των ρητων εχρην προς την ουτω
φανεραν και ευσεβη διανοιαν, και την εν ημιν ορθην πιστιν· ομως ινα και εντευθεν
δειχθωσιν ασεβεις, φερε συντομως, ως παρα των Πατερων μεμαθηκαμεν, εκ του
ρητου την ετεροδοξιαν εκεινων ελεγξωμεν. Ἔθος τηι θειαι 26.361 Γραφηι τα κατα
φυσιν οντα πραγματα, ταυτα τοις ανθρωποις εις εικονας και παραδειγματα
λαμβανειν· τουτο δε ποιει, ιν' εκ των κατα φυσιν εκεινων τα εκ προαιρεσεως
φαινηται των ανθρωπων κινηματα· και ουτως η φαυλος η δικαιος ο τουτων
δεικνυται τροπος. Ἐπι μεν ουν των φαυλων, ως εαν παραγγελληι· Μη γινεσθε ως
ιππος και ημιονος, οις ουκ εστι συνεσις· η και οταν, μεμφομενος τους ουτω γενο
μενους, λεγηι· Ἄνθρωπος εν τιμηι ων ου συνηκε· παρασυνεβληθη τοις κτηνεσι τοις
ανοητοις, και ωμοιωθη αυτοις· και παλιν· Ἵπποι θηλυμανεις εγενηθησαν. Και ο
 
 
 
 

97

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σωτηρ δε, τον μεν Ἡρωδην δεικνυς οποιος εστιν, ελεγεν· Ειπατε τηι αλωπεκι ταυτηι·
τοις δε μαθηταις παρηγγελλεν· Ἰδου απο στελλω υμας ως προβατα εν μεσωι λυκων·
γινε σθε ουν φρονιμοι ως οι οφεις, και ακεραιοι ως αι περιστεραι. Ἔλεγε δε τουτο,
ουχ ινα τηι φυσει γε νωμεθα κτηνη, η γενωμεθα οφεις και περιστεραι· ου γαρ ουτως
ημας αυτος πεποιηκε· διο ουδε τουτο οιδεν η φυσις· αλλ' ιν' ημεις των μεν τας
αλογους ορμας φευγωμεν, του δε το φρονιμον ινα γινωσκον τες, μη απατωμεθα παρ'
αυτου, και της περι στερας το πραον αναλαβωμεν. Ἐπι δε των θειων παλιν εικονας
τοις ανθρω ποις λαμβανων, φησιν ο Σωτηρ· Γινεσθε οικτιρ μονες, ως ο Πατηρ υμων
ο εν τοις ουρανοις οικτιρ μων εστι· και, Ἔσεσθε υμεις τελειοι, ως ο Πατηρ υμων ο
ουρανιος τελειος εστιν. Ἔλεγε δε και τουτο, ουχ ινα γινωμεθα παλιν ως ο Πατηρ·
γενε σθαι γαρ ημας ως ο Πατηρ αδυνατον, κτισμα οντας, και εκ του μη οντος εις το
ειναι γενομενους· αλλ' ωσπερ ουχ ινα μη γενωμεθα κτηνη, παρηγγειλε, Μη γινεσθε
ως ιππος, ινα δε μη το αλογον εκεινων μιμησωμεθα· ουτως ουχ ινα γενωμεθα ως ο
Θεος, ελεγε, Γινεσθε οικτιρμονες ως ο Πατηρ, αλλ' ινα προς τας ευεργεσιας εκεινου
βλεποντες, α ποιουμεν καλα, μη δι' ανθρωπους, αλλα δι' αυτον ποιωμεν, ωστε παρ'
αυτου, και μη παρ' ανθρωπων τον μισθον εχειν. Ὡς γαρ ενος οντος Υιου φυσει, και
αληθινου, και μονογενους, γινομεθα και ημεις υιοι, ουχ ως εκει νος φυσει και
αληθειαι, αλλα κατα χαριν του καλε σαντος· και ανθρωποι τυγχανοντες απο γης, θεοι
χρη 26.364 ματιζομεν, ουχ ως ο αληθινος Θεος, η ο τουτου Λογος, αλλ' ως ηθελησεν
ο τουτο χαρισαμενος Θεος· ουτω και ως ο Θεος οικτιρμονες γινομεθα, ουκ
εξισουμενοι τωι Θεωι, ουδε φυσει και αληθινοι ευεργε ται γινομενοι· ου γαρ ημων
ευρεμα το ευεργετειν, αλλα του Θεου· ινα δε τα παρ' αυτου του Θεου κατα χαριν εις
ημας γενομενα, ταυτα και ημεις μεταδι δωμεν εις ετερους, μη διακρινομενοι, απλως
δε εις παντας εκτεινοντες την ευποιιαν· κατα τουτο γαρ μονον δυναμεθα πως αυτου
μιμηται γενεσθαι, και ουκ αλλως, οτι τα παρ' αυτου διακονουμεν αλλη λοις. Ὥσπερ
δε ταυτα καλως και ορθως διανοουμεθα, ουτω και το κατα Ἰωαννην αναγνωσμα την
αυτην εχει διανοιαν. Ου γαρ ως εστιν ο Υιος εν τωι Πατρι, ουτως ινα και ημεις
γενωμεθα φησι· ποθεν, οπου γε ο μεν Λογος και σοφια του Θεου εστιν, ημεις δε εκ
γης επλασθημεν, και ο μεν φυσει και τηι ουσιαι Λογος και Θεος αληθινος εστιν· ουτω
γαρ και ο Ἰωαννης φησιν· Οιδαμεν, οτι ο Υιος του Θεου ηκει, και εδωκεν ημιν
διανοιαν, ινα γινωσκωμεν τον αληθινον Θεον· και εσμεν εν τωι αληθινωι, εν τωι Υιωι
αυτου, Ἰησου Χριστωι· ουτος εστιν ο αλη θινος Θεος, και η ζωη η αιωνιος· ημεις δε
θεσει και χαριτι υιοποιουμεθα δι' αυτου, μετεχοντες του Πνευματος αυτου; Ὅσοι
γαρ, φησιν, ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα Θεου γενεσθαι, τοις
πιστευουσιν εις το ονομα αυτου. ∆ιο και αυ τος μεν εστιν η αληθεια, λεγων· Ἐγω ειμι
η αλη θεια· οτε και τωι Πατρι αυτου προσομιλων ελε γεν· Ἁγιασον αυτους εν τηι
αληθειαι σου· ο Λογος ο σος αληθεια εστιν· ημεις δε κατα μιμησιν γινομεθα εναρετοι
και υιοι. Ουκουν ουχ ινα ως αυτος γινωμεθα, ελε γεν, Ἵνα ωσιν εν, καθως και ημεις,
αλλ' ινα ωσπερ εκεινος Λογος ων εστιν εν τωι ιδιωι Πατρι, ουτως ινα και ημεις, τυπον
τινα λαβοντες, και εις εκεινον βλε ποντες, γενωμεθα εν προς αλληλους τηι
ομοψυχιαι, και τηι του πνευματος ενοτητι, μη διαφωνωμεν τε, ως οι Κορινθιοι, το
αυτο δε φρονωμεν, ως οι εν ταις Πραξεσι πεντακισχιλιοι, οιτινες ως εις ετυγχανον
οντες. Ὡς γαρ υιοι, ουχ ως ο Υιος· και θεοι, ουχ ως αυτος· και οικτιρμονες ως ο
Πατηρ, ουχ ως ο Πατηρ. Ἀλλ' ωσπερ ειρηται, ουτω γινομενοι εν, καθ 26.365 ως ο
Πατηρ και ο Υιος, ουχ ουτως εσομεθα, ως εστι φυσει ο Πατηρ εν τωι Υιωι, και ο Υιος
εν τωι Πατρι, αλλ' ως εχομεν φυσεως, και δυνατον ημιν εστιν εκει θεν τυπωθηναι
και μαθειν, πως οφειλομεν εν γενε σθαι, ωσπερ και το οικτειρειν εμαθομεν. Τα γαρ
 
 
 
 

98

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ομοια προς τα ομοια πεφυκε την ενωσιν εχειν· επειδη και πασα σαρξ κατα γενος
συναγεται. Ἡμων μεν ουν ανομοιος εστιν ο Λογος, του δε Πατρος ομοιος· δια τουτο
εκεινος μεν εστι φυσει και αληθειαι εν μετα του εαυτου Πατρος· ημεις δε αλληλων
οντες ομογενεις (εκ γαρ ενος οι παντες γεγοναμεν, και μια παντων ανθρωπων η
φυσις, εν προς αλλη λους τηι διαθεσει γινομεθα, εχοντες υπογραμμον την του Υιου
προς τον Πατερα φυσικην ενοτητα· καθα περ γαρ την πραοτητα εξ εαυτου εδιδασκε
λεγων· Μαθετε απ' εμου, οτι πραος ειμι και ταπεινος τηι καρδιαι· ουχ ινα εξισωθωμεν
αυτωι· αδυνατον γαρ· αλλ' ινα βλεποντες εις εκεινον διαμεινωμεν πραοι δια παντος·
ουτω και ενταυθα θελων ημας αληθη και βεβαιαν και αδιαλυτον την διαθεσιν εχειν
προς αλλη λους, εξ εαυτου λαμβανει το παραδειγμα, και φησιν· Ἵνα ωσιν εν, καθως
και ημεις· αδιαιρετος δε εστιν η εν ημιν ενοτης· ουτως ινα και αυτοι μα θοντες εξ
ημων την αδιαιρετον φυσιν, ουτω και την προς αλληλους συμφωνιαν
διαφυλαττωσιν· ασφαλε στερα δε η μιμησις εκ των κατα φυσιν λαμβανεται τοις
ανθρωποις, ωσπερ ειρηται. Ἐπειδη γαρ ταυτα μεν μενει, και ουποτε μεταβαλλεται, ο
δε των ανθρωπων τροπος ευμεταβλητος τυγχανει· δυναται, προς το αμεταβλητον τηι
φυσει βλεπων, τα μεν φαυλα φευγειν, εν δε τοις βελτιστοις εαυτον ανατυ πουν. Και
γαρ ουτω και το λεγομενον, Ἵνα και αυτοι εν ημιν εν ωσιν, ορθην παλιν εχει την
διανοιαν. Ει γουν δυνατον ην γενεσθαι ημας ως ο Υιος εν τωι Πατρι, εδει λεγειν, Ἵνα
και αυτοι εν σοι εν ωσιν, ωσπερ εστιν ο Υιος εν τωι Πατρι· νυν δε του το μεν ουκ
ειρηκε· λεγων δε το, εν ημιν, εδειξε την διαστασιν και την διαφοραν· οτι αυτος μεν
μονος εν μονωι τωι Πατρι εστιν, ως μονος Λογος και Σοφια, ημεις δε εν Υιωι, και δι'
αυτου τωι Πατρι. 26.368 Τουτο δε λεγων, ουδεν ετερον εσημανεν, η οτι τηι ημων
ενοτητι γενοιντο και αυτοι εν προς αλληλους ουτως, ως ημεις εν εσμεν φυσει και
αληθειαι αλλως δε ουκ αν γενοιντο εν, ει μη εν ημιν μαθωσι την ενοτητα· και οτι το,
εν ημιν, ταυτην εχει την ση μασιαν, ακουσαι Παυλου λεγοντος εστι· Ταυτα δε
μετεσχηματισα εις εμαυτον και Ἀπολλω, ινα εν ημιν μαθητε το μη υπερ α γεγραπται
φυσιουσθαι. Το αρα, εν ημιν, ουκ εστιν εν τωι Πατρι, ως εστιν ο Υιος εν αυτωι, αλλα
παραδειγμα και εικων, αντι του ειπειν, Ἐξ ημων μαθετωσαν. Ὡς γαρ ο Παυλος τοις
Κορινθιοις, ουτως η του Υιου και του Πατρος ενοτης, τοις πασιν υπογραμμος και
μαθησις εστι, καθ' ην δυνανται μανθανειν, βλεποντες εις την κατα φυσιν ενοτητα
του Πατρος και του Υιου, πως και αυτοι οφειλουσιν εν προς αλληλους γινεσθαι τωι
φρονηματι. Ει δε δει και ετερως απολογησασθαι περι του ρητου, δυναται παλιν το, εν
ημιν, ισον ειναι τωι λεγειν, τηι δυναμει του Πατρος και του Υιου, ινα εν γενωνται, το
αυτο λεγοντες· ανευ γαρ Θεου τουτο γενεσθαι αδυνατον· και τουτο παλιν εστιν
ευρειν εν τοις θειοις λογοις, ως το, Ἐν τωι Θεωι ποιησομεν δυναμιν, και, Ἐν σοι τους
εχθρους ημων κερα τιουμεν. Ουκουν δηλον, οτι εν ονοματι Πατρος και Υιου
δυναμεθα, το εν γενομενοι, βεβαιον εχειν της αγα πης τον συνδεσμον. Παλιν γαρ,
την αυτην διανοιαν επεκτεινων, φησιν ο Κυριος· Καγω την δοξαν, ην δεδωκας μοι,
δεδωκα αυτοις, ινα ωσιν εν, καθως ημεις εν. Καλως και ενταυθα ουκ ειπεν, ινα ωσιν
εν σοι, ως καγω ειμι· αλλα, καθως ημεις, ειπεν· ο δε λεγων, καθως, ου ταυτοτητα
δεικνυσιν, αλλ' εικονα και παραδειγμα του λεγομενου. Ὁ μεν ουν Λογος την οντως
και αληθως ταυ τοτητα της φυσεως τωι Πατρι εχει· ημιν δε αρα το μιμεισθαι
προσεστιν, ωσπερ ειρηται· και γαρ ευθυς επηγαγε, λεγων· Ἐγω εν αυτοις, και συ εν
εμοι, ινα ωσι τετελειωμενοι εις εν. Ἐνταυθα λοι πον μειζον τι και τελειοτερον περι
ημων ο Κυ ριος αιτει, δηλον γαρ, ως εν ημιν γεγονεν ο Λογος το γαρ ημετερον
ενεδυσατο σωμα. Και συ δε 26.369 εν εμοι, Πατερ· σου γαρ ειμι Λογος, και επειδη συ
μεν εν εμοι, οτι σου Λογος ειμι, εγω δε εν αυτοις δια το σωμα, και δια σε τετελειωται
 
 
 
 

99

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν εμοι των αν θρωπων η σωτηρια, ερωτω ινα και αυτοι γενωνται εν, κατα το εν
εμοι σωμα, και κατα την αυτου τελειω σιν· ινα και αυτοι γενωνται τελειοι, εχοντες
προς τουτο την ενοτητα, και εις αυτο εν γενομενοι· ινα, ως αν παντες φορεσθεντες
παρ' εμου, παντες ωσιν εν σωμα και εν πνευμα, και εις ανδρα τελειον κατ
αντησωσιν. Οι γαρ παντες, εκ του αυτου μεταλαμ βανοντες, εν γινομεθα σωμα, τον
ενα Κυριον εχοντες εν εαυτοις. Ταυτην εχοντος του ρητου την διανοιαν, μαλλον
ελεγχεται η αλλοδοξια των χριστο μαχων· παλιν γαρ επαναλαμβανων φημι· Ει μεν
απλως και απολελυμενως ειρηκεν, Ἵνα ωσιν εν σοι εν, η, Ἵνα αυτοι καγω εν σοι εν
ωμεν, ειχον καν αναισχυντον προφασιν οι θεομαχοι· νυν δε ουχ απλως ειπεν, αλλα,
Καθως συ, Πατερ, εν εμοι, καγω εν σοι, ινα παντες εν ωσι. Λεγων δε παλιν, καθως,
ποῤρωθεν δεικνυσι τους γινομενους, ως αυ τος εστιν εν τωι Πατρι, ποῤρωθεν δε
εστιν, ου τοπωι, αλλα τηι φυσει· ουδεν γαρ τοπωι μακραν του Θεου, αλλα μονηι τηι
φυσει παντα μακραν εστιν αυ του· και, καθα προειπον, ου ταυτοτητα, ουδε ισοτητα
δεικνυσιν ο λεγων το, καθως, επιῤρημα, αλλα παρα δειγμα του λεγομενου κατα τι
θεωρουμενον. Και τουτο παλιν παρ' αυτου του Σωτηρος εστι μαθειν λεγοντος·
Καθως γαρ ην Ἰωνας εν τηι κοι λιαι του κητους τρεις ημερας και τρεις νυκτας, ουτως
εσται και ο Υιος του ανθρωπου εν τηι καρ διαι της γης. Ουτε δε Ἰωνας ην ωσπερ ο
Σωτηρ, ουτε Ἰωνας εις τον ᾅδην κατηλθεν· ουτε το κητος ην ο ᾅδης· αλλ' ουδε
καταποθεις ο Ἰωνας, ανηγαγε τους προκαταποθεντας υπο του κητους, αλλα μονος
προσταχθεντος του κητους εξηλθεν. Ουκουν ουδεμια ταυτοτης ουδε ισοτης εν τηι,
καθως, λεξει σημαινε ται, αλλα αλλο μεν και αλλο· ομοιοτητα δε πως 26.372
δεικνυσι του Ἰωνα δια το τριημερον. Ουτως αρα και ημεις, λεγοντος του Κυριου,
καθως, ουτε ως ο Υιος γινομεθα εν τωι Πατρι, ουτε ως ο Πατηρ εστιν εν τωι Υιωι, ουτω
γινομεθα. Ἡμεις μεν γαρ, καθως ο Πατηρ και ο Υιος, ουτω γινομεθα εν τωι
φρονηματι και τηι του πνευματος συμφωνιαι· ο δε Σωτηρ, καθως Ἰωνας, εσται εν τηι
γηι· ωσπερ δε ουκ εστιν Ἰωνας ο Σωτηρ, ουδε ως εκεινος κατεποθη, ουτω και ο
Κυριος κατηλθεν εις τον ᾅδην· αλλα αλλο και αλλο εστιν. Ουτως εαν και ημεις
γενωμεθα εν, καθως ο Υιος εν τωι Πατρι, ουκ εσομεθα ωσπερ ο Υιος, ουδε ισοι αυτωι·
αλλο γαρ και αλλο εσμεν· δια τουτο γαρ εφ' ημων το, καθως, προκειται, επι τα μη
κατα φυ σιν οντα προς αλλο τι βλεποντα γινεται ωσπερ εκεινα. Ὅθεν αυτος μεν ο
Υιος, απλως και χωρις συμπλοκης τινος εστιν εν τωι Πατρι· φυσει γαρ υπαρχει τουτ'
αυτωι· ημεις δε, ουκ εχοντες το κατα φυσιν, δεομεθα εικονος και παραδειγματος, ινα
περι ημων ειπηι· Καθως συ εν εμοι, καγω εν σοι. Ὅταν δε, φησιν, ουτοι τελειωθωσιν
ουτω, τοτε γινωσκει ο κοσμος, οτι συ με απεστειλας· ει γαρ μη ημην ελθων και
φορεσας το τουτων σωμα, ουδεις αν αυτων ετελειωθη, αλλ' εμενον οι παντες
φθαρτοι. Ἐνεργησον τοινυν εν αυτοις, Πατερ· και ωσπερ δε δωκας μοι τουτο
φορεσαι, δος αυτοις το Πνευμα σου, ινα και ουτοι εν τουτωι εν γενωνται, και τελειω
θωσιν εν εμοι. Ἡ γαρ τουτων τελειωσις δεικνυσιν επιδημιαν γεγενησθαι του σου
Λογου· και ο κοσμος δε, βλεπων τουτους τελειους και θεοφορουμενους, πιστευσει
παντως, οτι συ με απεστειλας, και επεδη μησα. Ποθεν γαρ τουτοις η τελειωσις, ει μη
εγω ο σος Λογος, το σωμα τουτων λαβων, εγενομην ανθρω πος, και ετελειωσα το
εργον ο δεδωκας μοι, Πατερ; Τετελειωται δε το εργον, οτι, λυτρωθεντες απο της
αμαρτιας οι ανθρωποι, ουκετι μενουσι νε κροι· αλλα και θεοποιηθεντες εχουσιν, εν
ημιν βλεποντες, εν αλληλοις τον συνδεσμον της αγαπης. 26.373 Ἡμεις μεν ουν, οσον
αυτας τας λεξεις του ρη του δυνατον ην απλουστερον θεωρησαι, ταυτα δια πολλων
ειρηκαμεν· ο δε μακαριος Ἰωαννης εκ της Ἐπιστολης εν ολιγοις και τελειωτερον
μαλλον ημων δειξει των γεγραμμενων τον νουν, και διελεγξει μεν την των ασεβων
 
 
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διανοιαν, διδαξει δε πως τε ημεις εν τωι Θεωι γινομεθα, και ο Θεος εν ημιν· και πως
παλιν ημεις μεν εν αυτωι γινομεθα εν, πο σον δε διεστηκε την φυσιν ο Υιος αφ'
ημων· και παυσει λοιπον τους Ἀρειανους μηκετι νομιζειν εαυ τους εσεσθαι ως τον
Υιον, ινα μη και αυτοι ακου σωσι· Συ δε ει ανθρωπος και ου Θεος· και, Μη
συμπαρεκτεινου πενης ων πλουσιωι. Γραφει τοι νυν ο Ἰωαννης ουτω λεγων· Ἐν
τουτωι γινωσκομεν, οτι εν αυτωι μενομεν, και αυτος εν ημιν, οτι εκ του Πνευματος
αυτου δεδωκεν ημιν. Ουκ ουν δια την δεδομενην ημιν του Πνευματος χαριν ημεις τε
εν αυτωι γινομεθα, και αυτος εν ημιν· και επειδη το Πνευμα του Θεου εστι, δια
τουτου γινομε νου εν ημιν εικοτως και ημεις, εχοντες το Πνευμα, νομιζομεθα εν τωι
Θεωι γενεσθαι· και ουτως εστιν ο Θεος εν ημιν. Ουκ αρα ως εστιν ο Υιος εν τωι Πατρι,
ουτω και ημεις γινομεθα εν τωι Πατρι· ου γαρ και ο Υιος μετεχων εστι του
Πνευματος, ινα δια τουτο και εν τωι Πατρι γενηται· ουδε λαμβανων εστι το Πνευμα,
αλλα μαλλον αυτος τοις πασι τουτο χορηγει· και ου το Πνευμα τον Λογον συναπτει
τωι Πατρι, αλλα μαλλον το Πνευμα παρα του Λογου λαμβανει. Και ο μεν Υιος εν τωι
Πατρι εστιν, ως Λογος ιδιος και απαυγασμα αυτου· ημεις δε χωρις μεν του
Πνευματος ξενοι και μακραν εσμεν του Θεου· τηι δε του Πνευματος μετοχηι
συναπτομεθα τηι θεο τητι· ωστε το ειναι ημας εν τωι Πατρι μη ημετερον ειναι, αλλα
του Πνευματος του εν ημιν οντος και εν ημιν μενοντος, εως αυτο τηι ομολογιαι
φυλαττομεν εν ημιν, λεγοντος παλιν του Ἰωαννου· Ὃς αν ομολογησηι, οτι Ἰησους
εστιν ο Υιος του Θεου, ο Θεος εν αυτωι μενει, και αυτος εν τωι Θεωι. Ποια τοινυν
ομοιοτης και ποια ισοτης ημων προς τον Υιον; Ἢ πως ουκ ελεγχονται πανταχοθεν οι
Ἀρειανοι, και μαλιστα παρα του Ἰωαννου, οτι αλλως μεν ο Υιος εστιν εν τωι Πατρι,
αλλως δε ημεις εν αυτωι γινομεθα· και ουτε ημεις ως εκεινος εσο μεθα ποτε, ουτε ο
Λογος ως ημεις τυγχανει ων, ει μη αρα τολμησουσιν, ως εν πασι, και νυν ειπειν,
26.376 οτι και ο Υιος μετοχηι του Πνευματος και βελτιωσει πραξεως γεγονε και αυτος
εν τωι Πατρι. Ἀλλα και τουτο παλιν υπερλιαν εστιν ασεβες καν ολως εις ενθυμησιν
λαβειν. Αυτος γαρ, ωσπερ ειρηται, τωι Πνευματι διδωσι, και οσα εχει το Πνευμα παρα
του Λογου εχει. Ουκουν ο Σωτηρ λεγων περι ημων το, Καθως συ, Πατερ, εν εμοι,
καγω εν σοι, ινα και αυτοι εν ημιν εν ωσιν, ου την ταυτοτητα ημας αυτωι μελ λοντας
εχειν σημαινει· εδειχθη γαρ εκ του κατα τον Ἰωναν παραδειγματος και τουτο· αλλα
αξιωσις εστι προς τον Πατερα, ως ο Ἰωαννης εγραψεν, ινα το Πνευμα χαρισηται δι'
αυτου τοις πιστευουσι, δι' ου και δοκουμεν εν τωι Θεωι γινεσθαι, και κατα τουτο
συναπτεσθαι εν αυτωι. Ἐπειδη γαρ ο Λογος εστιν εν τωι Πατρι, το δε Πνευμα εκ του
Λογου διδοται, θελει λαβειν ημας το Πνευμα, ινα, οταν εκεινο λα βωμεν, τοτε
εχοντες το Πνευμα του Λογου του οντος εν τωι Πατρι, δοξωμεν και ημεις δια το
Πνευμα εν γινεσθαι εν τωι Λογωι, και δι' αυτου τωι Πατρι. Το δε, ως ημεις, εαν λεγηι,
ουδεν ετερον παλιν εστιν, η ινα η γινομενη τοιαυτη του Πνευματος χαρις εις τους
μαθητας αδιαπτωτος και αμεταμελητος γε νηται. Το γαρ κατα φυσιν, ως προειπον,
υπαρχον τωι Λογωι εν τωι Πατρι, τουτο ημιν αμεταμελητως δια του Πνευματος
δοθηναι βουλεται· οπερ ο Ἀποστολος γιγνωσκων, ελεγε· Τις ημας χωρισει απο της
αγα πης του Χριστου; Ἀμεταμελητα γαρ τα χαρισματα του Θεου και η χαρις της
κλησεως. Το αρα Πνευμα εστι το εν τωι Θεωι τυγχανον, και ουχ ημεις καθ' εαυτους·
και ωσπερ υιοι και θεοι δια τον εν ημιν Λογον, ουτως εν τωι Υιωι και εν τωι Πα τρι
εσομεθα, και νομισθησομεθα εν Υιωι και εν Πα τρι εν γεγενησθαι δια το εν ημιν ειναι
Πνευμα, οπερ εστιν εν τωι Λογωι τωι οντι εν τωι Πατρι. Ὅτε γουν εκπιπτει τις απο του
Πνευματος δια τινα κα κιαν, η μεν χαρις αμεταμελητος διαμενει τοις βουλομενοις,
καν τις εκπεσων μετανοηι· ουκετι δε εν τωι Θεωι εστιν εκεινος ο πεσων, δια το
 
 
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποστηναι απ' αυτου το εν τωι Θεωι αγιον και παρακλητον Πνευμα, αλλ' εν εκεινωι
εσται ωι εαυτον υπεταξεν ο αμαρ τανων, ως επι του Σαουλ γεγονεν· απεστη γαρ απ'
αυτου το Πνευμα του Θεου, και εθλιβεν αυτον πνευμα πονηρον. Ταυτα ακουοντας
τους θεομαχους εδει λοι πον εντρεπεσθαι, και μηκετι εαυτους αναπλαπτειν 26.377
ισα Θεωι. Ουτε δε νοουσιν· Ὁ γαρ ασεβης, φησιν, ου νοει γνωσιν· ουτε λογων
ευσεβων ανεχον ται· βαρεις γαρ αυτοις εισι και λεγομενοι. Ἰδου γαρ, ωσπερ ουκ
αποκαμνοντες εν ταις δυσσεβειαις, αλλα κατα τον Φαραω σκληρυνομενοι, τα
ανθρωπινα παλιν του Σωτηρος ακουοντες και βλε ποντες εν τοις Ευαγγελιοις,
επελαθοντο τελεον κατα τον Σαμωσατεα της πατρικης θεοτητος του Υιου, και
τολμηραι τηι γλωσσηι θρασυνομενοι, λεγουσι· «Πως δυναται ο Υιος εκ του Πατρος
ειναι φυσει και ομοιος αυτωι κατ' ουσιαν, ο λεγων· Ἐδοθη μοι πασα εξουσια· και, Ὁ
Πατηρ ουδενα κρινει, αλλα την κρισιν πασαν δεδωκε τωι Υιωι· και, Ὁ Πατηρ αγαπαι
τον Υιον, και παντα δεδωκεν εν τηι χειρι αυτου. Ὁ πιστευων εις τον Υιον, εχει ζωην
αιωνιον· και παλιν· Παντα μοι παρ εδοθη υπο του Πατρος μου· και ουδεις επιγινω
σκει τον Πατερα ει μη ο Υιος, και ωι εαν θε ληι ο Υιος αποκαλυψαι· και παλιν· Παν ο
δεδωκε μοι ο Πατηρ, προς εμε ηξει. Ειτα επιλε γουσιν· Ει ην, ως λεγετε, Υιος κατα
φυσιν, ου χρειαν ειχε λαβειν, αλλ' ειχε κατα φυσιν ως υιος. Ἢ πως δυναται δυναμις
ειναι φυσει και αληθινη του Πατρος, ο παρα τον καιρον του παθους λεγων· Νυν η
ψυχη μου τεταρακται· και τι ειπω; Πατερ, σωσον με εκ της ωρας ταυτης· αλλα δια
τουτο ηλθον εις την ωραν ταυτην. Πατερ, δοξασον σου το ονομα. Ἦλθεν ουν φωνη
εκ του ουρανου· Και εδοξασα, και παλιν δοξασω. Παλιν τε το ομοιον ελεγε· Πατερ, ει
δυνατον, παρελθετω το ποτηριον τουτο· και, Ταυτα ειπων ο Ἰησους εταραχθη τωι
Πνευματι, και εμαρτυρησε, και ειπεν· Ἀμην, αμην λεγω υμιν, εις εξ υμων παραδωσει
με. Και επι τουτοις δε φασιν οι κακοφρονες· Ει δυναμις ην, ουκ αν εδειλιασεν, αλλα
μαλλον και ετεροις το δυνασθαι παρειχεν. Ειτα φασιν· Ει σοφια ην φυσει η αληθινη
και ιδια του Πατρος, πως γε γραπται· Και Ἰησους προεκοπτε σοφιαι, και ηλικιαι, και
χαριτι παρα Θεωι και ανθρωποις· και ελθων εις μεν τα μερη Καισαρειας της Φιλιπ
26.380 που, επυνθανετο των μαθητων, τινα λεγουσιν οι αν θρωποι αυτον ειναι· εις
δε την Βηθανιαν παραγενο μενος ηρωτα που Λαζαρος κειται· ελεγε δε μετα ταυτα
τοις μαθηταις· Ποσους αρτους εχετε; Πως ουν, φασιν, ουτος σοφια, ο εν σοφιαι προ
κοπτων, και αγνοων α παρ' ετερων μανθανειν ηξιου; Ἔστι δε και τουτο παρ' αυτων
λεγομενον Πως δυνα ται ο Λογος ιδιος ειναι του Πατρος, ου ανευ ουκ ην ο Πατηρ
ποτε, δι' ου τα παντα ποιει, ως υμεις φρονειτε, ο επι μεν του σταυρου λεγων· Θεε
μου, Θεε μου, ινα τι με εγκατελιπες; προ δε του των ευχομενος· ∆οξασον σου το
ονομα· και, ∆οξα σον με συ, Πατερ, τηι δοξηι, ηι ειχον προ του τον κοσμον ειναι παρα
σοι. Ηυχετο δε εν ταις ερημοις, και παρηγγελλε τοις μαθηταις προσευχε σθαι μη
εισελθειν εις πειρασμον· και, Το Πνευμα προθυμον, ελεγεν, η δε σαρξ ασθενης· και,
Περι της ημερας η της ωρας εκεινης ουδεις οιδεν, ουδε οι αγγελοι, ουδε ο Υιος. Ειτα
παλιν φασιν επι τουτοις οι δειλαιοι· Ει ην κατα την υμετεραν διανοιαν αιδιως
υπαρχων ο Υιος προς τον Θεον, ουτ' αν ηγνοησε περι της ημερας, αλλ' εγινωσκεν ως
Λο γος, ουτ' αν εγκατελειπετο ο συνυπαρχων, ουτε δοξαν ᾔτει λαβειν, εχων αυτην
εν τωι Πατρι, ουτε ολως ηυχετο· ουδενος γαρ Λογος ων εδεετο· αλλ' επει δη κτισμα
εστι και εις των γενητων, δια τουτο τοι αυτα ελεγε, και εδεετο ων ουκ ειχε·
κτισματων γαρ ιδιον το χρηιζειν και δεεσθαι ων ουκ εχουσιν.» Τοιαυτα μεν ουν οι
ασεβεις εξαγονται λαλουν τες· εδει δε ταυτα διαλογιζομενους ειπειν και
τολμηροτερον· ∆ια τι ολως ο Λογος σαρξ εγενετο; και παλιν επειπειν· Πως γαρ
ηδυνατο Θεος ων γε νεσθαι ανθρωπος; Ἢ πως ηδυνατο ο ασωματος σωμα φορεσαι; η
 
 
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και Ἰουδαικωτερον κατα τον Καια φαν ειπειν· ∆ια τι ολως, ανθρωπος ων ο Χριστος,
Θεον εαυτον εποιει; ταυτα γαρ και τα τουτοις 26.381 παραπλησια τοτε μεν Ἰουδαιοι
βλεποντες εγογγυζον, νυν δε αναγινωσκοντες οι Ἀρειομανιται απιστουσι, και εις
βλασφημιας εκπεπτωκασιν. Ει τις ουν εκ παραλληλου τα τουτων κακεινων εξεταζοι
ρηματα, ευρησει παντως εις την αυτην αυτους συναντωντας απιστιαν, και ισην
αυτων την της ασεβειας τολ μαν, και κοινην αυτων ουσαν την προς ημας μαχην.
Ἰουδαιοι μεν γαρ ελεγον· Πως, ανθρωπος ων, δυναται Θεος ειναι; Ἀρειανοι δε. Ει
Θεος ην αληθινος εκ του Θεου, πως ηδυνατο ανθρωπος γενεσθαι; Και Ἰου δαιοι μεν
εσκανδαλιζοντο, και εχλευαζον λεγοντες· Ουκ αν ουτος, ει ην Υιος του Θεου,
υπεμεινε σταυ ρον· Ἀρειανοι δε εις το κατ' αντικρυ στηκοντες αυ των, φασκουσιν
ημιν· Πως τολματε λεγειν Λογον ιδιον ειναι της του Πατρος ουσιας τον εχοντα
σωμα, ωστε τουτο υπομειναι; Ειτα των Ἰουδαιων ζητουντων αποκτειναι τον Κυριον,
οτι Πατερα ιδιον ελεγε τον Θεον, και ισον εαυτον εποιει, εργαζομενος α ερ γαζεται ο
Πατηρ, εμαθον οι Ἀρειανοι λεγειν και αυ τοι, οτι ουτε ισος τωι Θεωι εστιν, ουτε Πατηρ
ιδιος εστι και φυσει του Λογου ο Θεος· αλλα και τους ταυτα φρονουντας ζητουσιν
αποκτειναι. Παλιν τε των Ἰουδαιων λεγοντων· Ουχ ουτος εστιν ο υιος του Ἰωσηφ,
ου ημεις οιδαμεν τον πατερα και την μητερα; Πως ουν λεγει· Πριν Ἀβρααμ γενεσθαι,
εγω ειμι, και εκ του ουρανου καταβεβηκα; οι Ἀρειανοι και αυτοι επακουουσιν εξ
ισου λεγον τες· Πως δυναται Λογος ειναι η Θεος ο κοιμωμενος ως ανθρωπος, και
κλαιων, και πυνθανομενος; Ἀμφο τεροι γαρ εκ των ανθρωπινων, ων υπεμεινεν ο
Σωτηρ δι' ην ειχε σαρκα, αρνουνται την αιδιοτητα και θεοτητα του Λογου.
Ἰουδαικης τοινυν ουσης, και Ἰουδαικης της εκ του προδοτου Ἰουδα της τοιαυτης
παρανοιας, η εκ φανερου παλιν ομολογειτωσαν εαυτους του Καιαφα και Ἡρωδου
μαθητας ειναι, μη σκεποντες τον Ἰουδαισμον τωι του Χριστιανισμου ονοματι, και
αρνεισθω σαν τελεον, καθα και εν τοις εμπροσθεν ειρηκα μεν, την του Σωτηρος
ενσαρκον παρουσιαν· τουτο 26.384 γαρ της αιρεσεως αυτων οικειον το φρονημα· η ει
δεδοικασιν Ἰουδαΐζειν εκ φανερου, και περιτεμνεσθαι, δια την προς Κωνσταντιον
αρεσκειαν και τους απατηθεντας παρ' αυτων, μηδε λεγετωσαν τα των Ἰουδαιων·
δικαιον γαρ ων τα ονοματα παραιτουνται, τουτων αποστρεφεσθαι και το φρονημα.
Χριστιανοι γαρ εσμεν, ω Ἀρειανοι, Χριστιανοι εσμεν ημεις· ημων τε ιδιον καλως τα
Ευαγγελια νοειν περι του Σωτηρος, και μητε μετα Ἰουδαιων λιθαζειν αυτον, εαν περι
της θεοτητος και της αιδιοτητος ακουωμεν αυτου, μητε μεθ' υμων σκανδαλιζεσθαι,
εφ' οις αν, ως ανθρωπος, υπερ ημων ταπεινοις φθεγ γοιτο ρημασιν. Ει θελετε γουν
και υμεις γενεσθαι Χριστιανοι, αποθεσθε την Ἀρειου μανιαν, την τε ακοην υμων την
ρυπωθεισαν απο των βλασφημων ρηματων απονιψασθε τοις της ευσεβειας λογοις·
γινωσκοντες, ως παυομενοι του ειναι Ἀρειανοι, παυ σεσθε και της των νυν
Ἰουδαιων κακοφροσυνης, ευ θυς τε ως απο σκοτους η αληθεια υμιν λαμψει· και
ουκετι μεν ημιν ονειδισετε, ως δυο αΐδια λεγουσιν, επιγνωσεσθε δε και υμεις, οτι τε
αληθινος και φυσει Υιος εστι του Θεου ο Κυριος, και ουχ απλως αΐδιος, αλλα τηι του
Πατρος αιδιοτητι συνων γι νωσκεται. Ἔστι γαρ λεγομενα αΐδια, ων αυτος
δημιουργος εστιν· εν γαρ τωι κγʹ ψαλμωι γεγραπται· Ἄρατε πυλας, οι αρχοντες, υμων,
και επαρθητε, πυλαι αιωνιοι. ∆ηλον δε εστιν, οτι δι' αυτου και ταυτα γεγονεν· ει δε
και των αιωνιων αυτος εστι δημιουργος, τις ημων ετι λοιπον αμφιβαλλειν δυνη
σεται, οτι και τουτων των αιδιων ανωτερος εστι; Και ου τοσουτον εκ του αιδιου
γνωριζεται Κυριος, οσον οτι Υιος εστι του Θεου· Υιος γαρ ων, αχωριστος εστι του
Πατρος, και ουκ ην οτε ουκ ην, αλλ' αει ην· και εικων και απαυγασμα ων του
Πατρος, εχει και την αιδιοτητα του Πατρος. Ὅπως μεν ουν ηλεγ χθησαν κακως
 
 
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νοουντες α προεφασιζοντο ρητα, δυνα τον πως εκ των εμπροσθεν δι' ολιγων
ειρημενων κα ταμαθειν· οτι δε και εν οις παλιν προφασιζονται νυν εκ των
Ευαγγελιων, γνωριζονται σαθραν εχον τες την διανοιαν, ραιδιον εστι συνιδειν, εαν
μαλιστα 26.385 και νυν τον σκοπον της καθ' ημας τους Χριστιανους πιστεως
λαβωμεν, και τουτωι ωσπερ κανονι χρησα μενοι, προσεχωμεν, ως ειπεν ο Ἀποστολος,
τηι ανα γνωσει της θεοπνευστου Γραφης. Οι γαρ χριστομαχοι, τουτον αγνοησαντες,
επλανηθησαν απο της οδου της αληθειας, και προσεκοψαν τωι λιθωι του προσκομ
ματος, φρονουντες παρ' ο δει φρονειν. Σκοπος τοινυν ουτος και χαρακτηρ της αγιας
Γραφης, ως πολλακις ειπομεν, διπλην ειναι την περι του Σωτηρος επαγγελιαν εν
αυτηι· οτι τε αει Θεος ην και Υιος εστι, Λογος ων και απαυγασμα και σοφια του
Πατρος· και οτι υστερον, δι' ημας σαρκα λαβων εκ Παρθενου της Θεοτοκου Μαριας,
αν θρωπος γεγονε. Και εστι μεν τουτον ευρειν δια πασης της θεοπνευστου Γραφης
σημαινομενον, ως αυτος ο Κυριος ειρηκεν· Ἐρευνατε τας Γραφας, οτι αυται εισιν αι
μαρτυρουσαι περι εμου· ινα δε μη, παντα τα ρητα συναγων, πολυς εν τωι γρα φειν
γενωμαι, αρκεσθωμεν ως παντων μνημονευσαι, του μεν Ἰωαννου λεγοντος· Ἐν
αρχηι ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λο γος· ουτος ην εν
αρχηι προς τον Θεον. Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν.
Ειτα· Και ο Λογος σαρξ εγενετο, και εσκη νωσεν εν ημιν, και εθεασαμεθα την δοξαν
αυ του, δοξαν ως μονογενους παρα Πατρος· του δε Παυλου γραφοντος· Ὃς, εν
μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι· αλλ' εαυτον
εκενωσε, μορφην δουλου λα βων, εν ομοιωματι ανθρωπων γενομενος, και σχηματι
ευρεθεις ως ανθρωπος. Ἐταπεινωσεν εαυτον, γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου, θα
νατου δε σταυρου. Ἀπο τουτων γαρ, τηι αυτηι δια νοιαι διερχομενος τις πασαν την
Γραφην, οψεται πως εν αρχηι μεν ειπε τουτωι ο Πατηρ· Γενηθητω φως, 26.388 και,
Γενηθητω στερεωμα, και, Ποιησωμεν ανθρω πον· επι δε συντελειαι των αιωνων
απεστειλεν αυτον εις τον κοσμον, ουχ ινα κρινηι τον κοσμον, αλλ' ινα σωθηι ο κοσμος
δι' αυτου· και γεγραπται· Ἰδου η Παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται Υιον· και
καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, ο εστι μεθερμηνευομενον, Μεθ' ημων ο
Θεος. Ὁ τοινυν εντυγχανων τηι θειαι Γραφηι, απο μεν των Παλαιων τα ρητα
καταμανθανετω, απο δε των Ευαγγελιων θεωρειτω τον Κυριον γενομενον
ανθρωπον· Ὁ Λογος γαρ, φησι, σαρξ εγενετο, και εσκηνωσεν εν ημιν. Ἄνθρωπος δε
γεγονε, και ουκ εις ανθρωπον ηλθε· και τουτο γαρ αναγκαιον ειδεναι· μηποτε και,
εις τουτο πεσοντες οι ασεβεις, απατησωσι τινας, κακεινοι νομισωσιν, οτι, ωσπερ εν
τοις εμπροσθεν χρονοις εις εκαστον των αγιων εγινετο, ουτω και νυν εις ανθρωπον
επεδη μησεν ο Λογος αγιαζων και τουτον, και φανερουμε νος ωσπερ και εν τοις
αλλοις. Ει γαρ ουτως ην, και μονον εν ανθρωπωι φανεις ην, ουδεν ην παραδοξον,
ουτε οι ορωντες εξενιζοντο λεγοντες· Ποταπος αρα εστιν ουτος; και, ∆ια τι συ,
ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον Θεον; Ειχον γαρ την συνηθειαν ακουοντες· Και
εγενετο Λογος Κυριου προς εκαστον των προφη των. Νυν δε, επειδη ο του Θεου
Λογος, δι' ου γεγονε τα παντα, υπεμεινε και Υιον ανθρωπου γενεσθαι, και
εταπεινωσεν εαυτον, λαβων δουλου μορφην· δια τουτο Ἰουδαιοις μεν σκανδαλον
εστιν ο του Χριστου σταυρος, ημιν δε Χριστος Θεου δυναμις και Θεου σο φια· Ὁ
Λογος γαρ, ως ειπεν ο Ἰωαννης, σαρξ εγενετο· της Γραφης εθος εχουσης λεγειν
σαρκα τον ανθρωπον, ως δια Ἰωηλ του προφητου φησιν· Ἐκχεω απο του Πνευματος
μου επι πασαν σαρκα· και ως ∆ανιηλ ειρηκε τωι Ἀστυαγηι· Ου σεβομαι ειδωλα
χειροποιητα, αλλα τον ζωντα Θεον, τον κτισαντα τον ουρανον και την γην, και
εχοντα πασης σαρκος κυρειαν· σαρκα γαρ και ουτος και Ἰωηλ το των ανθρωπων
 
 
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενος λεγουσιν. Παλαι μεν ουν προς εκαστον των αγιων εγινετο, και ηγιαζε μεν τους
γνησιως δεχομενους αυ τον· ουτε δε, γεννωμενων εκεινων, ειρηται, οτι αυτος
γεγενηται ανθρωπος, ουτε, πασχοντων εκεινων, ει ρηται· Πεπονθεν αυτος. Ὅτε δε εκ
Μαριας επεδη μησεν απαξ επι συντελειαι των αιωνων εις αθε τησιν αμαρτιας (ουτω
γαρ ευδοκησας ο Πατηρ 26.389 επεμψε τον εαυτου Υιον γενομενον εκ γυναικος,
γενομενον υπο νομον), τοτε ειρηται, οτι σαρκα προσ λαβων γεγενηται ανθρωπος,
και εν ταυτηι πεπονθεν υπερ ημων, ως ειπεν ο Πετρος· Χριστου ουν πα θοντος υπερ
ημων σαρκι· ινα δειχθηι, και παντες πιστευσωμεν, οτι, αει ων Θεος, και αγιαζων, προς
ους εγενετο, διακοσμων τε κατα το βουλημα του Πατρος τα παντα, υστερον και δι'
ημας γεγονεν ανθρωπος, και σωματικως, ως φησιν ο Ἀποστολος, κατυκησεν η
θεοτης εν τηι σαρκι· ισον τωι φαναι, Θεος ων, ιδιον εσχε σωμα, και τουτωι χρωμενος
οργανωι, γεγονεν ανθρωπος δι' ημας. Και δια τουτο τα μεν ιδια ταυτης αυτου
λεγεται, επειδη εν αυτηι ην, οια εστι το πεινηιν, το διψηιν, το πασχειν, το κοπιαιν, και
τα ομοια, ων εστιν η σαρξ δεκτικη· τα δε αυτου του Λογου ιδια εργα, οια εστι, το εγει
ρειν νεκρους, και τυφλους ποιειν αναβλεπειν, και την αιμοῤροουσαν ιασθαι αυτον,
δια του ιδιου σωμα τος αυτος εποιει· και ο μεν Λογος τας της σαρκος εβασταζεν
ασθενειας, ως ιδιας· αυτου γαρ ην η σαρξ· και η σαρξ δε υπουργει τοις της θεοτη τος
εργοις, οτι εν αυτηι εγενετο· Θεου γαρ ην σωμα. Ευ δε ο προφητης ειρηκεν, εβασταξε·
και ουκ ειρηκε, Τας ασθενειας ημων αυτος εθεραπευσεν, ινα μη, ως εκτος ων του
σωματος, και μονον αυ το ιασαμενος, ως αει πεποιηκεν, υπευθυνους παλιν του
θανατου τους ανθρωπους καταλειψηι. Τας δε ασθενειας ημων βασταζει, και τας
αμαρτιας ημων αυτος φερει, ινα δειχθηι οτι τε ανθρωπος δι' ημας γεγονε, και σωμα
το εν αυτωι φερον αυτας αυτου ιδιον εστι· και αυτος μεν ουδεν εβλαπτετο αναφερων
τας αμαρτιας ημων επι το ξυλον τωι σω ματι αυτου, ως ειπεν ο Πετρος· ημεις δε οι
ανθρω ποι, απο μεν των ιδιων παθων ελυτρουμεθα, της δε του Λογου δικαιοσυνης
επληρουμεθα. Ὅθεν της σαρκος πασχουσης, ουκ ην εκτος ταυτης ο Λογος· δια τουτο
γαρ αυτου λεγεται και το παθος· και θεικως δε ποιουντος αυτου τα εργα του Πατρος,
ουκ ην εξωθεν αυτου η σαρξ· αλλ' εν αυτωι τωι σωματι ταυτα παλιν ο Κυριος εποιει·
δια τουτο 26.392 γαρ και ανθρωπος γενομενος ελεγεν· Ει ου ποιω τα εργα του
Πατρος μου, μη πιστευετε μοι· ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις πι
στευετε, ινα γινωσκητε, οτι εν εμοι ο Πατηρ, καγω εν αυτωι. Ἀμελει οτε χρεια γεγονε
την πεν θεραν του Πετρου πυρεσσουσαν εγειραι, ανθρωπινως μεν εξετεινε την
χειρα, θεικως δε ην παυων την νο σον. Και επι μεν του εκ γενετης τυφλου ανθρω
πινον απο της σαρκος ηφιει το πτυσμα, θεικως δε τους οφθαλμους ηνοιγε δια του
πηλου· επι δε του Λαζαρου φωνην μεν, ως ανθρωπος, ανθρωπινην ηφιει· θεικως δε,
ως Θεος, τον Λαζαρον ηγειρεν εκ νεκρων. Ταυτα δε ουτως εγινετο, και εδεικνυτο,
οτι μη φαντασιαι αλλα αληθως ην εχων σωμα· επρεπε δε τον Κυριον,
ενδιδυσκομενον ανθρωπινην σαρκα, ταυ την μετα των ιδιων παθων αυτης ολην
ενδυ σασθαι, ινα, ωσπερ ιδιον αυτου λεγομεν ειναι το σωμα, ουτω και τα του
σωματος παθη ιδια μονον αυτου λεγηται, ει και μη ηπτετο κατα την θεο τητα αυτου.
Ει μεν ουν ετερου ην το σωμα, εκεινου αν λεγοιτο και τα παθη· ει δε του Λογου η
σαρξ (ο γαρ Λογος σαρξ εγενετο), αναγκη και τα της σαρκος παθη λεγεσθαι αυτου, ου
και η σαρξ εστιν. Ου δε λεγεται τα παθη, οια εστι μαλιστα το κατακριθηναι, το
μαστιγωθηναι, το διψαιν, και ο σταυρος, και ο θανατος, και αι αλλαι του σωματος
ασθενειαι, τουτου και το κατορθωμα και η χαρις εστι. ∆ια τουτο τοινυν ακολουθως
και πρεποντως ουκ αλλου, αλλα του Κυριου λεγεται τα τοιαυτα παθη· ινα και η
χαρις παρ' αυτου ηι και μη αλλου λατραι γινωμεθα, αλλα αληθως θεοσεβεις, οτι
 
 
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μηδενα των γενητων, μηδε κοινον τινα ανθρωπον, αλλα τον εκ του Θεου φυσει και
αληθινον Υιον τουτον και γενομενον ανθρωπον, ουδεν ηττον Κυριον αυτον και
Θεον και Σωτηρα επικαλουμεθα. 26.393 Τουτο δε τις ουκ αν θαυμασειεν; η τις ουκ αν
συνθοιτο θειον αληθως ειναι το πραγμα; Ει γαρ τα της θεοτητος του Λογου εργα μη
δια του σωματος εγινετο, ουκ αν εθεοποιηθη ανθρωπος· και παλιν, ει τα ιδια της
σαρκος ουκ ελεγετο του Λογου, ουκ αν ηλευθερωθη παντελως απο τουτων ο
ανθρωπος· αλλ' ει αρα προς ολιγον μεν ανεπαυετο, ως προειπον, παλιν δε εμενεν η
αμαρτια εν αυτωι και η φθορα, ωσπερ επι των εμπροσθεν ανθρωπων γεγονε, και
τουτο δεικνυται. Πολλοι γουν αγιοι γεγονασι και καθαροι πασης αμαρτιας· Ἱερεμιας
δε και εκ κοι λιας ηγιασθη· και Ἰωαννης ετι κυοφορουμενος εσκιρτησεν εν
αγαλλιασει επι τηι φωνηι της Θεοτοκου Μαριας· και ομως Ἐβασιλευσεν ο θανατος
απο Ἀδαμ μεχρι Μωσεως, και επι τους μη αμαρτη σαντας, επι τωι ομοιωματι της
παραβασεως Ἀ δαμ· και ουτως εμενον ουδεν ηττον οι ανθρωποι θνητοι και φθαρτοι,
δεκτικοι των ιδιων της φυσεως παθων. Νυν δε του Λογου γενομενου ανθρωπου, και
ιδιοποιουμενου τα της σαρκος, ουκετι ταυτα του σωματος απτεται δια τον εν αυτωι
γενομενον Λογον· αλλ' υπ' αυτου μεν ανηλωται, λοιπον δε οι αν θρωποι ουκετι κατα
τα ιδια παθη μενουσιν αμαρ τωλοι και νεκροι, αλλα κατα την του Λογου δυναμιν
ανασταντες, αθανατοι και αφθαρτοι αει διαμενουσιν. Ὅθεν και γεννωμενης της
σαρκος εκ της Θεοτο κου Μαριας, αυτος λεγεται γεγεννησθαι, ο τοις αλ λοις γενεσιν
εις το ειναι παρεχων· ινα την ημων εις εαυτον μεταθηι γενεσιν, και μηκετι ως γη
μονη οντες εις γην απελθωμεν, αλλ' ως τωι εξ ουρανου Λογωι συναφθεντες, εις
ουρανους αναχθωμεν παρ' αυτου. Ουκουν ουτω και τα αλλα παθη του σω ματος ουκ
απεικοτως εις εαυτον μετεθηκεν· ινα μη κετι ως ανθρωποι, αλλ' ως ιδιοι του Λογου,
της αιω νιου ζωης μετασχωμεν. Ουκετι γαρ κατα την προτε ραν γενεσιν εν τωι Ἀδαμ
αποθνησκομεν· αλλα λοι πον της γενεσεως ημων και πασης της σαρκικης ασθενειας
μετατεθεντων εις τον Λογον, εγειρομεθα 26.396 απο γης, λυθεισης της δι' αμαρτιαν
καταρας δια τον εν ημιν υπερ ημων γενομενον καταραν· και εικοτως γε. Ὥσπερ γαρ
εκ γης οντες παντες εν τωι Ἀδαμ αποθνησκομεν, ουτως ανωθεν εξ υδατος και
πνευματος αναγεννηθεντες, εν τωι Χριστωι παντες ζωοποιουμεθα, ουκετι ως γηΐνης,
αλλα λοιπον λογω θεισης της σαρκος δια τον του Θεου Λογον, ος δι' ημας εγενετο
σαρξ. Ἵνα δε και το απαθες της του Λογου φυσεως, και τας δια την σαρκα λεγομενας
ασθενειας αυτου γινωσκειν τις ακριβεστερον εχηι, καλον ακουσαι του μακαριου
Πετρου· αξιοπιστος γαρ ουτος γενοιτ' αν μαρτυς περι του Σωτηρος· γραφει τοινυν εν
τηι Ἐπιστοληι λεγων· Χριστου ουν παθοντος υπερ ημων σαρκι. Ουκουν και οταν
λεγηται πειναιν, και διψαιν, και καμνειν, και μη ειδεναι, και καθευ δειν, και κλαιειν,
και αιτειν, και φευγειν, και γεννασθαι, και παραιτεισθαι το ποτηριον, και απλως
παντα τα της σαρκος, λεχθειη αν ακολουθως εφ' εκαστου· Χριστου ουν πεινωντος
και διψωντος υπερ ημων σαρκι· και μη ειδεναι λεγοντος και ρα πιζομενου, και
καμνοντος υπερ ημων σαρκι· και υψουμενου παλιν, και γεννωμενου, και
αυξανοντος σαρκι· και φοβουμενου, και κρυπτομενου σαρκι· και λεγοντος, Ει
δυνατον, παρελθετω απ' εμου το ποτηριον τουτο, και τυπτομενου, και λαμβα νοντος
υπερ ημων σαρκι· και ολως παντα τα τοιαυ τα υπερ ημων σαρκι. Και γαρ και αυτος ο
Ἀποστολος δια τουτ' ειρηκε, Χριστου ουν παθον τος ου θεοτητι, αλλ' υπερ ημων
σαρκι, ινα μη αυτου του Λογου ιδια κατα φυσιν, αλλ' αυτης της σαρκος ιδια φυσει τα
παθη επιγνωσθηι. Μη τοινυν εκ των ανθρωπινων τις σκανδαλιζεσθω, αλλα μαλ λον
γινωσκετω, ως την φυσιν αυτος ο Λογος απα θης εστι, και ομως δι' ην ενεδυσατο
σαρκα, λε γεται περι αυτου ταυτα, επειδη της μεν σαρκος ιδια ταυτα, του δε Σωτηρος
 
 
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιδιον αυτο το σωμα. Και αυτος μεν απαθης την φυσιν, ως εστι, διαμε νει, μη
βλαπτομενος απο τουτων, αλλα μαλλον εξ αφανιζων και απολλυων αυτα· οι δε
ανθρωποι, ως εις τον απαθη μεταβαντων αυτων των παθων και 26.397
απηλειμμενων, απαθεις και ελευθεροι τουτων λοιπον και αυτοι εις τους αιωνας
γιγνονται, καθως εδιδαξεν ο Ἰωαννης λεγων· Και οιδατε, οτι εκεινος εφα νερωθη,
ινα τας αμαρτιας ημων αρηι· και αμαρτια εν αυτωι ουκ εστι. Τουτου δε ουτως οντος,
ουκ εγκαλεσει τις αιρετικος, ∆ια τι ανισταται η σαρξ φυσει θνητη τυγχανουσα; Ει δε
και ανισταται, δια τι μη παλιν πειναι και διψαι, και πασχει, και μενει θνητη; Ἐκ γαρ
της γης γεγονε, και το κατα φυσιν πως αν απ' αυτης παυσοιτο; ∆υναμενης τοτε της
σαρκος αποκρινεσθαι προς τον ουτω φιλο νεικον αιρετικον· Ειμι μεν εκ γης κατα
φυσιν θνητη, αλλ' υστερον του Λογου γεγονα σαρξ, και αυτος εβασταξε μου τα παθη,
καιτοι απαθης ων· εγω δε γεγονα τουτων ελευθερα, ουκ αφιεμενη δουλευειν ετι
τουτοις δια τον ελευθερωσαντα με Κυριον απο τουτων. Ει γαρ εγκαλεις, οτι της κατα
φυσιν απηλ λαγην φθορας, ορα μη εγκαλεσηις, οτι ο του Θεου Λογος την εμην της
δουλειας ελαβε μορφην. Ὡς γαρ ο Κυριος, ενδυσαμενος το σωμα, γεγονεν ανθρωπος,
ουτως ημεις οι ανθρωποι παρα του Λογου τε θεο ποιουμεθα προσληφθεντες δια της
σαρκος αυτου, και λοιπον ζωην αιωνιον κληρονομουμεν. Ταυτα αναγκαιως
προεξητασαμεν, ινα, εαν ιδωμεν αυτον δι' οργανου του ιδιου σωματος θεικως
πραττοντα τι η λεγοντα, γινωσκωμεν, οτι Θεος ων, ταυτα εργαζεται· και παλιν, εαν
ιδωμεν αυ τον ανθρωπινως λαλουντα, η πασχοντα, μη αγνοω μεν, οτι σαρκα φορων
γεγονεν ανθρωπος, και ουτω ταυτα ποιει και λαλει. Ἑκαστου γαρ το ιδιον γινω
σκοντες, και αμφοτερα εξ ενος πραττομενα βλεποντες και νοουντες, ορθως
πιστευομεν, και ουκ αν ποτε πλανηθησομεθα. Ἐαν δε τις, θεικως τα παρα του Λογου
γινομενα βλεπων, αρνησηται το σωμα, η και τα του σωματος ιδια βλεπων,
αρνησηται την του Λογου ενσαρκον παρουσιαν, η εκ των ανθρωπι νων ταπεινα περι
του Λογου φρονησηι, ο τοιουτος, ως μεν Ἰουδαικος καπηλος μισγων τον οινον υδατι,
σκανδαλον νομισει τον σταυρον, ως δε Ἕλλην, 26.400 μωριαν ηγησεται το κηρυγμα,
οια δη και οι θεομαχοι Ἀρειανοι πεπονθασι. Τα γαρ ανθρωπινα βλεποντες του
Σωτηρος, ενομισαν αυτον ειναι κτισμα. Ουκουν εδει και τα θεικα βλεποντας αυτους
εργα του Λο γου, αρνησασθαι του σωματος αυτου την γενε σιν, και λοιπον και
Μανιχαιοις εαυτους συγκατ αριθμειν. Ἀλλ' εκεινοι μεν καν οψε ποτε μανθα
νετωσαν, οτι ο Λογος σαρξ εγενετο· ημεις δε, τον σκοπον της πιστεως εχοντες,
επιγινωσκωμεν α διανοουνται ουτοι κακως, ορθην εχοντα την διανοιαν. Το γαρ, Ὁ
Πατηρ αγαπαι τον Υιον, και, παντα δεδωκεν εν τηι χειρι αυτου· και το, Παντα μοι
παρεδοθη υπο του Πατρος μου· και το, Ου δυνα μαι εγω ποιειν απ' εμαυτου ουδεν·
αλλα καθ ως ακουω, κρινω· και οσα τοιαυτα εστι ρητα, ου το μη εσχηκεναι ποτε τον
Υιον ταυτα δεικνυσι. Πως γαρ α εχει ο Πατηρ, ουκ ειχεν αιδιως ο μονος κατ' ουσιαν
του Πατρος Λογος και Σοφια, ο και λε γων· Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστι· και, τα
εμα του Πατρος εστιν; Ει γαρ τα του Πατρος του Υιου εστιν, αει δε ταυτα εχει ο
Πατηρ, δηλον οτι α εχει ο Υιος, ταυτα οντα του Πατρος, αει εστιν εν αυτωι. Ου δια το
μη εσχηκεναι ουν ποτε ταυτα ελεγεν· αλλ' ο εχων αιδιως ο Υιος α εχει, παρα του
Πατρος εχει. Ἵνα γαρ μη τις, βλεπων τον Υιον εχοντα παντα οσα εχει ο Πατηρ, εκ της
απαραλλακτου ομοιοτητος και ταυτοτητος ων εχει, πλανηθεις κατα Σαβελλιον
ασεβησηι, νομισας αυτον ειναι τον Πατερα· δια τουτο το, εδοθη μοι, και το, ελαβον,
και το, παρεδοθη μοι, ειρηκεν υπερ του μονον δειξαι οτι ουκ εστιν αυτος ο Πατηρ,
αλλα του Πατρος ο Λογος, και ο αΐδιος Υιος εστι, δια μεν την ομοιοτη τα του Πατρος
εχων αιδιως απερ εχει παρ' αυτου· δια δε το ειναι αυτον Υιον, εκ του Πατρος εχει
 
 
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απερ αιδιως εχει. Ὅτι γαρ το, εδοθη, και το, παρ εδοθη, και τα ομοια τουτοις, ουκ
ελαττοι την θεο τητα του Υιου, αλλα και μαλλον δεικνυσιν αυτον αλη θως Υιον,
εξεστι και απ' αυτων των ρητων κα ταμαθειν. Ει γαρ παντα αυτωι παρεδοθη· πρωτον
μεν αλλος εστι των παντων, ων παρελαβεν· επειτα, παν 26.401 των ων κληρονομος,
μονος ο Υιος εστι και ιδιος κατ' ουσιαν του Πατρος. Ει γαρ εις ην των παντων, ου
παντων ην αυτος κληρονομος· αλλα και εκαστος ελαμβανεν, ως ηθελε και εδιδου ο
Πατηρ. Νυν δε, παντα λαμβανων αυτος, αλλος εστι των παντων και μονος ιδιος του
Πατρος. Ὅτι δε παλιν το, εδοθη, και, παρεδοθη, ου το ποτε μη εχειν αυτον δεικνυσι,
δυνατον εκ του ομοιου ρητου και περι παντων συν ιδειν το τοιουτον. Φησι γαρ αυτος
ο Σωτηρ· Ὥσπερ ο Πατηρ ζωην εχει εν εαυτωι, ουτως και τωι Υιωι δεδωκε ζωην εχειν
εν εαυτωι. Ἐκ μεν γαρ του λεγειν, δεδωκε, σημαινει εαυτον μη ειναι τον Πα τερα· εν
δε τωι λεγειν, ουτως, δεικνυσι την προς τον Πατερα του Υιου φυσικην ομοιοτητα και
ιδιοτητα. Ει μεν ουν ην ποτε οτε ουκ ειχεν ο Πατηρ, δηλον, οτι και ο Υιος ην οτε ουκ
ειχεν. Ὡς γαρ ο Πα τηρ, ουτως και ο Υιος εχει. Ει δε ασεβες μεν τουτο λεγειν, ευσεβες
δε μαλλον εστιν ειπειν, οτι αει εχει ο Πατηρ· πως ουκ ατοπον του Υιου λεγοντος, οτι,
ως ο Πατηρ εχει, ουτως και ο Υιος εχει, τουτους λε γειν μη ουτως εχειν, αλλ' αλλως
εχειν; Μαλλον ουν ο Λογος πιστος εστι, και παντα, α λεγει ειληφεναι, αει εχων, αυτα
εχει παρα του Πατρος· και ο μεν Πατηρ ου παρα τινος, ο δε Υιος παρα του Πα τρος
εχει. Ὡς γαρ και επι του απαυγασματος, ει αυτο το απαυγασμα λεγοι· Παντα τοπον
δεδωκε μοι το φως φωτιζειν· και ουκ απ' εμαυτου φωτιζω, αλλ' ως το φως βουλεται·
τουτο δε λεγον, ου το ποτε μη εχειν εαυτο δεικνυσιν, αλλ' οτι του φωτος ιδιον ειμι,
και τα εκεινου παντα εμα εστιν. Ουτως και πλεον επι του Υιου νοειν εξεστι. Και γαρ
παντα δεδωκως ο Πατηρ τωι Υιωι, παντα παλιν ο Πατηρ εν τωι Υιωι εχει· και του Υιου
δε εχοντος, παλιν ο Πα τηρ αυτα εχει. Ἡ γαρ του Υιου θεοτης του Πατρος θεοτης
εστι· και ουτως ο Πατηρ εν τωι Υιωι των παντων την προνοιαν ποιειται. Των μεν ουν
τοιουτων ρητων τοιουτος ο νους· περι δε των ανθρωπινως λεγομενων περι του Σω
τηρος, και ταυτα παλιν ευσεβη την διανοιαν εχει. ∆ια τουτο γαρ και προεξητασαμεν
τα τοιαυτα, ινα, εαν ακουσωμεν επερωτωντος αυτου, που Λαζα ρος κειται, και οταν
εις τα μερη Καισαρειας ελθων 26.404 πυνθανεται, Τινα με λεγουσιν οι ανθρωποι
ειναι· και, Ποσους εχετε αρτους· και, Τι θελετε ινα ποιησω υμιν· γινωσκωμεν εκ των
προειρημενων την ορθην των ρητων διανοιαν, και μη σκανδαλιζω μεθα κατα τους
χριστομαχους Ἀρειανους. Πρωτον μεν ουν τοις ασεβουσι τουτο ρητεον, ποθεν νο
μιζουσιν αγνοειν αυτον; Ου γαρ ο επερωτων παντως και αγνοων επερωται· αλλ'
εξεστι τον ειδοτα και ερω ταιν, περι ων επισταται. Ἀμελει και ο Ἰωαννης
επερωτωντα τον Χριστον, Ποσους αρτους εχετε, οιδε μη αγνοουντα, αλλα
γινωσκοντα· φησι γαρ, Τουτο δε ελεγε πειραζων τον Φιλιππον· αυτος γαρ ᾔδει, τι
εμελλε ποιειν. Ει δε ᾔδει οπερ εποιει, ουκ αρα αγνοων, αλλα γινωσκων επερωται.
Ἀπο δε του του και τα ομοια νοειν εξεστιν, οτι, οταν ερωται ο Κυριος, ουκ αγνοων,
που Λαζαρος κειται, ουδε τινα λεγουσιν αυτον ειναι οι ανθρωποι, επερωται, αλλα
γινωσκων οπερ ηρωτα αυτος, ειδως τι μελλει ποιειν· και ταχεως μεν αυτων ουτω το
σοφον εκβαλ λεται. Ἂν δε φιλονεικωσιν ετι δια το επερωταιν, ακουετωσαν, οτι εν
μεν τηι θεοτητι ουκ εστιν αγνοια, της δε σαρκος ιδιον εστι το αγνοειν, καθαπερ ειρη
ται. Και οτι τουτο αληθες εστιν, ορα πως ο Κυριος ο πυνθανομενος, που Λαζαρος
κειται, αυτος ειπε μη παρων, αλλα και μακραν ων, Λαζαρος απεθανε, και που
απεθανεν. Ὁ δε κατ' αυτους νομιζομενος αγνοειν, αυτος εστιν ο τους διαλογισμους
των μαθη των προγινωσκων, και ειδως τα εν τηι εκαστου καρ διαι, και τι εστιν εν τωι
ανθρωπωι· και το γε μειζον, αυτος μονος γινωσκει τον Πατερα, και λεγει· Ἐγω εν τωι
 
 
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι. Ουκουν παντι τουτο δηλον εστιν, οτι της μεν σαρκος εστι
το αγνοειν, αυτος δε ο Λογος, ηι Λογος εστι, τα παντα και πριν γενεσεως γινωσκει.
Ουδε γαρ, επειδη γεγονεν ανθρωπος, πεπαυται του ειναι Θεος· ουδε, επειδη Θεος
εστι, φευγει το ανθρω πινον· μη γενοιτο! αλλα μαλλον Θεος ων, προσελαμ βανε την
σαρκα, και εν σαρκι ων εθεοποιει την 26.405 σαρκα. Και γαρ ωσπερ εν αυτηι
επυνθανετο, ουτω και εν αυτηι τον νεκρον ηγειρε· και πασιν εδειξεν, οτι ο νεκρους
ζωοποιων και την ψυχην ανακα λουμενος, πολλωι μαλλον τα κρυπτα παντων επιγι
νωσκει, και εγινωσκε που κειται Λαζαρος· αλλ' επυν θανετο· εποιει γαρ και τουτο ο
παναγιος του Θεου Λογος, ο παντα δι' ημας υπομεινας, ινα και ουτω την αγνοιαν
ημων βασταξας, χαρισηται γι νωσκειν τον μονον εαυτου αληθινον Πατερα, και εαυ
τον τον δι' ημας επι σωτηριαι παντων αποστα λεντα, ης μειζων ουκ αν γενοιτο χαρις.
Ὅταν τοινυν και περι ων προφασιζονται ρητων λεγηι ο Σωτηρ Ἐδοθη μοι εξουσια,
και, ∆οξασον σου τον Υιον, λεγηι τε ο Πετρος, Ἐδοθη αυτωι εξουσια, τηι αυτηι διανοιαι
ταυτα παντα γινωσκομεν, οτι ανθρωπι νως δια το σωμα ταυτα παντα λεγει. Ου γαρ
χρειαν εχων, ομως αυτος ως ειληφως λεγεται απερ ελαμβανεν ανθρωπινως· ινα
παλιν, ως του Κυριου λαβοντος, και ως εις αυτον αναπαυομενης της δοσεως, βεβαια
η χαρις διαμεινηι. Ἄνθρωπος μεν γαρ μονος λαμβανων δυνατον εχει και το
αφαιρεθηναι· και τουτο επι του Ἀδαμ εδειχθη· λαβων γαρ απ ωλεσεν. Ἵνα δε
αναφαιρετος η χαρις γενηται, και βεβαια φυλαχθηι τοις ανθρωποις, δια τουτο αυτος
ιδιοποιειται την δοσιν, και λεγει εξουσιαν ειληφεναι, ως ανθρωπος, ην αει εχει ως
Θεος· και λεγει, ∆οξα σον με, ο αλλους δοξαζων, ινα δειξηι, οτι σαρκα χρηιζουσαν εχει
τουτων. ∆ιο κακεινης λαβουσης, επειδη η λαβουσα εν αυτωι εστι, και προσλα βων
αυτην ανθρωπος γεγονεν, ως αυτος ειληφως λεγεται. Ει μεν ουν, ως πολλακις
ειρηται, ου γεγονεν ανθρωπος ο Λογος, εστω του Λογου καθ' υμας το λαβειν, και το
χρηιζειν δοξης, και το αγνοειν· ει δε γεγονεν ανθρωπος· γεγονε γαρ· ανθρωπου δε
εστι το λαβειν, και το χρηιζειν, και το αγνοειν· δια τι τον διδοντα ως λαμβανοντα
νομιζομεν, και τον αλ λοις χορηγουντα χρειαν εχειν υπονοουμεν, και τον μεν Λογον
διαιρουμεν απο του Πατρος, ως ατελη και χρειαν εχοντα, την δε ανθρωποτητα της
χαριτος ερημουμεν; Ει γαρ αυτος ο Λογος, ηι Λογος εστι, δι' εαυτον εστι λαβων και
δοξασθεις, και ει εκει νος κατα την θεοτητα εστιν ο αγιασθεις και ανα στας ποια τοις
ανθρωποις εστιν ελπις; Μενουσι γαρ, 26.408 ωσπερ ησαν, γυμνοι, και δειλαιοι, και
νεκροι, ουδεν κοινον εχοντες προς τα δοθεντα τωι Υιωι. Τι δε και επεδημει, και
εγινετο σαρξ ο Λογος; Ει μεν ινα λαβηι ταυτα, απερ λεγει ειληφεναι· κενος ην τουτων
προ τουτου, εξ αναγκης δε και χαριν ομολο γησει μαλλον αυτος τωι σωματι, οτι, οτε
γεγονεν εις αυτο, τοτε λαμβανει ταυτα παρα του Πατρος, α μη ειχε προ της εις την
σαρκα καθοδου. Και γαρ εκ τουτου βελτιωθεις φαινεται μαλλον αυτος δια το σωμα η
το σωμα βελτιωθεν δι' αυτον. Ἀλλα τουτο Ἰουδαικον εστι το φρονημα. Ει δ' ινα
λυτρωσηται το γενος των ανθρωπων, επεδημησεν ο Λογος, και ινα αυτους αγιασηι
και θεοποιησηι, γεγονεν ο Λογος σαρξ (τουτου γαρ χαριν και γεγονε)· τινι λοιπον ουκ
εστι φανερον, οτι ταυθ' απερ ειληφεναι λεγει, οτε γεγονε σαρξ, ου δι' εαυτον, αλλα
δια την σαρκα λεγει; εν ηι γαρ ην λεγων, ταυτης ην και τα διδο μενα χαρισματα δι'
αυτου παρα του Πατρος. Τινα δε ην α ηιτειτο, ιδωμεν, και τινα ην ολως, α ελεγεν
ειληφεναι, ινα καν ουτως αισθεσθαι δυνηθωσιν εκει νοι. ∆οξαν τοινυν ηιτειτο, και
ελεγε· Παντα μοι παρε δοθη· και μετα την αναστασιν εξουσιαν πασαν φησιν
ειληφεναι. Ἀλλα και πριν ειπηι, Παντα μοι παρεδοθη, παντων ην Κυριος· παντα γαρ
δι' αυτου εγενετο· και εις Κυριος ην, δι' ου τα παντα· και δοξαν μεν αιτων, Κυριος
της δοξης ην και εστιν, ως Παυλος φησιν· Ει γαρ εγνωσαν, ουκ αν τον Κυριον της
 
 
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοξης εσταυρωσαν. Ειχε γαρ ην ηιτειτο λεγων· Τηι δοξηι ηι ειχον προ του τον κοσμον
ειναι παρα σοι. Και την εξουσιαν δε ην ελεγε μετα την ανα στασιν ειληφεναι, ταυτην
ειχε και προ του λαβειν, και προ της αναστασεως. Αυτος μεν γαρ επετιμα δι' εαυ του
τωι Σαταναι λεγων, Ὕπαγε οπισω μου, Σα τανα· τοις δε μαθηταις εδιδου κατ' αυτου
την εξουσιαν, οτε και, υποστρεψαντων αυτων, ελεγεν· Ἐθεωρουν τον Σαταναν ως
αστραπην, πεσοντα εκ του ου ρανου. Ἀλλα και παλιν, οπερ ελεγεν ειληφε ναι, τουτο
και προ του λαβειν εχων δεικνυται· τους τε γαρ δαιμονας απηλαυνε· και απερ
εδησεν ο Σατανας, ελυεν αυτος, ως επι της Ἀβραμιαιας θυγατρος εποιησε· και
αμαρτιας ηφιει, λεγων τωι πα 26.409 ραλυτικωι, και τηι τους ποδας αλειψασηι γυναικι·
Ἀφεωνται σου αι αμαρτιαι. Και νεκρους μεν ηγειρε, του δε τυφλου την γενεσιν
αποκαθιστα, χα ριζομενος αυτωι το βλεπειν. Και ταυτα εποιει, ου μελλων, εως λαβηι,
αλλ' εξουσιαστης ων. Ὡς εκ τουτων δηλον ειναι, οτι α ειχε Λογος ων, ταυτα και
γενομενος ανθρωπος, και μετα την αναστασιν, αν θρωπινως ειληφεναι λεγει, ινα δι'
αυτον οι αν θρωποι, επι μεν της γης ως κοινωνοι γενομενοι θειας φυσεως, λοιπον
εξουσιαν εχωσι κατα δαιμονων, εν δε τοις ουρανοις, ως ελευθερωθεντες απο της
φθορας, αιωνιως βασιλευσωσι. Καθολου γαρ τουτο χρη γινωσκειν, οτι ουδεν ων
λεγει ειληφεναι, ως μη εχων ελαβεν· ειχε γαρ αυτα αει Θεος ων ο Λογος. Λεγεται δε
νυν ανθρωπινως, οτι ελαβεν, ινα, της σαρκος εν αυτωι λαμβανουσης, λοιπον εξ
εκεινης και εις ημας διαμεινηι βεβαιως. Και γαρ και το παρα του Πετρου λεγομενον·
οτι Λαβων παρα Θεου τιμην και δοξαν, υποταγεντων αυτωι αγγελων, τοιουτον εχει
τον νουν. Ὡς επυνθανετο ανθρωπινως, ηγειρε δε θεικως τον Λαζαρον· ουτω το μεν,
ελαβεν, ανθρω πινως ειρηται· η δε των αγγελων υποταγη την θεο τητα του Λογου
δεικνυσιν. Παυσασθε τοιγαρουν, ω θεοστυγεις, και μη ταπεινουτε τον Λογον· μηδε
παραιρεισθε την θεο τητα αυτου, ητις εστι του Πατρος, ως δεομενου, η αγνοουντος·
ινα μη τα εαυτων επιῤριπτητε τωι Χρι στωι, ως οι τοτε λιθαζοντες αυτον εποιουν Ἰου
δαιοι. Ου γαρ του Λογου, ηι Λογος εστι, ταυτα τυγχανει οντα, αλλα των ανθρωπων
εστιν ιδια ταυτα. Και ωσπερ πτυσαντος αυτου, και εκτειναντος την χειρα, και
φωνησαντος Λαζαρον, ουκ ελεγομεν αν θρωπινα ειναι τα κατορθωματα, ει και δια
του σωματος εγινετο, αλλα Θεου· ουτως εαν τα ανθρωπινα λε γηται περι του
Σωτηρος εν τωι Ευαγγελιωι, παλιν εις την φυσιν των λεγομενων ενορωντες, και ως
αλλο τρια ταυτα Θεου τυγχανει οντα, μη τηι θεοτητι του Λογου ταυτα λογιζωμεθα,
αλλα τηι ανθρωποτητι αυτου. Ει γαρ και ο Λογος σαρξ εγενετο, αλλα της σαρκος ιδια
τα παθη· και ει η σαρξ θεοφορειται εν 26.412 τωι Λογωι, αλλ' η χαρις και η δυναμις
εστι του Λο γου. Τα γουν εργα του Πατρος δια της σαρκος εποιει· και ουδεν ηττον
παλιν τα παθη της σαρκος εδεικνυτο εν αυτωι· οιον επυνθανετο και ηγειρε Λαζαρον,
επ επληττε τηι μητρι, λεγων· Ουπω ηκει η ωρα μου, και ευθυς το υδωρ οινον εποιει.
Ἀληθινος γαρ Θεος ην εν τηι σαρκι, και αληθης σαρξ ην εν τωι Λογωι. ∆ια τουτο εκ μεν
των εργων εγνωριζεν εαυτον Υιον τε του Θεου, και τον εαυτου Πατερα· εκ δε των
της σαρκος παθων εδεικνυεν, οτι αληθες εφορει σωμα, και ιδιον ην αυτου τουτο.
Τουτων ουτως οντων, φερε και το, Περι δε της ημερας και της ωρας ουδεις οιδεν,
ουδε οι αγγελοι, ουδε ο Υιος, διερευνησωμεν. Τουτο μεν γαρ μεγαλως μαλιστα
αγνοησαντες, και εν τουτωι σκοτοδινιωντες, μεγαλην νομιζουσιν εχειν εν τουτωι
προφασιν της αιρεσεως αυτων. Ἐγω δε και τουτο προφασιζομενους αυτους, και εν
τουτωι πα ρασκευαζομενους τους αιρετικους, ως τους γιγαντας, παλιν θεομαχουντας
αυτους ορω. Ὁ γαρ ουρανου και γης Κυριος, δι' ου τα παντα γεγονε, κρινεται παρ'
αυτοις περι ημερας και ωρας· και ο τα παν τα γινωσκων Λογος κατηγορειται παρ'
αυτων, ως αγνοων περι ημερας· και ο γινωσκων Υιος τον Πατερα λεγεται αγνοειν
 
 
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημερας ωραν· ων τι αν τις αφρονεστερον ειποι, η ποιαν τις τουτοις εξισω σοι μανιαν;
∆ια του Λογου γεγονε τα παντα, και χρονοι, και καιροι, και νυξ, και ημερα, και πασα
η κτισις, και αγνοειν ο δημιουργος το ποιημα λεγε ται; και αυτος μεν ουν ο ειρμος
του αναγνωσματος δεικνυσιν ειδεναι τον Υιον του Θεου την ωραν, και την ημεραν,
καν οι Ἀρειανοι τηι αγνοιαι καταπι πτωσιν. Ειρηκως γαρ, ουδε ο Υιος, διηγειται τοις
μαθηταις τα προ της ημερας, λεγων· Ταδε εσται και ταδε, ειτα το τελος. Ὁ δε τα προ
της ημερας λεγων οιδε παντως και την ημεραν, ητις μετα τα προειρημενα
φανησεται. Ει δε μη ᾔδει την ωραν, ουκ αν τα προ αυτης εσημανεν, ουκ ειδως ποτε
εσται η ωρα. Και ωσπερ αν τις οικιαν η πολιν τοις αγνοουσι σημαναι θελων, τα μεν
προ της οικιας η της πολεως διεξιοι· επειδαν δε παντα σημανας 26.413 λεγοι, Ειτ'
ευθυς η πολις η η οικια· οιδε παντως ο σημαινων, που τε η οικια η η πολις εστιν· ουκ
αν γαρ ει μη εγινωσκεν, εσημανε τα προ εκεινων· μη ποτε δι' αγνοιαν η μακραν
αποστησηι τους ακου οντας, η αυτος λεγων, λαθηι και υπερβηι το σημαι νομενον·
ουτω λεγων ο Κυριος τα προ της ημερας και της ωρας, οιδεν ακριβως, και ουκ
αγνοει, ποτε η ωρα και η ημερα ενισταται. Τινος ουν ενεκεν γινωσκων, ουκ ειπε
φανε ρως τοτε τοις μαθηταις, ουδενος εστι περιεργασασθαι, α σεσιωπηκεν αυτος. Τις
γαρ εγνω νουν Κυριου, η τις συμβουλος αυτου εγενετο; Τινος δε χαριν γινωσκων
ελεγεν, οτι ουδε ο Υιος οιδεν, ουδενα των πιστων αγνοειν οιμαι, οτι και τουτο ουδεν
ηττον δια την σαρκα ως ανθρωπος ελεγεν. Ουδε γαρ ουδε τουτο ελαττωμα του
Λογου εστιν, αλλα της ανθρω πινης φυσεως ης εστιν ιδιον και το αγνοειν. Και τουτο
παλιν αν τις ιδοι καλως, εαν και τον καιρον εξεταζηι μετα συνειδησεως αγαθης, ποτε
και τισιν ελεγε ταυτα ο Σωτηρ. Ου τοινυν οτε ο ουρανος δι' αυτου εγενετο, ουδ' οτε
ην παρ' αυτωι τωι Πατρι ο Λογος αρμοζων τα παντα, ουδε προ του γενεσθαι αν
θρωπος ελεγε ταυτα· αλλ' οτε ο Λογος σαρξ εγενετο. ∆ια τουτο και παντα, οσα μετα
το γενεσθαι ανθρωπος, ανθρωπινως λεγει, ταυτα τηι ανθρω ποτητι δικαιον
ανατιθεναι. Του μεν γαρ Λογου ιδιον εστιν ειδεναι τα πεποιημενα, και τουτων την
αρχην και το τελος μη αγνοειν· αυτου γαρ εστιν εργα· και οιδεν οποσα, και εως τινος
την συστασιν αυτων ειργα σατο. Ειδως δε την αρχην εκαστου και το τελος, οιδε
παντως και το καθολου και κοινον παντων τελος. Ἀμελει λεγων εν τωι Ευαγγελιωι
περι του κατα το ανθρωπινον αυτου, Πατερ, εληλυθεν η ωρα, δο ξασον σου τον Υιον,
δηλος εστιν, οτι και την περι του παντων τελους ωραν, ως μεν Λογος, γι νωσκει, ως
δε ανθρωπος, αγνοει· ανθρωπου γαρ 26.416 ιδιον το αγνοειν, και μαλιστα ταυτα.
Ἀλλα και τουτο της φιλανθρωπιας ιδιον του Σωτηρος. Ἐπειδη γαρ γεγονεν
ανθρωπος, ουκ επαισχυνεται δια την σαρκα την αγνοουσαν ειπειν, Ουκ οιδα, ινα
δειξηι, οτι, ειδως ως Θεος, αγνοει σαρκικως. Ουκ ειρηκε γουν, Ουδε ο Υιος του Θεου
οιδεν, ινα μη η θεο της αγνοουσα φαινηται· αλλ' απλως, Ουδε ο Υιος· ινα του εξ
ανθρωπων γενομενου Υιου η αγνοια ηι. ∆ια τουτο και περι αγγελων λεγων, ουκ
ειρηκεν επαναβαινων, οτι ουδε το Πνευμα το αγιον· αλλ' εσιω πησε, δεικνυς κατα
δυο ταυτα, οτι, ει το Πνευμα οιδεν, πολλωι μαλλον ο Λογος, ηι Λογος εστιν, οιδε, παρ'
ου και το Πνευμα λαμβανει· και οτι, περι του Πνευματος σιωπησας, φανερον
πεποιηκεν, οτι περι της ανθρωπινης αυτου λειτουργιας ελεγεν, ουδε ο Υιος. Και
τουτου τεκμηριον, οτι, ανθρωπινως ειρηκως, ουδε ο Υιος οιδε, δεικνυσιν ομως
θεικως εαυτον τα παντα ειδοτα. Ὃν γαρ λεγει Υιον την ημεραν μη ειδεναι, τουτον
ειδεναι λεγει τον Πα τερα· Ουδεις γαρ, φησι, γινωσκει τον Πατερα ει μη ο Υιος. Πας
δε πλην των Ἀρειανων συνομολογη σειεν ως ο τον Πατερα γινωσκων πολλωι
μαλλον οιδε της κτισεως το ολον· εν δε τωι ολωι και το τελος εστι ταυτης. Και ει ηδη
δε ωρισται η ημερα και η ωρα παρα του Πατρος, δηλον εστιν, οτι δια του 26.417 Υιου
 
 
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωρισται, και οιδεν αυτος το δι' αυτου ορισθεν. Ουδεν γαρ εστιν, ο μη δια Υιου γεγονε
τε και ωρι σται· ουκουν αυτος δημιουργος ων του παντος, οιδεν οποιον και οποσον,
και εως τινος αυτο γενεσθαι βε βουληται ο Πατηρ· εν δε τωι ποσωι και μεχρι τινος
εστιν η τουτων αλλαγη. Παλιν τε ει παντα τα του Πατρος του Υιου εστι· τουτο γαρ
αυτος ειρηκε· του δε Πατρος εστι το ειδεναι την ημεραν, δηλον οτι και ο Υιος οιδεν,
ιδιον εχων και τουτο εκ του Πατρος. Και παλιν, ει ο Υιος εν τωι Πατρι, και ο Πα τηρ
εν τωι Υιωι, οιδε δε ο Πατηρ την ημεραν και την ωραν· φανερον, οτι και ο Υιος εν τωι
Πατρι ων και ειδως τα εν τωι Πατρι, οιδε και αυτος την ημεραν και την ωραν. Ει δε
και εικων εστιν αληθινη του Πατρος ο Υιος, οιδε δε ο Πατηρ την ημεραν και την
ωραν, δηλον, οτι και του ειδεναι ταυτα την ομοιοτητα του Πατρος ο Υιος εχει. Και ου
θαυμαστον, ει δι' ου τα παντα γεγονε, και εν ωι συνεστηκε τα ολα, οιδεν αυτος τα
γενομενα, και ποτε τουτων εκαστου και κοινηι το τελος· αλλ' οτι και αυτη η
προπετεια, πρεπουσα τηι μανιαι των Ἀρειομανιτων ουσα, εις τοσαυτην ημας
απολογιαν ηναγκασεν ελθειν. Συναριθμουντες γαρ τοις γενητοις τον Υιον του Θεου
τον αΐδιον Λογον, κατ' ολιγον και αυτον τον Πατερα ελαττονα της κτισεως μελετωσι
λεγειν. Ει γαρ ο τον Πατερα γινωσκων ουκ οιδε την ημεραν ουδε την ωραν,
φοβουμαι μη μειζων εσται, ως αν εκεινοι μανεντες ειποιεν, η περι της κτισεως,
μαλλον δε η περι του ελαττονος μερους της κτισεως γνωσις, της περι του Πατρος
γνωσεως. Ἀλλ' εκεινοι μεν, ουτως εις το Πνευμα βλασ φημουντες, προσδοκατωσαν
μη λαμβανειν ποτε της ασεβειας ταυτης αφεσιν, ως ο Κυριος ει ρηκεν· οι δε
φιλοχριστοι και χριστοφοροι γινωσκομεν, ως ουκ αγνοων ο Λογος, ηι Λογος εστιν,
ελεγεν, Ουκ οιδα· οιδε γαρ· αλλα το ανθρωπινον δεικνυς, οτι των ανθρωπων ιδιον
εστι το αγνοειν, και οτι σαρ κα αγνοουσαν ενεδυσατο, εν ηι ων, σαρκικως ελεγεν·
Ουκ οιδα. Τοτε γουν ειρηκως, οτι Ουδε ο Υιος οιδε, και των κατα Νωε ανθρωπων την
αγνοιαν παραθεις, ευθυς επηγαγε· Γρηγορειτε ουν, οτι ουκ οιδατε ουδε υμεις, ποιαι
ωραι ο Κυ 26.420 ριος υμων ερχεται· και παλιν, ηι ου δοκειτε ωραι, ο Υιος του
ανθρωπου ερχεται· δι' υμας γαρ καγω γενομενος ως υμεις, ειπον· Ουδε ο Υιος. Ἔδει
δε, ειπερ ην αγνοων θεικως, ειπειν· Γρηγορειτε ουν, οτι ουκ οιδα· και, ηι ου δοκω
ωραι· νυν δε, τουτο μεν ουκ ειπεν· ειρηκως δε, οτι ουκ οιδατε υμεις, και, ηι ου δοκειτε,
εδειξεν, οτι των ανθρωπων εστι το αγνοειν· δι' ους και αυτος, την ομοιαν αυτων
εχων σαρκα, και ανθρωπος γενομενος, ελεγεν, ουδε ο Υιος οιδεν· ουκ οιδε γαρ σαρκι,
καιπερ ως Λογος γινωσκων. Και το κατα Νωε δε παραδειγμα παλιν ελεγχει την
αναιδειαν των χριστομαχων· και γαρ κακει ουκ ειπεν· Ουκ εγνων, αλλ', Ουκ
εγνωσαν, εως ηλθεν ο κατακλυσμος. Οι μεν γαρ ανθρωποι ουκ εγινωσκον· ο δε τον
κατακλυσμον επαγαγων (αυτος δε ην ο Σωτηρ·) εγινωσκε την ημεραν και την ωραν,
εν ηι τους καταῤρακτας του ουρανου ηνοιγε, και τας αβυσσους εῤρηγνυε, και τωι Νωε
ειρηκεν· Εισελθε συ και οι υιοι σου εις την κι βωτον. Ει δε ην αγνοων, ουκ αν
προελεγε τωι Νωε· Ἔτι γαρ ημερων επτα, εγω επαγω τον κατακλυσμον επι την γην.
Ει δε εκ της εικονος της κατα τον Νωε σημαινει την ημεραν, εγνω δε την ημεραν του
κατακλυσμου, οιδεν αρα και την ημεραν της εαυτου παρουσιας. Και την κατα τας
παρθενους δε ομοιωσιν ειρηκως, φανερωτερον παλιν εδειξε, τινες εισιν οι
αγνοουντες την ημεραν και την ωραν, λεγων, Γρη γορειτε ουν, οτι ουκ οιδατε την
ημεραν η την ωραν, ο προ ολιγου λεγων, Ουδεις οιδεν, ουδε ο Υιος, νυν ουκ ειπεν,
οτι Ἐγω ουκ οιδα, αλλ' οτι Ὑμεις ουκ οιδατε. Ουτως αρα πυνθανομενων των
μαθητων περι του τελους, καλως ειπε τοτε και το, Ουδε ο Υιος, σαρκικως δια το
σωμα, ινα δειξηι, οτι, ως ανθρωπος, ουκ οιδεν· ανθρωπων γαρ ιδιον το αγνοειν. Ει
μεντοι Λογος εστι, και αυτος εστιν ο ερ χομενος, και αυτος κριτης, και αυτος ο
 
 
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νυμφιος. οιδε ποτε και ποιαι ωραι ερχεται, και ποτε μελλει λεγειν· Ἔγειραι, ο
καθευδων, και αναστα εκ των νεκρων, και επιφαυσει σοι ο Χριστος. 26.421 Ὥσπερ
γαρ, ανθρωπος γενομενος, μετα ανθρωπων πειναι και διψαι και πασχει, ουτω μετα
μεν των ανθρωπων, ως ανθρωπος, ουκ οιδε· θεικως δε, εν τωι Πατρι ων Λογος και
Σοφια, οιδε, και ουδεν εστιν, ο αγνοει. Ουτως και περι Λαζαρου παλιν αν θρωπινως
πυνθανεται, ο απελθων εγειραι αυτον, και ειδως ποθεν ανακαλεσηται την Λαζαρου
ψυχην· μειζον δε το ειδεναι, που ην η ψυχη, του ειδε ναι, που εκειτο το σωμα· αλλα
ανθρωπινως επ ηρωτα, ινα θεικως ανεγειρηι. Ουτω και των μαθητων πυνθανεται
ελθων εις τα μερη Καισαρειας, καιπερ ειδως και πριν αποκρινασθαι τον Πετρον. Ει
γαρ ο Πατηρ απεκαλυψε τωι Πετρωι περι ων ο Κυριος επυνθανετο, δηλον εστιν, οτι
δια του Υιου γεγονεν η αποκαλυψις· Ουδεις γαρ οιδε τον Υιον, φησιν, ει μη ο Πατηρ,
και τον Πατερα, ει μη ο Υιος, και ωι εαν θεληι ο Υιος αποκαλυψαι. Ει δε δι' Υιου η τε
του Πατρος και του Υιου γνωσις αποκαλυπτεται, ουκ αμφιβολον ως αυτος ο
πυνθανο μενος Κυριος, προτερον αποκαλυψας τωι Πετρωι παρα του Πατρος, υστερον
ανθρωπινως επυνθανετο· ινα και τουτο δειξηι, οτι σαρκικως πυνθανομενος, ᾔδει
θεικως α εμελλε λεγειν ο Πετρος· οιδεν αρα ο Υιος, γινωσκων τα παντα, και
γινωσκων τον εαυτου Πα τερα, ης γνωσεως ουτε μειζον ουτε τελειοτερον αν τι
γενοιτο. Ἱκανα μεν ουν ταυτα προς ελεγχον αυτων· εβουλομην δε ερωτησαι, ινα και
ουτως εχθροι μαλλον της αληθειας δεικνυωνται και χριστομαχοι. Ὁ Ἀποστολος εν
τηι δευτεραι προς Κορινθιους Ἐπιστοληι γραφων φησιν· Οιδα ανθρωπον εν Χρι στωι
προ ετων δεκατεσσαρων ειτε εν σωματι, ουκ οιδα, ειτε εκτος του σωματος, ουκ οιδα·
ο Θεος οιδε. Τι τοινυν φατε; οιδεν ο Ἀποστολος ο πεπονθεν εν τηι οπτασιαι, καν λεγηι,
ουκ οιδα, η ουκ οιδεν; Ει μεν ουν ουκ οιδε, σκοπειτε, μη, μαθοντες πιπτειν, πεσητε
και εις την των Φρυγων παρα νομιαν των λεγοντων μη ειδεναι τους προφητας, μηδε
τους αλλους τους διακονησαντας τον Λογον, μητε α ποιουσι, μητε περι τινων
απαγγελλουσιν· ει δε οιδε λεγων, ουκ οιδα· ειχε γαρ εν εαυτωι τον Χριστον 26.424
αποκαλυπτοντα αυτωι τα παντα· πως ουκ αλη θως εξεστραμμενη των θεομαχων και
αυτοκατακρι τος εστιν αυτων η καρδια; τον μεν αποστολον λε γοντα, ουκ οιδα,
λεγουσιν ειδεναι, τον δε Κυ ριον λεγοντα, ουκ οιδα, λεγουσι μη ειδεναι; Ει γαρ,
επειδη Χριστος ην εν αυτωι, οιδεν ο Παυλος απερ λεγει, ουκ οιδα· πως ουχι μαλλον
αυτος ο Χριστος οιδε, καν λεγηι, ουκ οιδα; Ὁ μεν ουν Ἀποστολος αποκαλυπτοντος
αυτωι του Κυριου οιδεν ο πε πονθε· δια τουτο γαρ και φησιν, Οιδα ανθρωπον εν
Χριστωι· ειδως δε τον ανθρωπον, οιδε και πως ο ανθρωπος ηρπαγη. Ὁ γουν
Ἐλισσαιος, βλεπων τον Ἠλιαν, οιδε και πως ανεληφθη· αλλα καιπερ γινωσκων,
ομως των υιων των προφητων νομιζοντων τον Ἠλιαν εις εν των ορεων υπο του
Πνευματος εῤ ριφθαι, αυτος την μεν αρχην γινωσκων ο εωρα κεν, επειθε τους
ανδρας· βιαζομενων δε εκεινων, σε σιωπηκε και συνεχωρησεν απελθειν. Ἆρ' ουν,
επειδη σεσιωπηκεν, ουκ εγινωσκεν; Ἐγινωσκε μεν ουν· αλλ' ως ουκ ειδως
συνεχωρησεν, ιν' εκεινοι, πεισθεν τες, μηκετι δισταζωσι περι της αναληψεως Ἠλιου.
Ουκουν πολλωι μαλλον ο Παυλος. αυτος ων ο αρπαγεις, οιδε και πως ηρπαγη. Και
γαρ Ἠλιας εγινωσκε· και ει επυνθανετο τις, ειπεν αν πως αν εληφθη. Λεγει δε ομως
ο Παυλος, Ουκ οιδα, δυο τουτων χαριν, ως γε νομιζω, ενος μεν, ως αυτος ειπεν, ινα
μη δια την υπερβολην των αποκαλυψεων ετερον τις αυτον λογισηται, υπερ ο βλεπει·
ετερου δε, οτι, του Σωτηρος ειποντος, Ουκ οιδα, επρεπε και αυτον ειπειν, Ουκ οιδα,
ινα μη φαινηται δουλος ων υπερ τον Κυριον αυτου, και μαθητης υπερ τον διδα
σκαλον. Ουκουν ο τωι Παυλωι δεδωκως ειδεναι πολλωι μαλλον αυτος οιδε. Και γαρ
και λεγων τα προ της ημερας, οιδε, καθα προειπον, και ποτε η ημερα και ποτε η ωρα·
 
 
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ομως ειδως, λεγει, ουδε ο Υιος οιδε. Τινος μεν ουν χαριν τοτε ειπεν, ουκ οιδα, α
αυτος, ως ∆εσποτης, οιδεν; Ὡς διερευνωντα στοχαζεσθαι χρη, της ημων ενεκα
λυσιτελειας, ως γε νομιζω, τουτο πεποιηκε· παρασχοι δε αυτος τηι προθεσει τον νουν
της αληθειας! Ἐν αμφοτεροις 26.425 ημιν το χρησιμον εφυλαξεν ο Σωτηρ· ει γαρ τα
μεν προ του τελους απαντωντα δεδηλωκεν, ινα μη, ως ειπεν αυτος, ξενισθωμεν,
μηδε θροηθωμεν, γινομενων αυτων, αλλα και εκ τουτων το μετα ταυτα τελος
προσδοκωμεν· περι δε της ημερας και της ωρας ουκ ηθελησε θεικως ειπειν, οτι Οιδα·
αλλα σαρκικως δια την σαρκα την αγνοουσαν, καθα προει πον, ειπεν, οτι Ουκ οιδα·
ινα μηκετι επερωτησωσιν αυτον, και λοιπον η μη ειρηκως λυπησηι τοτε τους
μαθητας, η ειρηκως, παρα το συμφερον αυτοις και πασιν ημιν ποιησηι. Ὃ γαρ αν
ποιηι, τουτο παντως υπερ ημων εστιν, επειδη και δι' ημας ο Λο γος σαρξ εγενετο. ∆ι'
ημας τοινυν ειπε και το, Ουδε ο Υιος οιδε· και ουτε εψευσατο τουτο ειρηκως
(ανθρωπινως γαρ ειπεν, ως ανθρωπος, Ουκ οιδα), ουτε αφηκε τους μαθητας αυτον
βιασασθαι ειπειν· ειρηκως γαρ, Ουκ οιδα, εστησε κακεινων την ερω τησιν. Ἐν γουν
ταις Πραξεσι των αποστολων εστι γεγραμμενον, ηνικα επεβη τοις αγγελοις,
αναβαινων ως ανθρωπος, και αναφερων εις τον ουρανον ην εφο ρει σαρκα· οτε και
οι μαθηται τουτο βλεποντες, πα λιν ηρωτων, Ποτε το τελος εσται, και, Ποτε συ πα
ραγινηι, ειπεν αυτοις φανερωτερον· Ουχ υμων εστι γνωναι χρονους η καιρους, ους ο
Πατηρ εθετο εν τηι ιδιαι εξουσιαι. Και ουκ ειπε τοτε, Ουδε ο Υιος, ωσπερ ειπεν προ
τουτου ανθρωπινως, αλλ', Ὑμων ουκ εστι γνωναι. Λοιπον γαρ ην η σαρξ αναστασα,
και αποθεμενη την νεκρωσιν και θεο ποιηθεισα· και ουκετι επρεπε σαρκικως αυτον
απο κρινασθαι ανερχομενον εις τους ουρανους, αλλα λοι πον θεικως διδαξαι, οτι
Ουχ υμων εστι γνωναι χρο νους η καιρους, ους ο Πατηρ εθετο εν τηι ιδιαι εξουσιαι·
αλλα ληψεσθε δυναμιν. Τις δε η δυναμις του Πατρος η ο Υιος; Χριστος γαρ Θεου
δυναμις και Θεου Σοφια. Οιδεν αρα ο Υιος Λογος ων· τουτο γαρ λε γων εσημαινεν,
οτι Ἐγω οιδα, αλλ' ουκ εστιν υμων γνωναι· δι' υμας γαρ και εν τωι ορει καθημενος
σαρ κικως ειπον, Ουδε ο Υιος οιδε, δια το υμων και παντων συμφερον· συμφερει γαρ
υμιν και περι των αγγελων και περι του Υιου ουτως ακουσαι, δια τους εσομενους
μετα ταυτα πλανους, ινα, καν ως αγγελοι μετασχηματισωνται δαιμονες, και περι της
συντελειας επιχειρησωσι λεγειν, μη πιστευ σητε, ως αγνοουντων αυτων. Ἂν δε και ο
Ἀντιχρι 26.428 στος μεταποιησας εαυτον λεγηι· Ἐγω ειμι ο Χριστος, και πειρασηι και
αυτος περι της ημερας και συντελειας λεγειν, προς το πλανησαι τους ακου οντας·
εχοντες υμεις παρ' εμου την φωνην, οτι Ουδε ο Υιος, μηδε εκεινωι πιστευσητε.
Ἄλλως τε ουδε ειδεναι παλιν ποτε το τελος, η ποτε του τελους η ημερα, συμφερει
τοις ανθρωποις, ινα μη, γνοντες, καταφρονηται του μεταξυ χρονου γενωνται, περιμε
νοντες τας εγγυς του τελους ημερας· τοτε γαρ μονον εαυτων επιμελεισθαι
προφασισονται. ∆ια τουτο και το εκαστου τελος του θανατου σεσιωπηκεν, ινα μη,
προφασει της γνωσεως φυσιωθεντες οι ανθρω ποι, αμελειν εαυτων το πλειστον
αρξωνται του χρο νου. Ἀμφοτερα δη ουν και το καθολου τελος, και το εκαστου
περας εκρυψεν αφ' ημων ο Λογος (και γαρ και εν καθολου το εκαστου τελος εστι, και
εν τωι εκαστου τελει το καθολου συναγεται), ινα, αδηλου αυ του οντος και αει
προσδοκωμενου, καθ' ημεραν ως καλουμενοι προκοπτωμεν, τοις εμπροσθεν επ
εκτεινομενοι, των δε οπισθεν επιλανθανομενοι. Τις γαρ, γινωσκων μεν την ημεραν
του τελους, ουχ υπερτιθεται τον μεταξυ χρονον· αγνοων δε, ου καθ' ημεραν ετοιμος
γινεται; ∆ια τουτο γαρ επι τουτοις επεφερεν ο Σωτηρ, λεγων· Γρηγορειτε ουν, οτι
ουκ οιδατε ουδε υμεις, ποιαι ωραι ο Κυριος υμων ερχεται· και, Ἧ ου δοκειτε ωραι, ο
Υιος του αν θρωπου ερχεται· δια το συμφερον αρα το εκ της αγνοιας τουτο ειρηκε.
 
 
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και γαρ και τουτο λεγων, βουλεται δια παντος ημας ετοιμους γενεσθαι· Ὑμεις γαρ,
φησιν, ουκ οιδατε· εγω δε ο Κυριος οιδα ποτε ερχομαι, καν οι Ἀρειανοι με μη
προσδοκωσι Λογον οντα του Πατρος. Ὁ μεν ουν Κυριος, το ημων συμφερον υπερ
ημας γινωσκων, ουτως ησφαλισατο τους μαθητας· και αυτοι ταυτα μαθοντες,
διωρθωσαντο μελ λοντας εν τουτωι πλανασθαι τους απο Θεσσαλονι κης. Ἐπειδη δε οι
Χριστομαχοι ουδ' ουτω κατα δυονται, βουλομαι, καιπερ ειδως σκληροτεραν εχον τας
αυτους του Φαραω την καρδιαν, ερωτησαι παλιν και περι τουτου. Ἐν τωι παραδεισωι
πυνθανε ται ο Θεος λεγων· Ἀδαμ, που ει; Ἐξεταζει δε και τον Καιν· Που Ἄβελ ο
αδελφος σου; Τι τοινυν και περι τουτου φατε; Ει γαρ αγνοειν αυτον νομι ζετε, και
δια τουτο πυνθανεσθαι· Μανιχαιοις μεν 26.429 ηδη προσετεθητε· αυτων γαρ το
τοιουτον τολμημα· ει δε, φοβουμενοι φανερως ονομασθηναι Μανι χαιοι, βιαζεσθε
εαυτους ειπειν, οτι γινωσκων πυνθανεται· τι ατοπον η τι ξενον ορωντες, ουτω
πεπτωκατε, ει ο Υιος, εν ωι τοτε επυνθανετο ο Θεος, ο αυτος Υιος και νυν σαρκα
περιβεβλημενος πυν θανεται των μαθητων ως ανθρωπος; ει μη αρα Μα νιχαιοι
γενομενοι μεμφεσθαι θελησητε και την τοτε γενομενην προς τον Ἀδαμ ερωτησιν,
ινα μονον και υμεις νεανιευησθε εν ταις κακονοιαις. Και γαρ εν πασιν ελεγχομενοι,
τονθορυζετε παλιν δια το ειρημενον παρα του Λουκα, ο καλως μεν ειρηται, κακως δε
υμεις διανοεισθε. Τι δε τουτο εστιν, αναγκαιον παραθεσθαι, ινα και ουτως αυτων η
δι εφθαρμενη διανοια δειχθηι. Φησι τοινυν ο Λουκας· Και Ἰησους προ εκοπτε σοφιαι,
και ηλικιαι, και χαριτι παρα Θεωι και ανθρωποις. Το μεν ουν ρητον εστι τουτο· επει δη
δε και εν τουτωι προσκοπτουσιν, αναγκαιον παλιν αυτους ως τους Φαρισαιους και
τους Σαδδουκαιους ερωτησαι, περι ου φησιν ο Λουκας. Ἔστι δε ουτως· Ἰησους
Χριστος ανθρωπος εστιν, ως οι αλλοι παντες ανθρωποι, η Θεος εστι σαρκα φορων; Ει
μεν ουν κοινος ανθρωπος κατα τους αλλους ανθρωπους και αυτος εστιν, εστω παλιν
ως ανθρωπος προκοπτων. Τουτο μεντοι του Σαμοσατεως εστι το φρονημα, ο τηι μεν
δυναμει και υμεις φρονειτε, τωι δε ονοματι μονον αρνεισθε δια τους ανθρωπους. Ει
δε Θεος εστι σαρκα φορων, επειδη και τουτο εστιν αληθως, και ο Λογος σαρξ
εγενετο, και Θεος ων επι γης κατηλθε· ποιαν ειχε προκοπην ο ισα Θεωι υπαρχων; η
που ειχεν αυξανειν ο Υιος αει ων εν τωι Πατρι; Ει γαρ ο αει ων εν τωι Πατρι
προκοπτει, τι αρα εστιν επεκεινα του Πατρος, ιν' απο τουτου και προκοψηι; Ἔπειτα
ως επι του λαβειν και δοξασθηναι τα αυτα καλον ειπειν· Ει ανθρωπος γενομενος
προεκοπτε, δηλον εστιν, ως, προ του γενεσθαι ανθρωπος, ατελης ην· και μαλλον η
σαρξ αιτια της τελειωσεως αυτου γεγονεν, η αυτος της σαρκος. Παλιν τε ει Λογος ων
προκοπτει, τι μειζον εχει γενεσθαι Λογου και Σοφιας, και Υιου, και Θεου δυναμεως;
ταυτα γαρ εστιν ο Λογος, ων ει τις ως ακτινα μετασχειν πως δυναιτο, ο τοιουτος
παντελειος εν ανθρωποις, 26.432 και ισος αγγελοις γινεται. Και γαρ και αγγελοι, και
αρχαγγελοι, και κυριοτητες, και πασαι αι δυναμεις, και θρονοι, του Λογου
μετεχοντες, βλε πουσι διαπαντος το προσωπον του Πατρος αυτου. Πως ουν ο αλλοις
την τελειοτητα παρασχων, αυτος μετ' εκεινους προκοπτει; Ἄγγελοι γαρ και την αν
θρωπινην αυτου γενεσιν διηκονησαν· και το λεγομε νον παρα του Λουκα μετα την
διακονιαν των αγγε λων ειρηται. Πως ουν ολως καν εις ενθυμησιν ελ θειν
ανθρωπου δυναται; Ἢ πως η Σοφια εν σοφιαι προεκοπτεν; Ἢ πως ο αλλοις χαριν
διδους (καθως ο Παυλος, δια πασης επιστολης δι' αυτου δι δοσθαι την χαριν
γινωσκων, φησιν· Ἡ χαρις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου μετα παντων υμων),
αυτος εν χαριτι προεκοπτεν; Ἢ γαρ ψευδε σθαι τον Ἀποστολον λεγετωσαν, η μηδε
Σοφιαν ειναι τον Υιον λεγειν τολματωσαν. Ἢ ει Σοφια εστιν, ως ειπεν ο Σολομων,
και ο Παυλος εγραψε, Χρι στος Θεου δυναμις και Θεου σοφια· ποιαν η Σοφια
 
 
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προκοπην επεδεχετο; Ἄνθρωποι μεν γαρ, κτισματα τυγχανοντες, επεκτεινεσθαι πως
και προκοπτειν εν αρετηι δυνανται· Ἐνωχ γουν ουτω μετετεθη· και Μωσης αυξανων
ετελειουτο· Ἰσαακ δε προκοπτων εγινετο μεγας· και ο Ἀποστολος επεκτεινεσθαι καθ'
ημεραν τοις εμπροσθεν ελεγεν· ειχε γαρ εκαστος που προκο ψει, βλεπων εις τον
εμπροσθεν αυτου βαθμον· ο δε του Θεου Υιος, ο μονος ων, που ειχεν επεκτει νεσθαι;
Παντα γαρ εις αυτον βλεποντα προκοπτει· αυτος δε μονος ων, εν τωι μονωι Πατρι
εστιν, αφ' ου ουδε επεκτεινεται, αλλ' εν αυτωι μενων εστιν αει. Ἀνθρωπων μεν ουν
εστι το προκοπτειν· ο δε του Θεου Υιος, επει προκοπτειν ουκ ειχε, τελειος ων εν τωι
Πατρι, εταπεινωσεν εαυτον υπερ ημων, ινα εν τωι εκεινου ταπεινωι μαλλον ημεις
αυξησαι δυνη θωμεν. Ἡ δε αυξησις ημων ουκ αλλη τις εστιν η το αφιστασθαι μεν
των αισθητων, εις αυτον δε τον Λο γον γενεσθαι· επει και το εκεινου ταπεινον ουδεν
ετερον εστιν η το λαβειν την ημετεραν σαρκα. Ουκ αρα ο Λογος ην, ηι Λογος εστιν, ο
προκοπτων, ο τελειος εκ τελειου ων του Πατρος, ο μηδενος δεομε νος, αλλα και τους
αλλους εις προκοπην αναγων. Ἀλλα ανθρωπινως ειρηται και ενταυθα το προ 26.433
κοπτειν· επει και των ανθρωπων εστι παλιν η προ κοπη. Και γαρ και ο ευαγγελιστης
ουτω μετα ακριβους της παρατηρησεως λεγων, τηι προκοπηι συνηψε την ηλικιαν·
Λογος δε και Θεος ηλικιαι ου μετρειται, αλλα των σωματων εισιν αι ηλικιαι. Του
σωματος αρα εστιν η προκοπη· αυτου γαρ προ κοπτοντος, προεκοπτεν εν αυτωι και η
φανερωσις της θεοτητος τοις ορωσιν· οσωι δε η θεοτης απεκαλυπτετο, τοσουτωι
πλειον η χαρις ηυξανεν ως ανθρωπου παρα πασιν ανθρωποις. Παιδιον μεν γαρ
εβασταζε το παις δε γενομενος, απεμενεν εν τωι ιερωι, και τους ιερεας ανεκρινε περι
του νομου· κατ' ολιγον δε του σωματος αυξανοντος, και του Λογου φανε ρουντος
εαυτον εν αυτωι, ομολογειται λοιπον παρα μεν Πετρου πρωτον, ειτα και παρα
παντων, οτι αληθως Υιος Θεου εστιν ουτος· ει και Ἰουδαιοι οι τε παλαιοι και οι νεοι
ουτοι θελοντες καμ μυουσι τους οφθαλμους, ινα μη βλεπωσιν, οτι το, εν σοφιαι
προκοπτειν, ουκ εστι την Σοφιαν αυτην προ κοπτειν, αλλα το ανθρωπινον μαλλον
εν αυτηι προ κοπτειν. Και Ἰησους γαρ προεκοπτε σοφιαι και χαριτι· ει χρη δε και
πιθανως μετα του αληθους ειπειν, αυτος εν εαυτωι προεκοπτε. Ἡ Σοφια γαρ
ωικοδομησεν εαυτηι οικον, και εν εαυτηι τον οικον προκοπτειν εποιει. Τις δε εστιν η
λεγομενη προκοπη η, καθα προειπον, η παρα της Σοφιας μεταδιδομενη τοις
ανθρωποις θεοποιησις και χαρις, εξαφανιζομενης εν αυτοις της αμαρτιας και της εν
αυτοις φθορας κατα την ομοιοτητα και συγγενειαν της σαρκος του Λογου; Ουτω γαρ
αυξανοντος εν ηλικιαι του σωματος, συν επεδιδοτο εν αυτωι και η της θεοτητος
φανερωσις, και εδεικνυτο παρα πασιν, οτι ναος Θεου εστι, και Θεος ην εν τωι σωματι.
Ἐαν δε φιλονεικωσιν, οτι Ἰησους εκληθη ο Λογος γενομενος σαρξ, και εις αυτον
αναφε ρουσι το λεγομενον, προεκοπτεν· ακουετωσαν, οτι ουδε τουτο μεν ελαττοι το
πατρικον φως· τουτο γαρ εστιν ο Υιος· δεικνυσι δε παλιν, οτι γεγο νεν ανθρωπος ο
Λογος, και αληθινην εφορεσε σαρκα. Και ωσπερ ειπομεν, οτι σαρκι πεπονθε, και
σαρκι επεινα, και σαρκι εκοπιασεν· ουτω και εικο τως αν λεγοιτο, οτι σαρκι
προεκοπτεν. Ουδε γαρ ουδε εξωθεν οντος του Λογου εγινετο η προκοπη, οια εστιν,
26.436 ην ειρηκαμεν. Ἐν αυτωι γαρ ην η σαρξ η προκο πτουσα και αυτου λεγεται· και
τουτο ινα παλιν η των ανθρωπων προκοπη απτωτος δια τον συνοντα Λο γον
διαμεινηι. Ουτ' ουν του Λογου η προκοπη, ουτε η σαρξ ην η Σοφια, αλλα της Σοφιας
σωμα γεγονεν η σαρξ. ∆ια τουτο, ως προειπομεν, ουχ η Σοφια, ηι Σοφια εστιν, αυτη
καθ' εαυτην προεκοπτεν· αλλα το ανθρωπινον εν τηι Σοφιαι προεκοπτεν, υπεραναβαι
νον κατ' ολιγον την ανθρωπινην φυσιν, και θεο ποιουμενον, και οργανον αυτης
προς την ενεργειαν της Θεοτητος και την εκλαμψιν αυτης γινομενον και
 
 
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φαινομενον πασι. ∆ιο ουδε ειπεν, Ὁ Λογος προεκοπτεν, αλλ', Ὁ Ἰησους, οπερ ονομα
γενομενος ανθρωπος ο Κυριος εκληθη· ως ειναι της ανθρωπινης φυσεως την
προκοπην ουτως ως εν τοις εμπροσθεν ει πομεν. Ουκουν ωσπερ, προκοπτουσης της
σαρκος, λε γεται αυτος προκοπτειν δια την προς το σωμα ιδιο τητα· ουτω και τα περι
τον καιρον του θανατου λε γομενα, το ταραχθηναι, το κλαυσαι, χρη λαμβανειν τηι
αυτηι διανοιαι. Ἄνω γαρ και κατω περιιοντες, και ωσπερ εκ τουτων την αιρεσιν παλιν
συνιστωντες, φασκουσιν· Ἰδου εκλαυσε και ειπε· Νυν η ψυχη μου τεταρακται· και
παρεκαλεσε παρελθειν το ποτη ριον· πως ουν, ει ταυτα ειρηκε, Θεος εστι και Λο γος
του Πατρος; Ναι γεγραπται, οτι εκλαυσεν, ω Θεομαχοι, και οτι ειπεν, Ἐταραχθην, και
επι του σταυρου ειπεν, Ἐλωι, Ἐλωι λιμασαβαχθανι, ο εστι, Θεε μου, Θεε μου, ινα τι
με εγκατελιπες; Και παρεκαλεσε δε του παρελθειν το ποτηριον· γεγραπται γαρ ταυτα.
Ἀλλ' ηβουλομην παλιν υμας αποκρινασθαι· το αυτο γαρ εφ' εκαστου των παρ' υμων
προτεινομενων αντικρουειν αναγκη. Ει μεν ανθρωπος ψιλος εστιν ο λαλων,
κλαιετω και φο βεισθω τον θανατον, ως ανθρωπος· ει δε Λογος εστιν εν σαρκι (τα
αυτα γαρ λεγειν αει ουκ οκνητεον), τινα Θεος ων ειχε φοβεισθαι; Ἢ δια τι τον θα
νατον εφοβειτο ζωη ων αυτος, και αλλους εκ του θα νατου ρυομενος; Ἢ πως λεγων,
Μη φοβεισθε τον αποκτεινοντα το σωμα, αυτος εφοβειτο; Πως δε ο τωι Ἀβρααμ
λεγων, Μη φοβου, οτι μετα σου ειμι· και τον Μωσην παραθαρσυνων κατα του Φα
26.437 ραω, και τωι του Ναυη λεγων, Ἴσχυε και αν δριζου, αυτος εδειλια τον
Ἡρωδην και τον Πιλα τον; Ειτα, αλλοις γινομενος βοηθος εις το μη φοβεισθαι
(Κυριος γαρ, φησιν, εμοι βοηθος· ου φοβηθησομαι τι ποιησει μοι ανθρωπος), αυτος
ηγεμονας θνητους ανθρωπους εφοβειτο; αυ τος ελθων κατα του θανατου, εδειλια
τον θανα τον; Πως δε ουκ ατοπον και δυσσεβες, λεγειν τουτον δειλιαιν τον θανατον
η τον ᾅδην, ον οι πυλωροι του ᾅδου βλεποντες επτηξαν; Ει δε καθ' υμας εδειλια ο
Λογος, δια τι προ πολλου λεγων περι της επιβουλης των Ἰουδαιων ουκ εφευγεν,
αλλα και ζητουμε νος ελεγεν· Ἐγω ειμι; Και γαρ ηδυνατο μη αποθα νειν, ως ελεγεν·
Ἐξουσιαν εχω θειναι την ψυχην μου· και εξουσιαν εχω παλιν λαβειν αυτην· και,
Ουδεις αιρει αυτην απ' εμου. Ἀλλ' ουκ ην ιδια φυσει του Λογου ταυτα, ηι Λογος ην· εν
δε τηι τοιαυτα πασχουσηι σαρκι ην ο Λογος, ω Χριστομαχοι και αχαριστοι Ἰουδαιοι.
Και γαρ ουκ ειρηται ταυτα προ της σαρκος· αλλ' οτε ο Λογος σαρξ εγενετο, και
γεγονεν ανθρωπος, το τηνικαυτα και ανθρωπινως ειρησθαι γεγραπται ταυτα.
Ἀμελει, περι ου γεγραπται ταυτα, αυτος ηγειρε τον Λαζαρον εκ νεκρων, και το υδωρ
οινον πεποιηκε, και τωι εκ γενετης τυφλωι εχαρισατο το βλεπειν, και ειπεν· Ἐγω και
ο Πατηρ εν εσμεν. Ειπερ ουν εκ των ανθρωπινων προφασιζονται ταπεινα νοειν περι
του Υιου του Θεου· μαλλον δε ανθρωπον αυτον ολον εκ γης, και ουκ εξ ουρανου
νομιζουσι· δια τι μη και εκ των θεικων εργων επιγινω σκουσι τον εν τωι Πατρι
Λογον, και λοιπον αρνουνται την ιδιαν ασεβειαν; Ἔξεστι γαρ αυτους οραιν, πως ο τα
εργα ποιων ο αυτος εστιν ο και το σωμα παθητον δεικνυς εν τωι αφιεναι κλαιειν και
πειναιν αυτον, και τα ιδια του σωματος εν αυτωι φαινε σθαι. Ἐκ μεν γαρ των
τοιουτων εγνωριζεν, οτι, 26.440 Θεος ων απαθης, σαρκα παθητην ελαβεν· εκ δε των
εργων εδεικνυεν εαυτον Λογον οντα του Θεου, και υστερον γενομενον ανθρωπον,
λεγων· Καν εμοι μη πιστευητε, βλεποντες ανθρωπινον με περιβεβλη μενον σωμα,
αλλα καν τοις εργοις πιστευσατε, ινα γνωτε, οτι εγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν
εμοι. Πανυ δε μοι δοκουσιν αναισχυντιαν εσχηκεναι και βλασφημιαν οι
Χριστομαχοι. Ἀκουοντες μεν γαρ, Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, βιαζονται την δια
νοιαν παρεξηγεισθαι, και διαιρειν την ενοτητα του Πα τρος και του Υιου· ακουοντες
δε, οτι εκλαυσεν, ιδρωσε, πεπονθεν, ουκ ενορωσι τωι σωματι, αλλ' εκ τουτων τηι
 
 
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κτισει συναριθμουσι τον δι' ου γεγονεν η κτισις. Τι ουν ετι λοιπον και ουτοι των
Ἰουδαιων διαφερουσιν; Ὡς γαρ εκεινοι τα του Θεου εργα τωι Βεελζεβουλ ελογιζοντο
βλασφημουντες· ουτω και ουτοι, τον ταυτα εργασαμενον Κυριον τοις κτισμασι
συναριθμουντες, την αυτην εκεινοις ασυγγνωστον υποισονται κα ταδικην. Ἔδει δε
ακουοντας μεν αυτους, Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, μιαν οραιν την θεοτητα και το
ιδιον της ουσιας του Πατρος· ακουοντας δε το, εκλαυσε, και τα ομοια, ταυτα του
σωματος ιδια λε γειν, μαλιστα οτι εν εκατερωι τουτων εχουσι την αφορ μην ευλογον,
οτι τα μεν ως περι Θεου γεγραπται, τα δε δια το ανθρωπινον αυτου σωμα λεγεται.
Ουδε γαρ εν ασωματωι τα του σωματος αν εγεγονει, ει μη σωμα λαβων ην φθαρτον
και θνητον· θνητη γαρ ην η αγια Μαρια, εξ ης ην και το σωμα. ∆ιο και αναγκη εν
πασχοντι σωματι, και κλαιοντι, και καμνοντι γε νομενου αυτου, αυτου λεγεσθαι
μετα του σωματος και ταυτα, απερ εστιν ιδια της σαρκος. Ει τε τοι νυν εκλαυσε, και
εταραχθη, ουκ ην ο Λογος, ηι Λογος εστιν, ο κλαιων και ταρασσομενος, αλλα της
σαρκος ιδιον ην τουτο· ει δε και παρεκαλεσε παρελ θειν το ποτηριον, ουκ ην η
θεοτης η δειλιωσα, αλλα της ανθρωποτητος ην ιδιον και τουτο το παθος, και το
λεγειν· Ἵνα τι με εγκατελιπες; ως αυτου μεντοι παλιν, κατα τα εν τοις εμπροσθεν
ειρημενα, καιτοι μηδεν πασχοντος, απαθης γαρ ην ο Λογος, ειρηκασιν ομως οι
ευαγγελισται ταυτα· επει και αν θρωπος γεγονεν ο Κυριος, και ως παρα ανθρω που
γινεται και λεγεται ταυτα, ινα και, ταυτα τα 26.441 παθηματα της σαρκος κουφισας
αυτος, ελευθεραν αυ των ταυτην κατασκευασηι. Ὅθεν ουδε εγκαταλειπε σθαι
δυναται παρα του Πατρος ο Κυριος ο εν αυτωι ων αει, και προ του ειπειν, και οτε
ταυτην ηφιει την φωνην. Ἀλλ' ουδε θεμις παλιν ειπειν δει λιαιν τον Κυριον, ον οι
πυλωροι του ᾅδου πτηξαντες εξαφηκαν τον ᾅδην· και τα μεν μνηματα ανεωιγε,
πολλα δε σωματα των αγιων ανεστησαν, και ενεφανισθησαν τοις ιδιοις. Φιμουσθω
τοινυν πας αιρε τικος, και φοβεισθω λεγειν δειλιαιν τον Κυριον, ον ο θανατος, ως
δρακων, φευγει, ον τρεμουσι δαιμονες, και φοβειται θαλασσα· δι' ον οι ουρανοι
σχιζονται, και πασαι αι δυναμεις σαλευονται· ιδου γαρ λε γοντος αυτου, Ἵνα τι με
εγκατελιπες; εδεικνυεν ο Πατηρ, ως αει και τοτε ην εν αυτωι. Ἡ γαρ γη, γινωσκουσα
τον λαλουντα ∆εσποτην, ευθυς ετρεμε, και το καταπετασμα εσχιζετο, ο ηλιος τε
εκρυπτετο, και αι πετραι διεῤρηγνυντο, και τα μεν μνημεια, ως προειπον, ηνοιγετο,
οι δε εν αυτοις νεκροι ηγειροντο· και το γε θαυμαστον, οι τοτε παροντες και αρ
νουμενοι προτερον αυτον, υστερον ταυτα βλεποντες, ομολογουσιν αληθως τουτον
ειναι του Θεου τον Υιον. Περι δε του λεγειν αυτον, Ει δυνατον, παρελ θετω το
ποτηριον, μαθετε πως ταυτα ειρηκως επ ετιμα τωι Πετρωι, λεγων· Ου φρονεις τα του
Θεου, αλλα τα των ανθρωπων. Ἤθελε γαρ ο παρ ητειτο, και δια τουτ' ην ελθων·
αλλα του μεν ην το θελειν· επι τουτο γαρ ηλθε· της δε σαρκος ην το δειλιαιν· διο και
ως ανθρωπος ελεγε την τοιαυτην φωνην. Και αμφοτερα παλιν παρα του αυτου ελε
γετο, ινα δειξηι, οτι Θεος ην θελων μεν αυτος, γενομενος δε ανθρωπος ειχε
δειλιωσαν την σαρκα, δι' ην συνεκερασε το εαυτου θελημα τηι ανθρωπινηι ασθενειαι,
ινα και τουτο παλιν αφανισας, θαῤραλεον τον ανθρωπον παλιν προς τον θανατον
κατα σκευασηι. Ἰδου γουν πραγμα παραδοξον αληθως· ον ως κατα δειλιαν λαλειν
νομιζουσιν οι Χριστομα χοι, ουτος τηι νομιζομενηι δειλιαι θαῤραλεους και αφο βους
τους ανθρωπους κατεσκευαζεν. Οι γουν μα 26.444 καριοι αποστολοι μετ' αυτον
ουτως εκ των τοιουτων φωνων κατεφρονουν του θανατου, ως μηδε φροντιζειν των
ανακρινοντων αυτους, αλλα λεγειν· Πειθαρχειν δει Θεωι μαλλον η ανθρωποις· οι τε
αλλοι αγιοι μαρτυρες ουτως εθαῤρουν, ως μαλλον νομιζειν αυτους εις ζωην
μεταβαινειν, η θανατον υπομενειν. Πως ουν ουκ ατοπον των μεν θεραποντων του
 
 
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λογου θαυμαζειν την ανδρειαν, αυτον δε τον Λογον λεγειν δειλιαιν, δι' ον κακεινοι
του θανατου κατεφρονη σαν; Ἐκ δε της των αγιων μαρτυρων καρτερικωτα της
προθεσεως και ανδρειας δεικνυται, ως ουκ ην η θεοτης δειλιωσα, αλλα την ημων
δειλιαν ην αφαιρου μενος ο Σωτηρ. Ὡς γαρ τον θανατον θανατωι κατηρ γησε, και
ανθρωπινως παντα τα ανθρωπινα, ουτω τηι νομιζομενηι δειλιαι την ημων δειλιαν
αφηιρειτο, και πεποιηκε μηκετι φοβεισθαι τους ανθρωπους τον θανατον. Ἔλεγεν ουν
ταυτα και αμα εποιει. Ἀνθρωπινα μεν γαρ ην το λεγειν· Παρελθετω το ποτη ριον,
και, Ἵνα τι με εγκατελιπες; θεικως δε ο αυ τος εποιει τον ηλιον εκλειπειν, και τους
νεκρους εγει ρεσθαι. Παλιν τε λεγων ανθρωπινως, Νυν η ψυχη μου τεταρακται·
ελεγε και θεικως· Ἐξουσιαν εχω θειναι την ψυχην μου, και εξουσιαν εχω παλιν
λαβειν αυτην. Το μεν γαρ ταραττεσθαι της σαρκος ιδιον ην, το δε εξουσιαν εχειν
θειναι και λαβειν, οτε βουλεται, την ψυχην, ουκετι τουτο ιδιον ανθρωπων, αλλα της
του Λογου δυναμεως εστιν. Ἄν θρωπος γαρ ου κατ' ιδιαν εξουσιαν, αλλ' αναγκηι φυ
σεως και μη θελων αποθνησκει· ο δε Κυριος, αθανα τος αυτος ων, σαρκα δε θνητην
εχων, επ' εξου σιας ειχεν, ως Θεος, απο του σωματος χωρισθηναι, και τουτο παλιν
αναλαβειν, οτε βουλεται. Περι του του και ∆αβιδ ψαλλει· Ουκ εγκαταλειψεις την ψυ
χην μου εις ᾅδην, ουδε δωσεις τον Ὅσιον σου ιδειν διαφθοραν. Ἔπρεπε γαρ,
φθαρτην ουσαν την σαρκα, μηκετι κατα την εαυτης φυσιν μενειν θνη την, αλλα δια
τον ενδυσαμενον αυτην Λογον αφθαρτον διαμενειν. Ὡς γαρ αυτος, γενομενος εν τωι
ημων σω ματι, τα ημων εμιμησατο, ουτως ημεις, δεξα μενοι αυτον, της παρ' εκεινου
μεταλαμβανομεν αθα νασιας. Ματην τοινυν σκανδαλιζεσθαι προσποιουνται, και
μικρα νοουσιν οι Ἀρειομανιται περι του Λογου, ει γεγραπται, εταραχθη, και
εκλαυσεν. Ἐοικασι γαρ μηδε ανθρωπινην αισθησιν εχειν, αγνοουντες την των
ανθρωπων φυσιν και τα τουτων ιδια· δι' α μαλ λον εδει θαυμαζειν, οτι εν τοιαυτηι
πασχουσηι 26.445 σαρκι ην ο Λογος, και ουτε εκωλυε τους επιβουλευον τας, ουτε
εξεδικει κατα των αναιρουντων, καιπερ δυναμενος, ο αλλους κωλυσας αποθανειν,
και αποθα νοντας εγειρας εκ των νεκρων· αλλ' ηνειχετο πασχειν το ιδιον σωμα. ∆ια
τουτο γαρ και εληλυθεν, ως προειπον, ινα σαρκι παθηι, και λοιπον και απαθης και
αθανατος η σαρξ κατασκευασθηι· και ινα, καθως πολλακις ειπομεν, ως εις αυτον της
υβρεως και των γινομενων φθανοντων, μηκετι των ανθρωπων απτηται ταυτα, αλλ'
εξαφανισθηι παντελως παρ' αυ του· και λοιπον δι' αιωνος αφθαρτοι, ως ναος του
Λογου, διαμεινωσι. Ταυτα ει ουτως και οι Χρι στομαχοι διενοουντο, τον τε σκοπον
τον εκκλη σιαστικον ως αγκυραν της πιστεως επεγινωσκον, ουτ' αν εναυαγησαν
περι την πιστιν, ουτε τοσου τον ηναισχυντουν, ως ανθιστασθαι και τοις βουλομε
νοις πεπτωκοτας αυτους εγειραι, και μαλλον εχθρους ηγεισθαι τους νουθετουντας
αυτους εις ευσεβειαν. Ἀλλ' ως εοικε, πονηρον ο αιρετικος αληθως, και πανταχοθεν
εστιν εχων διεφθαρμενην την καρδιαν εις ασεβειαν. Ἰδου γαρ επι πασιν
ελεγχομενοι, και δεικνυμενοι πασης συνεσεως ερημοι, ουκ αισχυ νονται· αλλ' ωσπερ
η λεγομενη παρα τοις Ἑλληνων μυθοις υδρα το θηριον, αναιρουμενων των
προτερων οφεων, ωδινεν ετερους οφεις, φιλονεικουσα προς τον αναιρουντα τηι των
ετερων προβοληι· τον αυτον τρο πον και οι Θεομαχοι και οι Θεοστυγεις, ωσπερ υδραι,
την ψυχην πιπτοντες εφ' οις προβαλλονται, αλλας εφευρισκουσιν Ἰουδαικας και
μωρας εαυτοις εκζητησεις· και ωσπερ εχθραν την αληθειαν εχοντες, επινοουσι
καινοτερα, οπως μαλλον Χριστο μαχους εαυτους δια παντων επιδειξωσιν. Μετα γαρ
τους τοσουτους κατ' αυτων ελεγχους, εφ' οις και ο διαβολος αυτος ο τουτων πατηρ
εν τραπεις αν απηλθεν οπισω, παλιν ως απο στρεβλης της καρδιας αυτων
επινοουντες γογγυζουσι, και τοις μεν ψιθυριζουσι, τοις δε, ως κωνωπες,
 
 
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιβομβουσι λεγοντες· Ἔστω, ταυτα ουτως ερμηνευετε, και νι κατε τοις λογισμοις
και ταις αποδειξεσιν· αλλα δει λεγειν βουλησει και θελησει γεγενησθαι τον Υιον υπο
του Πατρος. Και εν τουτωι γαρ πολλους απατωσι προβαλλομενοι το βουλημα και το
θελημα του Θεου. Τουτο δε ει μεν τις των ορθως πιστευοντων απλου 26.448 στερον
ελεγεν, ουδεν ην υποπτευσαι περι του λεγομε 26.448 νου, νικωσης της ορθοδοξου
διανοιας την απλου στεραν των ρηματων προφοραν· επειδη δε παρ' αι ρετικων εστιν
η φωνη, υποπτα δε των αιρετικων τα ρηματα, και, ως γεγραπται, Κυβερνωσι δε ασε
βεις δολους, και, Οι λογοι αυτων εισι δολιοι, καν μονον νευσωσι, διεφθαρμενην γαρ
εχουσι την καρδιαν· φερε, και τουτο το λεγομενον εξετασω μεν, μηπως, επι πασιν
ελεγχθεντες, λοιπον, ως υδραι, καινοτερον επενοησαν λεξειδιον, ινα δια της
τοιαυτης κομψολογιας και πιθανης υφαρπαγης την εαυτων ασεβειαν παλιν αλλως
επισπειρωσι. Ταυτον γαρ σημαινει ο λεγων, Βουλησει γεγονεν ο Υιος, και ο λεγων,
Ἦν ποτε οτε ουκ ην, και, Ἐξ ουκ οντων γεγονεν ο Υιος, και κτισμα εστιν. Ἀλλ' επει
ταυτα λεγοντες ηισχυνθησαν, ετερως αυτα παλιν ση μαινειν επεχειρησαν οι δολιοι,
βουλησιν προβαλ λομενοι, ως το μελαν αι σηπιαι, ιν' εν τουτωι τους μεν ακεραιους
σκοτιζωσιν, αυτοι δε της ιδιας αιρε σεως μη επιλαθωνται. Ποθεν γαρ το βουλησει και
θελησει, η εκ ποιας Γραφης τα τοιαυτα παλιν προφερουσιν, ειπατωσαν οι τοις
ρημασιν υποπτοι, και της ασεβειας εφευρεται. Ὁ μεν γαρ Πατηρ απο καλυπτων απ'
ουρανου τον εαυτου Λογον, εδεικνυεν, οτι Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος· και
δια μεν του ∆αβιδ ελεγεν· Ἐξηρευξατο η καρδια μου Λογον αγαθον· τωι δε Ἰωαννηι
ειπειν ενετειλατο· Ἐν αρχηι ην ο Λογος· και ο ∆αβιδ δε ψαλλων φη σιν, οτι Παρα σοι
πηγη ζωης, και εν τωι φωτι σου οψομεθα φως· ο τε Ἀποστολος γραφει· Ὃς ων
απαυγασμα της δοξης· και παλιν· Ὃς εν μορφηι Θεου υπαρχων· και, Ὅς εστιν εικων
του Θεου του αορατου. Πανταχου το ειναι του Λογου παντες και ουδα μου εκ
βουλησεως αυτον ουδε ολως πεποιησθαι λε γουσιν· αυτοι δε που αρα βουλησιν η
θελησιν προ ηγουμενην ευρον του Λογου του Θεου, ει μη αρα, τας Γραφας αφεντες,
υποκρινονται και την Ουαλεντινου κακονοιαν; Πτολεμαιος γαρ ο Ουαλεντινου εφη
26.449 δυο ζυγους εχειν τον αγενητον, εννοιαν και θελησιν· και πρωτον ενενοησεν,
ειτα ηθελησε· και απερ εν ενοει, ουκ ηδυνατο προβαλλειν, ει μη οτε και η του
θεληματος δυναμις επεγενετο. Ἔνθεν οι Ἀρειανοι μαθοντες, θελημα και βουλησιν
προηγεισθαι θε λουσι του Λογου. Ἐκεινοι μεν ουν τα Ουαλεντινου ζηλουτωσαν·
ημεις δε, εντυχοντες τοις θειοις λογοις, επι μεν του Υιου το, ην, ευρομεν· και αυτον
μονον ηκουσαμεν οντα εν τωι Πατρι, και εικονα του Πατρος· επι δε μονων των
γενητων, επει και τηι φυ σει ουκ ην ποτε ταυτα, αλλ' επιγεγονε, προηγουμενην
βουλησιν και θελησιν ανεγνωμεν, του ∆αβιδ ψαλλον τος εν μεν τωι εκατοστωι
δεκατωι τριτωι ψαλμωι ουτως· Ὁ δε Θεος ημων εν τωι ουρανωι, και εν τηι γηι παντα, οσα
ηθελησεν, εποιησεν· εν δε τωι εκατοστωι δεκατωι· Μεγαλα τα εργα Κυριου, εξ
εζητημενα εις παντα τα θεληματα αυτου· και παλιν εν τωι εκατοστωι τριακοστωι
τεταρτωι· Παντα, οσα ηθε λησεν ο Κυριος, εποιησεν εν τωι ουρανωι και εν τηι γηι και εν
ταις θαλασσαις και εν πασαις ταις αβυσσοις. Ει μεν ουν εργον και ποιημα, και εις των
παντων εστι, λεγεσθω και αυτος βουλησει γενο μενος· ουτω γαρ εδειξεν η Γραφη τα
ποιηματα γιγνεσθαι. Και Ἀστεριος δε ο συνηγορος της αιρε σεως, τουτωι
συντιθεμενος, ουτως γραφει· «Ειτε γαρ αναξιον του ∆ημιουργου το θελοντα ποιειν,
επι παν των ομοιως ανηιρησθω το θελειν, ινα ακεραιον αυτωι σωζηται το αξιωμα·
ειτε προσηκον τωι Θεωι το βουλεσθαι, και επι του πρωτου γεννηματος υπαρχετω το
κρειττον. Ου γαρ δη δυνατον ενι τε και τωι αυτωι Θεωι το θελειν επι των ποιουμενων
αρμοττειν, και το μη βουλεσθαι προσηκειν.» Πλειστην οσην ασεβειαν εν τοις
 
 
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ρημασιν εαυτου συνθεις ο σοφιστης, οτι τε το γεννημα και το ποιημα ταυτον εστι,
και εις εκ παντων των οντων γεννηματων εστιν ο Υιος, εις τουτο συνεκλεισεν, οτι
τα ποιηματα βουληματι και θεληματι προσηκει λεγειν. 26.452 Ουκουν ει αλλος εστι
των παντων ωσπερ και εν τοις προ τουτων εδειχθη, και μαλλον τα εργα δι' αυτου
γεγονε, μη λεγεσθω βουλησει, ινα μη και αυτος ουτως γινηται, ωσπερ και τα δι'
αυτου γενο μενα συνεστη. Και γαρ ο μεν Παυλος, ουκ ων προ τερον, υστερον ομως
δια θεληματος Θεου αποστολος γεγονεν· η δε κλησις ημων, ως ποτε και αυτη μη
ουσα, νυν δε επιγενομενη, προηγουμενην εχει την βουλησιν, και ως αυτος παλιν ο
Παυλος φησι, κατα την ευδοκιαν του θεληματος αυτου γεγονε. Το τε δια Μωσεως
λεγομενον, Γενηθητω φως, και, Ἐξαγαγετω η γη, και, Ποιησωμεν ανθρωπον, ηγου
μαι, καθα και εν τοις εμπροσθεν ειρηται, της βουλησεως του ποιουντος ειναι τουτο
σημαντικον. Τα μεν γαρ μη οντα ποτε, αλλ' εξωθεν επιγινομενα, ο ∆ημιουργος
βουλευεται ποιησαι· τον δε ιδιον Λογον εξ αυτου φυσει γεννωμενον ου
προβουλευεται· εν τουτωι γαρ ο Πατηρ τα αλλα, οσα βουλευεται, ποιει, και
δημιουργει εν τουτωι· καθως και Ἰακωβος ο αποστολος διδασκων ελεγε· Βουληθεις
απεκυησεν ημας Λογωι αληθειας. Ουκουν η περι παντων των τε αναγεννωμενων και
των απαξ γινομενων του Θεου βουλησις εν τωι Λογωι εστιν, εν ωι και τα δο ξαντα
ποιει και αναγενναι. Και τουτο γαρ παλιν ο Ἀποστολος σημαινει, γραφων εις
Θεσσαλονικην· Τουτο γαρ θελημα Θεου εν Χριστωι Ἰησου εις υμας. Ει δε, εν ωι ποιει,
εν αυτωι και η βουλη σις εστι, και εν Χριστωι εστι το θελημα του Πατρος· πως δυναται
και αυτος εν βουλησει και θεληματι γινεσθαι; Ει γαρ και αυτος εν βουλησει καθ'
υμας γεγονεν, αναγκη και την περι αυτου βουλησιν εν ετερωι τινι λογωι συνιστασθαι,
δι' ου και αυτος γινε ται· δεδεικται γαρ η του Θεου βουλησις ουκ εν τοις γινομενοις
ουσα, αλλ' εν τωι δι' ου και εν ωι γινεται τα ποιηματα παντα. Ἔπειτα επειδη ταυτον
εστιν ειπειν βουλησει, και, Ἦν ποτε οτε ουκ ην, αρκεισθω σαν τωι λεγειν, Ἦν ποτε
οτε ουκ ην· ινα, αισχυνο μενοι δια το εκ τουτου χρονους σημαινεσθαι, γνωσιν, οτι
και βουλησει λεγοντες χρονους προ Υιου σημαινουσι· των γαρ ποτε μη οντων
προηγειται το βουλευεσθαι, ως επι παντων των κτισματων. Ει δε ο Λογος των μεν
κτισματων εστι δημιουργος, αυ τος δε συνυπαρχει τωι Πατρι· πως δυναται του αιδιως
οντος, ως μη οντος, προηγεισθαι το βουλευεσθαι; Ει γαρ προηγειται βουλη, πως δι'
αυτου τα παντα; 26.453 Μαλλον γαρ εις των παντων εστι βουλησει και αυτος
αποκυηθεις Υιος, ωσπερ και ημεις Λογωι αλη θειας γεγοναμεν υιοι· και λοιπον ημας
αναγκη ζη τειν, ωσπερ ειρηται, αλλον Λογον, δι' ου και ουτος γεγονε, και απεκυηθη
μετα παντων, ων ηθελησεν ο Θεος. Ει μεν ουν εστιν ετερος του Θεου Λογος, εστω και
ουτος Λογωι γεγονως· ει δε μη εστιν αλλος (ουκ εστι γαρ), αλλα παντα δι' αυτου
γεγονεν, απερ ο Πα τηρ βεβουληται· πως ου δεικνυται τουτων πο λυκεφαλος
πανουργια; Ὅτι καταισχυνθεντες επι τωι λεγειν ποιημα και κτισμα, και, Ουκ ην πριν
γεννηθηι ο του Θεου Λογος, αλλως παλιν κτισμα λεγουσιν αυ τον ειναι, βουλησιν
προβαλλομενοι και λεγοντες· Ει μη βουλησει γεγονεν, ουκουν αναγκηι και μη θελων
εσχεν ο Θεος Υιον. Και τις ο την αναγκην επιβαλων αυτωι, πονηροτατοι, και παντα
προς την αιρεσιν εαυτων ελκοντες; Το μεν γαρ αντικειμενον τηι βουλη σει εωρακασι·
το δε μειζον και υπερκειμενον ουκ εθεωρησαν. Ὥσπερ γαρ αντικειται τηι βουλησει το
παρα γνωμην, ουτως υπερκειται και προηγειται του βουλευεσθαι το κατα φυσιν.
Οικιαν μεν ουν τις βουλευομενος κατασκευαζει, υιον δε γενναι κατα φυ σιν· και το
μεν βουλησει κατασκευαζομενον ηρξατο γινεσθαι, και εξωθεν εστι του ποιουντος· ο
δε υιος ιδιον εστι της ουσιας του πατρος γεννημα, και ουκ εστιν εξωθεν αυτου· διο
ουδε βουλευεται περι αυτου, ινα μη και περι εαυτου δοκηι βουλευεσθαι. Ὅσωι ουν του
 
 
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κτισματος ο υιος υπερκειται, τοσουτωι και της βουλησεως το κατα φυσιν· και εδει
αυτους, ακουοντας, ου βουλησει λογιζεσθαι το κατα φυσιν. Οι δε επιλαθομενοι, οτι
περι Υιου Θεου ακουουσι, τολμωσιν ανθρωπινας αντιθεσεις λεγειν επι Θεου,
αναγκην και παρα γνωμην, ινα το ειναι Υιον αληθινον αρνησωνται του Θεου· επει
ειπατωσαν ημιν αυτοι· Το αγαθον ειναι και οικτιρμονα τον Θεον εκ βουλησεως
προσεστιν αυτωι, η ου βουλησει; Ει μεν ουν εκ βουλησεως, σκοπειν δει, οτι ηρξατο
μεν ειναι αγαθος, και το μη ειναι δε αυτον αγαθον ενδεχομενον εστι. Το γαρ
βουλευεσθαι και προαιρει σθαι εις εκατερα την ροπην εχει, και λογικης φυσεως εστι
τουτο παθος. Ει δε δια το εκ τουτων ατοπον ουκ εκ βουλησεως αγαθος και οικτιρμων
εστιν, ακου 26.456 σατωσαν απερ ειρηκασιν αυτοι· ουκουν αναγκηι και μη θελων
εστιν αγαθος. Και τις ο την αναγκην επι βαλων αυτωι; Ει δε ατοπον εστι λεγειν επι
Θεου αναγκην, και δια τουτο φυσει αγαθος εστιν· ειη αν πολλωι μαλλον και
αληθεστερον του Υιου φυσει και ουκ εκ βουλησεως Πατηρ. Ειπατωσαν δε παλιν ημιν
και τουτο (προς γαρ την αναισχυντιαν αυτων ερωτησιν αυτοις επαγα γειν ετι
βουλομαι, τολμηροτεραν μεν, βλεπουσαν δε ομως εις ευσεβειαν· ιλασθητι, ∆εσποτα)·
Ὁ Πα τηρ αυτος, βουλευσαμενος προτερον, ειτα θελησας, ουτως υπαρχει, η και προ
του βουλευσασθαι; Χρη γαρ, και περι του Λογου τοιαυτα τολμωντας αυτους, τοιαυτα
και ακουειν, ινα γνωσιν, οτι η τοι αυτη αυτων προπετεια και εις αυτον τον Πατερα
φθανει. Ἐαν μεν ουν ειπωσιν, απαξ βουλευσαμενοι περι βουλησεως, οτι και αυτος εκ
βουλησεως· τι ουν ην προ του βουλευσασθαι, η τι πλεον εσχεν, ως υμεις λεγετε, μετα
το βουλευσασθαι; Ει δε ατοπος και ασυστατος εστιν η τοιαυτη ερωτησις, και ου θε μις
ολως τοιαυτα λεγειν (αρκει γαρ και μονον ακου οντας ημας περι Θεου ειδεναι και
νοειν, οτι αυτος εστιν ο ων), πως ουκ αλογον αν ειη περι του Λογου του Θεου
τοιαυτα ενθυμεισθαι, και βουλησιν και θελησιν προβαλλεσθαι; Ἀρκει γαρ και μονον
ακουοντας ημας και περι του Λογου ειδεναι και νοειν, οτι ο μη εκ βουλησεως
υπαρχων Θεος ου βουλη σει, αλλα φυσει τον ιδιον εχει Λογον. Πως δε ουχ
υπερβαλλει πασαν μανιαν, το και μονον ενθυμεισθαι, οτι αυτος ο Θεος βουλευεται
και σκεπτεται, και προαιρειται, και θελειν εαυτον προτρεπεται, ινα μη αλογος και
ασοφος ηι, αλλα Λογον και Σοφιαν εχηι; Περι εαυτου γαρ δοκει σκεπτεσθαι ο περι του
ιδιου της ουσιας εαυτου βουλευομενος. Πολλης τοινυν δυσ φημιας ουσης εν τηι
τοιαυτηι φρονησει, ευσεβως αν λεχθειη, οτι το μεν γενητα ευδοκιαι και βουλησει γε
γονεν, ο δε Υιος ου θεληματος εστι δημιουργημα επιγεγονως, καθαπερ η κτισις,
αλλα φυσει της ουσιας ιδιον γεννημα. Και γαρ ιδιος ων Λογος του Πα τρος, ουκ εαι
προ εαυτου λογισασθαι τινα βου 26.457 λησιν, αυτος ων βουλη ζωσα του Πατρος, και
δυ ναμις, και δημιουργος των δοκουντων τωι Πατρι. Και ταυτα αυτος εν ταις
Παροιμιαις περι εαυτου φησιν· Ἐμη βουλη και ασφαλεια, εμη φρονησις, εμη δε
ισχυς. Ὡς γαρ αυτος ων η φρονησις, εν ηι τους ου ρανους ητοιμασε, και αυτος ων
ισχυς και δυνα μις· Χριστος γαρ Θεου δυναμις και Θεου σοφια· νυν παρακλινων
ειπεν, Ἐμη φρονησις, και εμη ισχυς· ουτω λεγων, Ἐμη βουλη, αυτος αν ειη του
Πατρος η ζωσα βουλη, καθως και παρα του προφητου μεμαθηκαμεν, οτι αυτος της
μεγαλης βουλης Ἄγγελος γι νεται, και θελημα του Πατρος αυτος εκληθη. Χρη γαρ
ουτω διελεγχειν αυτους, ανθρωπινα περι του Θεου διανοουμενους. Ουκουν ει τα
ποιηματα βουλησει και ευδοκιαι υπεστη, και η κτισις πασα θεληματι γεγονεν· ο τε
Παυλος δια θεληματος Θεου αποστολος εκληθη, και η κλησις ημων ευδοκιαι και
θεληματι γεγονε, παντα δε δια του Λογου γεγονεν· εκτος εστιν ουτος των βουλησει
γεγονοτων, και μαλλον αυτος εστιν η ζωσα βουλη του Πατρος, εν ηι ταυτα παντα
γεγονεν· εν ηι και ο αγιος ∆αβιδ ευχαριστων ελεγεν εν τωι εβδομηκοστωι δευτερωι
 
 
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ψαλμωι· Ἐκρατησας της χειρος της δεξιας μου· και εν τηι βουληι σου ωδη γησας με.
Πως ουν δυναται βουλη και θελημα του Πατρος υπαρχων ο Λογος γινεσθαι και
αυτος θεληματι και βουλησει, ως εκαστος, ει μη, καθα προειπον, μανεντες παλιν
ειπωσιν αυτον δι' εαυτου γεγονεναι, η δι' ετερου τινος; Τις ουν εστι, δι' ου γε γονε;
Πλασασθωσαν ετερον Λογον, και τα Ουαλεντινου ζηλωσαντες, Χριστον ετερον
ονομασατωσαν· ου γαρ γεγραπται. Ἀλλα καν πλασωνται, παντως κακεινος δια τινος
γινεται· και λοιπον ουτως επιλογιζομενων ημων, και ανακρινοντων την
ακολουθιαν, ευρι σκεται των αθεων η πολυκεφαλος αιρεσις εις πολυ θεοτητα
πιπτουσα και αμετρον μανιαν, εν ηι κτισμα και εξ ουκ οντων θελοντες ειναι τον
Υιον, ετερως τα αυτα σημαινουσι, βουλησιν και θελησιν προβαλλομενοι, α μαλιστα
επι των γενητων και κτιστων ταυτα ευλογως αν λεγοιτο. Πως ουν ουκ ασεβες τα
των γενητων επι τον ∆ημιουργον αναφερειν; Ἢ πως ου βλασφημον λεγειν
βουλησιν προ του Λογου 26.460 ειναι εν τωι Πατρι; Ει γαρ προηγειται βουλησις εν τωι
Πατρι, ουκ αληθευει λεγων ο Υιος, Ἐγω εν τωι Πατρι· η ει και αυτος εν τωι Πατρι
εστιν, αλλα δευτερος λογισθησεται, και ουκ επρεπε λεγειν αυτον, Ἐγω εν τωι Πατρι,
ουσης βουλησεως προ αυτου, εν ηι τα παντα γεγονε, και αυτος υπεστη καθ' υμας. Καν
γαρ τηι δοξηι διαφερηι, αλλ' ουδεν ηττον εις εστι των εκ βουλησεως γινομενων. Ὡς δε
εν τοις εμπρο σθεν ειρηκαμεν, ει ουτως εστι, πως ο μεν Κυριος, τα δε δουλα; Παντων
δε Κυριος τυγχανει ουτος, οτι τηι του Πατρος κυριοτητι ηνωται· και παντως η κτισις
δουλη, επει εκτος της του Πατρος ενοτητος εστι, και ουκ ουσα ποτε γεγονε. Ἔδει δε
αυτους, λεγοντας βουλησει τον Υιον, ειπειν, οτι και φρονησει γεγονε· ταυτον γαρ
ηγουμαι φρονησιν και βουλησιν ειναι. Ὃ γαρ βουλευεται τις, τουτο παντως και
φρονει· και ο φρονει, τουτο και βουλευεται. Αυτος γουν ο Σωτηρ ως αδελφα ταυτα
τηι αναλογιαι συνηψεν αμα λεγων· Ἐμη βουλη και ασφαλεια, εμη φρονησις, εμη δε
ισχυς. Ὡς γαρ ισχυς και ασφαλεια ταυτον εστιν, η αυτη γαρ δυναμις εστιν· ουτω
ταυτον εστιν ειπειν την φρονη σιν και την βουλην ειναι, απερ εστιν ο Κυριος. Ἀλλ'
οι ασεβεις ου θελουσι μεν Λογον και βουλην ζωσαν ειναι τον Υιον· περι δε τον Θεον
φρονησιν και βουλην και σοφιαν ως εξιν συμβαινουσαν και απο συμβαινουσαν
ανθρωπινως γινεσθαι μυθολογουσι, και παντα κινουσι, και την Ουαλεντινου
εννοιαν και θελησιν προβαλλονται, ινα μονον διαστησωσι τον Υιον απο του Πατρος,
και μη ειπωσιν ιδιον αυτον του Πα τρος ειναι Λογον, αλλα κτισμα. Ἐκεινοι μεν ουν
ακουετωσαν, ως Σιμων ο Μαγος ηκουσεν· Ἡ ασεβεια Ουαλεντινου συν υμιν ειη εις
απωλειαν! εκαστος δε Σολομωνι μαλλον πειθεσθω λεγοντι αυτον ειναι σοφιαν και
φρονησιν τον Λογον. Φησι γαρ· Ὁ Θεος τηι σοφιαι εθεμελιωσε την γην· ητοιμασε δε
ουρανους εν φρονησει· ως δε ωδε εν φρονησει, ουτως εν Ψαλμοις· Τωι Λογωι Κυριου
οι ουρανοι εστερεωθησαν. Ὡς δε τωι Λογωι οι ουρανοι, ουτω παντα, οσα ηθελησεν,
εποιησε· και ως ο Ἀπο 26.461 στολος γραφει Θεσσαλονικευσι· Το θελημα του Θεου εν
Χριστωι Ἰησου εστιν. Ὁ αρα του Θεου Υιος, αυτος εστιν ο Λογος και η σοφια, αυτος η
φρονησις και η ζωσα βουλη· και εν αυτωι το θελημα του Πατρος εστιν· αυτος
αληθεια, και φως, και δυναμις του Πατρος εστιν. Ει δε η βουλησις του Θεου, η σοφια
εστι και η φρονησις, ο δε Υιος εστιν η σοφια· ο αρα λε γων βουλησει τον Υιον ισον
λεγει τωι την Σοφιαν εν Σοφιαι γεγονεναι, και τον Υιον εν Υιωι πεποιησθαι, και δια
του Λογου τον Λογον εκτισθαι. Τουτο δε και τωι Θεωι μαχεται, και ταις παρ' αυτου
Γραφαις εναν τιουται· και γαρ και ο Ἀποστολος ου βουλησεως, αλλα αυτης της
πατρικης ουσιας ιδιον απαυγα σμα και χαρακτηρα τον Υιον κηρυττει, λεγων· Ὃς ων
απαυγασμα της δοξης και χαρακτηρ της υπο στασεως αυτου. Ει δε, ως προειρηκαμεν,
εκ βουλησεως ουκ εστιν η πατρικη ουσια και υποστασις, ευδηλον, ως ουτε το ιδιον
 
 
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της πατρικης υποστασεως εκ βουλησεως αν ειη. Ὁποια γαρ ηι και ως εαν ηι η μακα ρια
εκεινη υποστασις, τοιουτον και ουτως ειναι και το ιδιον εξ αυτης γεννημα δει. Και
αυτος γουν ο Πατηρ ουκ ειπεν· Ουτος εστιν ο βουλησει μου γεγονως Υιος, ουδε, Ὃν
κατ' ευδοκιαν εσχον Υιον· αλλ' απλως, Ὁ Υιος μου, και μαλλον, Ἐν ωι ηυδοκησα·
δεικνυς εκ τουτων, οτι, Φυσει μεν ουτος εστιν Υιος, εν αυτωι δε των εμοι δοκουντων
η βουλησις αποκειται. Ἆρ' ουν επει φυσει και μη εκ βουλησεως εστιν ο Υιος, ηδη και
αθελητος εστι τωι Πατρι, και μη βου λομενου του Πατρος εστιν ο Υιος; Ουμενουν·
αλλα και θελομενος εστιν ο Υιος παρα του Πατρος, και, ως αυτος φησιν, Ὁ Πατηρ
φιλει τον Υιον, και παντα δεικνυσιν αυτωι. Ὡς γαρ το ειναι αγαθος ουκ εκ
βουλησεως μεν ηρξατο, ου μην αβουλητως και αθελη τως εστιν αγαθος· ο γαρ εστι,
τουτο και θελητον εστιν αυτωι· ουτω και το ειναι τον Υιον, ει και μη εκ βουλη σεως
ηρξατο, αλλ' ουκ αθελητον, ουδε παρα γνωμην εστιν αυτωι. Ὥσπερ γαρ της ιδιας
υποστασεως εστι θελητης, ουτω και ο Υιος, ιδιος ων αυτου της ουσιας, ουκ αθελητος
εστιν αυτωι. Θελεσθω και φιλεισθω τοι νυν ο Υιος παρα του Πατρος· και ουτω το
θελειν και 26.464 το μη αβουλητον του Θεου τις ευσεβως λογιζεσθω. Και γαρ ο Υιος
τηι θελησει ηι θελεται παρα του Πατρος, ταυτηι και αυτος αγαπαι, και θελει, και τιμαι
τον Πατερα· και εν εστι θελημα το εκ Πατρος εν Υιωι, ως και εκ τουτου θεωρεισθαι
τον Υιον εν τωι Πατρι, και τον Πατερα εν τωι Υιωι. Μη μεντοι κατα Ουαλεντινον
προηγουμενην τις βουλησιν επεισ αγετω· μηδε μεσον τις εαυτον ωθειτω του μονου
Πα τρος προς τον μονον Λογον, προφασει του βουλευε σθαι. Μαινοιτο γαρ αν τις
μεταξυ τιθεις Πατρος και Υιου βουλησιν και σκεψιν. Και γαρ ετερον εστι λεγειν,
Βουλησει γεγονεν, ετερον δε, οτι Ἴδιον οντα φυσει τον Υιον αυτου αγαπαι και θελει
αυτον. Το μεν γαρ λεγειν, Ἐκ βουλησεως γεγονε, πρωτον μεν το μη ειναι ποτε
τουτον σημαινει· επειτα δε, και την επ' αμφω ροπην εχει, καθαπερ ειρηται· ωστε
δυνα σθαι τινα νοειν, οτι ηδυνατο και μη βουλεσθαι τον Υιον. Ἐπι Υιου δε λεγειν,
Ἠδυνατο και μη ειναι,δυσσεβες εστι και φθανον εις την του Πατρος ουσιαν το
τολμημα· ειγε το ιδιον αυτης ηδυνατο μη ειναι. Ὅμοιον γαρ ως ει ελεγετο, Ἠδυνατο
και μη ειναι αγαθος ο Πατηρ. Ἀλλ' ωσπερ αγαθος αει και τηι φυσει, ουτως αει
γεννητικος τηι φυσει ο Πατηρ· το δε λεγειν, Ὁ Πατηρ θελει τον Υιον, και, Ὁ Λογος
θελει τον Πατερα, ου βουλησιν προηγουμενην δεικνυσιν, αλλα φυσεως γνησιοτητα,
και ουσιας ιδιοτητα και ομοιωσιν γνωριζει. Ὡς γαρ και επι του απαυ γασματος αν τις
ειποι και του φωτος, οτι το απαυ γασμα ουκ εχει μεν βουλησιν προηγουμενην εν τωι
φωτι· εστι δε φυσει αυτου γεννημα θελομενον παρα του φωτος του και γεννησαντος
αυτο, ουκ εν σκεψει βουλησεως, αλλα φυσει και αληθειαι· ουτω και επι του Πατρος
και του Υιου ορθως αν τις ειποι, οτι ο Πατηρ αγαπαι και θελει τον Υιον, και ο Υιος
αγαπαι και θελει τον Πατερα. Ουκουν μη λεγεσθω θεληματος δημιουργημα ο Υιος,
μηδε τα Ουαλεντινου επεισαγεσθω τηι Ἐκκλησιαι, αλλα βουλη ζωσα, και αληθως
φυσει γεννημα, ως του φωτος το απαυγασμα. Ουτω γαρ και ο μεν Πατηρ ειρηκεν,
Ἐξηρευξατο η καρδια μου Λογον αγαθον· ο δε Υιος ακολουθως, Ἐγω εν τωι Πατρι,
και ο Πατηρ εν εμοι. Ει δε ο Λογος εν καρδιαι, που η βουλησις; Και ει ο Υιος εν τωι
Πατρι, που η θελησις; Και ει η βουλησις αυτος, πως εν βουλησει 26.465 η βουλη;
Ἄτοπον γαρ· ινα μη και εν Λογωι ο Λογος, και ο Υιος εν Υιωι, και η Σοφια εν Σοφιαι
γινηται, καθαπερ πολλακις ειρηται. Παντα γαρ εστιν ο Υιος του Πατρος· και ουδεν εν
τωι Πατρι προ του Λογου· αλλ' εν τωι Λογωι και η βουλησις· και δι' αυτου τα του
βουληματος εις εργον τελειουται, ως εδειξαν αι θειαι Γραφαι. Ἐβουλομην δε τους
ασεβεις ουτως εις αλογιαν πεπτωκοτας, και περι βουλησεως σκεπτομε νους, νυν
ερωτησαι μηκετι τας τικτουσας αυτων γυ ναικας, ας ουτοι προτερον ηρωτων
 
 
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγοντες, Ει ειχες υιον, πριν γεννησηις; αλλα τους πατερας, και ειπειν αυτοις·
Ποτερον βουλευομενοι γινεσθε πατερες, η κατα φυσιν και της υμων βουλησεως; Ἢ
της φυ σεως και ουσιας υμων εστιν ομοια τα τεκνα; ινα καν παρα των γονεων
εντραπωσι, παρ' ων το λημμα της γενεσεως απηιτησαν, και παρ' ων ηλπισαν εχειν
την γνωσιν. Ἀποκριθησονται γαρ αυτοις, οτι α γεννωμεν, ου του θεληματος, αλλ'
ημων εστιν ομοια ουδε προβουλευσαμενοι γινομεθα γονεις, αλλα της φυσεως ιδιον
εστι το γενναιν· επει και ημεις των τε κοντων εσμεν εικονες. Ἢ τοινυν καταγινωσκε
τωσαν εαυτων, και παυεσθωσαν πυνθανομενοι γυναι κων περι του Υιου του Θεου, η
μανθανετωσαν παρ' αυτων, οτι ου βουλησει γενναται ο υιος, αλλα φυσει και
αληθειαι. Πρεπων δε και αρμοζων τουτοις ο εξ ανθρωπων ελεγχος, επειδη και
ανθρωπινα περι της θεοτητος διαλογιζονται οι κακοφρονες. Τι τοινυν ετι μαινονται
οι Χριστομαχοι; Και τουτο γαρ αυ των ωσπερ ουν και τα αλλα προβληματα δεδεικται
και ηλεγχθη φαντασια και μυθοπλαστια μονον οντα· και δια τουτο οφειλουσι, καν
οψε ποτε θεωρη σαντες εις οσον αφροσυνης πεπτωκασι κρημνον, ανα δυναι και
φυγειν απο της του διαβολου παγιδος, νουθετουμενοι παρ' ημων. Φιλανθρωπος γαρ
η αληθεια κραζουσα διαπαντος· Ει εμοι μη πιστευετε δια την του σωματος
περιβολην, καν τοις εργοις πιστευσατε· ινα γνωτε, οτι εγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ
εν εμοι· και, Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν· και, Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα.
Ἀλλ' ο μεν Κυριος συνηθως φιλανθρωπευεται, και θελει παντας ανορθουσθαι τους
κατεῤραγμενους, ως η αινεσις λεγει του ∆αβιδ· οι δε, ασεβεις ου θελοντες ακουειν
Κυριακης φωνης, ουδε φεροντες οραιν τον 26.468 Κυριον υπο παντων
ομολογουμενον Θεον, και Θεου Υιον, περιερχονται οι αθλιοι, ως οι κανθαροι, μετα
του πατρος εαυτων του διαβολου προφασεις εις ασεβειαν ζητουντες. Ποιας ουν αρα
μετα ταυτα παλιν, η ποθεν ευρειν δυνησονται, ει μη αρα παρα μεν Ἰουδαιων και του
Καιαφα δανεισωνται τας δυσφημιας, παρ' Ἑλληνων δε λαβωσι την αθεοτητα; αι γαρ
θειαι Γραφαι τουτοις εκλεισθησαν, και πανταχοθεν εξ αυτων ηλεγχθησαν αφρονες
και Χριστομαχοι.

 
 
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


