ΤOΥ AΥΤOΥ ΠEΡI AΝAΣΤAΣEΩΣ ΝEΚΡΩΝ
Παντι δογματι και λογωι της εν τουτοις αληθειας εχομενωι
παραφυεται τι ψευδος· παραφυεται δε ουκ εξ υποκειμενης τινος
αρχης κατα φυσιν ορμωμενον η της κατ' αυτο οπερ εστιν εκαστον
αιτιας, αλλ' υπο των την εκθεσμον σποραν επι διαφθοραι της
αληθειας τετιμηκοτων σπουδαζομενον.
τουτο δ' εστιν ευρειν
πρωτον μεν εκ των παλαι ταις περι τουτων φροντισιν εσχολακοτων
και της εκεινων προς τε τους εαυτων πρεσβυτερους και τους
ομοχρονους γενομενης διαφορας, ουχ ηκιστα δε εξ αυτης της των εν
μεσωι στρεφομενων ταραχης. ουδεν γαρ των αληθων οι τοιουτοι
κατελιπον ασυκοφαντητον, ου την ουσιαν του θεου, ου την γνωσιν,
ου την ενεργειαν, ου τα τουτοις εφεξης καθ' ειρμον επομενα και τον
της ευσεβειας ημιν υπογραφοντα λογον· αλλ' οι μεν παντηι και
καθαπαξ απογινωσκουσιν την περι τουτων αληθειαν, οι δε προς το
δοκουν αυτοις διαστρεφουσιν, οι δε και περι των εμφανων απορειν
επιτηδευουσιν.
οθεν οιμαι δειν τοις περι ταυτα πονουμενοις
λογων διττων, των μεν υπερ της αληθειας, των δε περι της αληθειας·
και των μεν υπερ της αληθειας προς τους απιστουντας η τους
αμφιβαλλοντας, των δε περι της αληθειας προς τους ευγνωμονουντας
και μετ' ευνοιας δεχομενους την αληθειαν. ων ενεκεν χρη τους περι
τουτων εξεταζειν εθελοντας την εκαστοτε προκειμενην χρειαν
σκοπειν και ταυτηι τους λογους μετρειν την τε περι τουτων ταξιν
μεθαρμοζειν προς το δεον και μη τωι δοκειν την αυτην παντοτε
φυλαττειν αρχην αμελειν του προσηκοντος και της επιβαλλουσης
εκαστωι χωρας.
ως μεν γαρ προς αποδειξιν και την φυσικην
ακολουθιαν, παντοτε πρωτοστατουσιν οι περι αυτης λογοι των
υπερ αυτης, ως δε προς το χρειωδεστερον, ανεστραμμενως οι υπερ
αυτης των περι αυτης. ουτε γαρ γεωργος δυναιτ' αν προσηκοντως
καταβαλλειν τηι γηι τα σπερματα, μη προεξελων τα της αγριας υλης
και <τα> τοις καταβαλλομενοις ημεροις σπερμασιν λυμαινομενα,
ουτε ιατρος ενειναι τι των υγιεινων φαρμακων τωι δεομενωι
θεραπειας σωματι, μη την ενουσαν κακιαν προκαθηρας η την
επιρρεουσαν επισχων· ουτε μην ο την αληθειαν διδασκειν εθελων
περι της αληθειας λεγων πεισαι δυναιτ' αν τινα ψευδοδοξιας τινος
υποικουρουσης τηι των ακουοντων διανοιαι και τοις λογοις αντιστατουσης.
διο προς το χρειωδεστερον αφορωντες και ημεις
προτασσομεν εσθ' οτε τους υπερ της αληθειας λογους των περι της
αληθειας· κατα τον αυτον δε τροπον ποιησαι και νυν επι των της
αναστασεως λογων ουκ αχρειον φαινεται σκοπουσι το δεον. και
γαρ εν τουτοις ευρισκομεν τους μεν απιστουντας παντηι, τινας δε
αμφιβαλλοντας και των γε τας πρωτας υποθεσεις δεξαμενων τινας
επ' ισης τοις αμφιβαλλουσιν απορουντας· το δε παντων παραλογωΕρευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

τατον οτι ταυτα πασχουσιν ουδ' ηντιναουν εχοντες εκ των πραγματων απιστιας αφορμην ουδ' αιτιαν ευρισκοντες ειπειν ευλογον, δι'
ην απιστουσιν η διαπορουσιν.
Σκοπωμεν δε ουτωσι. πασα απιστια μη προχειρως και κατα
τινα δοξαν ακριτον εγγινομενη τισιν αλλα μετα τινος αιτιας ισχυρας
και της κατα την αληθειαν ασφαλειας τοτε τον εικοτα συζει λογον,
οταν αυτο το πραγμα περι ου απιστουσιν απιστον ειναι δοκηι· το γαρ
τοι τοις ουκ ουσιν απιστοις απιστειν ανθρωπων εργον ουχ υγιαινουσηι κρισει περι την αληθειαν χρωμενων.
ουκουν χρη και τους
περι της αναστασεως απιστουντας η διαπορουντας μη προς το
δοκουν αυτοις ακριτως και το τοις ακολαστοις κεχαρισμενον την
περι ταυτης εκφερειν γνωμην, αλλ' η μηδεμιας αιτιας εξαπτειν την
των ανθρωπων γενεσιν (ο δη και λιαν εστιν ευεξελεγκτον) η τωι
θεωι την των οντων ανατιθεντας αιτιαν εις την τουδε του δογματος
αποβλεπειν υποθεσιν και δια ταυτης δεικνυναι την αναστασιν
ουδαμοθεν εχουσαν το πιστον.
τουτο δε ποιησουσιν, εαν δειξαι
δυνηθωσιν η αδυνατον ον τωι θεωι η αβουλητον τα νεκρωθεντα των
σωματων η και παντηι διαλυθεντα παλιν ενωσαι και συναγαγειν προς
την των αυτων ανθρωπων συστασιν. εαν δε τουτο μη δυνωνται,
παυσασθωσαν της αθεου ταυτης απιστιας και του βλασφημειν α
μη θεμις· οτι γαρ ουτε το αδυνατον λεγοντες αληθευουσιν ουτε το
αβουλητον, εκ των ·ηθησομενων γενησεται φανερον.
Το αδυνατον τινι γινωσκεται κατ' αληθειαν τοιουτον η εκ του
μη γινωσκειν το γενησομενον η εκ του δυναμιν αρκουσαν μη εχειν
προς το ποιησαι καλως το εγνωσμενον. ο τε γαρ αγνοων τι των
γενεσθαι δεοντων ουκ αν ουτ' εγχειρησαι ουτε ποιησαι δυνηθειη το
παραπαν οπερ αγνοει, ο τε γινωσκων καλως το ποιηθησομενον και
ποθεν γενοιτ' αν και πως, δυναμιν δε η μηδ' ολως εχων προς το
ποιησαι το γινωσκομενον η μη αρκουσαν εχων, ουκ αν εγχειρησειεν
την αρχην, ει σωφρονοι και την ιδιαν επισκεψαιτο δυναμιν, εγχειρησας δε απερισκεπτως ουκ αν επιτελεσειεν το δοξαν.
αλλ' ουτε
αγνοειν τον θεον δυνατον των αναστησομενων σωματων την φυσιν
κατα τε μερος ολον και μοριον ουτε μην οποι χωρει των λυομενων
εκαστον και ποιον του στοιχειου μερος δεδεκται το λυθεν και
χωρησαν προς το συγγενες, καν πανυ παρ' ανθρωποις αδιακριτον
ειναι δοκηι το τωι παντι παλιν προσφυως ηνωμενον. ωι γαρ ουκ
ηγνοητο προ της οικειας εκαστου συστασεως ουτε των γενησομενων
στοιχειων η φυσις, εξ ων τα των ανθρωπων σωματα, ουτε τα μερη
τουτων, εξ ων εμελλεν ληψεσθαι το δοξαν προς την του ανθρωπειου
σωματος συστασιν, ευδηλον ως ουδε μετα το διαλυθηναι το παν
αγνοηθησεται που κεχωρηκεν εκαστον ων ειληφεν προς την εκαστου
συμπληρωσιν.
οσον μεν γαρ κατα την νυν κρατουσαν παρ' ημιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

των πραγματων ταξιν και την εφ' ετερων κρισιν, μειζον το τα μη
γενομενα προγινωσκειν· οσον δε προς την αξιαν του θεου και την
τουτου σοφιαν, αμφοτερα κατα φυσιν και ·αιδιον επ' ισης τωι τα μη
γενομενα προγινωσκειν το και διαλυθεντα γινωσκειν.
Και μην και την δυναμιν ως εστιν αρκουσα προς την των
σωματων αναστασιν, δεικνυσιν η τουτων αυτων γενεσις. ει γαρ
μη οντα κατα την πρωτην συστασιν εποιησεν τα των ανθρωπων
σωματα και τας τουτων αρχας, και διαλυθεντα καθ' ον αν τυχηι
τροπον, αναστησει μετα της ισης ευμαρειας· επ' ισης γαρ αυτωι και
τουτο δυνατον.
και τωι λογωι βλαβος ουδεν, καν εξ υλης υποθωνται τινες τας πρωτας αρχας, καν εκ των στοιχειων ως πρωτων
τα σωματα των ανθρωπων, καν εκ σπερματων. ης γαρ εστι δυναμεως και την παρ' αυτοις νενομισμενην αμορφον ουσιαν μορφωσαι
και την ανειδεον και αδιακοσμητον πολλοις και διαφοροις ειδεσιν
κοσμησαι και τα μερη των στοιχειων εις εν συναγαγειν και το
σπερμα εν ον και απλουν εις πολλα διελειν και το αδιαρθρωτον
διαρθρωσαι και τωι μη ζωντι δουναι ζωην, της αυτης εστιν και το
διαλελυμενον ενωσαι και το κειμενον αναστησαι και το τεθνηκος
ζωιοποιησαι παλιν και το φθαρτον μεταβαλειν εις αφθαρσιαν.
του αυτου δ' αν ειη και της αυτης δυναμεως και σοφιας και
το διατεθρυμμενον <εις> πληθη ζυων παντοδαπων οποσα τοις
τοιουτοις σωμασιν επιτρεχειν ειωθεν και τον εκ τουτων αγειρειν
κορον, διακριναι μεν εκειθεν, ενωσαι δε παλιν τοις οικειοις μερεσι
και μοριοις, καν εις εν εξ εκεινων χωρησηι ζωιον, καν εις πολλα,
καν εντευθεν εις ετερα, καν αυτοις εκεινοις συνδιαλυθεν επι τας
πρωτας αρχας ενεχθηι κατα την φυσικην εις ταυτας αναλυσιν· ο δη
και μαλιστα ταραττειν εδοξεν τινας και των επι σοφιαι θαυμαζομενων,
ισχυρας ουκ οιδ' οπως ηγησαμενων τας παρα των πολλων φερομενας
διαπορησεις.
Oυτοι δε γε φασιν πολλα μεν σωματα των εν ναυαγιοις η
ποταμοις δυσθανατων ιχθυσιν γενεσθαι τροφην, πολλα δε των
εν πολεμοις θνηισκοντων η κατ' αλλην τινα τραχυτεραν αιτιαν και
πραγματων περιστασιν ταφης αμοιρουντων τοις προστυγχανουσιν
ζυοις προκεισθαι βοραν.
των ουν ουτως αναλισκομενων σωματων
και των ταυτα συμπληρουντων μερων και μοριων εις πολυ πληθος
ζυων διαθρυπτομενων και δια της τροφης τοις των τρεφομενων
σωμασιν ενουμενων, πρωτον μεν την διακρισιν τουτων φασιν
αδυνατον, προς δε ταυτηι το δευτερον απορωτερον.
των γαρ τα
σωματα των ανθρωπων εκβοσκηθεντων ζυων, οποσα προς τροφην
ανθρωποις επιτηδεια, δια της τουτων γαστρος ιοντων και τοις των
μετειληφοτων σωμασιν ενουμενων, αναγκην ειναι πασαν τα μερη
των ανθρωπων, οποσα τροφη γεγονεν τοις μετειληφοσι ζυοις, προς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ετερα των ανθρωπων μεταχωρειν σωματα, των μεταξυ τουτοις
τραφεντων ζυων την εξ ων ετραφησαν τροφην διαπορθμευοντων
εις εκεινους τους ανθρωπους ων εγενετο τροφη.
ειτα τουτοις
επιτραγωιδουσιν τας εν λιμοις και μανιαις τολμηθεισας τεκνοφαγιας
και τους κατ' επιβουλην εχθρων υπο των γεννησαμενων εδηδεμενους παιδας και την Μηδικην τραπεζαν εκεινην και τα τραγικα δειπνα Θυεστου και τοιαυτας δη τινας επισυνειρουσι παρ'
Ἕλλησιν και βαρβαροις καινουργηθεισας συμφορας εκ τε τουτων
κατασκευαζουσιν, ως νομιζουσιν, αδυνατον την αναστασιν, ως ου
δυναμενων των αυτων μερων ετεροις τε και ετεροις συναναστηναι
σωμασιν, αλλ' ητοι τα των προτερων συστηναι μη δυνασθαι, μετεληλυθοτων των ταυτα συμπληρουντων μερων προς ετερους, η
τουτων αποδοθεντων τοις προτεροις ενδεως εξειν τα των υστερων.
Ἐμοι δε δοκουσιν οι τοιουτοι πρωτον μεν την του δημιουργησαντος και διοικουντος τοδε το παν αγνοειν δυναμιν τε και σοφιαν,
εκαστου ζυου φυσει και γενει την προσφυη και καταλληλον
συναρμοσαντος τροφην και μητε πασαν φυσιν προς ενωσιν η κρασιν
παντος σωματος ιεναι δικαιωσαντος μητε προς διακρισιν των
ενωθεντων απορως εχοντος, αλλα και τηι καθ' εκαστον φυσει των
γενομενων το δραν η πασχειν α πεφυκεν επιτρεποντος αλλο δε
κωλυοντος και παν ο βουλεται και προς ο βουλεται συγχωρουντος η
μεταστρεφοντος, προς δε τοις ειρημενοις μηδε την εκαστου των
τρεφοντων η τρεφομενων επεσκεφθαι δυναμιν τε και φυσιν.
η
γαρ αν εγνωσαν οτι μη παν ο προσφερεται τις υπενδοσει της
εξωθεν αναγκης, τουτο γινεται τωι ζυωι τροφη προσφυης· αλλα τα
μεν αμα τωι προσομιλησαι τοις περιπτυσσομενοις της κοιλιας μερεσι
φθειρεσθαι πεφυκεν εμουμενα τε και διαχωρουμενα η τροπον
ετερον διαφορουμενα, ως μηδε κατα βραχυ την πρωτην και κατα
φυσιν υπομειναι πεψιν, η που γε την εις το τρεφομενον συγκρασιν,
ωσπερ ουν ουδε παν το πεφθεν και την πρωτην δεξαμενον
μεταβολην τοις τρεφομενοις μοριοις προσπελαζει παντως, τινων μεν
κατ' αυτην την γαστερα της θρεπτικης δυναμεως αποκρινομενων,
των δε κατα την δευτεραν μεταβολην και την εν ηπατι γινομενην
πεψιν διακρινομενων και προς ετερον τι μεταχωρουντων ο την του
τρεφειν εκβεβηκεν δυναμιν, και αυτης γε της εν ηπατι γινομενης
μεταβολης ου πασης εις τροφην ανθρωποις χωρουσης, αλλ' εις
α πεφυκεν περιττωματα διακρινομενης της τε καταλειφθεισης
τροφης εν αυτοις εσθ' οτε τοις τρεφομενοις μερεσι και μοριοις προς
ετερον τι μεταβαλλουσης κατα την επικρατειαν του πλεοναζοντος η
περιττευοντος και φθειρειν πως η προς εαυτο τρεπειν το πλησιασαν
ειωθοτος.
Πολλης ουν ουσης εν πασι τοις ζυοις της φυσικης διαφορας
και αυτης γε της κατα φυσιν τροφης εκαστωι γενει ζυων και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τωι τρεφομενωι σωματι συνεξαλλαττομενης, τριττης δε κατα την
εκαστου ζυου τροφην γινομενης καθαρσεως και διακρισεως, δει
παντως φθειρεσθαι μεν και διαχωρειν ηι πεφυκεν η προς ετερον τι
μεταβαλλειν παν οποσον αλλοτριον εις την του ζυου τροφην ως
συγκραθηναι μη δυναμενον, συμβαινουσαν δε και κατα φυσιν ειναι
την του τρεφοντος σωματος δυναμιν ταις του τρεφομενου ζυου
δυναμεσιν και ταυτην ελθουσαν δι' ων πεφυκεν κριτηριων και
καθαρθεισαν ακριβως τοις φυσικοις καθαρσιοις ειλικρινεστατην
γενεσθαι προσληψιν εις ουσιαν·
ην δη και μονην επαληθευων αν
τις τοις πραγμασιν ονομασειεν τροφην ως αποβαλλουσαν παν
οποσον αλλοτριον και βλαβερον εις την του τρεφομενου ζυου
συστασιν και τον πολυν εκεινον ογκον επεισαχθεντα προς την της
γαστρος αποπληρωσιν και την της ορεξεως θεραπειαν.
αλλα
ταυτην μεν ουκ αν τις αμφισβητησειεν ενουσθαι τωι τρεφομενωι
σωματι συνδιαπλεκομενην τε και περιπλαττομενην πασι τοις
τουτου μερεσιν και μοριοις· την δ' ετερως εχουσαν και παρα φυσιν
φθειρεσθαι μεν ταχεως, ην ερρωμενεστεραι συμμιξηι δυναμει,
φθειρειν δε συν ευμαρειαι την κρατηθεισαν εις τε μοχθηρους
εκτρεπεσθαι χυμους και φαρμακωδεις ποιοτητας ως μηδεν οικειον η
φιλον τωι τρεφομενωι σωματι φερουσαν.
και τουτου τεκμηριον
μεγιστον το πολλοις των τρεφομενων ζυων εκ τουτων επακολουθειν αλγος η κινδυνον η θανατον, ην υπο σφοδροτερας ορεξεως τηι
τροφηι καταμεμιγμενον συνεφελκυσηται τι φαρμακωδες και παρα
φυσιν· ο δη και παντως φθαρτικον αν ειη του τρεφομενου σωματος,
ει γε τρεφεται μεν τα τρεφομενα τοις οικειοις και κατα φυσιν,
φθειρεται δε τοις εναντιοις.
ειπερ ουν τηι διαφοραι των τηι φυσει
διαφεροντων ζυων η κατα φυσιν συνδιηιρηται τροφη και ταυτης γε
αυτης ουτε παν οπερ αν προσενεγκηται το ζωιον ουτε το τυχον εκ
τουτου την προς το τρεφομενον σωμα δεχεται συγκρασιν, αλλ'
αυτο μονον το δια πασης πεψεως κεκαθαρμενον και μεταβεβληκος
ειλικρινως προς την του ποιου σωματος ενωσιν και τοις τρεφομενοις
μερεσιν ευαρμοστον, ευδηλον ως ουδεν των παρα φυσιν ενωθειη
ποτ' αν τουτοις οις ουκ εστιν τροφη προσφυης και καταλληλος,
αλλ' ητοι κατ' αυτην την κοιλιαν διαχωρει πριν ετερον τινα γεννησαι χυμον ωμον και διεφθαρμενον, η συσταν επι πλειον τικτει
παθος η νοσον δυσιατον, συνδιαφθειρουσαν και την κατα φυσιν
τροφην η και αυτην την της τροφης δεομενην σαρκα.
αλλα καν
απωσθηι ποτε φαρμακοις τισιν η σιτιοις βελτιοσιν η ταις φυσικαις
δυναμεσι νικηθεν, μετ' ουκ ολιγης εξερρυη της βλαβης ως μηδεν
φερον τοις κατα φυσιν ειρηνικον δια το προς την φυσιν ασυγκρατον.
Ὅλως δε καν συγχωρησηι τις την εκ τουτων εισιουσαν τροφην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

(προσειρησθω δε τουτο συνηθεστερον), καιπερ ουσαν παρα φυσιν,
διακρινεσθαι και μεταβαλλειν εις εν τι των υγραινοντων η ξηραινοντων η θερμαινοντων η ψυχοντων, ουδ' ουτως εκ των συγχωρηθεντων αυτοις γενησεται τι προυργου, των μεν ανισταμενων
σωματων εκ των οικειων μερων παλιν συνισταμενων, ουδενος δε
των ειρημενων μερους οντος ουδε την ως μερους επεχοντος σχεσιν
η ταξιν, ου μην ουδε παραμενοντος παντοτε τοις τρεφομενοις
του σωματος μερεσιν η συνανισταμενου τοις ανισταμενοις, ουδεν
συντελουντος ετι προς το ζην ουχ αιματος ου φλεγματος ου χολης
ου πνευματος. ουδε γαρ ων εδεηθη ποτε τα τρεφομενα σωματα,
δεηθησεται και τοτε, συνανηιρημενης τηι των τρεφομενων ενδειαι και
φθοραι της εξ ων ετρεφετο χρειας.
επειτ' ει και μεχρι σαρκος
φθανειν την εκ της τοιαυτης τροφης μεταβολην υποθοιτο τις, ουδ'
ουτως αναγκη τις εσται την νεωστι μεταβληθεισαν εκ της τοιασδε
τροφης σαρκα προσπελασασαν ετερου τινος ανθρωπου σωματι
παλιν ως μερος εις την εκεινου τελειν συμπληρωσιν, τωι μητε αυτην
την προσλαμβανουσαν σαρκα παντοτε φυλαττειν ην προσειληφεν,
μητε την ενωθεισαν ταυτην μονιμον ειναι και παραμενειν ηι προσετεθη, πολλην δε και την επι θατερα δεχεσθαι μεταβολην, ποτε μεν
πονοις η φροντισιν διαφορουμενην, αλλοτε δε λυπαις η καματοις
η νοσοις συντηκομενην, και ταις εξ εγκαυσεως η περιψυξεως
επιγινομεναις δυσκρασιαις, μη συμμεταβαλλομενων σαρκι και
πιμεληι των [δημων] εν τωι μενειν απερ εστι την τροφην δεχομενων.
τοιουτων δε γενομενων επι της σαρκος παθηματων, πολυ γ' ετι
μαλλον ευροι τις αν ταυτα πασχουσαν την εξ ανοικειων τρεφομενην
σαρκα, νυν μεν εις ογκον προιουσαν και πιαινομενην εξ ων προσειληφεν, ειτα παλιν αποπτυουσαν ον αν τυχηι τροπον και μειουμενην η
μιαι τινι των εμπροσθεν ·ηθεισων η πλειοσιν· μονην δε παραμενειν
τοις μερεσιν α συνδειν η στεγειν η θαλπειν πεφυκεν, την υπο της
φυσεως εξειλεγμενην και τουτοις προσπεφυκυιαν οις την κατα
φυσιν συνεξεπλησεν ζωην και τους εν τηι ζωηι πονους.
αλλ'
(ουτε γαρ καθ' ο δει κρινομενων των εναγχος εξητασμενων ουτε
κατα συγχωρησιν παραδεχθεντων των επ' εκεινοις γεγυμνασμενων
αληθες δεικνυναι δυνατον το προς αυτων λεγομενον) ουκ αν
συγκραθειη ποτε τα των ανθρωπων σωματα τοις της αυτης ουσι
φυσεως, καν υπ' αγνοιας ποτε κλαπωσι την αισθησιν δι' ετερου τινος
μετασχοντες τοιουτου σωματος, καν αυτοθεν υπ' ενδειας η μανιας
ομοειδους τινος μιανθωσιν σωματι· ει γε μη λεληθασιν ημας
ανθρωποειδεις τινες οντες θηρες η μικτην εχοντες φυσιν εξ ανθρωπων και θηριων, οιους πλαττειν ειωθασιν οι τολμηροτεροι των
ποιητων.
Και τι δει λεγειν περι των μηδενι ζυωι προς τροφην αποκληρωθεντων σωματων μονην δε την εις γην ταφην επι τιμηι της φυσεως
μεμοιραμενων, οπου γε μηδ' αλλο τι των ζυων τοις εκ ταυτου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ειδους εις τροφην απεκληρωσεν ο ποιησας, καν [εν] αλλοις τισι
των ετερογενων τροφη γινηται κατα φυσιν;
ει μεν ουν εχουσιν
δεικνυναι σαρκας ανθρωπων ανθρωποις εις βρωσιν αποκληρωθεισας,
ουδεν κωλυσει τας αλληλοφαγιας ειναι κατα φυσιν ωσπερ αλλο τι
των τηι φυσει συγκεχωρημενων και τους γε τα τοιαυτα λεγειν
τολμωντας τοις των φιλτατων εντρυφαν σωμασιν ως οικειοτεροις
η και τους ευνουστατους σφισιν τουτοις αυτοις εστιαν.
ει δε
τουτο μεν ουδ' ειπειν ευαγες, το δε σαρκων ανθρωπων ανθρωπους
μετασχειν εχθιστον τι και παμμιαρον και πασης εκθεσμου και παρα
φυσιν βρωσεως η πραξεως εναγεστερον, το δε παρα φυσιν ουκ αν
ποτε χωρησειεν εις τροφην τοις ταυτης δεομενοις μερεσιν και
μοριοις, το δε μη χωρουν εις τροφην ουκ αν ενωθειη τουτοις α
μηδε τρεφειν πεφυκεν, ουδε τα των ανθρωπων σωματα συγκραθειη
ποτ' αν τοις ομοιοις σωμασιν, οις εστιν εις τροφην παρα φυσιν, καν
πολλακις δια της τουτων ιηι γαστρος κατα τινα πικροτατην συμφοραν·
αποχωρουντα δε της θρεπτικης δυναμεως και σκιδναμενα προς εκεινα παλιν εξ ων την πρωτην εσχεν συστασιν,
ενουται μεν τουτοις εφ' οσον αν εκαστον τυχηι χρονον, εκειθεν δε
διακριθεντα παλιν σοφιαι και δυναμει του πασαν ζυου φυσιν συν
ταις οικειαις δυναμεσι συγκριναντος ενουται προσφυως εκαστον
εκαστωι, καν πυρι καυθηι, καν υδατι κατασαπηι, καν υπο θηριων η
των επιτυχοντων ζυων καταδαπανηθηι, καν του παντος σωματος
εκκοπεν προδιαλυθηι των αλλων μερων· ενωθεντα δε παλιν αλληλοις
την αυτην ισχει χωραν προς την του αυτου σωματος αρμονιαν τε
και συστασιν και την του νεκρωθεντος η και παντηι διαλυθεντος
αναστασιν και ζωην.
ταυτα μεν ουν επι πλειον μηκυνειν ουκ
ευκαιρον· ομολογουμενην γαρ εχει την επικρισιν τοις γε μη μιξοθηροις.
Πολλων δε οντων των εις την προκειμενην εξετασιν χρησιμωτερων, παραιτουμαι δη νυν τους καταφευγοντας επι τα των
ανθρωπων εργα και τους τουτων δημιουργους ανθρωπους, οι τα
συντριβεντα των εργων η χρονωι παλαιωθεντα η και αλλως διαφθαρεντα καινουργειν αδυνατουσιν, ειτα εξ ομοιου τοις κεραμευσι
και τεκτοσι δεικνυναι πειρωμενους το και τον θεον μητ' αν βουληθηναι μητε βουληθεντα δυνηθηναι νεκρωθεν η και διαλυθεν αναστησαι σωμα, και μη λογιζομενους οτι δια τουτων <επ' ισης> τοις
χειριστοις εξυβριζουσιν εις θεον, συνεξισουντες των παντηι διεστηκοτων τας δυναμεις, μαλλον δε και των ταυταις χρωμενων τας
ουσιας και τα τεχνητα τοις φυσικοις.
περι μεν ουν τουτων
σπουδαζειν ουκ ανεπιτιμητον· ηλιθιον γαρ ως αληθως το τοις επιπολαιοις και ματαιοις αντιλεγειν. μακρωι γε μην ενδοξοτερον και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

παντων αληθεστατον το φησαι το παρ' ανθρωποις αδυνατον παρα θεωι
δυνατον. ει δε δι' αυτων τουτων ως ενδοξων και δια παντων των
μικρωι προσθεν εξητασμενων δεικνυσιν ο λογος δυνατον, ευδηλον ως
ουκ αδυνατον. αλλα μην ουδ' αβουλητον.
Το γαρ αβουλητον η ως αδικον αυτωι εστιν αβουλητον η ως
αναξιον. και παλιν το αδικον η περι αυτον θεωρειται τον αναστησομενον η περι αλλον τινα παρ' αυτον. αλλ' οτι μεν ουδεις αδικειται
των εξωθεν και των εν τοις ουσιν αριθμουμενων, προδηλον.
ουτε
γαρ αι νοηται φυσεις εκ της των ανθρωπων αναστασεως αδικηθειεν αν· ουδε γαρ εμποδιον τι ταυταις προς το ειναι, ου βλαβος,
ουχ υβρις η των ανθρωπων αναστασις· ου μην ουδε των αλογων η
φυσις ουδε των αψυχων· ουδε γαρ εσται μετα την αναστασιν, περι
δε το μη ον ουδεν αδικον.
ει δε και ειναι τις υποθοιτο δια παντος,
ουκ αν αδικηθειη ταυτα των ανθρωπινων σωματων ανανεωθεντων·
ει γαρ νυν υπεικοντα τηι φυσει των ανθρωπων [και] της τουτων
χρειας οντων ενδεων υπο τε ζυγον ηγμενα και δουλειαν παντοιαν
ουδεν αδικειται, πολυ μαλλον, αφθαρτων και ανενδεων γενομενων
και μηκετι δεομενων της τουτων χρειας, ελευθερωθεντα δε πασης
δουλειας, ουκ αδικηθησεται.
ουδε γαρ, ει φωνης μετειχεν,
ηιτιασατο αν τον δημιουργον ως παρα το δικαιον ελαττουμενα των
ανθρωπων, οτι μη της αυτης τουτοις τετυχηκεν αναστασεως. ων
γαρ η φυσις ουκ ιση, τουτοις ουδε το τελος ισον ο δικαιος επιμετρει.
χωρις δε τουτων, παρ' οις ουδεμια του δικαιου κρισις, ουδε μεμψις
αδικιας.
ου μην ουδ' εκεινο φησαι δυνατον ως περι αυτον
θεωρειται τις αδικια τον ανισταμενον ανθρωπον. εστι μεν γαρ
ουτος εκ ψυχης και σωματος, ουτε δε εις ψυχην ουτε εις σωμα
δεχεται την αδικιαν. ουτε γαρ την ψυχην αδικεισθαι φησει τις
σωφρονων· λησεται γαρ ταυτηι συνεκβαλλων και την παρουσαν
ζωην· ει γαρ νυν εν φθαρτωι και παθητωι κατοικουσα σωματι
μηδεν ηδικηται, πολυ μαλλον αφθαρτωι και απαθει συζωσα ουκ
αδικηθησεται. αλλ' ουδε το σωμα αδικειται τι· ει γαρ νυν φθαρτον
αφθαρτωι συνον <αδικηθη>σεται.
ου μην ουδ' εκεινο φαιη τις
αν ως αναξιον εργον του θεου το διαλυθεν αναστησαι σωμα και
συναγαγειν· ει γαρ το χειρον ουκ αναξιον, τουτ' εστι το φθαρτον
ποιησαι σωμα και παθητον, πολυ μαλλον το κρειττον ουκ αναξιον,
οπερ εστιν αφθαρτον και απαθες.
Eι δε δια των κατα φυσιν πρωτων και των τουτοις επομενων
δεδεικται των εξητασμενων εκαστον, ευδηλον οτι και δυνατον και
βουλητον και αξιον του δημιουργησαντος εργον η των διαλυθεντων
σωματων αναστασις· δια γαρ τουτων εδειχθη ψευδος το τουτοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

αντικειμενον και το των απιστουντων παραλογον.
τι γαρ δει
λεγειν περι της εκαστου τουτων προς εκαστον αντιστροφης και
της προς αλληλα συναφειας, ει γε δει και συναφειαν ειπειν ως
ετεροτητι τινι κεχωρισμενων, ουχι δε και το δυνατον λεγειν
βουλητον και το τωι θεωι βουλητον παντως ειναι δυνατον και κατα
την του βουληθεντος αξιαν;
Και οτι μεν ετερος ο περι της αληθειας λογος, ετερος δε ο
υπερ της αληθειας, ειρηται δια των προλαβοντων μετριως οις τε
διενηνοχεν εκατερος και ποτε και προς τινας εχει το χρησιμον·
κωλυει δε ισως ουδεν της τε κοινης ασφαλειας ενεκεν και της των
ειρημενων προς τα λειπομενα συναφειας απ' αυτων τουτων και των
τουτοις προσηκοντων παλιν ποιησασθαι την αρχην. προσηκεν δε
τωι μεν το πρωτευειν κατα φυσιν, τωι δε το δορυφορειν τον πρωτον
οδοποιειν τε και προανειργειν παν οποσον εμποδων και προσαντες.
ο μεν γαρ περι της αληθειας λογος αναγκαιος ων πασιν ανθρωποις προς ασφαλειαν και σωτηριαν πρωτοστατει και τηι φυσει και
τηι ταξει και τηι χρειαι· τηι φυσει μεν, ως την των πραγματων γνωσιν
παρεχομενος, τηι ταξει δε, ως εν τουτοις και αμα τουτοις υπαρχων
ων γινεται μηνυτης, τηι χρειαι δε, ως της ασφαλειας και της σωτηριας
τοις γινωσκουσι γινομενος προξενος.
ο δ' υπερ της αληθειας
φυσει τε και δυναμει καταδεεστερος, ελαττον γαρ το το ψευδος
ελεγχειν του την αληθειαν κρατυνειν· και ταξει δευτερος, κατα γαρ
των ψευδοδοξουντων εχει την ισχυν· ψευδοδοξιαι δε εξ επισπορας
επεφυη και παραφθορας· αλλα δη και τουτων ουτως εχοντων
προταττεται πολλακις και γινεται ποτε χρειωδεστερος ως αναιρων
και προδιακαθαιρων την ενοχλουσαν τισιν απιστιαν και τοις αρτι
προσιουσι την αμφιβολιαν η ψευδοδοξιαν.
και προς εν μεν
εκατερος αναφερεται τελος· εις γαρ την ευσεβειαν εχει την αναφοραν ο τε το ψευδος ελεγχων και ο την αληθειαν κρατυνων· ου
μην και καθαπαξ εν εισιν, αλλ' ο μεν αναγκαιος, ως εφην, πασι τοις
πιστευουσι και τοις της αληθειας και της ιδιας σωτηριας φροντιζουσιν, ο δε εστιν οτε και τισιν και προς τινας γινεται χρειωδεστερος.
και ταυτα μεν ημιν κεφαλαιωδως προειρησθω προς
υπομνησιν των ηδη λεχθεντων· ιτεον δε επι το προκειμενον, και
δεικτεον αληθη τον περι της αναστασεως λογον απο τε της αιτιας
αυτης, καθ' ην και δι' ην ο πρωτος γεγονεν ανθρωπος οι τε μετ'
εκεινον, ει και μη κατα τον ομοιον γεγονασι τροπον, απο τε της
κοινης παντων ανθρωπων ως ανθρωπων φυσεως, ετι δε απο της του
ποιησαντος επι τουτοις κρισεως, καθ' οσον εκαστος εζησε χρονον
και καθ' ους επολιτευσατο νομους, ην ουκ αν τις αμφισβητησειεν
ειναι δικαιαν.
Ἔστι δε ο μεν απο της αιτιας λογος, εαν επισκοπωμεν ποτερον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

απλως και ματην γεγονεν ανθρωπος η τινος ενεκεν· ει δε τινος
ενεκεν, ποτερον επι τωι γενομενον αυτον ζην και διαμενειν καθ'
ην εγενετο φυσιν η δια χρειαν τινος· ει δε κατα χρειαν, ητοι την
αυτου του ποιησαντος η αλλου τινος των αυτωι προσηκοντων και
πλειονος φροντιδος ηξιωμενων.
ο δη και κοινοτερον σκοπουντες
ευρισκομεν οτι πας ευ φρονων και λογικηι κρισει προς το ποιειν τι
κινουμενος ουδεν ων κατα προθεσιν ενεργει ποιει ματην, αλλ' ητοι
της ιδιας ενεκεν χρησεως η δια χρειαν αλλου τινος ων πεφροντικεν
η δι' αυτο το γινομενον, ολκηι τινι φυσικηι και στοργηι προς την
αυτου γενεσιν κινουμενος· οιον (λεγεσθω γαρ δι' εικονος τινος, ινα
σαφες γενηται το προκειμενον) ανθρωπος ποιει μεν οικον δια την
ιδιαν χρειαν, ποιει δε βουσι και καμηλοις η τοις αλλοις ζυοις, ων
εστιν ενδεης, την εκαστωι τουτων αρμοζουσαν σκεπην ουκ ιδιας
ενεκεν χρησεως κατα το φαινομενον, αλλα κατα μεν το τελος δια
τουτο, κατα δε το προσεχες δια την τουτων ων πεφροντικεν επιμελειαν· ποιειται δε και παιδας ουτε δια χρειαν ιδιαν ουτε δι' ετερον τι
των αυτωι προσηκοντων, αλλ' επι τωι ειναι τε και διαμενειν καθοσον
οιον τε τους υπ' αυτου γεννωμενους, τηι των παιδων και των
εγγονων διαδοχηι την εαυτου τελευτην παραμυθουμενος και ταυτηι
το θνητον απαθανατιζειν οιομενος.
αλλα ταυτα μεν υπο τουτων·
ο μεντοι θεος ουτ' αν ματην εποιησεν τον ανθρωπον· εστι γαρ σοφος,
ουδεν δε σοφιας εργον ματαιον· ουτε δια χρειαν ιδιαν· παντος γαρ
εστιν απροσδεης, τωι δε μηδενος δεομενωι το παραπαν ουδεν των
υπ' αυτου γενομενων συντελεσειεν αν εις χρειαν ιδιαν. αλλ' ουδε
δια τινα των υπ' αυτου γενομενων εργων εποιησεν ανθρωπον. ουδεν
γαρ των λογωι και κρισει χρωμενων ουτε των μειζονων ουτε των
καταδεεστερων γεγονεν η γινεται προς ετερου χρειαν, αλλα δια την
ιδιαν αυτων των γενομενων ζωην τε και διαμονην.
ουδε γαρ ο
λογος ευρισκει τινα χρειαν της των ανθρωπων γενεσεως αιτιαν, των
μεν αθανατων ανενδεων οντων και μηδεμιας μηδαμως παρ' ανθρωπων
συντελειας προς το ειναι δεομενων, των δε αλογων αρχομενων
κατα φυσιν και τας προς ο πεφυκεν εκαστον χρειας ανθρωποις αποπληρουντων αλλ' ουκ αυτων τουτοις χρησθαι πεφυκοτων· θεμις
γαρ ουτε ην ουτε εστι το αρχον και ηγεμονουν υπαγειν εις χρησιν
τοις ελαττοσιν η το λογικον υποταττειν αλογοις, ουσιν προς το
αρχειν ανεπιτηδειοις.
ουκουν ει μητε αναιτιως και ματην
γεγονεν ανθρωπος (ουδεν γαρ των υπο θεου γενομενων ματαιον
κατα γε την του ποιησαντος γνωμην) μητε χρειας ενεκεν αυτου του
ποιησαντος η αλλου τινος των υπο θεου γενομενων ποιηματων,
ευδηλον οτι κατα μεν τον πρωτον και κοινοτερον λογον δι' εαυτον
και την επι πασης της δημιουργιας θεωρουμενην αγαθοτητα και
σοφιαν εποιησεν ο θεος ανθρωπον, κατα δε τον προσεχεστερον
τοις γενομενοις λογον δια την αυτων των γενομενων ζωην, ουκ
10

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επι μικρον εξαπτομενην ειτα παντελως σβεννυμενην.
ερπετοις
γαρ, οιμαι, και πτηνοις και νηκτοις η και κοινοτερον ειπειν πασι
τοις αλογοις την τοιαυτην ζωην απενειμεν θεος, τοις δε αυτον εν
εαυτοις αγαλματοφορουσι τον ποιητην νουν τε συνεπιφερομενοις και
λογικης κρισεως μεμοιραμενοις την εις αει διαμονην απεκληρωσεν
ο ποιησας, ινα γινωσκοντες τον εαυτων ποιητην και την τουτου
δυναμιν τε και σοφιαν νομωι τε συνεπομενοι και δικηι τουτοις συνδιαιωνιζωσιν απονως, οις την προλαβουσαν εκρατυναν ζωην καιπερ
εν φθαρτοις και γηινοις οντες σωμασιν.
οποσα μεν γαρ αλλου
του χαριν γεγονεν, παυσαμενων εκεινων ων ενεκεν γεγονεν, παυσεται εικοτως και αυτα τα γενομενα του ειναι και ουκ αν διαμενοι
ματην, ως αν μηδεμιαν εν τοις υπο θεου γενομενοις του ματαιου
χωραν εχοντος· τα γε μην δι' αυτο το ειναι και ζην καθως
πεφυκεν γενομενα, ως αυτης της αιτιας τηι φυσει συνειλημμενης και
κατ' αυτο μονον το ειναι θεωρουμενης, ουδεμιαν ουδεποτε δεξαιτ'
αν την το ειναι παντελως αφανιζουσαν αιτιαν.
ταυτης δε εν τωι
ειναι παντοτε θεωρουμενης, δει συζεσθαι παντως και το γενομενον
ζωιον, ενεργουν τε και πασχον α πεφυκεν, εκατερου τουτων εξ ων
γεγονεν τα παρ' εαυτου συνεισφεροντος και της μεν ψυχης ουσης
τε και διαμενουσης ομαλως εν ηι γεγονεν φυσει και διαπονουσης α
πεφυκεν (πεφυκεν δε ταις του σωματος επιστατειν ορμαις και το
προσπιπτον αει τοις προσηκουσι κρινειν και μετρειν κριτηριοις και
μετροις), του δε σωματος κινουμενου κατα φυσιν προς α πεφυκεν
και τας αποκληρωθεισας αυτωι δεχομενου μεταβολας, μετα δε των
αλλων των κατα τας ηλικιας η κατ' ειδος η μεγεθος την αναστασιν.
ειδος γαρ τι μεταβολης και παντων υστατον η αναστασις η τε
των κατ' εκεινον τον χρονον περιοντων ετι προς το κρειττον
μεταβολη.
Ἐπι δε τουτοις τεθαρρηκοτες ου μειον η τοις ηδη γενομενοις
και την εαυτων επισκοπουντες φυσιν, την τε μετ' ενδειας και
φθορας ζωην στεργομεν ως τωι παροντι βιωι προσηκουσαν και την
εν αφθαρσιαι διαμονην ελπιζομεν βεβαιως· ην ου παρα ανθρωπων
αναπλαττομεν ματην ψευδεσιν εαυτους βουκολουντες ελπισιν,
απλανεστατωι δε πεπιστευκαμεν εχεγγυωι, τηι του δημιουργησαντος
ημας γνωμηι, καθ' ην εποιησεν ανθρωπον εκ ψυχης αθανατου και
σωματος νουν τε συγκατεσκευασεν αυτωι και νομον εμφυτον επι
σωτηριαι και φυλακηι των παρ' αυτου διδομενων, εμφρονι δε βιωι
και ζωηι λογικηι προσηκοντων, ευ ειδοτες ως ουκ αν τοιουτον
κατεσκευασεν ζωιον και πασι τοις προς διαμονην εκοσμησεν, ει μη
διαμενειν εβουλετο το γενομενον.
ει τοινυν ο τουδε του παντος
δημιουργος εποιησεν ανθρωπον επι τωι ζωης εμφρονος μετασχειν
και γενομενον θεωρον της τε μεγαλοπρεπειας αυτου και της επι
11

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πασι σοφιας τηι τουτων θεωριαι συνδιαμενειν αει κατα την εκεινου
γνωμην και καθ' ην ειληχεν φυσιν, η μεν της γενεσεως αιτια
πιστουται την εις αει διαμονην, η δε διαμονη την αναστασιν, ης
χωρις ουκ αν διαμεινειεν ανθρωπος. εκ δε των ειρημενων ευδηλον
ως τηι της γενεσεως αιτιαι και τηι γνωμηι του ποιησαντος δεικνυται
σαφως η αναστασις.
Τοιαυτης δε της αιτιας ουσης, καθ' ην εις τονδε παρηκται τον
κοσμον ανθρωπος, ακολουθον αν ειη τον τουτοις κατα φυσιν η καθ'
ειρμον επομενον διασκεψασθαι λογον· επεται δε κατα την εξετασιν
τηι μεν αιτιαι της γενεσεως η των γεννηθεντων ανθρωπων φυσις, τηι
δε φυσει των γενομενων η του ποιησαντος επι τουτοις δικαια
κρισις τουτοις τε πασι το του βιου τελος. εξητασμενων δε ημιν
των προτεταγμενων επισκεπτεον εξης την των ανθρωπων φυσιν.
Ἡ των της αληθειας δογματων η των οπωσουν εις εξετασιν
προβαλλομενων αποδειξις την απλανη τοις λεγομενοις επιφερουσα
πιστιν ουκ εξωθεν ποθεν εχει την αρχην ουδ' εκ των τισι δοκουντων
η δεδογμενων, αλλ' εκ της κοινης και φυσικης εννοιας η της προς
τα πρωτα των δευτερων ακολουθιας.
η γαρ περι των πρωτων
εστι δογματων και δει μονης υπομνησεως της την φυσικην ανακινουσης εννοιαν η περι των κατα φυσιν επομενων τοις πρωτοις και
της φυσικης ακολουθιας και δει της επι τουτοις ταξεως, δεικνυντας
τι τοις πρωτοις η τοις προτεταγμενοις ακολουθει κατ' αληθειαν, επι
τωι μητε της αληθειας η της κατ' αυτην ασφαλειας αμελειν μητε τα
τηι φυσει τεταγμενα και διωρισμενα συγχειν η τον φυσικον ειρμον
διασπαν.
οθεν, οιμαι, [χρην] δικαιον περι των προκειμενων
εσπουδακοτας και κρινειν εμφρονως θελοντας ειτε γινεται των
ανθρωπινων σωματων αναστασις ειτε μη, πρωτον μεν επισκοπειν
καλως των προς την τουδε δειξιν συντελουντων την δυναμιν και
ποιαν εκαστον ειληχεν χωραν και τι μεν τουτων πρωτον τι δε
δευτερον η τριτον τι δ' επι τουτοις υστατον·
ταυτα δε διαταξαμενους χρη πρωτην μεν ταξαι την αιτιαν της των ανθρωπων
γενεσεως, τουτ' εστιν την του δημιουργησαντος γνωμην καθ' ην
εποιησεν ανθρωπον, ταυτηι δε προσφυως επισυναψαι την των
γενομενων ανθρωπων φυσιν, ουχ ως τηι ταξει δευτερευουσαν, δια δε
το μη δυνασθαι κατα ταυτον αμφοτερων γενεσθαι την κρισιν, καν
οτι μαλιστα συνυπαρχωσιν αλληλαις και προς το προκειμενον την
ισην παρεχωνται δυναμιν.
δια δε τουτων, ως πρωτων και την εκ δημιουργιας εχοντων αρχην, εναργως
δεικνυμενης της αναστασεως, ουδεν ηττον και δια των της προνοιας λογων εστι
λαβειν την περι ταυτης πιστιν, λεγω δε δια της εκαστωι των ανθρωπων
οφειλομενης κατα δικαιαν κρισιν τιμης η δικης και του κατα τον
ανθρωπινον βιον τελους.
πολλοι γαρ τον της αναστασεως λογον διαλαμβανοντες τωι τριτωι μονωι την πασαν
επηρεισαν αιτιαν, νομισαντες την αναστασιν γινεσθαι δια την κρισιν. τουτο δε
12

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιφανως δεικνυται ψευδος εκ του παντας μεν ανιστασθαι τους αποθνηισκοντας
ανθρωπους, μη παντας δε κρινεσθαι τους ανασταντας· ει γαρ μονον το κατα την
κρισιν δικαιον της αναστασεως ην αιτιον, εχρην δηπου τους μηδεν ημαρτηκοτας η
κατορθωσαντας μηδ' ανιστασθαι, τουτ' εστι τους κομιδηι νεους παιδας· εξ ων δε
παντας ανιστασθαι τους τε αλλους και δη και τους κατα την πρωτην
ηλικιαν τελευτησαντας και αυτοι δικαιουσιν, ου δια την κρισιν η
αναστασις γινεται κατα πρωτον λογον, αλλα δια την του δημιουργησαντος γνωμην και την των δημιουργηθεντων φυσιν.
Ἀρκουσης δε και μονης της επι τηι γενεσει των ανθρωπων
θεωρουμενης αιτιας δειξαι την αναστασιν κατα φυσικην ακολουθιαν
επομενην τοις διαλυθεισι σωμασιν, δικαιον ισως προς μηδεν
αποκνησαι των προτεθεντων, ακολουθως δε τοις ειρημενοις και
τας εξ εκαστου των επομενων αφορμας υποδειξαι τοις εξ αυτων
συνιδειν μη δυναμενοις και προ γε των αλλων την των γενομενων
ανθρωπων φυσιν, επι την αυτην αγουσαν εννοιαν και την ισην
παρεχουσαν περι της αναστασεως πιστιν.
ει γαρ πασα κοινως η των ανθρωπων φυσις εκ ψυχης αθανατου και του κατα την
γενεσιν αυτηι συναρμοσθεντος σωματος εχει την συστασιν και μητε τηι
φυσει της ψυχης καθ' εαυτην μητε τηι φυσει του σωματος χωρις
απεκληρωσεν θεος την τοιανδε γενεσιν η την ζωην και τον συμπαντα βιον, αλλα τοις εκ τουτων γενομενοις ανθρωποις, ιν', εξ ων
γινονται και ζωσι, διαβιωσαντες εις εν τι και κοινον καταληξωσιν
τελος, δει, παντως ενος οντος εξ αμφοτερων ζυου του και πασχοντος
οποσα παθη ψυχης και οποσα του σωματος ενεργουντος τε και
πραττοντος οποσα της αισθητικης η της λογικης δειται κρισεως,
προς εν τι τελος αναφερεσθαι παντα τον εκ τουτων ειρμον, ινα
παντα και δια παντων συντρεχηι προς μιαν αρμονιαν και την αυτην
συμπαθειαν, ανθρωπου γενεσις, ανθρωπου φυσις, ανθρωπου ζωη,
ανθρωπου πραξεις και παθη και βιος και το τηι φυσει προσηκον
τελος.
ει δε μια τις εστιν αρμονια του ζυου παντος και συμπαθεια, και των εκ ψυχης φυομενων και των δια του σωματος
επιτελουμενων, εν ειναι δει και το επι πασι τουτοις τελος. εν δε
τελος εσται κατ' αληθειαν, του αυτου ζυου κατα την εαυτου συστασιν
οντος, ουπερ εστιν τελος το τελος. το αυτο δε ζωιον εσται καθαρως,
των αυτων οντων παντων εξ ων ως μερων το ζωιον. τα αυτα δε
κατα την ιδιαζουσαν ενωσιν εσται, των διαλυθεντων παλιν ενωθεντων προς την του ζυου συστασιν.
η δε των αυτων ανθρωπων συστασις εξ αναγκης επομενην δεικνυσιν την των
νεκρωθεντων και διαλυθεντων σωματων αναστασιν· ταυτης γαρ χωρις ουτ' αν
ενωθειη τα αυτα μερη κατα φυσιν αλληλοις ουτ' αν συσταιη των αυτων
ανθρωπων η φυσις.
ει δε και νους και λογος δεδοται τοις ανθρωποις προς διακρισιν νοητων, ουκ ουσιων
μονον αλλα και της του δοντος αγαθοτητος και σοφιας και δικαιοσυνης, αναγκη,
διαμενοντων ων ενεκεν η λογικη δεδοται κρισις, και αυτην διαμενειν
την επι τουτοις δοθεισαν κρισιν· ταυτην δε διαμενειν αδυνατον, μη
13

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της δεξαμενης αυτην και τα εν οις εστι διαμενουσης φυσεως.
ο δε και νουν και λογον δεξαμενος εστιν ανθρωπος, ου ψυχη καθ'
εαυτην· ανθρωπον αρα δει τον εξ αμφοτερων οντα διαμενειν εις αει,
τουτον δε διαμενειν αδυνατον μη ανισταμενον.
αναστασεως γαρ μη γινομενης, ουκ αν η των ανθρωπων ως ανθρωπων διαμενοι
φυσις· της δε των ανθρωπων φυσεως μη διαμενουσης, ματην μεν
η ψυχη συνηρμοσται τηι του σωματος ενδειαι και τοις τουτου
παθεσιν, ματην δε το σωμα πεπεδηται προς το τυγχανειν ων
ορεγεται, ταις της ψυχης ηνιαις υπεικον και χαλιναγωγουμενον,
ματαιος δε ο νους, ματαια δε φρονησις και δικαιοσυνης παρατηρησις
η και πασης αρετης ασκησις και νομων θεσις και διαταξις και
συνολως ειπειν παν οτι περ εν ανθρωποις και δι' ανθρωπους καλον,
μαλλον δε και αυτη των ανθρωπων η γενεσις τε και φυσις.
ει δε παντων και πανταχοθεν απεληλαται των εργων του θεου και των
υπ' εκεινου διδομενων δωρεων το ματαιον, δει παντως τωι της
ψυχης ατελευτητωι συνδιαιωνιζειν την του σωματος διαμονην κατα
την οικειαν φυσιν.
Ξενιζεσθω δε μηδεις ει την θανατωι και φθοραι διακοπτομενην
ζωην ονομαζομεν διαμονην, λογιζομενος ως ουχ εις του προσρηματος ο λογος, ουχ εν της διαμονης το μετρον, οτι μηδε των διαμενοντων φυσις μια.
ειπερ γαρ κατα την οικειαν φυσιν εκαστον
των διαμενοντων εχει την διαμονην, ουτ' επι των καθαρως αφθαρτων και αθανατων ευροι τις αν ισαζουσαν την διαμονην, τωι μηδε
τας ουσιας των κρειττονων συνεξισουσθαι ταις καθ' υποβασιν
διαφερουσαις, ουτ' επι των ανθρωπων την ομαλην εκεινην και
αμεταβλητον επιζητειν αξιον, ατε δη των μεν εξ αρχης γενομενων
αθανατων και διαμενοντων μονηι τηι γνωμηι του ποιησαντος
ατελευτητως, των δε ανθρωπων κατα μεν την ψυχην απο γενεσεως
εχοντων την αμεταβλητον διαμονην, κατα δε το σωμα προσλαμβανοντων εκ μεταβολης την αφθαρσιαν·
οπερ ο της αναστασεως
βουλεται λογος· προς ην αποβλεποντες την τε διαλυσιν του σωματος
ως επομενην τηι μετ' ενδειας και φθορας ζωηι περιμενομεν και μετα
ταυτην την μετ' αφθαρσιας ελπιζομεν διαμονην, ουτε τηι των
αλογων τελευτηι συνεξισουντες την ημετεραν τελευτην ουτε τηι των
αθανατων διαμονηι την των ανθρωπων διαμονην, ινα μη λαθωμεν
ταυτηι συνεξισουντες και την των ανθρωπων φυσιν και ζωην
οις μη προσηκεν.
ου τοινυν επι τουτωι δυσχεραινειν αξιον, ει
τις ανωμαλια θεωρειται περι την των ανθρωπων διαμονην, ουδ'
επειδη χωρισμος ψυχης απο του σωματος μερων και μοριων
διαλυσις την συνεχη διακοπτει ζωην, δια τουτ' απογινωσκειν χρη
την αναστασιν.
ουδε γαρ επειδη την κατα συναισθησιν ζωην
διακοπτειν δοκουσιν αι κατα τον υπνον φυσικως εγγινομεναι
14

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρεσεις των αισθησεων και των φυσικων δυναμεων, ισομετροις
χρονου διαστημασιν υπνουντων των ανθρωπων και τροπον τινα
παλιν αναβιωσκοντων, την αυτην παραιτουμεθα λεγειν ζωην· παρ'
ην αιτιαν, οιμαι, τινες αδελφον του θανατου τον υπνον ονομαζουσιν, ουχ ως εκ των αυτων προγονων η πατερων φυντας γενεαλογουντες, αλλ' ως των ομοιων παθων τοις τε θανουσι και τοις
υπνουσιν εγγινομενων, ενεκα γε της ηρεμιας και του μηδενος
επαισθανεσθαι των παροντων η γινομενων, μαλλον δε μηδε του
ειναι και της ιδιας ζωης.
ειπερ ουν την των ανθρωπων ζωην
τοσαυτης γεμουσαν ανωμαλιας απο γενεσεως μεχρι διαλυσεως και
διακοπτομενην πασιν οις προειπομεν, ου παραιτουμεθα την αυτην
λεγειν ζωην, ουδε την επεκεινα της διαλυσεως ζωην, ητις εαυτηι
συνεισαγει την αναστασιν, απογινωσκειν οφειλομεν, καν επι ποσον
διακοπτηται τωι χωρισμωι της ψυχης απο του σωματος.
αυτη γαρ των ανθρωπων η φυσις ανωθεν και κατα γνωμην του
ποιησαντος συγκεκληρωμενην εχουσα την ανωμαλιαν, ανωμαλον
εχει την ζωην και την διαμονην, ποτε μεν υπνωι ποτε δε θανατωι
διακοπτομενην και ταις καθ' εκαστην ηλικιαν μεταβολαις, ουκ
εμφαινομενων εναργως τοις πρωτοις των υστερον επιγινομενων.
η τις αν επιστευσεν μη τηι πειραι δεδιδαγμενος, εν ομοιομερει και
αδιαπλαστωι τωι σπερματι τοσουτων και τηλικουτων αποκεισθαι
δυναμεων η τοσαυτην επισυνισταμενων και πηγνυμενων ογκων
διαφοραν, οστεων φημι και νευρων και χονδρων, ετι δε μυων και
σαρκων και σπλαγχνων και των λοιπων του σωματος μερων; ουτε
γαρ εν υγροις ετι τοις σπερμασι τουτων εστιν ιδειν ουδεν ουτε μην
τοις νηπιοις εμφαινεται τι των τοις τελειοις επιγινομενων η τηι των
τελειων ηλικιαι τα των παρηβηκοτων η τουτοις τα των γεγηρακοτων.
αλλα δη καιτοι των ειρημενων τινων μεν ουδ' ολως
τινων δε αμυδρως εμφαινοντων την φυσικην ακολουθιαν και τας τηι
φυσει των ανθρωπων επιγινομενας μεταβολας, ομως ισασιν οσοι
μη τυφλωττουσιν υπο κακιας η ·αιθυμιας περι την τουτων κρισιν,
οτι δει πρωτον μεν γενεσθαι των σπερματων καταβολην, διαρθρωθεντων δε τουτων καθ' εκαστον μερος και μοριον και προελθοντων εις φως των κυηθεντων επιγινεται μεν η κατα την πρωτην
ηλικιαν αυξησις η τε κατ' αυξησιν τελειωσις, τελειωθεντων δε
υφεσις των φυσικων δυναμεων μεχρι γηρως, ειτα πεπονηκοτων των
σωματων η διαλυσις.
ωσπερ ουν επι τουτων, ουτε του σπερματος εγγεγραμμενην εχοντος την των ανθρωπων φυην η μορφην
ουτε της ζωης την εις τας πρωτας αρχας διαλυσιν, ο των φυσικως
γινομενων ειρμος παρεχει την πιστιν τοις ουκ εξ αυτων των φαινομενων εχουσι το πιστον, πολυ μαλλον ο λογος εκ της φυσικης
ακολουθιας ανιχνευων την αληθειαν πιστουται την αναστασιν,
ασφαλεστερος ων και κρειττων της πειρας προς πιστωσιν αληθειας.
15

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Των πρυην ημιν εις εξετασιν προτεθεντων λογων και την
αναστασιν πιστουμενων παντες μεν εισιν ομογενεις, ως εκ της
αυτης φυντες αρχης· αρχη γαρ αυτοις η των πρωτων ανθρωπων εκ
δημιουργιας γενεσις· αλλ' οι μεν εξ αυτης κρατυνονται της πρωτης
αρχης εξ ησπερ εφυσαν, οι δε παρεπομενοι τηι τε φυσει και τωι βιωι
των ανθρωπων εκ της του θεου περι ημας προνοιας λαμβανουσιν
την πιστιν· η μεν γαρ αιτια, καθ' ην και δι' ην γεγονασιν ανθρωποι,
συνεζευγμενη τηι φυσει των ανθρωπων εκ δημιουργιας εχει την
ισχυν, ο δε της δικαιοσυνης λογος, καθ' ον κρινει θεος τους ευ η
κακως βεβιωκοτας ανθρωπους, εκ του τουτων τελους· φυονται μεν
γαρ εκειθεν, ηρτηνται δε μαλλον της προνοιας.
δεδειγμενων δε
ημιν των πρωτων ως οιον τε, καλως αν εχοι και δια των υστερων
δειξαι το προκειμενον, λεγω δε δια της οφειλομενης εκαστωι των
ανθρωπων κατα δικαιαν κρισιν τιμης η δικης και του κατα τον
ανθρωπινον βιον τελους, αυτων δε τουτων προταξαι τον κατα
φυσιν ηγουμενον και πρωτον γε διασκεψασθαι τον περι της κρισεως
λογον, τοσουτον μονον υπειποντας φροντιδι της προσηκουσης τοις
προκειμενοις αρχης και ταξεως οτι δει τους ποιητην τον θεον τουδε
του παντος παραδεξαμενους τηι τουτου σοφιαι και δικαιοσυνηι την
των γενομενων απαντων ανατιθεναι φυλακην τε και προνοιαν, ει
γε ταις ιδιαις αρχαις παραμενειν εθελοιεν, ταυτα δε περι τουτων
φρονουντας μηδεν ηγεισθαι μητε των κατα γην μητε των κατ'
ουρανον ανεπιτροπευτον μηδ' απρονοητον, αλλ' επι παν αφανες
ομοιως και φαινομενον μικρον τε και μειζον διηκουσαν γινωσκειν
την παρα του ποιησαντος επιμελειαν.
δειται γαρ παντα τα
γενομενα της παρα του ποιησαντος επιμελειας, ιδιως δε εκαστον
καθ' ο πεφυκεν και προς ο πεφυκεν· αχρειου γαρ οιμαι φιλοτιμιας
το κατα γενη διαιρειν νυν η το προσφορον εκαστηι φυσει καταλεγειν εθελειν.
ο γε μην ανθρωπος, περι ου νυν προκειται λεγειν,
ως μεν ενδεης δειται τροφης, ως δε θνητος διαδοχης, ως δε λογικος
δικης. ει δε των ειρημενων εκαστον εστιν ανθρωπωι κατα φυσιν και
δειται μεν τροφης δια την ζωην, δειται δε διαδοχης δια την του
γενους διαμονην, δειται δε δικης δια το της τροφης και της διαδοχης
εννομον, αναγκη δηπου, της τροφης και της διαδοχης επι το συναμφοτερον φερομενης, επι τουτο φερεσθαι και την δικην, λεγω δε
συναμφοτερον τον εκ ψυχης και σωματος ανθρωπον, και τον
τοιουτον ανθρωπον γινεσθαι παντων των πεπραγμενων υποδικον την
τε επι τουτοις δεχεσθαι τιμην η τιμωριαν.
ει δε κατα του
συναμφοτερου φερει την επι τοις ειργασμενοις δικην η δικαια
κρισις και μητε την ψυχην μονην δει κομισασθαι τα επιχειρα
των μετα του σωματος ειργασμενων (απροσπαθης γαρ αυτη καθ'
εαυτην των περι τας σωματικας ηδονας η τροφας και θεραπειας
16

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γινομενων πλημμεληματων) μητε το σωμα μονον (ακριτον γαρ
τουτο καθ' εαυτο νομου και δικης), ο δε εκ τουτων ανθρωπος την
εφ' εκαστωι των ειργασμενων αυτωι δεχεται κρισιν, τουτο δε ουτε
κατα τηνδε την ζωην ευρισκει συμβαινον ο λογος (ου γαρ συζεται
το κατ' αξιαν εν τωι παροντι βιωι δια το πολλους μεν αθεους και
πασαν ανομιαν και κακιαν επιτηδευοντας μεχρι τελευτης διατελειν
κακων απειρατους και τουναντιον τους κατα πασαν αρετην εξητασμενον τον εαυτων βιον επιδειξαμενους εν οδυναις ζην, εν επηρειαις, εν
συκοφαντιαις, αικιαις τε και παντοιαις κακοπαθειαις) ουτε δε μετα
θανατον (ουδε γαρ εστιν ετι το συναμφοτερον χωριζομενης μεν της
ψυχης απο του σωματος, σκεδαννυμενου δε και αυτου του σωματος
εις εκεινα παλιν εξ ων συνεφορηθη και μηδεν ετι συζοντος της
προτερας φυης η μορφης, η που γε την μνημην των πεπραγμενων),
ευδηλον παντι το λειπομενον, οτι δει κατα τον αποστολον το
φθαρτον τουτο και σκεδαστον ενδυσασθαι αφθαρσιαν, ινα ζωιοποιηθεντων εξ αναστασεως των νεκρωθεντων και παλιν ενωθεντων
των κεχωρισμενων η και παντηι διαλελυμενων, εκαστος κομισηται
δικαιως α δια του σωματος επραξεν ειτε αγαθα ειτε κακα.
Προς μεν ουν τους ομολογουντας την προνοιαν και τας αυτας
ημιν παραδεξαμενους αρχας, ειτα των οικειων υποθεσεων ουκ οιδ'
οπως εκπιπτοντας, τοιουτοις χρησαιτ' αν τις λογοις και πολλωι
πλειοσι τουτων, ει γε πλατυνειν εθελοι τα συντομως και κατ'
επιδρομην ειρημενα.
προς δε γε τους περι των πρωτων διαφερομενους ισως αν εχοι καλως ετεραν υποθεσθαι προ τουτων αρχην,
συνδιαπορουντας αυτοις περι ων δοξαζουσιν και τοιαυτα συνδιασκεπτομενους· αρα γε παντηι καθαπαξ η των ανθρωπων παρωπται
ζωη και συμπας ο βιος, ζοφος δε τις βαθυς κατακεχυται της
γης αγνοιαι και σιγηι κρυπτων αυτους τε τους ανθρωπους και τας
τουτων πραξεις, η πολυ τουτων ασφαλεστερον το δοξαζειν οτι τοις
εαυτου ποιημασιν εφεστηκεν ο ποιησας, παντων των οπωσουν
οντων η γινομενων εφορος, εργων τε και βουλευματων κριτης.
ει μεν γαρ μηδεμια μηδαμου των ανθρωποις πεπραγμενων
γινοιτο κρισις, ουδεν εξουσι πλειον των αλογων ανθρωποι· μαλλον
δε κακεινων πραξουσιν αθλιωτερον οι τα παθη δουλαγωγουντες
και φροντιζοντες ευσεβειας και δικαιοσυνης η της αλλης αρετης, ο
δε κτηνωδης η θηριωδης βιος αριστος, αρετη δε ανοητος, δικης δε
απειλη γελως πλατυς, το δε πασαν θεραπευειν ηδονην αγαθων το
μεγιστον, δογμα δε κοινον τουτων απαντων και νομος εις το τοις
ακολαστοις και λαγνοις φιλον “φαγωμεν [δε] και πιωμεν, αυριον
γαρ αποθνηισκομεν”. του γαρ τοιουτου βιου τελος ουδε ηδονη κατα
τινας, αλλ' αναισθησια παντελης.
ει δε εστι τις τωι ποιησαντι
τους ανθρωπους των ιδιων ποιηματων φροντις και συζεται που των
ευ η κακως βεβιωμενων η δικαια κρισις, ητοι κατα τον παροντα
βιον ζωντων ετι των κατ' αρετην η κακιαν βεβιωκοτων η μετα
17

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θανατον εν χωρισμωι και διαλυσει τυγχανοντων.
αλλα κατ'
ουδετερον των ειρημενων ευρειν δυνατον σωιζομενην την δικαιαν
κρισιν· ουτε γαρ οι σπουδαιοι κατα την παρουσαν ζωην φερονται τα
της αρετης επιχειρα ουτε μην οι φαυλοι τα της κακιας.
παριημι
γαρ λεγειν οτι σωιζομενης της φυσεως εν ηι νυν εσμεν, ουδ' η θνητη
φυσις ενεγκειν οια τε την συμμετρον δικην πλειονων η βαρυτερων
φερομενην πλημμεληματων.
ο τε γαρ μυριους επι μυριοις
ανελων αδικως ληιστης η δυναστης η τυραννος ουκ αν ενι θανατωι
λυσειεν την επι τουτοις δικην ο τε μηδεν περι θεου δοξαζων αληθες,
υβρει δε πασηι και βλασφημιαι συζων και παρορων μεν τα θεια,
καταλυων δε νομους, υβρισας δε παιδας ομου και γυναικας, κατασκαψας δε πολεις αδικως, εμπρησας δε οικους μετα των ενοικουντων
και δηιωσας χωραν και τουτοις συναφανισας δημους και λαους η και
συμπαν εθνος, πως αν εν φθαρτωι τωι σωματι προς την τουτοις
συμμετρον αρκεσειεν δικην, προλαμβανοντος του θανατου το κατ'
αξιαν και μηδε προς εν τι των ειργασμενων της θνητης εξαρκουσης
φυσεως; ουτ' ουν κατα την παρουσαν ζωην η κατ' αξιαν δεικνυται
κρισις ουτε μετα θανατον.
Ἤτοι γαρ παντελης εστι σβεσις της ζωης ο θανατος συνδιαλυομενης τωι σωματι της ψυχης και συνδιαφθειρομενης, η μενει
μεν η ψυχη καθ' εαυτην αλυτος ασκεδαστος αδιαφθορος, φθειρεται
δε και διαλυεται το σωμα, ουδεμιαν ετι σωιζον ουτε μνημην των
ειργασμενων ουτ' αισθησιν των επ' αυτηι παθηματων.
σβεννυμενης μεν γαρ παντελως της των ανθρωπων ζωης, ουδεμια
φανησεται των ανθρωπων ου ζωντων φροντις, ου των κατ' αρετην η
κακιαν βεβιωκοτων [η] κρισις, επεισκυκληθησεται δε παλιν τα της
ανομου ζωης και των ταυτηι συνεπομενων ατοπων το σμηνος το τε
της ανομιας ταυτης κεφαλαιον, αθεοτης.
ει δε φθειροιτο μεν το
σωμα και χωροιη προς το συγγενες των λελυμενων εκαστον, μενοι
δε η ψυχη καθ' εαυτην ως αφθαρτος, ουδ' ουτως εξει χωραν η
κατ' αυτης κρισις, μη προσουσης δικαιοσυνης· επει μηδε θεμιτον
υπολαμβανειν εκ θεου και παρα θεου γινεσθαι τινα κρισιν, ηι μη
προσεστι το δικαιον. ου προσεστι δε τηι κρισει το δικαιον μη
σωιζομενου του διαπραξαμενου την δικαιοσυνην η την ανομιαν· ο
γαρ διαπραξαμενος εκαστον των κατα τον βιον εφ' οις η κρισις,
ανθρωπος ην, ου ψυχη καθ' εαυτην. το δε συμπαν ειπειν, ο λογος
ουτος επ' ουδενος φυλαξει το δικαιον.
Κατορθωματων τε γαρ τιμωμενων, αδικηθησεται το σωμα
σαφως εκ του κοινωνησαι μεν τηι ψυχηι των επι τοις σπουδαζομενοις
πονων, μη κοινωνησαι δε της επι τοις κατορθωθεισι τιμης, και
συγγνωμης μεν τυγχανειν πολλακις την ψυχην επι τινων πλημ18

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεληματων δια την του σωματος ενδειαν τε και χρειαν, εκπιπτειν
δε αυτο το σωμα της επι τοις κατορθωθεισι κοινωνιας, υπερ ων
τους εν τηι ζωηι συνδιηνεγκεν πονους.
και μην και πλημμεληματων κρινομενων ου συζεται τηι ψυχηι το δικαιον, ει γε μονη
τινοι δικην υπερ ων ενοχλουντος του σωματος και προς τας οικειας
ορεξεις η κινησεις ελκοντος επλημμελησεν ποτε μεν κατα συναρπαγην και κλοπην,
ποτε δε κατα τινα βιαιοτεραν ολκην, αλλοτε
δε κατα συνδρομην εν χαριτος μερει και θεραπειας της τουτου
συστασεως.
η πως ουκ αδικον την ψυχην κρινεσθαι καθ' εαυτην
υπερ ων ουδ' ηντινουν εχει κατα την εαυτης φυσιν ουκ ορεξιν ου
κινησιν ουχ ορμην, οιον λαγνειας η βιας η πλεονεξιας [αδικιας] και
των επι τουτοις αδικηματων;
ει γαρ τα πλειστα των τοιουτων
γινεται κακων εκ του μη κατακρατειν τους ανθρωπους των ενοχλουντων παθων, ενοχλουνται δε υπο της του σωματος ενδειας
και χρειας και της περι τουτο σπουδης και θεραπειας (τουτων γαρ
ενεκεν πασα η κτησις και προ ταυτης η χρησις, ετι δε γαμος και οσαι
κατα τον βιον πραξεις, εν οις και περι α θεωρειται το τε πλημμελες
και το μη τοιουτον), που δικαιον εν οις πρωτοπαθει το σωμα και
την ψυχην ελκει προς συμπαθειαν και κοινωνιαν των εφ' α κινειται
πραξεων, αυτην κρινεσθαι μονην, και τας μεν ορεξεις και τας
ηδονας, ετι δε φοβους και λυπας, εφ' ων παν το μη μετριον υποδικον, απο του σωματος εχειν την κινησιν, τας δε εκ τουτων
αμαρτιας και τας επι τοις ημαρτημενοις τιμωριας επι την ψυχην
φερεσθαι μονην την μητε δεομενην τοιουτου τινος μητε ορεγομενην
μητε φοβουμενην η πασχουσαν τι τοιουτον καθ' εαυτην οιον πασχειν
πεφυκεν ανθρωπος;
αλλα καν μη μονου του σωματος, ανθρωπου
δε θωμεν ειναι τα παθη, λεγοντες ορθως δια το μιαν εξ αμφοτερων
ειναι την τουτου ζωην, ου δηπου γε και τηι ψυχηι ταυτα προσηκειν
φησομεν, οποταν καθαρως την ιδιαν αυτης επισκοπωμεν φυσιν.
ει γαρ πασης καθαπαξ τροφης εστιν ανενδεης, ουκ αν ορεχθειη
ποτε τουτων ων ουδαμως δειται προς το ειναι, ουδ' αν ορμησειεν
επι τι τουτων οις μηδ' ολως χρησθαι πεφυκεν· αλλ' ουδ' αν λυπηθειη
δι' αποριαν χρηματων η κτηματων ως ουδεν αυτηι προσηκοντων.
ει δε και φθορας εστι κρειττων, ουδεν φοβειται το παραπαν ως
φθαρτικον εαυτης· ου γαρ δεδοικεν ου λιμον ου νοσον ου πηρωσιν ου
λωβην ου πυρ ου σιδηρον, επει μηδε παθειν εκ τουτων δυναται τι
βλαβερον μηδ' αλγεινον, ουχ απτομενων αυτης το παραπαν ουτε
σωματων ουτε σωματικων δυναμεων.
ει δε το τα παθη ταις
ψυχαις ιδιαζοντως προσαπτειν ατοπον, το τας εκ τουτων αμαρτιας
και τας επι ταυταις τιμωριας επι μονας φερειν τας ψυχας υπερβαλλοντως αδικον και της του θεου κρισεως αναξιον.
Προς δε τοις ειρημενοις πως ουκ ατοπον την μεν αρετην και την
19

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κακιαν μηδε νοηθηναι δυνασθαι χωρις επι της ψυχης (ανθρωπου γαρ
αρετας ειναι γινωσκομεν τας αρετας, ωσπερ ουν και την ταυταις
αντικειμενην κακιαν ου ψυχης κεχωρισμενης του σωματος και καθ'
εαυτην ουσης), την δε επι τουτοις τιμην η τιμωριαν επι μονης
φερεσθαι της ψυχης;
η πως αν τις και νοησειεν επι ψυχης
μονης ανδρειαν η καρτεριαν, ουκ εχουσης ου θανατου φοβον ου
τραυματος ου πηρωσεως ου ζημιας ουκ αικιας ου των επι τουτοις
αλγηματων η της εκ τουτων κακοπαθειας;
πως δε εγκρατειαν
και σωφροσυνην, ουδεμιας ελκουσης αυτην επιθυμιας προς τροφην
η μιξιν η τας αλλας ηδονας τε και τερψεις ουδ' αλλου τινος ουτ'
εσωθεν ενοχλουντος ουτ' εξωθεν ερεθιζοντος;
πως δε φρονησιν,
ουχ υποκειμενων αυτηι πρακτεων και μη πρακτεων ουδ' αιρετων και
φευκτων, μαλλον δε μηδεμιας ενουσης αυτηι κινησεως το παραπαν
η φυσικης ορμης επι τι των πρακτεων;
που δε ολως ψυχαις η
προς αλληλας δικαιοσυνη προσφυης η προς αλλο τι των ομογενων η
των ετερογενων, ουκ εχουσαις ουτε ποθεν ουτε δι' ων ουτε πως
απονειμωσι το κατ' αξιαν η κατ' αναλογιαν ισον εξηιρημενης της εις
θεον τιμης, ουδ' αλλως εχουσαις ορμην η κινησιν προς χρησιν
ιδιων η προς αποχην αλλοτριων, της μεν χρησεως των κατα φυσιν
και της αποχης επι των χρησθαι πεφυκοτων θεωρουμενης, της δε
ψυχης μητε δεομενης τινος μητε χρησθαι τισιν η τινι πεφυκυιας και
δια τουτο μηδε της λεγομενης ιδιοπραγιας των μερων επι της
ουτως εχουσης ψυχης ευρεθηναι δυναμενης;
Και μην κακεινο παντων παραλογωτατον, το τους μεν θεσπισθεντας νομους επ' ανθρωπους φερειν, των δε νομιμως η παρανομως πεπραγμενων την δικην επι μονας τρεπειν τας ψυχας.
ει γαρ ο τους νομους δεξαμενος αυτος δεξαιτ' αν δικαιως και της
παρανομιας την δικην, εδεξατο δε τους νομους ανθρωπος, ου ψυχη
καθ' εαυτην, ανθρωπον δει και την υπερ των ημαρτημενων υποσχειν
δικην, ου ψυχην καθ' εαυτην· επει μη ψυχαις εθεσπισεν θεος
απεχεσθαι των ουδεν αυταις προσηκοντων, οιον μοιχειας φονου
κλοπης αρπαγης της κατα των γεννησαντων ατιμιας πασης τε
κοινως της επ' αδικιαι και βλαβηι των πελας γινομενης επιθυμιας.
ουτε γαρ το “τιμα τον πατερα σου και την μητερα” ψυχαις
μονον ευαρμοστον, ου προσηκοντων αυταις των τοιουτων ονοματων·
ου γαρ ψυχαι ψυχας γεννωσαι την του πατρος η της μητρος
οικειουνται προσηγοριαν, αλλ' ανθρωπους ανθρωποι·
ουτε ουν το “ου μοιχευσεις” επι ψυχων λεχθειη ποτ' αν η νοηθειη δεοντως,
ουκ ουσης εν αυταις της κατα το αρσεν και θηλυ διαφορας ουδε προς
μιξιν τινος επιτηδειοτητος η προς ταυτην ορεξεως. ορεξεως δε
τοιαυτης ουκ ουσης, ουδε μιξιν ειναι δυνατον· παρ' οις δε μιξις
ολως ουκ εστιν, ουδε ενθεσμος μιξις, οπερ εστιν γαμος· εννομου δε
20

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μιξεως ουκ ουσης, ουδε την παρανομον και την επ' αλλοτριαι
γυναικι γινομενην ορεξιν η μιξιν ειναι δυνατον, τουτο γαρ εστι
μοιχεια. αλλ' ουδε το κλοπην απαγορευειν η την του πλειονος
επιθυμιαν ψυχαις προσφυες· ουδε γαρ δεονται τουτων ων οι
δεομενοι δια φυσικην ενδειαν η χρειαν κλεπτειν ειωθασιν και
ληιστευειν, οιον χρυσον η αργυρον η ζωιον η αλλο τι των προς
τροφην η σκεπην η χρησιν επιτηδειων· αχρειον γαρ αθανατωι φυσει
παν οποσον τοις ενδεεσιν ορεκτον ως χρησιμον.
αλλ' ο μεν
εντελεστερος περι τουτων λογος αφεισθω τοις σπουδαιοτερον
εκαστον σκοπειν βουλομενοις η φιλοτιμοτερον διαγωνιζεσθαι προς
τους διαφερομενους, ημιν δε αρκουντων των αρτιως ειρημενων και
των συμφωνως τουτοις την αναστασιν πιστουμενων το τοις αυτοις
επι πλειον ενδιατριβειν ουκετ' αν εχοι καιρον· ου γαρ το μηδεν
παραλιπειν των ενοντων ειπειν πεποιημεθα σκοπον, αλλα το κεφαλαιωδως υποδειξαι τοις συνελθουσιν α χρη περι της αναστασεως
φρονειν και τηι δυναμει των παροντων συμμετρησαι τας επι τουτο
φερουσας αφορμας.
Ἐξητασμενων δε ποσως των προτεθεντων υπολοιπον αν ειη
και τον απο του τελους διασκεψασθαι λογον, ηδη μεν τοις ειρημενοις εμφαινομενον, τοσαυτης δε μονον επιστασιας και προσθηκης δεομενον, ως μη δοκειν τι των μικρωι <προσθεν> ειρημενων
αμνημονευτον καταλιποντα παραβλαψαι την υποθεσιν η την εξ
αρχης γενομενην διαιρεσιν.
τουτων τε ουν ενεκεν και των επι
τουτοις εγκληθησομενων καλως αν εχοι τοσουτον επισημηνασθαι
μονον οτι δει και των εκ φυσεως συνισταμενων και των κατα
τεχνην γινομενων οικειον εκαστου τελος ειναι, τουτο που και της
κοινης παντων εννοιας εκδιδασκουσης ημας και των εν οφθαλμοις
στρεφομενων επιμαρτυρουντων.
η γαρ ου θεωρουμεν ετερον τι
τοις γεωργουσιν, ετερον δε τοις ιατρευουσιν υποκειμενον τελος,
και παλιν αλλο μεν τι των εκ γης φυομενων, αλλο δε των επ'
αυτης τρεφομενων ζυων και κατα τινα φυσικον ειρμον γεννωμενων;
ει δε τουτ' εστιν εναργες και δει παντως ταις φυσικαις η
τεχνικαις δυναμεσι και ταις εκ τουτων ενεργειαις το κατα φυσιν
επεσθαι τελος, αναγκη πασα και το των ανθρωπων τελος ως
ιδιαζουσης ον φυσεως εξηιρησθαι της των αλλων κοινοτητος· επει
μηδε θεμιτον ταυτον υποθεσθαι τελος των τε λογικης κρισεως
αμοιρουντων και των κατα τον εμφυτον νομον και λογον ενεργουντων
εμφρονι τε ζωηι και δικηι χρωμενων.
ουτ' ουν το αλυπον οικειον
τουτοις αν ειη τελος, μετειη γαρ αν τουτου και τοις παντελως
αναισθητουσιν· αλλ' ουδε των το σωμα τρεφοντων η τερποντων
απολαυσις και πληθος ηδονων· η πρωτευειν αναγκη τον κτηνωδη
21

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βιον, ατελη δ' ειναι τον κατ' αρετην. κτηνων γαρ οιμαι και βοσκηματων οικειον τουτο τελος, ουκ ανθρωπων αθανατωι ψυχηι και
λογικηι κρισει χρωμενων.
ου μην ουδε μακαριοτης ψυχης κεχωρισμενης σωματος· ουδε
γαρ την θατερου τουτων εξ ων συνεστηκεν ανθρωπος εσκοπουμεν
ζωην η τελος, αλλα του συνεστωτος εξ αμφοιν· τοιουτος γαρ πας ο
τονδε τον βιον λαχων ανθρωπος και δει της τουτου ζωης ειναι τι
τελος οικειον.
ει δε του συναμφοτερου το τελος, τουτο δε ουτε
ζωντων αυτων ετι κατα τονδε τον βιον ευρεθηναι δυνατον δια τας
πολλακις ηδη ·ηθεισας αιτιας ουτε μην εν χωρισμωι τυγχανουσης
της ψυχης, τωι μηδε συνεσταναι τον τοιουτον ανθρωπον διαλυθεντος η και παντηι σκεδασθεντος του σωματος καν η ψυχη διαμενηι
καθ' εαυτην, αναγκη πασα κατ' αλλην τινα του συναμφοτερου και του
αυτου ζυου συστασιν το των ανθρωπων φανηναι τελος.
τουτου
δ' εξ αναγκης επομενου, δει παντως γενεσθαι των νεκρωθεντων
η και παντηι διαλυθεντων σωματων αναστασιν και τους αυτους
ανθρωπους συστηναι παλιν· επειδη γε το μεν τελος ουχ απλως
ουδε των επιτυχοντων ανθρωπων ο της φυσεως τιθεται νομος,
αλλ' αυτων εκεινων των κατα την προλαβουσαν ζωην βεβιωκοτων,
τους δ' αυτους ανθρωπους συστηναι παλιν αμηχανον, μη των αυτων
σωματων ταις αυταις ψυχαις αποδοθεντων. το δ' αυτο σωμα
την αυτην ψυχην απολαβειν αλλως μεν αδυνατον, κατα μονην δε
την αναστασιν δυνατον· ταυτης γαρ γενομενης και το τηι φυσει
των ανθρωπων προσφορον επακολουθει τελος.
τελος δε ζωης
εμφρονος και λογικης κρισεως ουκ αν αμαρτοι τις ειπων το τουτοις
απερισπαστως συνδιαιωνιζειν οις μαλιστα και πρωτως ο φυσικος
συνηρμοσται λογος, τηι τε θεωριαι του δοντος και των εκεινωι δεδογμενων απαυστως επαγαλλεσθαι· καν οι πολλοι των ανθρωπων
εμπαθεστερον και σφοδροτερον τοις τηιδε προσπεπονθοτες αστοχοι
τουτου διατελωσιν.
ου γαρ ακυροι την κοινην αποκληρωσιν το
πληθος των αποπιπτοντων του προσηκοντος αυτοις τελους, ιδιαζουσης της επι τουτοις εξετασεως και της εκαστωι συμμετρουμενης υπερ των ευ η κακως βεβιωμενων τιμης η δικης.

22

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


