Epistula ad Afros episcopos
ΤΩΝ ΚΑΤ' ΑΙΓΥΠΤΟΝ ΚΑΙ ΛΙΒΥΗΝ ΕΠΙΣΚΟΠΩΝ ΕΝΕΝΗΚΟΝΤΑ ΚΑΙ ΤΟΥ
ΜΑΚΑΡΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΤΑ ΑΡΙΑΝΩΝ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΕΝ ΤΗ ΑΦΡΙΚΗ
ΤΙΜΙΩΤΑΤΟΥΣ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥΣ
Ἱκανα μεν τα γραφεντα παρα τε του αγαπητου και συλλειτουργου ημων ∆αμασου,
του επισκοπου της μεγαλης Ῥωμης, και των συν αυτωι τοσουτων συνελθοντων
επισκοπων· ουδεν δε ηττον και τα των αλλων γενομενων συνοδων εν τε τηι Γαλλιαι
και τηι Ἰταλιαι περι της υγιαινουσης πιστεως, ην ο μεν Χριστος εχαρισατο, οι δε
αποστολοι εκηρυξαν, και οι Πατερες παραδεδωκασιν οι εν τηι Νικαιαι συν ελθοντες
απο πασης της καθ' ημας οικουμενης. Τοσαυτη γαρ γεγονε τοτε σπουδη δια την
Ἀρειανην αιρεσιν, ινα οι μεν πεπτωκοτες εις αυτην ανασπασθωσιν, οι δε εφευροντες
εκδηλοι γενωνται. Ταυτηι γουν και παλαι πασα η οικουμενη συμπεφωνηκε, και νυν
δε πολλων συνοδων γενομενων, υπομνησθεν τες παντες οι τε κατα την ∆αλματιαν,
και ∆αρδανιαν, και Μακεδονιαν, Ἠπειρους τε και την Ἑλλαδα, και Κρητην, και τας
αλλας νησους, Σικελιαν τε και Κυπρον, και Παμφυλιαν, Λυκιαν τε και Ἰσαυριαν, και
πασαν τε την Αιγυπτον και τας Λιβυας, και πλειστοι των εν τηι Ἀραβιαι ταυτην
επεγνωσαν· και εθαυμασαν τε τους υπογραψαντας, οτι, ει και τι περιελελειπτο παρ'
αυτοις εκτης ριζης των Ἀρειανων ανω φυουσα πικρια, Αυξεντιον φαμεν και
Ουρσακιον, και Ουαλεντα και τους τα αυτα φρονουντας αυτοις, δια των γραμματων
τουτων εξεκοπησαν και απελει φθησαν. Ἱκανα μεν ουν τα εν τηι Νικαιαι
ομολογηθεντα, και αυταρκη, καθα προειπομεν, προς τε ανατροπην πασης ασεβους
αιρεσεως, και προς ασφαλειαν και ωφελειαν της εκκλησιαστικης διδασκαλιας.
Ἐπειδη δε ηκουσαμεν, οτι τινες, βουλομενοι μαχεσθαι 26.1032 προς αυτην,
ονομαζειν επιχειρουσι συνοδον τινα ως εν Ἀριμηνωι γενομενην, και φιλονεικουσι
ταυτην μαλλον η εκεινην κρατειν· αναγκαιον ηγησαμεθα γραψαι και υπομνησαι
υμας, ινα μη ανεχησθε των τοιουτων· τουτο γαρ ουδεν ετερον εστιν η παλιν της
Ἀρειανης αιρεσεως παραφυας. Οι γαρ την κατ' αυ της συνοδον γενομενην
παραιτουμενοι (εστι δε η εν Νικαιαι γενομενη), τι ετερον βουλονται, η τα Ἀρειου
κρατειν; Τινος ουν αξιοι οι τοιουτοι η Ἀρειανοι μεν καλεισθαι, της αυτης δε
επιτιμιας εκεινοις μετασχειν; οι μητε τον Θεον εφοβηθησαν λεγοντα· Μη μεταιρε
ορια αιωνια, α εθεντο οι πατερες σου· και, Ὁ κακολογων πατερα η μητερα θανατωι
τελευτατω· οι μητε τους Πατερας ηιδεσθη σαν, παραγγειλαντας αναθεμα ειναι τους
τα εναντια φρονουντας της ομολογιας αυτων. ∆ια τουτο γαρ και οικουμενικη
γεγονεν η εν Νι καιαι συνοδος, τριακοσιων δεκα και οκτω συνελθοντων επισκοπων
περι της πιστεως δια την Ἀρειανην ασεβειαν· ινα μηκετι κατα μερος προφασει
πιστεως γινωνται· αλλα, καν γενωνται, μη κρατωσι. Τι γαρ εκεινηι λειπει, ινα
καινοτερα ζητησηι τις; Πληρης εστιν ευσεβειας, αγαπητοι· αυτη πασαν την
οικουμενην πεπληρωκε. Ταυτην εγνωσαν και Ἰνδοι, και οσοι παρα τοις αλλοις
βαρβαροις εισι Χριστιανοι. Ουκουν ματαιος ο καματος τοις κατ' αυτης πολλα κις
επιχειρησασιν. Ἤδη γαρ οι τοιουτοι δεκα και πλεον που συνοδους πεποιηκασι, καθ'
εκαστην μεταβαλλομενοι, και τα μεν απο των πρωτων αφαιρουντες, τα δε ταις μετα
ταυτα εναλλασσοντες και προστιθεντες. Και ωνησαν ουδεν μεχρι νυν γραφοντες,
εξαλειφοντες, βιαζομενοι, ουκ ειδοτες, οτι Πασα μεν φυτεια, ην ουκ εφυτευσεν ο
Πατηρ ο ουρανιος, εκριζωθησεται το δε ρημα του Κυριου το δια της οικουμενικης
συνοδου εν τηι Νικαιαι γενομενον με νει εις τον αιωνα. Ἄν τε γαρ αριθμον αριθμωι τις
 
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συμβαληι, πλειους οι εν Νικαιαι των κατα μερος εισιν, οσον και το ολον πλειον εστι
του μερους αν τε το αιτιον της εν Νικαιαι και των μετ' αυτην τοσουτων γενομενων
συνοδων παρα τουτων διαγνωναι τις εθελοι, ευροι αν την μεν εν Νικαιαι εχουσαν το
αιτιον ευλογον, τας δε αλλας δια μισος και φιλονεικιαν εκ βιας συγκροτηθεισας. Ἡ
μεν γαρ διο την Ἀρειανην αιρεσιν και δια το Πασχα συνηχθη· επειδη οι κατα Συριαν,
και Κιλικιαν, και Μεσοποτα μιαν διεφωνουν προς ημας, και τωι καιρωι, εν ωι ποιουσιν
οι Ἰουδαιοι, εποιουν και αυτοι. Ἀλλα χαρις τωι Κυριωι, ωσπερ περι της πιστεως, ουτω
και περι της αγιας εορτης γεγονε συμφωνια. Και τουτο ην το αιτιον της εν Νικαιαι
συνοδου· αι δε μετα ταυτην υπερ αριθμον μεν, κατα δε της οικουμενικης συνοδου
επενοηθησαν. 26.1033 Τουτων δε ουτω δεικνυμενων, τις αποδεξεται τους την
Ἀριμηνον η αλλην συνοδον παρα την εν Νικαιαι ονομαζοντας; η τις ουκ αν μισησειε
τους αθετουντας μεν τα των Πατερων, τα δε νεωτερα εν τηι Ἀριμηνωι κατα
φιλονεικιαν και βιαν συντιθεντα προκρινοντας; Τις δε τουτοις συνελθειν εθελησοι
τοις ανθρωποις, μηδε τα εαυτων αποδεχομενοις; Οι γαρ εν ταις εαυτων δεκα που και
πλεον, καθα προειπαμεν, συνοδοις, αλλοτε αλλα γραφοντες, δηλοι εισιν εκαστης
αυτοι κατηγοροι γινομενοι. Πασχουσι δε τι τοιουτον, οιον και οι τοτε των Ἰουδαιων
προδοται πεπονθασιν· ως γαρ εκεινοι, καταλειψαντες την μονην πηγην του ζωντος
υδατος, ωρυξαν εαυτοις λακκους συντετριμμενους, οι ου δυνησονται υδωρ συνεχειν,
γεγραπται δε τουτο παρα τωι προφητηι Ἱερεμιαι· ου τως ουτοι, μαχομενοι προς την
μιαν και οικουμενικην συνοδον, ωρυξαν εαυτοις συνοδους πολλας· και πασαι κεναι,
αι παρ' αυτοις ως δραγμα μη εχων ισχυν εφανησαν. Μη τοινυν ανεχωμεθα των την
Ἀρι μηνον η αλλην ονομαζοντων συνοδον παρα την εν Νι καιαι γενομενην. Και γαρ
και αυτοι οι την Ἀριμηνον ονομαζοντες εοικασι μη ειδεναι τα εν αυτηι πραχθεντα· η
γαρ αν εσιωπησαν. Οιδατε γαρ, αγαπητοι, μαθοντες και υμεις παρα των ελθοντων εξ
υμων εις την Ἀριμηνον, ως Ουρσακιος και Ουαλης, Ευδοξιος και Αυξεντιος, εκει δε
ην συν αυτοις και ∆ημοφιλος, καθηιρεθησαν, θελησαντες ετερα παρα τα εν Νικαιαι
γραφειν· οτε και απαιτηθεντες αναθεματισαι την Ἀρειανην αιρεσιν, παρηιτησαντο,
και μαλλον αυτης ηθελον ειναι προσταται. Οι δε γε επισκοποι, οι αληθως γνησιοι
δουλοι του Κυριου και ορθως πιστευοντες, ησαν δε εγγυς διακοσιοι, εγραψαν
αρκεισθαι τηι εν Νικαιαι μονηι, και μηδεν πλεον η ελαττον παρ' εκει νην ζητειν η
φρονειν. Ταυτα και Κωνσταντιωι δεδηλωκασι, τωι και την συνοδον κελευσαντι
γενεσθαι. Ἀλλ' οι εν τηι Ἀριμηνωι καθαιρεθεντες, απελθοντες προς Κωνσταντιον,
πεποιηκασιν υβρισθηναι μεν, απειλας δε γενεσθαι, μη ανακαμψειν εις τας ιδιας
παροικιας τους κατ' αυτων αποφηναμενους, βιαν τε παθειν εν τηι Θραικηι εν αυτωι τωι
χειμωνι· ωστε των παρ' αυτων καινοτομουμενων ανεχεσθαι. Ειπερ ουν τινες την
Ἀριμηνον ονομαζουσι, δεικνυτωσαν πρωτον την καθαιρεσιν των προειρημενων, και
απερ εγραψαν οι επισκοποι, λεγοντες μηδεν πλεον ζητειν των εν Νικαιαι παρα των
Πατερων ομολογη 26.1036 θεντων, μηδε ονομαζειν αλλην συνοδον παρ' εκεινην.
Ἀλλα ταυτα μεν κρυπτουσι, τα δε εν τηι Θραικηι κατα βιαν πραχθεντα προβαλλονται·
εξ ων δεικνυνται, της μεν Ἀρειανης αιρεσεως οντες υποκριται, αλλοτριοι δε της
υγιαινουσης πιστεως. Και αυτην δε την με γαλην συνοδον, και τας παρ' εκεινων αν
τις εξεταζειν εκ παραλληλου θελοι, ευροι αν των μεν την θεο σεβειαν, των δε την
αλογιαν. Οι εν Νικαιαι συνελθον τες ου καθαιρεθεντες συνηλθον, αλλα και ωμολογη
σαν της ουσιας του Πατρος ειναι τον Υιον· ουτοι δε και απαξ και δευτερον
καθαιρεθεντες, και τριτον εν αυτηι τηι Ἀριμηνωι, γραφειν ετολμησαν, μη χρηναι
λεγειν ουσιαν η υποστασιν εχειν τον Θεον. Ἐκ δη τουτων σκοπειν εξεστιν, αδελφοι,
ως οι μεν εν Νικαιαι των Γραφων πνεουσι, λεγοντος αυτου του Θεου εν μεν τηι
Ἐξοδωι· Ἐγω ειμι ο ων· δια δε του Ἱερεμιου· Τις εστιν εν υποστηματι αυτου, και ειδε
 
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον λογον αυτου; και μετ' ολιγον· Και ει εστησαν εν τηι υποστασει μου, και ηκουσαν
των λογων μου. Ἡ δε υποστασις ουσια εστι, και ουδεν αλλο σημαινομενον εχει η
αυτο το ον· οπερ Ἱερεμιας υπαρξιν ονομαζει λεγων· Και ουκ ηκουσαν φωνην
υπαρξεως. Ἡ γαρ υποστασις και η ουσια υπαρξις εστιν. Ἔστι γαρ και υπαρχει. Τουτο
νοων και ο Παυλος, εγραψεν Ἑβραιοις· Ὃς ων απαυγασμα της δοξης, και χαρακτηρ
της υποστασεως αυτου. Ου τοι δε οι δοκουντες ειδεναι τας Γραφας, και ονομαζοντες
εαυτους ειναι σοφους, μη θελοντες υποστασιν λεγειν επι Θεου (τουτο γαρ εγραψαν
εν τηι Ἀριμηνωι και εν αλλαις εαυτων συνοδοις), πως ου δικαιως καθηιρεθησαν,
λεγοντες και αυτοι, ως αφρων εν καρδιαι, Ουκ εστι Θεος; Παλιν τε οι Πατερες
εδιδαξαν εν τηι Νικαιαι μη ειναι κτισμα η ποιημα τον Υιον Λογον, αναγνοντες· Παντα
δι' αυτου εγενετο· και, Ἐν αυτωι τα παντα εκτισθη και συνεστηκεν. Ουτοι δε οι
μαλλον Ἀρειανοι η Χριστιανοι οντες, εν ταις αλλαις εαυτων συνοδοις κτισμα
τετολμηκασιν ειπειν αυτον, και ενα των ποιηματων, ων αυτος εστιν ο Λογος
δημιουργος και ποιητης. Ει γαρ δι' αυτου τα παντα γεγονε, κτισμα δε εστι και αυτος·
ειη αν και εαυτον κτιζων. Και πως δυναται το κτιζομενον, κτιζειν; η πως ο κτιζων
κτιζεται; Ἀλλ' ουδε ουτως αισχυνονται, τοιαυτα λεγοντες, εφ' οις μισητοι και παρα
πασιν εισιν, ονομαζοντες μεν απλως Ἀριμηνον, δεικνυμενοι δε και εν αυτηι
καθαιρεθεντες. Και αυτο δε το εν Νικαιαι γε γραμμενον, ομοουσιον ειναι τον Υιον τωι
Πατρι, ου χαριν προσποιουνται μαχεσθαι προς την συνοδον, και 26.1037
περιβομβουσιν, ως κωνωπες, πανταχου περι της λε ξεως, η ως αγνοουντες
προσκοπτουσιν εις αυτο, ως οι προσκοπτοντες εις τον τεθεντα λιθον εν Σιων
προσκομματος· η γινωσκουσι μεν, δια τουτο δε μαχονται και συνεχως γογγυζουσιν,
οτι κατα της αιρεσεως εστιν αυτων αληθως αυτη και ακριβης αποφασις. Ου γαρ αι
λεξεις αυτους λυπουσιν, αλλ' η εν αυτηι γενομενη κατακρισις αυτων. Και τουτων δε
παλιν αιτιοι γεγονασιν αυτοι, και ει τουτο κρυπτειν αυτοι θελουσι, καιτοι
γινωσκοντες, αλλ' ημας ακολουθον ειπειν· ινα και εκ τουτων η μετα αληθειας
ακριβεια της μεγαλης συνοδου δειχθηι. Των γαρ συνελθοντων επισκοπων
βουλομενων τας μεν παρα των Ἀρειανων εφευρεθεισας της ασεβειας λεξεις αν
ελειν· το Ἐξ ουκ οντων· και το λεγειν κτισμα και ποιημα τον Υιον· και, Ἦν ποτε, οτε
ουκ ην· και οτι τρεπτης εστι φυσεως· τας δε των Γραφων ομολογουμενας γραψαι· οτι
τε εκ του Θεου τηι φυσει μονογενης εστιν ο Λογος, δυναμις, σοφια μονη του Πατρος,
Θεος αληθινος, ως ειπεν ο Ἰωαννης· και ως εγραψεν ο Παυλος, απαυγασμα της
δοξης, και χαρα κτηρ της του Πατρος υποστασεως· οι περι Ευσεβιον, υπο της ιδιας
κακοδοξιας ελκομενοι, διελαλουν αλληλοις· Συνθωμεθα· και γαρ και ημεις εκ του
Θεου εσμεν· εις γαρ Θεος, εξ ου τα παντα· και, Τα αρχαια παρηλθεν, ιδου γεγονε τα
παντα καινα. Τα δε παντα εκ του Θεου. Ἐλογιζοντο δε και το εν τωι Ποιμενι γραφεν·
Πρωτον παντων πιστευ σον, οτι εις εστιν ο Θεος, ο τα παντα κτισας και καταρτισας,
και ποιησας εκ του μη οντος εις το ειναι. Ἀλλ' οι επισκοποι, θεωρησαντες την
πανουργιαν εκεινων, και την της ασεβειας κακοτεχνιαν, λευκοτερον ειρηκασι το εκ
του Θεου, και εγραψαν, εκ της ουσιας του Θεου ειναι τον Υιον· ινα τα μεν κτισματα,
δια το μη αφ' εαυτων χωρις αιτιου ειναι, αλλα αρχην εχειν του γενεσθαι, λεγηται εκ
του Θεου· ο δε Υιος μονος ιδιος της του Πατρος ουσιας· τουτο γαρ ιδιον μονογενους
και αληθινου Λογου προς Πατερα. Και περι μεν του γεγραφθαι εκ της ουσιας η
προφασις αυτη. Παλιν δε των επισκοπων ερωτωντων τους δοκουντας ολιγους, ειπερ
λεγοιεν, τον Υιον ου κτισμα, αλλα δυναμιν, σοφιαν μονην του Πατρος, και εικονα
αΐδιον, απαραλλακτον κατα παντα του Πατρος, και Θεον αληθινον, κατεληφθησαν
οι περι Ευσεβιον διανευοντες αλληλοις, οτι και ταυτα φθανει και εις ημας· και γαρ
και ημεις και εικων και δοξα Θεου λεγομεθα, και περι ημων ειρηται· 26.1040 Ἀει γαρ
 
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημεις οι ζωντες. Και δυναμεις πολλαι εισι· Και εξηλθε μεν πασα η δυναμις Κυριου εκ
γης Αιγυπτου. Ἡ δε καμπη και η ακρις λεγεται δυναμις μεγαλη. Και, Κυριος των
δυναμεων μεθ' ημων, αντιληπτωρ ημων ο Θεος Ἰακωβ. Ἀλλα γαρ το ιδιους ημας
ειναι του Θεου εχομεν, ουχ απλως, αλλ' οτι και αδελφους ημας εκαλεσεν. Ει δε και
Θεον αληθινον λεγουσι τον Υιον, ου λυπει ημας· γενομενος γαρ, αληθινος εστιν.
Αυτη των Ἀρειανων η εφθαρμενη διανοια. Ἀλλα και ενταυθα οι επισκοποι,
θεωρησαντες εκεινων το δολιον, συνηγαγον εκ των Γραφων το απαυγασμα, την τε
πηγην και τον ποταμον, και τον χαρακτηρα προς την υποστασιν, και το, Ἐν τωι φωτι
σου οψομεθα φως· και το, Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν. Και λευκοτερον λοιπον και
συντομως εγραψαν ομοουσιον τωι Πατρι τον Υιον· τα γαρ προειρημενα παντα ταυτην
εχει την σημασιαν. Και ο γογγυσμος αυτων, οτι αγραφοι εισιν αι λεξεις, ελεγχεται
παρ' αυτων ματαιος, εξ αγραφων ασεβησαντες· αγραφα δε το, Ἐξ ουκ οντων, και το,
Ἦν ποτε, οτε ουκ ην· αιτιωνται, οτι εξ αγραφων μετ' ευσεβειας νοουμενων λεξεων
κατεκριθησαν. Αυτοι μεν ως εκ κοπριας οντες, ελαλησαν αληθως απο γης· οι δε
επισκοποι, ουχ εαυτοις ευροντες τας λεξεις, αλλ' εκ Πατερων εχοντες την
μαρτυριαν, ουτως εγρα ψαν. Ἐπισκοποι γαρ αρχαιοι προ ετων εγγυς που εκατον
τριακοντα της μεγαλης Ῥωμης και της ημετερας πολεως γραφοντες ηιτιασαντο τους
ποιημα λεγοντας τον Υιον και μη ομοουσιον τωι Πατρι· και τουτο εγινωσκεν
Ευσεβιος ο γενομενος επισκοπος της Καισαρειας, προτερον μεν συντρεχων τηι
Ἀρειανηι αιρεσει, υστερον δε υπογραψας εν αυτηι τηι εν Νικαιαι συνοδωι, εγραψε τοις
ιδιοις διαβεβαιουμενος, οτι και των παλαιων τινας λογιους και επιφανεις
επισκοπους και συγγραφεας, εγνωμεν επι της του Πατρος και Υιου θεοτητος τωι του
ομοουσιου χρησαμενους ονοματι. Τι ουν ετι την Ἀριμηνον ονομαζουσιν, εν ηι
καθηιρεθησαν; Τι παραιτουνται την εν Νικαιαι συνοδον, εν ηι και οι Πατερες αυτων
υπεγραψαν, και ωμολογησαν εκ της ουσιας και ομοουσιον ειναι τον Υιον τωι Πατρι;
τι περιτρεχουσιν; ου γαρ προς μο νους τους εν Νικαιαι επισκοπους συνελθοντας,
αλλα γαρ και προς τους εαυτων μεγαλους επισκοπους, και προς τους ιδιους λοιπον
μαχονται. Τινων ουν εισι κληρονομοι και διαδοχοι; πως δυνανται λεγειν Πα 26.1041
τερας τουτους, ων ουκ αποδεχονται την ομολογιαν την καλως και αποστολικως
γραφεισαν; Ἐπει, ει νομιζουσιν αντιλεγειν δυνασθαι, ειπατωσαν, μαλλον δε
αποκρινασθωσαν, ινα και εαυτοις περιπιπτοντες ελεγχθωσιν, ει πιστευουσι λεγοντι
τωι Υιωι· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν· και, Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα; Ναι,
ειποιεν αν, επειδη γεγραπται, πιστευομεν. Ἀλλα και Πως εν εισι, και πως ο εωρακως
τον Υιον εωρακε και τον Πατερα, εαν ερωτηθωσιν ειπειν, παντως που φησουσι, ∆ι'
ομοιοτητα· ει μη τελεον συμπεπτωκασι τοις αδελφα φρονουσιν αυτοις, και
λεγομενοις Ἀνομοιοις. Ἀλλ' εαν παλιν ερωτηθωσι, Πως ομοιος; αποθρασυνομενοι
φησουσιν· Ἀρετηι τελειαι και συμφωνιαι το αυτο θελειν τωι Πατρι, και μη θελειν οπερ
ο Πατηρ ου θελει. Ἀλλα μαθετωσαν, οτι εξ αρετης και του θελειν ομοι ουμενος τωι
Θεωι, εχει μεν και του τρεπεσθαι την προαιρεσιν· ουκ εστι δε ουτως ο Λογος, ει μη
αρα εκ μερους και καθ' ημας ομοιος, οτι μη και κατ' ου σιαν ομοιος εστι. Ταυτα δε
ιδια ημων των γενητων και κτιστην εχοντων την φυσιν. Και γαρ και ημεις, καιτοι
μη δυναμενοι ομοιοι κατ' ουσιαν του Θεου γενε σθαι, ομως, εξ αρετης βελτιουμενοι,
μιμουμεθα τον Θεον, χαρισαμενου και τουτο του Κυριου, και λε γοντος· Γινεσθε
οικτιρμονες, ως ο Πατηρ υμων οικτιρμων εστι. Γινεσθε τελειοι, ως ο Πατηρ υμων ο
ουρανιος τελειος εστι. Τρεπτα δε τα γενητα, ουκ αν τις αρνησαιτο, αγγελων μεν
παραβαντων, του δε Ἀδαμ παρακουσαντος, και παντων δεομενων της του Λογου
χαριτος. Τρεπτον δε ατρεπτου οντος του Θεου ουκ αν ειη ομοιον· ωσπερ ουδε το
κτισθεν του κτισαντος. ∆ια τουτο περι μεν ημων σκοπων ο αγιος ελε γεν· Ὁ Θεος, τις
 
 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ομοιωθησεται σοι; και, Τις ομοιος σοι εν θεοις, Κυριε; θεους λεγων, τους κτισθεντας
μεν, μετοχους δε γενομενους του Λογου, ως αυτος ειπεν· Ει εκεινους θεους ειπε,
προς ους ο Λογος του Θεου εγενετο. Τα δε μετεχοντα ουκ αν ειη τα αυτα ουδε ομοια
του μετεχομενου. Περι εαυτου γουν ελεγεν· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, ως των
γενητων μη οντων ουτως. Ἐπει αποκρινασθωσαν οι την Ἀριμηνον προτεινοντες, ει
κτιστη ουσια δυναται ειπειν· α βλεπω τον Πατερα ποιουντα, ταυτα καγω ποιω.
Ποιουμενα γαρ εστι τα γενητα, και ου ποιουντα· ει δε μη γε, και εαυτα εποι ησαν.
Ἀμελει ει, ως λεγουσι, κτισμα εστιν ο Υιος, και ποιει αυτον ο Πατηρ, παντως αν
εποιησε και εαυ τον ο Υιος, δυναμενος ποιειν α ποιει ο Πατηρ, ως ειπεν αυτος· αλλ'
ατοπον και λιαν ασυστατον εστι το τοιουτον· ποιειν γαρ εαυτον ουδεις δυναται.
Παλιν δε ειπατωσαν, ει δυναται τα γενητα ειπειν· Παντα, οσα εχει ο Πατηρ, εμα
εστιν; 26.1044 Ἔχει δε το κτιζειν, το δημιουργειν, το αΐδιον, το ειναι παντοκρατωρ,
το ατρεπτον. Τα δε γενητα ου δυναται εχειν το δημιουργειν· κτιστα γαρ εστιν· ουδε
το αΐδιον· αρχην γαρ εχει του ειναι· ουδε το παντο κρατωρ και ατρεπτον·
κρατουμενα γαρ και τρεπτης φυσεως εστιν, ωσπερ αι Γραφαι λεγουσιν. Ουκουν ει
ταυτα του Υιου εστιν, ουκ εξ αρετης, ως ειπομεν, αλλα της ουσιας αυτου εστι
δηλονοτι, ως ειπεν η συνοδος· ουκ εξ αλλης ουσιας εστιν, αλλα της του Πατρος, ης
εστι και ταυτα ιδια· το δε της του Πατρος ουσιας ιδιον, και εξ αυτης γεννημα, τι αν
ειη, η πως αν τις ονομασειεν αυτο, η ομοουσιον; α γαρ βλεπει τις εν τωι Πατρι, ταυτα
βλεπει και εν τωι Υιωι· Υιωι δε ουκ εκ μετουσιας, αλλα κατ' ουσιαν. Και τουτο εστιν·
Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, και, Ὁ εμε εωρακως εωρακε τον Πατερα. Ἄλλως τε και εκ
τουτου παλιν καλον δεικνυναι την αφροσυνην αυτων· ει εξ αρετης επεται το θελειν
και το μη θελειν, και τροπων βελτιωσις, ομοιος καθ' υμας ο Υιος εστι τωι Πατρι·
ταυτα δε ποιοτητος ιδια· δηλονοτι συνθετον τον Θεον εκ ποιοτητος και ουσιας
λεγετε. Και τις υμων ανεξεται ταυτα λεγοντων· ου γαρ συνθετος ο Θεος ο τα παντα
εις το ειναι συντεθεικως, ουδε τοιουτος, οια εστι τα παρ' αυτου δια του Λογου
γενομενα, μη γενοιτο! Ἁπλη γαρ εστιν ουσια, εν ηι ουκ ενι ποιοτης, ουδε, ως ειπεν ο
Ἰακωβος, Παραλλαγη τις η τροπης αποσκιασμα. Ουκουν ει δεικνυται ουκ εξ αρετης·
ου γαρ ποιοτης εν τωι Θεωι, ουτε εν τωι Υιωι· δηλονοτι της ουσιας ιδιος αν ειη· και
τουτο παντως ομολογησετε, ει μη τελεον το νοειν απωλετο εν υμιν. Το δε ιδιον και
ταυτον τηι του Θεου ουσιαι και εξ αυτης γεννημα φυσει τυγχανον τι αν ειη, η παλιν
και κατα τουτο ομοουσιον τωι γεννησαντι; τουτο γαρ Υιου προς Πατερα γνωρισμα.
Και ο μη τουτο λεγων, ου φρονει, φυσει και αληθως Υιον ειναι τον Λογον. Ουτω
νοησαντες οι Πατερες, εγραψαν ομοουσιον ειναι τον Υιον τωι Πατρι, και
ανεθεματισαν τους λεγοντας εξ ετερας υποστασεως ειναι τον Υιον· ουχ εαυτοις
πλασαμενοι λεξεις, αλλα και αυτοι απο των προ αυτων Πατερων μαθοντες, καθαπερ
ειπομεν. Τουτων δε ουτω δεικνυμενων, περιττη αυτων η Ἀριμηνος, περιττη και η
αλλη παρ' αυτων ονομαζομενη περι πιστεως συνοδος. Ἀρκει γαρ η εν Νικαιαι
συμφωνος ουσα και τοις αρχαιοις επισκοποις, εν ηι και οι Πατερες αυτων υπεγραψαν,
ους αιδεισθαι τουτους επρεπεν, ινα μη παντα μαλλον η Χριστιανοι νομισθωσιν. Ει δε
και μετα τοσαυτα, μετα και την 26.1045 μαρτυριαν των αρχαιων επισκοπων, και
μετα την υπογραφην των ιδιων Πατερων, προσποιουνται, ως αγνοουντες, την λεξιν
φοβεισθαι του ομοουσιου, ειπατωσαν και φρονειτωσαν απλουστερον μεν και
αληθως τον Υιον φυσει Υιον, αναθεματισατωσαν δε, ως παρηγγειλεν η συνοδος,
τους λεγοντας κτισμα, η ποιημα, η εξ ουκ οντων, η, Ἦν ποτε οτε ουκ ην ο Υιος του
Θεου· και οτι τρεπτος και αλλοιωτος εστι, και εξ ετερας υποστασεως· και ουτω
φευγετωσαν απο της Ἀρειανης αιρεσεως· και θαῤρουμεν, οτι γνησιως ταυτα
αναθεματιζοντες ομολογουσιν ευθυς, εκ της ουσιας και ομοουσιον ειναι τον Υιον τωι
 
 
 

5
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατρι. ∆ια τουτο γαρ και οι Πατερες, ειρηκοτες ομοουσιον ειναι τον Υιον, επηγαγον
ευθυς· Τους δε λεγοντας κτισμα, η ποιημα, η εξ ουκ οντων, η, Ἦν ποτε, οτε ουκ ην,
αναθεματιζει η Καθολικη Ἐκκλησια· ινα δια τουτων γνωρισωσιν, οτι ταυτα σημαινει
το ομοουσιον. Και η του ομοουσιου δυναμις γινωσκεται εκ του μη ειναι κτισμα η
ποιημα τον Υιον· και οτι ο λεγων ομοουσιον ου φρονει κτισμα ειναι τον Λογον· και ο
αναθεματιζων τα προειρημενα ομοουσιον αμα φρονει ειναι τον Υιον τωι Πατρι· και ο
ομοουσιον λεγων γνησιον και αληθινον λεγει τον Υιον του Θεου. Και ο Γνησιον
λεγων νοει το· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν· και, Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα.
Ἔπρεπε μεν ουν δια πλειονων τα τοιαυτα γραφειν· επειδη δε προς ειδοτας υμας
γραφομεν, δια τουτο συντομως υπηγορευσαμεν· ευχομενοι παρα πασι σωζεσθαι τον
συνδεσμον της ειρηνης, και παντας τους της Καθολικης Ἐκκλησιας το αυτο λεγειν,
το αυτο φρονειν. Και ουχ ως διδασκοντες, αλλα ως υπομιμνησκοντες εσμεν. Ἐσμεν
δε ουχ ημεις οι γραφοντες μονοι, αλλα και παντες οι εν τηι Αιγυπτωι και ταις Λιβυαις
ενενηκοντα που επισκοποι. Παντων γαρ εν εστι τουτο φρονημα, και υπερ αλληλων
αει υπογραφομεν, εαν συμβηι τινα μη παρειναι. Ουτως ουν διακειμενοι, επειδη
συνεβη συνελθειν ημας, εγραψαμεν και τωι αγαπητωι ημων ∆αμασωι τωι επισκοπωι της
μεγαλης Ῥωμης περι του Αυξεντιου του επελθοντος τηι εν Μεδιολανωι εκκλησιαι,
διηγουμενοι τα κατ' αυτον· οτι τε ου μονον της Ἀρειανης αιρεσεως εστι κοινωνος,
αλλα και υπευθυνος εστι πολλοις κακοις, πραξας ταυτα μετα Γρηγοριου του
κοινωνου της ασεβειας αυτου· και θαυμαζοντες πως μεχρι νυν ου καθηιρεθη και
εκβεβληται της Ἐκκλησιας, και χαριν ωμολογησαμεν τηι θεοσεβειαι αυτου τε και των
συνελθοντων εν τηι μεγαληι Ῥωμηι, οτι και τους περι Ουρσακιον και Ουαλεντα, και
τους τα αυτα αυτοις φρονουντας εκβαλλοντες, εσωσαν την ομοψυχιαν της
Καθολικης Ἐκκλησιας· ην και παρ' υμιν ευχο 26.1048 μενοι σωζεσθαι,
παρακαλουμεν μη ανεχεσθαι, καθα προειπομεν, των προβαλλομενων οχλον
συνοδων προφασει πιστεως, την εν Ἀριμηνωι, την εν Σιρμιωι, την εν τηι Ἰσαυριαι, την
εν τηι Θραικηι, τας εν Κωνσταντινουπολει, τας εν Ἀντιοχειαι πολλας και ατακτους.
Ἀλλα μονον κρατειτω εν υμιν η εν Νικαιαι παρα των Πατερων ομολογηθεισα πιστις·
εν ηι και παντες και των νυν μαχομενων προς αυτην παρησαν Πατερες, καθα
προειπομεν, και υπεγραψαν· ινα και περι ημων ο Ἀποστολος ειπηι· Ἐπαινω δε υμας,
οτι παντα μου μεμνησθε, και καθως παρεδωκα υμιν τας παραδοσεις, ουτω κατεχετε.
Αυτη γαρ η εν Νικαιαι συνοδος, αληθως στηλογραφια κατα πασης αιρεσεως εστιν.
Αυτη και τους βλασφημουντας εις το Πνευμα το αγιον, και λεγοντας αυτο κτισμα,
ανατρεπει. Ειρηκοτες γαρ οι Πατερες περι της εις τον Υιον πιστεως, επηγαγον ευθυς·
Πιστευομεν και εις το Πνευμα το αγιον, ινα, τελειαν και πληρη την εις την αγιαν
Τριαδα πιστιν ομολογησαντες, τον χαρακτηρα της εν Χριστωι πιστεως, και την
διδασκαλιαν της Καθολικης Ἐκκλησιας εν τουτωι γνωρισωσι. ∆ηλον γαρ και παρ'
υμιν και παρα πασι καθεστηκε· και ουδεις αν Χριστιανων αμφιβολον εις τουτο σχοιη
την διανοιαν, ως ουκ εστιν ημων η πιστις εις την κτισιν, αλλ' εις ενα Θεον Πατερα
παντοκρατορα, παντων ορατων τε και αορατων ποιητην· και εις ενα Κυριον Ἰησουν
Χριστον, τον Υιον αυτου τον μονογενη· και εις εν Πνευμα αγιον· ενα Θεον τον εν τηι
αγιαι και τελειαι Τριαδι γινωσκομενον· εις ην και βαπτιζομενοι, και εν ταυτηι
συναπτομενοι τηι θεοτητι, πιστευομεν και κληρονομησαι βασιλειαν ουρανων εν
Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, δι' ου τωι Πατρι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας.
Ἀμην.

 
 
 

6
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


