Fragmenta
(a)II testo del Pap. Ox. 1778®ARIST. 5,3; 6,1. Cfr. GRENFELL®HUNT, Ox.
Pap. XV (1922), n. 1778. 6 lines lost
μιαιρος ζοντες την των ανε μων πνοην ˉθˉν ειναι πλανωνται φανερα γαρ εστιν
ημιν οτι δουλευει ετερω ποτε μεν γαρ α̣υξ̣ει ποτε δε ληγει ουκουν αναγ καζεται υπο
τινος ······· · ·· ·· · ξ̣ε̣ι̣ ······· ν̣ω̣ν̣α̣ ·· · α̣ ·······λ̣··· ··· 4 lines lost ········ ε̣λ ··· ι̣ ······ ν̣των τ̣ων ·······
νων̣τ · σημειου εις σημειον καθ' ημεραν φερομε νον δυνοντα τε και ανατελλοντα
του θερμαινειν τα βλα στα και τα φυτα εις την χρησιν των αν θρωπων επει καιμε
ρισμους εχοντα με τα των λοιπων αστε ρων και ελαττονα οντα του ουρανου πολου
αυξει δε και μειουται και εκλιψις εχει και μηδεμιαν αυτοκρατειαν εχον τα διο ου
νενομισται τον ηλιον ειναι ˉθˉν (b)II testo del Pap. Lond. 2486®ARIST. 15,5®16,1
(testo sir.15,3®16,1). Cfr. H. J. MILNE, in J. Th. St. (1924) 74®77. πειθοντες και τους
εχθρους ευποιησαι και αι γυ ναικες αυτων αγναι και παρθενοι εισιν και ταις
γαστρασιν ουκ υποτιθεασιν οι δε ανδρες αυτων εγκρατευονται απο πασης συνουσιας
ανομου και ακαθαρσιας μαλλον δε και αι γυναικες ομοιως εγκρατευονται ελπιδος
γαρ μεγαλης αντεχονται της μελλουσης αλλα και δουλους η παιδισκας εαν εχωσιν η
τεκνα πει θουσιν αυτους χρειστιανους γενεσθαι ινα ε χωσιν ευνους και οταν
γενωνται τοιουτοι αδελφους καλουσιν αυτους αμεριστοι οντες θεους αλλοτριους ου
προσκυνουσιν πραεις και επιεικεις και αιδημονες και αψευδεις εισιν και αλληλους
αγαπωσιν χηραν ουκ υπερορωσιν ορφανον δε σωζουσιν ο εχων τω μη εχοντι
ανεπιφθονως χορηγουσιν ξενους ινα ειδωσιν υπο την ιδιαν στεγην εις αγουσιν και
χαιρουσιν επ' αυτω ως επι αδελ φω αληθινω ου γαρ κατα σαρκα αδελφους εαυτους
καλουσιν αλλα κατα ψυχην τελευτ ωντα δε πενητα εαν ειδωσιν καθ' εκας τος
δυνανται αφθονως συμβαλλομενοι θαπτουσιν καταδικασθεντας δε η φυλακισθεντας
εαν ακουσωσιν ενεκεν του ονοματος του ˉχˉυ κατακεκριμενους συμβαλλομενοι
πεμπουσιν αυτοις α χρειαν εχουσιν ει δυνα τον και ρυονται ει δε τις δουλος εστιν η
πενης νηστευουσιν ημερας ˉβ η και ˉγ και οτι μελλουσιν εαυτοις τειθεναι πεμπουσιν
εκεινοις οιομε νοι αυτοι ευφρανεσθαι ως αυτοι επ ευφρασιαν κεκλησθαι και τα
προσταγματα του ˉθˉυ ασφα λως φυλαττουσιν οσιως και δικαιως ζωντες και ως
ˉκˉς ο ˉθˉς αυτοις προσεταξεν ευχα ριστουσιν αυτω κατα πρωιας και πασαν ωραν εν
παντι βροτω και ποτω και τοις λοιποις αγα θοις εαν δε και αποθανη τις ευσεβης εξ
αυτων χαιρουσιν και ευχαριστουσιν και προς ευχονται περι αυτου και προπεμπουσιν
ως αποδημουντα επαν δε τεκνον γεννηθη αυτοις ευχαριστουσιν τω ˉθˉω εαν δε
νηπιον εξελθη υπερευχαριστουσιν οτι αναμαρτητον απηλθεν εαν δε αμαρτιας τις
εχων απο θανη κλαιουσιν ως επι κολασιν απερ χομενου αυτου ταυτα ουν ω βασιλευ
τα δογματα αυτων εισιν ως χρειαν αυτοι εχοντες του ˉθˉυ αιτουνται παρ αυτου και
ου τως διαπερωσιν τον κοσμον τουτον με χρι τελειωσεως χρονων οτι ο ˉθˉς αυτοις
παν τα υπεταξεν δουλα ευχαριστοι ουν εισιν αυτω και δι αυτους η συμπασα
διοικησις εγι νετο και η κτισις οντως ουν αυτοι ευρον
1.1 Ἐγω, βασιλευ, προνοιαι θεου ηλθον εις τονδε τον κοσμον· και θεωρησας
τον ουρανον και την γην και την θαλασσαν, ηλιον τε και σεληνην και τα λοιπα,
εθαυμασα την διακοσμησιν τουτων. 1.2 ιδων δε τον κοσμον και τα εν αυτωι παντα,
οτι κατα αναγκην κινειται, συνηκα τον κινουντα και διακρατουντα ειναι θεον. παν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

γαρ το κινουν ισχυροτερον του κινουμενου και το διακρατουν ισχυροτερον του
διακρατουμενου εστιν. 1.3 αυτον ουν λεγω ειναι θεον τον συστησαμενον τα παντα
και διακρατουντα, αναρχον και αΐδιον, αθανατον και απροσδεη, ανωτερον παντων
των παθων και ελαττωματων, οργης τε και ληθης και αγνοιας και των λοιπων. 1.4
δι' αυτου δε τα παντα συνεστηκεν. ου χρηιζει θυσιας και σπονδης ουδε τινος παντων
των φαινομενων, παντες δε αυτου χρηιζουσιν.
2.1 Τουτων ουτως ειρημενων περι θεου, καθως εμε εχωρησε περι αυτου
λεγειν, ελθωμεν και επι το ανθρωπινον γενος, οπως ιδωμεν, τινες αυτων μετεχουσι
της αληθειας και τινες της πλανης. 2.2 φανερον γαρ εστιν ημιν, ω βασιλευ, οτι τρια
γενη εισιν ανθρωπων εν τωιδε τωι κοσμωι. ων εισιν οι των παρ' υμιν λεγομενων θεων
προσκυνηται και Ἰουδαιοι και Χριστιανοι· αυτοι δε παλιν οι τους πολλους σεβομενοι θεους εις τρια διαιρουνται γενη, Χαλδαιους τε και Ἕλληνας και Αιγυπτιους·
ουτοι γαρ γεγονασιν αρχηγοι και διδασκαλοι τοις λοιποις εθνεσι της των
πολυωνυμων θεων λατρειας και προσκυνησεως.
3.1 Ἴδωμεν ουν, τινες τουτων μετεχουσι της αληθειας και τινες της πλανης.
3.2 οι μεν γαρ Χαλδαιοι, οι μη ειδοτες θεον, επλανηθησαν οπισω των στοιχειων και
ηρξαντο σεβεσθαι την κτισιν παρα τον κτισαντα αυτους· ων και μορφωματα τινα
ποιησαντες ωνομασαν εκτυπωμα του ουρανου και της γης και της θαλασσης, ηλιου
τι και σεληνης, και των λοιπων στοιχειων η φωστηρων, και συγκλεισαντες ναοις
προσκυνουσι θεους καλουντες, ους και τηρουσιν ασφαλως, ινα μη κλαπωσιν υπο
ληιστων, και ου συνηκαν οτι παν το τηρουν μειζον του τηρουμενου εστι και ο ποιων
μειζων εστι του ποιουμενου. ει γαρ αδυνατουσιν οι θεοι αυτων περι της ιδιας
σωτηριας, πως αλλοις σωτηριαν χαρισονται; πλανην ουν μεγαλην επλανηθησαν οι
Χαλδαιοι, σεβομενοι αγαλματα νεκρα και ανωφελη. 3.3 και θαυμαζειν μοι επερχεται,
ω βασιλευ, πως οι λεγομενοι φιλοσοφοι αυτων ουδ' ολως συνηκαν οτι και αυτα τα
στοιχεια φθαρτα εστιν. ει δε τα στοιχεια φθαρτα εστι και υποτασσομενα κατα
αναγκην, πως εισι θεοι; ει δε τα στοιχεια ουκ εισι θεοι, πως τα αγαλματα, α γεγονεν
εις τιμην αυτων, θεοι υπαρχουσιν;
4.1 Ἔλθωμεν ουν, ω βασιλευ, επ' αυτα τα στοιχεια, οπως αποδειξωμεν περι
αυτων οτι ουκ εισι θεοι, αλλα φθαρτα και αλλοιουμενα, εκ του μη οντος παραχθεντα
προσταγματι του οντως θεου, ος εστιν αφθαρτος τε και αναλλοιωτος και αορατος·
αυτος δε παντα οραι και καθως βουλεται αλλοιοι και μεταβαλλει. τι ουν λεγω περι
των στοιχειων; 4.2 οι δε νομιζοντες τον ουρανον ειναι θεον πλανωνται. ορωμεν γαρ
αυτον τρεπομενον και κατα αναγκην κινουμενον και εκ πολλων συνεστωτα· διο και
κοσμος καλειται. κοσμος δε κατασκευη εστι τινος τεχνιτου· το κατασκευασθεν δε
αρχην και τελος εχει. κινειται δε ο ουρανος κατα αναγκην συν τοις αυτου φωστηρσι·
τα γαρ αστρα ταξει και διαστηματι φερομενα απο σημειου εις σημειον, οι μεν
δυνουσιν, οι δε ανατελλουσι, και κατα καιρους πορειαν ποιουνται του αποτελειν
θερη και χειμωνας, καθα επιτετακται αυτοις παρα του θεου, και ου παραβαινουσι
τους ιδιους ορους κατα απαραιτητον φυσεως αναγκην συν τωι ουρανιωι κοσμωι. οθεν
φανερον εστι μη ειναι τον ουρανον θεον αλλ' εργον θεου. 4.3 οι δε νομιζοντες την
γην ειναι θεαν επλανηθησαν. ορωμεν γαρ αυτην υπο των ανθρωπων υβριζομενην
και κατακυριευομενην και σκαπτομενην και φυρομενην και αχρηστον γινομενην.
εαν γαρ οπτηθηι, γινεται νεκρα· εκ γαρ του οστρακου φυεται ουδεν. ετι δε και εαν επι
πλεον βραχηι, φθειρεται και αυτη και οι καρποι αυτης. καταπατειται δε υπο τε
ανθρωπων και των λοιπων ζυων, αιμασι φονευομενων μιαινεται, διορυσσεται,

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

γεμιζεται νεκρων θηκη γινεται σωματων. 4.4 τουτων ουτως οντων, ουκ ενδεχεται
την γην ειναι θεαν, αλλ' εργον θεου εις χρησιν ανθρωπων.
5.1 Οι δε νομιζοντες το υδωρ ειναι θεον επλανηθησαν. και αυτο γαρ εις
χρησιν των ανθρωπων γεγονε και κατακυριευεται υπ' αυτων, μιαινεται και
φθειρεται και αλλοιουται εψουμενον και αλλασσομενον χρωμασι και απο του
κρυους πηγνυμενον και αιμασι μολυνομενον. 5.2 και εις παντων των ακαθαρτων
πλυσιν αγομενον. διο αδυνατον το υδωρ ειναι θεον αλλ' εργον θεου. 5.3 οι δε
νομιζοντες το πυρ ειναι θεον πλανωνται. και αυτο γαρ εις χρησιν εγενετο
ανθρωπων και κατακυριευεται υπ' αυτων περιφερομενον εκ τοπου εις τοπον εις
εψησιν και οπτησιν παντοδαπων κρεων, ετι δε και νεκρων σωματων. φθειρεται δε
και κατα πολλους τροπους υπο των ανθρωπων σβεννυμενον. διο ουκ ενδεχεται το
πυρ ειναι θεον αλλ' εργον θεου. 5.4 οι δε νομιζοντες την των ανεμων πνοην ειναι
θεαν πλανωνται. φανερον γαρ εστι οτι δουλευει ετερωι και χαριν των ανθρωπων
κατεσκευασται υπο του θεου προς μεταγωγην πλοιων και συγκομιδας των σιτιων
και εις λοιπας αυτων χρειας. αυξει τε και ληγει κατ' επιταγην θεου. 5.5 διο ου
νενομισται την των ανεμων πνοην ειναι θεαν αλλ' εργον θεου.
6.1 Οι δε νομιζοντες τον ηλιον ειναι θεον πλανωνται. ορωμεν γαρ αυτον
κινουμενον κατα αναγκην και τρεπομενον και μεταβαινοντα απο σημειου εις
σημειον, δυνοντα και ανατελλοντα του θερμαινειν τα φυτα και βλαστα εις χρησιν
των ανθρωπων, ετι δε και μερισμους εχοντα μετα των λοιπων αστερων. 6.2 και
ελαττονα οντα του ουρανου πολυ, και εκλειποντα του φωτος, και μηδεμιαν
αυτοκρατειαν εχοντα. διο ου νενομισται τον ηλιον ειναι θεον αλλ' εργον θεου. 6.3 οι
δε νομιζοντες την σεληνην ειναι θεαν πλανωνται. ορωμεν γαρ αυτην κινουμενην
κατα αναγκην και τρεπομενην και μεταβαινουσαν απο σημειου εις σημειον,
δυνουσαν τε και ανατελλουσαν εις χρησιν των ανθρωπων και ελαττονα ουσαν του
ηλιου, αυξομενην τε και μειουμενην και εκλειψεις εχουσαν. διο ου νενομισται την
σεληνην ειναι θεαν αλλ' εργον θεου.
7.1 Οι δε νομιζοντες τον ανθρωπον ειναι θεον πλανωνται. ορωμεν γαρ
αυτον κινουμενον κυουμενον κατα αναγκην, και τρεφομενον και γηρασκοντα, και
μη θελοντος αυτου. 7.2 και ποτε μεν χαιρει, ποτε δε λυπειται, δεομενος βρωματων
και ποτου και εσθητος. 7.3 ειναι δε αυτον οργιλον και ζηλωτην, και επιθυμητην, και
μεταμελομενον και πολλα ελαττωματα εχοντα. φθειρεται δε κατα πολλους τροπους
υπο στοιχειων και ζυων. και του επικειμενου αυτωι θανατου. ουκ ενδεχεται ουν
ειναι τον ανθρωπον θεον αλλ' εργον θεου. 7.4 πλανην ουν μεγαλην επλανηθησαν οι
Χαλδαιοι οπισων των επιθυμηματων αυτων. σεβονται γαρ φθαρτα στοιχεια και τα
νεκρα αγαλματα και ουκ αισθανονται ταυτα θεοποιουμενοι.
8.1 Ἔλθωμεν ουν επι τους Ἕλληνας ινα ιδωμεν ει τι φρονουσι περι θεου. 8.2
οι ουν Ἕλληνες σοφοι λεγοντες ειναι εμωρανθησαν χειρον των Χαλδαιων,
παρεισαγοντες πολλους θεους γεγενησθαι τους μεν αρρενας τους δε θηλειας
παντοιων δουλους παθων και παντοδαπων δημιουργους ανομηματων.–ους εκεινοι
αυτοι εξεθεντο μοιχους ειναι και φονεις, οργιλους και ζηλωτας και θυμαντικους,
πατροκτονους και αδελφοκτονους, κλεπτας και αρπαγας χωλους και κυλλους και
φαρμακους και μαινομενους και τουτων τινας μεν τετελευτηκοτας, τινας δε
κεκεραυνωμενους και κοπτομενους και θρηνουμενους και δεδουλευκοτας
ανθρωποις και φυγαδας γενομενους και εις ζωια μεταμορφουμενους επι πονηραις
και αισχραις μιξεσιν– 8.3 οθεν γελοια και μωρα και ασεβη παρεισηγαγον οι
Ἕλληνες, βασιλευ, ρηματα, τους τοιουτους μη οντας προσαγορευοντες θεους κατα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

τας επιθυμιας αυτων τας πονηρας, ινα τουτους συνηγορους εχοντες της κακιας
μοιχευωσιν, αρπαζωσι, φονευωσι και τα δεινα παντα ποιωσιν. 8.4 ει γαρ οι θεοι
αυτων τοιαυτα εποιησαν, πως και αυτοι οι προσεχοντες αυτοις ανθρωποι ου τοιαυτα
πραξουσιν; 8.5 εκ τουτων ουν των επιτηδευματων της πλανης συνεβη τοις ανθρωποις πολεμους εχειν συχνους και σφαγας και αιχμαλωσιας πικρας.
9.1 Ἀλλα και καθ' εκαστον των θεων αυτων ει θελησομεν επεξελθειν τωι
λογωι, πολλην οψει ατοπιαν. 9.2 ουτως παρεισαγεται αυτοις προ παντων θεος ο
λεγομενος Κρονος και τουτωι θυουσι τα ιδια τεκνα. 9.3 ος εσχε παιδας πολλους εκ
της Ῥεας και μανεις ησθιε τα ιδια τεκνα. 9.4 φασι δε τον ∆ια κοψαι αυτου τα
αναγκαια και βαλειν εις την θαλασσαν, οθεν Ἀφροδιτη μυθευεται γεννηθηναι.
δησας ουν τον ιδιον πατερα ο Ζευς εβαλεν εις τον Ταρταρον. 9.5 οραις την πλανην
και ασελγειαν, ην παρεισαγουσι κατα του θεου αυτων· ενδεχεται ουν θεον ειναι
δεσμιον και αποκοπον; ω της ανοιας· τις των νουν εχοντων ταυτα φησειεν; 9.6
δευτερος παρεισαγεται ο Ζευς, ον φασι βασιλευσαι των θεων αυτων και
μεταμορφουσθαι εις ζωια, οπως μοιχευσηι θνητας γυναικας. 9.7 παρεισαγουσι γαρ
τουτον μεταμορφουμενον εις ταυρον προς Ευρω-πην, και εις χρυσον προς ∆αναην,
και εις κυκνον προς Ληδαν, και εις σατυρον προς Ἀντιοπην, και εις κεραυνον προς
Σεμελην· ειτα γενεσθαι εκ τουτων τεκνα πολλα, ∆ιονυσον, και Ζηθον και Ἀμφιονα,
και Ἡρακλην, και Ἀπολλωνα και Ἄρτεμιν, και Περσεα, Καστορα τε και Ἑλενην και
Πολυδευκην, και Μινωα, και Ῥαδαμανθυν, και Σαρπηδονα, και τας εννεα θυγατερας
ας προσηγορευσαν Μουσας. ειθ' ουτως παρεισαγουσι τα κατα τον Γανυμηδην. 9.8
συνεβη ουν, βασιλευ, τοις ανθρωποις μιμεισθαι ταυτα παντα, και γινεσθαι μοιχους
και αρρενομανεις, και αλλων δεινων εργων εργατας, κατα μιμησιν του θεου αυτων.
9.9 πως ουν ενδεχεται θεον ειναι μοιχον η ανδροβατην η πατροκτονον;
10.1 Συν τουτωι δε και Ἥφαιστον τινα παρεισαγουσι θεον ειναι και τουτον
χωλον και κρατουντα σφυραν και πυρολαβον και χαλκευοντα χαριν τροφης. 10.2
αρα επενδεης εστιν; οπερ ουκ ενδεχεται θεον ειναι χωλον και προσδεομενον
ανθρωπων. 10.3 ειτα τον Ἡρμην παρεισαγουσι θεον ειναι επιθυμητην και
πλεονεκτην και μαγον και κυλλον και λογων ερμηνευτην. 10.4 οπερ ουκ ενδεχεται
θεον ειναι τοιουτον. 10.5 Τον δε Ἀσκληπιον παρεισαγουσι θεον ειναι, ιατρον οντα
και κατασκευαζοντα φαρμακα και συνθεσιν εμπλαστρων χαριν τροφης. επενδεης
γαρ ην· υστερον δε κεραυνουσθαι αυτον υπο του ∆ιος δια Τυνδαρεων Λακεδαιμονος
υιον και αποθανειν. 10.6 ει δε Ἀσκληπιος θεος ων και κεραυνωθεις ουκ ηδυνηθη
εαυτωι βοηθησαι πως αλλοις βοηθησει; 10.7 Ἄρης δε παρεισαγεται θεος ειναι
πολεμιστης και επιθυμητης θρεμματων και ετερων τινων· υστερον δε αυτον
μοιχευοντα την Ἀφροδιτην δεθηναι αυτον υπο του νηπιου Ἔρωτος και υπο
Ἡφαιστου. πως ουν θεος εστιν ο επιθυμητης και πολεμιστης και δεσμιος και μοιχος;
10.8 Τον δε ∆ιονυσον παρεισαγουσι θεον ειναι, νυκτερινας αγοντα εορτας και
διδασκαλον μεθης και αποσπωντα τας των πλησιον γυναικας και μαινομενον και
φευγοντα· υστερον δε αυτον σφαγηναι υπο των Τιτανων. ει ουν ∆ιονυσος σφαγεις
ουκ ηδυνηθη εαυτωι βοηθησαι, αλλα και μαινομενος ην και δραπετης, πως αν ειη
θεος; 10.9 Τον δε Ἡρακλην παρεισαγουσι μεθυσθηναι και μανηναι και τα ιδια τεκνα
σφαξαι, ειτα πυρι αναλωθηναι και ουτως αποθανειν. πως δ' αν ειη θεος μεθυσος και
τεκνοκτονος και κατακαιομενος; η πως αλλοις βοηθησαι, εαυτωι βοηθησαι μη
δυνηθεις;
11.1 Τον δε Ἀπολλωνα παρεισαγουσι θεον ειναι ζηλωτην, ετι δε και τοξον
και φαρετραν κρατουντα, ποτε δε και κιθαραν και επαυθιδα και μαντευομενον τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ανθρωποις χαριν μισθου. αρα επενδεης εστιν; οπερ ουκ ενδεχεται θεον ειναι ενδεη
και ζηλωτην και κιθαρωιδον. 11.2 Ἄρτεμιν δε παρεισαγουσιν αδελφην αυτου ειναι,
κυνηγον ουσαν, και τοξον εχειν μετα φαρετρας, και ταυτην ρεμβεσθαι κατα των
ορεων μονην μετα των κυνων, οπως θηρευσηι ελαφον η καπρον. πως ουν εσται θεος
η τοιαυτη γυνη και κυνηγος και ρεμβομενη μετα των κυνων; 11.3 Ἀφροδιτην δε
λεγουσι και αυτην θεαν ειναι, μοιχαλιδα ουσαν. ποτε γαρ εσχε μοιχον τον Ἄρην,
ποτε δε Ἀγχισην, ποτε δε Ἄδωνιν, ουτινος και τον θανατον κλαιει ζητουσα τον
εραστην αυτης· ην λεγουσιν και εις Ἅιδου καταβαινειν, οπως εξαγορασηι τον
Ἄδωνιν απο της Περσεφονης. ειδες, ω βασιλευ, μειζονα ταυτης αφροσυνην; θεαν
παρεισαγειν την μοιχευουσαν και θρηνουσαν και κλαιουσαν; 11.4 Ἄδωνιν δε
παρεισαγουσι θεον ειναι, κυνηγον οντα και τουτον βιαιως αποθανειν πληγεντα υπο
του υος αγριου και μη δυνηθεντα βοη-θησαι τηι ταλαιπωριαι αυτου. πως ουν των
ανθρωπων φροντιδα ποιησεται ο μοιχος και κυνηγος και βιαιοθανατος; 11.5 ταυτα
παντα και πολλα τοιαυτα και πολλωι πλεον αισχροτερα και πονηροτερα
παρεισηγαγον οι Ἕλληνες, βασιλευ, πλασαντες περι των θεων αυτων, α ουτε λεγειν
θεμις ουτ' επι μνημης ολως φερειν. οθεν λαμ-βανοντες οι ανθρωποι αφορμην απο
των θεων αυτων επραττον πασαν ανομιαν και ασελγειαν και ασεβειαν
καταμιαινοντες γην τε και αερα ταις δειναις αυτων πραξεσιν.
12.1 Αιγυπτιοι δε αβελτερωτεροι και αφρονεστεροι τουτων οντες χειρον
παντων των εθνων επλανηθησαν· ου γαρ ηρκεσθησαν τοις των Χαλδαιων και
Ἑλληνων σεβασμασιν, αλλ' ετι και αλογα ζωια παρεισηγαγον θεους ειναι χερσαιά τε
και ενυδρα και τα φυτα και βλαστα και εμιανθησαν εν πασηι μανιαι και ασελγειαι
χειρον παντων των εθνων των επι της γης. 12.2 αρχηθεν γαρ εσεβοντο την Ἶσιν,
εχουσαν αδελφον και ανδρα τον Ὄσιριν, τον σφαγεντα υπο του αδελφου αυτου
Τυφωνος. και δια τουτο φευγει η Ἶσις μετα Ὥρου του υιου αυτης εις Βυβλον της
Συριας ζητουσα τον Ὄσιριν, πικρως θρηνουσα, εως ηυξησεν ο Ὧρος και απεκτεινε
τον Τυφωνα. 12.3–5 ουτε ουν η Ἶσις ισχυσε βοηθησαι τωι ιδιωι αδελφωι και ανδρι·
ουτε ο Ὄσιρις σφαζομενος υπο του Τυφωνος ηδυνηθη αντιλαβεσθαι εαυτου· ουτε
Τυφων ο αδελφοκτονος, απολλυμενος υπο του Ὥρου και της Ἴσιδος, ευπορησε
ρυσασθαι εαυτον του θανατου. 12.6 και επι τοιουτοις ατυχημασι γνωρισθεντες αυτοι
θεοι υπο των ασυνετων Αιγυπτιων ενομισθησαν. οιτινες, μηδ' εν τοιουτοις
αρκεσθεντες η τοις λοιποις σεβασμασι των εθνων, και τα αλογα ζωια παρεισηγαγον
θεους ειναι. 12.7 τινες γαρ αυτων εσεβασθησαν προβατον, τινες δε τραγον, ετεροι δε
μοσχον και τον χοιρον, αλλοι δε τον κορακα και τον ιερακα και τον γυπα και τον
αετον, και αλλοι τον κροκοδειλον, τινες δε τον αιλουρον και τον κυνα και τον
λυκον και τον πιθηκον και τον δρακοντα και την ασπιδα, και αλλοι το κρομυον και
το σκοροδον και ακανθας, και τα λοιπα κτισματα. 12.8 και ουκ αισθανονται οι
ταλαιπωροι περι παντων τουτων οτι ουδεν ισχυουσιν. ορωντες γαρ τους θεους
αυτων βιβρωσκομενους υπο ετερων ανθρωπων και καιομενους και σφαττομενους
και σηπομενους, ου συνηκαν περι αυτων οτι ουκ εισι θεοι.
12,9-13.1 Πλανην ουν μεγαλην επλανηθησαν οι τε Αιγυπτιοι και οι Χαλδαιοι
και οι Ἕλληνες τοιουτους παρεισαγοντες θεους και αγαλματα αυτων ποιουντες και
θεοποιουμενοι τα κωφα και αναισθητα ειδωλα. 12,9-13.2 και θαυμαζω, πως ορωντες
τους θεους αυτων υπο των δημιουργων πριζομενους και πελεκουμενους και
κολοβουμενους παλαιουμενους τε υπο του χρονου και αναλυομενους και
χωνευομενους ουκ εφρονησαν περι αυτων οτι ουκ εισι θεοι. οιτε γαρ περι της ιδιας
σωτηριας ουδεν ισχυουσι, πως των ανθρωπων προνοιαν ποιησονται;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

12,9-13.3 αλλ' οι ποιηται αυτων και φιλοσοφοι, των τε Χαλδαιων και
Ἑλληνων και Αιγυπτιων, θελησαντες τοις ποιημασιν αυτων και συγγραφαις
σεμνυναι τους παρ' αυτοις θεους, μειζονως την αισχυνην αυτων εξεκαλυψαν και
γυμνην πασι προυθηκαν. ει γαρ το σωμα του ανθρωπου πολυμερες ον ουκ
αποβαλλεται τι των ιδιων μελων, αλλα προς παντα τα μελη αδιαρρηκτον ενωσιν
εχον, εαυτωι εστι συμφωνον, πως εν φυσει θεου μαχη και διαφωνια εσται τοσαυτη; ει
γαρ μια φυσις των θεων υπηρχεν, ουκ ωφειλεν θεος θεον διωκειν ουτε σφαζειν ουτε
κακοποιειν.
12,9-13.4 ει δε οι θεοι υπο θεων εδιωχθησαν και εσφαγησαν και ηρπαγησαν
και εκεραυνωθησαν, ουκ ετι μια φυσις εστιν, αλλα γνωμαι διηιρημεναι, πασαι
κακοποιοι. ωστε ουδεις εξ αυτων εστι θεος. φανερον ουν εστιν, ω βασιλευ, πλανην
ειναι πασαν την περι των θεων φυσιολογιαν.
12,9-13.5 πως δε ου συνηκαν οι σοφοι και λογιοι των Ἑλληνων, οτι νομους
θεμενοι κατακρινονται υπο των ιδιων νομων; ει γαρ οι νομοι δικαιοι εισιν, αδικοι
παντως οι θεοι αυτων εισι παρανομα ποιησαντες, αλληλοκτονιας και φαρμακειας
και μοιχειας και κλοπας και αρσενοκοιτιας· ει δε καλως επραξαν ταυτα, οι νομοι αρα
αδικοι εισι κατα των θεων συντεθεντες· νυνι δε οι νομοι καλοι εισι και δικαιοι, τα
καλα επαινουντες και τα κακα απαγορευοντες· τα δε εργα των θεων αυτων
παρανομα· παρανομοι αρα οι θεοι αυτων και ενοχοι παντες θανατου και ασεβεις οι
τοιουτους θεους παρεισαγοντες, ει μεν γαρ μυθικαι αι περι αυτων ιστοριαι, ουδεν
εισιν ει μη μονον λογοι· ει δε φυσικαι, ουκετι θεοι εισιν οι ταυτα ποιησαντες και
παθοντες· ει δε αλληγορικαι, μυθοι εισι και ουκ αλλο τι.
12,9-13.6 αποδεδεικται τοινυν, ω βασιλευ, ταυτα τα πολυθεα σεβασματα
πλανης εργα και απωλειας υπαρχειν. ου χρη γαρ θεους ονομαζειν ορατους και μη
ορωντας· αλλα τον αορατον και παντα δημιουργησαντα δει θεον σεβεσθαι.
14.1 Ἔλθωμεν ουν, ω βασιλευ, και επι τους Ἰουδαιους, οπως ιδωμεν, τι
φρονουσι και αυτοι περι θεου. ουτοι γαρ, του Ἀβρααμ οντες απογονοι και Ἰσαακ τε
και Ἰακωβ, παρυκησαν εις Αιγυπτον. εκειθεν δε εξηγαγεν αυτους ο θεος ... 14.2
σεβονται γαρ και νυν θεον τον μονον παντοκρατορα, αλλ' ου κατ' επιγνωσιν· τον
γαρ Χριστον αρνουνται τον υιον του θεου, και εισι παρομοιοι τοις εθνεσι, καν
εγγιζειν πως τηι αληθειαι δοκωσιν, ης εαυτους εμακρυναν. ταυτα περι των Ἰουδαιων.
15.1 Οι δε Χριστιανοι γενεαλογουνται απο του κυριου Ἰησου Χριστου. ουτος
δε ο υιος του θεου του υψιστου ομολογειται εν πνευματι αγιωι απ' ουρανου καταβας
δια την σωτηριαν των ανθρωπων και εκ παρθενου αγιας γεννηθεις ασπορως τε και
αφθορως, σαρκα ανελαβε και ανεφανη εν ανθρωποις, οπως εκ της πολυθεου πλανης
αυτους ανακαλεσηται. 15.2 και τελεσας την θαυμαστην αυτου οικονομιαν, δια
σταυρου θανατου εγευσατο εκουσιαι βουληι κατ' οικονομιαν μεγαλην· μετα δε τρεις
ημερας ανεβιω και εις ουρανους ανηλθεν. ου το κλεος της παρουσιας εκ της παρ'
αυτοις καλουμενης ευαγγελικης αγιας γραφης εξεστι σοι γνωναι, βασιλευ, εαν
εντυχηις. ουτος δωδεκα εσχε μαθητας οι μετα την εν ουρανοις ανοδον αυτου
εξηλθον εις τας επαρχιας της οικουμενης και εδιδαξαν την εκεινου μεγαλωσυνην·
καθαπερ εις εξ αυτων τας καθ' ημας περιηλθε χωρας το δογμα κηρυττων της
αληθειας. οθεν οι εισετι διακονουντες τηι δικαιοσυνηι του κηρυγματος αυτων
καλουνται Χριστιανοι. 15.3 και ουτοι εισιν οι υπερ παντα τα εθνη της γης ευροντες
την αληθειαν· γινωσκουσι γαρ τον θεον κτιστην και δημιουργον των απαντων εν
υιωι μονογενει και πνευματι αγιωι και αλλον θεον πλην τουτου ου σεβονται. εχουσι
τας εντολας αυτου του Κυριου Ἰησου Χριστου εν ταις καρδιαις κεχαραγμενας, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ταυτας φυλαττουσι, προσδοκωντες αναστασιν νεκρων και ζωην του μελλοντος
αιωνος. 15.4 ου μοιχευουσιν, ου πορνευουσιν, ου ψευδομαρτυρουσιν, ουκ επιθυμουσι τα αλλοτρια, τιμωσι πατερα και μητερα, και τους πλησιον φιλουσι, δικαια
κρινουσιν. 15.5 οσα ου θελουσιν αυτοις γινεσθαι ετερωι ου ποιουσι, τους αδικουντας
αυτους παρακαλουσι και προσφιλεις αυτους εαυτοις ποιουσι, τους εχθρους
ευεργετειν σπουδαζουσι, πραεις εισι και επιεικεις. 15.6 απο πασης συνουσιας ανομου
και απο πασης ακαθαρσιας εγκρατευονται, 15.7 χηραν ουχ υπερορωσιν, ορφανον ου
λυπουσιν· ο εχων τωι μη εχοντι αφθονως επιχορηγει· ξενον εαν ιδωσιν υπο στεγην
εισαγουσι και χαιρουσιν επ' αυτωι ως επι αδελφωι αληθινωι· ου γαρ κατα σαρκα αδελφους εαυτους καλουσιν αλλα κατα πνευμα. 15.8 ετοιμοι εισιν υπερ Χριστου τας
ψυχας αυτων προεσθαι· τα γαρ προσταγματα αυτου ασφαλως φυλαττουσιν, οσιως
και δικαιως ζωντες, καθως κυριος ο θεος αυτοις προσεταξεν, ευχαριστουντες αυτωι
κατα πασαν ωραν εν παντι βρωματι και ποτωι και τοις λοιποις αγαθοις.
16-17.1 Ὄντως ουν αυτη εστιν η οδος της αληθειας, ητις τους οδευοντας
αυτην εις την αιωνιον χειραγωγει βασιλειαν την επηγγελμενην παρα Χριστου εν τηι
μελλουσηι ζωηι. και ινα γνωις, βασιλευ, οτι ουκ απ' εμαυτου ταυτα λεγω, ταις γραφαις
εγκυψας των Χριστιανων ευρησεις ουδεν εξω της αληθειας με λεγειν. καλως ουν
συνηκεν ο υιος σου και δικαιως εδιδαχθη λατρευειν ζωντι θεωι και σωθηναι εις τον
μελλοντα επερχεσθαι αιωνα. μεγαλα γαρ και θαυμαστα τα υπο των Χριστιανων
λεγομενα και πραττομενα; ου γαρ ανθρωπων ρηματα λαλουσιν, αλλα τα του θεου.
τα δε λοιπα εθνη πλανωνται και πλανωσιν εαυτους· οδευοντες γαρ εν σκοτει
προσρησσονται εαυτοις ως μεθυοντες. εως ωδε ο προς σε μου λογος, βασιλευ, ο υπο
της αληθειας εν τωι νοΐ μου υπαγορευθεις. διο παυσασθωσαν οι ανοητοι σου σοφοι
ματαιολογουντες κατα του Κυριου. συμφερει γαρ υμιν θεον κτιστην σεβεσθαι και τα
ανωλεθρου δειχθειητε κληρονομοι.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7


